WYDZIAŁY POLITECHNICZNE KRAKÓW

mm

■ w

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

I§

L. inw.

u JL

mmmm

mmlm

ilti®®

liii i §s$&

b

IteaiiRl

Mi

||§li§

mm

w.

MM.

Qi

/•

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231361

/ •

■ ^ ...

I

N < '

Yi

X

-1_

./

■. N )

J

V

'

t

j ,

s

! ^

,

\

,

40

t, -

f

¹ ■ ' • ,

\

li

\

./

■

\

%

%

t

\

,.>*i

%

*.

/

\

#

X

/

I

/

A

M

' ■;/>■

STEFAN BRYŁA

BETON

W BUDOWNICTWIE WIEJSKIM

WYDANIE DRUGIE

ZE 175 RYCINAMI

CENA ZŁ. 6 —

LWÓW I WARSZAWA 1937

KSIĘGARNIA POLSKA BERNARD POŁONIECKI

BIBLIOTEKA POLITECMII6ZII

KRAKÓW

DRUKARNIA B. PORONI KCKIEGO — LWÓW, UL. CHORĄŻCZYZNY 27, TEL. 119-50

AIM-NK'-____

SPIS RZECZY

I. WSTĘP

y/i oos

Zakres podręcznika .........

Zalety konstrukcyj betonowych

II. MATERIAŁY

edi zo3 y/i yr. yys y/i

CO LO CD 00

Cement ........

Kruszywo .......

Woda ..........

żelazo (stal) Zaprawa cementowa Beton ..........

O IM 00 (N CO

H rl H H

yr yr. yy s coc yr yr yr yr.

05 O H (N M ^ LO CD

rH rH rH tH rH r-H

III. WYKONANIE BUDOWLI BETONOWYCH

Mieszanie betonu ..........................

Deskowanie (szalowanie) ...................

Ułożenie wkładek żelaznych (stalowych) ......

Betonowanie ............................

Rozdeskowanie ...........................

Uszczelnienie betonu .......................

Obrobienie powierzchni betonu...............

Tynki cementowe ..........................

4^t4^-4^^COCOCOCO

WtCMOOOOOiO

IV. ZASTOSOWANIE BETONU W BUDYNKU

A.    ściany betonowe

§ 17. Wstęp ................................

§ 18. Fundamenty i ściany piwniczne ...........

§ 19. ściany nadziemne .......................

§ 20. ściany żelbetowe ........................

§ 21. Mury oporowe ..........................

B.    Słupy

Ol

§ 22. Słupy betonowe i żelbetowe ..............

C.    Stropy

§ 23. Stropy betonowe.........................

§ 24. Stropy żelbetowe .........................

§ 25. Belki nad otworami okiennymi i drzwiowymi

§ 26. Sklepienia ........................

§ 27. Da h § 28. Po ł Schody bet no e

OClO t>- 00 00

§ 29. Wstęp ...........................

§ 30. Schody wykonane w całości .........

§ 31. Schody składane z poszczególnych stopni

V. BETON W BUDYNKACH GOSPODARSKICH

§ 32. Stodoły ......................

§ 33. Stajnie (obory i chlewy) ........

§ 34. Kurniki .....................

§ 35. Króliczarnie ..................

§ 36. Lodownie .....................

§ 37. Piwnice wolno stojące ..........

§ 38. Wędzarnie ....................

§ 39. Gnojarki .....................

§ 40. Wychodki ....................

§ 41. Doły biologiczne ..............

§ 42. Zbiorniki podziemne ..........

§ 43. Zbiorniki małe i zbiorniki okrągłe § 44. Zbiorniki do przechowywania paszy § 45. Garaże ......................

88

89

98

100

101

104

104

106

108

110

114

110

117

125

VI. INNE ZASTOSOWANIA BETONU NA WSI

§ 46. Chodniki betonowe .......................

§ 47. ścieki betonowe ..........................

§ 48. Ogrodzenia .............................

§ 49. Balustrady .............................

§ 50. Studnie ...............................

§ 51. Wyloty drenarskie .......................

§ 52. Kaskady ...............................

§ 53. Przepusty ..............................

127

132-

134

142

142

145

147

149

154

VII. ZAKOŃCZENIE § 54. Większe konstrukcje żelbetowe .

SPIS TABLIC

Ołuicnui^h^totsSto

O50ę~3a>oo©coęoco

1.    Wydajność zaprawy cementowej .......................

2.    Ilość składników na 1 m³ zaprawy cementowej...........

3.    Ilość składników na 1 m³ betonu ......................

4.    Terminy rozdeskowania .............................

5.    Grubość ścian piwnicznych ...........................

6.    Wymiary murów oporowych o ścianie przedniej pochyłej . .

7.    Wymiary murów oporowych o ścianie przedniej pionowej . .

8.    Wymiary słupów żelbetowych .........................

9.    Grubość i uzbrojenie płyt żelbetowych ................

10.    Wymiary i uzbrojenie belek nad otworami okiennymi

i drzwiowymi ......................................

11.    Wymiary sklepień betonowych .........................

12.    Wymiary schodów ...................................

13.    Wymiary schodów żelbetowych wykonanych w całości . . .

14.    średnice wkładek żelaznych (stalowych) w stopniu beton.

15.    Zamiana prętów pojedynczych w stopniach na 2 pręty......

16.    Wymiary stajen ....................................

17.    Wymiary okien i drzwi stajennych ....................

18.    Wymiary żłobów i koryt .............................

19.    Wymiary gnojarek ..................................

20.    Wymiary dołu biologicznego syst. Chambeaux ...........

21.    Wymiary silosów wieżowych ..........................

22.    Uzbrojenie pierścieniowe silosów .......................

23.    Wymiary garażów (wewnętrzne) .......................

PRZEDMOWA DO DRUGIEGO WYDANIA

W przedmowie do pierwszego wydania pisałem w r. 1919, że betonowe budowle wiejskie, tak bardzo rozpowszechnione w Ameryce i Europie zachodniej, prawdopodobnie i u nas po wojnie znajdą szerokie zastosowanie.

Rzeczywiście w tej dziedzinie zaznaczył się ogromny rozwój, a w związku z tym zainteresowanie moją książką było tak duże, iż już w r. 1927 cały jej nakład został całkowicie wyczerpany. Widocznie odpowiadała ona potrzebom chwili.

Jednakowoż znaczny postęp, jaki w nauce o betonie dokonał się w ostatnich latach, a zarazem pojawienie się całego szeregu nowych zastosowań betonu na wsi wymagały znacznego rozszerzenia tekstu i licznych zmian. W łączności z nawałem prac innych, pilniejszych, wynikła stąd kilkuletnia zwłoka w zrealizowaniu drugiego wydania.

Wydanie drugie jest znacznie rozszerzone. Zamiast 83 stron posiada ich 15U, zamiast 10U figur ma ich 175. Wiele materiału i figur wziąłem z wydawnictw Związku Polskich Fabryk Port-land-Cementu, któremu za tę pomoc serdecznie dziękuję. Również wiele zaczerpnąłem ze źródeł amerykańskich. Z uwagi na popularny charakter wydawnictwa zaznaczam to tylko w przedmowie.

Dziękuję wreszcie p. prof. Wacławowi Paszkowskiemu, jak również pp. inż. J. Nechayowi i inż. H. Wąsowiczowi za tak cenne uwagi, udzielone mi po przejrzeniu rękopisu, p. inż. B. Mayzlowi za pomoc w opracowaniu, zaś pp. inż. B. Bukowskiemu i B. Mayzlowi za pomoc w korekcie.

St. Bryła

Warszawa, dnia 18 kwietnid 1936 r.

V

I. WSTĘP

§ 1. Zakres podręcznika

W ostatnich czasach beton znajduje coraz szersze i coraz różnorodniejsze zastosowanie w budownictwie, wybijając się na jedno z pierwszych miejsc wśród materiałów budowlanych. Także na wsi użycie betonu staje się coraz powszechniejsze. Beton jest stosowany w postaci wykonywanych na miejscu konstrukcyj z samego betonu lub z betonu uzbrojonego wkładkami żelaznymi czyli żelazobetonu, albo w postaci tzw. wyrobów betonowych, sporządzanych w warsztacie przy pomocy specjalnych form, jak np. cegieł, pustaków, dachówek, płyt itp.

Przedmiotem niniejszego podręcznika są przede wszystkim budowle z betonu nie uzbrojonego, betonowane na miejscu. Budowle żelazobetonowe, jako wymagające zarówno przy projektowaniu, jak i przy wykonywaniu fachowego kierownictwa inży-niera-specjalisty, nie są omawiane w szerszym zakresie, gdyż podręcznik jest przeznaczony nie dla inżynierów, lecz dla najszerszych warstw osób, które z robotami betonowymi zetknąć się mogą, a przede wszystkim dla rolników, którzy w swoich niewielkich zabudowaniach, wznoszonych z konieczności we własnym zakresie, mają do czynienia wyłącznie z najprostszymi elementami konstrukcyjnymi. Z konstrukcyj żelazobetono-wych uwzględniono zatem tylko najprostsze, które mogą znaleźć zastosowanie w zwykłych budynkach gospodarskich, a których wykonanie wobec niewielkich rozmiarów i obciążeń i nieskomplikowanych kształtów może być uskutecznione bez pomocy doświadczonego fachowca.

Wspomniane wyżej wyroby betonowe nie są również omawiane w podręczniku, gdyż fabrykacja ich stanowi odrębny dział techniki betonowej. Są one sporządzane zazwyczaj w specjalnych wytwórniach, a na plac budowy przychodzą już jako gotowy produkt, którego zastosowanie w budynku dokonywa się podobnie, jak znane z budownictwa ogólnego zastosowanie analogicznych wyrobów ceglanych, kamionkowych itp.

§ 2. Zalety konstrukcyj betonowych

Budowle betonowe zawdzięczają swoje ogromne rozpowszechnienie zaletom, które po kolei przejdziemy.

1.    Ogniotrwałość. Konstrukcje drewniane ulegają pożarom łatwo; konstrukcje żelazne nie osłonięte pod wpływem ognia wyginają się, a w razie dłuższego pożaru runąć mogą zupełnie; już bowiem przy temperaturze około 600° C wytrzymałość żelaza zmniejsza się do połowy, a potem spada jeszcze bardziej. Natomiast dobrze wykonane konstrukcje betonowe, a zwłaszcza żelazobetonowe (żelbetowe) trzymają się w ogniu bardzo dobrze, co stwierdzono w wielu wypadkach. Konieczność budowania na wsi z materiałów ogniotrwałych zilustruje najlepiej fakt, że w latach 1922—1984 było w Polsce 3.458 pożarów zbiorowych. W liczbie ich było aż 176 pożarów, których pastwą padało od razu ponad 100 budynków. W jednym tylko roku 1934 spłonęło ogółem 58.314 budynków. Były to prawie wyłącznie budynki drewniane o pokryciu nieogniotrwałym.

2.    Trwałość budowli zależy głównie od odporności materiałów konstrukcyjnych na wpływy atmosferyczne.

Konstrukcje drewniane są w ogóle krótkotrwałe, żelazne opierają się dłużej niszczącym wpływom atmosfery, ale rdza niszczy je prędko, jeżeli nie ma należytego dozoru i konserwacji; beton natomiast zwiększa nawet z czasem swą wytrzymałość, a specjalnego dozoru i konserwacji nie potrzebuje. Jako przykład wielkiej trwałości betonu można przytoczyć stół betonowy w klasztorze Kapucynów w Amalfi (fig. 1). Stół ten istnieje już 800 lat, a zaledwie kilka szczerb na obrzeżu świadczy o jego sędziwym wieku.

3.    Koszt budynku betonowego jest wprawdzie większy niż drewnianego, ale nieomal ze wszystkimi innymi konstrukcjami beton może konkurować w zwyczajnych warunkach. Warunkami tymi są: bliskość dobrego kamienia i dobrego piasku, oraz łatwość dostawy cementu, co odgrywa rolę zwłaszcza przy większych budowlach. Jeżeli jednak nawet koszt budynku betonowego będzie większy od kosztu konstrukcji innej, to pamiętać

*“■

........J3

‘X'f ,

fi

Ili?

i:

€Wjf

ki

WĄ

jSH

' T

*sr’r-~ i ' -

j ' ' ’

- f -

I ' .'    ■

:J

Fig. 1

należy, że beton nie wymaga prawie żadnych kosztów dozoru, utrzymania itd. Uwzględnienie więc późniejszych naprawek, konserwacji itd. wychodzi z reguły na korzyść betonu.

Należy zwrócić także uwagę na zdrowotność, która w konstrukcjach betonowych jest większa niż w drewnianych lub murowanych. Nie przedstawiają one podatnego gruntu dla grzyba, robactwa, a wszelkie zanieczyszczenia łatwiej z nich usunąć.

Wreszcie należy pamiętać o tym, że dobrze wykonany beton jest w największej ilości wypadków praktycznie nieprzepuszczalny; jeżeli zaś chodzi o zupełną nieprzepuszczalność, to łatwo to uzyskać przez zastosowanie środków, o których mowa poniżej (§14).

II. MATERIAŁY

§ 3. Cement

Do robót betonowych używa się prawie wyłącznie cementu portlandzkiego. Powstaje on przez dokładne zmieszanie i wypalenie mieszaniny gliny i wapienia w odpowiednio dobranym stosunku. Tak wypalony materiał miele się następnie na miałki proszek szaro-zielonawy. Cement zarobiony wodą tworzy płynną masę, tzw. zaczyn, który po pewnym czasie tężeje. Proces ten, zwany wiązaniem cementu, trwa przez pewien okres czasu, tak że możemy wyróżnić początek i koniec wiązania. Wiązanie cementu nie powinno się zacząć wcześniej niż po 40 minutach, a skończyć później jak po 10 godzinach. Zależnie od czasu, jaki upływa od zarobienia cementu wodą do początku wiązania, rozróżniamy cementy szybko wiążące i powoli wiążące. Zazwyczaj używa się cementu powoli wiążącego, którego początek wiązania następuje po 2 godzinach, gdyż jest on wytrzymalszy, ą przygotowanie jego jest wygodniejsze, można przygotować go bowiem w większej ilości. W każdym razie należy o ile możności w jednej budowli używać jednego gatunku cementu.

Przed rozpoczęciem większych robót należy zbadać czas wiązania, co zrobić można najłatwiej w sposób następujący:

Zarabia się cement badany z wodą na masę plastyczną i wyrabia z niej krążek o średnicy około 12 cm, a grubości w środku około 2 cm. Początek wiązania następuje wtedy, gdy ślad uczyniony na krążku drucikiem o średnicy 1 mm nie zalewa się już, ale pozostaje widoczny. Koniec wiązania następuje wtedy, gdy drucik żadnych śladów na twardej masie nie pozostawia. Do dokładnego oznaczenia czasu wiązania używa się aparatu Vi-cata, którego igłę obciąża się ciężarem 300 gramów.

Bardzo ważną cechą cementu jest stałość objętości. Cement, który nie ma stałej objętości, nie nadaje się do użytku, gdyż powoduje późniejsze pękanie, a nawet rozpadanie się betonu. Chcąc się przekonać, czy cement tej wady nie posiada, sporządzamy krążki takie same, jak dla pomiaru czasu wiązania. Jeżeli cement nie posiada stałej objętości, to po zarobieniu i stwardnieniu betonu po kilku tygodniach powstaną na krążkach rysy albo pęknięcia promieniste (fig. 2 b). Przy zastosowaniu tzw. gorącej kąpieli parowej możemy znamiona niestałej objętości obserwować na krążkach już na drugi dzień po ich sporządzeniu. — W tym celu ustawiamy krążek nad gotującą się wodą na przeciąg 3 godzin.

f.

■

HwsaPai

Fig. 2

normalnym

i nie daje powodu do żadnych obaw. Polega on na skróceniu, zmniejszeniu się wszystkich części konstrukcji betonowej,

O ile stałość objętości cementu jest rzeczą bardzo ważną, o tyle tzw. skurcz cementu jest zjawiskiem

która równomiernie się kurczy. Skurczenie to wynosi po kilku latach do % mm na 1 m betonu. Na krążkach próbnych cementu skurcz powoduje rysy współśrodkowe (fig. 2 c).

Aby o ile możności uniknąć powstawania rys skurczowych w konstrukcjach betonowych, należy świeżo wykonany beton przez pierwszy okres twardnienia utrzymywać V stanie wilgotnym, polewając go wodą 2—3 razy dziennie przez 8 dni. W większych budowlach zabezpieczamy się od niepożądanych skutków skurczu przez zastosowanie szczelin, rozdzielających konstrukcję na mniejsze części, tzw. szczelin dylatacyjnych.

W handlu sprzedaje się cement w drewnianych beczkach lub papierowych workach. Beczki mają wysokość 72 cm, a średnicę 40 — 44 cm. Waga beczki z cementem wynosi 180 lub 200 kg; przy czym coraz bardziej używane są beczki 200 kg. Worki papierowe z cementem ważą po 50 kg. Na beczkach i workach umieszczona jest firma cementowni, która dany cement wytworzyła. Beczka 200 kg zawiera około 190 kg cementu netto, beczka 180 kg ponad 170 kg cementu.

Cement należy starannie chronić od zwilgotnienia, wilgoć bowiem powoduje częściowe wiązanie cementu i tworzenie się twardych grudek, które potem nie pozwalają na należyte związanie betonu, a tym samym ogromnie zmniejszają jego wytrzymałość. Takiego cementu zatem używać nie wolno. Grudki rozsypujące się same przez się lub pod lekkim naciskiem dłoni są nieszkodliwe i rozgniotą się w czasie mieszania betonu.

Cement, nawet należycie przechowywany, traci z czasem swą wytrzymałość. To zmniejszenie wytrzymałości jest po 3—4 miesiącach jeszcze nieznaczne, ale po 6 miesiącach dochodzi nieraz już do 20% a po roku nawet do 40% pierwotnej wartości. Stąd wynika, że cementu należy używać najpóźniej w 3 miesiące po dostarczeniu na budowę, a robienie dużych zapasów jest błędne.

4. Kruszywo

Nazwą kruszywa określamy okruchy kamienne o rozmaitej ^ wielkości, które zmieszane w odpowiednim stosunku z wodą i cementem dają beton. Zazwyczaj stosowany jest kamień naturalny, w podrzędnych jednak budowlach można też użyć kamienia sztucznego, jak np. dobrze wypalonej cegły, starego potłuczonego betonu, żużla itp.

Ziarna kruszywa, przechodzące przez sito o oczkach 7 mm, nazywamy piaskiem. Większe ziarna nazywamy żwirem lub tłuczniem. Inaczej mówiąc, do piasku zaliczamy 'ziarna o wymiarach nie przekraczających 5 mm, gdyż większe nie przechodzą przez otwory 7 mm. Ziarna od 2—5 mm nazywamy czasem żwirkiem.

Piasek używany do betonu może być kopany lub rzeczny. Powinien być czysty, twardy (jeżeli można: kwarcowy) i szorstki. Najlepiej nadaje się piasek rzeczny. Małe domieszki (2—3% na wagę) gliny lub iłu mogą znajdować się w piasku. Większe ilości wpływają jednak bardzo ujemnie na wytrzymałość i piasek należy w takim wypadku przemyć. Do przemywania piasku używa się skrzyni z desek calowych o długości 3—5 m, szerokości 1—2 m, ustawionej pochyło. W skrzyni umieszcza się warstwę 5—10 cm piasku i polewa wodą z polewaczki, poczynając od góry, tak długo, aż woda zacznie przepływać nad dolną listwą. Przez cały czas należy mieszać i wzruszać piasek łopatami. Czyni się to tak długo, aż woda spływająca będzie czysta. Urządzenie do mycia piasku przedstawia fig. 3.

Zanieczyszczenia piasku bywają albo gliniaste, albo organiczne. Czy w piasku nie ma domieszek gliniastych, można się przekonać w następujący sposób: bierze się w obie dłonie piasek, taki, jak go się znajduje w ziemi, a więc w stanie nieco wilgotnym, i trze się go, trzymając dłonie w odstępie ok. 1 cm, aż piasek wyleci. Powtarza się to kilka (około 5) razy. Jeżeli do dłoni przylgnęło zanieczyszczenie, to piasek zawiera części gliniaste i należy go przemyć.

Dokładniej można ocenić stopień zanieczyszczenia piasku w nast. sposób: Do naczynia szklanego litrowego sypie się warstwę piasku o grubości 5 cm, ą naczynie wypełnia czystą wodą. Następnie miesza się piasek, aby wszelkie nieczystości wydobyć z jego wnętrza, i czeka się aż odpadną, a woda znowu się oczyści. Wtedy na piasku osadzą się zanieczyszczenia, jak glina i ił. O ile grubość tak osadzonej warstwy tych zanieczyszczeń jest większa niż 5 mm, piasek nie nadaje się do betonu, bezpośrednio i musi być przemywany.

ii

8-

LJ

22

;V-

120 m.

400 m/m 1

•'"y.

450rn/m.

-- 120 m.

Fig. 3

Zanieczyszczenia organiczne wykrywamy przez próbę, „na i ... zabarwienie”. Wykonywa się ją tak: w naczyniu szklanym litrowym, wypełnionym czystą wodą, rozpuszcza się 30 gramów sody kaustycznej, tj. ługu sodowego (do nabycia w każdym składzie aptecznym). Następnie bierze się butelkę o pojemności Vq litra; sypie do niej ok. 200 gramów piasku, który chcemy zbadać, nalewa nieco więcej niż 100 gramów poprzednio zrobionego rozczynu sody kaustycznej, zakorkowuje i kilkakrotnie potrząsa butelkę. Jeżeli po 24 godzinach stania w spokoju, rozczyn znajdujący się nad piaskiem jest bezbarwny lub bardzo jasny (o kolorze jasnej słomy), to piasek nadaje się do robót betonowych. Jeżeli płyn ma kolor ciemniejszy (bursztynowy), piasek nadaje się tylko do tych robót betonowych, od których nie wymaga się dużej wytrzymałości; do innych należy go przemywać. Jeżeli kolor jest brązowy, to nadaje się on tylko do zupełnie podrzędnego betonu. Wreszcie, jeżeli kolor jest ciemno brązowy, to tego piasku do betonu używać nie można.

\.y\A

Próba powyżej opisana jest bardzo tania i łatwa do wykonania, a daje dobre pojęcie o wartości piasku.

Zanieczyszczenia organiczne w piasku wpływają bardzo ujemnie na właściwości wyrobionego z niego betonu, a przede wszystkim na wytrzymałość betonu. Przeprowadzone badania wytrzymałości zaprawy cementowej z piasku, którego próba na zabarwienie dała kolor czarny (ciemnobrązowy), wykazały przeciętnie wytrzymałość 7 razy mniejszą niż przy użyciu piasku czystego.

Grubość ziarn piasku nie powinna być zbyt mała, gdyż beton ma wtedy mniejszą wytrzymałość, względnie dla osiągnięcia jednakowej wytrzymałości wymaga większej ilości cementu niż beton wykonany z grubszego piasku. Najlepszy jest piasek o różnej wielkości ziarn. Oczywiście jednak używa się piasku, jaki jest do dyspozycji, byle był czysty. Złoża dobrego piasku znajdują się często w łożyskach rzek.

żwir i tłuczeń, używany do robót betonowych, powinien być:

a)    twardy i niezwietrzały,

b)    czysty, tj. wolny od przymieszek gliny, wapna, gipsu, części organicznych itd.

Materiałów, które tych warunków nie spełniają, nie należy używać.

Do wyrobu tłucznia najlepiej nadają się skały, zawierające kwarc, więc granity, gnejsy, porfiry, piaskowce kwarcytowe itp., a również bazalty, natomiast znacznie mniej odpowiednie są miękkie piaskowce i wapienie, łupki, łyszczyki itd. Kamienie porowate również mniej nadają się z tego powodu, że wytrzymałość ich jest znacznie mniejsza. Można ich jednak używać, jeżeli przed zmieszaniem przesiąkną wodą przez leżenie w niej kilka do kilkunastu godzin. Najmniej zanieczyszczeń posiada zwykle żwir rzeczny i dlatego jest najlepszy (o ile nie ma w nim muszel, grud gliniastych itd.). żwir kopany trzeba zwykle przemywać, podobnie jak i piasek. Przemycie żwiru jest jednak łatwiejsze niż piasku. Zanieczyszczenie mechaniczne żwiru ziarnkami wapna, gipsu, węgla itp. lub gliną przylegającą do ziarn żwiru można dopuścić, o ile nie przekracza 5% ogólnej ilości żwiru.

Gdy odpowiedniego żwiru znaleźć nie można, a sprowadzenie koleją kamienia skalnego jest zbyt kosztowne, można użyć tzw. kamienia polnego (narzutowego), który odpowiednio rozdrobniony może doskonale zastąpić żwir do betonu.

Twarda cegła lub dobry stary beton łamany, mogą być użyte tylko do drugorzędnych robót wewnętrznych, od których się nie wymaga większej wytrzymałości ani mrozotrwałości.

żużel węglowy bywa używany w tych częściach budowli, które nie potrzebują specjalnej wytrzymałości ani nieprzemakalności. Użyty może być tylko żużel twardy, czysty, a więc przemyty, nie posiadający w sobie siarki, sadzy, nie spalonego węgla i popiołu, żużel taki przed użyciem należy moczyć przez 24 godzin. Czysty żużel, rozcierany między dłońmi, nie czerni rąk. Beton żużlowy jest lekki, dobrze zabezpiecza od ognia i jest złym przewodnikiem ciepła. Wobec tego najczęściej jest używany jako warstwa izolacyjna płaskich dachów i tarasów, jako wypełnienie stropów pod podłogami itp.

Wymiary tłucznia lub żwiru używanego do betonu są różne, zależnie od przeznaczenia betonu.

Dla masywnych robót betonowych największe ziarna kruszywa winny przechodzić przez sito o otworach okrągłych średnicy 8 cm.

Dla ścian betonowych bez wkładek żelaznych lub z małą ich ilością kamienie winny przechodzić przez otwory o średnicy 6 cm. Do normalnych konstrukcyj z wkładkami żelaznymi, tzw. konstrukcyj żelazobetonowych albo żelbetowych, używa się zaś kamienia przechodzącego przez otwory o średnicy 4 cm. Kamienia do iy₂ cm używa się na zewnętrzną powierzchnię budowli.

Bardzo drobnego żwiru albo żwiru piaskowego używa się na wyroby drobniejsze, jak żłoby, koryta, i tzw. wyroby piaskowo-cementowe.

Najlepiej używać żwiru, składającego się z ziarn o różnej wielkości (fig. 4), co zmniejsza ilość próżni, a tym samym ilość potrzebnej zaprawy cementowej.

\)

o-p;

wm

oO

'.6

mi?

Poszczególne ziarna żwiru powinny mieć wymiary mniej więcej równe we wszystkich 3 kierunkach; kamyków płaskich należy unikać.

Fig. 4

Dodawanie do betonu wielkich kamieni (do 30 cm średnicy) dopuszczalne jest tylko wyjątkowo w konstrukcjach masywnych i to w ilości nie większej niż 14 objętości użytego kruszywa.

Kamienie większe od wyżej podanych norm należy potłuc na tłuczeń. Przy robotach mniejszych uskuteczniamy to zwykle ręcznie (młotkiem). Przy robotach wielkich tłucze się duże kamienie maszynowo (roboty o objętości betonu ponad 2000 ms lub nawet mniej, jeżeli kamień jest twardy). Kamień do wyrobu tłucznia winien być dostatecznie twardy i nie rozsypywać się pod uderzeniem. Tłuczeń jest bardzo dobrym materiałem do betonu, o ile jest czysty i twardy.

Nieraz spotyka się w ziemi pokłady pomieszanego piasku i żwiru, tzw. pospółkę (spółę, szychtówkę). W ogóle można używać ich bezpośrednio do betonu z zupełnie dobrym skutkiem jako kruszywa, oczywiście jeżeli nie są zanieczyszczone gliną itp. więcej niż 3% na wagę. Czasem jednak posiadają one stosunkowo więcej piasku niż potrzeba, a wtedy w mieszaninie trzeba zwiększyć ilość cementu. Przy większych robotach lepiej wtedy rozdzielić piasek od żwiru na siatkach drucianych o oczkach 7 mm czyli przerafować i dopiero następnie zmieszać je w kruszywo w odpowiednim stosunku. Tłuczeń należy też przerafowy-wać, aby usunąć z niego miał kamienny.

Praktyczne urządzenie do mycia, a jednocześnie przesiewania żwiru przedstawia fig. 5. Jest to pochyło ustawione koryto drewniane z siatka, umieszczoną w dnie dolnego końca. Woda, dopro-

if

■mm.-

■>£

■H

390.

my v

wm...........

-i

Ql

C-D

AzB i

Fig. 5

wadzona pod ciśnieniem, porywa materiał żwirowy, wrzucony do koryta w górnym jego końcu, i toczy go po kaskadowo wyrobionym dnie koryta, obmywając i unosząc wszelkie zanieczyszczenia gliniaste i organiczne. Gdy materiał przesuwa się nad sitem, następuje oddzielenie piasku od grubszych części.

§ 5. Woda

Woda do robót betonowych powinna być czysta, więc nie zawierać żadnych zanieczyszczeń gliniastych, ani organicznych, tłuszczów, kwasów itd.

Bryła, Beton    2

Woda z moczarów, bagnisk, kałuż, woda zawierająca odpływy fabryczne nie nadaje się do betonu.

Ilość wody należy dostosować do rodzaju betonu, jaki chcemy uzyskać. Poza tym ilość wody dodawanej do betonu zależy od pory roku i stanu pogody, oraz od stopnia wilgotności i porowatości kruszywa. Im pora cieplejsza i suchsza, oraz im suchsze i bardziej porowate kruszywo, tym ilość wody musi być większa. Nie należy jednak dawać więcej wody, niż to jest konieczne dla uzyskania potrzebnego stopnia plastyczności mieszaniny, gdyż im więcej wody, tym wytrzymałość betonu będzie mniejsza.

