|да«Н

WYDZIAŁY POLITECHNICZNE KRAKÓW k

, BIBLIOTEKI GŁÓWNA

МИДЕ

,п\

•f

L,. mv?.

Г?’

łr

J \çy

KJSu

Й:

if

jfei

ÇjiUj

; «ШЯНМ

if

ЙКЗ

г_

лФЩуЯйШШж

fei vfF^tSSSaiS*.—•*

%ШйЖ«

щщУ'Г * yp:ą-^

' '. •

«•»

IIC ж    i §P

N;:i'TO " ^

'*',та^ДЛИИИИв|

,

.

?F" ja.^fîFF- ‘-i

Zm$ .

г*

fi *

*■

ein:

«•y

-f‘"

ГШ£

;; m

тт

■ЩГ

.;. Я fft

Ml ; /«»

VŚi ; .f

ШШШ

те

1Щ1

k?î»

>V

ЙЙЙ

\ Щ1

1 '

*

\ муш.

''"a

”f

ty 'MPM

.. -A -

Ш,

æaaes

у-

Яш

Й’Ш

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231367

-

• ■

■

п

■

-<ч

.

)

*%

' •.

г

:'V

:'V

>"1

Wm

^ й i linii tt

ppSK

ЙШШрШ

•7»

» '*f4f

' |f£ .

ШЕЦ

&L

ЁШЗШШ

: tf

TABLICA 1

JÓZEF ŚWITKOWSKI

NAUCZYCIEL FOTOGRAFJI W UNIWERSYTECIE LWOWSKIM

FOlOBMi ГШ17СШ

DO UŻYTKU AMATORÓW I FOTOGRAFÓW ZAWODOWYCH

WYDANIE III ROZSZERZONE I UZUPEŁNIONE Z 8 TABLICAMI i 100 RYCINAMI W TEKŚCIE

V,

ES

LWÓW MCMXXVI

NAKŁADEM KSIĘGARNI WYDAWNICZEJ H.ALTENBERGA

*oehsr

Z DRUKARNI „DZIENNIKA POLSKIEGO“ WE LWOWIE, UL. CICHA 5. TELEFON 283

Akc. Nr.

li

ЛШ'л

FOTOGRAFJA PRAKTYCZNA

Lumière & Jougla

Płyty

Papiery

Chemikalja

Fotograficzne

Jeneràlne przedstawicielstwo C. RAFFIN, WAR SZA WA>

Widok 15-17.

Objaśnienia tablic z ilustracjami.

Wszystkie tablice zawierają reprodukcje autotypowe zdjęć o wartość, artystycznej; przeznaczone są zatem w pierwszej linji do ilustrowania przykładowego rozdziałów XXIII, XXIV i XXV. Ponadto ukazują pewne właściwości objektywów i tak :

Tablica 2. zawiera zdjęcie objektywem o normalnej ogniskowej, tablica 3 zaś zdjęcie z tegoż stanowiska, ale objektywem o dwakroć dłuższej ogniskowej (rozdział II, str. 26), wobec czego kąt obrazu jest na niem prawie o połowę węższy, a rozmiary przedmiotów dwa razy większe.

Portret kobiecy (tablica 1) wykonany przez Rudolfa Dührkoopa jednego z najpoważniejszych artystów fotografów współczesnych, odznacza się pięknem modelowaniem konturu twarzy i harmonją linij włosów i szyji. Tło ciemne, szkicowo traktowane, podnosi wrażenie całości.

Portret papieża Piusa XI. (tablica 5), wykonany przez M. Perscheida, jednego z najlepszych fotografów zawodowych niemieckich, objektywem portretowym półachromatycznym własnego pomysłu, daje dobrą syntezę szczegółów twarzy i sukni dzięki miękkości rysunku tego objektywu.

Krajobraz braci Hofmeistrów, artystów fotografów (tablica 4), wykazuje trafne prowadzenie linji rzeki i dobre rozmieszczenie światłocienia, przyczem plan daleki nie maleje przesadnie dzięki doborowi długiej ogniskowej objektywu.

Obrazek rodzajowy tychże autorów, przedstawiający żeńców (tablica 6), łączy obie postacie czynnością wspólną mimo dość znacznego oddalenia jednej od drugiej. Przedmiot czynności (snop) leży w punkcie silnym obrazu.

Tablica 7. zawiera motyw pośredni między obrazkiem rodzajowym a grupą, zdjęty również przez braci Hofmeistrów. Forma piramidy zachowana jest w tej grupce dość wyraźnie, natomiast przedmiot główny (niemowlę) przesunięty jest z punktu silnego ku środkowi, wobec czego charakteryzują go silniej autorowie wybitną czernią czapeczki.

Krajobraz na tablicy 8. zawiera zdjęcie autora tej książki. Przedmiotem głównym jest blask słońca zachodzącego, podkreślony silnymi cieniami drzew i terenu. Na odbitce oryginalnej (guma) blask ten jest wybitniej wydobyty tonem pomarańczowym nieba w przeciwstawieniu do cieni nfebiesko-czarnych.

Zdjęcie na tablicy 9, również autora tej książki, ma za przedmiot główny blaski na kamieniach chodnika podczas deszczu, podkreślone siluemi sylwetami przechodniów.    •

Zdjęcie to wykonano anastygmatem djalitycznym F : 3’5, zdjęcie na tablicy 8 połówką anastygmatu hemisymetrycznego, oba na kliszach barwoczu-łych i przez sączki żółte.

cm.,

Zdjęcia na tablicach 3, 4, 6 i 7 wykonano bistelarem Buscha F : 7‘5 o ogniskowej 40 cm., zdjęcie na tablicy 1 bistelarem o ogniskowej 65 a zdjęcie na tablicy 5 objektywem półachromatycznym F:4’5.

SPIS ROZDZIAŁÓW:

CZĘŚĆ PIERWSZA Negatyw.

1.    Aparat fotograficzny

2.    Objektyw

3.    Klisze i błony

4.    Ciemnica

5.    Zdjęcie ....

6.    Wywoływanie zdjęć

7.    Utrwalanie. Osłabianie. Wzmacnianie

8.    Dalsze prace nad negatywami

to 00 OS Oï Ы M cg СЛ CO Q0 © QC 0)tnw>l

9. Sporządzanie odbitek

10.    Odbitki srebrowe wykopjowywane

11.    Odbitki srebrowe wywoływane

12.    Sposoby żelazawe

13.    Sposób pigmentowy

14.    Ozobromja

15.    Sposób gumowy

16.    Sposób olejowy

17.    Sposób bromolejowy

18.    Odbitki przesiąkane

19    Wykańczanie odbitek

20    Zwiększenia

21.    Przeźrocza

22.    Klisze z rastrem barwnym

CZĘŚĆ DRUGA

Pozytyw.

■-‘Oœ<roo<i4®CTif‘05tSHO

b$<P50ote-<ioob-®£».bs©ObSie*

CZĘŚĆ TRZECIA

Zastosowania fotografji.

23.    Zdjęcia portretowe

24.    Zdjęcia krajobrazowe i rodzajowe

25.    Zdjęcia budowli i wnętrz

26.    Zdjęcia techniczne i reprodukcje

27.    Zdjęcia przy świetle sztucznem

28.    Stereoskopja

29.    Fotogr* fja trójbarwna . „

30.    Rzutnictwo

31 Kinematografja Skorowidz alfabetyczny

217

228

235

24 L

247

253

270

279

280

ш

73

v.

' ' - ’ V - ’ -    ■    . ••    • ■

;

\V

Ч

7.

Pr-'ii

ggff

• - -

.

- . Ś- '■

r

■ : ~

-

Щ?:

:ł3

'

. 4

: 3-

"W

,

X y

■ ;

Щ

-    ; л'^;х

>

г;,:

■

". . - •

Viy

;fś.s,V

I vi ,X

\

.

- 73

■

' ‘-*Л;

!: V-s*

■

щ

V;

I

Y.

ł

л

й

;!•»'

■

'

1

4.

PRZEDMOWA.

Nadspodziewanie szybkie wyczerpanie całego nakładu wydania II w handlu księgarskim było sprawdzianem faktycznym potrzeby takiego podręcznika, traktującego ze strony praktycznej wszystkie gałęzie fotografji. Taką samą myślą, dania w rękę praktykom książki, któraby im w każdem niemal zagadnieniu mogła udzielić wyjaśnień i wskazówek, kierowałem się również przy opracowywaniu wydania obecnego; wywody teoretyczne i szczegóły historyczne pozostawiłem na planie dalszo-rzędnym, a starałem się uwzględnić w mierze jak najszerszej wszystkie, choćby mniej rozpowszechnione, metody i sposoby, których wartość ze strony technicznej zdołałem ocenić doświadczalnie. Pomocą mi w tern była pracownia fotograficzna Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, w której ćwiczenia, prowadzone ze studentami, dostarczyły mi bogatego materjału eksperymentalnego.

Układ książki zostawiłem taki jak poprzednio, dzieląc ją na trzy części zasadnicze. W pierwszej zacząłem od kamery fotograficznej, objektywów i przyborów, a zająłem się następnie urządzeniem ciemnicy. Po przeglądzie materjałów do sporządzania negatywów, omówiłem samo zdjęcie i jego ekspozycję, poczem przeszedłem do wywoływania, utrwalania, retuszu i dalszych prac nad negatywami.

W części drugiej przedstawiłem sposoby pozytywowe, przechodząc kolejno wszystkie metody, które znalazły zastosowanie praktyczne, następnie poświęciłem nieco miejsca sporządzaniu powiększeń, łącząc z tern przeźrocza. Część tę zamyka rozdział o fotografji na kliszach z rastrami barwnymi.

Część trzecia poświęcona jest zastosowaniom fotografji. Rzecz prosta, że w skromnych ramach podręcznika musiały być traktowane bardzo krótko rozdziały, z których każdy mógłby wypełnić dzieło pokaźne: to też ograniczyłem treść do rozdziałów najpotrzebniejszych i zamknąłem ją krótkim rysem kine-matografji.

Poza przejrzeniem starannem treści każdego rozdziału i upro-

szczeniem jej w miarę możności, poddałem przeróbce i rozszerzeniu rozdziały I, III, VI, IX, XIII i XVIII, a zwłaszcza XVII i XXII.

Platynotypję, niedocenianą u nas i wykonywaną tylko w bardzo nielicznych wypadkach, włączyłem, bez skróceń zresztą, do rozdziału XII, jako wiążącą się z nim w całość organiczną; oddzieliłem natomiast od sposobu olejowego, również niezasłuźenie mało używanego, sposób bromolejowy, dając mu rozdział osobny i rozszerzając treść znacznie.

W rozdziale XVIII dodałem odkrycia i udoskonalenia, dokonane w latach ostatnich, a rozdział XXII rozszerzyłem znacznie, uwzględniając rosnącą stale wziętosć klisz z rastrami barwnymi.

Części trzeciej natomiast nie mogłem wydatnie rozszerzyć mimo słusznych, objawianych mi w tym kierunku życzeń ze strony najpoważniejszych fotografów polskich, gdyż objętość książki i cena jej wzrosłaby przez to w mierze nie ustosunkowanej względami praktycznymi. Spodziewam się zresztą, że w przyszłości część ta odpadnie zupełnie, a zastąpi ją podręcznik odrębny, poświęcony zastosowaniom fotografji.

Autor,

CZĘŚĆ PIERWSZA.

I.

Aparat fotograficzny.

Podział aparatów na pracowniane, podróżne, ręczne i kieszonkowe, można przyjąć za dostatecznie znany, jak również znane są różnice pomiędzy poszczególnymi typami.

Aparatpracowniany (Atelierkamera), jako przeznaczony do użytku stałego w zakładach fotograficznych, nie posiada urządzeń do składania go na małą objętość; stąd rozmiary jego, a w parze z nimi i ciężar, są znaczne. Służy do zdjęć portretów i grup, a w dalszej linji do reprodukcyj, posiada zatem zwykle miech bardzo długi, nieraz nawet podparty w połowie swej długości ramą drewnianą, aby nie obwisał. Bieżnik szeroki i silny posiada zębatki podwójne, biegnące przez całą jego długość: ponadto zwykle daje się jeszcze przedłużać przez rozsunięcie.

Rama matówkowa, niezależnie od nachylania statywowego, posiada zwykle urządzenie do nachylania jej w osi poziomej, nieraz nawet i w osi pionowej. Czołówka natomiast nie posiada urządzenia do przesuwania objektywu poziomo ani pionowo. Na wewnętrznej ścianie czołówki mieści się nieraz migawka klapowa. Do aparatu pracownianego należy zwykle tylko jedna obtułka pojedyncza, ze zasuwą żaluzjową i wkładkami na mniejsze rozmiary klisz, dozwalająca nadto przesuwanie kliszy przed objektywem, aby na dwóch połówkach kliszy mieć dwa zdjęcia kolejno.

Statyw do tych kamer ma formę jużto stołu czworonożnego, jużto stolika o trzech nogach, jużto stojaka ramowego; posiada z reguły urządzenie korbowe do wznoszenia kamery i opuszczania jej w dół, a nieraz i urządzenie śrubowe do nachylania kamery ku przodowi. Nogi u przodu statywu zakończone są kółkami dla łatwiejszego przesuwania ciężkiej kamery z miejsca na miejsce.

Aparat podróżny ma objętość znacznie mniejszą, daje się bowiem złożyć do rozmiarów niezbyt wielkiej skrzynki. Zależnie od szczegółów konstrukcji rozróżniamy trzy typy: angielski, francuski i niemiecki, pomiędzy którymi istnieje mnóstwo konstrukcyj pośrednich.

C:

i'll

RB

if

i ' " I

щщ

fig- 1.

Typ niemiecki wyszedł z a-paratów pracownianych, jest zatem najcięższy i największy ze wszystkich, ale bardzo silny i pewny w użyciu (fig. 1.). Posiada z reguły urządzenie do nachylania wprzód i w tył części matówkowej, ponadto zwykle ma wcale długie rozciągi miecha (na format 13 X 18 cm. od 45 do 60 cm.). Z powodu swej formy kwadratowej jest wygodny o tyle, że zdjęcia w formacie leżącym naprzemian ze stojącemi nie wymagają zdejmowania aparatu z trójnoga, lecz tylko obrócenia o 90° ramy z matówką. Większe formaty zaopatrzone są ponadto nieraz

matówce

przy

podczas nastawiania ostrości. Obszerna czołówka daje się ^wyzyskać do używania i naj-/większych objektywów lub też dwóch objektywów obok siebie do zdjęć stereoskopowych, dozwala także na naj-szerszeprzesuwanie objekty wu pionowo i poziomo.

Model francuski ma najmniejszą objętość i najmniejszą wagę, jest bowiem konstrukcji prostokątnej (fig. 2.), wobec czego przy zmianie zdjęć podłużnych na poprzeczne musi się ramę tylną od podstawy odczepiać i wraz z miechem obracać. Pomimo swej lekkości jest ten model dostatecznie silny i wytrzymały, zwłaszcza w mniejszych podróżach lub wycieczkach pieszych; cenna jest także możliwość przesuwania objektywu w górę i w dół w bardzo szerokich granicach. Natomiast nie posiada zwykle ta konstrukcja urządzenia do pochylania matówki.

w śrubę bez końca, co umożliwia przybliżanie matówki i oddalanie od części objek-tywowej w bardzo dokładny sposób i to bez opuszczania stanowiska

mmm

Klisze I błony.

gjjjpr

Dalsze prace nad negatywami.

warggL? гад ä

O z ob rom j a.

Odbitki przesiąkane.

Zdjęcia portretowe.

Zdjęcia przy świetle sztucznem.

Rzutnictwo.

"4

•i

F/j

mmm

==5==

ЯИ

fig. 2.

Konstrukcja angielska (fig. 3.) odznacza się, podobnie jak niemiecka, budową kwadratową, — natomiast miech na wzór typu francuskiego, zwęża się stożkowato ku przodowi. Ma-tówka i czołówka urządzone są do nachylania w szerokich granicach, wobec czego model angielski nadaje się szczególnie do zdjęć trudnych ze względu na położenie przedmiotu. Te jednak urządzenia powodują pewną chwiej-ność aparatu i jego małą wytrzymałość. U większości kamer angielskich trójnóg tworzy z niemi całość, nie posiada bowiem odrębnej głowy, lecz człony jego wchodzą w czopki u bieżnik^ kamery, co ułatwia także jej obracanie na osi pio-

~I

' ' „U

nowej.

kW

Wybór z pomiędzy różnorodnych konstruk-cyj jest w znacznej czę-    % a-

ści rzeczą osobistego upodobania; pozatem grają rolę cele, którym aparat ma służyć, wreszcie względy pieniężne. We większości wypadków wystarczy konstrukcja francuska, jako niedroga, lekka i wytrzymała. Model angielski nadaje się zwłaszcza do zajęć architektonicznych i technicznych ; kamera typu niemieckiego oddaje dobre usługi w portretowaniu i w reprodukcjach.

Ważną, bez względu na konstrukcję, rzeczą jest, aby rozciąg miecha był dostatecznie długi. Ramka matówkowa powinna być zawiaskami złączona z kamerą, aby je nie potrzeba było przed włożeniem kasety na bok odkładać. Wszystkie części przesuwane, a więc zarówno czołówka (deseczka objekty-wowa) jak i tylna część wraz z matówką*) powinny się w żą-danem położeniu dać umocować; tylna część po rozciągnięciu miecha nie śmie się w dół opuszczać, gdy do niej nabitą kasetę włożymy. Głowa trójnoga musi być dostatecznie duża i przytrzymywać silnie aparat na trójnogu, aby po nastawieniu ostrości nie zmienił swego kierunku. Wreszcie baczyć należy, aby ciężar kamery, zwłaszcza przy znacznych rozsunięciach miecha, rozłożony był równomiernie po obu stronach punktu

*) Matówki zbyt mało przejrzyste można uczynić przeźroczystszemi przez powleczenie (posmarowanie) ich strony matowej białkiem (z jaja kurzego).

Bardzo dobre matówki uzyskuje się z klisz nieużytecznych po usunięciu z nich osłabiaczem Farmera wszelkiego strątu srebrowego, aby tylko przejrzysta żelatyna pozostała. Po wypłukaniu zanurza się taką szybkę do roztworu chlorku barowego, a potem do roztworu siarkanu potasowego.

oparcia jej na trójnogu; bardzo często punkt przytwierdzenia kamery do trójnoga leży tak blisko jej frontu, że przez to chwiejnosć jest nieunikniona.

Materjał drzewny, z którego aparaty sporządzono, jest rzeczą dość obojętną; najczęściej używany bywa mahoń lub orzech. Kamery politurowane „starzeją się“ szybciej, niż matowane. Okucia nie powinny być żelazne, lecz mosiężne lub niklowe. Miech płócienny ze skórzanemi narożami jest trwalszy, niż cały skórzany.

Aparatów nie należy nigdy przez długi czas pozostawiać bez potrzeby rozsuniętymi, gdyż przez to miech obwisa i zasłaniać może górną część kliszy przed działaniem objektywu. Wilgoć jest bardzo szkodliwa, gdyż drzewo się paczy, a okucia rdzewieją. Wszystkie części drewniane, które się przesuwają po sobie, dobrze jest natrzeć grafitem dla zmniejszenia tarcia, a tryby i osie metalowe od czasu do czasu zapuścić olejem kościanym.

Kamery ręczne tworzą grupę bardzo liczną, w której rozróżnić można typy aparatów skrzynkowych, uniwersalnych, kieszonkowych i składanych. Szczegółowy ich opis wypełniłby kilka tomów; tu też ograniczymy się tylko do podania ich cech wybitnych i granic zastosowania.

awsze kryją n 6 — 12 klisz, zmienia na nie-

рэ N

•CD N

Kamery skrzynkowe należą do najdawniejszych konstru-kcyj i dziś wychodzą powoli z użycia. Prawie w swem wnętrzu maga yn które się po każdem zdj ciu I wyświetlone zapomocą stosownego urządzenia. Mieszcząc w sobie zarazem objektyw,

fig. 4.

J j migawkę i celownik, nadają się doskonale £/ do zdjęć robionych niespostrzeżenie, jak n. p. obrazków rodzajowych ; nie posiadają natomiast matówki, obraz więc może być oceniany jedynie w celowniku. Istnieją przeważnie w tanich wykonaniach (fig. 4.) i przeznaczone są dla początkujących, jakkolwiek kamerka skrzynkowa może oddawać wyśmienite usługi i wprawnemu.

prawie

Aparaty uniwersalne stanowią przejście od podróżnych do ręcznych i mogą być używane równie dobrze na trójnogu, jak i do zdjęć z ręki. Posiadają wysuwaną część frontową z mieszkiem zwykle znacznej długości, matówkę i celownik, migawkę przy objektywie lub przed płytą, a »czasem nawet dwie migawki. Kamerki takie, o ile posiadają dobre objektywy, mogą być rzeczywiście uniwersalne. Stosowna podziałka, umieszczona na bieżniku (desce podstawowej), służy do nastawiania objektywu bez pomocy matówki na różne odległości, a to zwykle zębatką; objektyw da się nadto zawsze przesuwać pionowo.

|J|g| ¹

Kamery te są ze wszech miar polecenia godne, specjalnie do zdjęć artystycznych; są jednak dużych rozmiarów, i nie ^ należą do tanich, gdyż wyposażane bywają najlepszymi objektywami i migawką szczelinową.

iis*

fig. в.

Kamerki kieszonkowe przeznaczone są naturalnie na najmniejsze formaty zdjęć, począwszy od 4¹/₂ X 6 cm. (fig. 6. i 7.) aż do 6 X 9 cm. Są nawet kamerki na filmy 1 X cm. formatu, mające formę zegarka.

Do kieszonkowych należą z natury JHHi rzeczy i bardzo płaskie (2*/₂ cm) kamerki, sporządzone na model ||8§| uniwersalnych.

Aparaty składane (fig. 8.) (Klapp- .НИ kameras), zaopatrzone są zwykle ^Щ w migawkę szczelinową tuż przed ' płytą. Pod względem gotowości do zdjęcia ustępują one jedynie konstrukcjom skrzynkowym, gdyż jeden ruch wystarczy, aby objektyw ustawić w należytej odległości od płyty. Ponieważ odstęp ten jest stały, posiadają zamiast mieszka skórzany worek składany, a objektywy w specjalnej oprawie ślimakowej (Schnę-ckengangfassung), umożliwiającej nastawianie ostrości na przedmioty bliżej leżące.

Kamery zwierciadłowe (Spiegelreflexkameras) przedstawiają a-parat skrzynkowy, czasem i składany, w którym celownik wyrósł do rozmiarów mato wki, na niej bowiem można obserwować obraz przedmiotu, rzucony przeznaczonym do zdjęć objektywem.

KODAK

fig. 6.

s;

psa

11

is

ттшк

%. 7.

Ten krótki przegląd wystarczy do oce- ' nienia, jaki typ kamerki jest do danych ce- g lów najodpowiedniejszy. Aparat skrzynkowy służy przedewszystkiem do scen rodzajowych i wogóle do zdjęć, które mają być robione niespostrzeżenie i bez zwracających • uwagę przygotowań. Kamerka uniwersalna nadaje się do wszystkiego, zastąpić nawet może aparat podróżny, o ile za nim nie przemawia większy format zdjęcia, lub silniejsza konstrukcja. Kamerki kieszonkowe można mieć zawsze przy sobie ukryte; a z powodu małych rozmiarów i lękkości nie tworzą zawady w podróżach i wycieczkach pieszych, choćby bardziej uciążliwych. Mały format

zdjęć czyni użycie ich taniem, a małe zdjęcia z łatwością powiększać można do odpowiednio dużych rozmiarów, o ile tylko objektyw jest dobry. Kamera składana przedstawia dzięki migawce szczelinowej wartość w pierwszej linji do zdjęć sportowych, jakoteż do części krajobrazowych; do portretów i zdjęć rodzajowych mniej się poleca ze względu na prawie zawsze dość krótką ogniskową objektywu. Kamera lustrowa służy do "zdjęć portretowych, rodzajowych i krajobrazowych.

Zresztą, jak zaznaczyliśmy powyżej, kamerki ręczne wyrabiane są w tylu różnych modelach, że po uważnem przejrzeniu katalogów z kilku różnych fabryk prawie zawsze znajdzie się konstrukcję do danego, choćby bardzo specjalnego celu; wystarczy wspomnieć o kamerach ręcznych, przeznaczonych specjalnie do zastosowania teleobjektywów.

Obtułki na klisze i wogóle na materjał do negatywów stanowią część istotną kamer. W aparatach skrzynkowych, mieszczą się    w    ich wnętrzu    i    mają zwykle formę prostokątnej

blaszki, zgiętej    na    obu    dłuższych krawędziach.    Bardzo roz

powszechnione są obtułki metalowe pojedyńcze (najedną płytę),

istniejące w kilku wykonaniach. Obtułki metalowe podwójne (na dwie klisze po obu stronach wewnętrznej przedziałki) są wprawdzie małe,    lecz ciężkie,

i nie zawsze pełnią służbę bez zarzutu. Z podwójnych najodpowiedniejsze są    obtułki dre

fig. 9.

wniane, jużto zwykłe (feste Doppelkassetten), jużto otwierane, książkowe (Buchkassetten, aufklappbare), wreszcie żaluzjowe (Roll -Jalousie - Kassetten), tylko we większych formatach wyrabiane. Najlepsze są otwierane, gdyż bardzo dobrze płyty utrzymują; ze zwykłych dobre są kauczukowe z okuciem mosiężnem lub magnalowem. Książkowe dadzą się ponadto łatwo użyć do filmów ciętych, jeżeli się na arkuszyk filmu położy nieużyteczną płytę szklaną. Również papier negatywowy leży płasko w takich obtułkach. Obtułki drewniane służą do klisz większych rozmiarów, metalowe zaś do mniejszych. Są ponadto w handlu obtułki magazynowe, obejmujące 12—20 płyt szklanych, lub podwójną ilość filmów płaskich; są jednak tak ciężkie, że jedynie do najmniejszych formatów (4¹/, X 6 do 9 X ¹² cm.) m°g4 być praktycznie zastosowane. Zmiana płyt wyświetlonych na nowe odbywa się zwykle zapomocą wysunięcia i wsunięcia szufladki (fig. 9), czasem zapomocą worka.

Ogromne rozpowszechnienie zdobyło sobie urządzenie „Filmpack“, nadzwyczajnie proste i pewne. Jestto pakiecik z 12 arkuszyków filmów, które, włożone do odpowiedniej ob-tułki (Filmpackkassette), mogą w niej być kolejno wyświetlane i zmieniane, a po zużyciu wszystkich dwunastu można cały pakiecik w świetle dziennem wyjąć z obtułki i zastąpić nowym. Te filmy pakietowe są w handlu na wszystkie formaty od 4¹/, X 6 do 13 X 18 cm.

WÊÊÊm

___-Л

Щз

Obtułki na filmy w zwojach wyszły już niemal doszczętnie z użycia, a filmy zwijane utrzymują się jeszcze tylko w ka- . merach wyłącznie, na zdjęcia filmowe skonstruowanych, w których niema obtułek oddzielnych od aparatu, lecz cewkę (zwój) z filmem wkłada się wprost do tylnej części kamery (fig. 10.) przy świetle dziennem. Wstęga filmu nawinięta jest na wałek drewniany wraz z osłaniającym ją czarnym papierem i razem z tym papierem przewija się po każdem zdjęciu na drugi wałek, umieszczony we wnętrzu kamery. Okienko czerwone w tylnej części wskazuje liczbę bieżącą filmu gotowego do wyświetlenia.

fig. 10.

pojawi, mamy w kamerze film do pierwszego zdjęcia gotowj\ Po każdem zdjęciu okręca się uszko przy cewce aż do pojawienia się następnego numeru bieżącego w okienku, a po 12-tem, (względnie 6-tem) zdjęciu okręca się jeszcze uszko kilkakrotnie, aby papier czarny dobrze film osłonił, poczem wyjmuje się go z cewką z aparatu, aby zastąpić go świeżym. Nabijanie zatem kamery filmami i wymiana ich na świeże odbywa się w świetle dziennem, bez ciemnicy.

Materjał, z którego sporządzone są obtułki, gra rolę mniejszą, niż dokładność wykonania. Metalowe są małe rozmiarami, lecz ciężkie; drewniane są znacznie lżejsze, lecz zato obszerniejsze. Doskonałemi okazały się w praktyce obtułki kauczukowe (ebonitowe) z okuciem magnalowem. Ważną rzeczą jest szczelność obtułek od światła; u metalowych zdarza się często, że szczelina, w którą wchodzi zasuwa kasety (wyjmowana z niej przed zdjęciem) pomimo zakrycia pluszem przepuszcza wąskie strugi światła, zwłaszcza po dłuższej służbie ; radą na to jest oddalenie dawnego, a wklejenie nowego skrawka pluszu. Obtułki drewniane miewają tę wadę również, jakkolwiek rzadziej ; zdarza się to zwłaszcza u zginanej części zasuwy, także czasem we fugach narożnych po wyschnięciu drzewa; obtułki

Po włożeniu tedy zwoju filmu w kamerę obserwuje się w okienku na tylnej części ukazanie się numeru 1. Gdy on się

książkowe natomiast „zaświetlają“ czasem brzegami, jeżeli ramy ich spaczą się z powodu wilgoci lub złego materjału.