§ 6. Żelazo (stal)

Wkładek żelaznych (stalowych) ¹ używamy przede wszystkim w tych miejscach, w których występuje rozciąganie. Np. w belce położonej poziomo i obciążonej dolne włókna są rozciągane, górne — ściskane; toteż dodaje się w niej żelazo (stal) w części dolnej (fig. 6), beton bowiem większego rozciągania znieść nie może i pęka. Stosuje się je zresztą również w ścianach, słupach itd., gdzie rozciągań nie ma, dla zwiększenia wytrzymałości. Konstrukcje betonowe z zastosowaniem żelaza (stali) nazywamy żelazobetonowymi lub żelbetowymi.

U nas otrzymać można w handlu żelazo okrągłe od 1—10 mm (drut) o średnicach co 1 mm, pręty od 10—40 mm o średnicach parzystych (10, 12, 14 mm itd.), ze średnic większych zaś i 50 mm. Druty 1 mm (rzadziej 2 mm) służą do wiązania z sobą prętów na skrzyżowaniu ich ze sobą. Druty 5 do 8 mm (rzadziej grubsze) stosowane są jako tzw. strzemiona w belkach i słupach. Na pręty główne tzw. niosące w płytach stosuje się druty 6—12 mm. dla płyt grubszych więcej, nawet do 20 mm i wyżej.

Jako pręty tzw. rozdzielające (drugorzędne) w płytach używane są druty 5—6 mm. W belkach daje się pręty od 12—26 mm, w większych belkach do 32 mm; przy dużych konstrukcjach nawet znacznie więcej. Na słupy używa się. prętów od 14 mm w górę.

i.

<E

średnicę oznacza się na planach znakiem 0 lub „d“. Np. 3 0 14 dl‘» 1,84 (fig. 6) (lub 3 d 14 dł. 1,84) oznacza: trzy druty o średnicy 14 mm, a długości 1,84 m.

1.20 —

-*-SS -*■

1,90

^777777777777777777/?^/

1,56

ii*

wmt.

JP l^dt 1,84

Fig. 6

Długość żelaza handlowego wynosi 3—12 m, wyjątkowo „ za; do JL5^ m. Druty do 9 mm do- ^ stać można w zwojach. Druty takie wymagają prostowania w tzw. prostownikach, tj. maszynkach, 'w ktorych drut przepuszcza się przez kilka stalowych walców i wyprostowuje. Z drugiej strony je-dnak drut w zwojach ciąć można na dowolne długości, a więc nie traci się tu materiału na obrzynki. Jest on więc używany chętnie. Prostowanie żelaza ze zwojów można uskutecznić również przez rozciąganie go za pomocą zwykłej windy, którą można z łatwością sporządzić na budowie z drewnianego okrąglaka, odpowiednio osadzonego w mocnej ramie drewnianej i zaopatrzonego w korbę do obracania (fig. 7). Oprócz żelaza okrągłego można używać także innych kształtów prętów, np. szyn kolejowych itd., co jednakowoż spotyka się rzadko, z powodu tego, że wyginanie ich natrafia na znaczne trudności, nadto zaś, że tak wielkie przekroje w konstrukcjach żelbetowych mniejszych, jakimi są prawie zawsze budowle wiejskie, nie są potrzebne i nie opłacają się.

Stosunkowo często natomiast używa się tzw. siatki jednolitej z ciągnionej blachy (siatki Ledóchowskiego), która znajduje się w handlu w kilkunastu wymiarach. Zastosowanie jej pozwala na znaczne uproszczenie roboty na budowie i dużą sztywność płyt. Dlatego też pomimo wyższej ceny i większej wagi używana bywa

ona dość często, zwłaszcza do dużych, równych i stosunkowo cienkich ścian i płyt.

Jeżeli żelazo (stal) pokryte jest rdzą łuszcząca się, należy ją przed ułożeniem żelaza usunąć szczotką drucianą lub piaskiem. Rdza, która powoduje wyłącznie zabarwienie żelaza (nalot rdzawy), jest nieszkodliwa; owszem, przyczynia się do powiększenia

r-

ty

fi. ■

'-i

rir-

fil

<!c

Fig. 7

przyczepności do betonu. Po zabetonowaniu wkładki rdza taka niknie. Wkładki zanieczyszczone gliną, tłuszczami, ropą, benzyną, farbą itp. powinno się bezwarunkowo oczyścić do zupełnej czystości pakułami, wzgl. też opalić nad płomieniem.

W konstrukcjach żelbetowych zachodzi najczęściej potrzeba wyginania żelaza (stali). Pręty o wymiarach mniejszych niż 30 mm można giąć jna zimno, większe trzeba giąć na gorąco. Wygięcie należy wykonać dokładnie według rysunku, gdyż nieznaczne nawet przesunięcia mogą czasem wpłynąć na dobroć konstrukcji. Gnie się wkładki dokoła trzpienia również (stalowego) żelaznego o grubości tak dobranej, by było można gięcie wykonać dogodnie. Dla zakotwienia wkładek w betonie kończy się je

Fig. 9

Fig. 10

Nie należy też łączyć kilku wkładek obok siebie, lecz styki powinno się przestawić.

Cięcie prętów stalowych (żelaznych) wykonywa się na stole z grubych bali, na którym rysuje się kredą kształt wkładki,

_ a na załomach wbija bolce lub klam-

-    ...........ry d₀ wyginania używa się haków

in

Fig. 11

(fig. 11) pojedynczych lub podwójnych. Można też zastosować widełki przedstawione na fig. 12, przy użyciu których jednym ruchem ręki spo-

Fig. 12

zwykle hakami ostrokątnymi (fig¹. 8). Haki prostokątne są gorsze.

Haki półkoliste są najlepsze, lecz ponieważ ich wykopanie jest kosztowne, stosuje się je tylko wyjątkowo w wypadkach, gdy jest potrzebne szczególnie mocne zakotwienie.

Długość takiego haka od początku półkola równa się około 10 d, np. przy wkładce 15 mm równa się 15 cm. Jeżeli wkładki trzeba zetknąć na długość, to zakłada się je na siebie o długość 30 d i owija drutem 1 mm (fig. 9). Można zastosować też spawanie łukiem elektrycznym lub acetylenem (fig. 10), wtedy jednak należy pogrubić miejsce zetknięcia.

Styk w każdym razie nie powinien być umieszczony w miejscu, w którym występują największe siły; np. w belce zginanej w środku jej długości.

-I*

-4d

fy

60⁰

Fig. 8

-30d

rządzamy dwa zgięcia. Gięcie wykonywamy wtedy między dwoma równoległymi listwami, przybitymi do stołu w odstępie równym projektowanej wysokości wkładki. Specjalne przy-

§ 7. Zaprawa cementowa

Fig. 13

cl

r/

rządy, przedstawionego na e fig. 13, umożliwiają S# dokładniejsze wykonanie gięcia przy użyciu mniejszego wysiłku, są przeto stosowane na każdej większej budowie.

w rodzaju

Cement czysty lub cement z piaskiem zarobiony wodą przechodzi w krótkim czasie w stan stały czyli wiąże; następnie tężeje, wreszcie zaś twardnieje coraz bardziej. W miarę twardnienia zwiększa się też wytrzymałość tej masy, tzw. zaprawy cementowej. Wzrost wytrzymałości jest zrazu bardzo szybki, jednak po upływie mniej więcej trzech miesięcy wytrzyma-łość osiąga prawie swą największość i potem wzrasta tylko nieznacznie.

Stosunek cementu do piasku zależy przede wszystkim: a) od żądanej wytrzymałości; im większa bowiem ilość cementu, tym większa wytrzymałość, aż do pewnej granicy; b) od wielkości ziam piasku; najmniejszej ilości cementu wymaga piasek o różnej średnicy ziarn.

Ilość cementu i piasku w zaprawie określamy stosunkiem objętości, np. 1: 2. Oznacza to, że na jedną część cementu przypada 2 części piasku. Cement zapełnia próżnię między ziarnami piasku. Dlatego też objętość zaprawy nie równa się sumie objętości cementu i piasku, ale jest mniejsza od niej, przy czym stosunek objętościowy czyli tzw. wydajność zależy od rodzaju i wielkości ziarn materiałów składowych. Przeciętną wydajność zaprawy przy różnych mieszaninach wskazuje tablica 1.

Tabl. 1. Wydajność zaprawy cementowej

Mieszanina

Objętość cementu w m:

Objętość piasku w m¹

Ilość'wody w litrach

Objętość zaprawy w m

360

450

530

570

43» Oi

640

800

b', to on on UlOUlOUlO

Przyjmując zaś przeciętną wagę 1 litra cementu lekko nasypanego równą 1,2 kg, otrzymamy następujące ilości poszczególnych składników na 1 m:i zaprawy w stanie plastycznym:

Tablica 2

Stosunek

mieszaniny

Kg cementu

Litrów piasku

Ilość wody w litrach

4^ 03 K3 N3 j—* Ort Ort

800

680

575

465

415

330

670

850

960

980

1040

1100

335

290

250

225

220

215

Ilość wody zależy jednak wogóle od stanu wilgotności piasku

(por. § 4).

Z zaprawy cementowej wykonywa się tylko delikatniejsze części budowli o niewielkiej grubości, np. tynki, podłogi, gzymsy, oraz tzw. wyroby cementowo-piaskowe.

§ 8. Beton

Beton jest sztucznym kamieniem, uzyskanym przez stwardnienie mieszaniny cementu, kruszywa i wody. Zaczyn cementu z wodą jest materiałem łączącym, zlepiającym kruszywo; dlatego też musi je otaczać dokładnie.

Zależnie od rodzaju budowli stosunek wzajemny ilości poszczególnych składników betonu bywa rozmaity. Ilość dolewanej wody w połączeniu z warunkami atmosferycznymi i wilgotnością kruszywa decyduje o stopniu ciekłości czyli tzw. konsystencji betonu. Rozróżniamy trzy charakterystyczne stany konsystencji betonu:

1) JBeton ubijany (sypki) z dodatkiem wody 50—100 1 na 1 m³. Beton ten trzeba ubijać przez uderzanie ubijakiem do chwili aż się zacznie rrpocić“ czyli wydzielać na powierzchni wodę.

/// \

grubość blachy ~0.8mm J

200

300

510

Fig. 14

2)    Beton plastyczny z dodatkiem wody 100—150 1 na 1 m³. Beton taki wypełnia formy bez ubijania mocą samego rozpływu przy użyciu nieznacznej pomocy mechanicznej, ślady ubijania na jego powierzchni same się rozpływają.

3)    Beton lany (płynny) z dodatkiem wody 150—200 1 na 1 m³. Beton ten w zakresie omawianym w tej książce nie ma znaczenia i dlatego go pomijamy.

Podane tu ilości wody są przybliżone i mają znaczenie tylko orientacyjne, gdyż zależą, jak wyżej powiedziano, od warunków atmosferycznych i wilgotności kruszywa, a także od zawartości cementu i od uziarnienia kruszywa. Im więcej piasku w kruszywie, oraz im mniejsza zawartość cementu w betonie, tym więcej wody potrzeba do osiągnięcia żądanego stopnia ciekłości.

W każdym tedy wypadku trzeba ustalić potrzebną ilość wody, określając ją na oko albo przez próbę opadu. Próbę opadu wykonywa się w następujący sposób: blaszaną formę o kształcie stożka ściętego bez dna (fig. 14) wypełnia się badaną mieszaniną warstwami, które się kolejno drążkiem żelaznym ubija, po czym

podnosi się ostrożnie formę i mierzy wielkość opadu stożka betonowego (fig. 15).

Beton sypki wykazuje przy wysokości formy 30 cm opad do 4 cm, plastyczny 5—15 cm. lanymi6—^ cm. Nie tak ściśle jak

< ■* ■

...i-, -

: A 1

..................- • /

,ł- >U „

-il

Wd

Fig. 15

za pomocą próby opadu, ale z dostateczną dla małych robót dokładnością możemy stopień ciekłości (konsystencję) betonu określić, obserwując zachowanie się powierzchni świeżo zamieszanego betonu, uderzonej silnie łopatą lub kielnią. Jeżeli uderzenie nie pozostawi śladu na powierzchni betonu, oznacza to, że beton jest sypki. Na betonie plastycznym ukaże się powierzchnia gładka, lśniąca od wilgoci. W betonie płynnym utworzy się wgłębienie, którego brzegi zaraz się zalewaj a.

Dawniej wykonywano konstrukcje betonowe prawie wyłącznie z betonu sypkiego. Uważano bowiem, że tylko przez mocne ubijanie betonu można uzyskać materiał dostatecznie gęsty i wytrzymały. Tymczasem beton o większej ciekłości nie daje się ubijać i z tego powodu był uważany za mniej wartościowy. Natomiast w konstrukcjach żelbetowych, zwłaszcza z gęsto rozmieszczonymi wkładkami, beton ubijany okazał się mniej odpowiedni, a to z następujących powodów: 1) przy ubijaniu wkładki zmieniają swe położenie, przy czym mogą się zanadto przybliżyć do siebie lub do deskowania; 2) beton sypki pomimo najstaranniejszego ubijania nie może się wcisnąć wszędzie przez wąskie odstępy między wkładkami; 3) beton sypki nie przylepia się tak dobrze do żelaza jak beton o większej zawartości wody.

Z powyższych względów beton ubijany wychodzi z użycia w konstrukcjach żelbetowych, ustępując miejsca betonowi plastycznemu a w specjalnych wypadkach płynnemu. Ale także w konstrukcjach czysto betonowych beton plastyczny daje ogół lepsze wyniki niż beton sypki.

na

Nie wymaga bowiem tak dokładnej kontroli przy betonowaniu, jak beton sypki, którego wartość zależy w dużej mierze od dobrego ubijania, i jest od ubijanego bardziej jednolity. W ubijanym betonie poszczególne warstwy nie łączą się ze sobą należycie, skutkiem czego płaszczyzny zetknięcia poszczególnych warstw stanowią słabe miejsca konstrukcji.

Obecnie stosuje się beton ubijany albo w wielkich blokach, od których nie żądamy dużej wytrzymałości, albo w drobnych wyrobach lub cienkich płytach betonowanych jedną warstwą.

W normalnych konstrukcjach żelbetowych i betonowych stosuje się beton plastyczny i to o tym większej zawartości wrody, im grubość konstrukcji jest mniejsza a sieć wkładek gęściejsza.

Stosunek ilości piasku do żwiru, względnie tłucznia, ustala się dzisiaj w ten sposób, aby mieszanina obu składników była możliwie jak najgęstsza. Ponieważ jednak sposób ten jest nieco kłopotliwy przy robotach wiejskich, prowadzonych zwykle bez fachowego kierownika, przeto trzeba zwykle poprzestać na mniej doskonałym, dawniejszym sposobie określenia stosunku piasku do grubszych składników kruszywa, a mianowicie przy żwirze jak 1: 2, zaś przy tłuczniu jak 1:1%.

Podobnie przy określaniu proporcyj cementu, która w' zasadzie powinna być podawana w kilogramach cementu na 1 m;! kruszywa lub 1 m³ gotowego betonu, można na małych robotach wiejskich posługiwać się mniej ścisłym sposobem oznaczania stosunku wedle objętości.

Przy tym sposobie stosunek np. 1:2:4 oznacza, że 1 miarę cementu należy zmieszać z 2 takimi samymi miarami piasku i z 4 miarami żwiru. Odmierzanie składników może się odbywać albo przy pomocy taczek, którymi je dowozimy do miejsca mieszania, albo przy pomocy skrzynek bez dna, przedstawionych na fig. 16, przy czym odmierzany materiał należy wsypywać lekko bez ubijania. Jeżeli beton wykonywa się ze spóły, to stosunek określa się dwiema liczbami, np. 1: 4, co oznacza, że na 1 miarę cementu idą 4 miary kruszywa. Takie samo oznaczenie stosuje się czasem

30e.-

Fig. 16

także do betonu wykonanego z trzech składników (cementu, piasku i żwiru). Wtedy druga liczba oznacza objętość mieszaniny piasku i żwiru, która oczywiście nie jest równa sumie objętości piasku i żwiru, gdyż piasek wnika częściowo w żwir, wypełniając puste przestrzenie między ziarnami żwiru. Tak np. stosunek 1:2:4 różni się niewiele od stosunku 1:4, a bynajmniej nie odpowiada stosunkowi 1:6.

Objętość gotowego betonu jest mniejsza nie tylko od sumy objętości składników, ale także od objętości mieszaniny, co się tłu-

30 c

:ró.'

30r

pSSSfl

mmm

mim

■II

.liii

*>

Cement ♦

<— 30 -*

Pi as ek + Kruszy w o

Fig. 17

lHii¹

Beton

/,3S

maczy zgęszczeniem się mieszaniny w deskowaniu pod wpływem ubijania, względnie osiadania masy. Ilustruje to fig. 17, na której z jednej miary cementu, 2 miar piasku i 4 miar żwiru otrzymuje się 41/2 miary betonu. Ubytek objętości jest największy w betonie ubijanym, mniejszy w betonie plastycznym, a najmniejszy w betonie lanym. Przybliżone (orientacyjne) dane co do ilości materiałów potrzebnych do otrzymania 1 m³ betonu podaje tablica 3 na str. 29.

Cyfry w tablicach podane uważać można za przeciętne, a wo-góle za zmienne, zależne od właściwości wszystkich trzech składników betonu. Jeżeli piasek jest bardzo drobny, należy dla tej samej mieszaniny zwiększyć ilość cementu o 10—15%.

Im więcej cementu, tym beton wogóle wytrzymalszy. Odpowiednio do tego używamy następujących mieszanin:

1: 1,5: 3 — tłusta, silna, używana na słupy i inne części budowli żelbetowych bardzo silnie obciążone, oraz, jeżeli chodzi specjalnie o nieprzepuszczalność dla wody lub odporność na ścieranie (chodniki, podłogi śpichrzów, piwnic, garaży, tarasy, słupki ogrodzeniowe, kręgi studzienne, baseny itd.);

1:2:4 —. używana w budowlach żelbetowych; chudszych mieszanin w żelazobetonie stosować nie wolno, gdyż nie chronią żelaza (stali) od przerdzewienia;

1: 2,5: 5 — średnia, używana w budowlach betonowych do delikatniejszych i bardziej narażonych części konstrukcyj; i—-1:3:6 — słaba, używana w masywnych częściach budowli bet. ;

1:4: 8 — mieszanina bardzo słaba, chuda, używana na podrzędne części, np. podłogi, wypełnienie pachwin sklepień itp.

Wytrzymałość betonu zaraz po związaniu jest niewielka i dlatego deskowania zbyt prędko usuwać nie wolno. Szczegółowo omawia się terminy rozdeskowania w § 13. W miarę twardnienia wzrasta wytrzymałość betonu zrazu bardzo szybko, potem po upływie dwóch, trzech miesięcy znacznie wolniej.

Jednakowoż jeszcze po dwóch latach można zauważyć zupełnie widoczny wzrost wytrzymałości.

Wspomnieć jeszcze należy o betonie żużlowym, stosowanym zwłaszcza w pobliżu większych węzłów kolejowych i parowozowni, a także dużych ośrodków przemysłowych.

żużel z pod kotłów lub parowozów, jako pozostałość ze spalania węgla kamiennego, jest bardzo dobrym składnikiem betonu, je-

kruszywa

096

1005

1025

1055

1060

1085

1090

betonu potrzeba:

dla betonu plastycznego

żwiru

(tłucznia)

piasku

litrów

840

890

930

0,970(M    ,1120

1140

1160

1170

1185

1190

1215

o o vn co crs co oo

O O 1-H T—I T-H T-H t-H T-h

cementu

kg

066

1010

© m >/■> i/->

'OHhO

t'- 00 00 ©

420

445

465

tvu *>

0,485 U?

495

505

385

335

315

270 i

255

225

Si^

170

150

130

120

110

06

U") © W) O

© o) cn

yiMHiH

Tablica 3

Na 1 m³ gotowego dla betonu ubijanego

kruszywa

żwiru

(tłucznia)

1 i t r ó w

piasku

cementu

ooooomooooomoo

rH^ooorHw^^oooMcn^inoo

OOO^HrHrHrHCNCNCNC^CNCN

r-H t-h t-H ł-H r-H t-H t-H t-h r-H t-H t—^ t-h r-H t-h

Ul © © u-l

coma^

© t—' i—i CM t-h t-h t-h t-h

880

940

980

1020

1040

1060

o©©©

© *0 CM u")

oo oo ©

Jf lip

O>mmo>owiioo>o>n>n 00©COCM©t^>D'^lCMr-iO\ CMCMCMCMCMt—fi—irHHrH

o©o© co c~ i—i co

OV1VO^O

0©<ci«n CM CO 00 CM COCMrHr-l

BM^zsnjsj [Bzpoy

BJpds *jSzM UI3I5(SBld Z JIMZ

•JJSBld Z uazonjł

Stosunek

mieszaniny

Dwu-

liczbowy

HONV)

t-h t-h r-H t-h

1 :11,5

Trój-

liczbowy

1 : 1,5 : 3_

1:2:4

1 : 2,5 : 5

1:3:6

1:4:8

1:5:10

CM co rt- vo

żeli jest umiejętnie przygotowany (§4). Beton żużlowy układa się dobrze, zwłaszcza sposobem sypanym (bez ubijania) jako sypki beton z mieszaniny żużla i piasku żwirkowego w stosunku 1:3:6. Beton taki jest dość porowaty, a tym samym zabezpiecza w dużej mierze od przewodnictwa ciepła i dźwięku.

III. WYKONANIE BUDOWLI BETONOWYCH

§ 9. Mieszanie betonu

tt

Jcf

mm

§ 45. Garaże

¹

Do konstrukcji żelazobetonowych używa się wyłącznie żelaza zlewnego, które obecnie coraz częściej nosi nazwę stali. Ponieważ jednak nazwra ta na oznaczenie żelaza zlewnego została wprowadzona do polskiego słownictwa technicznego dopiero od niedawna, a w mowie potocznej jeszcze utrzymuje się dawna nazwa, przeto w podręczniku niniejszym jest użyta tylko w nawiasach obok nazwy żelazo.

Najczęściej w robotach żelbetowych stosowane jest handlowe żelazo okrągłe.

§ 9. Mieszanie betonu

Należyte rozmieszanie wszystkich składników betonu uzyskuje się przez dokładne wymieszanie ich ze sobą. Jest to czynność bardzo ważna; od niej zależy bowiem w znacznej mierze wytrzymałość betonu.

Mieszanie odbywa się ręcznie lub w maszynach, zwanych betoniarkami. Maszynowe mieszanie jest wprawdzie znacznie lepsze,

ale opłaca się tylko przy większych budowach, przeto o nim szerzej mówić nie będziemy.

+■

TZT

Fig. 18

Mieszanie ręczne przy udziale dwóch robotników odbywa się na poziomym pomoście, tzw. stole (podłodze), o wymiarach około 3—4 m, wykonanym w kwadrat z desek drewnianych; czasem używa się jednak pomostu podłużnego o szerokości około 2 m, długości 5—6 m.

W pierwszym razie (fig. 18) deski calowe (2,5 cm) o długości 3—4 m zbija się szczelnie na beleczkach 5X10 cm, rozmieszczonych co 60—80 cm.

W drugim (fig. 19) pomost składa się z części o długości 1,5 m, z których każda spoczywa na osobnych podkładach, przez co

4-1 II—I

id

£2.

4—n-

¹—*!

tf

Fig. 19

znacznie ułatwia się przenoszenie pomostu. Deski powinny byc gładkie, najlepiej strugane (heblowane); układać należy je szczelnie. Z trzech stron po brzegach dobrze jest przybić na pomoście krawężnik 5X5 cm do 5X10 cm, aby się mieszanina nie zsypywała. Pomost umieszcza się w miejscu dogodnym do roboty, a więc przestronnym i przystępnym dla dowozu kruszywa. Piasek i żwir należy ułożyć w stosy obok stołów do mieszania, cement zaś w pobliskiej szopie. Najdogodniej jest układać kruszywo w tzw. figury (fig. 20), objętość takiej figury wynosi 4,00 mi3 czyli 4.000 litrów. Fig. 21 przedstawia niewłaściwe, bo nierówne, umieszczenie figury.

Dla dowozu materiałów surowych i zwózki betonu służą prowadzące na pomost tory zrobione z desek, o ile możności szerokich i gładkich. Nie powinno się ich układać w zbyt wielkim pochyleniu. Materiał drzewny potrzebny na pomost o wymiarach 3,50X3,50 składa się:

z 14 sztuk desek calowych o szerokości 25 cm, dług. 3,50 m, struganych po jednej stronie,

6 sztuk beleczek 5X10, dług. dług. 3,50 m,

3 sztuk łat 5X5, dług. 3,50 m (krawężniki).

Materiał drzewny potrzebny na pomost o wymiarach 6,00 X X2,00 m składa się:

z 16 sztuk desek calowych o ,szer. 25 cm, dług. 2,00 m,

8 sztuk beleczek 5X10, dług. 1,20—1,40 m,

8 sztuk łat 5X5, dług. 1,50 m.

b-

h-1,00

a*

W»Vw/P\vv//<\\\v//a\\\v//a\\?

— a‘2,50--=-l

teren równy

Fig. 20

teren nierówny

Fig. 21

Potrzebne do mieszania narzędzia (dla 2 — 3 robotników) : 3 łopaty, o ile możności zakończone płasko, a nie kątowo, 1 grabie o kilku zębach, 1 polewaczka (konewka ogrodowa) z sitem. Dla większej ilości robotników zwiększa się odpowiednio ilość potrzebnych narzędzi.

Fig. 22

Przygotowanie betonu postępuje w sposób następujący:

1)    Wsypuje się odmierzoną taczkami lub lepiej skrzynką bez dna ilość piasku na pomost nieco z boku i rozpościera się go warstwą do 8—10 cm grubości (fig. 22), przy czym odmierzanie

skrzynią odbywa się tak, że _______

skrzynię (fig. 16) stawia się na stole, napełnia piaskiem, a następnie podnosi.

2)    Mniej więcej w środku tej warstwy wysypuje się na nią odpowiednią ilość cementu (fig. 22).

Fig. 23

3)    Dwaj robotnicy stają po obu stronach tej warstwy, poczynają przerzucać oba materiały na drugą stronę pomostu (fig. 23), tak aby o ile możności zmieszać je jednostajnie ze sobą. Przerzucając, należy zesypy-wać je z łopaty, aby zmieszanie było dokładniejsze.

4)    Mieszaninę piasku i cementu przerzuca się jeszcze (fig. 24)

dwa lub więcej razy, aż nastąpi dokładne zmieszanie, tak, aby barwa jej była je-

3 dnostajna.

CD

Fig. 24

Małe smugi cementu nie zmieszanego należycie wy-równywuje się grabiami. Mieszanie piasku z cementem odbywa się cały czas na sucho.

5) Mieszaninę tę rozpoście-

ra się znów warstwą o grubości do 10 cm nieco z boku platformy i wsypuje na nią wymierzoną ilość żwiru względnie tłucznia, uprzednio gruntownie zmoczonego, rozrzucając go mniej więcej jednostajnie (fig. 25).

Fig. 25

6)    Teraz przesuwa się materiały podobnie jak poprzednio, dla uzyskania jednostajnej masy (fig. 26); łopatami nie należy rzucać, gdyż wtedy kamienie padają dalej, niż piasek z cementem.

W czasie tego mieszania leje się z małej wysokości wodę na mieszaninę i to albo już przy pierwszym mieszaniu, albo pierwszy raz miesza się na sucho i polewa dopiero przy drugim i następnych.

7)    Mieszać należy tak długo, aż przygotowana mieszanina będzie zupełnie jednostajna. U doświadczonych robotników wystarczy trzyrazowe przerzucenie betonu. Niedoświadczeni muszą to robić dłużej. Dobrze wymieszany beton zgarnia się na jedną kupę, przy czym należy go użyć natychmiast, a w każdym razie nie później, jak po upływie pół godziny.

Niekiedy przygotowuje się beton inaczej, a mianowicie, mieszając odrazu wszystkie trzy materiały. Wtedy rozściela się na

)o

pomoście najpierw warstwę zmoczonego żwiru, następnie piasek, a wreszcie cement. Po 3 dwukrotnym przemieszaniu na sucho miesza się jeszcze dwa lub więcej razy, podlewając wodą. Jest to jednak sposób gorszy.

Fig. 26

W razie używania spóły u-mieszcza się najpierw jej warstwę na stole, dodaje wody w ilości wystarczającej dla zupełnego jej zmoczenia, następnie rozpościera się na niej cienką warstwę cementu, a wreszcie miesza się znów co najmniej trzykrotnie, dodając w ciągu tego mieszania resztę wody.

Bryła, Beton

t;:

r—an

i; W

SSĄ-

Stefe--*

II

P*.

Przygotowany beton powinien mieć jednostajną barwę. Plamy i smugi ciemniejsze i jaśniejsze świadczą, że dokładne wymieszanie jeszcze nie nastąpiło.

Po skończonej pracy dziennej należy oczyścić narzędzia i pomost zeskrobać łopatą z pozostałych resztek i zmieść je 15! z pomostu.

li'/    1

1.

Fig. 27

Beton przygotowany należy natychmiast zużytkować tak, aby z pomostu uprzątnąć go w przeciągu najwyżej pół godziny. Pomost należy natychmiast oczyścić z pozostałych resztek, aby mieszanie nowej partii betonu odbyło się na czystym podłożu.

Rozdział pracy:

2    robotników: Pomost 3,00—3,50 m w kwadrat; obaj mieszają łopatami.