Wadą, na szczęście niezbyt częstą w praktyce, jest t. zw. różnica obtułkowa (Kassettendifferenz), kiedy zdjęcie, choćby najdokładniej nastawione na matówce, na negatywie wypada nieostro. Powód tkwi w tern, że matówka (względnie jej matowa powierzchnia) leży nie w tej samej płaszczyźnie,¹) co czuła warstewka negatywu, innemi słowy, że klisza leży dalej lub bliżej, niż matówka.

Obtułki świeżo lakiero wane, lub też z niezupełnie suchego drzewa sporządzone, powodują niekiedy zamglenie klisz, jeżeli te w nich długo leżą. W takich wypadkach należy obtułki przez dłuższy czas pozostawić otwarte w miejscu przewiewnem i suchem, i nie trzymać w nich nigdy płyt bez potrzeby. Zamglenie płyt powodują również często zasuwy (szybry) kaset, jeżeli są sporządzone z glinu, (aluminium), zawierającego prawie zawsze ślady radu, którego promieniowanie działa na płyty jak światło, a więc sprawia zamglenie. W takich wypadkach wskazanem jest zastąpić zasuwy glinowe mosiężnemi lub kauczukowemi.

Ostrość przedmiotu powinna być z reguły ustawiana na matówce. Do tego celu używa się odpowiednio wielkiego kawałka prostokątnego ciemnej tkaniny, którą się okrywa ze wszech stron zarówno matówkową część kamery, jak i głowę fotografującego. Najlepiej nadaje się tu czarny jedwab, jako lekki i mało zabierający miejsca; z tkanin tańszych dobre usługi odda klot czarny. Aby podczas wiatru uchronić od wstrząśnień aparat wskutek szarpania tkaniny podmuchami, wskazanem jest jeden z dłuższych brzegów tkaniny obszyć silną taśmą lub sznurem, którego występujące końce związuje się w węzeł u spodu kamery.

Kamerki „uniwersalne“ i wogóle kamerki ręczne, przeznaczone i do użycia z matówką, mają przy niej zwykle rodzaj składanego daszka, który po otwarciu osłania obraz na matówce od światła; daszek ten jednak jest zazwyczaj za krótki, gdyż powinienby mieć ¹/¹ metra długości, tyle bowiem wynosi odległość oka od przedmiotu przy normalnem widzeniu z bliska.

mem

Mimo to daszek taki (ociemka) okazuje się przydatnym, zwłaszcza u aparatów z objektywami ciemniejszymi; posiadając objektywy jasne, można się w większości wypadków obejść bez tej osłony matówki.

fig. U.

Dla szybkiego sprawdzania, czy aparat nie jest w którąkolwiek stronę pochylony, dobrze jest przyśrubować do kamery (względnie bieżnika) libelkę okrągłą (fig. 11.); zawarta w niej bańka powietrzna znajdzie się na środku szkiełka tylko w zupełnie poziomem położeniu kamery, a przy każdem jej pochyleniu bańka ta przesuwa się na brzeg przeciwny.

i ponad to) przedstawiają wartość jedynie do

1010

Część bardzo ważną kamery — przedewszystkiem do użytku z ręki przeznaczonej — stanowi migawka, zwykle tworząca nieoddzielną część aparatu lub objektywu. Systemy migawek, działające tuż przed płytą, należą wszystkie do typu szczelinowych. Konstrukcja ta znana jest ogólnie : nawinięte na dwóch wałkach płótno czarne przewija się pod naciskiem sprężyny z jednego wałka na drugi, przyczem wycięta w tern płótnie, prostokątna szczelina przebiega szybko przed płytą, naświetlając kolejno wszystkie jej części. U tych migawek daje się zmieniać szybkość i szerokość szczeliny, stąd też można otrzymać z łatwością różne wyświetlenia w bardzo szerokich granicach (od ¹/to do Viooo sekundy i jeszcze dalej). Nie brak i udogodnień, jak np. zmienianie z zewnątrz szerokości szczeliny, nawijanie płótna przy zamkniętym otworze szczeliny itd., ale dawny system według pierwowzoru An-schütza pozostał najlepszy, jako najprostszy. Niezaprzeczone zalety tych migawek, jak wykorzystanie całego otworu objektywu i ogromna rozmaitość wyświetleń aż do największych szybkości, jest powodem, że migawki te uchodzą za część nie odzowną każdej dobrej kamery. Jednak największe szyb<ości (od 7зоо do V

z.djęć sportowych i niektórych naukowych, a przytem dają często negatywy niedoświetlone ; oprócz tego kolejne naświetlanie części negatywu powoduje nieraz przesunięcie konturów rysunku w jednym kierunku, wskutek czego np. szybko toczące się koło ma na zdjęciu wygląd pochylonej elipsy itp., a wreszcie migawki szczelinowe źle się nadają do zdjęć dłużej trwających (od 4₅ do kilku sekund).

Najprostsza forma migawek pr zy objektywie składa się z klapy, podnoszącej się na zawiaskach i odsłaniającej objek-tyw. Ten typ migawek jest polecenia godny przy zdjęciach grup i portretów, gdyż z łatwością umożliwia zdjęcia od V₄ do kilku sekund. Migawki gilotynowe (Fallverschluss) i rotacyjne stosowane są jeszcze jedynie przy tanich aparatach skrzynkowych. Migawki roletowe, (np. Thornton-Pickard), podobne do szczelinowych, mają stały otwór szczeliny, ale regulowaną

szybkość (^g — j/too). Najbardziej rozpowszechnione są obecnie migawki nożycowe i wycinkowe, tworzące z objetywem jedną całość i działające tuż przy przysłonie. Do nożycowych (Scheerenverschlüsse) należą znane migawki w rodzaju „Junior“, „Bob“, „Unicum“, „Ibso“, „Kompur“, „Automat“, mające prawie zawsze zmienną szybkość od ¹/is— V100 sekundy, czasem nawet 1, J/₂ i V₅ sekundy, nadto zapomocą łatwego ustawienia mogą być użyte i do zdjęć dłuższych. Do wycinkowych (Sektorenverschluss) należą „Compound“, „Koilos“ i inne, odznaczające się jeszcze szerszemi granicami szybkości (od 1 do V sekundy); wykonane są precyzyjnie i mają zaletę dobrego wykorzystania otworu objektywu.

300

Z powyższego przeglądu wiadomo, jaki rodzaj migawki będzie do danego celu najodpowiedniejszy. Do celów uniwersalnych nada się migawka nożycowa lub wycinkowa; do szybszych wycinkowa lub szczelinowa, tak samo do sportowych. Do zdjęć portretowych i wogóle dłużej trwających służą dobrze oprócz nożycowych i wycinkowych migawki klapowe i ro-letowe.

ffeji

Prawie wszystkie migawki posiadają urządzenie do wprawiania ich w ruch jużto za pomocą ciśnienia powietrza (pneumatische Auslösung), jużto mechanicznie zapomocą drutu (Drat-auslöser) (fig. 12.), jużto czasem zapomocą prądu elektrycznego, nawet ze znacznej odległości. Wygodne jest urządzenie pneumatyczne zapomocą rurki gumowej z balonikiem (gruszką), gdyż najmniej wstrząsa aparatem, jakkolwiek wyroby gumowe szybko podlegają zniszczeniu, gdyż guma łatwo kruszeje i twardnieje. Aby temu częściowo zapobiec, nie należy gutaperki llijl wystawiać długo na działanie słońca i gorąca; wska-I zana jest nawet lekka wilgoć.

Szybkość migawek podlega, bez względu na ich konstrukcję, dość znacznym wahaniom, zależnie od ffj temperatury i stanu wilgoci, a dalej od zużycia sprężyn, fig. 12. rdzewienia i t. d. Stąd podane przez fabryki cyfry, wyrażające szybkość przy rężnych napięciach, są z reguły niepewne. Wskazanem jest, sprawdzić doświadczalnie faktycznny czas wyświetlenia, jaki daje migawka przy różnych napięciach. Dla migawki szczelinowej wystarczy, jeżeli przy danej szerokości szczeliny (np. 1 cm.) zmierzymy szybkość dla największego i najsłabszego napięcia i pomiar ten powtórzymy dla szerszej znacznie szczeliny; ilości pośrednie dadzą się na podstawie tych pomiarów obliczyć łatwo przez interpolację. Szybkość migawek wycinkowych, nożycowych, etc., sprawdzić można w ten sposób, że naprzód wykona się zdjęcie trwające np. dokładnie 1 sekundę, a potem naświetla się drugą płytę migawką pięć razy po % sekundy, lub dziesięć razy kolejno po */ю sekundy i t. d. Po wywołaniu równoczesnem obu płyt da się z łatwością skontrolować, czy druga była równie długo wyświetlona jak pierwsza.

Kamery ręczne posiadają z reguły celownik (viseur, Sucher), którego celem jest zastąpić matówkę przy zdjęciach szybkich, gdy niema czasu lub możności oglądać przedmiot na matówce, a zdjęcie robi się z ręki już po zasunięciu kasety i wyjęciu jej zasuwy. U kamer filmowych niema wcale matówki, lecz zdjęcie nastawia się tylko na celowniku. Celownik jestto zwykle malutka kamera z objektywem i matówką poziomą, na której ukazuje się obraz odbity od zwierciadła,? umieszczonego pod nią w nachyleniu 45°. Nowsze celowniki mają zamiast matówki soczewkę prostokątną w której ukazuje się obraz powiększony.

л-i

fig. 13.

Niektóre kamery mają zamiast celo-Ê wnika soczewkowego ramkę metalową lub soczewkę prostokątną z „muszką“ w pewnem oddaleniu i wprost przez tę ramkę patrzy się na przedmiot zdejmowany. Busch wyrabia nadto celownik (Sellarsu-cher) z luster siodełkowych, (fig. 13.).

fig. 14.

Trójnóg jest niezbędny tylko przy zdjęciach czasowych. Oprócz drewnianych są w handlu i metalowe (fig. 14), jednak przeważnie dość chwiejne i słabe; do kamerek lekkich, w małych formatach, mogą wystarczyć. Trójnogi drewniane są przeważnie dość silne, o ile tylko nie składają ^ się ze zbyt wiele członów ; dwuczłonowe ж są, pomimo taniości, bardzo wytrzymałe, |? lekkie i szybko do użytku gotowe. Wadą j trójnogów jest zwykle zbyt mała głowa, i] wskutek czego kamera nie ma dostate- J cznie wielkiej podstawy, na którejby się % niewzruszenie opierać mogła. Na gruncie twardym, kamienistym lub śliskim, podobnież na posadzkach, dachach i t. p. nogi trójnoga, jakkolwiek zakończone kolcami, / nie mają w czem utkwić i rozsuwają się / zwolna, pomimo silnego przykręcenia mu- / terek u głowy. Dla zapobieżenia temu są / w handlu „sprzęgacze“ (Stativfeststeller) / różnych konstrukcyj,' ale najprostsze jest^ użycie trójkątnego kawałka silnego płótna lub skóry, którego końce można zapomocą haczyków lub kółek zaczepić o nogi trójnoga, co nietylko zapobiega rozsuwaniu się jego odnoży, ale nadto płótno tworzy rodzaj stoliczka, na którym można umieścić kasety, matówkę i t. p. U każdego prawie trójnoga dadzą się pojedyncze odnóża skracać przez zesuwanie ich członów, co jest często potrzebne na gruncie nierównym. Skorzystać z tego również można celem nachylenia

w danym kierunku. Jeżeli idzie o bardzo znaczne wychylenie należy odnóże, ku któremu kamera ma być nachylona, podgiąć między dwa inne odnóża aż poza nie, przez co głowa kładzie się ukośnie.

Wysokość trójnoga jest zwykle zbyt mała, jakkolwiek kamera stać powinna na wysokości oczu fotografującego ; po rozstawieniu odnóży rzadko który sięga nad wysokość l¹/* metra, podczas gdy powinien mierzyć conajmniej 1³/₄ metra.

Wszelkie „doczepki* i przedłużenia są zwykle zbyt chwiejne i niewygodne w użyciu, podobnie jak podstawki do umieszczania na nich kamery po przymocowaniu do drzew, sprzętów, słupów, lub podpórki do umocowania na piersiach itd.

Чвг

fig. 15.

Łożyska kulowe (Kugelgelenke) (fig. 15.), potrzebne być mogą wtedy, gdy zależy na bardzo znacznem wychyleniu kamery z położenia poziomego. Zachodzi to jednak tylko wyjątkowo, gdyż zazwyczaj wychylenie takie da się w granicach dostatecznych uzyskać przez odpowiednie ustawienie trójnoga, podczas gdy umożliwione przez łożyska kulowe silne wychylenia są w praktyce potrzebne chyba do zdjęć stropów lub posadzek. Łożyska kulowe są zresztą zwykle zbyt słabej konstrukcji, aby utrzymać mogły niewzruszenie kamery cięższe; nadają się zatem tylko do kamer kieszonkowych i ręcznych.

IL

Objektyw.

Pierwsza ciemnia optyczna posiadała zamiast soczewek mały otworek okrągły, przez który promienie światła wpadały do wnętrza i rysowały na płaszczyźnie przeciwległej obrazy przedmiotów. Takie objektywy bez soczewki są i dotychczas do pewnych celów używane, gdyż, nie mając żadnej ogniskowej, dają w dowolnej odległości obraz, jednak zawsze niezupełnie ostry. Sporządzenie takiego objektywu otworkowego jest bardzo łatwe : w kawałku czarnego kartonu wypalamy rozżarzoną igłą otworek na wylot i karton ten umieszczamy w oprawie mosiężnej jakiegokolwiek objektywu po wyjęciu z niego soczewek. Rozsunąwszy teraz miech aparatu, spostrzeżemy na ma-tówce obraz przedmiotów, jakkolwiek bardzo ciemny. Jeżeli miech wydłużymy, przedmioty na matówce będą większe; po skróceniu aparatu mniejsze i nieco jaśniejsze. Przytem, jeżeli np. aparat skierujemy na okno pobliskie, spostrzeżemy, że zarówno obraz okna jak i obraz dalekich poza niem przedmiotów jest w równym stopniu ostry (a raczej równie nieostry). Stosunkowo największą ostrość uzyskamy, jeżeli średnica otworu będzie 250 razy mniejsza, niż jego oddalenie od matówki. Przytem łatwo jest tern urządzeniem robić zdjęcia rozwarto-kątne, gdyż np. dla płyty 13 X 18 cm., możemy wyciąg aparatu skrócić aż do kilku (5—8) centymetrów, mamy więc wtedy ogromny kąt obrazu. Wyświetlenie liczy się prawie zawsze na minuty, a zdjęcia odznaczają się pewną miękkością rysunku, dającą złudzenie plastyki.

Zwykła soczewka wypukła daje już obrazy znacznie jaśniejsze, a przytem ma pewną stałą odległość ogniskową. Soczewki wypukłe mają, jak wiadomo, własność zbierania promieni światła w pewnym punkcie stałym. Jeżeli soczewkę taką skierujemy ku słońcu, a pod nią umieścimy papier w takiem oddaleniu, aby obrazek słońca rysował się na nim jako jasny punkcik, po pewnym czasie papier zapali się w tem miejscu.

Punkt ten nazywamy ogniskiem soczewki a oddalenie jego od soczewki odległością ogniskową. Odległość ta jest dla danej soczewki stała, dla różnych soczewek może być różna; im wypuklejsza jest soczewka, tern krótszą ma ogniskową. Jeżeli soczewkę taką umieścimy w aparacie fotograficznym i skierujemy ją na przedmioty odległe, spostrzeżemy na matówce ich obraz pomniejszony i odwrócony. Przysuwając, lub oddalając od soczewki matówkę, spostrzeżemy, że obraz jest wtedy najostrzejszy (najwyraźniejszy), gdy matówka stoi w odległości ogniskowej od soczewki. Chcąc otrzymać na matówce obrazy ostre przedmiotów bliskich, musimy matówkę oddalić bardziej od soczewki. Gdy obraz na matówce ma być w naturalnej wielkości przedmiotu, musi matówka być oddalona od soczewki o dwie ogniskowe, a wtedy i odstęp przedmiotu od soczewki wyniesie dwie ogniskowe. Dla połowy naturalnej wielkości musi oddalenie matówki wynosić półtora ogniskowej, a przedmiotu trzy ogniskowe, a to według formułek:

F o +f)

F (' +t)

D + u

gdzie d — odległość matówki od soczewki, D ■== oddalenie przedmiotu od soczewki, o = wielkość obrazu, p •--= wielkość przedmiotu, zaś F — ogniskowa soczewki. Z tych wzorów łatwo wyprowadzić także poniższe, nieraz bardzo przydatne:

o(ł-0

Formułki te pozwalają nam obliczyć jużto wielkość obrazu lub przedmiotu, jużto odstęp przedmiotu lub obrazu (wyciąg kamery), jużto wreszcie ogniskową, jeżeli inne ilości są dane Pomiar ogniskowej jest rzeczą bardzo ważną i każdy właściciel objektywu powinien znać jego ogniskową z własnych doświadczeń, nie polegając na cyfrach w katalogu firmy, od której kupił swój objektyw. W tym celu umieszczamy na oknie przedmiot znanej nam wielkości, np. pasek papieru długości 50 cm. Aparat ustawiamy naprzeciw paska i na matówce mierzymy wielkość obrazu tego paska papieru, ustawiwszy poprzednio ostrość, a zarazem mierzymy odległość między objektywem a paskiem papieru na oknie. Przypuśćmy, że odległość ta wynosiła 2 i pół metra (== 250 cm.), a wielkość obrazu paska na matówce mierzyła 6 cm., w takim razie ogniskowa naszego objektywu będzie:

250

250

1500

> + o-

50 — 56 : 6    56

= 27 cm.

Dla pewności możemy pomiar powtórzyć, cofnąwszy dalej kamerę, aź na odległość n. p. 4 metrów. Teraz wielkość obrazu paska na matówce wyniesie tylko 3 i pół cm,, z czego obliczymy znów ogniskową :

400

28П0

= 27 cm.

400

107 : 7

107

50

¹ + 3=5

¹ +

Przyglądając się uważnie obrazowi na matówce, rzuconemu przez zwykłą soczewkę wypukłą, spostrzeżemy, źe obraz ten nigdy nie jest ostry zupełnie, pomimo dokładnego ustawienia matówki. Środek obrazu jest najostrzejszy stosunkowo, a czem dalej ku brzegom, tern znaczniej ostrość się pogarsza. Jeżeli soczewkę zasłonimy czarnym kartonem, w którego środku wycięliśmy mały okrągły otwór, otrzymamy obraz ostrzejszy. Im mniejszy będzie otworek, tern rozleglejsza będzie ostrość obrazu, ale też tern ciemniejszy on będzie. Karton z otworkiem w środku służy do przysłaniania soczewki, nazywamy go więc przysłoną. (Blende, diaphragme). Widzimy, jak ważną rolę grają w objektywie przysłony, zwiększając ostrość obrazu; ponadto mają jeszcze inne znaczenie:

Ustawiwszy na matówce obraz ostry przedmiotu dalekiego, czyli ustawiwszy matówkę w ogniskowej odległości od soczewki, spostrzegamy, że obrazy przedmiotów bliskich, na matówce równocześnie się znajdujące, są już mniej ostre; aby je ostre otrzymać, musielibyśmy matówkę dalej od objektywu odsunąć, a przez to znów pogorszylibyśmy ostrość przedmiotów dalekich. Skoro jednak przed objektywem umieścimy przysłonę z małym otworkiem, spostrzeżemy, źe matówka da się tak ustawić, aby i obrazy przedmiotów bliskich i dalekich były równie ostre. Im mniejsza będzie średnica otworu przysłony, tern większa może być różnica w oddaleniu różnych przedmiotów, których obrazy na matówce mają być jednakowo ostre. Przysłony zatem zwiększają „ostrość w głąb“ (Tiefenschärfe), a ponieważ we fotografji (z wyjątkiem zdjęć rysunków, map itp.) ma się zdjęcia przedmiotów trójwymiarowych, stojących w różnych od objektywu odległościach, przeto zastosowanie przysłon jest rzeczą wagi ogromnej. Stąd też prawie każdy objektyw opatrzony jest przysłonami, których wielkość otworów da się zmieniać.

Otwory przysłon muszą być w pewien sposób oznaczone cyfrowo, gdyż im mniejszy jest otwór, tern mniej światła przechodzi przez objektyw na płytę, a więc tern dłuższe musi być wyświetlenie. Pozornie zdawaćby się mogło, że jeżeli jedna przysłona jest od drugiej dwa razy mniejsza, to i dwa razy mniej światła daje; tymczasem widać z figury (20) naocznie, że powierzchnia mniejszej o połowę przysłony jest cztery razy mniejsza od powierzchni dużej przysłony. Ponieważ zatem

tylko czwarta część światła może przejść przez nią, przeto teŁ przysłona o połowę mniejsza wymaga nie dwa lecz c z t e rjr razy dłuższego wyświetlenia. Z tego wynika, że wyświetlenia dwiema różnej wielkości przy-I słonami mają się do siebie odwrotnie, jak: kwadraty średnic tych przysłon.

fig. 20.

Oznaczanie przysłon mogłoby się ograniczyć na podawaniu ich średnic w cyfrach (n. p. jedna przysłona ma 5 milimetrów średnicy, druga 9 mm., trzecia 16 mm. i td.) i to byłoby wystarczające, jeżeli mamy jeden tylko objektyw, względnie kilka objektywów takiej samej ogniskowej. Skoro jednak idzie o porównanie przysłon objektywów o różnych ogniskowych, takie oznaczenie zawiedzie zupełnie.

>.*•

W punkcie *S (na fig. 21) znajduje się objektyw z przysłoną np. 1 centymetr średnicy mającą. Odległość Sa przedstawia nam ogniskową tego objektywu, a więc w jego ognisku, tj. w punkcie a, umieszczamy płytę. Jeżeli teraz w miejscu Ś umieścimy inny objektyw również z przysłoną o 1 cm. średnicy, jednak o ogniskowej dwa razy dłuższej (Sb), spostrzeżemy, że w punkcie b umieszczona płyta otrzymuje nie dwa,, ale cztery razy mniej światła, gdyż przechodząca przez przysłonę ilość światła rozprasza się na cztery razy większą powierzchnię. Przy ogniskowej (Sc) trzy razy dłuższej, a tej samej przysłonie, płyta będzie dziewięć razy słabiej oświetlona. Ogniskowa zatem gra rolę równie ważną, co średnica przysłony ; przy różnych ogniskowych o tej samej średnicy przysłony ilość działającego na płytę światła stoi w odwrotnym stosunku kwadratowym do ogniskowej. Z tego widzimy, że przy oznaczaniu przysłon musi się oprócz ich średnicy uwzględnić i ogniskową objektywu. Najprostsze jest oznaczenie przysłon ułamkiem ogniskowej. Jeżeli przysłona ma 2 centymetry średnicy, a ogniskowa 12 centymetrów długości, to przysłona jest od ogniskowej 12 : 2 = 6 razy mniejsza, czyli wynosi */₆ ogniskowej. Piszemy zatem: przysłona ta ma się do ogniskowej jak 1 : 6. albo, oznaczywszy ogniskową ogólnie przyjętą literą f (focus), ocyfrujemy przysłonę jako f : 6 lub —. Jeżeli inna przysłona wynosi F : 12, to na podstawie reguły o kwadratowym stosunku przysłon wiemy już, że ta druga przysłona wymaga wyświetlenia cztery razy (nie dwa razy) dłuższego, niż pierwsza.

ozna-

Jeżeli np. mamy przysłony o 4, 2¹/2 i l¹/* ero* średnicy,, a objektyw ma 30 cm. ogniskowej (f), to przysłony te czymy tak: 4 : 30 = 1 : 7*5, 2\ : 30 — 1 : 12 i 1V, : 30 =

1 : 20. Mamy zatem przysłony f :,7*5, f : 12 i f : 20, a wyświetlenia temi przysłonami będą do siebie w stosunku jak 56 : 144 : 400, czyli jak 1 : 2¹/, : 7. Taki stosunek wyświetleń byłby niewygodny; przeto ujęto przysłony w pewien system i ustopniowano ich średnice tak, aby każda następna przysłona wymagała wyświetlenia dwa razy dłuższego, niż poprzednia. Skoro np. największa przysłona ma średnicę f : 9, to następne powinny mieć f : 12*5, f : 18, f : 25, f : 36, f : 50 itd. Ponieważ według tego systemu względne wyświetlenia mają się do siebie jak 1 : 2 : 4 : 8 : 16 : 32... itd., próbowano przysłony oznaczać wprost wyświetleniami względnemi ; przytem jednakże wkradła się pewna niejednolitość, gdyż nie wszyscy wzięli ten sam względny otwór przysłony za jednostkę podstawową. I tak dr. F. Stolze, a za nim przeważna część Niemców, przyjęła za jednostkę otwór 1 : 1 To czyli 1 :3.16 i z tego wypadło takie numerowanie przysłon: otwór względny 1:2-25 1:3T6 1:4 5 1:5*4 1:6*3 1:7*7 1:9 1:10*8 1:15*5

3    4    6    8    12    24

numer przysłony

Francuzi wzięli za podstawę otwór 1 : 10 i mają taki system przysłon: otwór względny 1:3 5 i :5 \ J 1 ; 10 1:14 1:20 1:28 1:40 1:56

2    4    8    16    32

numer przysłony ij[

Anglicy przyjęli za jednostkę otwór 1 :4, wobec czego mają:

otwór względny 1:2-8 1:4 1:5*6 1:8 1:11*2 1:16 1:22*5 1:32 1:45

numer

przysłony ł/a

1    2    4    8    16    32    64    128

Najpewniejszem okazuje się numerowanie przysłon me względnemi wyświetleniami, lecz względnymi otworami, a więc np. : f : 6*3, f : 9, f : 12'5, f : 18, f : 25, f : 36, f : 50 i do tego sposobu wracają wszyscy, gdyż skoro np. cyfra 8 oznaczała u Niemców otwór 1 : 9, u Francuzów 1: 28, a u Anglików 1: 11*2, nieporozumienia były nieuniknione.

Przeważna część objektywów fotograficznych składa się conajmniej z dwóch części, między któremi w środku ma miejsce przysłona; a ponieważ soczewki we fotografji używane należą z nielicznymi wyjątkami do skupiających, czyli powiększających, przeto soczewka taka „powiększa“ niejako otwór leżącej za nią przysłony. Stąd też u objektywów, posiadających soczewki przed przysłoną, otwór skuteczny jest większy, niż rzeczywista średnica otworu przysłony.

Jak wiadomo, obraz przedmiotów bardzo oddalonych leży w ognisku soczewki; na odwrót tedy promienie z ogniska pochodzące powinny wyjść przez objektyw równolegle. To rozumowanie nasuwa nam łatwy sposób oznaczenia otworu sku-

tecznego u objektywu, którego ogniskową i średnicę przysłony znamy. W tym celu mierzymy oddalenie (fig. 22) przysłony od zewnętrznej powierzchni soczewki ; ogniskowa (f), pomniejszona o to oddalenie i podzielona przez średnicę przysłony (cq), da nam oznaczenie otworu skutecznego, a to według wzoru S = gdzie S = średnica (aaj) otworu skutecznego,

s = średnica (cq) przysłony, ogniskowa objektywu, £ d = oddalenie przysłony od soczewki. N. p. średnica przysłony — 2 centymetry, ogniskowa = 12 cm., oddalenie przysłony od soczewki = 1 cm. ; zatem otwór skuteczny (S) wyniesie :

2X 12    ‘ 24

12 — 1

CL

t:

d, 1 e,

—TSrł ~w

X

fig. 22.

f-d

11

= 2'2 cm.

Z tego wynika, że największy względny otwór tego objektywu wynosi :

= 1:5-5

a nie

12

Otwór skuteczny jest u objektywów konstrukcji symetrycznej większy o 3°/₀—22°/₀ od średnicy przysłony. U objektywów z przysłoną przed soczewką otwór skuteczny jest dokładnie równy średnicy przysłony.

Największy otwór skuteczny (wirksame Öffnung) danego objektywu nazywamy jego jasnością (Lichtstärke). Mówimy zatem : jasność tego objektywu wynosi 1 : 8, innego 1: 5*4 itd. Do jasnych liczymy objektywy, posiadające otwory skuteczne 1:3 — 1:7, do średnich 1:6 — 1:12, do ciemnych zaś 1:11 — 1:22.

Małe przysłony u objektywów rzadko kiedy przekraczają granicę 1:50, a nigdy nie osiągają otworu 1: 100, gdyż przy otworach jeszcze mniejszych zaczyna występować zjawisko dyffrakcji czyli uginania się światła (Lichtbeugung), wskutek czego ostrość przy dalszem zmniejszaniu otworów przysłon maleje, zamiast się potęgować.

'—Г1

fig. 23.

Pojęcie, czem jest ostrość wgłąb (Tiefenschärfe), należy nieco ściślej okre-b д ślić. Jeżeli matówka, ustawiona w miejscu a (fig. 23), da nam jasny punkcik, jako rzucony objektywem obraz dalekiego punktu świecącego, to po przesunięciu ma-tówki (np. w położenie b) otrzymamy na niej zamiast punktu jasny krążek o średnicy x. Wielkość tego jasnego krążka (x)

zależna jest od średnicy (d) przysłony objektywu, gdyż im mniejsza będzie przysłona, tern mniejsza też i średnica tego krążka. Ostrość w głąb, czyli krótko „głębokość“ objektywu, nie zależy wcale od jego konstrukcji. Aplanat o jasności 1: 8 jest zupełnie tak samo głęboki, jak najlepszy anastygmat 1: 8 o tej samej ogniskowej. Natomiast głębokość maleje z wzrastaniem ogniskowej, gdyż im dłuższa ogniskowa, tern większa jest różnica w ostrości obrazów przedmiotów niejednakowo odległych.

Przyjąwszy, że największa dopuszczalna nieostrość (czyli średnica jasnego krążka) wynosić ma co najwyżej ²/₁₀ milimetra²), możemy dla każdego objektywu i dla każdej przysłony znaleźć takie oddalenie matówki, w którem obrazy przedmiotów bardzo odległych (co najmniej 1000 ogniskowych), czyli jak się zwykło mówić, obrazy przedmiotów w „nieskończoności“ (oo), będą na matówce równie ostre, jak przedmioty w pewnej bliskości. Granica tej bliskości zależy od ogniskowej i od przysłony, co widać z poniższej tabelki, podającej odległość w metrach, od której zaczyna się już t. zw. nieskończoność przy danej przysłonie.

Ogniskowa w cm.

4²5

5-5

Stosunek otworu (przysłona 1 : F)

6-3    7 7    9 0

12-5    18

25

36

50

nieskończoność zaczyna się od metrów;

18

15

32

27

13

50

42

23

11

72

61

36

19

98

83

51

29

42

05 со

128

105

70

57

91

75

05 со ьэ ^ со 05 сл

ос и œ

00 ^ th sa ctti

Г0 50 05 «5 C- ffO sa

05 CO 05

Np. dla ogniskowej 15 cm. zaczyna się przy przysłonie 1 : 5 5 „nieskończoność“ dopiero od 42 metrów, a przy przysłonie 1 : 12‘5 już od 18 metrów. Przytem „ostrość w przód“ wynosi dokładnie połowę nastawionej w metrach odległości, to znaczy np.,. że przy przysłonie 1 : 12²5 (i ogniskowej, 15 cm.) po nastawieniu na 18 metrów mamy na zdjęciu ostre wszystkie przedmioty, jakie się znajdują w odległości od 9 metrów (połowa z 18) aż do nieskończoności.

Dotychczas przyjmowaliśmy, że przedmiot, którego obraz widać na matówce, wysyłał promienie jednej barwy, np. tylko

niebieskiej. Jednak we fotografji mamy prawie zawsze przedmioty różnobarwne. Jeżeli wiązkę promieni słonecznych puścimy przez wązką szparę na pryzmat szklany (fig. 24), doznają one w nim załamania, a nadto rozszczepi e-A    nia. Światło białe rozdzieli się na barwy,

УМшшк

^ z których się składa, i jeżeli po drugiej stronie pryzmatu umieścimy ćwiartkę papieru lub matówkę, spostrzeżemy barwną wstęgę, w kolorach od czerwonego począwszy przez fig. 24.    pomarańczowy, żółty i zielony do niebies-

. ³    kiego^i fiołkowego.

Każda soczewka fotograficzna składa się również niejako z szeregu połączonych zę sobą pryzmatów (fig. 25 u dołu), działa więc podobnie jak pryzmat, dając obraz każdej barwy w innem miejscu, przyczem światło czerwone załamuje się najmniej, żółte znaczniej, a fiołkowe najsilniej. Stąd ogniskowa „fiołkowa“ jest najkrótsza, „czerwona“ zaś najdłuższa (fig. 25 c). Na oko ludzkie działa najsilniej barwa żółta, na płytę fotograficzną natomiast fioletowa. Nastawiając zatem na matówce obraz ostry, nastawiamy go niejako w ogniskowej „żółtej“, stąd otrzymujemy po zdjęciu negatyw nieostry, gdyż działająca chemicznie ogniskowa „fiołkowa“ jest o 2°/₀ krótsza od żółtej.

O 2°/₀ (

fig. 25.

Chcąc otrzymać obraz takim objektywem, musimy po ustawieniu matówki zbliżyć ją ‘|₄₅) odległości ku objektywowi. Ta różnica o 2% nazywa się r ó ż n i c ą ogniska chemicznego (chemische Focusdifferenz) i jest wadą soczewek pojedynczych.

Jeżeli pryzmat połączymy z drugim pryzmatem, jeszcze silniej światło łamiącym³), ale zato nie tak skośnym, otrzymamy pryzmat „achromatyczny“, który wpraw-

fig. 26.

fig. 27.

dzie światło załamuje, ale go nie rozszczepia (fig. 26); podobnież, sklejiwszy ze sobą dwie soczewki ze szkieł odmiennych,

jedną zbierającą, a drugą rozpraszającą, otrzymamy objektyw achromatyczny (fig. 27), który zatem nie posiada błędu „ogniska chemicznego“, dając ostre zdjęcia przedmiotów ostro na matówce ustawionych.

Jednakże obraz, choćby achromatycznym objektywem • -rzucony, niezawsze musi być ostry, nawet na matówce. Powróćmy jeszcze do naszego przedstawienia soczewki, jako złożonej z pryzmatów. Pryzmaty te są niejednakowo „skośne“, więc skrajne łamią światło silniej, niż środkowe. Skutkiem tego obwód soczewki ma ogniskową krótszą (fi), niż jej środek (f, na fig. 28). Każda część soczewki ma zatem inną ogniskową, co właśnie jest powodem nieostrości obrazu. Powierzchnie soczewki są częściami kuli; a że ich kulistość jest powodem tej nieostrości, nazywamy ją z b o- £ czeniem z powodu kulistość i,

1 u b

-''i

f, f₂

sferycznem (sphärische Abweichung, Kugelgestaltsfehler, aberration sphérique). U soczewek wypukłych promienie skrajne mają ogniskową krótszą, niż promienie środkowe ; u soczewek rozpraszających ma się rzecz przeciwnie.

Połączywszy*) soczewkę wypukłą z wklęsłą (fig. 27), żerny usunąć zboczenie sferyczne; w tym jednak celu musimy nadać obu soczewkom pewne ściśle określone formy (promienie krzywizn), zależne od sort szkieł, z których te soczewki są sporządzone. Forma soczewek gra jednak znowu rolę ogromną w usunięciu astygmatyzmu, który poniżej poznamy, zatem nie zawsze można przez „wygięcie“ soczewek usunąć aberację sferyczną. Natomiast jest na to środek inny, przez użycie przysłon. Ustawiwszy obok soczewki przysłonę, przepuszczamy tylko promienie środkowe, skrajne zaś powstrzymujemy, zatem ogniskowa jest już tylko jedna, w punkcie fz (fig. 28) leżąca, otrzymamy więc obraz ostry. Przysłony jednak zmniejszają jasność objektywu, stąd konieczna jest korekcja sferyczna.

Dotychczas zajmowaliśmy się tylko „promieniami osiowymi“, to jest takimi, które przebiegają w pobliżu osi soczewki; jednak fotografja wymaga wielkiej rozciągłości obrazów, muszą zatem być uwzględnione i promienie znacznie nachylone do osi. Jeżeli soczewkę opatrzymy przysłoną i zdejmujemy nią n. p. budynek, zajmujący całą matówkę, spostrzeżemy, że linje proste na brzegach obrazu są łukowo wykrzywione (fig 29). Im dalej przysłonę odsuwamy

zboczeniem

fig. 28.

mo-

fig 29

*) Zapomocą skitowania (sklejenia) powierzchni wewnętrznych balsamem ■(kanadyjskim lub terpentyną wenecką.

od soczewki, tern silniej wyginają się te linje; jeżeli przysłona znajduje się przed soczewką, ma kwadrat (A), wygląd beczki (C) ; skoro przysłona jest poza soczewką, kwadrat otrzymuje formę poduszki (B).

Zjawisko to nosi nazwę dystorsji, a spowodowane jest nierównym stosunkiem powiększenia między środkiem a brzegami obrazu. Na szczęście występuje dystorsja w stopniu rażącym dopiero przy znacznych kątach obrazu (np. ogniskowa 20 cm. nie daje na płycie 9 X 12 cm. prawie żadnej dystorsji, dopiero krótsze ogniskowe).

Pomimo to dystorsja daje się nieraz we znaki, a jednym ze sposobów jej usunięcia jest ustawienie dwóch równych so czewek w pewnym odstępie od siebe i umieszczenia przysłony w środku między niemi, gdyż skoro przysłona przed soczewką daje dystorsję wklęsłą, a za soczewką dystorsję wypukłą, to jeżeli soczewki są po obu stronach przysłony, dystorsja zniknie. Praktyka wykazała słuszność tego wnioskowania i tak powstały aplanaty, wprowadzone w roku 1866 przez Steinheila, który usunął w nich i zboczenie sferyczne. Konstrukcja ta (fig. 30), rozpowszechniła się w sposób bezprzykładny i utrzymała się do dziś, gdyż już przy pełnym otworze daje obraz ostry, prawie wolny od dystorsji i o dość znacznej rozciągłości. Stąd też prawie każda fabryka je wyrabia, nadając im nazwy najróżniejsze (Aplanat, Aplanoskop, Leukograph, Lyn-keioskop, Euryskop, Exportanastigmat, Rapid Apochromat, Rektilinear etc.).

fig 30.

Stosownie do swego przeznaczenia mają aplanaty bardzo różną jasność (od F : 5 do F : 16) ; jaśniejsze wyrysowują pełnym otworem obraz ostry o rozciągłości około pół ogniskowej (n. p. ogniskowa 24 cm. na format 9 X 12 cm.); ciemniejsze rysują większe formaty ostro. Po zmniejszeniu przysłony ostrość staje się rozleglejsza ; np. przysłoną najmniejszą otrzymamy ostro wyrysowaną płytę dwa razy większą, niż pełnym otworem (przysłoną największą).

Zaletą aplanatów jest ponadto możność użycia jednej tylko połowry objektywu, gdyż po odkręceniu soczewki przedniej możemy samą tylną połowfą robić zdjęcia, osiągając w tym wypadku ogniskową niemal dwa razy dłuższą (a więc przedmioty na matówce dwa razy większe). Pamiętać przytem należy, że ogniskowa dwa razy dłuższa wymaga (przy niezmie nionej przysłanie), cztery razy dłuższego czasu wyświetlenia. Jeszcze lepsze są aplanaty z nowych sort szkieł (fig. 31), gdyż oprócz krótszej budowy dają pełnym otworem rozciąglejsz% ostrość obrazu i mają lepszą korekcję astygmatyzmu, którym się teraz zajmiemy.

¹ Jeżeli aplanatem fotografujemy duży arkusz papieru, poli—

njowany w drobne kratki, spostrzeżemy, że pomimo zmniejszenia przysłony obraz kratek na brzegach jest nieostry, linje są rozszerzone, rozmazane. Przytem u góry i u dołu obrazu linje poziome są nieostre, pionowe zaś ostre, a na bokach obrazu ma się rzecz przeciwnie. Podobnież obrazy punktów nie przedstawiają się na brzegach jako punkty, lecz jako kreseczki lub krzyżyki. Przyczyną~ tego jest astygmatyzm (fig. 32). W punkcie 5 mamy źródło światła, które wysyła promienie

os

---r-

fig. 32.

fig. 31.

z ukosa na soczewkę. Promień górny i dolny przetnie się za soczewką w punkcie p, zaś promień lewy i prawy w punkcie c, podczas gdy dla obrazu ostrego musiałyby się wszystkie cztery promienie przeciąć w jednym i tym samym punkcie. Tą różnicą w ogniskowej promieni południkowych (Meridionalstrahlen) i cięciwowych (Sagittalstrahlen) jest astygmatyzm, który, występuje przy obrazach punktów poza osią soczewki i to tern silniej, im dalej te punkty leżą od osi.

Usunięcie nieostrości, spowodowanej astygmatyzmem, należy do najtrudniejsych zadań optyki, zwłaszcza, że astygmatyzm łączy się z wygięciem płaszczyzny obrazu (Bildfeldwölbung) Jeżeli nawet promienie południkowe leżą w tych samych punktach, co promienie cięciwowe, obraz nie musi leżeć na płaszczyźnie (jaką przedstawia matówka lub płyta), lecz na powierzchni wygiętej we formie czaszy kuli, która punkt środkowy ma w pobliżu objektywu. To astygma-tyczne wygięcie obrazu można usunąć tylko przez złączenie kilku soczewek z różnych szkieł w jeden system. Objektywy tak skonstruowane nazywają się anastygmatami. Mając do rozporządzenia większą ilość soczewek z różnych sort szkieł, można przytem doskonale skorygować zboczenie sferyczne i chromatyczne, i otrzymać objektyw niemal wolny od wszystkich błędów ostrości, a także od к o m a t u, który jest skutkiem zboczenia sferycznego promieni nachylonych do osi. Na rysunku (fig. 33) widzimy, że promienie górne przecinają się ze sobą w punkcie 1, średnie w punkcie 2, a dolne w 3 i 4, dając w ten sposób, zamiast ostrego obrazu punktu, całą linję mniej lub więcej rozlewną. Z podobieństwa tych linji do przecinka (corha), lub do komety, otrzymało nazwę to zboczenie. Komat występuje nieraz w objektywach, dobrze zresztą korygowanych, niwecząc delikatność ostrości ; najłatwiej uwolnić można od komatu konstrukcje symetryczne, jakkolwiek i niektóre objektywy niesymetryczne wykazują mistrzowską korekcję akomatyczną.

Nim zajmiemy się objektywami, jakie są obecnie używane, musimy jeszcze zastanowić się nad wyglądem obrazów zależnie od kątów widzenia objektywów wogóle. Wiemy, że im ogniskowa jest krótsza, tern mniejsze daje obrazy przedmiotów w danej odległości położonych. Jeżeli na płycie

[A

cl

fig. 34

fig. 33.

13 X 18 cm. zrobimy zdjęcie raz ogniskową 12 cm., drugi raz 30 cm. otrzymamy na pierwszem zdjęciu kąt obrazu dwa razy szerszy (fig. 34), niż na drugiem, w pierwszym bowiem wypadku obejmował ten kąt około 60°, w drugim około 30°. Ogniskowa 9 cm. objęłaby na płycie tej nawet kąt około 100°. Kąt obrazu (Bildfeldwinkel) ma ogromny wpływ na wygląd, Czyli perspektywę obrazu. Im kąt obrazu jest mniejszy (a więc im ogniskowa jest dłuższa), tern milsza dla oka będzie perspektywa zdjęcia. Na odwrót często konieczność zmusza do używania objektywów o krótkich ogniskowych, a więc o wielkich kątach obrazu, jeżeli np. odstęp od przedmiotu musi być mały. Do zdjęć portretowych kąt obrazu powinien wynosić 20—40°, do krajobrazów i studjów rodzajowych 30—60° do zdjęć pannoramowych, reprodukcyj i zdjęć wnętrz 60—100 i więcej. Stąd też i objektywy, odpowiednio do zastosowania, dzielimy według ich kąta obrazu : na normalne, ostrokątne (Longfocus) i rozwartokątne (Wide angle, Weitwinkel). Prostem jest, że np. ogniskowa 15 cm. obejmuje na płycie 9 X 12 cm. zupełnie taki sam kąt obrazu, jak ogniskowa 30 cm. na płycie 18 X 24 cm.; natomiast objektyw uniwersalny o ogniskowej 15 cm., przeznaczony na format 9 X 12, może być z ma-łemi przysłonami użyty na format 18 X 24 jako objektyw rozwartokątny, dając w tym wypadku kąt 90°, podczas gdy na płycie 9 X 12 kąt obrazu tego objektywu obejmuje tylko 55°.

Kąt obrazu zawisł jedynie od ogniskowej i od formatu zdjęcia, natomiast zupełnie niezależna jest od tego rozciągłość pola objektywu (Bildfeld), zwana także polem obrazu. Gdy mały objektyw umieścimy w obszernym aparacie i zmniejszywszy przysłonę, oglądamy obraz ostry na matówce, widzimy na niej, że okrągły obraz jasny otoczony jest czarną winietą. Rozciągłość „widzenia“ objektywu obejmuje zatem jasne pole obrazu; tego, co jest poza tern polem, objektyw nie „widzi“, więc oddaje czarno. Średnica tego jasnego kręgu (Lichtkreis) obrazu zależna jest od ogniskowej objektywu i od jego budowy; im większą średnicę ma objektyw i im jest krótszy, tern rozleglejszy będzie ten krąg jasny przy danej ogniskowej. Rozciągłość tego pola jasnego nie ma nic wspólnego z ostrością, gdyż brzegi obrazu, jakkolwiek jeszcze dość jasne, mogą być już zupełnie bezużyteczne z powodu nieostrości.

Osiowanie (Zentrierung) objektywów jest prawie zawsze w stopniu zadowalniającym uskuteczniane ; jedynie u objektywów tanich, z nieznanych fabryk pochodzących, mogą być pod tym względem pewne wątpliwości. Dla upewnienia się wystarczy aparat z objektywem skierować na kilka punktów świecących, np. na kilka świec w oddaleniu, a następnie okręcać objektyw w oprawie, przyczem obrazy ostre tych jasnych punktów na matówce nie powinny ani drgnąć; jeżeli zaś one kręcą się wraz z objektywem, jest to dowód złego osiowania soczewek i taki objektyw należy odrzucić.

W soczewkach, zwłaszcza zrobionych z nowych sort szkieł, znajdują się często w szkle drobniutkie pęcherzyki powietrza, lub małe ziarnka piasku, kamyczki etc. Nie jest to wada soczewki, gdyż pominąwszy znikomą (0*lo*/₀) stratę światła, nic one nie szkodzą ostrości; owszem można je uważać za dowód, że objektyw zrobiony jest z nowych sort szkieł, a zatem lepszy, niż z dawnych. Podobnież mają niektóre sorty szkieł nowych zabarwienie nieco żółtawe lub zielonawe, co również trudno za wadę poczytać, tern bardziej, że te bardzo dla korekcji pożądane szkła nie zawsze mogą być zupełnie bezbarwne.

Oprawa objektywu, w której umocowane są jego soczewki, sporządzana bywa zwykle z mosiądzu, nieraz też z magnalu (tj. z aijażu metali lekkich: glin i magn).

Lj'v;

Rozróżniamy oprawy zwykłe (Normal fassung), wgłębione (versenkte Fassung) i ślimakowe do kamer ręcznych (Schne-ckengangfassung, Archimedesgewinde)

fig. 35.

(fig. 35). Te ostatnie urządzone są po nastawiania objektywu na różne odległości, podczas gdy wgłębione tern się tylko różnią od zwykłych, że objektyw mało wystercza poza deseczkę kamery, jest bowiem prawie cały w nią zagłębiony.

Do zmieniania szerokości otworów objektywu służy dziś

Do obcierania soczewek z kurzu lub pary skroplonej należy używać czystego, kilkakrotnie pranego płatka lnianego lub papieru Bertolda (Berthold-Putzpapier) ; polecana często skórka irchowa zawiera nieraz drobne grudki wapienne, które mogłyby powierzchnię soczewek porysować.

niemal powszechnie przysłona tęczówkowa (Irisblende), złożona z sierpów kauczukowych lub stalowych, rozsuwających się za obrotem pierścienia na oprawie objektywu ; czasami używane są przysłony obrotowe (Revolverblenden) a jeszcze rzadziej wstawiane (Einsteckblenden) lub przesuwane (Schiebeblenden). Przysłonę tęczówkową, oraz jej pierścień zewnętrzny, wskazanem jest natrzeć od czasu do czasu czystym olejem kościanym, podobnież gwinty do przykręcania objektywu i soczewek.

Gdyby w objektywie jedna ze soczewek pękła, należy rysę zakryć czarnym lakierem matowym; gdyby nawet części soczewki brakło, można robić zdjęcia bez zarzutu, jeżeli się tylko pustą przestrzeń zakryje czarnym papierem lub czarnym plastrem angielskim.

Wszystkie normalne gwinty zakręca się w prawo, odkfęca zaś w lewo. Gwintów nie należy zbyt silnie przykręcać, gdyż przez to mogą powstać w soczewkach szkodliwe napięcia (Spannungen) ⁴) lub nawet pęknięcia. Jeżeli jakiego gwintu rozkręcić nie można, należy między gwinty zapuścić nieco oleju kościanego, lub lekko ogrzać część zewnętrzną. Bez potrzeby nie należy nigdy rozkręcać soczewek, gdyż niektóre objektywy tracą znacznie na ostrości, jeżeli soczewki ich nie stoją dokładnie we właściwem oddaleniu wzajemnem.

Zaznajomiwszy się z własnościami ogólnemi soczewek i sporządzanych z nich objektywów fotograficznych, możemy przejść do omówienia typów tych objektywów, które zdobyły sobie szersze rozpowszechnienie. Dc najtańszych objektywów należą (fig. 23) soczewki pojedyncze w stosowanej oprawie z kilku przysłonami. Dwie takie soczewki, umieszczone symetrycznie do przysłony, dają aplanat peryskopowy, nieachroma-tyczny. Z przysłonami małemi dają te objektywy zdjęcia zupełnie ostre; niektóre z nich (Bistigmat) mają nadto oprawę przesuwaną celem wyrównania różnicy ogniska chemicznego. Kąt obrazu jest dość duży (z małemi przysłonami nawet 90°). Do peryskopowych należy też Hypergon, obejmujący ogromny kąt obrazu (do 130°).

Aplanaty achromatyczne omówiliśmy już powyżej; pomimo niskiej ceny wystarczają (fig. 30) do bardzo wielu celów. Istnieją w różnych sortach: np. portretowe o jasności F : 4*5 — F :6, uniwersalne o jasności F:7 — F : 11 i rozwartokątne F:9 — F : 22. Aplanaty odznaczają się zwykle doskonałą ostrością środkową (Mittenschärfe), w czem ich nawet anastygmaty nie przewyższają.

Pojedynczy objektyw achromatyczny (fig. 27) wychodzi powoli z użycia, może z powodu niewielkiej jasności (F : 12 — F : 16), gdyż dawał zdjęcia bardzo dobre, odznaczające się zwłaszcza głębią rysunku, posiadając bowiem tylko dwie sklejone ze sobą soczewki, wolny był zupełnie od odbić światła, sprowadzających często mglistość zdjęć objekty-wami, w których z powodu większej ilości soczewek część światła ulega wielokrotnym odbiciom między ich powierzchniami. Natomiast objektyw pojedynczy, złożony z 3 lub 4 ski-

•>

fig. 37.

fig. 36. a

towanych z sobą soczewek, często bywa używany jako soczewka anastygmatowa (fig. 36), gdyż pełnym otworem daje obraz ostry o znacznej rozciągłości.

Soczewki anastygmatowe, stanowiące same dla siebie objektyw, mogą być zestawione po dwie w jeden system (fig. 37), dając objektyw symetryczny o znacznej jasności i ogromnej sprawności. Mając trzy lub więcej takich soczewek o różnych ogniskowych, możemy je zestawiać ze sobą dowolnie, otrzymując w ten sposób objektyw zestawiany (Objektivsatz), w którym niemal dla wszystkich celów możemy sobié dobrać ogniskową odpowiednią. Np. mamy trzy soczewki anastygmatowe o ogniskowych: I = 20 cm., II — 30 cm., III = 40 cm. Zestawiając I i II, otrzymamy wypadkową ogniskową F = 12*5 cm. według wzoru, w którym d oznacza odległość soczewek od siebie:

600

20 X 30

fi + f, — d ~ 20 -f 30 — 2 ~    48

Soczewki II i III dadzą nam po skombinowaniu ogniskową 17*5 cm. Na płycie np. 13 X 18 cm. obejmą nam te kombinacje różne kąty obrazu, możemy więc do każdego celu zestawić sobie objektyw odpowiedni. Soczewki anastygmatowe

f, • f,

= 12'5 cm.

mają zwykle dwa razy mniejszy otwór wolny, niż objektyw, w który są złożone; np. połówki objektywu o jasności F : 63 mają jasność F: 12⁵5.

Objektyw, złożony z dwu soczewek anastygmatowych, tworzy anastygmat symetryczny, wyrabiany przez wiele fabryk o jasności F:4‘0 do F : 11, odpowiedriio do swego przeznaczenia. Oprócz tego istnieją anastygmaty niesymetryczne (fig. 38), których części nie mogą być dla siebie użyte jako objektywy samoistne. Pomimo to korekcja ich może być nie-tylko równa, ale czasem nawet lepsza, niż anastygmatów symetrycznych; dotyczy to między innemi dystorsji, od której nie wszystkie objektywy symetryczne eo ipso są wolne⁵).

W czasach nowszych używane są często w obiektywach t. zw. soczewki powietrzne, to znaczy warstewki powietrza, zamknięte między dwiema soczewkami. Np. objektyw

pa⁵«!

липки.¹! uni ifTjyiTfpraniim \®Ая.пг⁵ г,, ИШ®

JEU

fig. 38.

fig. 39.

Gaussa (fig. 33), stanowiący pierwotyp wielu anastygmatów, składa się z trzech soczewek, z których dwie (a i c) są szklane, środkową zaś (&) tworzy warstewka powietrza między niemi zamknięta. Konstrukcje, w których skład wchodzą soczewki powietrzne, nazywamy djalitycznemi (fig. 39); są zwykle tańsze, niż skitowane, pomimo równie wysokiego stopnia korekcji; natomiast wadą ich być mogą refleksy światła między wieloma wolno stojącemi powierzchniami soczewek. Przytem jaśniejsze z nich (F : 4 — F : 5⁵5) mają tę właściwość, że rozciągłość ostrości nie da się wydatnie zwiększyć przez zmiejszenie przysłon.

Konstrukcje anastygmatyczne uchodziły do niedawna za szczyt udoskonalenia i rzeczywiście dają w rękę fotografującym objektywy, wolne od wszelkich wad ostrości rysunku, gdy idzie o zdjęcia przedmiotów w jednej płaszczyźnie. Poza reprodukcjami jednak ma fotografja przeważnie do rozwiązania zadania inne, a to zdjęcia przedmiotów trójwymiarowych, leżących w różnych płaszczyznach, a zatem w różnych oddaleniach od objektywu. Za jedyny sposób uzyskania ostrości takich zdjęć uchodziło, poparte zresztą rozumowaniem teoretycz-nem, zmniejszanie przysłony objektywu, aby ostrość w głąb (głębokość ostrości) zwiększyć w stopniu wymaganym praktycznie.

Dopiero w r. 1923 powiodło się drowi P. Rudolphowi, który przed laty obliczył pierwsze anastygmaty zeissowskie, obmyśleć konstrukcję objektywów, posiadających zwiększoną ostrość w głąb mimo wielkiej jasności. Konstrukcje te nazwał plazmatami, jako posiadające zwiększoną plastyczność rysunku.

P 1 a z m a t tedy jest objektywem, korygowanym nietylko sferycznie, chromatycznie i astygmatycznie, lecz także „plastycznie“, a moźebne jest to przez zastosowanie konstrukcji mieszanej, zawierającej obok soczewek skitowanych także przedzielone warstewkami powietrza (fig. 40). Wartość tej pia

-    яр

DOPPa-PLASMATj^

li

Я5Я

IŁ

D.R.P Di;RUDOLPH I

■»m«i

HU60 MEYER&G9: SOERLITZ

5Щ

WL

'. lii

-----

agpijl

fig. 40.

fig. 41.

styczności rysunku przedmiotów w różnych oddaleniach ujawnia się oczywiście tylko w zdjęciach wielkiemi przysłonami, zwłaszcza w tych, które mają być następnie powiększone dość znacznie.

Konstrukcja Petzvala jest objekty wem portretowym o wielkiej jasności i pomimo, że datuje się jeszcze od roku 1840, mało ma do dziś równych sobie poza anastygma-tami. Pierwsze okazy (fig. 41) posiadały wolny otwór 1:4 — 1:5; dziś, dzięki nowym sortom szkieł, są nawet serje o jasności 1:2 3, jest to zatem objektyw specjalnie nadający się do fotografji portretowej, gdyż ostrość już przy pełnym otworze jest bardzo ścisła, chociaż rozciągłość jej niezbyt wielka (15—25°). Z powodu dużych rozmiarów nie nadaje się ta konstrukcja do żadnych kamer ręcznych i do większości podróżnych. Używana bywa także do celów rzutniczych, a wówczas achromatyzm jej jest innego rodzaju, nie chemiczny, lecz optyczny.