3    robotników: Pomost jw.; dwu robotników miesza

i;. ...

•i!

a(,

i;.'.:

pi

v«s*

te

jy

Mg

JUUUS2 WEISS

i.

Fig. 28

łopatami, trzeci pomaga, polewając mieszaninę wodą, grabiąc tam, gdzie zauważy niejednostajność itd.

4 robotników: Zwiększyć pomost na 3,0X4,0 m i mieszać dwiema partiami. Rozpoczyna się wspólnie w środku pomostu, a następnie po dwu robotników miesza osobno. Przygotowany beton zgarnia się znów na środku.

Gdy chodzi o pośpiech w robocie, a do dyspozycji jest większa ilość robotników, można obok stołu do mieszania umieścić drugi mniejszy, na którym po wymieszaniu składa się przygotowany beton.

Przy większych robotach przygotowuje się beton w betoniarkach (mieszarkach). Rozróżniamy betoniarki z popędem ręcznym i mechanicznym. Jako przykład betoniarki ręcznej podajemy fig. 27, a mechanicznej fig. 28.

§ 10. Deskowanie (szalowanie)

Budowle betonowe otrzymują kształty przez ubicie i stwardnienie betonu w formach, zbudowanych z desek drewnianych, w których beton pozostaje aż do stwardnienia i uzyskania wystarczającej wytrzymałości. Nazywamy je deskowaniem (szalowaniem, opierzeniem). Musi być ono tak silne, aby unieść mogło ciężar betonu i ludzi pracujących, oraz wstrząśnienia przy ubijaniu, i nie wygiąć się.

Na deskowanie używa się zwykle desek 1—2 calowych (2,5 do 5 cm), najlepiej sosnowych. Nie powinny być one zbyt suche, gdyż takie pęcznieją, gdy wypełni się je wilgotnym betonem. Zbyt suche szalowanie należy nawet zmoczyć wodą przed betonowaniem. Zwykle używa się:

na ściany: desek 2,5 cm = 1" (cal) przy mniejszych budynkach, zwłaszcza gdy formy w miarę postępu betonowania podnosimy; przy ścianach wyższych 4 cm = 1y₂";

na belki żelbetowe: desek 5 cm = 2” u spodu belek, desek 2,5—4 cm = 1"—1 y₂" na boki belek;

na stropy: desek 2,5 cm = 1”;

na słupy: desek 2,5—4 cm = 1"—1%".

Jeżeli tych samych form chcemy użyć parę razy, lepiej dać wymiary większe i użyć materiału lepszego. Przy użyciu jednorazowym wystarczą zwykle stare, więc tańsze deski.

odległość podpór wynosi 60—80 cm „    „    „    do 120 „

Deskowanie podpiera się na słupach i belkach, rozmieszczonych zależnie od grubości desek. Dla deskowania z desek 2,5 cm — 1

2”

99

„    „    „    do 150 „

W poszczególnych wypadkach tam, gdzie siły i obciążenia są bardzo wielkie, należy deskowanie podeprzeć gęściej.

Ścianki pionowe deskowania stęża się beleczkami 10X10 cm do 12X18, przytwierdzonymi do niego przy pomocy gwoździ. Pożądane jest niezupełnie dobijać gwoździe, aby główki ich nieco wystawały, gdyż wtedy łatwiej wyjmować je przy rozszalo-waniu. Lepiej jest jednak dobić nawet całkowicie, niż za mało. Gwoździ należy używać jak najmniej, aby nie psuć desek.

Robota ciesielska przy deskowaniu kosztuje zwykle dość dużo, dlatego też należy konstruować je tak, aby było łatwo je zbudować i rozebrać, oraz aby form poszczególnych można było użyć po parę razy, co łatwo uskutecznić w budowlach o kształtach powtarzających się. Pamiętać trzeba przy tym, że nieraz taniej wypadnie zwiększyć nawet nieco ilość betonu, jeżeli będzie można przez to zaoszczędzić na pracy ciesielskiej przy deskowaniu.

Przy budowlach nadziemnych chodzi zwykle o to, aby beton miał gładkie ściany. Ponieważ kształt opierzenia odbija się bardzo dokładnie na betonie wraz ze wszystkimi przypadkowymi szparami i nierównościami, przeto w miejscach, które nie mają być obrobione potem w inny sposób, a które pozostaną widoczne, należy oheblować wewnętrzną powierzchnię formy (deskowania). Dobrze jest też powlec ją tłuszczem, np. rozczynem mydła, ropą naftową itp., aby łatwiej było zdjąć opierzenie bez uszkodzenia powierzchni betonu. Dobrze jest też wyłożyć formę blachą cynkową, co jednak jest kosztowne i z tego powodu bardzo rzadko stosowane. Szczególnie pożyteczne są te wszystkie środki, jeżeli deskowanie ma być użyte kilka razy. Nie wystarczają one jednak przeważnie do uzyskania zupełnie gładkiej powierzchni, a są kosztowne. Dlatego też tam, gdzie chodzi o ładny wygląd zewnętrzny, powleka się powierzchnię betonu zaprawą cementową lub obrabia młotkiem.

Oprócz deskowań drewnianych używa się czasem form żelaznych. W Ameryce spotkać je często można przy betonowaniu ścian, murów itd.; u nas używa ich się zwykle tylko do wyrobów cementowych, które ma się wykonać w znacznej ilości. Należą tu np. formy do wyrobu cegieł cementowych, pustaków, dachów, rur, drenów itd.

Stosowane są czasem formy z odlewów gipsowych zwłaszcza tam, gdzie chodzi o uzyskanie gładkiej powierzchni okrągłej, np. przy kolumnach okrągłych, słupkach balustradowych itp. (por. §§ 22 i 49).

§ 11. Ułożenie wkładek żelaznych (stalowych)

Jeżeli w betonie mają znajdować się pręty czyli wkładki żelazne (stalowe), to należy je ułożyć bezpośrednio po wykonaniu deskowania dokładnie w odstępach podanych w projekcie. Odstęp pomiędzy prętami równoległymi powinien być co najmniej równy średnicy wkładek żelaznych (stalowych) i nie mniejszy

Pl f|

Fig. 29

od 2 cm ; odstęp od powierzchni betonu co najmniej 2 cm w belkach, zaś 1 cm w płytach.

Druty krzyżujące się w płytach, a także w ścianach, należy związać ze sobą na skrzyżowaniach drutem d — 1 mm, aby się nie przesunęły w czasie betonowania. Wkładki na deskowaniu umieszcza się na małych kamyczkach, lub na poprzednio przygotowanych płytkach (sześcianach) betonowych o krawędzi około 2 cm, aby utrzymać je w należytym odstępie od szalowania.

Mniejsze i mniej ważne płyty można wykonać też w sposób następujący: Na szalowaniu umieszcza się warstwę 2 cm betonu, na który przykłada się przygotowaną poprzednio sieć wkładek, co musi nastąpić bardzo szybko, a następnie betonuje się dalej. Sposób ten jest mniej praktykowany; wymaga bowiem bardzo szybkiej i dość precyzyjnej roboty.

Wkładki belek żelbetowych idą w środku belki dołem, gdyż tam belki narażone są na ciągnienie, zaś ku podporom odgina się je ku górze. Prócz tego w belkach umieszcza się cienkie wkładki pionowo wygięte w kształt litery U, tzw. siodełka lub strzemiona (fig. 29).

Ilość i rozmieszczenie wkładek w belkach, słupach itd. należy zawsze obliczyć i projekt oprzeć na tym obliczeniu. Ze względu na bezpieczeństwo, oraz z uwagi na taniość, należy konstrukcje oddać do obliczenia inżynierowi-konstruktorowi, który jedynie potrafi zaprojektować racjonalnie i tanio konstrukcję żelazo-be-tonową.

§ 12. Betonowanie

Przed rozpoczęciem betonowania należy deskowanie zwilżyć wodą. Następnie wypełnia się formę betonem, przenosząc go z pomostu. Użyć tu można przede wszystkim następujących sposobów:

1)    Przerzucanie łopatami bezpośrednio z pomostu, o ile tenże znajduje się bardzo blisko miejsca roboty; rzucanie łopatami na parametrowe odległości jest niedopuszczalne.

2)    Przewożenie taczkami, sposób stosowany często, nie wolno jednak używać do betonu taczek, służących do przewożenia cementu, piasku lub żwiru na pomost.

3)    Przenoszenie noszami, sposób używany również często.

4)    Przewożenie wózkami, opłaca się tylko przy większych budowlach.

5)    Zsuwanie na pochylniach. W tym celu od pomostu, na którym przygotowuje się beton, ustawia się pochyłą platformę, dochodzącą dołem do miejsca betonowania, o bokach zamkniętych w formie rynny. Sposób ten zastosować można tylko wtedy, gdy pozwalają na to warunki terenowe, tj. gdy beton przygotowuje się tuż koło miejsca betonowania, a parę metrów ponad nim.

Beton ubijany układa się warstwami około 15 cm, czasem nieco grubszymi (do 20 cm) w grubszych i mniej ważnych częściach budowdi i ubija następnie dobniami (babami, ubijaczkami).

Fig. 30

Ubijaczka (fig. 30) składa się z kwadratowej płyty żelaznej, w której osadzony jest drążek. Może być też drewniana, okuta blachą. Wymiary płyty 15 X 15 do 20 X 20 cm, ciężar około 15 kg.

Ubijanie betonu ma ten cel, aby nastąpiło dobre zespolenie poszczególnych materiałów, a więc aby usunąć powietrze, znajdujące się pomiędzy nimi; zaprawa powinna więc pokryć dokładnie kamienie i stać się lepiszczem wiążącym je. Ubijać należy niezbyt silnie, ale tak długo, póki woda nie wystąpi na powierzchnię betonu.

□ , o 70-25 mm

Fig. 31

□ 20-25 mm

Beton plastyczny układamy przy pomocy tzw. kozich łapek (fig. 31 i 32). Są to spłaszczone na końcu drążki żelazne, którymi wzrusza się beton świeżo naniesiony na ^ deskowanie szczególnie między wkładkami żelaznymi, aby ziarna kruszywa ułożyły się ściśle, nie po-zostawiając próżni.

Fig. 32

Betonować należy o ile możności jednym ^ ciągiem, gdyż beton świeży trudno łączy się ze starym, już stężałym. Dlatego też części budowli, łączące się ze sobą ustrojowo, należy wykonać bez przerw, w jednym dniu. Jeżeli nie jest to możliwe do uzyskania, wówczas 1) przerwę należy zrobić w miejscu, w którym działają tylko małe siły, np. w belkach lub płytach przy podporach w odległości — Vr, L od podpory (gdzie L jest długością belki); 2) beton starszy należy nadkruszyć młotkiem na powierzchni i oczyścić szczotką drucianą, polewając wodą; 3) pokryć miejsce styku cementem rozrobionym z wodą lub lepiej rzadką zaprawą o tym samym stosunku co beton i dopiero na to 4) układać nowy beton, ubijając pierwszą warstwę nieco silniej.

W zimnej porze można betonować tylko przy temperaturze nie spadającej w ciągu doby poniżej —2° C, lub lepiej wyższej od zera, gdyż beton na mrozie nie wiąże. W razie obniżenia ciepłoty można pracować tylko z wielkimi ostrożnościami, a mianowicie używać do betonowania gorącej wody, zaś beton wykonany przykrywać ziemią, torfem lub słomą. Jednak i wtedy może beton być niepewny.

Nawet temperatura do kilku stopni C ponad zero przy wielkiej wigotności powietrza nie nadaje się do betonowania i była nieraz powodem katastrof. Dlatego wogóle najlepiej nie betonować ani w takich warunkach, ani tern bardziej, gdy temperatura spada do zera.

§ 13. Rozdeskowanie

Deskowanie pozostaje na budowli, dopóki beton nie stężeje i przez czas zależny od znaczenia danej części budowli oraz od pogody. Trzeba tu kierować się przede wszystkim pewną wprawą. i znajomością rzeczy.

W zasadzie obowiązują następujące terminy rozdeskowania:

Tabl. 4. Terminy rozdeskowania

Rodzaj budowli

W porze gorącej

W porze chłodnej tj. przy temperaturze poniżej -f-5⁰ C

Ściany, ławy itp. ma-sywniejsze konstrukcje ..............

Ściany cienkie ......

Małe płyty (do rozpiętości 1,5 m) ......

Większe płyty i belki Słupy (jeżeli nie wspierają się na nich cieżkie

belki) ............

Rury i przepusty (o ile nie ma na nich ciężkiej nadsypki ......

Łuki i sklepienia niewielkie ..........

Mniejsze wyroby betonowe (cementowo-pia-skowe) ..........

3— 4 dni

4— 8 dni

10 dni 2 tygodnie

5—10 dni

1— 2 tygodnie

2— 3 tygodnie 2—3 tygodnie

6—8 dni

6—8 dni

1—2 tygodnie

5—6 godzin

3—4 tygodnie

do 2 tygodni do 2 tygodni

4 tygodnie

Należy pamiętać, że deskowanie powinno tym dłużej pozostać, im prędzej dana konstrukcja dźwigać będzie całe obciążenie, na jakie była obliczona. Np. deskowanie dachu, który dźwiga prawie wyłącznie sam siebie, musi pozostać dłużej niż deskowanie stropu śpichrza, na którym obciążenie zostanie umieszczone dopiero po wykończeniu całego budynku.

Przed rozdeskowaniem należy, odsłoniwszy beton w jednym miejscu przez oderwanie części deskowania, przekonać się przy pomocy uderzania młotkiem, czy beton jest dostatecznie stwar-

dniały, co się poznaje po czystości dźwięku wywołanego uderzeniem. Jeżeli się okaże, iż beton nie stwardniał jeszcze należycie, trzeba się wstrzymać z rozdeskowaniem.

Wyroby betonowe (cementowo-piaskowe), np. dreny, cegły itd., wykonywane w formach, można odrazu wyjmować z form, o ile wyrób był bardzo dokładny. Powyższych terminów nie można się trzymać zbyt dosłownie; zależą one w znacznej części od temperatury i od wilgoci powietrza. Jeżeli na przykład w lecie trafią się dni dżdżyste, wilgotne i chłodne, trzeba zastosować terminy dłuższe, podane na chłodną porę roku. Jeżeli temperatura trzyma się przez pewien czas na poziomie 5° C lub poniżej, należy krótsze terminy przedłużyć o 2—B dni, dłuższe o tydzień. Jeżeli spadła poniżej zera, przedłużenie winno być jeszcze większe.

W razie użycia piasku niezupełnie czystego albo cementu bardzo wolno wiążącego terminy powyższe przedłuża się również.

Rozdeskowywać należy beton bez wstrząśnień, a więc nie wolno wybijać klinów itd. silnymi uderzeniami, ale postępować trzeba o ile możności łagodnie i spokojnie.

Części betonu nie osłonięte deskowaniem, a więc górną powierzchnię, oraz ściany rozdeskowane należy zlewać wodą przez jeden do dwu tygodni, aby schnięcie postępowało wewnątrz i zewnątrz równomiernie. W bardzo upalne dni lepiej jest betonu bezpośrednio nie polewać, ale pokryć warstwą mokrego piasku,

, szmatami lub smołą.

§ 14. Uszczelnienie betonu

Beton jest w zasadzie materiałem izolującym od przesiąkania wody i bywa używany do budowy zbiorników dla cieczy, przegród wodnych itp. konstrukcji, narażonych na napór wody o znacznym ciśnieniu. Jednakże jest to nieprzepuszczalność względna tylko, której stopień zależy tak od grubości warstwy betonu, jako też od ilości cementu, od gęstości kruszywa, od należytego przygotowania i ułożenia betonu, oraz od warunków, w jakich się odbywało twardnienie betonu. Mianowicie beton twardniejący na sucho jest nieszczelny, a szczelność jest tym ściślejsza, im dłużej utrzymujemy beton w stanie wilgotnym. Wygładzanie powierzchni betonu wpływa również korzystnie na zwiększenie wodoszczelności.

Jeżeli chodzi o osiągnięcie wyższego stopnia nieprzepuszczal-ności, to oprócz zachowania wyżej wymienionych naturalnych warunków uszczelniania betonu można użyć substancyj uszczelniających, które się albo dodaje do zaprawy w czasie jej przyrządzania, albo się nimi powleka powierzchnię gotowego betonu.

Jako dodatki uszczelniające beton wewnętrznie są stosowane; cement Siccofix użyty zamiast zwykłego cementu, kastor, ceresit itp. W grubych ścianach lub podłogach betonowych wystarczy substancje uszczelniające dodać tylko do zewnętrznej powłoki o grubości 2—214 cm. Także wapno lasowane lub miał kamienny dodane w niewielkiej ilości do betonu zwiększają jego wodoszczelność, nie wpływając ujemnie na stopień wytrzymałości.

Do powlekania powierzchni betonu może służyć smoła asfaltowa lub inne preparaty asfaltowe i gudronowe, jak np. gudronit lub izol. Szkło wodne i trokal lub z krajowych preolit, granitol, akwizol są również dobrymi materiałami izolacyjnymi.

Naturalną powłokę uszczelniającą może stanowić tłusta wyprawa cementowa bez żadnych domieszek, zwłaszcza wygładzona przez tzw. wypalanie (por. § 16).

Praktyczny sposób uszczelniania powierzchni betonu polega na tym, że się świeżą, ale już stężałą powierzchnię powleka roztworem mydła w stosunku 75 kg na 1.000 litrów wody, a w 24 godziny później roztworem ałunu w stosunku 121/2 kg na 1.000 litrów wody.

Przy zbiornikach używane jest też uszczelnianie w ten sposób, że się je napełnia na przeciąg 2—3 tygodni wodą ze szlamem, który pod ciśnieniem słupa wody zapełnia pory w betonie. Jednak mniej ma tu znaczenie ten szlam, ile fakt utrzymywania wilgotności w betonie, o czym wspomniano na początku tego ustępu.

§ 15. Obrobienie powierzchni betonu

Po rozszalowaniu należy wykończyć powierzchnię budowli betonowej czy żelbetowej tam, gdzie chodzi o jej ładny wygląd. W tym celu stosuje się najczęściej:

1) Otynkowanie czyli pokrycie wyprawą powierzchni betonu. Sposób ten ma jednak tę wadę, że nawet przy dobrym wykonaniu powłoka pęka, kruszy się i odpada; używa się go jednak bardzo często.

2)    Dla uzyskania względnie gładkiej powierzchni bez stosowania powłoki, dobrze jest postarać się, aby kamienie znalazły się w pewnej odległości od powierzchni zewnętrznej. Wtedy kamienie nie przeszkadzają bowiem obrobieniu jej. W tym celu używa się nieraz, zwłaszcza w Ameryce, deski calowej (2,5 cm) (fig. 33), zaostrzonej na końcu, poruszając nią podczas betonowania w dół i w górę oraz od szalowania i do niego, odsuwa się od tegoż kamienie. Przy grubych murach zamiast deski można użyć w tym celu także łopaty.

sgt

Fig. 33

Sposób ten stosować należy naturalnie ostrożnie i przy doświadczonym robotniku.

3)    Najprostszym sposobem jest użycie na formy heblowanych desek.

4)    Obrobienie powierzchni betonu przy pomocy młotka i dłuta, podobnie jak w robotach kamieniarskich. Beton musi być tu już zupełnie stwardniały. Przy obu ostatnich sposobach odsłania się kamienie, przez co ożywia się wygląd powierzchni betonu.

Biały kolor możemy nadać powierzchni ścian, sufitów, schodów itp., powlekając ją zaczynem z 2 części wapna lasowanego i 1 części cementu, zaparzonym wodą gotowaną.

§ 16. Tynki cementowe

Tynki czyli wyprawy wykonywa się z zaprawy cementowej o stosunku co najmniej 1:3. Im zaprawa tłuściejsza, tym jest mocniejsza i tym lepiej izoluje od wilgoci. Jednakowoż zbyt tłusta zaprawa może pękać i odstawać od betonu skutkiem nierównomiernego wpływu skurczu, który w mieszaninach tłustych jest większy niż w mieszaninach o mniejszej zawartości cementu.

Tynkowanie odbywa się w następujący sposób: na powierzchnię betonu narzuca się naprzód warstwę rzadkiej zaprawy, nazywaną przez murarzy szprycem. Gdy ta warstwa nieco stężeje, nakłada się na nią warstwę zaprawy gęściejszej (tynk właściwy), z mniejszą zawartością wody, i za pomocą równej łaty o długości 1y₂—2 m wyrównywa się jej powierzchnię. Nadmiar zaprawy obcinamy łatą spada na dół i o ile się nie zanieczyści, może być ponownie w innym miejscu użyty. W tym celu pod tynkowaną ścianą układa się pomost z desek, z którego robotnicy zbierają zaraz świeże odpadki zaprawy i podają murarzom do skrzynek. Następnie po wyrównaniu tynku właściw ego wykonywa się tak zwaną szlichtę czyli cienką warstewkę (parę milimetrów) rzadkiej zaprawy z drobnego, umyślnie przesiewanego piasku, którą się dokładnie packami wygładza. Szlichtę wykonywa się często nawet na tynku cementowym, z zaprawy wapiennej, aby uzyskać przyjemniejszy kolor, jeśli ściana nie ma być bielona ani malowana.

Gładką, lśniącą powierzchnię otrzymuje się przez tzw. wypalanie, które polega na starannym zacieraniu tynku żelazną packą aż do rozgrzania. Powierzchnię zacieraną posypuje się suchym cementem i od czasu do czasu zwilża wodą lub — jak to czynią czasem murarze — śliną.

Powierzchnia tynku musi być dokładnie pionowa i stanowić jedną płaszczyznę; wszelkie nierówności betonu muszą być tynkiem zarównane. Ażeby to osiągnąć, wykonywa się naprzód na ścianie pasy tynku o szerokości 15—20 cm w równych odstępach około 11/2 metrowych, wyrównywa je przy użyciu piona lub li-belli (waserwagi) i dopiero następnie tynkuje się w wyżej opisany sposób pola pomiędzy pasami, które stanowią wtedy tor kierowniczy dla przesuwania łat wyrównujących tynki.

Budowle betonowe mogą być tynkowane również zaprawą wapienną lub półcementową. Tylko pierwszy narzut (szpryc) musi być cementowy, bo zaprawa wapienna nie przylgnęłaby należycie do betonu. Szczegółowe omawianie tynków wapiennych pomijam, gdyż wychodzi ono poza zakres podręcznika o betonie.

IV. ZASTOSOWANIE BETONU W BUDYNKU A) Ściany betonowe § 17. Wstąp

Betonu używano już od dawna na ściany fundamentowe i piwniczne domów murowanych; nadaje się on bowiem na nie znakomicie. W miejscowościach zaś, gdzie nie ma dobrego kamienia budowlanego i cegły, a jest natomiast czysty i ostry piasek, spotykamy go również w zastosowaniu do ścian nadziemnych.

Ściany z betonu spotykamy głównie w dwu postaciach:

a)    jako ściany odlewane w całości z betonu w deskowaniach;; najczęściej są to ściany pełne, rzadziej z otworami wewnątrz; spotykamy też ściany żelbetowe z wkładkami żelaznymi;

b)    jako ściany budowlane z poszczególnych kamieni cementowych, a to tzw. pustaków, tj. pustych bloków betonowych, lub też cegieł cementowych (fig. 34). T~ fijjjkf -•

■ li

W budowie ścian nadziem- t_ nych budynków mieszkalnych    |||

'Sv*

znalazł sposób drugi zastosowanie większe od pierwszego.

Fig. 34

U nas znajduje się też dość znaczna ilość budynków z pustaków, ale nie dorównywa ona w drobnej części rozpowszechnieniu tego rodzaju budowli w Europie zachodniej lub Ameryce. Ścian z pustaków omawiać tu nie będziemy.

Sposób pierwszy jest wogóle mniej znany i używany u nas; mniej nadaje się bowiem na budowę domów mieszkalnych, gdzie konieczne są znaczne wymogi ciepła itd. Jest za to doskonały na mury piwniczne i fundamentowe. Tym większe zastosowanie znalazł za granicą w odniesieniu do budynków wiejskich, stodół itd., dalej do murów ogrodzeniowych itd.

Ścianek żelbetowych używa się tam, gdzie chodzi o ściany stosunkowo cienkie dla oszczędności miejsca lub betonu.

§ 18. Fundamenty i ściany piwniczne

Na fundamenty jest beton materiałem o wiele odporniejszym od innych, gdyż, jako materiał po stwardnieniu zupełnie jednolity, doskonale rozdziela ciśnienie na grunt. Ponieważ zaś używa się go w fundamentach w mieszaninie chudej, tj. o małej ilości cementu, więc jest też bardzo tani.

W budownictwie wiejskim spotykamy się z betonem w fundamentach tylko w najprostszych formach, tym łatwiejszych i odpowiedniejszych do wykonania. Fundamenty należy zakładać na warstwie gruntu wytrzymałej i silnej, a w każdym razie co najmniej na głębokości zamarzania, tj. w naszych stosunkach około 1,00 m. Szerokość fundamentu przyjmuje się taką, aby ob-

• »*

• • • »» • *

*    *v

•    o*

Fig. 35

ciążenie na grunt wynosiło 2 kg na 1 cm², przy gruntach silnych 3—4 kg na 1 cm². Dolną część fundamentu wykonuje się dlatego szerszą od ściany, jako tzw. fundamentową ławę betonową.

\T\

ii-i'

irfiK

Fig. 36

Ława betonowa zwykle na szerokość występuje obustronnie o 10—20 cm poza mur piwniczny, względnie fundamentowy. W małych budynkach nie dajemy ław, lecz mur fundamentowy stawiamy na dnie wykopu. Fundamenty betonowe wykonywa się albo wprost w wykopach ziemnych (fig. 35), albo też przy pomocy deskowania (fig. 36).

Przy betonowaniu ław fundamentowych i fundamentów pod budowle mniejsze, gdy wykop pod fundament wykonany jest w gruncie spoistym, nie wykonywa się zwykle deskowań dla tej części ściany fundamentowej, która znajduje się całkowicie poniżej poziomu terenu budowlanego. Wykop taki winien być wykonany bardzo starannie, aby ściany jego były równe, prostopadłe

5C’

Fig. 37

i trwałe. Należy bardzo pilnie baczyć, ażeby ściany nie obsuwały się do rowu podczas układania betonu. Deski poziomo na powierzchni wzdłuż rowu pod fundamentem położone (fig. 37) zabezpieczają ziemię przed obsuwaniem się do rowu i tworzą wygodny pomost dla dowozu betonu np. taczkami.

Przy ziemiach mało zwięzłych, jak np. piasek, lub gdy fundament ma wystawać ponad poziom terenu, konieczne jest użycie deskowania. Deskowanie to przedstawia się w postaci skrzyni bez dna, w której układa się beton i po jego stwardnieniu i zdjęciu deskowania otrzymuje żądaną przez nas ścianę. Wzory deskowań takich dla ścian fundamentowych i ścian piwnicznych przed-

stawiają figury 35, 37, 38, 39. Słupki i podpory ukośne (zastrzały) służące do usztywnienia deskowania powinny być dostatecznie mocne, aby utrzymać deski w żądanych płaszczyznach i nie dać się im wyboczyć. Uważać należy, ażeby ściana była równa, bez żadnych wypukłości lub wklęśnięć. Da się to uskutecznić tylko w tym wypadku, gdy deskowanie jest dość mocne, aby wytrzymać parcie mokrego betonu.

Ściany piwniczne mają grubość mniejszą od szerokości ławy, ale większą od grubości murów nadziemnych; ciśnie bowiem na nie z zewnątrz jednostronne parcie ziemi.

W budynkach mieszkalnych robimy je o 15 cm grubsze od ścian nadziemnych. W budynkach gospodarczych o ścianach cienkich użyć należy nast. tablicy:

Tab!. 5. Grubość ścian piwnicznych

Głębokość ściany pod poziomem ziemi aż do górnej powierzchni ławy

Grubość

ściany

Ewentualna grubość ściany u góry

WKI MM O

O © O O

30 cm

45

40

35

Ściany wykonać można zwężające się ku górze; minimalną ich grubość u góry podaje w takim razie trzecia kolumna powyższej tablicy. Ścianę wewnętrzną wyprowadza się wtedy pionowo. Na ściany fundamentowe używamy mieszaniny o stosunku 1:3: 6^ o ile wymiary ich przyjmujemy wedle tabl. 5. Jeżeli grubość ich jest większa (budynki mieszkalne), użyć można betonu 1:4:8.

Wykonanie ścian fundamentowych i piwnicznych w deskowaniach

Sposób I. Na ławie betonowej, wykonanej jak wyżej, umieszcza się obustronnie szalowanie z desek zwykle 1" = 2,5 cm, podpartych co 80 cm belkami 5X10 cm do 10X10 cm, oraz zastrzałami 5X14 cm. Zastrzały przytwierdza się do pali wbitych w ziemię lub opiera na poprzecznych klockach (fig. 38 i 39).

Betonuje się warstwami 15—20 cm, podobnie jak przy ławach fundamentowych. Można tu użyć też przy betonowaniu tych samych form, co przy ścianach nadziemnych. Powoduje się jednak

LS

&

ip

Bankiet

Listwa

#

O*

K

v>~

O-

-O.    .

:Ą?

4'

N' - • a« \Vy>

•? ,Yaa

V A

fv. N

A

Fig. 38

<\

Tg

m

m

są

.

i

m

fS

i

a

ii

z

wm

w

■s

-<4/

113

1

jg

■

H

i

a!