T e 1 e o b j e к t у w у znajdują się jeszcze w dobie rozwoju i zdobywają sobie uznanie z każdym dniem szersze. Konstrukcje takie służyły początkowo do zdjęć ze znacznych odległości, a pierwotną ich formą była zwykła luneta. Z powodu znacznej długości takich lunet zastąpiono je później lunetami systemu Galileusza (lornetki teatralne), a z nich rozwinął się nowoczesny typ teleobjektywów, które zatem składają się z soczewki powiększającej u frontu i z soczewki pomniejszają-

cej w tyle umieszczonej (ng. 42). Jako części frontowej można użyć jakiegokolwiek dobrze korygowanego objektywu; tylna część jest soczewką pomniejszającą, również odpowiednio korygowaną i o ogniskowej krótszej, niż ma część frontowa. Oprawa teleobjektywu składa się z rury metalowej mieszczącej u frontu objektyw zwyczajny, a w tyle soczewkę pomniejszającą, czyli telenegatyw, który można od objektywu frontowego oddalać, lub doń przybliżać. Stąd teleobjektywy nie mają stałej ogniskowej, lecz w każdem oddaleniu matówki dadzą obraz przedmiotów, gdy tylko obie części teleobjektywu ustawimy w odpowiedniej od siebie odległości. Obraz ten będzie tem większy, im bardziej zbliżamy soczewkę I; 'ku^. pomniejszającą do objektywu u frontu, zarazem l i jednak musimy coraz bardziej rozsuwać miech li kamery. Jeden teleobjektyw daje nam zatem cały szereg różnych ogniskowych w dowolnym wyborze, przyczem (posiadając punkt główny w powietrzu przed objektywem) wymaga miecha znacznie krótszego niż ogniskowa. Jeżeli F oznacza ogniskową objektywu frontowego, f ogniskową soczewki pomniejszającej, a o oddalenie obu tych części ponad różnicę ich ogniskowych*), to wypadkowa ogniskowa <p = ——ÿ—^

'    O

ciąg miecha będzie: w =    — 8.

F

vjf;

...... -о

ГП':

fi*. 42.

zaś roz-

będzie =

N. р. F =12 cm., S = 1 cm., f -= 6 cm.; wtedy 12 X 6

72 X

B- co

72 cm., rozciąg wyniesie tylko

= 30 cm. Używając zatem teleobjektywu, wystarczy nam przy ogniskowej 72 cm. mieć aparat, posiadający tylko 30 ciągu. Jeszcze korzystniej przedstawi się rzecz, jeżeli mamy zdejmować przedmioty bliższe; wtedy oddalenie przedmiotu

12

cm. roz-

D=H +f)

+ F,

(f + i)

obrazu.

rozciąg kamery w = cp gdzie p = wielkość przedmiotu, zaś o — wielkość jego

N. p. dla 7a wielkości naturalnej ^

- f,

o ! a,

—^ mielibyśmy

*) A więc całe oddalenie obu części wyniesie F — f 4- 8, czyli w wypadku poniższym 12 — 6 -j- 1 =. 7 cm.

Éjjjjj

M

ł;

• ' \ ■‘N*

- :f ^

II

l - -

'

В

шШёг

r -B

«W*⁵

!Г* -Ç

m

m

' : : -

,"v*

à

TABLICA 2.

•Ш

••■ ■• 1

-. .’li»! t

M ■ \

8РГ® Ш» 'S*

ч    **p! -    •    :

Iff

W щ щ

fÄ

P VIS

!»* j

WTif fe~™~^feïjfe

A “. fer

i

[S-ti

fe

!

N>*

ш

ёя

^fefe

-

SiS

:_fe-

. ' . /

■

'■

fefe....

felp;

TABLICA 3.

odstęp od przedmiotu D = 72 ^    -j-    + 12 = 300 cm.,

a rozciąg W = 72

6 = 66 cm., podczas

fi + A")

V.2 ^ \2J

gdy przy zwykłym objektywie o 72 cm. ogniskowej musielibyśmy użyć rozciągu = 108 cm., a odstępu od przedmiotu = 226 cm.

Powiedzieliśmy wyżej, że częścią składową teleobjektywu może być każdy zwykły objektyw, a ponieważ teleobjektywy obejmują stosunkowo mały kąt obrazu (12 — 15°), zależy na tern tylko, aby objektyw miał dobrą ostrość środkową, bo ostrość na brzegach wcale w grę nie wchodzi. Stąd aplanat zwykły lub objektyw Petzvala będzie tu równie dobry, jak najlepszy anastygmat. Natomiast pożądany jest wielki wolny otwór objektywu, aby otrzymać znaczną jasność teleobjektywu. N. p. użyliśmy aplanatu o ogniskowej 12 cm. i otworze F : 6; jeżeli przez dołączenie w tyle soczewki pomniejszającej przemienimy go na teleobjektyw o ogniskowej 30 cm., to jasność zmniejszy

12

X 30 = F:15-

F

się również odpowiednio i wynosić będzie —

Gdyby aplanat miał otwór F : 5, to jasność teleobjektywu byłaby F : 12-5») i t. d.

Ponieweż przez rozsuwanie obu części składowych teleobjektywu możemy w granicach niemal dowolnych zmieniać jego ogniskową, zdołamy ze stałego oddalenia przedmiotu uzyskiwać obraz jego w różnych wymiarach, lub też z różnych oddaleń wymiary te same. Do zdjęć bardzo dalekich (architektury lub gór) używa się długich ogniskowych teleobjektywu ; do zdjęć bliższych (obrazki rodzajowe, grupy, portrety, krajobrazy), odpowiednie będą ogniskowe krótsze, a za to o większej jasności.

Nadto są w hadlu teleobjektywy bardzo zgrabnej konstrukcji, gdyż mają wielkość i formę zwykłego aplanatu (fig. 43. a jasność bardzo znaczną (F4⁻5 — F : 10). Na format 13X⁶8 cm. ogniskowa jest 30 — 45 cm., a rozciąg kamery tylko 20 cm. Mają ogniskową stałą; używa się ich z korzyścią do portretów i krajobrazów, zwłaszcza o zakroju artystycznym ; opatrzone są przysłoną tęczówkową i w zastosowaniu nie

różnią się niczem od innych objektywów. Ceny są przystępne,, a ostrość bez zarzutu.

Takie odmiany teleobjektywów są w handlu'pod nazwą Biste-lar, Telestigmat, (fig. 44 ), Adon, adjustable landscape lens, objektyw

fig. 4B.

fig. u.

i'

Bergheima, etc.: z tych dwa ostatnie należą do nieachroma-tycznych, przeznaczone są więc do zdjęć artystycznych we większych formatach.

Wskazaną jest rzeczą, przed zakupnem nowego objektywu zmierzyć ogniskową i jasność⁷), nadto zbadać rozciągłość obrazu ostrego przy pełnym otworze i przy mniejszych przysłonach, wreszcie przekonać się próbnem zdjęciem mapy lub pisma, czy objektyw nie ma różnicy ogniska chemicznego.

Niektóre objektywy, zwłaszcza gaussowskie, mają nieraz wadę wytwarzania na negatywach plam świetlnych, występujących zwłaszcza przy mniejszych przysłonach ; są to jasne okrągłe plamy (na negatywie ciemne), zwykle dość ostro odgraniczone (Blendenflecke). Zjawisko to występuje najsilniej przy zdjęciach o wiekich kontrastach świateł i cieni, zwłaszcza przy zdjęciach krajobrazowych, w których i samo słońce jest na zdjęciu, choćby częściowo chmurami przysłonięte. Stąd też objektywy djalityczne są do zdjęć takich mniej odpowiednie. Plamy przysłonowe występują zresztą także czasem i przy niektórych objektywach skitowanych, jakkolwiek w stopniu mniejszym.

Poznawszy tak w ogólnych zarysach najważniejsze własności objektywów fotograficznych, łatwiej będzie przystąpić do kwestji wyboru objektywu do danego celu. W wypadkach, w których jeden i ten sam objektyw ma sprostać zadaniom różnorodnym, wybór padnie na anastygmat średniej jasności (F : 4—7) i o normalnie długiej ogniskowej (na format zdjęć 13 X 18 około 20 — 25 cm.). Jeżeli kamera posiada podwójnie długi rozciąg mieszka, wskazane jest, wybrać anastygmat skitowany, sześcio- lub ośmiosoczewkowy, którego po-

cm..

łówki mają nierówne ogniskowe, aby w ten sposób mieć niejako trzy objektywy w jednym. Do kamer o krótszym rozciągu mieszka dobre usługi odda anastygmat niesymetryczny. Gdy cena'gra rolę, wybierzemy anastygmat djalityczny, jako tańszy od skitowanych ; w ostateczności i aplanat lepszej konstrukcji o nieco dłuższej ogniskowej (24 — 28 cm.) odda usługi wy-starczające.

Do celów sportowych i niektórych naukowych, gdzie w pierwszej linji idzie o zdjęcia najszybsze, nawet przy złem oświetleniu, pierwszeństwo damy anastygmatom bardzo jasnym (F : 2 — F : 3’5), skitowanym lub djalitycznym, o ogniskowej normalnej. Zdjęcia portretowe natomiast wymagają wielkiej jasności objektywów, zwłaszcza wtedy, gdy oświetlenie jest skąpe, lub przedmiot (dzieci) ruchliwy. Jasność F : 3 — 5 wystarczy, natomiast ogniskowe wybierać należy raczej za długie, niż zbyt krótkie (n. p. 30 — 40 cm. na format 13 X 18). Ponieważ mniej tu zależy na ostrości aż do brzegów, wystarczy konstrukcja aplanatyczna lub jasny teleobjektyw.

Zdjęcia architektoniczne wymagają różnych ogniskowych⁸), czasem nawet bardzo krótkich, a zato jasność objektywu jest rzeczą podrzędną. Wskazane tu zatem będą anastygmaty skito-wane, złożone z nierównych połówek, czyli półsymetryczne, o ogniskowej wypadkowej nieco za krótkiej na format (n. p. 15 cm. na zdjęcia 13 X 18); często okaże się nieodzownym nadto drugi objektyw o bardzo krótkiej ogniskowej do zdjęć rozwartokątnych.

Reprodukcje wreszcie i zdjęcia techniczne nie wymagają objektywów jasnych, ale zato o wysokim stopniu korekcji wszystkich błędów ostrości, zwłaszcza dobrego wypłaszczenia obrazu.

III.

¹

Do sprawdzenia, czy i w jakim stopniu obtulka ten błąd posiada, wystarczy urządzenie bardzo proste. Kawałek drewienka, ściętego w kształcie ostrego klina, wkłada s;ę do obtułki otwartej, a na brzegi jej kładzie się linijkę, zarysowując ołówkiem na klinku miejsce, w którem linijka styka się z ukośną płaszczyzną klinka. Włóżmy do ramy mitówkowej ( )d strony ma-towej) kim powinien po ułożeniu linijki na ramce zetknąć się z nią w temsa-co poprzednio miejscu. Rzecz prosta, że w ob tutce należy przedtem umieścić w zwykły sposób szybkę szklaną lub nieużyteczny negatyw.

²

Racjonalniej jest przyjąć Yiooo ogniskowej jako największą dopuszczalną nieostrość, gdyż z jednej strony korekcja objektywów odbywa się w procentowym stosunku ogniskowej, a z drugiej strony zdjęcia ogniskowemi długiemi bywają oglądane z większych oddaleń oczu (niż krótkiemi robione), zatem nieostrość może być nieco znaczniejsza, nim się da spostrzec.

³

W optyce używane są różne gatunki szkieł, dzielące się w zasadzie na krony (Crowngläser) i flinty (Flintgläser). Krön słabiej łamie i słabiej rozszczepia światło niż flint. Od kilkunastu lat są nadto szkła t. zw. typu nowego (przeważnie przez hutę Schotta w Jenie wyrabiane), które mają współczynniki załamania niemal niezależne od współczynników rozprószenia, wskutek czego stały się nieocenione nietylko we fotografji, ale i we wszystkich innych gałęziach optyki.

⁴

Zupełnie co innego znaczą smugi (Schlieren) w soczewkach, powstałe skutkiem błędnego chłodzenia stopionej masy szklanej. Jeżeli aparat z objekty-wem skierujemy na jasną świecę, a potem odjąwszy matówkę, umieścimy w jej płaszczyźnie oko, po przesunięciu aparatu nieco w bok powinna nastąpić ciemność zupełna. Świetlne nitki na tle ciemnem są dowodem smug w szkle.

⁵

Ściśle wolne od dystorsji sa objektywy symetryczne tylko wtedy,, gdy robimy nimi reprodukcje w naturalnej wielkości.

⁶

Różnicę między ogniskową objektywu oryginalnego, a ogniskową teleobjektywu, nazywają także powiększeniem. N. p. ogniskowa aplanatu = się 12 cm, a teleobjektywu = 36 cm ; wtedy namy powiększenie

= 3-krotne; przy = 54 cm., mielibyśmy powiększenie = 47j-krotne.

W ten sposób także jasność objektywu, podzielona przez powiększenie, daje jasność teleobjektywu (n.p. F : 6 X 3 = F : 18, lub F : 6 X ^ = F: 27).

⁷

Bardzo często, zwłaszcza u objektywów tańszych, dane co do wolnego otworu są mocno przesadzone (n. p. niektóre aplanaty mają zamiast F : 7 tylko F : 9, lub zamiast F : 8 tylko F : 11 i t. d ,). Taksamo niema aplanatu, któryby np. przy ogniskowej 14 cm. wyrysował pełnym otworem ostro format 9 X 12 cm; należy więc bardzo krytycznie przyjmować tego rodzaju daty w cennikach objektywów. Zwykły aplanat o ogniskowej 15 wyrysuje dopiero przy przysłonie F : 16 — F : 22 całą płytę 9 X 12 ze znośną ostrością aż do brzegów.

⁸

Wspomnieć tu należy o soczewkach, które są w handlu pod różnemi nazwami (n. p. Zeissa Distarlinsen), przeznaczone do zmieniania ogniskowej danego objektywu. Soczewki takie nasadza się na objektyw; gdy są dobrze obliczone, nie szkodzą ostrości zdjęć, a modyfikują ogniskową w każdym żądanym kierunku. Są także podobne soczewki do zdjęć zbliska kamerami o niezmiennej długości miecha.

Klisze I błony.

Wiele związków chemicznych posiada własność zmieniania pod wpływem światła swego składu; w pierwszym rzędzie obok związków chromu zasługują na uwagę związki srebra, gdyż grają we fotografji rolę panującą.

Srebro metaliczne (Ag), zanurzone w silnym kwasie azotowym (HN0₃), daje roztwór azotanu srebra (Ag N0₈), którym napojony papier czernieje pod wpływem światła, pozostawiając na papierze czyste srebro w postaci ciemnego proszku. Podobnie zachowuje się chlorek, jodek i bromek srebra. Działanie to światła wymaga jednak dość długiego czasu; do zdjęć zatem fotograficznych takie postępowanie nie jest odpowiednie i używa się do tego celu wyłącznie związków srebra rozmieszczonych w koloidach ¹) we formie zawiesiny.

Jeżeli ciało stałe zmieszamy w ten sposób z płynem, aby zawieszone było w płynie w postaci drobniutkich cząsteczek, otrzymamy tzw. zawiesinę (Emulsion). Taką zawiesiną jest np. mleko, gdyż zawiera drobne cząsteczki sernika i masła, zawieszone w wodzie. Jeżeli ciało płynne wyparuje, otrzymamy suchą zawiesinę (n. p. w żelatynie).

*■¹ ¹

)•

Po dagerotypji przyszła kolej na zawiesinę jodku, a później bromku srebra w kolodjonie ² ³), a klisze takie musiały być zużywane w stanie mokrym, później już i w suchym; dopiero Maddox (1871) umożebnił dzisiejszy rozwój fotografji, sporządzając klisze szklane, preparowane suchą zawiesiną bromku srebra w żelatynie, czyli żelem bromosrebrowym

Jeżeli azotan srebra (AgN0₃) rozpuścimy w ciepłym roztworze żelatyny we wodzie i dodamy do tej mieszaniny roztworu bromu potasowego (KBr), następuje wzajemne działanie chemiczne: srebro łączy się z bromem, dając bromek srebra (AgBr), zaś potas z bezwodnikiem azotowym łączy się w azotan potasowy (KN0₃) czyli saletrę. Po stężeniu żelatyny pozostaje w niej bromek srebra, zawieszony w postaci bardzo drobnego proszku. Jeżeli płukaniem w zimnej wodzie wydalimy z tego żelu niepotrzebną saletrę i po ponownem stopieniu powleczemy nim szyby szklane, możemy na nich robić zdjęcia fotograficzne.

Na tern polega fabrykacja klisz, której przebieg jest w zasadzie następujący: Czyste szyby szklane oblewa się rzadkim roztworem żelatyny z dodatkiem piwa ; powłoka ta służy na to, aby się żel dobrze na szkle trzymał i nie oddzielał się od szkła pod wpływem chemikaljów. W tyglach glinianych rozpuszcza się najczystszą żelatynę we wodzie przez ogrzanie, poczem dodaje się odpowiedniej ilości azotonu srebra. Osobno przygotowany roztwór bromku potasowego wlewa się zwolna do roztworu żelatyny z azotanem, mieszając ustawicznie, aby działanie chemiczne nastąpiło dokładnie.

Od tej chwili dalsze prace odbywać się już muszą przy świetle odpowiednio zabarwionem, gdyż w żelatynie utworzył się już czuły na światło bromek srebra. Szklanemi łyżkami wybiera się żel płynny z garnków i rzuca się na płaskie miski gliniane, chłodzone od spodu lodem. Na nich żel ścina się w galaretę, którą kraje się w wąskie paski i płucze przepływającą ciągle zimną wodą, aby niepotrzebny azotan potasu wydalić. Po dokłądnem wypłukaniu topi się żel powtórnie w garnkach glinianych i utrzymuje przez czas dłuższy w ściśle określonej ciepłocie, wskutek czego żel „dojrzewa“ t. j. zyskuje na czułości.

To dojrzewanie polega na tern, że drobniutkie cząsteczki bromku srebrowego skupiają się we większe nieco ziarenka ; stąd teżklisze wysoce czułe mają większe „ziarno“, niż mniej czułe. Oprócz tego można czułość płyt podwyższyć przez dodatek amoniaku, azotanu srebrowego itp. W tern stadjum dodaje się do żelu odpowiednich barwików (eozyna, erytrozyna, pinachrom), jeżeli mają być fabrykowane klisze barwoczułe. Gotowym już teraz żelem oblewa się szyby szklane, opatrzone wspomnianą powłoką, a po skrzepnięciu żelu wstawia się je do odpowiednio urządzonych suszarń, w których schną, zyskując i teraz jeszcze na czułości. Po kilku próbach, czy zawiesina się „udała“, kraje się duże szyby djamentami na odpowiednie formaty⁴), opakowuje i rozsyła.

Formaty klisz mogą być odpowiednio do zastosowania bardzo różne : jako normalne uchodzą wymiary w centymetrach: 4V₂ X 6, 6 X 9 9 X 12, 13 X 18, 18 X 24, 24 X 30, 30 X 40, 50 X 69, 60 X 80, 80 X Ю0: ponadto są w użyciu formaty angielskie, przeważnie na błony przeznaczone : 4X5, 6V₂ X U, 8 X 10% 10 X 12% 12 X 16, a dalej formaty stereoskopowe 45 X 107, 6 X 13, 9 X 18 i nowszy 10 X 15 cm. (pocztówki).

Na kliszy 9 X 12 cm. znajduje się około V*o grama srebra, z czego na utworzenie negatywu przypada Va tej ilości, a ²/a rozpuszcza się w utrwalaczu jako niepotrzebne; stąd dla otrzymania 1 grama srebra potrzeba około 60 klisz 9 X 12 cm, nie opłaca się więc w praktyce amatorskiej zbieranie używanego utrwalacza dla wydobycia zeń srebra; natomiast fotografowie zawodowi, zużywający kilkaset klisz tygodniowo, mogą z korzyścią zająć się, nietrudnem zresztą, uzyskiwaniem srebra z utrwalacza.

3 razy

Czułość klisz może być bardzo różna zależnie od zastosowania. Obecnie używane są powszechnie klisze w trzech czułościach : normalnie czułe, wysoce czułe, 2 krótszego wyświetlenia wymagające, i nadzwyczajnie czułe, znowu 2 — 3 razy krótsze pod względem wyświetlenia. Do mierzenia czułości, czyli wrażliwości na światło, służą osobne przyrządy, z których najwięcej rozpowszechniony jest senzyto-metr Scheinera obok innych dawniejszych.

Dla zorjentowania się i porównania różnych senzytome-trów służy tabelka, umieszczona na str. 39, podająca zarazem względne czasy wyświetlenia.

Do celów szczególnych istnieją sorty klisz w dostosowanych czułościach, jak np. klisze reprodukcyjne i fotomechani-czne (o czułości F : 20 — F : 50).

Niemniej ważną oprócz czułości cechą klisz jest ich stopniowanie (gradacja), zależne od ilości srebra w żelu, od grubości żelu, a po części i od jego czułości. W ogólności klisze im są czulsze, tern miękciej pracują, czyli tern mniejsze dają kontrasty między światłami a cieniami; są jednak od tej reguły wyjątki dość liczne. Im większą zawartość srebra ma żel, tern silniej kryte są światła w porównaniu z cieniami, a na odwrót zawiesina o znacznej ilości żelatyny, a małej srebra, musi pracować mdło.

Również grubość ziarna żelu (a zatem i czułość) ma wpływ na gradację; klisze drobnoziarniste dają światła przeźroczystsze, niż gruboziarniste. Ponadto zasób srebra ma wpływ na granice wyświetlenia; im mniej srebra klisza zawiera, tern ciaśniejsze są te granice, a ponieważ zwykle klisze mniej czułe zasobniejsze są w srebro, niż wysoce czułe, zatem na kliszach bardzo czułych trudniej otrzymać dobre wyniki, gdyż stosunkowo

to

©OOtM-CDiD^OOC^—*С»О>00С^©(ОтГС0С<1г-< св ^ о

г-Н <—ч т—i т——i ł-H r—H W-H Т“Н    т—Н

©ОООООООООООСМЮОСОСООСОСОЮ^ОО

OOCJCOOCOOOOOOCOiOTfCOCMCM—

Ю Tt« СО см см —> —

27-30 26-29 25—28 24—27 23—26 22—25 21-24 20—23 19—22 18—20 17—19 16-18 15—17 14-16 13—15 12-14 11—13 11—12 10 — 12 10-1 i 9-10

Стч

ci

t: r

00 CO 00 o o o

СО Ю CM ^ - o

fO to GO co co to

O CD Tf CM —

— — CM

ococoococooeocD

Wynne

(Infallible)

Względne

wyświetlenie

Scheiner

Hurther-Driffie d

Warnerke

małe błędy w wyświetleniu wystarczą, aby zdjęcie okazało się niedoświetlone*).

W ogólności pod czułością (i po części gradacją) klisz rozumieć należy ich wrażliwość na światło białe, (a więc złożone z promieni różnobarwnych), a ponieważ związki chemiczne srebra czułe są najwięcej na światło niebieskie i fiołkowe, przeto światło białe zawdzięcza swe działanie na klisze przeważnie temu, że w składzie swym zawiera i promienie niebieskie **).

*) Np. na kliszach o czułości 6 — 10° Sch. wyświetlenie zarówno 2 jak i 10 sekund trwające da wynik prawie taksamo dobry; tymczasem na kliszach bard'.o czułych (17—19° Sch.) wyświetlenie */j sekundy da wynik dobry, ale 1 sekunda (a więc, tylko dwa razy dłużej) da już negatyw prześwietlony.

**) Na bromek srebra działają właściwie najsilniej promienie pozafioł-kowe (tzw. chemiczne); jednakże prawie wszystkie gatunki szkła są dla tych promieni mało przepuszczalne, wobec czego ta wrażliwość klisz na promienie chemiczne nie bywa w praktyce zużytkowana, przechodzą bowiem przez obje-Myw szklany.

Ważna w fotochemji zasada opiewa, że na związki może działać tylko światło przez nie pochłonięte, a nigdy odbitej tymczasem barwa zawiesiny bromosrebrowej jest żółtawa lub zielonawa, odbija zatem te kolory, a chłonie barwy dopełniające (complementar) tj. niebieską i fiołkową, jest więc tylko na te barwy czuła. Aby zatem na żel działało i światło zielone, żółte, lub czerwone, należy go odpowiednio zabarwić, aby te barwy chłonął. Na powyższej zasadzie polega fabrykacja klisz b a r w o c z uł у c h, tj. takich, które oprócz niebieskich czułe są i na barwę zieloną, żółtą lub pomarańczową. Pod tą czułością na barwy należy naturalnie rozumieć tylko odpowiedni stopień oddania ich jasności, ale nie oddanie samo tych barw, gdyż negatywy są po wywołaniu czarne, ale nie kolorowe. W tym celu dodaje się do płynnego jeszcze żelu odpowiednich barwików⁵) lub też kąpie się⁶) (w ciemności) gotową już kliszę w ich roztworach. Stąd warstwa klisz barwoczułych ma kolor różowy lub pomarańczowy. Pomimo jednak tego uczulenia i na inne barwy przeważa przecież pierwotna czułość żelu na promienie niebieskie u większości klisz barwoczułych. Gdy zdjęcie przedmiotu kolorowego na zwykłej kliszy daje nam na odbitce przedmioty innych barw prawie czarno, a niebieskie natomiast zbyt jasno, to zdjęcie na kliszy barwoczułej daje nam wprawdzie kolor żółty i zielony szaro, ale niebieski jeszcze zawsze za jasno. Klisze barwoczułe tedy oddają s t o-sunek jasności- barw, tak, jak on się oku ludzkiemu przedstawia; zwykle jednak wymagają przytłumienia przeważającego działania promieni niebieskich zapomocą odpowiednich urządzeń, t. zw. sączków.

Do tego służą najczęściej szybki szklane stosownie zabarwione. Pierwotnie używano tu szkła drzewnego (Holzglas) o barwie brudnożółtej⁷) ; później warstewek żelatynowych na szkle, zabarwionych na kolor żółty (kwas pikrynowy, tartra-cyna, auramina, auryna) lub kolodjonowych, a nawet listków żelatyny kolorowej; dopiero w najnowszych czasach udało się

1600

sporządzić szkło specjalnie do lego celu. Zwykłe szybki z brunatnego szkła drzewnego spełniały swe zadanie bardzo nieudolnie, gdyż, nie przytłumiając dostatecznie promieni fiołkowych, odcinały i znaczną część promieni potrzebnych.

Sączki sporządzone z zabarwionych odpowiednio warstewek żelatynowych lub kolodjonowych, umieszczonych dla • ochrony między dwiema płaskorównoległemi szybkami⁸) z bezbarwnego szkła, mogą być pod względem czasu wyświetlenia zupełnie bez zarzutu, gdyż barwiki można spektroskopem tak dobrać, aby (bez naruszenia np. światła zielonego i żółtego) przytłumiały w żądanym stopniu światło niebieskie. Wyświetlenie więc przy użyciu ich zwiększa się tylko nieznacznie (2 — 6 razy) i daje zupełnie zadowalniające wyniki. Mniejszą trwałość mają sączki z błonek żelatynowych, gdyż jako giętkie muszą leżeć tuż przed kliszą, aby nie niweczyły ostrości, wskutek czego szybko się rysują i ścierają; natomiast sprawność ich pod względem doboru barwnych promieni i czasu wyświetlenia jest bez zarzutu, a ceny bardzo przystępne.

Polecenia godne są szybki ze szkła, specjalnie do tego celu wyrabianego (Zeiss, Steinheil, Busch), gdyż przedłużają tylko 2 — 4 razy czas wyświetlenia, a dobór barwy mają za-dowalniający ; ponadto dadzą się zastosować przed lub za ob-jektywem, wobec czego nie mają zbyt wielkich rozmiarów.

Pamiętać należy, że jeżeli szybka umieszczona jest za objektywem (w aparacie), ustawiać należy obraz na matówce dopiero po włączeniu szybki, gdyż ta zmienia w pewnych granicach ogniskową, a raczej zbiegową.

Do zdjęć przedmiotów (np. kostjumów, kwiatów, obrazów), w których obok innych wiele jest barw pomarańczowych i czerwonych, służą osobne sorty klisz, uczulonych na barwy żółte i czerwone ; do tych celów używa się jużto sączków zabarwionych na kolor pomarańczowy, jako szybek, błonek żelatynowych lub kolodjonowych, jużto dokładnie płaskorówno-ległych skrzynek szklanych (cuvettes) wypełnionych zabarwionym stosownie płynem (K₂ Cr₂ 0₇).

Klisze barwoczułe zwykłe uczulone są na barwy (oprócz niebieskiej) zielone i żółte, odpowiednie są zatem do zdjęć krajobrazowych, rodzajowych, portretowych, architektonicznych

i przeważnej części reprodukcyjnych; do innych służą uczulone i na barwy czerwono-żółte. Jeżeli wszyskie barwy mają być oddane w odpowiednim stopniu jasności, muszą być użyte klisze czułe na wszystkie barwy, czyli wszechbarwo-czułe (panchromatic).

Do nadawania kliszom wrażliwości na inne barwy prócz niebieskiej i fioletowej służą roztwory chinolinowe, dodawane • wprost do płynnego jeszcze żelu, lub stosowane jako kąpiel doczulająca przed zdjęciem. Na barwy żółte i zielone do-czula erytrozyna lub pinaflavol, na zielone, żółte i pomarańczowe doczula czerwień etylowa lub ortochrom, na wszystkie barwy, a więc na uczynienie klisz wszechbarwoczułemi (pan-chromatycznemi), doczula pinacjanol (sam lub z pinaflawolem

Klisze ortochromatyczne można otrzymać, kąpiąc klisze zwykłe (nieortochromatyczne) w roztworze :

160 cm³ wody przekroplonej 80 cm³ alkoholu (denaturatu)

5 cm³ roztworu ortochromu 1: 1000.

Po 3 — 4 minutach kąpania przy świetle ciemnoczerwo-nem wyjmuje się klisze i bez opłukania odstawia się je do wysuszenia (w ciemności). W tej ilości roztworu można doczu-lić tuzin klisz 9 X 12 cm. (lub 6 sztuk 13 X 18); po dodaniu doń dalszych 2—3 cm. roztworu ortochromu można doczulić drugi tuzin klisz 9 X 12 cm.

Do klisz wszechbarwoczułych służy kąpiel, złożona z takiej, jak wyżej, ilości wody i alkoholu, zamiast ortochromu jednak dodaje się 5 cm³ roztworu pinachromu 1:1000.

Po 3 — 4 minutach kąpania klisz (w ciemności) suszy się je bez opłukania w ciemności zupełnej. Roztwory pinachromu i ortochromu dadzą się długo przechowywać, jeżeli się je chroni starannie od światła, nawet ciemnicowego.

Aby na kliszach, sposobami powyższymi doczulonych, otrzymać zdjęcia przedmiotów barwnych z odpowiedniem optycznem oddaniem stopnia jasności barw, należy stosować u objektywu sączki źótłe w odcieniu odpowiednim. Można jednak przez dodanie barwików do kąpieli doczulającej otrzymać takie klisze barwoczułe, które i bez sączka żółtego oddają np. żółtość jaśniej niż błękit. Takie bezsączkowe klisze barwoczułe sporządza się, kąpiąc klisze zwykłe w mieszaninie 1 gr. erytrozyny ze żółcią sączkową (Filtergelb), rozpuszczonej w 120 cm³ wody przekroplonej, do której po rozpuszczeniu dodano 60 cm³ alkoholu (denaturatu). Roztwór ten da się przechowywać bardzo długo w ciemności. Ilość powyższa wystarcza na dwa tuziny klisz 9 X 12 cm. Po odpyleniu klisz wkłada się je na 3 minuty do kąpieli (w ciemności) i następnie suszy się bez opłukania. Klisze tak doczulone są trwalsze nawet niż niedoczulane ; pamiętać jednak należy, że ogólna

ich wrażliwość na światło obniża się do połowy, wymagają zatem wyświetlenia (bez sączka) dwa razy dłuższego.

Dalszą ważną właściwością klisz szklanych są t. zw. o d-b las ki (aureola, Lichthöfe), zdarzające się przy zdjęciach o silnych kontrastach.

Jeżeli fotografujemy przedmioty o znacznych różnicach światła, np. osobę w białej sukni na ciemnem tle, to na konturach stykającego się ze suknią tła otrzymamy rąbek jaśniejszy, jak gdyby suknia rozsiewała światło wokoło. Ten rąbek jasny jest na środku kliszy węższy niż na brzegach.

Na kliszach o żelu gęstym, nieprzejrzystym, występuje to zjawisko w stopniu mniejszym, niż na przeźroczystszych. Jednym z powodów odblasku jest to, że padające światło odbija się od cząsteczek zawiesiny, oświetlając cząsteczki sąsiednie, naturalnie już w słabszym stopniu. Drugim powodem jest szkło, na którem się zawiesina znajduje; Światło, padające na kliszę, przenika całą warstewkę żelu i przechodzi aż na tylną powiechnię szkła, od której odbite, wraca na żel i oświetla go od spodu, powodując zjawiska odblaskowe.

Nieco podobne zjawisko może być skutkiem użycia objek-tywów źle zbudowanych (lub zaprószonych), w których wnętrzu powstają odbicia światła, jakoteż w wypadkach, gdy wewnątrz kamery lub objektywu są miejsca błyszczące, odbijające światło częściowo. Zapobiec odblaskom w samym żelu niepodobna, natomiast powstające przez odbicie od tylnej części szkła dadzą się łatwo usunąć, jeżeli tym odbiciom światła przeszkodzimy. Niektóre fabryki klisz powlekają w tym celu szkło zabarwioną czerwono warstewką żelatyny, a na niej dopiero umieszczają żel; czerwona żelatyna nie przepuszcza promieni światła (z wyjątkiem nieszkodliwych czerwonych) na szkło, więc odblaski nie mogą powstać. Inne fabryki powlekają szyby szklane naprzód żelem o bardzo małej czułości, w którym bromek srebra znajduje się w czerwonej odmianie, a na tę warstwę dopiero leją żel właściwy; sposób ten jest równie dobry, jakkolwiek ze względu na dwie zawiesiny muszą takie klisze być droższe. Ponieważ warstewka, między szkłem a żelem leżąca, odosabnia czyli izoluje promienie szkodliwe, płyty zabezpieczone przez to od odblasków nazywają się izolacyjne (Isolar, lichthoffrei, antihalo).

W inny sposób można dojść do tego samego celu, nie przeszkadzając przejściu promieni przez żel na szkło, ale zapobiegając ich powrotowi na żel, czyli ich odbiciu. W tym celu należy tylną powierzchnię szkła opatrzyć powłoką nieprzejrzystą o tym samym co szkło współczynniku załamania. Są w handlu osobne do tego lakiery (Solarin, Riparin, Antisol, Rotlack-Beyer), którymi (w ciemnicy) oblewa się lub powleka zapomocą pendzla tylną powierzchnię szkła dowolnego gatunku klisz; po wyschnięciu są już zabezpieczone przed odblaskami*). Istnieje także lepki czerwony papier, pocięty we formaty klisz, który do nich po nałożeniu z łatwością przylega i spełnia swe zadanie zupełnie dobrze.

Często mieszane i łączone jest pojęcie odblasków z pojęciem solaryzacji, zjawiska wyłącznie chemicznej natury i objawiającego się zupełnie inaczej. Jeżeli jakąkolwiek kliszę bromosrebrową, wymagającą w danych warunkach np. 1 sekundę wyświetlenia, wyświetlimy kilkaset razy dłużej (kilka minut), przy wołaniu nie otrzymamy na niej nic, żadnego śladu obrazu ; jeżeli zaś wyświetlenie jeszcze znaczniej przedłużymy, otrzymamy po wywołaniu zamiast negatywu obraz pozytywny. Przy dalszem przedłużaniu wyświetlenia otrzymalibyśmy znowu nic, a następnie znowu negatyw, potem nic, potem pozytyw i td. Tu leży powód, dla którego prawie zawsze na zdjęciach krajobrazowych słońce (jeżeli wogóle jest na zdjęciu) ukazuje się na negatywie jako krążek przeźroczysty, podczas gdy powinno być najczarniejsze; oto słońce, tysiące razy jaśniejsze niż przedmioty na ziemi, prześwietliło tak znacznie obraz na kliszy, że nastąpiła solaryzacja.

Czasem przy zdjęciach o nadzwyczajnych kontrastach między przedmiotami jasnymi a ciemnymi przedmioty jasne są częściowo lub zupełnie solaryzowane ; np. niebo wychodzi na negatywie prawie przeźroczysto w przeciwieństwie do silnie krytych przedmiotów na ziemi. Z tego samego powodu zdjęcia znacznie prześwietlone dają negatywy mdłe i szare pomimo użycia silnego wołacza z hojnym dodatkiem bromku potasowego.

Zapobiec solaryzacji jest znacznie trudniej niż światło-kręgom ; częściową ochroną są klisze o 2 warstwach żelu różnej czułości, gdyż skoro na warstwie wierzchniej wystąpi solaryzacja, na niższej, znacznie mniej czułej, miejsca te będą dopiero odpowiednio kryte.

Jakkolwiek ogólnie powiedzieć można, że w obecnych czasach niema klisz złych, gdyż dzięki nadzwyczajnej konkurencji fabryk wszystkie wyroby fotograficzne są dobre, to jednak są między różnemi markami fabrykaty o różnym stopniu doskonałości. Sprawdza się zwłaszcza we fotografji twierdzenie na pozór paradoksalne, że najtańszą jest rzecz najdroższa ; tylko drogie klisze mogą być zawsze równomierne pod względem czułości, gradacji, doboru szkła i tp. Używając wyrobów tańszych, można także uzyskać wyborne wyniki, jednak nieraz zdarzy się, że najpiękniejsze zdjęcie popsują drobne dziurki w warstwie, szkło zbyt grube lub zasiane pęcherzykami po-

%

•N

ifî

!§i-

=Д*з°

~l^1

iW

^3 S

s g

3 «S 2.

5 a n>

§ 3 *■

HI

° § §

g-Ę a

£|*

p 5.

2.S'*S

N О Ф

g 8 g

ÿ N !C _ O W

4.1

сл оэ

Й-S.s.

»

wietrzą, nie mówiąc już o kliszach czasem za wielkich lub za małych do obtułek na odpowiedni format, o odstawianiu i kurczeniu się a nawet spływaniu warstewki żelatynowej, lub o nierównomiernej czułości różnych klisz z tego samego pudełka, a nawet różnych miejsc jednej kliszy. Wystrzegać się należy także klisz zleżałych, gdyż wzmagają czułość, pracują nieczysto i dają często zamglenie brzegów, wskutek czego negatyw wygląda jak otoczony czarnemi obwódkami, niknącemi ku środkowi.

Błony (filmy) są to klisze bromosrebrowe, w których miejsce szkła jako podkładki zastępuje cienki i giętki celuloid⁹), lub podobny materjał. Ta właśnie cienkość i giętkość jest podstawą rozpowszechnienia błon, nie dorównujących zresztą kliszom szklanym pod względem dokładności i pewności w zastosowaniu. Trzy formy błon są w użyciu: zwijane jako długie wstęgi (Rollfilms), kartkowe w pakietach na 12 zdjęć (Pack-films) i w formatach do użycia pojedynczo w miejsce klisz szklanych (Planfilms). Błony zwijane służą do specjalnych kamer opatrzonych urządzeniem do przewijania wstęgi z wałka na wałek. Błona nawinięta jest razem z gęstym czarnym papierem na wałek, a papier ten chroni ją od zaświetlenia przed użyciem; podobnież krawędzie cewki (wałka) powstrzymują światło z boków.

Błony w pakietach (Packfilms) używane być mogą w każdej kamerze dla klisz szklanych przeznaczonej. Cały pakiet błon wkłada się do specjalnej obtułki (Filmpackkassette), której używa się tak jak zwykłej obtułki na klisze; każde zdjęcie może być obserwowane na matówce, a po założeniu obtułki z pakietem błon i odsunięciu zasuwy następuje wyświetlenie. W celu zmiany wyśwtetlonej błonki na nową wyciągnąć tylko należy z obtułki (zamkniętej) pasek czarnego papieru z odpowiednim numerem i odrzucić go po oddarciu. Całe pakiety błon można {podobnie jak zwoje) przy dziennem świetle wkładać do ob-lułki i wyświetlone z niej oddalać.

Kartki błon do użycia w zwykłych obtułkach w miejsce klisz szklanych mają je tam zastąpić, gdzie zależy na małym ciężarze i małej objętości materjału negatywowego, a więc w pierwszej linji w podróżach. Ponieważ są cienkie, należy dla wyrównania grubości podłożyć pod nie w obtułkach cienkie deseczki lub nieużyteczne szyby szklane, a to celem zapobieżenia nieostrości z powodu różnicy obtułkowej. Takie błony

(Flachfolien, Planfilms) mają zwykle celuloid znacznie grubszy (*/₄ mm) niż błony zwijane lub pakietowe, leżą zatem płasko w kąpielach i nie skręcają się po wyschnięciu. Natomiast błony w zwojach i pakietach są. cienkie, zwijałyby się więc w rurki w kąpielach i po wysuszeniu ; dlatego posiadają i z drugiej strony powłoki żelatynowe, które, rozszerzając się lub kurcząc równomiernie z warstewką żelu, utrzymują błony w stanie dostatecznie płaskim.

Błony istnieją podobnie jak klisze szklane w różnych czułościach i gradacjach, także w sortach izolacyjnych i barwoczu-łych, przeciętnie jednak nie dorównują pod względem tych własności kliszom szklanym.

Oprócz celuloidu, próbowano użyć jako podkładni innych materjałów, np. łyszczyku (miki) lub żelatyny zgarbowanej formaliną, rezultaty jednak nie odpowiadały oczekiwaniom. Natomiast dość rozpowszechnione są błony papierowe, a to albo do ściągania warstewki żelu po wyświetleniu, albo też z umieszczoną stale na papierze zawiesiną. Do pierwszych zaliczyć należy, oprócz fabrykatów wyłącznie do zdjęć przeznaczonych, zwykle o wysokiej czułości, także papiery bromosrebrowe ze zawiesiną ściąganą (abziehbare Bromsilberpapiere); do drugich zaś, prócz specjalnych papierów negatywowych, należą także papiery bromosrebrowe, o ile służą do zdjęć wprost z natury, co, ze względu na niską ich czułość, możliwe jest tylko przy przedmiotach bardzo mało albo wcale nie ruchomych.

Papiery negatywowe posiadają wspólne z błonami zalety giętkości, lekkości i małej objętości, ponadto odznaczają się cenami bardzo niskiemi. Papier, do nich używany, jest dość cienki, jednak bardzo wytrzymały i jednostajny; z powodu struktury papieru, której resztek niepodobna doszczętnie usunąć, nadają się negatywy papierowe jedynie do zdjęć we większych formatach (od 13 X 18 cm. w górę). Bardzo wygodna jest nadzwyczajna łatwość retuszowania po obu stronach, gdyż np. na stronie papierowej można zapomocą pendzla lub ołówka i wiszera (estompe) uskuteczniać najdalej idące poprawki. W handlu są papiery negatywowe w dwóch czułościach : średniej (Normal) i wysokiej (Rapid); barwoczułych sort niema, ale w razie potrzeby łatwo jest uczulić je przez kąpanie w roztworach odpowiednich barwików (erytrozyny).

Błony narażone są w stopniu znacznie mniejszym, niż płyty szklane, na zjawiska odblasków; papierowe są prawie zupełnie wolne od tej wady.

Jeżeli dla pewnych celów (np. do szybkich zdjęć migowych) czułość klisz jest niewystarczająca, można je d o c żuli ć przez zanurzenie na 5 minut w mieszaninę;

100 części spirytusu 85°/₀,

1—2 części azotanu srebra 1 : 15,

10 części amoniaku.

Po wysuszeniu w ciemności, w miejscu wolnem od pyłu, klisze takie zyskują czułość 3—4 razy większą, ale muszą być w 1 — 2 dniach zużyte.

Drugi sposób podwyższa czułość klisz 2—3 razy, a nie wymaga suszenia, gdyż płyty można wkładać do obtułek wprost po wyjęciu z roztworu.

Na zapas miesza się:

kwasu cytrynowego 10 gr., azotanu srebrowego 10 gr., wody destylowanej 100 cm³.

Z tego roztworu zapasowego miesza się 1 cm³ z 200 cm* alkoholu i kąpie w nim klisze przez 3—5 minut. Tak doczu-lone klisze zachowują do pięciu dni swą trwałość.

W razie potrzeby dłuższego przechowywania klisz wyświetlonych (przed wywołaniem), np. w podróży, najlepiej włożyć je napowrót do opakowania, w którem je kupiono, t. j. zawinąć je w ten sam czarny (lub czerwony) papier i włożyć do tego samego pudełka; w każdym razie wystrzegać się należy zawijania klisz w papier zadrukowany lub zapisany, gdyż litery potem na negatywie się ukażą.

Przechowywać należy klisze i błony w miejscu Suchern i niezbyt ciepłem, chronionem o ile możności od światła; szkodliwe są wyziewy pieców, kanałów, gazu świetlnego, kąpiel siarczanych, a także bliskość przedmiotów z glinu (Aluminium) lub jego stopów, gdyż te z powodu zawartości śladów' radu działają na żel jak światło. Podobnież nie należy zostawiać bez potrzeby zbyt długo klisz w obtułkach, gdyż drzewo, zwłaszcza świeże, odbije na negatywie swe słoje. Wreszcie nie jest wskazanem odbywać w bliskości klisz doświadczeń z promieniami Róntgena lub Becquerela.

Klisze, odpowiednio przechowywane, dadzą się utrzymać bez rozkładu przez kilka lat, barwoczułe trochę króciej, wszech barwoczułe ledwo kilka miesięcy. Błony celuloidowy ustępują kliszom szklanym pod względem trwałości, papierowe natomiast są im równe.

IV.

Ciemnica.

Równie niezbędna, jak aparat i objektyw, jest ciemnica, wyjąwszy wypadki, zachodzące jedynie u amatorów bardzo „wygodnych“, którzy swą „pracę“ fotograficzną ograniczają na robienie zdjęć, a resztę zajęć, to jest nabijanie obtułek kliszami lub kamery filmami, wywoływanie, kopjowanie i wykańczanie odbitek etc., poruczają zakładom zawodowym lub pracowniom przy handlach fotograficznych. Jestto bezsprzecznie sposób bardzo mało wymagający trudu, jednak nie wykracza poza ramy dyletantyzmu, gdyż naciścięcie balonika gumowego lub sprężyny u migawki nie jest jeszcze „sztuką“ fotografowania.

W ciemnicy przepędza fotograf około */₃ czasu, fotografji wogóle poświęcanego, zatem urządzenie jej wymaga wielkiej troskliwości i staranności. Warunki, jakim ciemnica ma sprostać, nie są liczne, ale zato prawie wszystkie niezbędne, a mianowicie : ciemnica musi być naprawdę ciemna, bez żadnej szczeliny światła szkodliwego, musi być sucha, przewiewna i wolna od pyłu, wreszcie musi posiadać wodę i oświetlenie odpowiednie. Stała i zawsze jednaka, a niewysoka, temperatura ciemnicy jest także pożądana.

Prace, które amator wykonywa w ciemnicy, rozdzielone są u fotografa zawodowego na kilka ubikacyj odrębnych. Duży zakład fotograficzny ma przedewszystkiem jedną ciemnicę mniejszą, przeznaczoną jedynie do nabijania kliszami obtułek i do przechowywania klisz i aparatów, a dalej drugą ciemnicę większą, w której się zdjęcia wywołuje, utrwala, płucze, w której nadto przechowuje się roztwory fotograficzne. Osobna ciemnica służy do wykonywania powiększeń, jeszcze inna do przechowywania papierów i zakładania ich do kopjoramek, wreszcie istnieje osobna „kopjatornia“ i osobna suszarnia. U amatora wszystko to mieści się w ciemnicy, którą 'zależnie od zasobów jest albo odrębna, na ten cel wyłącznie przeznaczona izdebka, albo łazienka czy komórka, służąca równo-

cześnie i innym celom, albo wreszcie tylko ciemny kącik w pokoju mieszkalnym, mniej lub więcej pomysłowo oddzielony i zaciemniony.

arna-

W braku wodociągu w ciemnicy należy się postarać o re-zerwoar blaszany, obejmujący 30 — 50 litrów wody, opatrzony kurkiem, a zawieszony na ścianie w wysokości około 1 ’/* metra. Ustawimy pod nim wiadro lub inny zbiornik wody zużytej, a obok stolik lub szeroką półkę na umieszczenie wanienek.

Nad stolikiem mieści się lampa fotograficzna, a w pobliżu na ścianie półka na roztwory podręczne, jak wołacz, bromek potasu, utrwalacz etc. Osobna, obok zawieszona, półka lub konsola służy wyłącznie na to, aby na niej kłaść obtułki i pudełka klisz, ewentualnie kopjoramkę i papiery do wywoływania.

Średniej wielkości i średniego uposażenia ciemnica torska nie wymaga ubikacji obszernej. Jeżeli w niej mieści się przyrząd do powiększeń, mierzyć powinna conajmniej 2X3 metry powierzchni, bez tego przyrządu wystarczy rozmiar 1V₂ X 2 metry. Warunkiem prawie niezbędnym jest, aby znajdował się w niej wodociąg, a przynajmniej rura wodociągowa, u której niewielkim stosunkowo kosztem można przystosować kurek. Jeżeli urządzenie wodociągowe ma być dopiero wprowadzone, należy zamiast zwykłej muszli odpływowej dostosować konsolę z umywalnią porcelanową lub fajansową, lub też rodzaj skrzyni płytkiej, umieszczonej na stojaku. U dna tej skrzyni, sporządzonej z blachy cynkowej, mieści się rura odpływowa dla wody zużytej. Wierzch skrzyni pokryty jest kratą drewnianą, na której można umieszczać wanienki z wo-łączem, utrwalaczem, lub wodą płuczkową. Nad skrzynią niezbyt wysoko (20—30 cm.) umieścimy kurek wodociągu. Skoro za ciemnicę ma służyć łazienka, ustawimy na wannie deskę na umieszczenie wanienek i roztworów podręcznych przy wywoływaniu.

Roztwory zapasowe i chemikalja, równie jak zapasy klisz i papierów, przechowywać można w ciemnicy tylko pod warunkiem, że niema w niej wilgoci, oraz że chemikalja są szczelnie zakorkowane, a przedewszystkiem, że temperatura w ciemnicy nie ulega znacznym wahaniom. Aparatów, obtułek, objektywów i tp. nie należy nigdy przechowywać w ciemnicy, lecz obrać dla nich schowek w pokojach mieszkalnych.

Najważniejsze jest oświetlenie ciemnicy, gdyż powinna być zupełnie szczelna dla najsłabszego nawet pto-myczka światła szkodliwego, a mimo to dozwalać swobodne poruszanie się i manipulowanie przy takiem świetle, któreby mimo stosunkowej jasności było nieszkodliwe dla klisz i papierów. Bardzo wygodne jest światło elektryczne; w^ braku takiego zadowolić musi światło gazowe lub naftowe. Używane

najczęściej lampy ze szkłem rubinowem *) (fig. 45.) mają tę wadę, że kolor oświetlenia nie jest zupełnie niewinny, a ilość światła przez te szkła przepuszczanego jest tak skąpa, iż ledwie wystarczy na. rozeznanie najbliższych przedmiotów. Istnieją jednak środki — dotychczas mało oceniane i niezbyt rozpowszechnione — dozwalające użycie w ciemnicy światła tak jasnego, iż przy niem druk drobny bez trudności czytać można, a mimo to nieszkodliwego dla klisz nawet ortochromatycznych. Do tego celu służą szybki ze X szkła zwykłego, bezbarwnego, powleczonego wargi stewką barwika**) w żelatynie lub kolodjonie, SjuztQ arkusze zabarwionej żelatyny, jużto wreszcie №(w rzadkich wypadkach) płaskie skrzynki szklane,. ■ napełnione roztworami barwików (n. p, dwuchro-Ш mianu potasu). Najpraktyczniejsze są folje żelaty-nowe, dają bowiem światło stosunkowo jasne, W a bardzo pewne (Geka Flexoidfilter); są w handlu ' po miernej cenie w ubarwieniach następujących : ciemnoczerwone do klisz ortochromatycznych, czerwone i zielone do zwykłych, jasnoczerwone do klisz mało czułych i papierów bromosrebrowych, żółte do utrwalania i do papierów chlorobromowych. Zastosować je można w prosty sposób do lamp zarówno elektrycznych jak naftowych, a to umieszczon y ch w szczelnej skrzynce (fig. 46.) z dostatecznym przepływem powietrza, a opatrzonej u frontu okienkiem. W okienko to wstawia się dwie równej wielkości szyby ze zwykłego szkła okiennego, a to równolegle jedną obok drugiej, zostawiając między niemi odstęp około 1 cm., przez co powstaje rodzaj płaskiego pudełeczka oszklonego. W szparę między temi dwiema szybami wsuwa się odpowiedni arkusz żelatynowy, jużto czewony (do wywoływania), jużto żółty ^ (do utrwalania).

'":V

fig. 4*5.

fig. 46.

Światło lampy, czyto elektrycznej, czy naftowej, nie powinno być zbyt silne, gdvż żaden sączek, choćby ciemno-czerwony, nie może być tak ciemny, aby światło przezeń przechodzące nie działało po dłuższym

/г..    „ ) ‘-f^ło bezbarwne, powleczone tylko warstewka barwika czerwonego

(Uberfangglas) jest lepsze, niż szkło w masie barwione.'

,    . J Szybki takie sporządzić można w łatwy sposób z nieużytecznych ne-

a ywow,^ gdy się w osłabiaczu Farmera usunie z nich wszystek strąt sre-growy, aby tylko czysta żelatyna pozostała. Po wypłukaniu kąpie się jedną a a płytkę w roztworze fioletu metylowego (1 : 400), drugą w roztworze tartracyny (4 ; 400), i po wysuszeniu składa się obie płytki razem, warstwami żelatynowemi do siebie.

Do klisz mało czułych i papierów wystarczy jedna płytka żelatynowa, ZajajV'l¹i0nâ nà k°l°r ciemno-pomarańczowy w roztworze kwasu pikrynowego z dadatkiem amoniaku.

czasie na klisze. Jasność 16—25 świec (N. К ) normalnych wystarczy zupełnie. Pamiętać należy, że oświetlenie ciemnicy jest na to, aby przy niem można było rozeznać przedmioty i obserwować wywoływanie, ale nie na to,, aby bez potrzeby dłuższy czas na klisze świeciło. Dla przekonania się, o ile oświetlenie ciemnicy im nie szkodzi, warto poświęcić jedną kliszę i wykonać z nią próbę, ustawiwszy ją w odległości małej (25 cm.) od lampy i zakrywszy ją do połowy czarnym papierem. Po 10 minutach usuwa się czarny papier do i/t i wystawia kliszę jeszcze 10 minut na światło lampy. Po wywołaniu spostrzeżemy łatwo, czy wszystkie części kliszy są jednakowo przejrzyste, V* JeJ bowiem nie była wcale naświetlona, naświetlona przez 10 minut, a pc została połowa przez 20 minut. Prawie zawsze spostrzeże się na tej połówce zamglenie dość znaczne.

Światło dzienne, choćby przez szybę ciemnoczerwoną przepuszczone, nie nadaje się do prac przy wołaniu z tego po* wodu, że jest zbyt silne*) i zbyt obfite w promienie fiołkowe, a nadto często zmienia natężenie pod wpływem chmur, lub wskutek zmiany stanowiska słońca na niebie.

Jeżeli ściany i sufit ciemnicy mają zabarwienie brunatno-czerwone, można oświetlić ją stosunkowo jasno ą nieszkodliwie w ten sposób, że lampę ze światłem żółtem skieruje się nie do wnętrza ciemnicy, lecz na ścianę, światło odbite bowiem, nie wprost padające, jest bez porównania mniej szkodliwe.

Ogromnie ważna jest szczelność ciemnicy, do której nie śmie się wdzierać ani najsłabszy promyczek światła niepożądanego. Przekonać się o tern można, przebywając w ciemnicy (bez lampy) czas dłuższy. Po 15 — 20 minutach, gdy oczyjuż do ciemności nawykną, dostrzedz można wyraźnie każdą, choćby najmniejszą dziurkę lub szparkę w ścianach i fugach ciemnicy. Do uszczelniania szpar u drzwi lub okna uzyc można krajki' sukiennej lub pluszowej, przybitej gwoździkami do ramy drewnianej; małe dziureczki zakleja się czarnym pa

pierem.    .    .    .    , ,

za-

Podobnie ważne jest przewietrzanie ciemnicy, gdyż bezmiary jej są zwykle niewielkie, więc zawarte w niej powie ize rychło staje się dusznem dla pracującego, a nadto gioma zą się w niej wyziewy chemikaljów i para wodna z rozworow. Jeszcze ważniejsza jest przewiewnosć, gdy ciemnica s uzy razem za suszarnię. Dlatego wskazane jest zostawiać ciemnicę stale otwartą, jak długo się jej nie używa a nadto urządzić conajmniej w dwóch miejscach ścian ciemnicy otwory na prze-

•) Jeżeli ciemnica służyć ma równocześnie innym .celom

ЙЛЙЛЖ а. zamykaniahnb przytwierdzania, zakr,„ jednak w zupełności gruba tekturą lub cienka blachą cynkową.

wietrzanie. Jeden otwór powinien być u dołu, przy podłodze, drugi w pobliżu powały. Aby uniknąć przystępu światła przez te utwory, należy umieścić na nich skrzynki drewniane o ścianach podwójnych ze szparami nie na-■j przeciw siebie wyciętemi, jak to naszkicowano w prze-I kroju na fig. 42. Dobre usługi oddaje także wentylator elektryczny, oczywiście po starannem uszczelnieniu od światła. Jeżeli w ciemnicy znajduje się piec, należy przewód do komina stale zostawiać otworem.

fig. 42.