ąM§'W

wmm§ "MiSpę

i

Fig. 39

przez to pewne opóźnienie roboty, gdyż w takim razie do wykonania ścian nadziemnych można przystąpić dopiero po stwardnieniu fundamentów.

j-

o^cy %$■&: tef2%

&gjf

o*

\

3.

if

Fig. 40

Sposób II. Przed betonowaniem lawy ustawia się deskowanie w sposób następujący: Wbijamy w ziemię belki mające służyć za podpory deskowania, albo też krótkie pale, do których przymocowuje się te belki (fig. 40). Szkielet ten wzmacniamy przy pomocy rozpór i zastrzałów. Wreszcie przybijamy do tego rusztowania od wewnątrz deski, ale tylko na wysokość ściany piwnicznej, pozostawiając grubość ławy nie odeskowaną. Następnie wsypujemy beton, ubijając go zarazem. Przez pozostawiony w dole otwór beton wysypuje się na boki, tworząc tym samym ławę. Beton ten należy z zewnątrz ubić. Uproszczenie w stosunku do sposobu I polega na tym, że szalowanie przygotowuje się od razu, a betonowanie postępuje bez przerw, co wpływa na przyśpieszenie roboty.

Sposób III. Jeżeli grunt jest mocny i może się utrzymać w stoku pionowym przez czas betonowania, to można wykop wykonać dokładnie w miejscu, gdzie ma przyjść ściana zewnętrzna, a deskowanie wykonać tylko od wewnątrz, tj. od strony pomieszczenia piwnicznego (fig. 41). Odpada wtedy połowa roboty ciesielskiej, a tym samym znaczna część kosztów. Podczas betonowania należy pilnie uważać, aby betonu nie rzucać o stok, gdyż wtedy może się zanieczyścić ziemią.

[■Sim

i |

•O

\o':p;Z°o

//

§ 19. Ściany nadziemne

M 1

ni

Fig. 41

LO

Na fundamencie betonowym można wznieść ściany betonowe, żelbetowe, ceglane lub drewniane.

1) ścian betonowych i żelbetowych nie potrzeba specjalnie łączyć z fundamentem, gdyż przez umieszczenie i ubicie nowych warstw betonu łączą się one w sposób aż nadto w danym razie wystarcza-

jący.

Z----

r-

1L

Fig. 42

2)    Pod ścianą ce---'l³ glaną umieszcza się

zwykle stopkę z cegieł ustawionych rębem na zaprawie cementowej. Fundament be-tonowy należy naturalnie wyrównać li-belą do poziomu.

3)    Podstawę ściany drewnianej stanowi zwykle podwalina ułożona na zaprawie cementowej. Lepiej

— jest przecież przytwierdzić silniej pod-

]£ggg^g

Mm

fSĘĘf

1S3

iwmt

tell

p&ĘM

PAq

Mm

walinę do fundamentu przy pomocy śrub kotwicznych. Wykonywa się to w ten sposób, że betonując umieszcza się w betonie sworznie śrubowe, których górna nagwintowana część wystaje na wysokość o kilka cm, większą od grubości podwaliny. Po wybetonowaniu podmurowania przewierca się dziury w odpowiednich miejscach podwaliny, nakłada ją na śruby i zakręca główki śrub.

Na murach fundamentowych układa się zazwyczaj izolację z papy asfaltowej, przy czym zarówno wierzch muru pod izolacją jak i papę powleka się smołą.

Budynki wiejskie o ścianach w całości betonowych spotyka się u nas stosunkowo rzadko, aczkolwiek za granicą, a zwłaszcza w Ameryce znalazły bardzo szerokie zastosowanie. Budowa ich nie różni się zasadniczo od budowy murów fundamentowych i deskowanie wykonywa się w ten sam sposób; z uwagi na większą wysokość musi być silniej usztywnione. O wiele korzystniej jednak jest używać w tym celu podnoszonych form drewnianych (fig. 42).

DO

■OSCMDOi

—1.00

4>

.to

c>

iMz

Fig. 43

Te formy, czyli sekcje składane powinny być tak wykonane, aby można było ich użyć nie tylko do budowli, dla której je pierwotnie zaprojektowano, ale także do budowli wznoszonej w innych warunkach i o innych rozmiarach. Przy dobrym obchodzeniu się z nimi można je zastosować wielokrotnie. Muszą one być wykonane o wiele staranniej, aniżeli zwykłe szalowanie. Cieśla, który je wykonywa, powinien stale mieć na uwadze, że będą one ze sobą łączone i że muszą do siebie dokładnie przystawać. W czasie betonowania, w miarę postępu roboty, wyjmuje się rozporki, pozostają zaś śruby, które służą następnie do umocowania sekcyj deskowania podniesionych w górę, celem betonowania następnej warstwy. Jeśli nie chcemy, aby trzpienie śrub pozostały na zawsze w betonie, umieszczamy je w rurkach cementowych, z których się dają wyjąć. Wnętrze rurek po ukończeniu robót wypełniamy zaprawą cementową.

Najczęściej używane wymiary sekcyj są 60 cm wys. i 2,50 m dług. Wykonywa się je z desek 1" (2,5 cm). Sekcję taką podnosi z łatwością jeden człowiek.

Praktyczny system deskowań podnoszonych przedstawia fig. 43. Obie tafle tworzące formę ściąga się u dołu przy pomocy klinów, zaś u góry klamrami żelaznymi. Ażeby betonowanie mogło się posuwać bez przerw, trzeba mieć co najmniej trzy komplety deskowań podnoszonych.

PB

rnmm

Fig. 44

i Ol

! 03

Okna i drzwi w ścianach betonowych uwzględnia się, wstawiając w miejsce otworu na nie ramę z desek odpowiedniej wielkości. Wyjmuje się ją, gdy ściana stwardnieje, i osadza futryny. Lepiej postąpić wedle fig. 44, wbetonowując w ścianę trapezowe listwy, do których potem przybija się futryny. Części ścian nad otworami należy wzmocnić żelazem. Czyni się to w ten sposób, że nad otworem, w odległości do 5 cm od dolnej krawędzi, umieszcza się 2—4 (zależnie od grubości ściany) pręty żelazne (stalowe) o średnicy 12 mm, a długości o 30—40 cm większej od szerokości otworu.

Otwory kominowe itp. robi się w ścianach betonowych przy pomocy odpowiednich skrzynek z desek wstawionych w beton. Ciągi kominowe okrągłe, ciągnące się pionowo w górę na znaczniejszą długość, uzyskuje się przez wstawienie w dane miejsce okrągłego słupka drewnianego, dobrze wysmarowanego tłuszczem, albo co lepiej obitego blachą cynkową, który w miarę postępu roboty podciąga się w górę. Słupek powinien lekko zwężać się ku dołowi, gdyż wtedy łatwiej go podciągać.

Narożniki ścian są słabszą częścią budowli, w nich też pojawiają się najczęściej pęknięcia. Z tego powodu wzmacnia się naroże czasem prętami żelaznymi o średnicy 12 mm, długości 1,00 do 1,50 m, zagiętymi w obie ściany. Pręty te umieszcza się w odstępach 30—50 cm ponad sobą przez cała wysokość ściany.

§ 20. Ściany żelbetowe

Chcąc wykonać ściany betonowe bardzo cienkie, musimy wzmocnić je wkładkami żelaznymi (stalowymi). Wtedy mogą otrzymać grubość nawet 3 cm, lepiej 5—6 cm. Ścianki takie (pojedyncze) znaydUyą“Zastbsowanie tam, gdzie nie chodzi o zabezpieczenie od wpływów temperatury (np. ścianki działowe w budynkach mieszkalnych, ściany stodół itd.). Zazwyczaj grubość

,f⁶~s

|    ■■ c

—fc

irc

Fig. 45

ścian żelbetowych wynosi 5—10 cm; wkładki pionowe mają wymiar 6—8 mm, a odstęp c = 20—30 cm, wkładki poziome mają wymiar 5—6 mm, a odstęp b = 20—40 cm (por. fig. 45).

Ściany żelbetowe silnie obciążone muszą mieć większe rozmiary i silniejsze uzbrojenie. W miejscu zetknięcia drutów zakłada się je na siebie na długość około 20—30 cm i wiąże ze sobą cienkim drutem.

Nad otworami okiennymi dodaje się 2—4 druty 12 mm, zachodzące poza szerokość okna na długość 30 cm obustronnie, najlepiej związane z wkładkami pionowymi. Jeżeli wkładki poziome znajdujące się w ścianie wypadają tuż poniżej górnej krawędzi otworu, odgina, sięje łagodnie ku górze i przeprowadza również ponad otworem (fig. 45). Deskowanie ścianek żelbetowych robi się podobnie jak ścian betonowych. Większe ściany żelbetowe najlepiej jest wykonać jako ścianki pomiędzy słupami żelbe-

illlk

m

y 'fil

■.u

k\

Fig. 46

fgjlWgK:.

’:I?S

JlBąl;3AvV

towymi. Wtedy słupy stanowią szkielet konstrukcji; należy je obliczyć lub dla mniejszych obciążeń przyjąć wedle tablicy 8. Ścianka ma wtedy za zadanie nie dźwiganie ciężaru stropu czy dachu, ale tylko odgrani-czenie przestrzeni; może być przeto bardzo cienka tam, gdzie nie potrzeba ciepła (np. w stodołach). W budynkach mieszkalnych itd. należy dać ścianki puste albo wypełnienie pomiędzy słupami wykonać z cegły.

§ 21. Mury oporowe

mk

mm,

w

Mury oporowe spotykamy na wsi nieraz jako podmurowanie i ograniczenie teras, dojazdów itd. (fig. 46). Opierają się one parciu cisnącej ziemi, które jest tym większe, im większa wysokość muru. Z tego powodu grubość murów zwiększa się ku dołowi (fig. 47 i 48).

•j—

Nieraz buduje się je na otwartym miejscu i dopiero po wykonaniu zasypuje od tyłu; wtedy należy wznieść obustronne deskowanie, podobnie jak przy ścianach. Różnica polega tylko na tym, że przy murach oporo-

wych jedna ze ścian pochyla się ku górze na wewnątrz dla zaoszczędzenia betonu. Jeżeli mur ma przytykać do wykopu świeżo zrobionego w materiale ziemnym spoistym, który może utrzymać się w stoku stromym, to można użyć tylko jednego deskowania od przodu. Należy uważać, aby betonu nie rzucać o stok ziemny. W tym razie tylna ściana jest pionowa lub prawie pionowa, a przednia — pochyła.

Aa

//

\\

t

//

V-Oi

\ jggs i

'v>w/k

A - =»

Fig. 47

Fig. 48

Mury oporowe zakłada się w głębokości 0,80—1,00 m. Wykonywa się je z betonu 1: 2y₂: 5 do 1: 3: 6. Mur wykonany można zasypać, gdy już dobrze stwardnieje, zazwyczaj dopiero po 2 tygodniach. Co 1,5—3,0 m należy umieścić otwory, najlepiej dreny, dla odwodnienia.

Mury wykonywa się jako poszczególne części o długości nie większej niż 10 m, aby uniknąć pęknięć.

Wymiary betonowych murów oporowych

Tabl. 6. Wymiary murów oporowych o ścianie przedniej pochyłej

(fig. 47)

Wysokość

Grubość górą

Grubość dołem

Głębokość

fundamentu

O O O O O O

in o in o m o o" r-T cn cn eo

O O O Ul O

45 cm

T3

ta

c

50

60

70

80

100

§§§§§§

Tabl. 7. Wymiary murów oporowych o ścianie przedniej pionowej

(fig. 48)

Wysokość

Grubość górą

Grubość dołem

Głębokość

fundamentu

°8°§®S

O t-T r-i CN CN CO

^4 On Lrt ►U LO O O O Gn O Gn

I—11—I

to o oo oi en

O O O O O en

co najmniej 80 cm

80

80

80

80

80

Wymiary podane w tablicach 6 i 7 są ważne, jeżeli ziemia podtrzymywana murem oporowym nie jest silnie obciążona, np. budynkiem znajdującym się tuż za ścianą itp. Jeżeli jednak jest obciążona, to wymiary murów należy odpowiednio pogrubić.

B) Słupy

-t— a -

u...

yr

%msssssm

li

Wi. V//Z'irśśj:&

Ji

§ 22. Słupy betonowe i żelbetowe

Słupy betonowe bez wkładek wykonuje się stosunkowo rzadko i to tylko niewysokie. Słupy wyższe posiadają wkładki w ilości zwykle 4. Umieszcza się je w narożach w odległości około 3 cm od ścian zewnętrznych (fig. 49). Jeżeli obciążenie słupa jest większe, dajemy jeszcze drugie 4 wkładki w połowie boków. Pręty żelazne (stalowe) wiąże się drutem cieńszym 5—6 mm w odstępach b — 10—15 cm. Odstępy wiązań nie powinny być większe od boku słupa. Wymiary słupów i średnice wkładek dla różnych obciążeń podano w tablicy 8, przy czym przyjęto, że wysokość słupa nie przekracza 3—4 m. Wyższe i wyżej obciążone słupy trzeba obliczać.

Tabl. 8. Wymiary slupów żelbetowych

Średni

Siła działająca na słup

Blok słupa kwadratowego

ca prętów żelaznych (stalowych) przy 4 wkładkach w słupie

Wiązania poprzeczne drutem 6 mm średnicy w odstępach

6 000 kg 8 000 10 000 12 000 14 000 16 000

20 cm

20

20

20

20

24

12 mm

14

16

16

20

20

co 15 cm

15

15

15

15

20

Podstawa słupów żelbetowych jest większa od przekroju słupa; zadaniem jej jest bowiem rozłożyć obciążenie na większą powierzchnię. Umieszcza się w niej na dole ruszt (siatkę) •

z krzyżujących, się drutów żelaznych o średnicy 8—12 cm.

Szalowanie słupów wykonuje się zwykle jednym z następujących sposobów.

a) Przy wyłącznym użyciu drzewa. Poszczególne boki zbijamy z desek 1 — 2"    (2,5 — 5 cm), połączonych

Fig. 51

w'

przybitymi do nich poprzeczkami 5 X10 cm. Ma utrzymania ścian w należytym położeniu względem siebie zakłada się na nie co 50 — 60 cm ramy zbite z beleczek 5X8 do 6X10 (fig. 50).

b)    Zamiast ram z drzewa można użyć częściowo żelaza; wtedy po 2 beleczki leżące naprzeciw siebie ściąga się śrubami (fig. 51).

c)    Dla ułatwienia betonowania przy użyciu betonu sypkiego (słupy bez wkładek żelaznych) można wykonać tylko 3 boki

>-

WS\S /

MS

•V

I ll

Fig. 53

n

długość przy pomocy listew (fig. 53). Tegoż sposobu użyć można dla większych słupów, dając krótkie deski poprzeczne (poziomo).

W narożach form na słupy umieszcza sięliw^-kle trójkątne listewki, aby beton nie miał naroży ostrych, a tym samym łatwo kruszących ^ się. Podstawę słupów wykonywa się np. wedle figury 54.

Formy dla kolumn okrągłych wykonywa się albo z łat drewnianych (fig. 55), albo z gipsu, gdyż te ostatnie są tańsze od drewnianych i łatwo z nich wyrobić można dokładny kształt walcowy.

Sposób przygotowa-

deskowania z desek idących na długość słupa. Czwartą ścianę wykonywa się z desek krótkich, idących na poprzek, które przybija się na tę wysokość, na jaką można słup wypełnić na raz betonem i ubić, tj. na około 50 / do 80 cm. W miarę postępu roboty dodaje się coraz to nowe deski (fig. 52).

d) Dla słupów mniejszych można wykonać deskowanie w bardzo prosty sposób z czterech desek, zbitych ze sobą na

Tl

—4---U—

-L

Fr

~i

--~ś

■osa

nia form gipsowych dla kolumn, podstaw i głowic wyjaśniają figury 56 i 57.

Szablon obrotowy składa się ze szkieletu z desek grub. 1%" i przybitego do desek gwoździkami noża z blachy cynkowej. Najmniejsza grubość formy gipsowej winna wynosić 7V2 cm. Formy dla głowic i podstaw wykonywa się w całości, a następnie rozcina na pół, aby forma była rozbieralna.

T

60

Fig. 58 przedstawia formę drewnianą dla głowicy kwadratowej.

C) Stropy

§ 23. Stropy betonowe

6o

Ok

Betonu bez wkładek żelaznych można używać tylko na stropy łukowe nad pomieszczeniami o niewielkiej szerokości, np. nad kury-tarzami itd. Dla rozpiętości ponad 2,00 m używa się stropów betonowych tniędzy dźwigarami żelaznymi (stalowymi) lub stropów żelbetowych.

'i:

Fig. 55

Stropy betonowe między dźwigarami. Dźwigary układa się w odstępach 1,50—2,50 m. Pomiędzy nimi umieszcza się beton na szalowaniu, ułożonym na szablonach z desek 2,5—5 cm, którym nadaje się kształt łukowy. Strzałka łuku wynosi ¹/₁₀ — ¹/₁₂.odległości dźwigarów.

Dla odstępu dźwigarów 1,50 m grubość w kluczu 8 cm na podporze 10 cm.

Dla odstępu dźwigarów 2,50 m grubość w kluczu 12 cm na podporzeJL5 cm.

§ 24. Stropy żelbetowe

od dolnej po-

Stropy betonowe nad mniejszymi ubikacjami wykonywa się jako płyty betonowe, wzmocnione prętami żelaznymi (stalowymi) , które umieszcza się w odległości wierzchni płyty. Wymiary i odstęp tych prętów oblicza się w zależności od rozpiętości płyty i od ciężaru, jaki na niej może się znaleźć.

Fig. 56

Tak pracuje szablon tworząc formę gipsową

OSI

;>■

sdjg

iii

Szablon

ruchomy

ęfalW

do~>\

<ń'

dp"

<ł°*°

■i

Forma do kolumny

mt

ę<?/L} J \

Szablon

dM

mŁ

Złożone formy yipsowe ąotowe do odłowu

CE

pgg

TTT

fr

siuaiqbjBf.fr

B: a

II- -i

id

;S

1.........1

I:

(Z>

Blacha cynkowa JM— Krążek drewniany

CK

Listwa

'EojMOjS Ojp O UU A OJ

Blacha cynkowa r Miejsce nacięcia

Listwa drewniana jorrnująca kwadratową cześc yfowicy —-

— njfe?

Fig. 57

Blacha cynkowa

Listwa

'fiWDiępOcj Oip C UJ A OJ

NS

TT

-I—-I-,—CT-

tf-

-J_u.

■—r⁻-j—1

r\

Fig. 58

Poniżej podajemy tablicę dla i niewielkich rozpiętości.

Płyty otrzymują uzbrojenie składające się z 2 szeregów > prętów żelaznych (stalowych), idących na krzyż (fig. 59). Pręty ważniejsze, tzw. głów-ne~lub niosące, umieszcza się w kierunku mniejszej rozpięli tości i to dołem; one to przenoszą siły, jakie przypadają uzbrojeniu żelaznemu (stalowemu). Wymiary ich bierze się z obliczenia (względnie z tablicy 9). Aby jednak ciężary znajdujące się na stropie mogły przenieść się na większą powierzchnię, umieszczamy I prętach niosących drugi rząd prętów, poprzecznie do tamtych, tzw. pręty rozdzielające. ^ Tych prętów nie oblicza się, ale { daje się je o średnicy 5—6 mm w odległościach 15—30 cm.

na

Wykonanie:

Przede wszystkim u-stawia się platformę drewnianą z desek 1—(2Y2—4 cm) na beleczkach drewnianych 10/6 do 12/10 cm lub stawianych na kant deskach grubości 11/2”, umieszczonych w odstępach 1,00—1,20 m. Belki te z kolei spoczywają

na słupach o średnicy h Jręl    .. -. 5 d

10 cm albo w gniaz-

g?of

m

8*3

'dęToQ tjS-Jr

i?

dach pozostawionych w ścianie na głębokość 20—30 cm (figura 60). Deskowanie pozostaje na miejscu 6—10 dni dla płyt do 2 m rozpiętości. Słupy muszą być podklinowane, aby rozbiórkę deskowania można było wykonać bez niebezpiecznych dla konstrukcji wstrząsów.

tt

wv.

Fig. 60

Na deskowaniu umieszcza się pręty niosące o wymiarach wedle tabl. 9, na nich zaś rozdzielające o średnicy 5—6 cm. W miejscach skrzyżowania łączy się jedne z drugimi cienkim drutem, aby zachować je w stałym odstępie podczas betonowania. Pręty niosące powinny być odsunięte od dolnej powierzchni betonu o 2 cm, dlatego też po ułożeniu uzbrojenia podpiera się je Jją-myczkami o odpowiedniej wielkości, które pozostają następnie w betonie.

Po ułożeniu uzbrojenia umieszcza się na deskowaniu beton, dosypując go do odpowiedniej grubości i ubijając.

Stropy żelazo-betonowe o większej rozpiętości muszą być specjalnie obliczane przez inżyniera i wykonane pod jego dozorem.

Tabl. 9. Grubość i uzbrojenie płyt żelbetowych

przy naprężaniu w betonie do 36 kg/cm², w żelazie do 1.000 kg/cm²

Rozpiętość

płyty

Średnica

wkładek

Grubość płyty

Oddalenie wkładek od siebie

m etrów

centymetrów

milimetrów

centymetrów

Dla obciążenia użytkowego 150 kg na 1 ma (dachy i strychy)

o o o oo o o

<3 CN NTN 00 O CN UO '-i' r—T TH rH CN CN CN

r> oo on os o

NO NO NO 00 00

O O t-h t-i

O O O CN CS) co On HHHrlHrł

Dla obciążenia użytkowego 200 kg na 1 m² (stropy budynków mieszkalnych)

o

ST

Pi no ooo \n bo o o o o o o o o

JJ

o

iÓ'

N-

O

.2

NO NO 00 -4 -J

00 Os O'.

O T-H

rH t-h

OO O

t-h t-h rH

O O ON CN CN CO T-H rH t-h t-h t-h rH rH

li'

«r

H

bo

g.H

c o.

CD

3 3

J53 ŁO

O V

źr w

n-.

g o

2.

JJ

o

S'

o’

yo ko yo ►-*    ^

1/N N5 o bo 1/N KO o

o o o o o o o

^OOOnOOhCN rH t-h t-h rH

00 00 Os O

O^CNOOM^tN

rH t-H t-H

Stropy żelbetowe pod większymi ubikacjami wykonuje się dla oszczędności materiału nie jako płyty o gładkiej powierzchni dolnej, ale jako tzw. stropy żebrowane. Posiadają one bowiem dołem wystające żebra, w których mieszczą się pręty żelazne. Pręty te dzielą się na żelaza główne, najczęściej okrągłe o średnicy stosunkowo znacznej (czasem do 50 mm), idące wzdłuż belki oraz na tzw. strzemiona ułożone w belce poprzecznie przez całą jej wysokość. Część wkładek głównych odgina się w pobliżu podpór ku górze (por. fig. 61). Obecnie umieszcza się strzemiona zwykle w równych odstępach na całej długości belki.

m.

JM

Fig. 61

Płyta spoczywająca na belkach ma również uzbrojenie żelazne (stalowe), które oblicza się ze względu na odległość belek od siebie. Pręty niosące idą też (w rzucie poziomym) prostopadle do belek; pręty rozdzielające leżą na niosących równolegle do belek.

Tablic z wymiarami gotowymi nie podajemy tu, albowiem bezwarunkowo tylko człowiek z odpowiednim przygotowaniem może tak zaprojektować, jako też i wykonać strop żelbetowy żebrowany.

Chcąc mieć sufit gładki, bez widocznych żeber, dajemy żebra gęściej, np. w odstępach 60—100 cm, a między nimi umieszczamy skrzynki zbite z cienkich desek (l¹!2"—³U")• Są to tak zwane stropy dranicowe (fig. 62). Wyprawa sufitu pokrywa jednolitą warstwą spody żeber i skrzynek, przy czym jednak spody belek otrzymuj ą uprzednio szpryc cementowy, a spody skrzynek się trzcinuje i obrzuca zaprawą.

(6y<VrfVY,

Fig. 62

Inny rodzaj stropów o gładkim spodzie stanowią stropy pustakowe (fig. 63). Stropy te wykonywa się ze specjalnych cegieł dętych czyli pustaków, wyrabianych przez niektóre cegielnie na zamówienie. Wymiary pustaków ustala projektujący w zależno-

ści od rozpiętości i obciążenia stropu. Pustaki układa się na deskowaniu rzędami, pozostawiając między nimi przestrzeń pustą o szerokości 6—12 cm, w której umieszcza się wkładki żelazne, a następnie zapełnia betonem. Z wierzchu pokrywa się cały strop warstwą betonu o grubości 5—8 cm. Jest to więc też w zasadzie strop żebrowy, którego płytę stanowi wierzchnia warstwa betonu, a żebro—zabetonowana przestrzeń między sąsiednimi rzędami pustaków. Rozstawa żeber jest jeszcze gęściej-

Y7777Z

V////Z//s

Fig. 63

sza niż w stropach dranicowych, bo szerokość pustaków wynosi zazwyczaj 20 do 35 cm. Od spodu o-trzymuje strop jednolitą wyprawę sufitową.

Zaletą stropów dranicowych i pustakowych jest także to, że dzięki warstwie powietrznej tworzą dobrą izolację cieplną i dźwiękową.

Deskowanie stropów o gładkim spodzie wykonywa się tak jak dla płyt betonowych. Przy zastosowaniu pustaków o większej szerokości lub skrzynek dranicowych nie daje się deskowania

hV

23

33, 3

Fig. 64

li

i:

i!

!!i

il

ii n li H

Ji

Ili

J

te

pełnego, lecz zaściela się deskami jedynie pasy pod żebrami na takiej szerokości, aby pustaki mogły na nich oprzeć się wygodnie.

Nieraz używa się gotowych żelbetowych belek stropowych, wyrabianych przez rozmaite firmy (np. systemu Isteg, por. fig. 64, lub systemu Rapid, por. fig. 65). Przy tych systemach odpada całkowicie deskowanie.

o".°-o*?:o-o'o-o.

tm

mm,

'0^0 o' -0-0

.o 'o' Po -'O - o*

Deskowanie belek żebrowych wymaga znaczniejszej ilości drzewa i większej troskliwości w wykonaniu. Pod płytę dajemy mianowicie deskowanie z calówek, podobnie jak przy stropie płytowym. Belki natomiast wykonujemy w skrzynkach drewnianych z desek IW (4 cm), przy czym należy stężyć ich ściany beleczkami 10/6 — 10/10 cm lub

Fig. 67

Fig. 66

listwami z desek. Stężenie to na ścianach pionowych i na dnie dajemy co 0,80—1,00 m (fig. 66 i 68).

W dolnych narożach szalowania belek daje się trójkątne listewki drewniane, aby uzyskać ich ścięcia. Górne naroża skrzynki ścina się również, a to dlatego, aby przejście od płyty do żebra było łagodniejsze (fig. 66 i 67).

Deskowanie opiera się na słupach czyli stojakach (fig. 69), które umieszcza się pod belkami w odległościach około 2,00 m. Stojaki ustawiamy na podkładach z belek lub desek ułożonych na ziemi. Pomiędzy stopą stojaka a podkładem wbijamy kliny (fig. 57), których zadaniem jest doprowadzenie deskowania na

•    •    . iO,óO0; .

L i4M--isp H

nfa|Oi]jgpD

Fig. 68

całej powierzchni do równego poziomu, a przede wszystkim umożliwienia dokonania rozbiórki deskowania bez wstrząśnięć. Nie podklinowanych deskowań używać z tego powodu nie wolno. Czasami, jak to widać na fig. 68, kliny mogą być umieszczone nie pod stojakami, lecz na ich wierzchu bezpośrednio pod właściwym deskowaniem.

Ff

Fig. 69

Wykonanie: W skrzynkach szalowania umieszcza się wkładki główne wraz ze strzemionami. Wkładki powinny leżeć w strzemionach na swoich właściwych miejscach. Stawia się je na podkładach z kamyków; żelaza bowiem muszą być odsunięte od powierzchni dolnej belek co najmniej na 2—8 cm. Pręty żelazne płyty umieszcza się na szalowaniu płyty tak samo jak w wyżej opisanych stropach płytowych.

Następnie wypełnia się żebra betonem, uważając, aby wkładki nie zmieniły swoich miejsc. Do betonowania między żelazami w żebrach używamy „kozich łapek” (fig. 31 i 32). Po wypełnieniu skrzynek (żeber) betonuje się płytę, uważając pilnie, aby nie było przerwy w betonowaniu żebra i płyty. Jeżeli przerwa jest absolutnie konieczna, najlepiej ją zrobić w t/₄ rozpiętości płyty za belką (fig. 70), ale w żadnym razie między belką a płytą lub w środku belki względnie płyty.

|^7777/7777^

6'

Fig. 70

Deskowanie płyt i boków belek można zdjąć po upływie 10 dni; deskowanie spodów belek wraz z podtrzymującymi je stojakami pozostawia się jeszcze około tygodnia.

Na wykonanej konstrukcji betonowej stropu można:

a)    umieścić podsypkę i na tejże w zwykły sposób ułożyć podłogę drewnianą na legarach;

b)    wyrównawszy dokładnie górną powierzchnię betonu, ułożyć na niej linoleum; zwykle przylepia się je do podłoża betonowego;

c)    na wyrównanej powierzchni ułożyć posadzkę z zaprawy cementowej 1 : 2.

Również inne rodzaje podłóg, jak np. asfaltową, terakotową, ksylolitową, posadzkę z klepek dębowych, można układać bezpośrednio na wyrównanej lub szlichtą cementową wygładzonej powierzchni stropu betonowego. Klepkę dębową przykleja się do betonu specjalnym lepnikiem lub asfaltem.