Podłogę ciemnicy dobrze jest pokryć całą linoleum lub matą rogożową, a powlec jej ściany farbą olejną, którą łatwo zmywać można i na której kurz nie osiada.

Trucizny i odtrutki.

Czem zatrucie nastąpiło

Objawy występujące po zatruciu

Środki natychmiastowej pomocy i odtrutKi

Alkohol, eter

bole żołądka, wielkie nudności, nawet wymioty

Azotan uranu

zapalenie nerek

Związki chromu (dwuchromian potasu)

wymioty, silne bole żołądka, na skórze wyrzuty

Związki cynku

nudności, katar żołądka

Związki jodu (jodek potasu)

bole w żołądku

Związki, ołowiu (.octan lub azotan ołowiu)

kłucie w żołądku i w jelitach

wiele świeżego powietrza, okłady z lodu, zlewanie ciała zimną wodą, picie silnej czarnej kawy i wody selterskiej w niezbyt małych dawkach

środki wymiotne, mleko, białko, natychmiast lekarz

napoje kleikowe, dwuwęglan sodu, mleko, białko, węglan magnowy, zmywanie ciała roztworem chinolu i wcieranie potem lanoliny lub wazeliny

silna herbata, dwuwęglan sodu, mleko z magnezją

mleko z magnezją, środki na wymioty. l°/₀ roztwór pod-siarczynu sodowego, klej krochmalowy

napoje białkowe, gorące mleko. sól kuchenna, sól glau-berska, siarkan magnowy

Czem zatrucie nastąpiło

Objawy występujące po zatruciu

Środki natychmiastowej pomocy i odtrutki

Związki miedzi (witrjol miedzi)

Związki platyny (chlorek platyno-potasowy)

Związki rtęci (sublimât)

biegunka, nawet krwawa, wymioty

katar żołądka i jelit

nudności, wymioty, smak metaliczny

Związki srebra (azotan srebra)

wymioty z biegunką, boleści w brzuchu

. Związki złota (chlorek złota)

katar żołądka i jelit

Związki żelaza (witrjol żelaza)

biegunka, wymioty, bole w brzuchu

Kwasy w ogólności

silne boleści

woda z białkiem, mieszanina 9 części proszku żelaznego i 4 części kwiatu siarczanego

/o roztwór witrjolu żelaza

białko, papka mączna, mleko, woda z cukrem lub gumą a-rabską

napoje białkowe mleko, sól kuchenna, rozcieńczony kwas solny, środki na wymioty

napoje z kwasem garbnikowym (herbata), małe dawki opjum, białko

napoje kleikowe. mleko, białko, olej rącznikowy (ricinus)

dwuwęglan sodowy, kreda, woda mydlana, woda pienna, napoje oleiste i kleikowe

wa-

Kwas pirogaiu-sowy

wymioty z silnemi boleściami

Kwas szczawiowy i jego związki

duszność, wymioty, krwawa biegunka, kurcze

Cjanek potasu (cjankali)

kurcze, duszność, świerzb

Zasady (alkalja)

biegunka, wymioty, palenie w gardle

środki na wymioty, ocet, kwas cytrynowy, winowy, sól gorzka, sól glauberska

kreda, magnezja, woda pienna, środki cucące

zimne okłady, silna kawa, napoje alkoholowa, środki wymiotne, podsiarczyn sodu

d°lo)

rozcieńczone kwasy, ocet, sok cytrynowy, mleko, zewnętrznie zimne okłady

wa-

lekarza.

Po natychmiastowem

zadaniu odtrutki należy wezwać

Mając już gotową, uszczelnioną i oświetloną ciemnicę można przystąpić do jej urządzenia wewnętrznego. O wodociągu i o niektórych sprzętach wspomnieliśmy już poprzednio. Jeżeli pod kurkiem wodociągu umieścimy stół ze skrzynią z blachy cynkowej, nakrytą okratowaniem drewnianem, ustawiać będziemy na kracie wanienki z wołaczem, utrwalaczem etc.; wówczas oczywiście lampa umieszczona być musi tuż obok korka wodociągowego. Skoro natomiast mamy u wodociągu miednicę fajansową na konsoli wiszącą, ustawimy obok niej stół obity blachą cynkową lub pokrywany często świeżym papierem, i na tym stole rozkładać będziemy przybory do wywoływania. Korzystne jest zawiesić nad nim półkę na roztwory do użytku podręcznego, jak utrwalacz, wołacz, bromek i t p. Osobna półka, lub szafsa w dalszem miejscu ciemnicy, przeznaczona będzie na chemikalja zapasowe, naczynia, przybory i t. p. Szczególną wagę kłaść należy na to, aby wszystkie flaszki i słoje z chemikaljami były zawsze opatrzone starannymi pisami*), gdyż nic łatwiejszego, jak zamienić je przy słabem świetle ciemnicy. Wskazane jest także sporządzić sobie wyra-źny odpis tabelki trucizn i odtrutek, zawartej na str. 53., i zawiesić na miejscu widocznem, n. p. na drzwiach ciemnicy, a nadto flaszki z chemikaljami trującemi oznaczyć np. krzyżem. Również pamiętać należy, aby po każdem nalewaniu jakiegokolwiek roztworu flaszkę z nim po zakorkowaniu opłukać dokładnie pod wodociągiem, gdyż bez tej ostrożności pozostałe na flaszcze krople spływają na półkę lub też zasychają i w ten sposób mogą się w postaci pyłu dostać niepotrzebnie do innych roztworów, lub do organizmu ludzkiego. Do zatykania flaszek i słoików lepiej się nadają zatyczki gumowe niż korkowe; do kwasów i związków gryzących natomiast należy używać zaty-czek szklanych**). Na roztwory, których używa się tylko kroplami (bromek, żelazicjanek, kwas solny), należy w miejsce fUszeczek zwyczajnych mieć t. zw. kroplomierze (Tropfglas), które dzięki osobliwej formie szyjki i zatyczki pozwalają płynom wyciekać tylko powoli kroplami

na-

***

Prócz flaszek i słoików należą do uposażenia ciemnicy

.„n , Etykiety papierowe naklejać należy na flaszki nie gama arabska ani e ima em lecz syndetykonem lub żelatyną z dodatkiem ałunu chromowego, лh^Lni• 'Biy.tus2em* g^yż atrament niszczeje pod wpływem wielu chemikaljów.

’ago zostały czytelne, a papier się nie brudził od kwasów, należy lnb У P° na lejemu na flaszki powlec lakierem szelakowym (do negatywów), 1 b Cap**T₄WKym (roztw°r celuloidu w octanie amylowym). natr„₀. ii z,atyczki szklane nie przylegały zbyt silnie do szyjek, należy o*WniJ IekkoAlaao. ln? lub, wazeliaą. Gdy zatyczka nie da się wyjąć, należy

a szyjkę ^kroplę^онГ,?1иЬ*паАу(01е 2а1усгк?)' lub zaPuśctó mi«dzIr 2а1Гс2к« 1 cm³ idzie 20 kropel wody, lub kwasu solnego, 27 kropel kwasu nentvüv^0 Ub siarkowego, .83 kropel eteru, 62 kropel alkoholu, 55 kropel terpentyny franc., 4o kropel oleju ręcznikowego (ricinus) lub oliwy.

jeszcze miarki szklane do odmierzania płynów w cm³, najlepiej dwie, jedna mała, na 10 —25 cm* i druga większa na 250 do 500 cm*, nadto ze trzy kubki szklane lub porcelanowe i lejki szklane, mały i większy.

Nieodzowna jest również waga (fig. 47.), jeżeli roztwory mamy sami sporządzać i mieszaniny zestawiać. Ważka na

fig. 48.

>•

fig. 49.

fig. 47

100—250 gramów wystarczy; powinna mieć miseczki rogowe lub celoluidowe, metalowe bowiem niszczeją pod wpływem związków gryzących. Ciężarki do wagi wystarczą w ilości 6 do 8, a to w takich wielkościach: 1, 2, 2, 5, 10, 20, 20, oO, ewentualnie jeszcze 100 gramów,*).

Czarki, miski czyli wanienki (Schalen, Tassen) są w handlu w różnych wykonaniach i z różnych materjałów. Do podroży wygodne są celuloidowe, papierowe (fig. 48 ), lub żelazne ema-ljowane ; do stałego użytku jednak w ciemnicy zaopatrzyć się należy w wyroby trwałe i dające się zawsze czysto utrzymać, a takimi są tylko szklane, lub, w słabszym nieco stopniu, porcelanowe. Blaszane emaljowane są wprawdzie lekkie, jednak emalja odpryska po pewnym czasie, odsłaniając zelazo, które rychło rdzewieje i zanieczyszcza nalane w wanienkę roz wory. Do wołania wystarczą dwie wanienki w rozmiarze klisz ewentualnie dwa razy większe (n. p. 13 X 18 na płyty 9 X 12 cm.). Do utrwalania natomiast i płukania klisz lub papierów ws a-sposób^ Z Cienkiej¹ Wachy ^ostężnej^lub^gUnowej wycina się nożycami pro-

b ss    «»«ws.'!~}fs

połowy 1 część, a pozostałe części znów na połowę.; mamy wtedy 4 blaszki, ważąca ‘|₁₀. г|,₀. ²ю i ala-

zane są wanienki obszerniejsze, o ile nie używa się do tych celów naczyń specjalnych. Aby się klisze nie przesuwały w nich jedne poprzez drugie, można użyć przegródek celuloidowych (fig. 49.).

Na utrwalacz są w handlu praktyczne skrzynki z rowkami, w których klisze stoją pionowo obok siebie (po 6—12),

■V

III

fig. 50.

co ma tę zaletę, że utrwalanie idzie szybciej i dokładniej, gdyż ciężkie sole srebrowe opadają na dno naczynia. (fig. 50.). Do płukania klisz s% w handlu skrzynki z blachy cynkowej i z ramką z rowkami, opatrzone lewarem (syfonem). Do utrwalania jednak skrzynek tych nie należy u-żywać, gdyż utrwalacz kwaśny nagryza blachę cynkową. Istnieją nadto osobne, dość skomplikowane przyrządy do płukania klisz, które tylko połączyć należy rurką gumową z kurkiem wodociągu.

Do płukania filmów i papierów są również w handlu różne, mniej lub więcej pomysłowe przyrządy, z których najracjonalniejszy jest stojak, zawierający kilka wanienek, ustawionych jedna pod drugą i nieco nachylonych, tak, że napływająca do górnej z wodociągu woda, przelewa się z niej do następnej, z tej znów do mzszej i tak aż do ostatniej. Jeżeli jednak ułoży się papiery lub filmy w zwykłej, jednak obszernej, • wanience i zmienia wodę przez godzinę co 10 minut, przekładając za każdą zmianą wody papierki i poruszając je, będą zupełnie wypłukane ze związków zbytecznych.

Należy sobie wziąć za zasadę, od której się pod żadnym warunkiem nie odstępuje, aby do każdej czynności fotograficznej mieć osobną wanienkę i nigdy jej do innego roztworu nie używać. N. p. wanienka na wołacz nie śmie nigdy służyć na utrwalacz, a wanienka na utrwalacz nie może nigdy zawie-îac kąpieli tonującej ; nawet wzmacniacz i osłabiacz powinny mieć osobne wanienki, jakkolwiek wanienki szklane dadzą się zawsze tak starannie wypłukać, że mogłyby bez szkody zawierać kolejno różne roztwory. Przedewszystkiem zaś należy być ardzo ostrożnym z utrwalaczem, gdyż podsiarczyn sodu, jak-olwiek dla zdrowia nieszkodliwy, jest prawdziwą trucizną dla lsz i papierów ; krople jego tworzą na nich plamy żółtawe, orych niepodobna już usunąć, a roztwór jego nawet kąpiele ¹ °SC1 Psuje zarówno wołacz, jak wzmacniacz i inne

Wogole należy być bardzo schludnym w robocie, nie ro-z ewac żadnych płynów po stole lub podłodze, również nie zanurzać w me rąk bez koniecznej potrzeby. Dla ochrony za-

równo rąk, jak klisz przy wołaniu, są w handlu imadła celuloidowe, metalowe lub kauczukowe (fig. 51.), w które ujmuje się klisze wyjęte z obtułki i pozostawia je w imadle aż do utrwalania. Chcąc oglądnąć postęp wywoływania, zbliża się negatyw razem z wanienką do lampy, i dopiero wtedy wyjmuje się go z płynu imadłem, trzymając wanienkę tuż pod kliszą, aby wołacz nie ściekał na stół lub podłogę. Są także wanienki celuloidowe (fig. 52.) z górną ścianką, które można trzymać pionowo do światła wraz z kliszą bez wylania płynu.

fig. 51.

fig. 53.

fig. 52,

Do ujmowania błon i papierów są (fig. 53.) również w handlu pęzety (Pinzetten), celuloidowe, któremi łatwo ująć rożek papieru leżącego w wanience.

Znane są ogólnie koziołki drewniane lub metalowe z rowkami (Plattenbock) do suszenia klisz; wskazane jest jednak nie stawiać ich na stole, lecz zawieszać na ścianie, najlepiej uz wodociągiem, aby spływająca woda z klisz ściekała wproś

do muszli.

nad

kleszczyki

schnięcie. Pod powałą schną papiery niemal к²У r У У niż w wysokości 1 metra nad podłogą. а p p у ( 13X18) wystarczy zawiesić za jeden rożek, ująwszy go -szczyk, większe zawieszać należy na dwoc    ł.ki    bv

górne rożki, i potem nieco zblizyc do sie îe    У » У

papier był lekko wygięty, gdyż schnąc, kurczy się i końce jego

cznemi szczękami mocno niemal na się go w rurki przy

ra0g,yDoysu!Z»rfllmów można użyć kleszczyków z poprze-drewnianemi (fig. 54.), które ujmują film całej jego szerokości, zapobiegając zwijaniu schnięciu. Długie filmy wstęgowe należy

nadto opatrzyć na dolnym ich końcu drugim takimże kleszczykiem, a w razie skłonności do skręcania się zawiesić oba kleszczyki na poziomo rozpiętym drucie lub sznurze.

fig. 54.

W braku osobnej ubikacji na ciemnicę można przeznaczyć na nią ciemny kąt pokoju mieszkalnego, oddzieliwszy go oszalowaniem drewnianem, lub w ostateczności szafami, jak wskazuje szkic fig. 55. Zamiast urządzać , z tektury dach poziomy, łączący górne krawędzie szaf, korzystniej jest przedłużyć niejako tylne ściany szaf pionowo, aż do sufitu, a to zapomo-cą arkuszy tektury, przybitych do listewek drewnianych, przez co zyska się znacznie więcej powietrza w ciemnicy. U wejścia zawiesić należy podwójną portjerę, która dobrze drzwi zastąpi. Wejście oczywiście nie powinno być zwrócone w kierunku okien.

poczem ustawia się w rogu pokoju zapaloną świecę, najlepiej na ziemi, poza jakimkolwiek większym przedmiotem (szafa, kanapa), aby tylko powała była oświetlona, a potem w przeciwległym rogu pokoju wyjmuje się klisze z pudełka i nabija niemi obtułki, względnie wymienia się klisze niewyświetlone na świeże *),

__ zasłaniając je własnem ciałem

⁵⁵    przed światłem bezpośredniem.

Gdy zmiany klisz nie podobna odłożyć do nocy, można je wymienić na nowe i przy świetle dziennem, a to po omacku, włożywszy pudełko klisz i otwarte obtułki pod kołdrę w łóżku, a wsunąwszy pod nią ręce, poobtulać dokładnie, ewentualnie przy pomocy drugiej osoby, kołdrą ze wszech stron. Żelową stronę klisz poznaje się wtedy dotykiem, jest bowiem szorstka, podczas gdy strona szkła jest gładka. W razie wątpliwości

Jeżeli idzie tylko o nabijanie obtułek kliszami lub o ich zmianę, można zupełnie obejść się bez ciemnicy. Po zachodzie słońca spuszcza się rolety u okien lub zasłania okna ciemnemi tkaninami,

wejście

ciemnica

I szafa I SI

Pokój

!) ч äi.

§ sei

g-S « t g g

S al g о =

g . a c

1>- N "S "-’ fcj*

-° Łs 2 8 g

N а 8.2^,s.« £ ges а ! g,

O.

g « S O N

If s hl:

Й ^.s*ë вл.8 arS?⁴" C ftS

*— •—* Л, • Г— •

> G 03 rt ТЭ O

0-3 » ~з s

§.S.2 «'S w

НЦ1К

g.8 g 3

■s » з ~'S'£

? i ą j

igitt*

S-« Ł* o §

il §|.|sr

N <D

zwilża się lekko kliszę; żelatyna będzie wówczas nieco lepka, a strona szklana jeszcze gładsza. Przy świetle ciemnicy łatwo rozpoznać żelową stronę klisz, jest bowiem matowa, podczas gdy strona szklana, trzymana z ukosa ku lampie, błyszczy jak zwierciadło.

Jeżeli klisz nie wywołuje się zaraz po wyjęciu ich z ob-tułek, najlepiej zapakować je napowrót do pudełka, w którem je kupiono, składając je po dwie warstwami źelowemi do siebie i owijając starannie w czarny papier. Papieru zadrukowanego lub zapisanego, nie należy nigdy używać do owijania klisz ani papierów, gdyż litery wystąpiłyby po wywołaniu bardzo wyraźnie i zniweczyłyby obrazek.

V.

Zdjęcie.

Przed przystąpieniem do zdjęcia należy być dokładnie obznajomionym nietylko z aparatem, migawką, objektywem i trójnogiem, lecz także z własnościami klisz, oświetleniem i ze samym przedmiotem zdjęcia. Nabywszy nową kamerę, należy się naprzód dobrze wyćwiczyć w obchodzeniu się z nią, znać cel i ruch każdej śrubki i dźwigni ; podobnież ma się rzecz z migawką, objektywem, matówką, obtułkami i trójnogiem. Znając klisze, których się w danym wypadku używa, i wystu-djowawszy przedmiot zdjęcia, można swą uwagę poświęcić czynnikom, od których zawisło wyświetlenie.

Zdjęcia dzieli się zwykle na dwie grupy: migowe (Momentaufnahmen, instantanées) i „czasowe* (Zeitaufnahmen).

Do migowych zaliczymy wszystkie zdjęcia, robione kamerą trzymaną w ręku, (bez trójnoga), bez względu na to, czy zdjęcie trwa С2У Viooe część sekundy. Matówki używa się w tych wypadkach tylko wyjątkowo, natomiast ważną rolę grają celowniki (wizery, Sucher), jako przyrządy mające zastępować matówkę.

Przed zdjęciami należy dokładnie sprawdzić, czy celownik pokazuje to samo, co matówka, a więc czy jest równoległy do niej i czy kąt jego widzenia jest taki sam, jak kąt odrazu na kliszy. Jeżeli celownik obejmuje kąt nieco za mały, nie szkodzi to prawie nic, gdyż w samej chwili zdjęcia lekkie wychylenie kamery z zamierzonego kierunku nie pozbawi nas jeszcze obranego obcięcia obrazu ; jeżeli natomiast celownik obejmuje więcej, niż matówka, należy jego brzegi (t. j brzegi jego matówki lub brzegi jego soczewki pomniejszającej) zakryć w około odpowiednio szerokim rąbkiem czarnego lakieru lub kartonu, tak, aby obraz w celowniku objął tylko te przedmioty zdjęcia, które są widoczne na matówce.

Podczas zdjęć migawką cała uwaga fotografującego skupiona być musi na celownik, to też poprzód należy nastawić

objektyw na odpowiednią odległość przedmiotu, naciągnąć sprężynę migawki (ustawionej również na odnośną szybkość), ob-tułkę założyć w miejsce matówki i odsunąć jej zasuwę, a trzymając palec na dźwigni do zluzowania migawki lub balonik pneumatyczny w ręku, można upatrywać na celowniku odpo-wiednego momentu do uskutecznienia zdjęcia.

Ocenianie odległości przedmiotów wymaga znacznej wprawy, a jakkolwiek głębokość ostrości objektywów czyni nieszkodliwemi małe niedokładności w tem ocenianiu, to jednak grubsze pomyłki powodują nieostrość negatywu. Dlatego nie zawadzi ćwiczenie w tym kierunku, n. p. w ten sposób, że wybiera się dowolny przedmiot i ocenia jego oddalenie „na oko“, a potem mierzy się (metrem) rzeczywistą odległość tego przedmiotu dla sprawdzenia, o ile niedokładne było poprzednie oznaczenie „na oko“. Pomódz sobie także można w ten sposób, że się ustawia kolejno w kilku znanych odległościach (n. p. 20, 10, i 5 metrów) kogoś znajomego, i po każdem ustawieniu zaznacza się wielkość obrazu tej osoby na celowniku (n. p. kreseczkami na oprawie celownika). Patrząc na celownik przed zdjęciem, skontrolujemy łatwo oddalenie zdejmowanej osoby, porównując z porobionymi znaczkami wielkość jej obrazu na celowniku. Jeżeli inne warunki (oświetlenie, szybkość migawki, czułość klisz, względy perspektywiczne) na to pozwalają, należy używać najmniejszej dopuszczalnej przysłony objektywu, aby, przez zwiększoną w ten sposób ostrość, wyrównać błędy w ocenianiu oddalenia przedmiotu.

Przy zdjęciach, w których aparat musi być w położeniu ściśle pionowem (n. p. architektura), dobrze jest mieć obok celownika przytwierdzoną libelkę (ważkę wodną), jużto okrągłą, jużto podwójną w kształcie T (fig. 57.), aby na niej módz spostrzedz jednym rzutem oka, czy kamera nie jest pochylona.

fig 56.

Szybkość migawki zastosowana być musi do szybkości poruszającego się przedmiotu i do jego odalenia od aparatu. Im dalej znajduje, się zdejmowany przedmiot i im po-wolniej się porusza, tem mniejsza może być szybkość zdjęcia. Poniższe zestawienie podaje kilka takich wymaganych szybkości :

Sceny uliczne z niezbyt małej odległości j/₁₀ — ł/s0 sek.

Pasące się bydło, sceny robót w polu etc. V₂₀ — ‘/so sek-

Okręty na morzu i rzekach, niezbyt blisko !/з₀ — V150 sek.

Biegnące konie, cykliści, pociągi kolej. V₁₀₀—‘/юо o 1.000 sek.

Również nietrudno sobie obliczyć wymaganą szybkość migawki, jeżeli znana jest szybkość ruchu przedmiotu i jego oddalenie od kamery ; a to według wzoru •

D

10.000 f. c.

w którym W = wyświetlenie, D = od-

dalenie przedmiotu (w metrach), c = szybkość jego ruchu w metrach na sekundę, zaś f = ogniskowa objektywu (również w metrach). Na podstawie tego wzoru obliczona jest poniższa tabelka dla szybkości przedmiotu 1 metr na sekundę.

Ogniskowa cm. 9

rH

СЛ

oo

21    24    30

Ю СО 00

Ю сл 00

ООО

I— со to

05 О 4^

ООО

ю to со о сл о

ООО

ООО со о ю

1”^ г—I т-Н

to СО 4^ 00 сл to ООО

to

Ю ООО

ООО

4^ СЛ 05 O O O

o o o

Oddalenie w

о О Ю C5 CO

<M o o 00®

o o o СО Ю o

'co r¹⁰ co oo o

1/40

1/24

1/12

O o !

О Ю о О Ю c> I ю co

CO b-¹⁰

O to oc o o

1/200

1/140

1/100

1/240

1/160

1/120

o o o

О О Ю oo <m

'—- -—

o co oo

od 22^

1/70

1/42

1/20

o o o

CO^CO

Jeżeli szybkość ruchu przedmiotu wynosi więcej lub mniej, niż metr na sekundę, należy przez tę cytrę podzielić otrzymane w tabelce¹⁰) wyświetlenie; n. p. koń w galopie, biegnący z szybkością 6 metrów na sekundę, ma być zdjęty z oddalenia 20 metrów objektywem o 15 cm. ogniskrwej. W tabelce znajdujemy jako przynależną cyirę wyświetlenia V₇₆ część sekundy, którą należy podzielić przez szybkość konia (6). Otrzymamy zatem ¹⁰/„ : 6 == ł/₇₅ X V₆ = ł/₄₅₀ część sekundy. Cyfry wyświetlenia, w tej tabelce zawarte, można zwiększyć 2—3 razy, jeżeli przedmiot nie porusza się równolegle do matówki, lecz posuwa się ku lub od aparatu, prostopadle lub pod kątem ostrym.

Szybkości różnych poruszających się przedmiotów w metrach na sekundę są takie:

Człowiek idący średnim krokiem Człowiek w biegu Człowiek płynący Cyklista w zwykłej jeździe Cyklista w wyścigu Okręt parowy Łódź torpedowa Koń idący stępem .

Koń w kłusie

.    10—Г4 m.

2-4 1¹⁰2 4—6

18—24

4—10

12—25 17

4—5

6-9

Koń w galopie Koń w wyścigu Pociąg osobowy Pociąg błyskawiczny Fale morskie

Lot ptaków, zależnie od wysokości Kule karabinowe i działowe

m.

12—16

.17

25

7-20    „

20—80 400—700    „

Aby otrzymać dobrze wyświetlone zdjęcia migowe, należy je uskuteczniać objektywami najjaśniejszymi i na kliszach wysoce czułych. Pogodę należy o ile możności wybierać słoneczną, lub przynajmniej z białemi chmurami na niebie. Szybkie zdjęcia migowe w niepogodę są niepewne, podobnież zdjęcia w cieniu (w cieniu drzew prawie niemożliwe). Pora dnia nie powinna być zbyt wczesna, ani późna (w zimie od 9—15, wiecie od 8—17 godziny), wyjąwszy zdjęcia wielkich wód i chmur, które zawsze mogą być wyświetlane migowo

Do migowych zaliczyć także należy zdjęcia przedmiotów nieruchomych, robionych z pociągu w ruchu, z płynącego statku, w czasie jazdy na rowerze i t. p. Zdjęcia takie należy o ile możności robić pod ostrym kątem do kierunku jazdy, a nie w poprzek.

Uważać także należy, aby czasem nie przesadzić w zbyt wielkiej szybkości zdjęcia, gdyż oko ludzkie nie rozióżnia ruchów zbyt szybkich; n. p. przy szybkim ruchu wozu, roweru, i t. p. nie widać pojedyńczych sprychów kół, lecz tylko pół-przejrzystą tarczę; podobnież woda płynąca lub spadająca powinna być fotografowana z szybkością Vie—^25 sekundy; zdjęcie za szybkie daje pozór wody zamarzłej ; zbyt długie zalewa rysunek.

Przy wszystkich, choćby najszybszych, zdjęciach migowych kamera powinna być nieruchoma; nie można, zatem chwiać aparatem, a przy niezbyt szybkich zdjęciach (¹/₅ — %o) należy trzymać go silnie w obu rękach, przyparłszy łokcie nieruchomo do tułowia i wstrzymać oddech w chwili zdjęcia; przytem powinno się stać pewnie i spokojnie, nie robić zdjęć idąc, a nawet w miarę możności oprzeć się o pobliski przedmiot nieruchomy. Zdjęcia małą szybkością migawki (V₅ — V25) nie należą wogóle do pewnych; wymagają ogromnego spokoju i wprawy w nieruchomem trzymaniu aparatu.

Zdjęcia migowe kamerą na trójnogu umocowaną różnią się od robionych z ręki tylko wyświetleniem, gdyż mogą być zwykle przedtem na matówce wystudjowane, dlatego też pomieścimy je między zdjęciami „czasowemi“.