§ 25. Belki nad otworami okiennymi i drzwiowymi

Do przykrycia otworów okiennych, drzwiowych itp. w budynkach murowanych stosujemy często belki żelbetowe, zwłaszcza wtedy, gdy także stropy wykonywa się z żelazobetonu. Belki takie można zabetonować albo na miejscu ich przeznaczenia nad danym otworem, albo wykonać zawczasu na placu budowy w specjalnych formach i już stwardniałe obsadzać nad otworami. Ten

Fig. 71

Wkładki E

I—— j —*4*- uj -A

-10cm.

rf Ufiir

V¹

!Ocm.

Wkładki I

a.

I °x

4. 4

\N U

lOcm.

siU §

-EiHPeim

WkTadkil

|«— :> —*1 ^    iD³

ro -*-ff- -h>*-v ł li ii

*>

Mm

vj--

"'K?.

drugi sposób jest lepszy, gdyż nie zatrzymuje toku robót murarskich. Uzbrojenie belek nado-tworowych składa się tak jak uzbrojenie żeber stropowych z prętów głównych podłużnych, których część jest odgięta w pobliżu podpór ku górze, ze strzemion stanowiących uzbrojenie poprzeczne oraz z 2 prętów montażowych w górnej warstwie belki, służących do podwieszenia strzemion w deskowaniu. Fig. 71 przedstawia belkę nadotworową i jej uzbrojenie, zaś tablica 10 podaje wymiary i u-zbrojenie belek przy różnych szerokościach o-tworów, jednakże tylko w tych wypadkach, gdy belka jest obciążona wyłącznie warstwą muru o wysokości do 80 cm. Jeżeli nad belką jest mur o większej wysokości, albo gdy ją obciąża belka stropowa, trzeba wymiary belki ustalić przy pomocy szczegółowego obliczenia statycznego.

Na fig. 72 przedstawiona jest forma drewniana do wyrobu goto-

ts • ; <3

jifj

t,y

-7

<y:

Fig. 72

Wierzch

r-'

Spod

Fig. 73

Tablica 10.

Rozpiętość belki l

1-50 m

2‘00 m

2-50 m

Grubość muru — długość cegły Szerokość belki b cm Wysokość belki h cm Długość belki (/ + 2 c) m Uzbrojenie:

1)    Pręty proste

w dolnej warstwie dług. całkowita m

2)    Pręty odginane II dług. całkowita m

3)    Pręty montażowe w górnej warstwie

4)    Strzemiona

13

15

27

15

17»

41

15

7»

13

18

27

18

1,86

1,86

1,86

2,44

2,44

206

207

2 010

2010

2010

1,98

1,98

1,98

2,56

2,56

106

207

208

2010

2 010

2,06

2,06

2,06

2,67

2,67

172

72

41

13

18

20

27

172

41

20

20

2,44

3,10

3,10

3,10

2010

2010

2010

3 010

2.56

3,22

3,22

3,22

20102010

2 010

2010

2,67

3,34

3,34

3,34

2 0 6

0 6 mm w odstępach 30 cm

mm

wych belek, a na fig. 73 sposób podnoszenia belki na mur. Wierzch belek trzeba zaraz po zabetonowaniu uwidocznić umówionym znakiem, aby przy układaniu nie zaszła omyłka, gdyż belka ułożona nieprawidłowo mogłaby się złamać.

D) Sklepienia

§ 26. Sklepienia betonowe wykonać można bez wkładek lub też z wkładkami, przez zastosowanie których znacznie zmniejsza się grubość sklepienia. Wymiary sklepienia i wkładek żelaznych należy ustalić za pomocą obliczenia.

Grubość sklepień betonowych bez wkładek żelaznych można przyjąć wedle następującej tablicy:

Tabl. 11. Wymiary sklepień betonowych

Grubość w kluczu dla sklepień

Rozpiętość sklepień

półkolistego lub zbliżonego do tegoż

płaskiego

do 2,0 m

2,0-3,0 3,6—3,6

10 cm

15

20

15 cm

20

25

Sklepienie słabo obciążone można wykonać o grubości mniejszej.

Na wezgłowiach grubość sklepienia należy zwiększyć mniej więcej dwukrotnie dla sklepień półkolistych, półtorakrotnie dla płaskich. Sklepienie półkoliste należy zaopatrzyć w nad-murowanie.

Betonu na sklepienie używamy w stosunku mieszaniny 1:2:4. Robiąc sklepienie betonowe do rozpiętości 4,0 m, najlepiej jest wykonać szablony z jednej warstwy desek o grubości 2,5—5 cm (1—2") zależnie od rozpiętości sklepienia o zewnętrznym zarysie odpowiadającym kształtowi sklepienia (por. fig. 74), wzmocnionej tężnikami drewnianymi. Na szablonach tych (buksztelach) rozstawionych co 1,00—1,20 m układa się deski w kierunku podłużnym bezpośrednio jako podłoże do betonowania.

Szalowanie ścian czołowych (pionowych) wykonuje się j. w. Deskowanie powinno pozostać 2 tygodnie.

nv

TT

/♦/

ęp.

⁰ ł

;<5iH

Ja.

i

So-'ć'.h°-ć:ZjP

mh

<VO-C>-'C?'* !

c* c* o *    |

^<*><7 * i

|'<7/ O » <TD, c3 |

U⁻'/)"-c>^-o>*- S b^'0'0^0 j

ko-o^-i

LęJW.!

}?£rj>'.£-:.

£.0*4.0 - e -o

-O* 5.-

Ź^iKl'55"

cPo^p

J&c- cj *U

c. .oj

jS'§g

■55’

śęc

SSft

! .o6>.

• c^‘d

i®

4^i

sie

5Ł-

?Ą'

:sS

Fig. 74

E) Dachy żelbetowe

§ 27. Mowa tu może być tylko o dachach żelbetowych stosunkowo niewielkich, np. nad niewielkimi stajniami, nad kurnikami, lodowniami itd. Większe dachy (ponad 4 m) należy dokładnie obliczyć i zaprojektować. Dachy żelbetowe można budować:

a)    w spadku bardzo małym 1:10—1:80; wtedy pokrywa się je warstwą papy. Konstrukcja żelazo-betonowa jest tu prawie taka sama, jak stropów (por. § 22), tylko że założona jest w spadku.

b)    w spadku większym 1:3, nawet 1:1, jedno czy też obustronnym (dachy dwuspadowe). Wtedy dla małych rozpiętości żeber nie dajemy, a uzbrojenie robimy podobnie jak w płytach, tj. z prętów niosących i rozdzielających. Szczególną uwagę należy zwrócić tu na dobre wykonanie grzbietu (fig. 75).

c)    jako dachy łukowe. Dla rozpiętości do 4 m wystarczy grubość w kluczu 8 cm, w wezgłowiach 12 cm, wkładki żelazne 8—10 mm należy ułożyć wedle łuku co 15 cm. Pręty rozdzielające 6 mm co 20 cm. Dachy łukowe są bardzo ekonomiczne, ale z powodu rozporu wywieranego na ściany wymagają murów silnych lub odpowiednio wzmocnionych przyporami.

Ł-

Deskowanie robi się z desek 2,5—5 cm (1—2”) ułożonych na szablonach wyciętych z desek (por. § 26), a umieszczonych co 80 cm — 1,20 m zależnie od grubości desek.

Wykonanie deskowania dachów dwuspadowych:

a) Na oczepie szalowania ścian umieszcza się krokiewki 10/6 cm w odległości 1,00—1,40 m zależnie od rozpiętości dachu (fig. 75). Dla stężenia łączy się je jętkami 8/4—10/5 cm. Górą krokiewki opierają się sobie na zaciosy, albo na desce 12/5 cm idącej wzdłuż grzbietu. Na krokiewkach umieszcza się opierzenie z desek 1—D/2" 2,5—4 cm). Dachy strome trzeba betonować w podwójnym deskowaniu podobnie jak ściany, gdyż na pojedynczym świeży beton się nie utrzyma.

b) Dla większych rozpiętości ustawia się w środku jeszcze jeden słup, na którym wspierają się krokiewki (fig. 76).

ZZI

ZSZ

w:#*

iii-'.

lii

Fig. 75

:ó-

Fig. 76

Fig. 77

Okap dachu uzyskuje się przez odpowiednie wysunięcie bele-czek i desek zewnętrznego szalowania ścian.

Betonowanie dachów dwuspadowych rozpoczyna się od dołu, gdzie dla usztywnienia umieszcza się 1—2 pręty żelazne 16 mm wzdłuż okapu na całą długość tegoż. Pod prętami niosącymi w płycie winna być jednostajna warstwa betonu o grubości 2 cm.

W betonowaniu nie należy robić żadnych przerw. Dachy dłuższe ponad 25 m należy wykonać z poszczególnych części, oddzielonych od siebie tzw. szczelinami (szparami) dylatacyjnymi. Robi to się w tym celu, aby uniknąć pęknięć płyty dachowej wskutek zmiany ciepłoty. Szczelinę dylatacyjną uzyskujemy w ten sposób, że wstawiamy w dane miejsce warstwę papy lub też cienką (1 cm) deseczkę, którą po zabetonowaniu wyjmuje się, a szparę wypełnia asfaltem.

Dachy betonowe można pokryć: a) papą, ruberoidem itp. materiałami nalepionymi na beton, b) powłoką asfaltową 1¹I₂—2 cm grubości (przy dachach bardzo płaskich najwyżej 1:10), c) łupkiem eternitem itp., w tym celu należy w betonie umieścić listwy drewniane, do których następnie przybija się pokrycie. Grubość (g) płyty betonowej liczy się tu od dolnej powierzchni listwy (fig. 77).

F) Podłogi betonowe

§ 28. W budynkach gospodarskich i w drugorzędnych ubikacjach budynków mieszkalnych stosuje się często podłogi betonowe. Podłoga betonowa składa się zasadniczo z dwóch warstw: dolnej, zwanej podłożem, o grubości 10—15 cm, wykonanej z betonu chudego 1:4:8 lub średniego 1:3:6, względnie 1:3:5, i górnej, zwanej szlichtą lub posadzką cementową, o grubości 1—2,5 cm, wykonanej z tłustej zaprawy cementowej 1:2 lub 1:11/2- Posadzkę cementową wykonywa się podobnie jak tynki. Z wierzchu szlich-tę zaciera się packami drewnianymi albo na gładko przy użyciu drobnego przesiewanego piasku, albo częściej na ostro, aby posadzka nie była zbyt śliska, albo wreszcie, gdy chodzi o ładny wygląd, większą wodoszczelność i trwałość, wygładza się szlichtę żelaznymi packami czyli wypala.

Posadzkę wykonywa się zależnie od warunków, albo dokładnie poziomo, np. w pomieszczeniach mieszkalnych, albo w pewnym ściśle określonym spadku, gdy potrzebne jest odwodnienie podłogi.

Wyrównanie do poziomu wprawny murarz wykonywa od ręki, posługując się listwą o długości 1—2 m, regulowaną przy pomocy libeli. Listwę przesuwa się w obu kierunkach po warstwie zaprawy, ścinając wszelkie nierówności. Grubość szlichty powinna być jak najmniejsza, jednak nie mniejsza od 1 cm. Zbyt gruba szlichta może się oddzielić (odparzyć) od podłoża. Odparzoną posadzkę łatwo poznać po głuchym dźwięku, wydawanym przy ostukiwaniu. Aby zapewnić dobre połączenie szlichty z podłożem, najlepiej wykonywać ją na podłożu świeżym, niezupełnie stwardniałym. Podłoże stare należy przed przystąpieniem do wykonywania szlichty dokładnie oczyścić i polać mlekiem cementowym lub rzadką zaprawą. Jeżeli podłoże ma powierzchnię gładką, należy ją przedtem nasiekać dłutem i oczyścić z miału. Jeżeli powierzchnia podłoża jest nierówna lub niepozioma, warstwa szlichty musi być grubsza, aby pokryła te nierówności.

Dla podłóg pochyłych należy już podłoże wykonać z żądanym spadkiem, gdyż układanie posadzki w spadku na podłożu poziomym wymagałoby zbyt wielkiej ilości drogiej stosunkowo zaprawy, a przy tym posadzka miałaby w niektórych miejscach znaczną grubość, co może spowodować odparzanie posadzki. Aby podłoże wykonać z odpowiednim spadkiem, układamy w odstępach 1% do 2 m łaty, odważamy je libelą do danego pochylenia i następnie po ułożeniu betonu pomiędzy łatami przesuwamy po nich listwę, która wyrównuje powierzchnię betonu. Gdy beton stężeje, wyciągamy listwy, a szczeliny zapełniamy zaprawą cementową. Na tak wyrównanym podłożu wprawny murarz z łatwością wykona szlichtę o jednakowej grubości około 1 cm, która będzie miała to samo pochylenie co podłoże.

Posadzka cementowa musi być odporna na ścieranie, co osiągamy częściowo przez zastosowanie tłustej zaprawy. Zwiększenie odporności na ścieranie można uzyskać przez posmarowanie posadzki rozgrzanym olejem lnianym, który wsiąkając w beton, czyni go więcej szklistym, lub przez pokrycie posadzki kilku warstwami szkła wodnego.

Podłogę betonową układa się na warstwie żwiru lub gruzu, która spełnia jednocześnie rolę drenażu, albo wprost na dobrze ubitej ziemi.

Podłogę dużych pomieszczeń należy betonować częściami, pozostawiając między nimi fugi, aby uchronić się od nieregularnych pęknięć, powstałych później skutkiem skurczu betonu lub zmian temperatury.

Dolny beton podłogowy można wykonać także z tłucznia ceglanego, byleby to była cegła twarda i dobrze wypalona. Tłuczeń winien być różnoziarnisty w granicach od 1 do 4 cm. Drobne okruchy i miał ceglany należy odrzucić względnie odsiać. Przed zmieszaniem z piaskiem i cementem trzeba tłuczeń dobrze namoczyć, aby nie chłonął wody dolewanej do mieszaniny. Najodpowiedniejszą jest mieszanina 1:3:5.

Bliższe szczegóły wykonania podłóg są omówione w dziale V przy opisie poszczególnych budynków gospodarskich i w dziale VI przy opisie chodników.

G) Schody betonowe

§ 29. Wstęp

Wymiary ischodów przyjmuje się zwykle wedle następującej tablicy.

Tabl. 12. Wymiary schodów

Zastosowanie

Wysokość stopnia

Szerokość stopnia

14 cm

15

33 cm

16

32

Schody główne

17

31

18

29

19

28

20

26

21

25

99

podrzędne

25

Schody betonowe mogą być podparte:

a)    Na spocznikach górnych i dolnych; całe ramię schodowe stanowi w takim razie jedną konstrukcję, jedną płytę; pręty żelazne przechodzą wtedy wzdłuż biegów schodowych (por. fig. 78); konstrukcji tej używamy dla krótszych ramion schodowych.

b)    Na podestach opierają się beleczki żelbetowe, a na tychże schody (fig. 79); konstrukcję taką należy zawsze obliczyć dla każdego przypadku z osobna.

c)    Obustronnie na murach (fig. 81); wtedy poszczególne stopnie wykonuje się osobno. Bardzo szerokie schody podpiera się też czasem pośrodku.

d)    Schody mogą być wreszcie wmurowane jednym końcem w ścianę (schody wolnowiszące).

Pod względem wykonania spotykamy schody betonowe:

a) wykonane w całości na miej scu budowy;

reggae

Fig. 78

b) złożone z poszczególnych stopni, wykonanych każdy z osobna.

Betonu na schody używamy o stosunku 1:2:4.

§ 30. Schody wykonane w całości

Schody betonowe w całości można wykonać jako wiszące lub podparte i to nieraz na całej długości, jak np. schody piwniczne, tarasowe itd. Te ostatnie potrzebują najprostszych form; wzmacniać ich żelazem zwykle nie potrzeba, wspierają się bowiem w całości na silnie ubitym podłożu.

Wykonanie schodów piwnicznych.

fi

Wykopuje się otwór głębokości równej głębokości schodów zwiększonej o 12 do 15 cm (na płytę betonową), a szerokości równej ich szerokości zwiększonej o 30 cm (na dwie ścianki boczne). Od strony wejścia pochyłość ścian otworu odpowiadać ma spadowi schodów (por. fig.

Fig. 79

80). Dno i zbocze to należy wyrównać i ubić.

w

jsP»

SP

Fig. 80

I

w

‘o\

Sffi

-43

ftŹ

*4®

02

>f(J|

1/KX

IjW

__

2®

Uf

Fig. 81

Deskowanie schodów składa się z 2 desek „policzkowych44 15/3 do 15/4, wyciętych wedle zarysu linii schodowej (por. figurę 82), do których przybite są poprzecznie deski 2,5 cm o wysokości równej wysokości stopnia schodowego, a długości równej szerokości schodów. Deski te stanowią przednią, zewnętrzną część szalowania, a zarazem usztywnienie policzków. Deskowanie dolne odpada przy gruncie silnym i ubitym. Jeżeli takiego nie ma, należy zwykle zrobić pochyłą platformę z desek li/₂" = 3 cm, to samo dotyczy ścian bocznych (fig. 81 i 82).

Jnr?

Fig. 82

Na wyrównanym dnie umieszcza się warstwę betonu, więc podłogę betonową o grubości 12—15 cm. W środku tejże robi się ściek dla odprowadzenia wody (rys. 80).

W części schodowej ustawia się szalowanie schodowe, opierając je na dole na podłodze, a na górze na podeście lub na podłożonej belce (tymczasowo), i wypełnia betonem po kolei wszystkie stopnie, poczynając od najniższego. Stopni nie betonuje się jednak aż do wierzchu, ale pozostawia górne 2 cm nie wypełnione. Za poprzecznymi deskami pionowymi można wstawić pionowe deseczki 2 cm (ewentualnie wysmarowane tłuszczem), które po ubiciu betonu i stężeniu tegoż wyjmuje /się, aby zrobić miejsce dla zaprawy. Można też najpierw na zboczu umieścić warstwę betonu o grubości wedle tablicy'13, a dopiero na niej umieścić szalowanie stopni, byle ustawienie nastąpiło bardzo szybko.

Następnie na dnie oraz na szalowaniu schodowym ustawia się szalowanie ścian bocznych klatki schodowej, należycie rozparte

1    stężone ryglami od wewnątrz.

1 Pr"

Deskowanie to wykonuje się wedle rozdziału IV A). Jeżeli schody mają być zamknięte pochyłymi leżącymi drzwiami, należy, nakładając najwyższe warstwy betonu, umieścić w nim trzpienie żelazne na zawiasy.

Fig. 83

Gdy beton stężał, pokrywa się schody szlichtą cementową z zaprawy l:l¹/₂ lub 1:2. Na sadzawkę stopnia nakłada się zaprawę bezpo-pośrednio; aby nałożyć ją na płaszczyzny pionowe stopni (pod-stopnie), trzeba wpierw rozdeskować schody. Na fig. 78 pokazano ustrój deskowania, przy którym można stopnie wyprawić bez rozdeskowywania. Wystarczy wyjąć dodatkowe deseczki o grubości 2 cm i opróżnione miejsce zalać zaprawą.

Podstopnie można wykonać nieco pochyłe (fig. 83) lub też profilowane (por. niżej).

Schody oparte górą i dołem na podestach wykonać można (por. § 29) jako jedną płytę niosącą, którą wzmacnia się wkładkami. Wkładki biegną wtedy na długość schodów tj. ukośnie;-umieszcza się je zaś co 10—25 cm w odległości

2    cm od dolnej płaszczyzny (por. fig. 78).

Tabl. 13. Wymiary schodów żelbetowych wykonanych w całości

Średnica

wkładek

Odstęp

wkładek

Długość rzutu poziomego schodów

Grubość w najcieńszym miejscu

1,00 m

7 cm

1,50

10

2,00

13

2,50

16

3,00

19

O O CN CN CN

T—I    T—< t—< ł—1

O O vr> cn o

CN CN th t—i ł—<

C5

Schody dłuższe, np. schody pomiędzy piętrami domowymi, opierające się na podestach, budowane w ten sam sposób, otrzymać by musiały wymiary zbyt wielkie. Lepiej przeto oprzeć je na dźwigarach policzkowych żelazo-betonowych, które z kolei opierają się na podestach. Schody, nie podparte na podestach i nie spoczywające na twardym gruncie lub innej podstawie na całej swej szerokości, muszą wspierać się na murze lub innej silnej podstawie na swoich końcach, a jeżeli są dłuższe niż 2,00 m, to i w środku. Schody dłuższe należy wzmocnić wkładkami żelaznymi (stalowymi) idącymi poziomo na długość stopni, tj. na poprzek schodów. Najlepiej wykonać je wtedy z poszczególnych stopni.

i?

V;|

1.- -

'lilii

i.:-

li

II .t

■Wmt1 *-im

wtr

'filii

II

Fig. 84

Fig. 84 przedstawia sposób wykonania stopni wejściowych do budynku mieszkalnego. Jak widać, deskowanie usztywnia się kołkami wbitymi w ziemię. Pod schodami należy wykonać fundament z betonu lub cegieł, głęboki co najmniej na 50 cm.

Jako podłoże umieszczamy w odpowiednio głębokim wykopie warstwę 10—20 cm ubitego żwiru lub żużlu. Szerokość schodów dajemy 80 cm do 1,50 m, wysokość stopni a = 14 do 16 cm, szerokość stopnia b — 35 do 30 cm, a szerokość stopnia górnego c równą co najmniej szerokości drzwi, jeżeli drzwi otwierają się na zewnątrz.

§ 31. Schody składane z poszczególnych stopni

Każdy stopień takich schodów wykonywa się w osobnej formie, przy czym oczywiście jednej formy używa się wielokrotnie, oszczędzając przez to na kosztach szalowania. Stopnie wykonane w ten sposób umieszcza się następnie jeden na drugim na murach zupełnie tak samo, jak stopnie kamienne.

Stopnie betonowe mogą mieć w przekroju kształt: a) prostokątny, b) trapezowy.    |V*c>£

Fig-. 85

a) Stopnie prostokątne (fig. 85) wymagają większej ilości materiału, formy na nie są jednak prostsze i dlatego używa się ich niekiedy. Szerokość użyteczna jednego stopnia wynosi tu o 5—7 cm mniej niż rzeczywista, gdyż o tyle zakłada się jeden stopień na drugi. Formy stanowią skrzynki z desek 2,5 do 4 cm, o odpowiedniej długości i szerokości. Należy usztywnić je drewnianymi zastrzałami (fig. 86) lub też osadzić je pomiędzy kołkami wbitymi w ziemię (fig. 87).

II

m Fi-

Fig. 87

Fig. 86

Dla uzyskania gładkiej powierzchni zewnętrznej schodów powleka się gotowy stopień około 2 cm warstwą zaprawy cementowej (por. fig. 85). Zamiast powlekać stopień gotowy, można też w formę włożyć przed rozpoczęciem betonowania deseczkę 2 cm, posmarowaną tłuszczem, tak aby łatwo było ją wyjąć (fig. 86 i 87). Po umieszczeniu i stężeniu, ale przed stwardnieniem betonu wyciąga się ostrożnie tę deseczkę, a pozostałą szczelinę wypełnia zaprawą cementową 1: l¹/₂-

Stopnie tak wykonane wzmacnia się wkładkami żelaznymi (stalowymi) wedle tabl. 14. Umieszcza się je w odległości 2 cm

*od dolnej powierzchni schodów, jeżeli schody są podparte na obu końcach. Schody wmurowane jednym tylko końcem należy specjalnie obliczyć.

Tabl. 14. Średnice wkładek żelaznych w jednym stopniu betonowym

Długość stopnia

Dla wysokości stopnia

15 cm 16 cm 17 cm 18 cm 19 cm 20 cm

wynosi co najmniej średnica wkładki w mm

8 "o 'o 'o § 'o ś ”o *o 'o 8

00 00

h-‘ P— I—‘I—‘I—1>—‘H1

^toiowtoooo

00 00 C\

00 CT\

OOOMMCNCN ł—i T-H »—( T—• r-H r-H r—'

OOOOCNMCN

r-H r-H t-h »-h t-h t-h *-H

00 00

O O O CN CN CN rH t-h j-h r-H t—H

00 00 00 CT\

0000)0) ł-"¹ T-H y—i T—t r-H

■O 00 00 00

>—¹ ►—Ł k—i ►—i

WOOO

Zamiast jednego pręta danej średnicy można zastosować dwa pręty o średnicy mniejszej podług następującej tablicy:

Tabl. 15. Zamiana prętów pojedynczych w stopniach na 2 pręty

Ilość prętów

Średnice w

mm

1    pręt

2    pręty równoważne

00

00

t—* ł—k

O to

!/>////>//1

iiuwwwNW^-^y//,

Fig. 89

Fig. 88

b) Stopnie trapezowe mają kształt podany na figurze 88. Odpowiednio do tegoż wyglądają też formy (fig. 89). Wkładki umieszcza się też możliwie najniżej, tak jednak, aby odstęp ich od dołu wynosił co najmniej 2 cm lub 2¹ /₂ cm.

Stopnie wykonane jednym czy drugim sposobem osadza się następnie obustronnie w ścianach z betonu lub cegły, zalewając miejsce styku zaprawą betonową. Również zaprawą zalewa się tylną część stopnia, na której wspiera się stopień następny.

1 ć*o*e r °° ° °

■Sfef-

-    <=>* ó

bęV>°.o' <

Ł- ..    o.

-<a -    ~ «?„«=>

0^,<3.*0    "o." Cl

C3

Fig. 91

Fig. 90

Jeżeli schody są na zewnątrz budynku, należy pamiętać, aby fundament ich był poniżej głębokości zamarzania.

Schody betonowe mogą otrzymać zewnętrzną powierzchnię z zaprawy cementowej (por. § 30), można jednak także pokryć je innymi materiałami.

Czasem używa się w tym celu sadzawek i podkładek drewnianych (fig. 90), częściej pokrywa się stopnie linoleum, a krawędzie osłania listwą, utwierdzoną w betonie przy pomocy odpo-

- t'-> -

Lp

Fig. 92

wiednich śrub (fig. 91) lub wąsów z płaskiego żelaza, którego jeden koniec jest przytwierdzony do listwy, a drugi, rozcięty i rozwidlony, zakotwią się w betonie (fig. 92). Listew tych uży-wra się zresztą nieraz i przy schodach, których zewnętrzna powierzchnia jest pokryta szlichtą.

V. BETON W BUDYNKACH GOSPODARSKICH

§ 32. Stodoły

W budowie stodół zastosowanie betonu jest przede wszystkim z tego powodu wskazane, że zapewnia zupełną ogniotrwałość.

Zasadnicze wymiary stodół: Na 1 kopę zboża potrzeba około 7,0 m³ objętości stodoły. Szerokość klepisk 4—5 m. Odstęp boisk od siebie 13—16 m. Ilość klepisk zwykle 1—2. Wysokość klepisk 3,5—4 m, wysokość do szczytu 9,0 m.

Stodoły betonowe, a) Fundament i podmurowanie wykonuje się wedle § 18.

mk

mm

mm

b) Ściany mogą być: 1) betonowe, por. § 19; 2) żelazo-beto-nowe, por. § 20. W tym razie umieszcza się w odstępach 3—6 m słupy żelbetowe, na których wspiera się dach i które służą za oparcie ścianek żelbe-

Fig. 93

W ścianach stodół umieszcza się otwory o wysokości 10—20 cm dla należytego przewietrzania wnętrza. Robi się je zwykle zygzakowate (fig. 93) lub przynajmniej ukośne, by utrudnić dostęp śniegowi itd. Przy cienkich ścianach żelbetowych najlepiej w miejscu otworu dać zgrubienie albo otwór umieścić w odpowiednio rozszerzonym słupie.

c) Na słupach opierają się belki, wykonane wedle § 27 w spadku 1:10. Dach należy pokryć papą, ruberoidem itp. W razie jeżeli rozpiętość jest większa niż 6—8 m, należy dać słupy jeszcze w pośrodku.

Stodoły w całości żelazo-betonowe należą jednak do tych budowli, które racjonalnie zaprojektować może tylko inżynier, dobrze znający się na budowlach żelbetowych.

Boiska (klepiska) betonowe są może mniej dogodne dla ręcznej młócki od klepisk gliniastych, ale za to są bez porównania trwalsze i, raz dobrze ułożone, nie wymagają żadnych reparacyj. Sposób wykonania jest następujący: na dobrze ubitym gruncie układa się i ubija warstwę o grubości 20 cm żwiru z mokrym piaskiem. Na to przychodzi warstwa 10 cm chudego betonu 1: 12, układanego na sucho i zwilżanego wodą w trakcie ubijania. Następnie układa się warstwę betonu 1: 8 o grubości 4—6 cm, a na niej dwie warstwy zaprawy cementowej: najpierw chudej np. 1: 4 a na wierzch tłustej 1: 2. Wierzchnią warstwę należy wyrównać, wygładzić i żelaznymi packami mocno zatrzeć. Układanie poszczególnych warstw jedna na drugą powinno następować zaraz na świeżo, aby się dobrze związały.

Podobnie jak stodoły wykonuje się: Wozownie (wysokość 3,2—4 m); spichrze (wysokość od 2 m, zwykle piętrowe); kuźnie itd.

§ 33. Stajnie (obory i chlewy)

a) Zasadnicze wymiary stajen (zob. tabl. 16 i 17)

Zawiasy okienne powinny być umieszczone na dolnej krawędzi okna tak, aby zimne powietrze wchodzące przez otwarte okno kierowało się ku górze i zagrzało się przed opadnięciem na zwierzęta.

b) Podłogi betonowe stajenne

Jedno z najczęściej spotykanych zastosowań betonu w gospodarstwie to podłogi betonowe w stajniach, oborach itp. budynkach gospodarskich, żaden bowiem inny materiał nie daje się utrzymać tak czysto, jak beton. Betonowe ścieki dla nieczystości funkcjonują najlepiej, robactwo, szczury itd nie mają takiej sposobności gnieżdżenia się, nie można wreszcie zapomnieć o trwałości i ogniotrwałości, a wreszcie i stosunkowej taniości podłogi z betonu. Tym bardziej nadaje się beton w oborach, gdzie chodzi o utrzymanie dobrego czystego mleka. Wadą podłóg betonowych jest ich twardość. W oborach nie ma to znaczenia, gdyż krowy, stojąc na ściółce ze słomy, nie odczuwają twardości podłogi. Natomiast w stajniach dla koni lepiej jest wykonać podłogę drewnianą na podłożu betonowym (fig. 94). Podłogę drewnianą układamy tylko w stanowiskach, w przejściach zaś dajemy podłogę betonową.

Podłoga stajni powinna leżeć co najmniej 20—30 cm nad terenem dla dobrego odprowadzenia wody i nieczystości. Z tego też powodu daje się jej spadek, przy czym dla betonu przyjmuje się zwykle: dla stanowisk 1,5—2,5%, dla przejść 1—2%. Przedziały dla klaczy mają przednią część stanowiska na długości ²/₃ — poziomą. To samo widzimy w oborach.

Beton w

cr

bc

'w

*) Trzy cyfry oznaczają wysokość minimalną, średnią i maksymalną (używaną dla wielkich stajen).

Knur .

Prosię

mała .

średnia

Świnia opasowa

Baran .

Owca .

Wół.....

Krowa większa „ jałówka Cielę.....

Koń roboczy .... Koń cugowy lub wierzchowy Koń wyścigowy .

Ogier......

Klacz ze źrebięciem .

Zwierzę

0,8—1,0 1,2—1,5 2,0—3,0 1,0—1,2 0,6—0,8

0,6

3,4—3,9

3,3—3,3 2,2—2,9—3,0

2,6—2,8 2,4—2,6 2,0—2,2

1,2—2,8 1,0—1,2 0,9—1,0

Powierzchnia 1,5

2,8—3,0—3,2

1,4—1,6

1,8—2,2

3,8

3,7

3,7

3,0

2,3—3 2,8—3,25 3,0—3,5

Szerokość

1,3—1,5 1,8—1,6 2,2—2,4

Długość

miejsca na 1 zwierzę

3,0—3,3—4,0

metrów

Tabl. 16. Wymiary stajen

Wysokość

stajni*)

2,2

2,0

1,6—1,8

pojedynczego

3,6—3,8

3,0

2,0—2,3

podwójnego

Szerokość chodnika

Tabl. 17. Wymiary okien i drzwi stajennych

Budynek

Drzwi

Okna

Szerokość Wysokość

Szerokość

Wysokość

Wysokość okien nad podłogą

Stajnie : dla koni.

dla wierzchowców Obory .... Owczarnie dla owczarza dla owiec Chlewy

wypędowe . Drzwi dla wywozu gnoju

1,3—1,8 m

2,5

1,3—1,6

0,9

1,5-2,5

1,2-1,4

0,75

2,8-3,0

2,2—2,5 m

1,50 m

0,6 m

2,25-2,50

2,2

1,9

2,0

2,0

1,2

2,6—2.8

0,7

0,5

2,2 -2,5

0,7

0,5

2,2

0,6

1,5

1,5

Owczarnie mają spadek podłogi 5—10%. Przekroje poprzeczne stajen i obór na fig. 95 i 96.

li

.b;

•/

v.

ć.'.

Si

ES,;

liii

Fig. 95

Podłogi betonowe stajen wykonywa się o grubości co najmniej 10 cm, zwykle 12—15 cm na wyrównanej i ubitej ziemi. Betonu używa się o stosunku 1:3:5. Nie należy całej przestrzeni betonować j ednym ciągiem, ale częściami: osobno chodniki, osobno stanowiska, osobno żłoby, aby uniknąć o ile możności pęknięć oraz dla ułatwienia roboty. Beton pęka bowiem najłatwiej tam, gdzie warstwa cieńsza (podłoga) styka się z grubszą (np. żłób * betonowy).

— Wykonanie: Najpierw wykonywa się żłób, o ile ma być masywny — na podmurowaniu betonowym lub ceglanym. Wykonanie żłobu ^ wedle § 32 c.

Podłogę wykonywa się w następujący sposób: Wyrównaną ziemię ubija się dobniami dla nadania jej odpowiedniego zagęszczenia. Należy od razu zrobić wgłębienie większe w miejscu, gdzie przechodzi ściek, prowadząc je w spadku odpowiednim. W ścieku umieszcza się warstwę betonu 10—15 cm (dno ścieku). Na tak wyrównanym podłożu ustawia się deski 15 X 4 cm lub 15 X 5 cm wedle libeli w żądanym spadku; drugi rząd desek umieszcza się zupełnie analogicznie $ w odległości około 3 m od pierwszego. Wreszcie w miejscu, gdzie ma przyjść ściek, ustawia się 2 deski 15 X 5 cm w odległości równej szeroko-£ ści ścieku, połączone za pomocą rozpór. Nakładamy beton warstwą 10—15 cm i ubijamy go do wysokości desek ograniczających, po czym jeden rząd desek przesuwamy o 3 cm i betonujemy sąsiedni odcinek podłogi. Co 10—20 m należy

i?!

21

II

fKpil

~7$

■E3

11 lr

II

“j

II

II

2,00

530

2JO

30,

zostawić szpary dylatacyjne. Po związaniu betonu należy jego powierzchnię pokryć szlichtą cementową, zatartą na ostro.

c) Żłoby i koryta

Żłoby i koryta betonowe poczęły wchodzić w użycie już na długo przed wojną; spełniają bowiem najlepiej zasadnicze postulaty, jakimi są: 1) Trwałość; drewniane nie mogą wytrzymać nawet porównania z be- ja    c*

Fig. 97

kształt.

Tabl. 18. Wymiary żłobów i koryt

Przeznaczenie

Szerokość góry

Głębokość

Wysokość nad podłogą

Dla koni .

bydła rogatego

owiec.

nierogacizny . knurów psów .

/ 30-40 ( zw, 35 f 35—50 ( zw. 40 18-25 30—46

15-26

cm

20—25 cm

20-25

\ 0,9— 1,25 cm

(śr. 1,10

60— 70

10-15

15

25

13—15

40

] 30

Wymiary (szerokość i głębokość) podano w świetle, tj. pomiędzy ścianami koryta, żłoby betonowe posiadają najczęściej grubość ścian u góry 8—10 cm; grubość dna 10—15 cm (fig. 97).

2o-

Jcf

-ir

Fig. 98

Podparte mogą być na całej długości na podmurowaniu lub na nogach (fig. 98). Nogi mają wysokość odpowiednią do wysokości żłobu, grubość równą szerokości tegoż, szerokość (liczoną na długość żłobu) 25—30 cm. Odstęp ich od siebie wynosi 1,00—1,50 m

fi?

Fig. 99

w świetle, żłoby dla owiec mają grubość ścian górą 7—8 cm, dołem 10 cm. Nogi mają wymiary 20 X 15 cm; a odstęp tychże wynosi 80 cm — 1,00 m.

Często dla wzmocnienia i uniknięcia pęknięć umieszcza się w nich wkładki żelazne 6—8 mm, a to: główne zagięte wedle litery U, sięgające przez dno i obie ściany, zaś drugorzędne idące na długość żłobu. Umieszcza się je w odstępach 15—20 cm.

IN

Betonu używa się o stosunku mieszaniny 1:2:4 lub 1:3:5. żwirek musi być bardzo drobny.

Wykonanie: Najpierw wykonuje się formy na nogi z desek 2,5 cm (1”), zbijając je listwami i uszczelniając pomiędzy belkami usztywniającymi, a następnie utwierdza górną część formy w odpowiednim miejscu (fig. 99 i 100).

Fig. 101

Formę wewnętrzną można zdjąć po 7—8 godzinach, zewnętrzna musi pozostać około tygodnia. Formy powinny być z drzewa heblowanego i powleczone tłuszczem; wtedy nie potrzeba ich zewnątrz tynkować. (Jeżeli żłób ma stać stale w danym miejscu, można pod każdą nogą dać fundament betonowy 1:3:6, wykonany wprost w otworze wykopanym w ziemi).

żłób można także ułożyć na podmurowaniu z cegieł, kamienia lub betonu. Wtedy robi się go bez nóg. Najlepiej wtedy żłoby robić w większej ilości (fig. 101), używając jednej formy kilkakrotnie.

Racjonalnie zaprojektowaną formę dla koryt prostokątnych przedstawia fig. 102. Betonowanie koryta odbywa się dnem do góry. Forma składa się z 1) pomostu, który należy wykonać z desek mocnych i zdrowych, co najmniej l¹/*” = 3 cm grubych, ściśle zbitych do czoła lub nawet szpuntowanych; 2) skrzyni zewnętrznej, przymocowanej do pomostu wkrętkami od spodu i dobrze usztywnionej listwami m, l, k oraz ściągniętej na końcach 4 śrubami d — ¹ /₂"; 3) skrzyni wewnętrznej, rozciętej na dwie połowy dla łatwiejszego rozszalowania, przymocowanej również wkrętkami do pomostu od spodu, z wyokrąglonymi kantami od strony betonu. Do skrzyni przyśrubowany jest kołek służący do

-o

to

V

&

K

L rhy

z

*

ujFnii

7/ %

V

i

30 "Hn

«•

«••

c'..

Rys. 2. Przekrój R — F\

h:

*3

| ^.i---majom-wi^k 8

i

Fig. 102

Rys. 3. Rozsunięty szczecjoT stuk

V

\

3>

c

BV

\

\

r-

&

/

■32

■f

/

*

Przekrój

1

•!

§

irs.

'

1

o*

sformowania otworu spustowego. Rozdeskowanie odbywa się w ten sposób, że naprzód odejmujemy listwę m i wykręcamy śrubkę przymocowującą kołek do skrzyni środkowej, następnie obracamy formę pomostem do góry, odśrubowu- ^ jemy pomost, wyjmujemy częściami skrzynię wewnętrzną, a na koniec, gdy koryto należycie stężało, rozkręcamy i usuwamy skrzynię ze-wnętrzną.

r- O'

%9:

Fig. 103

Koryta dla trzody chlewnej mają często kształt półkolisty lub trójkątny (por. fig. 103 i 104) i prócz tego odpadają tu nogi, gdyż umieszcza się je bezpośrednio na ziemi.

K|p|g

Fig. 105

lo

mm

Fig. 104

Dlatego też formę zewnętrzną składa się z desek 1” (2,5 cm), podpartych na palikach wbitych w ziemię w odstępach 80 cm. W razie gdy koryto ma być umieszczone stale na podłodze betonowej i wraz z nią stanowi całość, robi się ją z desek li/.₂"—2" (3—5 cm), stężonych górą (nad formą) rozporami 5X10 cm. Forma wewnętrzna składa się z dwu desek l¹/2' (4 cm), umieszczonych pod kątem żądanym z rozporkami trójkątnymi, umieszczonymi co 80 cm (fig. 104). Jeżeli koryto ma być w przekroju półkoliste, formę wewnętrzną stanowić może większy gładki półokrąglak. Kształt ten można zresztą także wykonać od ręki. Formy można ułożyć też odwrotnie, tj. formą wewnętrzną na dół (fig. 105). Wtedy betonowanie jest łatwiejsze. Rzut i przekrój chlewu pokazany jest na fig. 106.

1,9-3,3-*II

rl-

TT

5%-*-

Wfś-*-

\*-2,oo

-*5%

§ 34. Kurniki

Wielkość kurnika: zwykle przyjmuje się na 1 kurę 0,12 m² rzutu poziomego, na 1 kurę wielkiej rasy 0,30 m² rzutu poziomego, na 1 gęś 0,25—0,30 m² rzutu poziomego, na 1 kaczkę 0,15—0,25 m² rzutu poziomego.

Wysokość kurnika 2,0—2,2 m.

Jeden kurnik może służyć na pomieszczenie najwyżej 100 kur. Podłoga powinna leżeć 0,25—0,30 m nad poziomem gruntu. Najpierw robi się podkład ze żwiru o grubości 0,25—0,30 m, ubijając

.łzr*.

as

<jg

fp

..5 ..

i?

£2

-o-

ss

-&5

30.

>0^.

Or

?0/

©i

Fig. 107

go, albo tylko ubija się silnie ziemię. Na tym umieszcza się 8 cm warstwę betonu 1:3:5, powlekając ją 2 cm warstwą zaprawy.

Ściany kurników wykonywało się dotąd stosunkowo rzadko z betonu; w ostatnich latach spotykamy go tu coraz częściej. Taki kurnik przedstawiony jest na fig. 107 i 108, utwierdzenie belki drewnianej na fig. 108 a. ściany betonowe wykonuje się o grubości 10—15 cm z betonu o stosunku mieszaniny 1:3:5 z wkładkami żelaznymi (por. rozdz. IV. A).

Przy ścianach grubszych wystarczy stosunek 1:3: 6.

Dach żelazobetonowy kurnika najlepiej zrobić jako dach płaski, płytowy lub żebrowy (por. § 27). Również jednak wykonać można dach dwuspadkowy. Deskowanie przedstawiono na fig. 109.

Zastosowanie podłogi betonowej w kurnikach jest bardzo pożądane, gdyż ułatwia utrzymanie czystości i zabezpiecza od dostawania się szczurów do wnętrza. Trzeba ją tylko wykonać w ten sposób, aby woda gruntowa podsiąkając nie wytwarzała wilgoci w kurniku. W tym celu należy podłogę założyć na poziomie wyższym od otaczającego terenu i pod podłogą dać warstwę

O,

i—

i'S> i

Lr u. O

l!------- 3 .......1

::

25ZE2Kffl5Ea222KraHa8£

—-i

----

Fig. 108

Fig. 108 a

grubości 20—25 cm żwiru, tłucznia lub żużla lekko ubitego. Samą podłogę wykonywa się z mieszaniny dostatecznie tłustej np. 1:2:3 z zachowaniem wszelkich warunków, od których zależy zwiększenie wodoszczelności, a mianowicie: wody do betonu należy użyć tylko tyle, aby dzięki dostatecznej ciekłości masy ziarna kruszywa układały się szczelnie obok siebie, żeby jednak masa nie była zbyt rzadka, ubijanie należy wykonać dokładnie, powierzchnię należy starannie wygładzić, po związaniu betonu należy powierzchnię przez dłuższy czas polewać wodą celem utrzy-

go

85

6?

<jp

Ł 0*0 «.

Hi!

S!P

5£

&P

$CL

aoV

se-

Of

oG

§5.

SS

Qo

«a2

Ha

Qi<J

0Qfc=b    fgzjj    i*=3 5apj

Fig. 109

mania jej w stanie wilgotnym, kruszywo użyte do betonu winno być wolne od wszelkich zanieczyszczeń, a szczególnie organicznych. Na tak wykonanym betonie o grubości 5—8 cm można posadzki cementowej nie dawać. Podłogę betonową trzeba przykrywać ściółką ze słomy, zmieniając ją co tydzień na świeżą.

§ 35. Króliczarnie

Króliczarnie wykony wuj e się podobnie jak kurniki, należy tylko rozmieścić odpowiednio poszczególne przedziały. Przykład małej króliczar-ni podaje fig. 110.

Jj

H-H+l rrrm

firfyfl

III

JL

Przyjęto w niej miejsce dla dwu samic.

Wysokość przedziału wynosi 60 cm, więc całkowita wysokość królićzarni około 2,00 m; szero-

jednego

lilii

kość przegródek najmniejszych po 35—40 cm; głębokość około 80 cm. Grubość ścian i podłogi 4—5 cm.

Dwa przedziały większe środkowego piętra przeznaczone są dla matek, przedział wielki górny dla młodych od 6 tygodni do 3 miesięcy; przedziały pozostałe dla młodych od 3—5 miesięcy. Drugi przykład zob. fig. 111.

a# ■

Mi

flSfKP

,v:

t f-Tr~

§|||| ^1* W

Fig. 111

§ 36. Lodownie

Lodownie (fig. 112) buduje się zazwyczaj w ziemi i to albo całkowicie zanurzone w wykopie, albo przynajmniej do ²/₃ wysokości, a z wierzchu przykryte ziemią nasypaną. Chodzi mianowicie o to, aby jak najlepiej odgrodzić lodownię od wpływu atmosferycznego.

Aby się jak najpewniej zabezpieczyć od szkodliwego wpływu wilgoci, obieramy dla lodowni miejsce jak najsuchsze a ponadto pod podłogą i dokoła budynku zakładamy dreny. Najmniejszy wymiar lodowni powinien wynosić 3X3 m w kwadrat; wysokość zaś również około 3 m. Lodownia taka pomieści około 20 tonn lodu.

Podłogę wykonywamy ze spadkiem ku środkowi, gdzie umieszczamy wpust dla odprowadzenia wody. Wpust powinien być zaopatrzony w syfon, aby się tędy do lodowni nie dostawało ciepłe powietrze. Podłogę robi się zawsze z betonu, nawet gdyby ściany miały być wykonane z innego materiału. Od ścian oddziela się

m

W

r

I

H

mPIS

m

2.6O-300

&

I

w

1

i

<79/-

I

-

. •.:

1

i

l

i

i

m

Si

g

ii

m

i .$v

I

m

O

8

2

2

a

i

3.00

MOO

<AJ

!V>

^ V

1

'—jgg-

k

&s

c-d

ttf

j l '    ,|(|    ||!1    1/'^ X

1

1

I

i    8 1

i B I

podłogę szczeliną, wypełnioną papą, smołą lub asfaltem, aby przy osiadaniu budowli nie powstało pęknięcie, przez które by potem mogła podsiąkać woda gruntowa. Na podłodze betonowej dobrze jest umieścić ruszt drewniany i lód układać na ruszcie.

;X"

% su

Ściany wykonywa się również najczęściej z betonu. Ściany z cegły muszą być w każdym razie wewnątrz mocną zaprawą cementową otynkowane. Do zaprawy dodajemy kastoru (por. § 14).

Fig. 113

Od strony zewnętrznej (od strony ziemi) powinno się ściany odizolować papą    smołowcową lub innymi substancjami

uszczelniającymi, a przynajmniej warstwą tłustej gliny, ściany betonowe lodowni nadziemnych muszą mieć grubość co najmniej 60—70 cm. Dlatego często lepiej zastosować pustaki, cegłę lub podwójne ścianki żelbetowe z próżnią wewnątrz (fig. 113) na fundamencie pełnym betonowym, ścianki żelbetowe wykonywa się o grubości 8 cm z uzbrojeniem prętami pionowymi 6—8 mm w odstępach co 20—30 cm i poziomymi 5—6 mm w odstępach 30—40 cm. Obie ścianki łączy się ze sobą rozporkami żelbeto-wemi. U góry łączy się ścianki pełną belką betonową.

Dach względnie strop lodowni można wykonać albo jako jedno kolebkowe sklepienie z betonu (fig. 114), albo jako sklepienia betonowe między dźwigarami żelaznymi (stalowymi), albo jako płytę żelbetową. Jeżeli strop nie ma być przysypany ziemią, to trzeba go wykonać albo z pustaków, albo jako strop podwójny (dach i strop), aby ciepło zewnętrzne nie mogło przenikać do lodowni.

Drzwi dajemy podwójne. Drzwi zewnętrzne umieszczamy zazwyczaj przez oszczędność pochyło nad schodami, tak że tworzą nad nimi daszek jednospadowy. Wewnętrzne drzwi między schodami a lodownią są normalne, pionowo ustawione. Wchodząc do lodowni, trzeba drzwi zewnętrzne za sobą zamykać.

Większe lodownie można podzielić na dwa przedziały, z których jeden służy wtedy za skład lodu, a drugi za chłodnię do przechowywania produktów psujących się w cieple.

§ 37. Piwnice wolno stojące

Piwnice betonowe wykonywa się podobnie jak lodownie. Trzeba tylko większą uwagę zwrócić na należytą wentylację, aby uchronić produkty od zepsucia. W tym celu w ścianach umieszczamy rury (fig. 112), doprowadzające świeże powietrze ze dworu, a w stropie urządzamy wentylator, którym uchodzi powietrze zepsute.

Piwnice betonowe wykonywa się wedle zasad podanych powyżej. Najczęściej mają kształt jak na fig. 114. Część wpuszczoną w ziemię wykonuje się podobnie jak zbiorniki podziemne; część nadziemną wedle zasad podanych wyżej. Ściany 10—15 cm

fL

fff

Jm

jsbssbssbssss llBBf

Fig. 114

wykonuje się z betonu 1:2:4. Jeżeli wymiary są większe, należy oprzeć je na fundamentach o grubości 25 cm, głębokości 30 do 40 cm, wykonanych z betonu 1:3:6.

§ 38. Wędzarnie

Beton jest idealnym materiałem do budowy wędzarni, dzięki swej ogniotrwałości i twardości, która zabezpiecza od wtargnięcia gryzoniów do wnętrza wędzarni.

Przedstawiona na fig. 115 wędzarnia składa się z paleniska wyłożonego wewnątrz blachą żelazną, kanału dymowego o kształ-

/i

Widok frontowy

r--i

mm

" : ■ .. ]

ipi

„LIW

~~i

Przekrój fi —fi

3²¹ >^r

.'■3

• p’ i. i

r>-3P^

?i

-i^L_

—!§[-

|-2400

v _<>S3

/r * i k    ₄

/    -*>V W

\ f :    _3^r' CH2I V -<

^ 3£^Cx

/<

I):

P

9    9

ItS

Wentylator kwadratem y

inSSl

-900-A

U:

Rzut poziomy

2700

2400

?■

3750

&

■i'

2£_ęvv> vj >--

500--J

oom-

£>.

°-

•o

•o

X>s

CAt

:S£

■7700

«r

^ /

. -^Al2C0

/-:■?'#.? o.l

/^OO

X~>

■<?    i

o    I

Widok boczny

s=

Przekrój B~B

j=f

°\

<A

ŁhV-~

Lr

TT I i

li '

i*,ó:Ą-y; s?i:-v---P.-s>:p.i*>r <=? r-p.    .nww¹^

11

f§ i! i] Ji|

©L^zIjM

Szczegół wentylatora'

500—1

MlSri

gj/-®

• J* J _t__

ii ,wasgi llSSi

- rfl i<;i i ?» -st-

Si

EHHJ

l°' o. u O

s§

CO-

cie łamanym i komory dymowej z wentylatorami w dachu. Do zawieszenia mięsa wędzonego służą osadzone w ścianach belki drewniane z szeregiem haków. Ściany można wykonać jako żelbetowe lub też z betonu nie uzbrojonego, dając im grubość 25 cm.

Wędzarnia betonowa może być oddana do użytku najprędzej w 30 dni po ukończeniu budowy, gdyż świeży beton kruszeje i traci wytrzymałość pod wpływem gorąca.

§ 39. Gnojarki

Gnój arka powinna mieć dno i ściany nieprzepuszczalne i odporne na opady atmosferyczne, aby z niej nie wyciekała gnojówka, unosząc z nawozu wartościowe składniki i odbierając mu niezbędny zapas wilgoci. Także ze względów higienicznych ważną jest nieprzepuszczalność gnój arek, gdyż gnojówka, wsiąkając w ziemię, może zanieczyścić pobliskie studnie i źródła. Z powyższych względów do budowy gnój arek beton nadaje się doskonale. Trzeba tylko zastosować odpowiednio tłustą mieszaninę, a więc na dno najlepiej 1:2:3, a na ściany 1: 2¹/₂: 4, zachowując ponadto wszelkie podane w § 14 warunki, od których zależy szczelność betonu. Beton ubijany nie nadaje się z tego powodu. Wewnątrz należy wykonać szlichtę i powlec ją dla tym większej szczelności jednym z wyżej wymienionych materiałów uszczelniających.

Gnój arka powinna być założona ze względów higienicznych w pewnej odległości od studni i domów mieszkalnych, w miejscu cienistym, najlepiej przykryć ją dachem.

Gnojarki zakłada się na rzucie poziomym prostokątnym z nieco zaokrąglonymi narożami, przy czym przyjąć należy wymiary według następującej tablicy.

Tabl. 19. Wymiary gnojarek

Ilość bydła

Długość

Szerokość Wysokość

10 krów lub 14 koni lub 35 sztuk nierogacizny lub 50 owiec .

20 krów¹)......

30 krów¹)......

40 krów¹)......

jo vo jo y\

bolnb

IhlhOO

oooo

CN CN CN CN

li

.f

/ao—h

Dno zakłada się w spadku 1:40 (2,5%) dla większych, do 1:20 (5%)dla mniejszych gnojarek.

Budowa gnojarek postępuje w sposób następujący: Po wykopaniu dołu i wyrównaniu dna łopatą, wylewa się na ubitą powierzchnię ziemi mieszaninę betonu na grubość około 15 cm, formując w ten sposób dno betonowe.

Ściany gnój arki mogą być:

a)    betonowe pionowe o grubości 20—25 cm, wysokości 0,50 do 1,00 m. W zaokrąglonych rogach należy umieścić parę wTkładek żelaznych 8 mm w odległościach 20 cm od siebie. Beton o stosunku mieszaniny l:2!/₂:4. Szalowanie jw.

b)    pochyłe, założone jako wały ziemne o skarpach 1:1, od we-

./os~j

-90—

Li

W>&

Fd

7.70

'/.OO

I

'o

X

vo

— P.50

20

P

‘••yr

CV4

r?0

/Ś

8.00

wnątrz pokryte warstwą betonu 12—15 cm. Beton ubija się na dobrze ubitej ziemi, podobnie jak przy wykonywaniu podłogi.

Wjazd i wyjazd w spadku 1:20 do 1:15 powinien mieć szerokość 2,5 m; zakłada się go zwykle na większych bokach prostokąta.

W podłodze wjazdu wbetonowuje się listwy poprzeczne dębowe, wystające nieco nad powierzchnią podłogi, aby się konie nie ślizgały.

Gdy gnojarka jest większa, zakłada się przy niej zbiornik na gnojówkę, zaopatrzony zwykle w małą pompkę.

Zbiornik, połączony z gnojarka, posiada zazwyczaj głębokość około 1,50 m. Dno robi się z betonu o powierzchni płaskiej lub lekko wklęsłej płaskim odwrotnym lukiem. Grubość w środku 20—25 cm. ściany również betonowe o grubości 15—25 cm. Mieszanina betonu 1:2:4. Powierzchnię wewnętrzną powleka się warstwą asfaltu, gudronu itd. dla uzyskania zupełnej nieprze-puszczalności. Zbiornik może być przykryty:

a)    płytą betonową płaską z otworem na pompę ssącą,

b)    lekkim sklepieniem betonowym z otworem jw.,.

c)    pomostem drewnianym. Wykonanie j. n. por. § 42.

Rysunek 116 przedstawia gnój arkę dla gospodarstwa o 20 krowach.

§ 40. Wychodki

Najważniejszą zasadą budowy higienicznego wychodka jest wykonanie zbiornika o ścianach nieprzepuszczalnych, szczelnie zamykanego. Chodzi mianowicie o to, aby nieczystości nie wsiąkały w grunt, skąd mogłyby się dostać do studzien i źródeł, i aby owady i inne stworzenia, będące rozsadnikami zarazy, nie miały dostępu do nieczystości. Fig. 117 przedstawia taki wychodek z betoonwym zbiornikiem, zamykanym drewnianymi pokrywami, i z drewnianą obudową. Zbiornik jest przedzielony na dwie komory.

Po zapełnieniu jednej komory przysypuje się zawarte w niej nieczystości warstwą ziemi i zaczyna się używać drugiej. W międzyczasie zawartość pierwszej komory w wyniku procesów fermentacyjnych wysycha i traci przykrą ostrą woń. Wtedy można ją przed zapełnieniem drugiej komory usunąć i użyć jako nawóz

PS.

11

mm

230

CTi

06/

■rT--p

Av-

:3

*0

£». • •

►o

/✓

/

SS.TvŃX';

;.(i

*'A

<o ¹

/20

/OS

A-l

r°~^A

’0 .

v-A¹

06

f.U

^ -f-A

\M

4?:r

Jr;r

_ JL

•P5"

Fig. 117

albo zakopać w ziemi. Komora o pojemności około ¹/₂ m³ wystarczy dla jednej rodziny na parę miesięcy. Deskowanie zbiornika betonowego przedstawione jest na fig. 117 a. Część podziemną zbiornika szaluje się tylko od wewnątrz, o ile zwięzłość gruntu na to pozwala.

§ 41. Doły biologiczne

Kosztowniejszym ale bardziej doskonałym urządzeniem do unieszkodliwienia odchodów ludzkich i innych nieczystości domowych są tzw. doły biologiczne (fig. 118).

Fig. 117 a

Są różne systemy dołów biologicznych. Najbardziej rozpowszechniony dół systemu Chambeaux (fig. 118) składa się zazwyczaj z dwóch zbiorników: większego tzw. osadowego i mniejszego tzw. odpływowego.

W zbiorniku osadowym nieczystości powinny pozostawać przynajmniej przez 1 dobę i przechodzić do zbiornika odpływowego powoli w stanie dostatecznie rozcieńczonym wodą, pojemność więc jego winna być odpowiednio wielka i może być przyjmowana według następującej tablicy.

Tabl. 20. Wymiary dołu biologicznego syst. Chambeaux

Ilość osób korzystających

Szerokość

Zbiornik osadowy

Zbiornik odpływowy

Długość

Głębokość

Długość

Głębokość

Ul

O */■> o u-ł

frHCNCN

>—Ł ł—⁴ ►—k O O

O © Ui O O

1,25

1,60

1,90

2,40

Uilftlolnln O O O O O

0,65

0,90

Ui O

0,75

0,75

0,75

0,80

Rura odprowadzająca ścieki domowe do zbiornika zakończona jest kolankiem, za którym umieszczona jest w zbiorniku zasłona z desek, zmuszająca ciecz do krążenia. Kolanko łączące zbiornik

PrzeJpró/ P ~D *

290

U I)

OZi

rj

T"1c=id—Jr»"“

lA W ĄA

== §gillg\= = = = 7    *-

-T r3r-”-7irn""

II »

H II

III

IIII

-\-ili U I

v-W + -

II u

II III-

zzzrmz

Ti

=IH|====== = =w4 =

l«t—

II L

II

II I

⁼m =.T.r.