Przy zdjęciach czasowych kamera musi być zawsze nieruchoma, a więc spoczywać na odpowiedniej podstawie (trójnogu); ponadto prawie zawsze jest przed zdjęciem wolna chwila czasu, która służy do nastawienia na matówce obrazu, ustawienia objektywu na ostrość odnośnie do odległości przed-

miotu, oraz zastosowania odpowiedniej przysłony. Ze zdjęciami czasowemi nie należy się śpieszyć; wystudjować dobrze przedmiot, przypatrzeć mu się z kilku stanowisk i z kilku różnych oddaleń, ocenić oświetlenie i inne warunki, od których czas wyświetlenia będzie zawisły, wreszcie założyć obtułkę, wyjąć jej zasuwę, i stanąwszy tuż za aparatem, aby przedmiot do ostatniej chwili módz obserwować, przekonać się raz jeszcze, czy objektyw przysłonięty, obtułka otwarta, migawka napięta, i dopiero wykonać zdjęcie. Wogóle zdjęcia, choćby najbardziej drogocenne i niezwykłe, wykonywać należy ze zupełnym spokojem i krwią zimną. Wyświetlając zapomocą odsłonięcia kapturka objektywu, zdejmować go należy ostrożnie, aby kamery nie poruszyć, okręcając go lekko na objektywie ; a dopiero gdy tylko krawędzią na nim się trzyma, odjąć go i podnieść w górę ponad objektyw, poczem równie spokojnie go nasadzić. Zdjęcia czasowe można równinż uskuteczniać migawkami, posiadają-cemi stosowne do tego urządzenie. Nożycowe i wycinkowe, roletowe (przy objektywie), są do tego celu bardzo' dobre; natomiast szczelinowe (przed kliszą) zwykle dość głośno i silnie się otwierają, mogą więc wprawić kamerę w drganie, ostrości zdjęcia szkodliwe. Do liczenia sekund wyświetlenia służyć może dobrze każdy zegarek,posiadający „sekundnik“; w braku tegoż pomódz sobie można półgłośnem wymawianiem liczb sekund; ponieważ jednak zwykle wymawia się za szybko, należy n. p. zamiast: 1, 2, 3, 4, liczyć 901, 902, 903 i t. d., wymawiając te cyfry wolno i spokojnie, bez pośpiechu, ale i bez rozwlekłości.

oraz

Wyświetlenie zawisło od różnych czynników, jak przysłona objektywu, czułość klisz, barwa i oddalenie przedmiotu, a także jego oświetlenie, zależne od stanu pogody, pory dnia i roku. Do zorjentowania się posłużą wyświetlenia względne, pbdane dla różnych przedmiotów:

Niebo i morze, efekty chmur Krajobraz daleki, pejsaże zimowe Pejzaż bliski z roślinnością .

Pod drzewami aż do .

Jasne wnętrza od Ciemne wnętrza do Portrety pod gołem niebem .

Portrety w jasnej altanie Portrety w jasnym pokoju

Zmiany wyświetlenia stosownie do pór dnia i roku wionę są w poniższej tabelce, pomieszczonej na str. 65:

Tak zmieniają się wyświetlenia pod niebem pogodnem dla przedmiotów oświetlonych słońcem. Jeżeli niebo pokryte jest chmurami, słońcem oświeconemi, wyświetlenie nietylko się nie przedłuża, ale owszem skrócone być może o połowę; natomiast przy zdjęciach (pod niebem pogodnem) przedmiotów, leżących

20

100

60

1200

40

zesta-

];J

m

щ

i

m

f j

I«

...

' mi

M

i

Г

m

-Vi

B-i

к

к    ■    .

fet .

ж

|L

■

§k

Wk -

TABLICA 4.

;

Шж

i    ggPi

ii

Ш

■

1

f

w cieniu innych przedmiotów (ale nie w cieniu drzew), lub w cieniu gęstej chmury, należy wyświetlenie przedłużyć 2—3 razy, przy niepogodzie nawet 6—10 razy.

Znaczny wpływ na wyświetlenie mają i barwy przedmiotów; niebieskie, fiołkowe, różowe i karminowe wymagają wyświetlenia o połowę krótszego niż żółte. Zielone, czerwone lub brunatne (nawet zupełnie jasne), kremowo żółte i gumiguta, oraz zielone z odcieniem żółtym, działają prawie jak czarne. Przy użyciu klisz barwoczułych przesuwa się znacznie ten stosunek, podobnież godziny poranne i wieczorne mogą być lepiej wyzyskane.

Godzina

Pora roku

rano

popołudniu

wiosna

lato

jesień

zima

wyświetlenie względne

10 — 12 9—10 8—9 7-8 6—7 5-6

12—14

14— 15

15— 16

16— 17

17    — 18

18    — 19

,N10000 I

co r- ¹

ОМЮООО

. o -o co •-I oóćcoć

według przedmiotów naj-

me

Oceniać należy wyświetlenie

jaśniejszych, lecz jedynie według cieni, które jeszcze powinny mieć rysunek i szczegóły ; podobnież wyświetlać należy tak długo, jak tego wymagają barwy przedmiotów ciemne, mało działające na kliszę, nie zaś dla barw jasnych i silnie działających. Jako regułę postawić sobie można, aby wyświetlać we wątpliwych wypadkach nigdy za krótko, lepiej za długo, gdyż zdjęcie znacznie niedoświetlone nie da się uratować, podczas gdy prześwietlone da po stosownem wywołaniu prawie zawsze

O CD

reZUl Przy zdjęciach w pokoju pamiętać należy, że wyświetlenie rośnie z oddaleniem od okna; j żeli n. p. portret osoby, umieszczonej w odległości 1 metra d okna, wymaga 2 sekund wyświetlenia, to osobę oddaloną 2 metry od okna, wyświetlać należy co najmniej 6 sekund.    .    __ •

co

Podobnież przy zdjęciach pod gołem niebem skraca się wyświetlenie z rosnącem oddaleniem przedmiotu je na me w tym samym stosunku; tyczy się to naturalnie zdjęć z większych odległości, gdyż przy reprodukcjach z małych oddaleń obowiązuje reguła kwadratowego postępu wyświetleń. Jeżeli n p. portret w naturalnej wielkości (pod gołem niebem) wymaga 4 sekund wyświetlenia, to w odległości 10 metrów będzie wymagał tylko 1 sekundę wyświetlenia, natomiast z _

100 metrów nie Ю² = 100 razy mniej, lecz tylko ю — razy mniej.

¹

Koloidami nazywamy pewną grupę ciał organicznych; należy do nich np. żelatyna, guma, klej, dekstryna, skrobja i t. p.

²

Roztwór bawełny strzelniczej (nitrocellulozy) w eterze, zwykle jeszcze z innymi dodatkami, nazywa się kolodjonem.

³

Nazwę „żel¹ wprowadził świat naukowy dla skrócenia: żel oznacza zawiesinę danego ciała w żelatynie.

⁴

Aby ułatwić wkładanie klisz do obtułek, krają wszystkie fabryki swoje klisze w rozmiarach o 1—2 mm mniejszych niż dany format opiewa; np. klisza 9 X 12 cm ma dokładnie 8 9 X U'9 mm wymiarów.

⁵

Są to przeważnie farby anilinowe i chinolinowe, lub też połączenia z niemi srebra (eozyna lub erytrozyna, także pinawerdoll. Inne barwy wymagają dla zwykłego żelu bromo-srebrowego następujących względnych wyświetleń:

biała i jasno-niebieska    . 1    żółta........36

fiołkowa.......4    pomarańczowa .... 120

zielona.......12    czerwona

⁶

Klisze „kąpane“ posiadają wyższą czułość na odnośne barwy, niż klisze barwione w zawiesinie. W tym celu wybiera się klisze zwykłe, o ile możności zasobne w srebro, a niezbyt czułe, i kąpie je w ciemności przez 2 minuty w mieszaninie 100 części wody i 2 cm⁵ roztworu erytrozyny 1 : 500, poczem się je suszy w ciemnicy.

Klisze ortÿchromatyczne wymagają wywoływania powolnego, odpowiednio-długo trwającego, aby dać dobre wyniki.

⁷

Często wyrabiane są z tego szkła flaszki na chemikalja i butelki na. piwo lub wino.

⁸

Do sporządzania takich sączków użyć można niewyświetlonych klisz chlorobromowych na cienkiem szkle (solinowem), utrwalając je dokładnie i wymywając należycie w wodzie. Potem wkłada się taką płytkę, na której tylko czysta żelatyna pozostała, na 5 minut do nasyconego (na zimno) roztworu auraminy-O., lub żółci sączkowej (Filtergelb) we wodzie destylowanej, a następnie płucze się tę silnie żółtą szybkę we wodzie tak długo, aż uzyska żądany stopień żółtoścr. Po wysuszeniu można naklejić na nią (balsamem kanadyjskim) czystą szybkę szklaną, lub też drugą taką samą szybkę (warstwami do siebie), celem ochrony od mechanicznych uszkodzeń, a nadto oklejić brzegi wokoło papierem.

⁹

Celuloid jest ciałem rogowatem, przeźroczystem (w grubszych warstwach żółtawem), bardzo łatwo zapaluem, otrzymywanem z bawełny strzelniczej (nitroeellulozy) rozpuszczonej w eterze z dodatkiem kamfory. Jest elastyczny, na wpływy atmosferyczne dość odporny, lekki stosunkowo, rozpuszcza się w alkoholach, eterach i t. p. ; służy jako materjał na wiele wyrobów {grzebienie, okładki), gdyż po domieszce odpowiednich ciał zyskuje każdy żądany kolor i nieprzejrzystość.

¹⁰

Tabelka ta obliczona jest na bardzo wysokie wymagania pod względem ostrości zdjęć C/to m/m); dla zwykłych wymagań wystarczą prawie zawsze wyświetlenia IVî do 2 razy dłuższe od podanych w tabelce.

gjjjpr

Do ułatwienia oznaczania wyświetleń istnieją przyrządy (eksponometry), oparte na różnych zasadach ; juźto chemiczne, jużto optyczne, jużto mechaniczne.

Eksponometry chemiczne (fig. 57.) polegają na działaniu światła na papier bromosrebrowy, ciemniejący pod wpływem naświetlenia i dochodzący do oznaczonego zabarwienia po pewnym czasie, mierzonym równocześnie z zegarkiem w ręku. Potrzebna do zciemnienia papieru bromosrebrowego ilość sekund (minut, godzin) służy potem da oznaczenia wyświetlenia według umieszczonych na przyrządzie tabelek. Do najlepszych iw tej grupie należy „Bee Meter“ i „Infallible“; do każdego dołączone są dokładne opisy. Eksponometry chemiczne spełniają swój cel w praktyce zupełnie zadawalająco, jakkolwiek oznaczanie nimi wyświetlenia zabiera zwykle dość wiele czasu.

Kl

fig. 57.

Optyczne polegają na przesuwaniu skali coraz ciemniejszej, lub opatrzonej coraz mniejszymi otworkami. Trzymając przyrząd przed okiem, i patrząc przezeń na przedmiot zdjęcia, przesuwamy skalę zwolna dopóty, aż przedmiot stanie się prawie zupełnie niewidoczny: wtedy odczytujemy odnośną cyfrę, wskazaną przez przesunięcie skali, i z niej oznaczamy wyświetlenie. Inne konstrukcje przeznaczone są do trzymania przyrządu przed matówką już po przysłonięciu objektywu i obserwowania zciemniającego się przez przesuwanie skali obrazu. Tu należy „Justophot“ i „Actinometer“ (Heyde’go), w którym skalę zastępuje klin ze szkła kobaltowego, przesuwany od końca najcieńszego (a więc najjaśniejszego) ku grubszemu przed otworkiem, przez który fotografujący obserwuje przedmiot zdjęcia. Światłomierze optyczne są bardzo wygodne i szybkie w użyciu, nie dostarczają jednak danych w stopniu wymaganym pewnych, gdyż oko ludzkie posiada zmienną wrażliwość na światło słabe, a nadto działanie optyczne światła jest odmienne od chemicznego.

Światłomierze mechaniczne polegają na danych doświadczalnych, ułożonych w tabele, podające względne wyświetlenia w różnych warunkach. Tabele te uwzględniają zazwyczaj wszystkie warunki zdjęcia: stan pogody, czułość klisz i przysłonę objektywu, a urządzone są przeważnie do przesuwania, przez co bardzo szybko i z dostateczną pewnością wyświetlenie da się oznaczyć. Polski przyrząd, pomysłu autora niniejszej pracy, znany jest ogólnie pod nazwą „Suwak do oznaczenia wyświetlenia“ i na nim wzorowali się Niemcy. Suwak ten miał dotychczas już siedm wydań, co najlepiej przemawia za jego użytecznością.

Zaraz po zdjęciu należy zamknąć zasuwę obtułki, względnie zmienić film (wstęgowy lub pakietowy) na świeży u kamer filmowych. Przy zdjęciach z ręki, które dość szybko po sobie następują, wskazane jest także po każdem zdjęciu naciągnąć sprężynę migawki, aby mieć aparat każdej chwili gotowym do zdjęcia następnego.

Należy również wziąć sobie za zasadę prowadzenie dokładnych zapisków każdego zdjęcia. Prócz dnia, miesiąca i roku, a nadto godziny rano lub' popołudniu, zapiski takie obejmą i wyszczególnienie przedmiotu zdjęcia, jego oddalenie, oświetlenie i barwy, dalej stan zachmurzenia nieba, nazwę objekty wu, jego przysłonę, sortę klisz lub filmów, ich czułość, wreszcie wyświetlenie, z uwagą, czy i jakiego sączka żółtego użyto. Prócz tego dobrze jest zostawić przy każdem zdjęciu miejsce na krótkie określenie wyniku wywoływania, a więc czy zdjęcie było dobrze wyświetlone, czy za krótkie, lub prześwietlone. Takie starannie prowadzone zapiski tworzą nadzwyczaj cenny materjał doświadczalny, a nadto zapobiegają wielu pomyłkom i zamianom, zwłaszcza, jeżeli mamy wielką liczbę zdjęć na różnych sortach klisz, które dopiero po dłuższym czasie będą wywoływane. W takich wypadkach należy klisze przed nabiciem obtułek ponumerować liczbami porządkowemi, pisanemi ołówkiem na rożkach płyt lub na małych karteczkach, naklejanych po stronie szklanej.

VI.

Wywoływanie zdjęć.

Jeżeli kliszy wyświetlonej przypatrujemy się przy czerwo-nem świetle ciemnicy, nie spostrzeżemy na niej żadnej zmiany, ani śladu zdjęcia. Obraz zdjęcia jest na niej utajony (latent), i aby go można zobaczyć, a potem użyć do kopjowania odbitek, musi być dopiero „wywołany“ zapomocą środków odpowiednich.

Przez wyświetlenie jednak zachodzą zmiany na kliszy w miejscach, na które światło działało. Bromek srebra (AgBr), który jest właściwym światłoczułym składnikiem żelu na kliszach fotograficznych, rozpada się pod wpływem światła na podbromek srebra i brom (Aga Br» = Aga Br 4- Br); dozwalając wołaczowi rozdzielić go na brom i srebro metaliczne, które, jako czarny osad, tworzy na kliszy właściwy obraz negatywny*)^

W każdym razie potrzebna jest pewna ilość światła**), aby wołacz mógł wydobyć metaliczne srebro w tych miejscach kliszy, na które światło działało. Ta ilość światła może być tern mniejsza, im wyższa była czułość kliszy na światło i im silniejszy był wołacz, ale tylko do pewnych granic, gdyż nie ma dotychczas wołacza, któryby po wywołaniu jedynie miejsc na-

) Według badań dra Lüppo - Cramera obraz ten składa się nie ze sa-mego tylko strątu srebrowego, lecz także z podbromku srebrowego, to jest z lakowatego stałego roztworu srebra w bromku srebrowym.

me-

**) Każdy światłoczuły związek chemiczny (a więc i klisza bromosre* browa) posiada t. zw. „wartość graniczną“ (Schwellenwert), oznaczającą pewne minimum ilości światła, która musi działać na dany związek, aby w nim zmiany chemiczne spowodować; jeżeli zatem na kliszę działa tylko ilość światła, mniejsza od tej wartości granicznej, nie wywoła żadnego skutku, żadnej zmiany. Stąd negatywy niedoświetlone mają pomimo energicznego wołania w miejscach ciemnych przedmiotu tylko czystą żelatynę, ani śladu strątu srebra, pomimo że i tam światło działało; nie dosięgło ono jednak wartości granicznej, nie spowodowało więc żadnych zmian, bromek srebra pozostał naruszony.

Wołaczami są zatem n. p. amidofenole, fenylenaminy, oksybenzole, (w pozycji para i orto pierścienia benzolowego), oraz ich związki. Ponieważ wołacze takie szybko się utleniają, co sprowadziłoby brunatny osad na kliszach, dodaje się konserwujących siarczynów (lub dwusiarczynów), a nadto, celem pełnego rozwinięcia działania (z wyjątków amidolu), jeszcze zasad (węglanów, fosforanów, wodorotlenków, amonjaku).

świetlonych przestał działać nadal; wszystkie znane wołacze (chemiczne) poczynają po dłuzszem działaniu strącać srebro i w miejscach kliszy wcale nienaświetlonych, tworząc w ten sposób „zamglenie chemiczne“.

Aby na kliszach z żelem bromosrebrowym strącić w miejscach naświetlonych srebro metaliczne, używane są ciała łatwo się utleniające z grupy związków aromatycznych, i dadzą się bez wyjątku wyprowadzić z benzolu (C₆ H₆), w którym pojedyncze atomy wodoru zastąpił wodorotlenek (OH) lub amid (NHf).

wo-

Zwykle tedy składa się wołacz z rozpuszczonych we dzie trzech składników: 1) z właściwej substancji wywołującej, czyli strącającej srebro metaliczne, 2) ze siarczynu sodowego*) (lub metadwusiarczynu potasowego), dla zapobieżenia utlenianiu się wołacza, a więc dla podniesienia jego trwałości, i 3) z węglanu (lub wodorotlenku) sodowego względnie potasowego**) dla przyśpieszenia działania wołacza i rozwinięcia jego zdolności wywołującej.

*) Siarczyn sodowy (Na₂ S0₃) (Sulfit, natrium sulphurosum) jest w handlu w kryształach białawych dostatecznie czystych: rozpuszcza się w czterokrotnej ilości wody; w stanie suchym jest trwały, mniej w roztworach, zwłaszcza rozcieńczonych. Siarczyn sodowy bezwodny (w postaci białego proszku) jest trwalszy i łatwiej rozpuszczalny, nadto wystarczy go ilość dwa

Metadwusiarczyn potasowy (K₂S₂0₅) kalium metabisulphurosumj służy również do podniesienia trwałości roztwoiu wołacza, jednak z powodu swyc powstrzymujących wołanie własności może być tylko w małych llosciac sboksowany. Rozpuszcza się we wodzie łatwo (1 : 3), w roztworach i krysz a ac jest bardzo trwały; do konserwacji wystarcza 1 część jego zamias l c^fc siarczynu. Jego roztwór 5°|₀ może służyć do utrwalania tymczasowego, g у У brakło podsiarczynu sodowego.    , .    , ,    ,

Dwusiarczyn acetonu (Acetonsulfit) ma zupełnie podo ne o p p -dniego własności; do wołacza wystarcza go 6 razy mniej mz siaiczynu so o-

weg° ^SWęglangpotasowy (KC0₃ Kali carbonicum, kohlensaures Kali), czyli potaż, jest w handlu we formie drobnych krupek ; rozpuszcza się we wo zie bardzo łatwo (1 : 1) wywiązując przytem wiele ciepła. Nagryza naskórek palców i rozmiękcza żelatynę/W powietrzu wilgotnem rozpływa się ¹ Jest oie do użytku. Bywa często zanieczyszczony arsenem, chlorem, siar ą. Ç8 dowy (NaC0₃ Natrium carbonicum, kohlensaures Natron), czyli so a, ¹ P • cza się również bardzo łatwo we wodzie, a we wilgoci się rozkłada. Zvv> kła używana w gospodarstwie domowem, soda jest zwykle wystarczająca do użytku fotograficznego, przyczem należy brać jej (przeciętnie) dwa razy więcej niż potaszu.

W chemji fotograficznej zachowują się związki metali lekkich i amonu prawie jednakowo, można zatem związki sodu zastąpić związkami amonu, potasu, lub litu, bez wielkiej różnicy w działaniu. Związki sodu działają w ogólności powolniej i łagodniej niż potasowe lub litowe; natomiast wodorotlenki pracują energiczniej od węglanów, fosforanów, a nawet amido-octanów.

Oprócz wymieniowych trzech składników istotnych dodawane są do wołaczów pewne ciała, wpływające w sposób osobliwy na ich działanie, jużto utrudniając je, jużto przyśpieszając. We wołaczach z węglanami działa przyśpieszająco mała dawka wodorotlenku potasu lub sodu ; podobnież można w tym celu w miejsce węglanu użyć fosforanu trójsodowego¹), ami-dooctanu sodowego²) lub wreszcie acetonu³), które nietylko szybciej i czyściej pracują, ale nadto nie rozmiękczają żelatyny.

****

).

Do powstrzymania energji wołacza służyć mogą kwasy dodawane kroplami, lub roztwór dwusiarczynu; najczęściej jednakże używanym powstrzymywaczem jest bromek potasu Działanie jego polega na tern, że utrudnia rozkładanie się bromku srebra we wołaczach ze siarczynami. Bromek potasu stosowany bywa w roztworze 1 : 10 (10°/₀); dodaje się go do wołacza kroplami. Znacznie hamuje energję wołacza także obniżenie jego temperatury (dodaniem lodu).

Oprócz tego da się szybkości i siła⁴) wywoływania zmieniać przez odpowiedni dobór stosunku substancji wywołującej do zasady, jeżeli używamy wołacza w 2 roztworach, lub też przez znaczniejsze lub słabsze rozcieńczenie wołacza.

C₆H₃ (OH)

Każdy wołacz daje w ręku obeznanego dobre wynikł, ale prawie każdy ma odrębne właściwości, które wyróżniają go od innych, a mianowicie :

Pirog alus, Adicum pyrogallicum, Pyrogallussäure jest bardzo trujący, garbuje silnie nietylko żela-

3»

tynę klisz, ale i naskórek palców, tworząc plamy brunatne, podobnież plami bieliznę; nie jest trwały w roztworze, nieraz barwi żółto lub brunatno negatywy. Wywołuje tak pięknie i z takiem stopniowaniem, jak żaden inny wołacz; barwa negatywów jest oliwkowo czarna, doskonale kopjująca. Daje się łatwo dostrajać do charakteru zdjęcia, na wpływ temperatury i bromku potasu jest bardzo czuły.

Brenzkatechin,

Hydrochinon, Paradioxybenzol C₆H₄ (OH)₂, wywołuje powoli, lecz do wielkiej siły, pracując twardo ; na temperaturę i bromek potasu jest bardzo czuły, w roztworach dość trwały, sprowadza czasem zaźółcenie negatywów; wołacz używany pracuje bardzo twardo i ma woń nieprzyjemną. Palców ani żelatyny nie barwi.

Orthodioxybenzol,

Pirokatechina,

C₆H₄ (OH)₂, pracuje niezbyt szybko, lecz czysto i z piękną modulacją; ślady utrwalacza są nieszkodliwe, na temperaturę mało czuła, natomiast dość na bromek potasu ; w roztworach bardzo trwała, czysta i bez woni, łatwo się dostraja do charakteru zdjęcia. Barwa negatywów oliwkowo czarna, wybornie kopjująca; z powodu łatwej rozpuszczalności we wodzie można sporządzać roztwory bardzo stężone.

Metol, Agenol, Metagol, siarkan monometylparamidofe-nolu C₂H₄ (OH) NN₂CH₃H₂S0₄, nadzwyczaj energiczny, pracuje szybko i silnie, w roztworach bardzo trwały ; niezbyt łatwo we wodzie rozpuszczalny, na temperaturę i bromek prawie

nieczuły, często mgli lekko negatywy, a czasem zdjęć niedoświetlonych niezrównany. Wołacz używany brunatnieje i ma woń nieprzyjemną. Barwi brunatno naskórek, czasem tworzy wrzody na rękach, rozciągające się nawet aż nä ramiona i szyję.

zażółca. Do

Amidol, salzsaures Diamidophenol C₆H₃OH (NH₂)₂, (HCI), podobny do metolu w szybkości i energji wywoływania; nieoceniony do zdjęć krótkich, we wodzie łatwo rozpuszczalny, w roztworach nietrwały ; na temperaturę i bromek mało czuły; pracuje czyściej niż metol; barwa negatywów niebieskawo czarna. Barwi czasem palce brunatno. Nie wymaga żadnej zasady, wywołując już po dodaniu siarczynu.

Ad uroi (chlorowy lub bromowy, n. p. : C₆H₃Br (UHs, produkt substytucyjny hydrochinonu) wywołuje dość szybko, czysto i z wielką siłą ; rozpuszcza się we wodzie łatwo (1.4), w roztworach jest trwały; na zmiany temperatury mało czuły, na bromek nieco więcej. Nie barwi rąk ani bielizny, nie wydziela prawie żadnej woni.

Metochinon, C₂₀H2łO₄N₂, jest związkiem chemicznym (nie mieszaniną) metolu z hydrochinonem ; wywołuje czysto i silnie, z dostateczną szybkością, łatwo się rozpuszcza i jest trwały w roztworach. Palców ani negatywów nie barwi ; na wpływ bromku i temperatury jest niezbyt czuły.

Paramidofenol, Paraamidophenol C₆H₄OHNH1} (względnie jego sole azotowe lub chlorowe), jest głównym składnikiem R o d i n a 1 u ; wywołuje szybko, miękko i czysto. W roztworach zgęszczonych bardzo trwały, po rozcieńczeniu mniej. Barwa negatywów czysto czarna.

Glicyna, Paraoxyphenylglyzin C₆H₉0₃, pracuje nadzwyczaj powoli, lecz czysto i z dostateczną siłą; czuła na bromek i na zmiany temperatury. W roztworach bardzo trwała; dozwala wyrównywać błędy wyświetlenia, barwa negatywów zielonawo szara.. Nie plami negatywów, rąk, ani bielizny.

Ortol, Methylortoamidophenol -f- Hydrochinon, ma nieco podobne do hydrochinonu własności, trwałość ma dostateczną, wywołuje powoli, dość czysto i silnie. Użyty wonieje nieprzyjemnie; barwi palce żółto; nieraz zażółca negatywy.

Neol (J. Häuft i Spka, Feuerbach) pracuje bardzo czysto, nadaje się tedy do zdjęć prześwietlonych i o wielkich kontrastach. Roztwór nadpoczęty brunatnieje, ale siły nie traci. Wołanie trwa 3—5 minut, ciepłota potrzebna 16—20° C.

Edinol, Amidooxybenzyalkohol CH₃ (CH₂OH) OHNH* CH, posiada wszystkie zalety metolu, a przewyższa go swą rozpuszczalnością i czystością negatywrów, natomiast nie dorównywa mu trwałością w roztworach; daje się łatwo dostosować do niewłaściwego wyświetlenia; nie barwi rąk, ani bielizny.

Chloranol jest (uzyskanym w sposób podobny jak metochinon) związkiem metolu z adurolem (chlorowym). Rozpuszcza się we wodzie łatwiej od metochinonu, wywołuje szybko i z wielką siłą, a do wyrównania błędów w wyświetleniu daje się łatwo dostosować.

Inne substancje wywołujące (Hydramin, Eikonogen, Imogen, Sulfinol, Diamidoresorzin, Diogen, Diphenal etc.) nie posiadają własności wybitnych i nie zyskały rozpowszechnienia.

Wywoływanie wymaga staranności, cierpliwości, spokoju i swobody, jeżeli ma dać dobre wyniki. Obtułki z kliszami wyśwtetlonemi ułożyć należy w ciemnicy na miejscu suchem, umyć ręce i wytrzeć czystym ręcznikiem, ustawić pod ręką wołacz i dodatki, upewnić się, że do ciemnicy nie dochodzi ani promyk światła szkodliwego, przysposobić czystą czarkę i dopiero rozpocząć wołanie, wyjmując klisze po jednej z obtułek i odpylając je czystym zwitkiem waty lub kantem suchej ręki. Polecany do opruszania klisz penzel płaski o miękkim włosie (fig. 58.) powoduje nieraz tarciem o żel zjawiska elektryczne, które zamiast usuwać pyłki, powodują przyleganie^

ich do żelu. Kliszę kładziemy do czarki warstwą⁵) do góry i nalewamy szybko i bez przerw wołacz w ilości dostatecznej, aby całą kliszę pokrył bezzwłocznie. Można także nachylić lekko czarkę z nalanym już wołaczem, aby się zebrał przy jednym jej brzegu, i po włożeniu kliszy przechylić nagłym ruchem czarkę w stronę przeciwną, przez co wołacz popłynie ku drugiemu brzegowi i całą kliszę zaleje. Jeżeli wołacz jest w ilości skąpej i kliszę nie całą pokryje, powstają potem na negatywie ostro odgraniczone plamy ciemniejsze i jaśniejsze, odpowiednio do krótszego lub dłuższego działania wołacza na odnośne miejsca negatywu. Polecane często zwilżanie klisz (lub papierów) we wo-dzie przed włożeniem do wołacza ma te strony ujemne, że przez rozcieńczenie osłabia wołacz i że woda, zwłaszcza świeża, zawiera powietrze, które we formie baniek osiada na warstewce i daje na negatywie punkty przeźroczyste i Kółeczka.

t'i

na

Podczas wywoływania należy kliszę lekko kołysać, aby wołacz ciągle się przez nią przelewał i równo-miernie działał na wszystkie miejsca. Do niektórych %• celów można natomiast zostawić kliszę we wołaczu bez ruchu ; jest to wskazane np. dla zmniejszenia kontrastów zdjęcia, gdyż wołacz, działając na miejsca silniej naświetlone, wyczerpuje nich swą energję i nie kryje ich zbyt silnie, zaś na miejsca słabo naświetlone działać może z niezmiejszoną prawie energ!ą (Planliegeentwicklung).