II

II

II

<5>

II

JUL

II

/eo

i/o\

90 -

Wen/y/afor

MsnJy/a/or

i-

- I'' ». J »a*

a» ^ -i I;* ^ w'»

lut- ^ - ], |~-    -hh— ~ —-141

/// -

>h

//,

r.

i*

lV/az

ĘT

O'

a;

///

-D

'//

li

fi

IIŁ A ^

ra# ^ lv:Ź

4 .tei*~‘r ~~v»~~r^7f

'Ś///y\y/=///^///p///==///=////=///jĘr///=?///^//'

\$'A prę/y że/a z/7 e u/ od/ey 25% odpome/z-'    chm

Fig. 118

osadowy z odpływowym umieszcza się nieco niżej od kolanka wlotowego. Zbiornik odpływowy zaopatrzony jest w syfon, który samoczynnie reguluje odpływ cieczy do sieci drenów rozprowadzających.

Dokonywaj ący się w dole biologicznym proces rozkładu nieczystości polega na przeważnym przekształceniu części stałych na rozpuszczalne, a substancji organicznych na związki organiczne prostsze, a następnie na ich utlenieniu i zamianie na związki mineralne płynne i gazowe. Tylko niewielka ilość części nierozpuszczalnych opada na dno, tworząc osad, który trzeba od czasu

063

pOZ

/I

//

=64-

Fig. 119

do czasu usuwać, jednak nierównie rzadziej niż zawartość dołów kloacznych. Reszta nieczystości odpływa rurami w postaci klarownej cieczy do rowów lub rzek, albo bywa rozprowadzana drenami i wsiąka w grunt.

W zbiorniku osadowym, pozbawionym dopływu świeżego powietrza, dokonywa się pierwszy etap procesu rozkładowego przy udziale bakteryj beztlenowych, utlenianie zaś odbywa się w zbiorniku odpływowym i w sieci drenów zaopatrzonych w świeże powietrze przez wbudowany w tym celu wentylator (fig. 118). Zaznaczyć jednak należy, że ciecz odpływająca z dołów Chambeaux, jakkolwiek na wygląd czysta, zawiera jednak jeszcze sporo bak-teryj i substąneyj gnilnych i z tego powodu zanieczyszcza wodę w rzekach, a w rowach rozkłada się i gnijąc wydaje woń cuchnącą. Dreny zaś zatykają się prędko i przestają funkcjonować.

Nowsze systemy dołów, jak np. z zagranicznych osadniki Im-hofa (Emszerowskie) lub Omsa, a z krajowych Bios (fig. 119)

v/sv////////yz77/,

7\

IX

liL,

ćl

g \l_I ¹ ._    / g

v/7//zzJJ//////}/^)/////)J/źw57z%'.

Fig. 120

lub osadniki Kątkowskiego (fig. 120), nie mają tej wady. Wypływająca z nich ciecz jest na tyle wolna od substąneyj szkodliwych, że bywa używana w stawach do hodowli ryb. Zasada tych systemów polega na tym, że części stałe i zawiesiny ciężkie zawarte w ściekach opadają od razu w dół do komory osadowej, oddzielonej przegródkami od kanału przepływowego. Zawiesiny lżejsze od wody, unosząc się w górę, przedostają się również do komory osadowej, w której dokonywa się cały proces fermentacyjny, a oczyszczona mechanicznie woda kieruje się wprost do wylotu, nie stykając się więcej z odseparowanymi zanieczyszczeniami, i odpływa rurami do zbiornika lub do sieci drenarskiej.

Wierzch dołu biologicznego powinien być zagłębiony 80 cm do 1 m pod powierzchnią terenu, aby nie następowało zamarzanie w czasie silnych mrozów; zaleca się ponadto przykrywanie liśćmi lub słomą miejsca, gdzie znajduje się zbiornik.

Budowa dołu biologicznego odbywa się podobnie jak innych zbiorników podziemnych (por. § 42). Ze względu na duży stopień wymaganej nieprzepuszczalności trzeba użyć do budowy odpowiednio tłustej mieszaniny, np. 1: l¹/₂: 3 lub 1:2:3, a grubość ścian dna i stropu dać co najmniej 15 cm, wzmacniając je siatką z drutów żelaznych o średnicy 6—10 mm w odstępach co 30 cm. Ponieważ beton pod działaniem tworzących się w zbiorniku kwasów i gazów może ulec zniszczeniu, przeto powleka się go ochronnymi substancjami bitumicznymi.

§ 42. Zbiorniki podziemne

Zależnie od przeznaczenia mają różne wymiary; jednakowoż sposób ich wykonania pozostaje ten sam.

Wykonanie (fig. 121) :

Wykopuje się dół o wymiarach równych wymiarom zewnętrznym zbiornika. W gruncie zwartym deskowanie zewnętrzne odpada; w gruncie słabym należy dół zrobić większy o tyle, aby zmieściło się deskowanie zewnętrzne. Równocześnie przygotowuje się deskowanie zewnętrzne z desek 1", rozpartych na wewnątrz ryglami dla zrównoważenia parcia ziemi.

Dno daje się o grubości 20—30 cm wedle § 32 b), uży-6 wając betonu 1:2:4 lub 1:3:5. Na dnie umieszcza się szalowanie wewnętrzne i wypełnia się betonem formy na ściany, umieszczając w rogach wkładki żelazne 8—10 mm (por. IV). Na słupach szalowania, które mają wysokość o 12—14 cm niższą od wewnętrznej wysokości zbiornika, umieszcza się belki 10/5—12/6, a na tychże pomost z de-

sftAji

Vi\

Ki

/•

i*};\

:1

:il

*>A

U -

\'A

Fig. 121

sek 1”. Jeżeli rozpiętość jest znaczniejsza, umieszcza się jeszcze slupy w pośrodku. Można też dać belki wycięte łukowo. Chcąc w nakryciu zbiornika mieć otwór, robi się skrzynkę bez dna z desek 1” o wymiarach żądanych (np. 60X60 cm) w kwadrat, o ścianach pochyłych ku dołowi na wewnątrz (por. fig-. 122).

Skrzynkę tę umieszcza się w odpowiednim miejscu na platformie. Pokrycie betonuje się podobnie jak płyty żelbetowe. Dla niewielkich wymiarów zbiornika (do 2,5 m) wystarczy siatka z prętów 8 mm w odległościach 10—15 cm, umieszczona w odl. 2 cm

A-l**- ¹

Fig. 122

H9BHI

Fig. 123

.'.-i

;\

'

od dna. Wzdłuż ścian skrzynki otworowej należy umieścić druty dodatkowe 10—15 mm. Grubość pokrycia 10—15 cm. Zewnętrzna jego powierzchnia powinna mieć spadek na boki dla spływu wody. Powleka się je zaprawą cementową 1:2 i wygładza. Po dwu tygodniach można usunąć szalowanie wewnętrzne. W tym celu wycina się deski zamykające otwór od spodu, a następnie przez oswobodzony otwór wyjmuje się belki,‘deski i słupy szalowania.

Pokrywę można wykonać o grubości mniejszej około 8 cm. Najlepiej postąpić w sposób następujący: Po trzech dniach wyjmuje się skrzynkę z wybetonowanej i stwardniałej płyty górnej zbiornika, a w pozostałym otworze umieszcza się na dnie pokład z desek o grubości około 7 cm (jeżeli płyta ma 15 cm), tak że głębokość pozostałego otworu wynosi 8 cm. Powierzchnię dna (deski) i krawędzi (stwardniały już beton) otworu należy obłożyć papierem zatłuszczonym lub papą, aby beton łatwo odstawał. Od razu umieszcza się w betonie żelazne pierścienie do podnoszenia (fig. 123). Układa się warstwę 4 cm betonu, na którym umieszcza się siatkę z drutu żelaznego 6 mm i betonuje dalej możliwie bez przerwy. Po tygodniu można wyjąć pokrywę z otworu przy pomocy pierścienia. Jeżeli chodzi o wybetonowanie pokrywy równocześnie ze zbiornikiem, należy użyć osobnej skrzynki, podobnej do wskazanej na rys. 122, ale z dnem o głębokości 8 cm, o wymiarach odpowiednich do otworu. Większe pokrywy należy zaopatrzyć w dwa pierścienie do podnoszenia.

§ 43. Zbiorniki małe i zbiorniki okrągłe

Zbiorniki okrągłe wykonywa się podobnie; jednakowoż kształt ich powoduje zastosowanie zupełne innych deskowań. Zbiorniki nadziemne muszą posiadać formę podwójną: wewnętrzną, wypu-

o.#

ÓJ

ii I

Po

€ó

2*

Sg

rż

ó -

"r'/

Fig. 124

o-*

'o

o*

MC*J5

lóh

~ olj

’v

\&

\b:

>a

, cA

o:

'O

ćr

:!

.N

Fig. 125

kła, i zewnętrzną, wklęsłą ; podziemne mogą otrzymać tylko wewnętrzną, o ile grunt jest zwięzły. Formy składają się z deskowania właściwego i z pierścieni (fig. 124, 125 i 126). Pierścienie zbija się z dwu warstw desek wyciętych segmentowo, w ten sposób, że styki jednej warstwy przypadają w środku segmentów warstwy drugiej.

Można też dać pojedynczą warstwę segmentów, a tylko styki ująć podwójnymi przykładkami. Dokoła tych pierścieni ustawia się deskowanie z desek 1” (2,5 cm) o długości około 1,20—1,50 m. Pierścienie ustawia się co 50—75 cm. Grubość ścian przyjmuje się zwykle 10—15 cm. Ściany większych zbiorników należy uzbroić wkładkami żelaznymi (stalowymi), z których jedne przechodzą pierścieniowo, drugie pionowo. Fig. 127 przedstawia przekrój pionowy zbiornika nadziemnego żelbetowego.

Przy większych wysokościach zbiorników formy muszą być odpowiednio usztywnione.

Z • zp

'l

V.

V,.

Fig. 126

§ 44. Zbiorniki do przechowywania paszy

Zbiorniki takie, zwane też silosami, najlepiej wykonywać z betonu lub żelazobetonu, ze względu na jego małą stosunkowo wrażliwość na działanie kwasów fermentacyjnych, odporność na przegryzienie przez szczury i robactwo, a co najważniejsze ze względu na dający się osiągnąć wysoki stopień nieprzepuszczalności, w braku której pasza uległaby zepsuciu na skutek wypłynięcia soków na zewnątrz.

<0

2.5

W

3*2S

*/*SO

€*/5

a*/£,s

£>*/0

or

.* •

»;■

.4 .

. • •«/

•i

v<

'■•'i V

:>:V

. «

'■ •« V;

■;<

1

■J

•.r

i

i;

•v.

uzórojen/e z /Orę/tits /O^/sr? Q

/o

O

*)

»■

ił

r.-

C;

• . •••-V.

5

-T-;

*. * *'

i

Fig. 127

Najodpowiedniejsze są zbiorniki o kształcie cylindrycznym, po-nieważ pasza daje się w nich najlepiej utłoczyć i ponieważ powierzchnia ścian jest mniejsza niż przy innych kształtach, a wytrzymałość większa, dzięki czemu koszty budowy się zmniejszają. Tylko w razie stosowania dwóch lub więcej komór zespolonych praktyczniejszy jest przekrój prostokątny lub kwadratowy, gdyż

wtedy sąsiednie komory mają po jednej ścianie wspólnej. W komorach prostokątnych należy jednak naroża wyokrąglić łagodnym łukiem, w ostrych bowiem narożach trudno paszę tak ściśle utło-czyć, aby nie pozostało w nich powietrze, którego obecność powoduje psucie się i pleśnienie paszy.

Si

!o

60 I S>0 ,60 , 90, I 60<901 60

/SO

/SO

*0

/SO

\<5

60

dg~l&

Fig. 128

Przy budowie silosów trzeba zwrócić uwagę na należyte ufundowanie. Spód fundamentów winien się znajdować poniżej granicy przemarzania i spoczywać na dobrym stałym gruncie, gdyż obciążenie fundamentów jest znaczne, a powstawanie rys i pęknięć jest ze względu na potrzebną szczelność niedopuszczalne. Z tego powodu fundament zakłada się zazwyczaj na głębokości conajmniej 1,20—1,50 m (fig. 128), wykonywując go z betonu nieuzbrojonego. Jeżeli jednak grunt jest niedostatecznie pewny, zaleca się stosowanie wkładek żelaznych.

Potrzebną objętość silosów oblicza się w zależności od ilości sztuk bydła, wielkości porcji dziennej i czasokresu, przez jaki bydło ma być karmione paszą silosową. W średnich warunkach t. j. przy porcji dziennej wynoszącej dla jednej krowy 20 kg i przy 200-dniowym okresie karmienia, oraz przy dodaniu 25% objętości na osiadanie paszy wypada około 6 m³ objętości na jedną krowę.

Stosunek wysokości do średnicy może być rozmaity. Zasadniczo- rozróżniamy dwa typy silosów: typ niemiecki o wysokości niewiele większej od średnicy, czyli t. zw. komory silosowej, i typ amerykański o kształcie wysmukłym, czyli t. zw. silosy wieżowe (wysokość = 2 do 3 średnic). Amerykanie wychodzą z tego założenia, że średnica powinna być tak dobrana, aby dzienne zużycie paszy odpowiadało warstwie około 5 cm, gdyż przy zdejmowaniu cieńszych warstw może nastąpić pleśnienie paszy i zalecają następujące wymiary silosów:

Tabl. 21. Wymiary silosów wieżowych

Okres karmienia paszą silosową

Ilość

krów

180 dni

200 dni

240 dni

Średnica

Wysokość

Średnica j Wysokość

Średnica

Wysokość

metrach

10

15

3,00

7,60

3,00

3,30

20

8,80

3,30

25

3,70

9,70

3,70

30

4,00

10,00

4,00

O 00

35

4,30

10,40

4,30

40

4,60

10,40

4,60

50

4,90

5,20

10,70

11,50

4,90

5,50

11,90

11,50

oooooooo o co ho vqoo co coco ^ uo uo

9,50

11,00

11,90

12,20

11,30

11,60

11,90

11,90

Ściany silosów wykonywa się zazwyczaj z żelazobetonu, przy czym jako uzbrojenie mogą służyć albo pręty okrągłe o średnicy 8—16 mm, albo pleciona siatka ogrodzeniowa lub wreszcie siatka Ledochowskiego. Grubość ścian waha się w granicach od 10 do 25 cm, zależnie od wielkości zbiornika. Przy wysokich zbiornikach

dają czasem przez oszczędność w górnej części mniejszą grubość niż w dolnej. Ponieważ zaś wewnętrzna powierzchnia silosu musi być pionowa i gładka, aby osiadanie paszy następowało bez przeszkód, przeto odsadzkę umieszcza się na zewnątrz (figu-ra 129).

.........

Fig. 129

Normalne uzbrojenie ścian składa się z prętów pionowych i pierścieniowych. Grubość ścian, oraz ilość, średnicę i rozmieszczenie wkładek żelaznych wyznacza się przy pomocy obli- l— czenia statycznego.

W tablicy 20 podane są wskazówki praktyczne co do rozmieszczenia prętów pierścieniowych przy zastosowaniu żelaza o średnicy 10 mm.

Tabl. 22. Uzbrojenie pierścieniowe silosów

Średnica wewnętrzna zbiornika

Na poziomie licząc od góry

3,0—4,0 m : 4,0—5,0 m j 5,0—6,0 m

Rozstaw pierścieni w centymetrach

3353535 O a

o yo -j p\ j*. co ł-i

l/iblnbiflbuiO

333*333 D-H-* H-*

to <D CD jO    UO I—ł

bublnblnbyi

MtOtON5WU)4^^ Vl O to vl Ul V] Ul Ul

O to Ul V] to O U\ Ul

Pręty pionowe d — 10 mm rozmieszcza się w odstępach 20 do 50 cm, zależnie od wysokości zbiornika, stosując odstęp 20 cm przy wysokości 12 m, a 50 cm przy wysokości 7,50 m i mniej.

Dach silosu może być wykonany również z betonu, jak na figurze 129 lub z drzewa (fig. 130). W dachu umieszcza się drzwi służące do napełniania silosu (fig. 131), a w braku otworów ściennych także do wydobywania paszy.

o

'7,

7/

o

o

o

o

■

\

t ./

o

O

W

o

o

o

\

i!

*

I

Otwory w ścianach umieszczone na kilku poziomach (fig. 128) ułatwiają znacznie tę czynność. Zamyka się je przy pomocy drewnianych zasłon, należycie uszczelnionych (fig. 132).

Silosy buduje się również z pustaków betonowych (fig. 133), które lepiej niż pełne ściany jednolite zabezpieczają paszę od utraty ciepła potrzebnego do fermentacji gH i od przemarzania.    jpi.

Do napełniania wieży służy rura wydmuchowa, połączona z siecz-

ii

lEssiśS

mm

Fig. 131

?o

³⁰ X •*>

60

a id

N.

CD

Si 52

62

65~

karnią. Prąd powietrza wciąga sieczkę na poziom dachu wieży i stamtąd przez otwór wrzuca do wnętrza zbiornika.

Fig. 133

nasadka drewn.

i:

; ciężarki beton.

ęlinĄ

dejhi

papą

uszon.

Vę»;

2 30

zbtoęni

>P’,

Dla małych gospodarstw praktyczniejsze od wież są mniejsze komory, względnie doły kiszonkowe, gdyż nie wymagają tak dużego nakładu pieniędzy i mogą być wykonane przez gospodarza we własnym zakresie bez udziału specjalistów. Doły takie otrzymują zazwyczaj przekrój kwadratowy, aby w miarę rozwoju hodowli i zwiększonego zapotrzebowania paszy kiszonej można było wygodnie dobudować więcej komór. W ten sposób powstają z biegiem czasu tzw. doły wielokomorowe. Łączna pojemność komór może być wtedy nawet bardzo znaczna, a koszt budowy większy od kosztu wieży o tej samej pojemności, ale dzięki rozłożeniu budowy na szereg lat inwestycja ta jest dostępniejsza dla słabego finan-sowo gospodarstwa, niż bu-dowa wieży, która musi \^\y być wzniesiona od razu. Po-jemność pierwszej komory oblicza się zazwyczaj dla 150-dniowego okresu karmienia, przy czym na krowę wystarczy przyjąć 15 kg, a dla nierogacizny 3 kg dziennie na sztukę.

Doły kiszonkowe wykonywa się do ²/₃ wysokości zanurzone w ziemi, a część wystajaca nad terenem ob-

wałowuje się nasypem (fig. 134), który służy jako ochrona od przemarzania. Komorę napełniamy od razu w całości, ubijając mocno nasypaną sieczkę warstwami 10 cm grubości, a następnie przykrywamy paszę z wierzchu warstwą gliny, ułożonej na pokładzie z desek i obciążonej kamieniami lub blokami betonowymi. Przykrycie ma na celu sprasowanie paszy i odcięcie dostępu powietrza. Dla tym lepszego uszczelnienia pod deskami umieszczamy warstwę papy.

W tych warunkach następuje tzw. chłodna fermentacja paszy, przy której odpada niebezpieczeństwo niedogrzania się lub przegrzania, tak często powodujące zniszczenie kiszonki przy fermentacji gorącej.

¹

lub odp. ilość koni, nierogacizny, wzgl. owiec.

§ 45. Garaże

Garaże betonowe, względnie żelbetowe, znajdują zastosowanie ze względu na swoją ogniotrwałość. Jest to tym ważniejsze, jeżeli przy garażu znajduje się zbiornik do przechowywania benzyny. Garaże betonowe wykonywa się wedle zasad podanych dla innych

Tabl. 23. Wymiary garażów (wewnętrzne)

Ilość wozów

Długość

Szerokość

Najmniejsza

wysokość

metrach

Wozy osobowe

rH CS CO

yiyioi

888

OOO o. ino. co Tjfio

ooo

00 00 oo

CN CN CN

wozy

ciężarowe

OO to I-i

Ol

ooo o o o

Ul W O O Ul

o oo

Traktory

ooo

vn

vd vo vo

Ul w Ul Ul Ul

o o o

Ul Ul Ul

888

tj

OQ3

600

20

srtFf

05

iii

ji:

OS/

e*/o

•V

eoo

IX

nzzzs

ąpć?

y.

V

budynków betonowych. Dach wykonywa się zwykle jednospadowy o nachyleniu 1:10.

O ile garaż zawierać ma także stację benzynową, należy jego wymiary powiększyć.

Fig. 135 przedstawia praktyczny typ garażu.

Ponieważ w garażu odbywa się zazwyczaj mycie wozu, przeto podłogę wykonywamy ze spadkiem l-r-2% w kierunku do wpustu kanalizacyjnego. Posadzkę najlepiej wykonać z klinkieru lub asfaltu na podłożu betonowym. Posadzka cementowa jest nietrwała, gdyż szkodliwie działa na nią benzyna i smary.

Jeżeli garaż ma służyć także jako warsztat do naprawy wozu, to na środku garażu wykonywamy dół o ścianach i podłodze betonowej, przykrywamy z wierzchu w poziomie podłogi boksu balami drewnianymi, zbijanymi w tafle niezbyt duże. Głębokość dołu wynosi co najmniej 1,20 m, lepiej 1,50 m, szerokość około 1 m, a długość 3 m. Trzeba też urządzić schody do wchodzenia do dołu. Schody wykonywamy również najczęściej z betonu.

Ściany garażu wykonywa się czasem z cegły, przy czym grubość ścian ceglanych wynosi —U/2 cegły.

VI. INNE ZASTOSOWANIA BETONU NA WSI

§ 46. Chodniki betonowe

Chodniki betonowe przewyższają pod każdym względem chodniki z innych materiałów, jeżeli tylko utrzymują się w stanie dobrym bez pęknięć. Pęknięcia mogą zaś powstawać: a) wskutek nierównomiernego osiadania, b) wskutek zmian ciepłoty, wreszcie c) wskutek korzeni drzewnych, przechodzących zbyt płytko pod chodnikiem.

a)    Dla uniknięcia nierównomiernego osiadania należy przygotować odpowiednią podstawę pod chodnik. W tym celu grunt po zdjęciu ziemi roślinnej ubija się silnie, a następnie wykonywa silną płytę betonową.

b)    Woda, marznąc pod chodnikiem, może podnieść w poszczególnych miejscach chodnik i wybrzuszyć go. Dla uchronienia się od tego umieszcza się pod chodnikiem odwadniającą warstwę żwirową. Zmiany ciepłoty powodują też kurczenie się i rozszerzanie betonu, a stąd pęknięcia. Aby ich uniknąć, wykonywa się chodnik częściami, pozostawiając między nimi szczeliny (szpary tzw. dylatacyjne). W chodnikach wewnętrznych, podłogach itd., nie narażonych na duże zmiany temperatury, szpary dylatacyjne daje się w większych odstępach. Są one jednak potrzebne ze względu na skurcz betonu.

c) Korzenie drzew, znajdujące się w głębokości mniejszej niż 40 cm pod powierzchnią chodnika, należy obciąć.

Na chodniki używa się betonu 1:2:4, 1: 2,5:5 lub 1:3:5.

Wykonanie: W miejscu, gdzie mamy zbudować chodnik, wykopuje się otwór około 40 cm głębokości, około 8 cm szerszy od chodnika, wyrównuje i silnie ubija.

Na tak przygotowanym podłożu umieszcza się warstwę żwiru, tłucznia, tłuczonej cegły itd. i ubija również poszczególnymi warstwami, aż do grubości 30 cm. Warstwa ta ma służyć jako dren, odwadniający grunt pod chodnikiem, dlatego też, zwłaszcza przy gruncie nieprzepuszczalnym, powinny w najniższych miejscach wychodzić od niej kanaliki, wyłożone również żwf-rem lub też drenem na zewnątrz, względnie do warstwy przepuszczalnej, leżącej poniżej poziomu warstwy odwadniającej.

Wzdłuż przyszłych krawędzi chodnika ustawia się na kant deski 10 X 5 cm (4” X 2"), przybijając je do kołków wbitych w ziemię (fig. 136). Za pomocą podobnych desek, umieszczonych poprzecz-

mni

IM

r~r

r~i

W*

.V

.••o

9-

b°

L4

nie, dzieli się chodnik na części, z których każda nie powinna mieć więcej niż 2 metry w kwadrat (tj. 4 m²). Te deski poprzeczne umieszcza się pochyło, bowiem chodnik powinien mieć poprzeczny spadek około 2% dla odpływu wody deszczowej. Spadek ten może być od środka obustronny lub też od krawędzi w jedną stronę.

Beton przygotowany na platformie umieszcza się warstwą na pokładzie żwirowym i ubija dokładnie, dochodząc ostatecznie do zarysu wyznaczonego poprzecznymi deskami. Grubość betonu wynosi 10 cm dla chodników, zaś co najmniej 15 cm dla przejazdów. Górne 2 cm wykonuje się jako powłokę cementową 1: 2i/₂, przy czym nakłada się ją bezpośrednio, albowiem w razie przerwy w betonowaniu mogłyby z łatwością powstać pęknięcia. Jeżeli powłoka jest zbyt cienka, to łatwo się ściera, przez co wydostają się na powierzchnię betonu kamyki, a chodnik ulega szybko zniszczeniu. Powierzchnię wygładza się następnie, ale przed stwardnieniem.

W miejscach podlegających silnemu ścieraniu można zastosować tzw. stalobeton, który polega na tym, że do zaprawy cementowej dodaje się opiłek stalowych. Stalobeton jest jednak bardzo drogi. W mniej kosztowny sposób można uodpornić powłokę cementową na ścieranie przez zastosowanie domieszek takich, jak np. duromit, trikosal i adamas.

Po wykonaniu i stwardnieniu jednej części wyjmuje się deskę poprzeczną, umieszcza się ją dalej w odstępie takim jak poprzednio i betonuje dalszą część chodnika w ten sam sposób. Przerwy pomiędzy wybetonowaną już a świeżą częścią chodnika uzyskuje się w następujący sposób: a) Po wykonaniu nowej części II przesuwa się kielnią wzdłuż fugi między I a II, przecinając nią beton na całej grubości tegoż; b) lepiej jest jednak przed betonowaniem położyć pomiędzy częściami I a II wycięty pas papy, tektury itp. materiałów, a tym samym od razu odgrodzić obie części od siebie. Papę można też umieścić, gdy beton stwardnieje; o ile betonuje się dalszy ciąg szybciej, należy wstawić blachę, cienką deseczkę itd.

Chodniki o szerokości większej niż 2—2,5 m powinny mieć szpary dylatacyjne nie tylko na poprzek, ale i wzdłuż. W tym celu rozmieszcza się deski (formy) wedle fig. 137 i wypełnia betonem najpierw pola położone na ukos, np. 1, 4, 5. Po stężeniu

Fig. 137

tego betonu jeszcze tego samego dnia wyjmuje się wewnętrzne deski i wypełnia betonem pola pozostałe, tj. 2, potem 3 i 6, zo^ stawiając szpary dylatacyjne jw.

Jeżeli można rozrobić na raz większą ilość betonu, to można betonować pola parami, najpierw 1 i 2, potem 3 i 4. Po wykonanym chodniku nie wolno chodzić co najmniej 3—5 dni. Zupełnie podobnie wykonuje się betonowanie podłogi dziedzińca, tarasy itd.; przy czym zawsze należy pamiętać o szparach dylatacyjnych. W miejscach zewnętrznych, wystawionych na bezpośrednie działanie wpływów atmosferycznych, powinny szpary dylatacyjne być oddalone od siebie nie więcej niż 2—3 m; w miejscach zasłoniętych, np. podłogi stajenne itp., można dojść do 5—6 m. W razie zastosowania wkładek żelaznych w betonie można te wymiary zwiększyć niemal dwukrotnie.

Chodniki, wzniesione nad poziom przylegającej ziemi, muszą otrzymać zakończenie, tzw. krawężnik. Krawężnik wykonywa się niezależnie od chodnika i to przed wykonaniem tegoż.

tu przy szerokości 10—15 cm u góry, zwykle nieco rozszerzający się od strony ulicy na

Krawężnik (fig. 138 i 139) ma zwykle wysokość około 30 do 35 cm od spodu fundamen-

Fig. 138

TT

TT

Fig. 139    12—18 cm.

Wykonanie: Na warstwie odwadniającej żwiru (por. wyżej) umieszcza się szalowanie, złożone z desek 1" podłużnych, przytwierdzonych do kołków wbitych w ziemię (fig. 140). Wzdłuż deski zewnętrznej od środka umieszcza się deskę do grubości 2 cm (³/₄''), wysmarowaną tłuszczem, aby łatwo było ją wyjąć. Formę tak utworzoną wypełnia się betonem 1:3:6, nie dochodząc

!o!

ffcjlf

Mli

f o o

mm

zą.

Ig&j 1 rf)

'■'9

|W*

I

Fig. 140

Fig. 141

do samej góry. Gdy beton nieco stężał, wyciąga się deskę, a miejsce w ten sposób uzyskane wypełnia zaprawą 1 :l¹/₂- Taką samą warstwą zaprawy powleka się górną powierzchnię krawędzi do żądanej wysokości. Powierzchnię zewnętrzną należy następnie wygładzić.

wrTT^ĘLl

Im

Fig. 142

Szpary dylatacyjne robi się w odległościach co 3 m. Krawężniki można wykonać także w połączeniu ze ściekami. Wtedy kształt ich wygląda jak na fig. 141, a betonowanie należy wykonać wspólnie. Wymiary krawężnika jw.; szerokość ścieku 40—50 cm,

grubość 15 cm. Spadek ścieku ku krawężnikowi około 2%, spadek podłużny co najmniej 1%, lepiej więcej.

Wykonanie (fig. 142): Po ułożeniu warstwy przepuszczalnej (żwiru) umieszcza się najpierw podłużne deski 4 cm (1%") o szerokości 15 cm i drugie wewnętrzne o szerokości 35 cm, przytwierdzone do kołków wbitych w ziemię. Betonuje się

fi*

to°

w*

Fig. 143

warstwę 15 cm betonu 1:3:6 na ściek i podstawę krawężnika. Po ułożeniu deski, złączonej dla sztywności górą drewnianymi poprzeczkami z deską wewnętrzną, wypełnia się beton i ubija część krawężnikową górną. Powłokę cementową wykonuje się jw., przy czym należy naroża zaokrąglić. Krawężniki tym sposobem wykonane wymagają znacznie dokładniejszej i troskliwszej roboty, niż wedle sposobu poprzedniego; są jednak od nich lepsze. Szpary dylatacyjne robi się w nich również co 3 m.

Wł/‘ A

§ 47. Ścieki betonowe

i§§

Fig. 144

Ścieki należy zakładać również na warstwie odwadniającej żwiru, tłucznia, tłuczonej cegły itd. Spadek podłużny winien wynosić co najmniej 1%, lepiej więcej. W najprostszym kształcie (fig. 143 i 144) są one zwykle łukowo lekko wklęsłe, np. dla szerokości 50 cm winny mieć głębokość około 10 cm (ścieki małe), ścieki większe otrzymują zwykle kształt trapezo-. wy (fig. 145) o głębokości większej i ścianach pochyłych pod kątem 45°.

Wykonanie: Wybiera się ziemię na szerokości równej szerokości ścieku, a głębokości o 25—30 cm większej od dna przyszłego rowu. Umieszcza się na dnie 15—20 cm warstwę tłucznia i ubija go. Wreszcie nakłada się 10 cm warstwę betonu 1: 2,5: 5

lub 1:3:5, nadając jej od ręki lub przy pomocy szablonu kształt wklęsły.

Po stężeniu betonu powleka się go tłustą zaprawą cementową (1: 2 lub 1:1 ’/₂), zacierając ją na gładko (fig. 146). Jeżeli rów

s,

Fig. 145

ma mieć przekrój trapezowy, należy na dobrze ubitej ziemi i warstwie odwadniającej na dnie i skarpach umieścić 10 cm warstwę betonu.

r*:

«*■

Igi

Pjf

r 'v

Fig. 146

Szczeliny dylatacyjne umieszcza się co 2 m (dla rowów większych) do 3 m (dla mniejszych ścieków), podobnie jak przy chodnikach.

§ 48. Ogrodzenia

Najprostszym zastosowaniem betonu w budowie ogrodzeń jest użycie słupów betonowych (zwykle z wkładkami żelaznymi), pomiędzy którymi rozpina się poprzeczne druty ogrodzeniowe.

Słupy (fig. 147, 148, 149) wykonywa się zwykle o długości 1,50—3,00 m, z czego umieszcza się w ziemi 70 cm — 1,00 m. Przekrój może być na całej długości ten sam i wynosi wtedy 12—15 cm w kwadrat, lub też słupy mogą zwężać się ku górze i wtedy wymiary u góry spadają do 10—12 cm. Rzadko słupy są okrągłe. Słupy narożne są zwykle większe i dochodzą do 25 cm w kwadrat. Niekiedy podpiera się je ukośnymi zastrzałami (figura 150 i 151).

Fig.147 Fig.148 Fig.149

Beton używany na słupy ma zwykle stosunek mieszaniny 1:2:4 do 1:3:5. Wkładki żelazne dajemy zwykle cztery o średnicy dla słupów do l¹/^ m wysokości nad ziemią ó mm, dla wyższych 8 mm, w słupach narożnych 8 mm, względnie 10 mm, w odstępie 2 cm od krawędzi i wiążemy je podobnie jak w słupach konstrukcyjnych strzemionami z drutu 3—5 mm w odstępach 10 do 15 cm. Formy pojedyncze na słup nie opłacają się; zwykle o wiele lepiej użyć formy złożonej, od razu na kilka słupów. W tym celu na platformie z desek 4—5 cm (l¹^"—2"), heblowanych z jednej strony, a ułożonej na poprzeczkach 12X10 cm, ustawia się na kant 2 deski 2,5 cm (1”) w odległości równej wysokości słupów, usztywnione podpórkami; szerokość tych desek 12—15 cm. Pomiędzy tymi deskami poprzecznymi przeprowadza się deski podłużne również 1—2,5 cm, w odległościach zależnych od wymiaru poprzecznego słupów. Jeżeli słupy mają być przekroju kwadratowego, o równej grubości na całą wysokość słupa (fig. 147), układa się deski podłużne równolegle do drugiej (fig. 152). Jeżeli słupy mają mieć wymiar prostokątny, stały w jednym kierunku, a zmniejszający się w drugim (np. 12X15 cm u dołu a 12X10 cm u góry), układa się deski podłużne wedle fig. 153 zbieżnie na przemian raz w jedną, raz w drugą stronę.

<Śfe

no/MojS loSdzozc

^ssa

t@s§®

HO %

■'Ś

Przekrój C—C

-żnr.

■;*fi ,kh

rjm$>

ri

O ^

§> ts

^ . ^ s

^ N

iP°

-t- ■ 0>7 —•-! <Qh~

yr^yl^

Si

ikJ

vy

CW

hci

cc

0°

>'•

Wj

^Sl§sfy:

>■ ■

-y-\

sil

Fig. 150

S;

\<£

t*

A.

cc

Cj

li

§,

Q>

”^T

7?

o.

v;

*r.

¹—H5-

Wreszcie w razie przygotowania słupów, zwężających się ku górze obustronnie, układamy deski podłużne wa-chlarzowato wedle fig. 154, przy czym wzdłuż desek

poprzecznych

podkładki

wstawia się w formy odpowiednie drewniane.

Fig. 151

Naroża słupów ścina się, aby beton się nie kruszył; w tym celu u-mieszczamy w formach listewki trójkątne o bokach 2—3 cm; w podobny sposób można uzyskać piramidkowe zakończenie górne słupa. Zwykle w słupie pozostawia się otwory dla przeprowadzenia drutów; w tym celu w formie umieszcza się drewniane kołki o średnicy około 2 cm,

w?

Fig. 152

przytrzymując je z góry listewką, przymocowaną do desek (figura 152). Te drewniane trzpienie należy namoczyć, wygładzić i zapokostować, aby potem łatwo dały się wyjąć z betonu. W tym celu dobrze jest też nadać im kształt klinowy. Po wykonaniu słupów i ustawieniu ich przewleka się druty przez te otwory, które można potem wypełnić cementem (choć to nie jest bynajmniej konieczne). Można też w betonie umieścić kółka żelazne lub druty odpowiednio wygięte, przez które przeprowadzi się potem druty ogrodzeniowe.

Formy należy przed użyciem oczyścić i dobrze wysmarować olejem, mydłem iitp. tłuszczami.

Fig. 153

Wykonanie: Formę napełnia się betonem na grubość 2 cm. Następnie wkłada się szkielet z 4 prętów powiązanych strzemionami, uważając, aby odstęp od desek wynosił nie mniej od 2 cm. Na koniec betonuje się aż do wierzchu ostrożnie, aby nie poruszyć szkieletu żelaznego, i wyrównuje górną powierzchnię.

Tr'i

•iH

Fig. 154

Słupy powinny leżeć na platformie do 10 dni, można jednak już po 3 dniach umieścić je na platformie drugiej w ten sposób, że nakłada się ją na pierwszą i obraca; w ziemi można je ustawić po 3—4 tygodniach. Przez ten czas należy je polewać wodą.

Zwykle nie obrabia się wcale słupów ogrodzeniowych na powierzchni; wystarczy najzupełniej heblowana forma. Można jednak na następny dzień obrobić słup Ęj    ||    młotkiem po wyjęciu z formy (jw.).

f-łS-i

""7"

15--20

^    €    Można wreszcie powlec słup szlichtą ce-

HL_    mentową.

Fig. 155

W podobny sposób jak słupy ogrodzeniowe wykonywa się (zwłaszcza w Ameryce) w poszczególnych wypadkach słupy do wieszania bielizny o wysokości do 3 m, przekroju 15X15 do 20X20, a uzbrojeniu 8—10 mm; górą wbetonowuje się tu kółko żelazne na sznur.

Wyrabia się też czasem żelbetowe słupy do przywiązywania wierzchowców o wysokości około 1,0 m, również z kółkiem na górze.

Większe słupy ogrodzeniowe mogą być bardzo ciężkie i przeto manipulowanie nimi jest bardzo niewygodne. To też nieraz wykonuje się je na miejscu w formach jak dla słupów (fig. 49 i nast.). Z drugiej strony małe kamienie np. graniczne

/\ /\ /Ts /\

/)

/\

i-'

^!El

li'

Ł.

■i

Ul

1°

'i

I! i

\‘

a.

b.

£~>.[

■/

;Tp

Łączenie rygli

!___

L_

l___J

Fig. 156

\l

• - •*

l: ' , A

JS

Fig. 157

praktyczniej jest robić również na miejscu, ale bez użycia form (fig. 155). W tym celu kopie się otwór okrągły o średnicy około 30 cm, głęboki 80—100 cm, wypełnia się betonem 1: 3: 6 i ubija.

■JM

UJ

«v r<

l; tf,;

V: :

pa ma

hi fi * £

Fig. 158

W części górnej można zmniejszyć średnicę słupka na 15—20 cm, zmieniając zarazem stosunek betonu 1:2:4. Górą zaokrągla się słupek od ręki w wysokości 15—20 cm nad ziemią. Jeżeli chodzi o bardzo dokładne określenie granicy, można obetonować w środku u góry żelazny trzpień 15 mm.

Zamiast drutem można przestrzeń między słupkami betonowy-

mi wypełnić sztachetami drewnianymi (fig. 156). W tym wypadku trzeba w słupkach albo wg a) wykonać wgłębienia dla wpuszczenia rygli sztachet i otwory dla śrub, albo wg b) wbeto-nować żelazne płaskowniki, do których się potem rygle przyśru-bowuje.

II

Mm

tj (r

j | p- —

silili

ę?

Fig. 159

Ogrodzenia można też wykonać w całości z betonu, względnie żelbetu. Są trzy zasadnicze typy takich ogrodzeń:

a)    Pełne ściany betonowe na fundamencie betonowym. Fundament zakłada się w głębokości 80 cm. Grubość ścian daje się 15 cm przy wysokości ogrodzenia do 1,50 m i 20 cm przy wysokości do 2,00 m. Beton stosuje się o stosunku 1:3:6.

b)    ścianki żelbetowe między słupami betonowymi lub żelbetowymi (fig. 157 i 158). Słupy betonowe mają przekrój kwadratowy 30X30 cm do 50X50 cm, żelbetowe 20X20 cm do 30X30 cm. Rozstawa słupów wynosi 2—3 m. Grubość ścianki daje się 8 do 15 cm. Uzbrojenie stanowią druty 6 mm poziome i pionowe, ułożone w odstępach 20—25 cm.

c)    Ogrodzenia wykonane z gotowych słupków i bali betonowych względnie żelbetowych (fig. 159). Słupki mają z obu stron żłobki, w które wpuszcza się końce bali.

ii

Rys. 7.

Przekrój E~E

| Forma dla podstawy

Przekrój R~B. Rus 2

ET

■T

ŁJ

/ 'sfii/ fiujobo ó°P!/A

Fig. 160

Przekrój C~D Rys. 3.

(7 —

ft

_©_

T-«-

tfc

Pomiędzy końcami sąsiednich bali wstawia się w żłobek klocek betonowy o długości równej odstępowi bali. Z wierzchu przykrywa się ogrodzenie oczepem betonowym.

§ 49. Balustrady

Balustrady balkonów i tarasów wykonywa się najczęściej z przygotowanych uprzednio słupków (tralek) i płyt. Słupki kwadratowe sporządza się tak samo jak słupki ogrodzeń. Słupki okrągłe betonuje się w formach gipsowych, które się odlewa przy pomocy modeli. Modele mogą być wytoczone z drzewa lub z gipsu. Sposób wykonania modelu gipsowego przedstawia fig. 160. Celem sporządzenia modelu gipsowego okręcamy pręt żelazny o średnicy około 20 mm pakułami, obwiązując je drutem, i oblepiamy gipsem, po czym wstawiamy w łożyska specjalnego stołu, na którym jest umocowany szablon z blachy cynkowej, przybitej do deski, podobny do szablonów do ciągnienia gzymsów. Gdy drut obracamy korbą, masa gipsowa obrzynana przez szablon przybiera kształt powierzchni obrotowej, której tworzącą jest linia wycięta na szablonie. Modele kwadratowej podstawy i głowicy formujemy w osobnych skrzynkach i nasadzamy na końce pręta. Można je też wykonać z drzewa. Model gipsowy po wyschnięciu powleka się szerlakiem i smaruje mieszaniną oleju z naftą.

Z modelu odlewa się formy gipsowe w dwóch połowach. Jeżeli podstawa i głowica są kwadratowe, to płaszczyzna podziału formy na połowy winna przechodzić przez przekątnie kwadratu.

§ 50. Studnie

Cembrowanie studzien wykonać można z betonu albo w całości, albo złożyć je z poszczególnych cembrowin. W pierwszym wypadku używamy form jak na fig. 124—126, postępując podobnie przy robocie. Deskowanie zewnętrzne ocembrowania nadziemnego wykonać można z desek wbitych w ziemię na obwodzie koło średnicy o 20—30 cm większej od średnicy wewnętrznej, tj. przyjmując grubość ocembrowania 10—15 cm.

Wygodniej jest wykonać studnię z gotowych cembrowin, tzw. kręgów betonowych, zwłaszcza w gruncie mało zwięzłym, przy czym stosuje się kręgi o średnicy wewnętrznej 80—100 cm i wysokości 50—75 cm. Grubość ścianek tych kręgów wynosi 8—10 cm, a waga zależnie od średnicy 190—450 kg przy wysokości 0,50 m. Kręgi wyrabia się w formach żelaznych rozbieranych (fig. 161).

Forma dzieli się na następujące elementy: 1) płaszcz zewnętrzny, złożony z dwóch połówek ściąganych śrubami; 2) rura we-

90

i* h-

j- ‘1 ■ v ¹

HF

ił

I ",

i Pi

•j;

' '' i# wl

ktiM

*o

liiM

J_

Ul IT

o*

[o

Fig. 161

wnętrzna, złożona z 3 części i klina; 3) pierścień dolny; 4) pierścień górny; 5) ubijaki. Pierścienie służą do wyrobienia felców. Pierścień dolny ponadto do utrzymania należytej odległości między płaszczem zewnętrznym i rurą wewnętrzną. Do wyrobu kręgów używa się zwykle betonu ubijanego o mieszaninie 1:3:6. Masę betonową należy sypać warstwami o grubości 15—20 cm i mocno je ubijać. Przed przystąpieniem do betonowania trzeba formy wysmarować olejem, aby forma nie przylgnęła do betonu.

jSL

BU

??•

---------Ą~ |

*-------M

'M

~>T

ll'

w.

1-;

f;

Ife

■I:

§P’

to-

Fig. 162

Gdy beton związał, można rozkręcić i usunąć formę zewnętrzną i wewnętrzną, pozostawiając jednak kręg jeszcze 3—4 dni na pierścieniu dolnym. Po zdjęciu z pierścienia trzeba jeszcze w przeciągu 3 tygodni polewać kręg starannie wodą, a po 6 tygodniach można go użyć do budowy. Wyrób kręgów wymaga wprawy w wykonaniu i posiadania form żelaznych, dlatego zwykle opłaca się kupić kręgi gotowe w wytwórniach wyrobów cementowych.

Kopanie studni przy użyciu kręgów betonowych nie przedstawia trudności. Ziemię wydobywa się z wnętrza kręgu, podkopując go tak, że się stopniowo opuszcza w głąb. W miarę zagłębiania się dolnego kręgu stawiamy na nim drugi i następne aż do osiągnięcia potrzebnej głębokości. Spoiny między kręgami zalewamy zaprawą cementową 1: 3. Dno studni zasypujemy warstwą żwiru lub tłucznia o grubości 25 cm.

*77/

t . Z~ZZZ

Przekrój pokrywy / włazu^r 12

li; ii

II M'    "‘'lydl zaprawa

cementową po usunięciu desek

mą

-Md t-

-90

Fig. 163

Z wierzchu przykrywa się studnię (w razie zastosowania pompy) płytą betonową, wzmocnioną prętami żelaznymi (fig. 162 i 163). W płycie urządzamy otwór włazowy o średnicy około Y2 m, zamykamy betonową pokrywą.

Studnia winna wystawać nieco nad poziom przyległego terenu, aby umożliwić odpływ wody wydobywanej przez pompę i zabezpieczyć studnię przed dopływem wód powierzchniowych. Dokoła należy studnię obetonować warstwą betonu grubości 10—15 cm, nadając powierzchni betonu pochylenie 3—5%. Także płyta przykrywająca studnię powinna mieć spadek od środka ku obwodowi.

§ 51. Wyloty drenarskie

Betonowe wyloty drenarskie wykonywa się jako rury o przekroju kwadratowym, oparte na podkładzie z narzutu kamiennego (fig. 164), albo jako mury oporowe (przyczółki), składające się ze ściany pionowej, w której jest umieszczony wylot rurociągu, skrzydeł bocznych i podłogi (fig. 165 i 166).

Fig. 164

A

rA

t

-

r

r

r

r

z.

%

r

J

%

W

4

Fig. 165

«

,

i

L-

I

3

3

/!

I

33

(o

r

Wierzch podłogi zakładamy na poziomie dna rowu odpływowego. Wysokość ściany pionowej dajemy zwykle 1 m, głębokość zaś fundamentu około 50 cm poniżej dna rowu. Grubość ściany i podłogi daje się 30—40 cm, a grubość skrzydeł 20—30 cm. Betonu używa się o stosunku mieszaniny 1: 3: 5 lub 1: 3: 6, powlekając go następnie z zewnątrz zaprawą cementową 1: 2 lub 1: 3, zatartą na gładko. Aby zamknąć dostęp do rurociągu dla żab, szczurów wodnych itp., zamyka się go albo przy pomocy klap na zawiasach (figura 164), umieszczonych wewnątrz skrzynki wylotowej, albo przy pomocy siatek osadzonych na śrubach na zewnątrz (fig. 165).

Do wykonania wylotów należy przystępować w suchej porze roku, gdy rów jest suchy, albo przynajmniej ma najmniejszą ilość wody. Fundament i podłogę wykonywa się zwykle bez deskowania przez wypełnienie betonem wykopu. Na gotowej podłodze ustawia się deskowanie ścian i skrzydeł, przy czym w gruncie zwięzłym deskowanie może być jednostronne, zaś w gruncie luźnym trzeba szalować z obu stron. Deskowanie można zdjąć po upływie 1 tygodnia od zabetonowania.

7 —    -

',>y*V** .•i    .

BSS

;

m -

. .. ;-i

lig

sy®

►V

Fig. 166

§ 52. Kaskady

W rowach osuszających a szczególnie w odpływowych rowach drenarskich przy znaczniejszym spadzie terenu zachodzi często potrzeba budowania kaskad. Są to stopnie, po których woda spada z wyżej położonego dna rowu na niższe. Zadaniem kaskady jest ochronić dno i skarpy rowu przed niszczącym działaniem spadającej wody, do tego celu najodpowiedniejszym materiałem jest beton wykonany oczywiście z kruszywa nienasiąkliwego

~r

0.7S

0.7D~

f-

ci

—{??j—

i i

iJj

ir

Yi OO

/SS

■*+

PN

6&0

IWlfJ"

;- 2,65

.u--/ss

' kr

2.ÓS

ći

_ JLj

Fig. 167

i mrozotrwalego. Błędne byłoby przeto stosowanie kruszywa z kamieni porowatych lub z cegły.

Fig. 167 przedstawia kaskadę o wysokości 60 cm. Uwidocznione na rysunku ścianki szczelne z bali szpuntowanych, wbijanych kafarem, ochraniają kaskadę od podmycia przez wodę dopływającą lub przez wiry tworzące się na dolnym poziomie. Zagłębienie w podłodze (poszurze) kaskady, które jest stale wypełnione poduszką wodną, ma na celu złagodzenie uderzeń spadającej wody, które mogłyby spowodować wybijanie dziur w betonie.

§ 53. Przepusty

na

Fig. 168

Przepustami nazywamy małe mosty do rozpiętości około 4 m. Projektowanie ich musi dostosowywać się do obciążeń, jakie takim przepuście mogą się poruszać, podobnie jak projektowanie mostów. Jeżeli jednak większe mosty musi się obliczać dokładnie dla każdego prawie wypadku z osobna, to na przepusty opracowane zostały przez polskie b. Ministerstwo Robót Publicznych typy, które pozwalają na wykonanie przepustów (lub i mniejszych mostów) bez obli-

mM

Hm

rs

"9

ś-sf

WmkMŁ

■jr"-

Fig. 169

czenia. Należy tylko zorientować się, jak wielką rozpiętość musimy takiemu przepustowi dać. Zależy ona od ilości wody, jaka przez przepust musi przepłynąć. Zazwyczaj wymaga się, aby największa woda, jaka podczas nawałnicy

ri

.isSg

V'•

FWą

[S

*. «ł'S?*

'«fc

V SP*

«*

wm

■'/:^s.s>.-

l i'Tai

cS

f.;

Fig. 170

może wystąpić, nie wypełniała całkowicie otworu przepustowego, ale dochodziła najwyżej do !/io jego wysokości. O ile-by przekrój przepływu był zbyt mały i o ileby nastąpiło całkowite wypełnienie otworu przez wodę, przepust mógłby zostać podmyty i uszkodzony lub nawet zniszczony. Budując zatem przepust na jakiejś strudze, należy zaobserwować, czy znajdują się na niej w innych miejscach przepusty i jak duże, oraz stwierdzić, czy ich wielkość jest wystarczająca. Na tej podstawie najpewniej ocenić można, czy nowy przepust będzie miał odpowiednią wielkość.

Osobno należy powiedzieć o przepustach tzw. przejazdowych, które mają umożliwić wjazd przeze rów przydrożny z drogi głównej na boczną lub z drogi do realności obok niej położonych.

Dla bardzo małych przepustów do rozpiętości 0,60, a więc i dla przepustów przejazdowych, wystarczają rury betonowe (figura 168). W przepustach przejazdowych zakłada się je po prostu w rowie. Mają one kształt kręgów o długości 1 m, z odpowiednimi zakładkami, które zachodzą na siebie dla uzyskania odpowiedniej szczelności.

Większe przepusty wykonywa się jako a) płytowe, b) sklepione, c) skrzynkowe.

Przepusty płytowe (fig. 169) składają się z płyt żelbetowych, położonych na przyczółkach z kamienia lub betonu. Najpierw wykonywa się przyczółek a następnie płytę. Płyty można albo

Fig. 171

wykonać na miejscu, albo zamówić w wytwórni i gotowe spro-wadzić na plac budowy. Celem wykonania na miejscu należy ustawić deskowanie odpowiednio podparte, umieścić na nich żelazne wkładki (fig. 170), a następnie betonować wedle reguł poprzednio podanych. O ile płyty wykonywa się w wytwórni wyrobów cementowych, mają one zazwyczaj szerokość około 1 m, aby łatwo je było przewozić i układać; jedna forma może służyć do wykonania wielu płyt. Zazwyczaj płyty boczne, skrajne, mają hształt nieco inny, posiadają bowiem krawężnik (fig. 171).

ił

'i. ..

Fig. 172

Uzbrojenie płyt składa się zazwyczaj z okrągłych prętów żelaznych (głównych), ustawionych w różnych odstępach od siebie w kierunku rozpiętości przepustu, tj. w kierunku jazdy po nim.

--2.22

2.22

IJ

600 ~2T ~

l'

o *v'; ■:    >

sriJmL -

5-

____

---i

*60^

750

Sili.

2/0—-i

-n

_%

'sgy—i fb

— /50- ~

Fig. 173

Prostopadle do tych prętów układa się na nich pręty tzw. rozdzielające (drugorzędne), które wiąże się z głównymi drutem 1 mm. Pręty główne należy obliczyć, pręty drugorzędne mają średnicę 6—8 mm i są ułożone w odstępach 30—50 cm. Siatkę tak utworzoną układa się w myśl zasad poprzednio podanych na deskowaniu i betonuje.

Płyta powinna spoczywać na przyczółkach na szerokości równej r/2-krotnej grubości płyty.

Na płycie umieszcza się warstwę izolacyjną, aby nie dopuszczać wody do betonu gotowej już konstrukcji, np. z asfaltu.

Grubość płyty waha się w granicach zazwyczaj od 15—40 cm zależnie od rozpiętości, zwykle ku środkowi przepustu jest ona większa, tak dla uzyskania większej wytrzymałości, jako też ze względu na spływ wody. Na płycie umieszcza się nadsypkę o grubości około 20—30 cm.

Zamiast prętów okrągłych można jako uzbrojenie zastosować także tzw. wkładki sztywne, czyli tęgie. Do takich należą np. szyny lub dźwigary żelazne. Taka konstrukcja wymaga większej ilości żelaza i opłaca się tylko wtedy, gdy do dyspozycji są stare bezużyteczne szyny lub dźwigary.

»*»

Hft

■ s."'

|;|i

'

JggjpS* JSąi-iĘ

'IP

, '*-335 5

..

SI--9

* ¹

4 ssij

StA*

! ■

.8*

tS 'IŁł-jp-flf ■

"IJ

£*»,

,tDtam

:l

‘W

.*y'vŁ

jgącafe

Fig. 174

Przepusty sklepione i skrzynkowe należy również obliczać i wykonywa się je prawie zawsze na miejscu budowy w odpowiednim szalowaniu. Przykłady takich przepustów podane są na fig. 172 i 173.

.fiu

|gs

Aj

Fig. 175

Jak wyżej zaznaczono, departament drogowy b. Ministerstwa Robót Publicznych, a obecnie Ministerstwa Komunikacji, posiada opracowane typy przepustów tak płytowych jako też sklepionych i skrzynkowych i tam można je dostać za nieznaczną opłatą.

VII. Zakończenie

§ 54. Większe konstrukcje żelbetowe

Zastosowanie betonu na wsi nie kończy się jednak bynajmniej na najprostszych robotach, które omówiliśmy powyżej. Większe konstrukcje betonowe wzmocnione żelazem, a więc tak zwane że-lazo-betonowe (żelbetowe), spotykamy coraz częściej, jako stajnie, a zwłaszcza spichlerze i stodoły żelbetowe. Podajemy tu dwa przykłady w zarysach ogólnych, podkreślając, że tylko inżynier fachowiec zdoła obliczyć i zaprojektować taką większą budowlę i że rolnik tylko do niego zwracać się w takim razie powinien, nie powierzając roboty nawet technikowi, nie mającemu należytego przygotowania teoretycznego i praktycznego. Mianowicie figura 174 przedstawia wnętrze stajni w Przeworsku. Słupy, stropy, ścianki działowe są żelbetowe; żłoby są betonowe. Na fig. 175 uwidoczniona jest żelbetowa obora.

BIBLIOTEKA POLITEGHUISZIA

KRAKÓW

Str. 16 wiersz

„ 21

„    31

15 „ dołu

31

„ 31

41

14 „    „

45

„    45    „    11 „ ołu

„ 48 Tabl. 5 kol. 3 w. 2 „ 48    „    5 „ 3 „ 4

„    65 wiersz 9 od dołu

9 w nagł.

9 kol. 4 w. 7

„    67 wiersz 9 od dołu

„    73 Tabl. 10 wiersz 2

66 Tabl.

66

74

11

„    75 wiersz 5 od góry

82

„    92

„    93 Tabl. 18

2 od dołu

„ 108 wiersz 4 od góry „ 108 „ 131 „ 134

8    „ dołu

4    „ góry

5    „ dołu

ERRATA

Cięcie dług. dług.

16

1,20 - 1,40

smołą

budowlane

odporniejszym

45 cm

35 cm

cm

ma być: żwirku piaskowego „    „    Gięcie

»    »    dług.

24

1,80 - 2,10

słomą

budowane

odpowiedniejszym

35 cm

45 cm

„ 142 „ 145 „ 150 „ 151 „ 152

12 „ „

11    „    góry

6 „ „

2 „ dołu 8 „ góry

naprężaniu

9 cm

Vl\.

długość

3,6-3,6

1:80

W

3 cm 0,9-1,25

śr. 1,10 większych betoonwych do grubości równolegle do drugiej koło średnicy zamykamy

Vio

różnych

17,

cm

mm

naprężeniu

13 cm

V

długości

3,0 - 3,6

1:20

IV*"

3 m 90-125

śr. 110 mniejszych betonowych o grubości równolegle jedna do drugiej koła o średnicy zamykany

cm

⁹/io

równych

17,

■ I '

V

/

CO

CO

CD

/

i

1

-tf

*

- /

■ v

f

y*

j

»

t

!

■ , •

'

,

m

■

a

» ■

Ti

>r *^k!

m

#    4

■iK

[■' '3

i

fe

fl jŁ JE/ ,£?WJF .#•

i

'•i

/ >

■

wS

t * ^jp

y;C; ,J

> 'fj

/ * J

m

;

. ',*h**.

■

m

k3i

A

0“v ’

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

p|$f§

|«1

*

^%|4 ;1;

100000231361

j

! ą®

: 2

;

’

mm

Sm