Inny sposób ma nazwę wywoływania, przewlekłego (Standentwicklung), które polega na tern, że klisze stoją pionowo w naczyniu odpowiedniem, napełnionem wołaczem bardzo rozcieńczonym (10—30 razy słabszym niż normalnie), który działa nadzwyczaj powolnie (7,—6 godzin). Jest to sposob wygodny, gdyż cała czynność fotografa ogranicza się na ułożenie klisz w naczyniu (Standentwicklungstrog), opatrzonem odpowiednimi rowkami (Nuten), i kontrolowanie co kilkanaście minut, które klisze są już wywołane; po wyjęciu ich i zanurzeniu do utrwalacza pozostaje tylko włożyć nowe na ¹⁰ ⁵ miejsce. Negatywy prześwietlone „gotowe“ są juz po kilkunastu minutach, normalnie wyświetlone po kilkudziesięciu minutach, niedoświetlone nieraz dopiero po 3—6 godzinach. Wołanie przewlekłe nie daje jednak prawie nigdy negatywów o dostatecznej sile; zwykle za miękkie, nawet mdłe; ponadto często powstaje zażółcenie żelu, niezawsze łatwe do usunięcia.

Wywoływanie rozdzielne polega na stosowaniu kolejno po sobie dwóch roztworów; naprzód zanurza się klisze na ⁶/«, minuty do roztworu substancji wywołującej z siarczynem (bez zasady), a po upływie 30 sekund przenosi się klisze bez opłukania do roztworu zasady (potaszu lub sody), gdzie obraz się ukazuje i w krótkim czasie (⁶/ —1 minuty) dochodzi do znacznej siły. Sposób ten wymaga bardzo mało czasu i nadzoru i poleca się przedewszystkiem do zdjęć krótkich, (gdyż prawie wyklucza „przewołanie“), jakkolwiek przez zmianę stosunków zgęszczenia obu roztworów można siłę i kontrasty regulować. Wymaga mało rutyny, odpowiedni tedy jest zwłaszcza dla początkujących.

Ponieważ wyświetlenie nie zawsze jest dobrze dobrane, często za krótkie lub zbyt przedłużone, należy wywoływaniem tak kierować, aby błędy wyświetlenia wyrównać, i otrzymać w każdych warunkach możliwie dobry negatyw. Jeżeli wiadomo już z góry, że wyświetlenie było dobre lub nieodpowiednie, i o ile, wtedy modyfikujemy odpowiednio wołacz, nadzorując ustawicznie postęp wywoływania.

Gdy wyświetlenie, było dobre na pewno, bierzemy wołacz normalny; gdy wiemy, że było za krótkie, zastosujemy wołacz bardzo energiczny, (z wielką ilością zasady) ewentualnie nieco rozcieńczony⁶); do zdjęć prześwietlonych użyjemy wołacza zgęszczonego, z małą ilością zasady, i dodamy środka opóźniającego, (bromku potasu, dwusiarczynu sodowego, kwasu borowego), który nie dopuści do zbyt silnego wystąpienia szczegółów w cieniach, a zaciemni dostatecznie światła (nieraz częściowo solaryzowane) ; albo też zastosowany wołacz już dawniej kilkakrotnie używany, nadto zostawimy kliszę długi czas w roztworze, aby ją „prze wołać“ dla uzyskania kontrastów, a zamglenie cieni usuniemy po utrwaleniu.

We wypadkach wątpliwych należy zawsze wyświetlać zdjęcia raczej za długo niż zbyt krótko, gdyż ze zdjęcia znacznie niedoświetlonego nie da się uzyskać dobry negatyw nawet przy użyciu wszystkich sztuczek znanych (zwiększznie ilości zasady, ogrzanie wołacza, dodania środków przyśpieszających). Czasem pomódz może „doświetlenie“ za krótkiego zdjęcia, wyświetlając tę samą kliszę powtórnie, jednak n. p. w kierunku nieba, przed białym papierem i t. p., naturalnie przez czas bardzo krótki. Zdjęcia prześwietlone dadzą się natomiast uratować prawie zawsze; nieznacznie prześwietlone (2—5 tary) dodaniem bromku potasu do wołacza, lub zmniejszeniem w nim ilości zasady; silniej prześwietlone(10—100razy)

zupełnem opuszczeniem zasady, dodatkiem kwasów lub ługu siarczynowego, oziębieniem wołacza, zniszczeniem częściowem naświetlenia przez kąpiel w podsiarczynie sodu (1 : 100) lub w bromku potasu (przed wołaniem).

Znaczna większość wołaczów (z wyjątkiem adurolu, glicyny i hydrochinonu) posiada właściwość obniżania czułości zanurzonej w nich kliszy, wobec czego światło w ciemnicy może być (po włożeniu kliszy do wołacza) stosunkowo jasne bez obawy zamglenia szkodliwego *).

W wielu wypadkach korzystne, a u klisz wszechbarwo-czułych (panchromatycznych) niemal niezbędne, jest wywoływanie przy świetle jaśniejszem (żółtem lub jasno czerwonem) po „uśpieniu“ czułości klisz odpowiedniemi kąpielami (fenosa-franino, pinakryptol, etc.). Najlepiej użyć tu roztworu zieleni pinakryptolowej, posiadającej przed innemi tego rodzaju ciałami zaletę łatwej rozpuszczalności i szybkiej „narkozy“.

Zieleń pinakryptolowa jest barwikiem ciemno zielonym, którego błyszczące kryształy rozpuszcza się we wodzie gorącej 1 : 500 i przechowuje w ciemności. Z tego roztworu zapasowego bierze się 10 cm³ na 100 cm³ wody zimnej i kąpie się klisze barwoczułe przez minutę przy świetle ciemnoczerwonem, poczem opłukuje się je wodą czystą i wywołuje następnie przy żółtem świetle ciemnicy bez obawy zamglenia.

Klisze wszechbarwoczułe, oraz uczulone na barwy poma rańczowe i czerwone, należy kąpać w roztworze si mejszym zieleni pinakryptolowej. W tym celu bierze się 25    .    . .

tworu zapasowego na 100 cm* wodyzanurza w ę ąp klisze w ciemności (panchromatyczne) lub w oswie mnoczerwonem mocno przyćmionem (uczulone na    ,

a po minucie płucze się je i przenosi do wołacza Czułość ich

jest wtedy tak znacznie uśpiona, ze znoszą    , zatem

światło jasno czerwone, a nawet pomarańczowe, można zatem

postęp wywołania śledzić bez trudnoscb    hydrochino-

Wołać potem można metolem samym iud    у .

nem, podobnież adurolem, edmolem, P lcyną,    spos5b zwy-

metochinonem lub paramidofenolem (ro i    ) . wołać przy

(U c

pohamo-

k,y. Stosując pirogalus ‘t.b^afańc.owem U LÔÎu Гri oświetleniu ciemnozołtem lub pömaranczowe

dinalu następuje po MPj| d^awlme bromku potasowego jest wame szybkości działań    e można, gdy zieleń pinakryp-

tolowaZpowoduje nÄc™/ silne zahamowanie wywoiywania.

„    kii47 Tjrzv świetle czerwonem na minut w roztwor

*) Po zanurzeniu klisz pr y    Utr wody czui₀ść ch spada na Vioo.

V» grama amidolu (^vwabć następnie przy świetfe żółtem. W roztworze tria-

SoabVoezoZlute’Czarna na lit?)" obniża się czułość klisz nawet na i/,,.

pierwotnej.

Długość wywoływania ma wpływ ogromny na wygląd negatywu; wołanie za krótkie daje negatyw miękki, przedłużone zaś zbyt twardy, przyczem wynik ten nietylko zawisły jest od gatunku wołacza, jego składu, stopnia rozcieńczenia i temperatury, lecz także od sorty klisz, od przedmiotu zdjęcia i od wyświetlenia. Dlatego wszelkie wzkazówki i rady co do długości wywoływania, jak n. p. wołanie podług czasu (daną ilość minut), lub uważanie wołania za ukończone wtedy, gdy na odwrotnej stronie kliszy widoczne już są zarysy obrazu, mają wartość jedynie wtedy, gdy wołacz, klisze i wyświetlenie są w każdym wypadku prawie te same, co zdarzać się może często u fotografów zawodowych, lecz wyjątkowo u amatorów, robiących zdjęcia w bardzo różnych warunkach ⁷)..

Jedynie racjonalne jest badanie postępu wywoływania w „przeźroczy“ (in der Durchsicht) to znaczy: należy od czasu do czasu wyjmować negatyw z wołacza⁸) i trzymając go w kierunku lampy w ciemnicy, patrzyć przezeń na lampę i oceniać w ten sposób, czy „światła“ (t. j. miejsca ciemne) na negktywie mają już siłę dostateczną (są wystarczająco czarne). O „cienie“, t. j. o miejsca na negatywie jasne, nie należy się przytem troszczyć; lekkie ich zamglenie zniknie następnie w utrwalaczu. Pamiętać także należy, że negatyw powinien wyglądać pozornie silniejszy (czarniejszy) niż zamierzono, gdyż

fig. 59.

poza czernym osadem srebra jest jeszcze mleczny bromek srebrowy, który dość światła pochłania, a po zniknięciu w utrwalaczu sprawia wrażenie, jak gdyby negatyw stracił na sile, co niektórzy nazywają „cofaniem się“ (zurückgehen) negatywu. To pozorne cofanie się

II cyfra 16 sekund 1 ⁷/₄ minut

18

c8

6‘A , 574 o

siły negatywu występuje zwłaszcza u klisz ortochromatycznych i izolacyjnych (przeciwodblaskowych).

nor-

na ne-

Odpowiednio długie wołanie jest zatem do uzyskania dobrych negatywów konieczne; wołacze szybkie wymagają malnie 2—4 minut czasu; pirokatechina, pirogalus, ortol 5—8 minut, glicyna nawet do 15 minut. Krótkie wołanie potrzebne być może tylko wyjątkowo; dla zmniejszenia kontrastów lepiej jest użyć wołacza rozcieńczonego, a pozwolić mu działać odpowiednio długo. Z drugiej strony i wołanie przesadnie długie, czyli „przewołanie“, nie jest bez złych następstw, gdyż gatywie przewołanym zarówno światła jak i półtony są jednakowo silnie kryte (czarne), wobec czego po skopjowaniu otrzymamy odbitkę z białemi światłami i półtonami bez rysunku, a ze zbyt wyrobionymi cieniami. Przewołanie jest, jak zaznaczono wyżej, wskazane tylko przy zdjęciach prześwietlonych, a to w tym celu, aby zbyt silny, czyli „gęsty“, negatyw przez następne osłabienie uwolnić od zamglenia i obniżyć jego siłę nadmierną. Przewołanie pociąga jednak nieraz za sobą zażółce-nie negatywów; należy więc wybierać wołacze wolne od tej wady.

Podczas wywoływania można niektóre części negatywu wydobyć silniej lub słabiej w miarę potrzeby, a to przez pen-zlowanie (po wydobycie negatywu z wołacza) tych miejsc wo-łaczem silniejszym, względnie roztworem bromku potasu. Takie wywoływanie miejscowe (partielle Entwicklung) może oddać usługi np. przy zbyt silnie krytem niebie z obłokami i tp., wymaga jednak dużej wprawy i świadomości celu.

Streszczając wszystko, cośmy o wywoływaniu powiedzieli, możemy postawić poniższy szereg reguł:

prześwietlonych ; na sile.

Zdjęcia normalne wywołuje się w rotworach normalnie dobranych; niedoświetlone w energicznych nieco rozcieńczonych, prześwietlone w stężonych, z odpowiednią dawką bromku potasu ; zdjęcia kontrastowe w płynach rozcieńczonych, mdłe w stężonych. Wywoływanie trwać musi odpowiednio długo ; postęp jego nadzoruje się w przeźroczu ; oceniać należy tylko według krytości świateł, a nie troszczyć się wcale o cienie; strzedz się przewołania zdjęć za krótkich, a niedowołania pamiętać, że negatyw w utrwalaczu straci

Stopień krytości negatywu dostosowany być powinien do gatunku papieru, na którym będą kopjowane odbitki, gdyż np. papiery bromosrebrowe, celoidynowe, białkowe i pigmentowe wymagają negatywów twardszych, a miększych natomiast chlo-robromowe, żelatynowe (aristo), gumowe i t. p.

Wołacz rozgrzewa się wskutek działania na klisze; jeżeli ponadto zawiera wiele zasady i siarczynu, może (zwłaszcza w porze gorącej) spowodować zbytnie rozmiękczenie żelu i odrywanie się warstewki na brzegach, lub nabieganie pęche-

rzy. Niektóre sorty klisz są skłonniejsze do tego niź inne; w takich wypadkach należy wołać z mniejszą ilością zasady, lub używać amidolu albo wołacza garbującego żelatynę (pi-rokatechiny) ; można także zaraz po wywołaniu zgarbować negatyw w kąpieli z ałunem, formaliną lub chlorkiem glinu.

Ponieważ prawie wszystkie wołacze dadzą się złożyć na podobną modłę, podajemy tutaj recepturę do ich sporządzania, zestawioną w tabelę :

Receptura wołaczów.

Liczba porządkowa

Wywoływacz

p j wywoływacza gr.

wody

cm³

tr ! siarczynu sodu gr.

p, I dwusiarcz. acetonu gr

n> I potaszu gr. ^ sody gr.

sr ! Wodorotlenku sodu gr.

w. J bromku potasu gr.

rozpuścić w porządku

do użytku rozcieńczyć

UWAGA

OCOOO-^lOCÜt^WtSb*

Adurol Adurol Amidol Diogen Edinol Edinol Eikonogen Glicyna Hydrochinon Metochin on Metol Metol

Paramidofenol

Pirokatechina

Chloranol

h* ts >-»H*tsfcscNcoati-itstststs Ol О Ol Ol oi o< Ol О О О О O» O O' Ot

300

500

1000

250

1000

1000

1000

1000

750

1000

1000

1000

1000

400

1000

200

200

200

100

250

120

250

200

200

120

150

50

100

150

to

bea

bea

ba

raz użyć

bS

Ol

100

75 300

50,

250

300

150

120

80

25

25

Ю o ' cc

'Ol -

to

CO

bae

bea

bae

abe

abf

abe

bae

bah

bardzo trwały

1 :10

1:2

1:4

1 :10

1:5

wrzącą woda

CO

Hydrochinon i Eikonogen

( Metol i \ Hydrochinon

Neol

i O    СО Ю

co

1000

1000

1000

80

150

10

100

1:1

40

ts

00

bah

Wołacze 16 i 17 złożone są z dwu substancyj wywołujących dla wykorzystania dobrych własności obu składników ; przeważna część istniejących w handlu wołaczów w roztworach zgęszczonych składa się z metolu z hydrochinonem pod rozmaitemi nazwami.

Niektóre wołacze starsze ustąpiły miejsca nowszym, przewyższającym je mniejszemi wadami, a większemi zaletami i tak np. adurol odnosi zwycięstwo nad hydrochinonem ; pirokate-china jest groźną współzawodniczką pirogalusu ; eikonogen ustąpił miejsca paramidofenolowi, a nawet nad niedoścignionym zresztą metolem góruje edinol czystością i przejrzystością wywoływania. Podobnież korzystniej jest, pragnąc sporządzić wołacz mieszany, użyć do tego metolu z adurolem, zamiast metolu z hydrochinonem, np. według przepisów:

Wody

Metolu

Siarczynu sodu (kryst.) Adurolu

Węglanu potasu Bromku potasu Żelazocjanku potasu żółtego

. 600

0q o

.    150    „

.    25    „

. 200 „

lub 850 cm3 n 12 gr.

Składniki rozpuścić należy w podanym porządku. Do szybkiego i kontrastowego wołania bierze się 1 część powyższego roztworu zapasowego na 5 części wody ; do ^wywoływania miększego i powolniejszego 1 część na 10—15 części wody.

które do

Dla lubiących wołacze bardzo zgęszczone, użytku znaczną ilością wody mają być rozcieńczone, odpowiedni jest sporządzony z paramidofenolu⁹) (Rodinal i Pennal), znany ogólnie, lecz pracujący prawie zawsze za miękko, lu też glicyna we formie gęstego płynu, który do użytku rozcieńcza się wodą (1:15), a sporządza się w sposob następujący: w 40 cm³ wody rozpuszcza się 25 gr. siarczynu so owego i 10 gr. glicyny, poczem się zwolna dodaje w drobnych dawkach (z powodu musowania) 50 gr. potaszu, po os ygnięciu powstaje rodzaj śmietany, trwałej prawie nieogramczenie. Do zdjęć migowych i portretowych dodaje się po rozcieńczeniu (1 : 30) jeszcze 3-5 cm³ roztworu (1 : 10) wodorotlenku sodo-

osad. W

weg o¹⁰), (na każdych 100 cm³ wołacza) i ewentualnie kilka kropel bromku potasowego (l : 10).

Do zdjęć o wymaganiach bardzo rozbieżnych pod względem charakteru negatywów używa się wołaczów w dwóch roztworach oddzielnych, które miesza się ze sobą w odpowiednim stosunku bezpośrednio przed użyciem. Jeden z roztworów zawiera substancję wywołującą (i siarczyn dla trwałości), drugi zasadę; im więcej substancji wywołującej a mniej zasady wołacz zawiera, tem twardziej pracuje, nadaje się więc do zdjęć prześwietlonych, reprodukcyj i t. p. i umożliwia wyrównanie nawet bardzo znacznych prześwietleń (20—100 razy). Natomiast znaczna ilość zasady w stosunku do substancji wywołującej powoduje szybkie działanie wołacza, znaczną ener-gję we wydobyciu drobnych wrażeń światła, ma jednak małą siłę (brak kontrastów) ; wskazane jest zatem takie zestawienie wołacza tylko przy zdjęciach krótkich lub bardzo kontrastowych (wnętrza, jasne kostjumy na tle ciemnem, etc.). Dobre wyniki daje n. p. pirogalus w takim składzie :

A)    100 cm³ wody destylowanej

3 gr. metadwusiarczynu potasowego 15 gr. pirogalusu ¹¹)

B)    200 cm³ wody destylowanej

40 gr. siarczynu sodowego 30 gr. fosforanu trójsodowego.

Do użytku należy brać normalnie 1 część A) na dwie części B) i dodać 5 części wody (n. p. 10 cm³ A, 20 cm³ В i 50 cm³ wody). Pirogalus jest w roztworze A) bardzo trwały i nie plami rąk ani bielizny.

Dobry wołacz, nadający się zwłaszcza do zdjęć hojnie wyświetlonych, daje pirokatechina bez siarczynu w takich roztworach zapasowych :

A)    100 cm³ wody i gr. pirokatechiny (trwały kilka tygodni).

B)    100 cm³ wody i 20 gr. węglanu potasowego.

Do użytku bierze się n. p. 10 cm³ A) i 10 cm³ B) i dodaje się 20—80 cm³ wody. Wołacza tego należy tylko raz

we formie

użyć, a potem wylać, tern bardziej, że jest tani. Garbuje silnie żelatynę w miejscach naświetlonych i daje negatywy o barwie oliwkowo brunatnej, znakomicie kopjującej, a cienie są bardzo przejrzyste. Dobry jest do papierów bromosrebrowych i do przeźroczy, barwi jednak palce brunatno.

Ogólnie biorąc, wołacze szybko działające (Rapidentwik-kler) trudniej się dadzą dostosować do błędów w wyświetleniu, niż wołacze powolne. Do szybkich należy amidol, metol, edi-nol, paramidofenol, adurol, ortol, hydrochinon, metochinon, chloranol, wskazane do zdjęć krótkich i wogóle o znanem wyświetleniu; do zdjęć natomiast prześwietlonych i o wyświetleniu niepewnem lepsze usługi oddadzą wołacze powolne. Przytem nie jest obojętne, jakiej substancji wywołującej używamy, gdyż np, adurol, edinol lub metol wymaga do równie dobrych wyników wyświetlenia o połowę krótszego niż glicyna, hydrochinon lub pirogalus.

Wywoływanie filmów (błon) pakietowych odbywa si równie łatwo, jak klisz szklanych. Błony wstęgowe wywołuje się w osobnych przyrządach (Tank), względnie we wanienkach zwyczajnych, przesuwając kolejno przez wołacz wstęgę, trzymaną za końce palcami lub kleszczykami (fig. 54) ; można także przeciąć je na mniejsze części według kresek na papierze czarnym i potem wywoływać jak filmy pakietowe.

fig. 60.

Są także w handlu napinacze błon (Filmstrecker) z drutu •<fig. 60).    .    , . ,

Zdjęcia, o których wiemy z góry, że były niedoswietlone i to znacznie, dadzą się nieraz uratować wołaczem o podwyższonej ciepłocie. Np. metol lub edinol o temperaturze 25 — 30 C. wydobędzie szczegóły w cieniach, których by w zwykłej ciepłocie nie wywołał. Liczyć się jednak należy w takich wypadkach z ogólnem zamgleniem całego negatywu, które zresztą zwykle da się łatwo usunąć po utrwaleniu.

1 litr 50 gr.¹²) 5—10 cm³.

Dla zupełnego powstrzymania dalszego działania wołacza służy roztwór 5% metadwusiarczynu potasowego lub : wody

ałunu potasowego kwasu octowego

Po opłukaniu z powyższego roztworu przechodzi negatyw do utrwalacza, wyjąwszy nieliczne wypadki, w których z jakiegokolwiek powodu (np. uzyskania pozytywu), włączone być mają inne zabiegi.

г(^0₄)з -f- 24 H₂0) czyli s'arkan glinowo potasowy, tworzy wyraźne bez-arwne kryształy ośmiościenne. Rozpuszcza się w 8 częściach wody (zimnej lub w j₃ gorącej). Smak ma słodkawo ściągający. Ałun ogrzany topnieje ał^n CchTomowy^S^a 1С2П^ ^ar^uJe silnie żelatynę, jednak przewyższa go w tern

г и n*\WaS ocŁowy.(acetyl°wy, Eisessig, Essigsäure, acidum aceticum [glaciale] ,ma " s^anie czystym ciężar gat. 1 055B przy 14°C i tworzy masę У⁸*1 a*ow bezbarwnych, która povvyżej 16'5° topnieje na płyn bezbarwny, i na'/ РГ2У 118 C. Ma ostrą przenikliwą woń octu, smak piekąco kwaśny

altnhnbf4    a scina białko. Jest zapalny, ale miesza się łatwo z woda*

alkoholem, eterem etc ; rozpuszcza niektóre tłuszcze, oleje, żelatynę.

VII.

Utrwalanie. Osłabianie. Wzmacnianie.

Po wywołaniu pozostaje jeszcze na kliszy w miejscach, na które światło nie działało, jakoteż pod czarnym strątem srebrowym, nierozłożony bromek srebra, który, ciemniejąc później na świetle, mógłby negatyw uczynić niezdatnym prawie do użytku. Aby tedy klisza nie podlegała już żadnym dalszym zmianom, należy ją „utrwalić“ przez usunięcie bromku srebra pozostałego w żelu. Do utrwalania używano początkowo cjanku potasowego (Cjankali, KCN), jednak z powodu jego niebezpiecznych, trujących własności zastąpiono go nieszkodliwym dla zdrowia podsiarczynem sodu¹³). Wystarczy rozpuścić n. p. 50 gramów podsiarczynu sodowego w szklance wody, aby otrzymać gotowy do użytku utrwalacz. Podczas roztwarzania się podsiarczyn oziębia znacznie wodę, nie należy więc uży wać utrwalacza zbyt świeżo sporządzonego, gdyż utrwalanie idzie w nim powoli, z trudnością i niedokładnie.

Utrwalanie polega na wzajemnem działaniu na siebi bromku srebra i podsiarczynu według wzoru:

3 Na,Sa0₃ 4- 2 AgBr = Ag₂S₂0₃, 2 Na₂S₂0₃ + 2 NaBr.

wo-

Bromek sodu (Na Br) jest nieszkodliwy i łatwo we dzie rozpuszczalny, natomiast podsiarczjm srebra (Ag₂Sa0₃) może z podsiarczynem sodu utworzyć dwa związki. Jeżeli utrwalacz jest w obfitości, powstaje sól podwójna (2Na₂S₂0₃ + Ag,S0₃) niezmienna i łatwo we wodzie rozpuszczalna; skoro zaś utrwalacz jest w małej ilości lub zbyt rozcieńczony, two-

unters chwe-

rzy się inna sól podwójna (Na₂S₂0₃ -f- Ag₂S₂0₃ -(- 5 HeO) trudno rozpuszczalna we wodzie, a nadto rozkładająca się w krótkim czasie na podsiarczyn sodu, kwas siarkowy (H₂S0₄) i siarczek srebra (Ag₂ S), który w negatywach rozkłada osad srebrowy, tworząc brunatne plamy i zażółcenie całej warstwy, niszczące negatyw bezpowrotnie.

Z tego względu utrwalacz nie powinien być zbyt rozcieńczony*), ani zbyt zużyty (wyczerpany), jeżeli klisze w nim utrwalane mają być rzeczywiście trwałe; najodpowiedniejszy jest 16—25% roztwór podsiarczynu, czyli 1 jego część na 4 do 6 części wody.

W utrwalaczu powłoka biaława bromku srebrowego znika z kliszy w kilku minutach, przyczem negatyw staje się przeźroczysty. Pomimo, że już ani śladu białawego osadu niema na negatywie, należy go zostawić jeszcze kilka minut w utrwalaczu, aby pozostałe związki chemiczne miały czas rozpuścić się doszczętnie. Z liczbą utrwalanych negatywów mętnieje i brunatnieje utrwalacz z powodu zanieczyszczenia**) śladami wołacza i tworzącemi się solami, a nadto traci na sile, działając coraz powolniej i niedokładniej. Niedogodności te usunąć można przez zakwaszenie utrwalacza dodaniem związków, wydzielających np. kwas siarkawy.

Tak sporządzony utrwalacz kwaśny (saures Fixierbad) nie mętnieje i nie ciemnieje nawet po dłuższem użyciu, a utrwala klisze bardzo czysto***), wobec czego jest dziś powszechnie używany. Do zakwaszania mogą służyć różne związki ; niektóre przepisy przytaczamy :

solnego.

A) 15 gr. siarczynu sodu, 60 cm* wody i 4 cm³ kwasu

B)    15 gr. siarczynu sodu, 60 cm³ wody i 2 cm* kwasu siarkowego.

C)    25 gr. siarczynu sodu 100 cm³ wody i 8 gr. kwasu cytrynowego****).

D)    70 cm³ roztworu siarczynu sodu (1:4) i 30 cm³ roztworu kwasu winowego (1 : 2).

kwaśnego ługu siarczynowego (NaHS0₃)

E)    60 cm*

*) Roztwór jednakże nie może być także zgęszczony (nasycony), gdyż w e y nawet łatwo rozpuszczalna sól podwójna nie miałaby się w czem rozpuście ^ utrwalenie byłoby tylko pozorne.

**) Jest powodem zażółcenia negatywów.

... . *) Pozostawione przez kika godzin w kwaśnym utrwalaczu negatywy osłabiają się w mierze dość widocznej.

****) Kwas cytrynowy (acidum citricum CeH.0₇ 4- H₂0) jest to sok cytryn, borowek etc. Tworzy kryształy bezbarwne, smaku silnie kwaśoego, ozpuszczające się w równych częściach wody. Roztwór wodny rozkłada się na świetle w przystępie powietrza.

/’rnnu??rÓŻnićJ n-ależy -kwas wiQOwy [acidum vini, Oxyapfelsäure, C₂H₂(OH),

► znaJdujący Sl§ we winogronach. Krystalizuje w duże pryzmaty bezbarwne, łatwo we wodzie i alkoholu rozpuszczalne.

Polecane nieraz do utrwalaczów dodatki garbujące (formalina, chlorek glinu, ałun) mają tę złą stronę, że utrwalacze tak złożone szybko się psują, a wymycie ich resztek ze zgarbowa-nej żelatyny sprawia trudności.

F)    20 gr. dwusiarczynu acetonu

G)    25 gr. dwusiarczynu sodowego¹⁴)

H)    30 gr. metadwusiarczynu potasowego.

Po rozpuszczeniu 250 gr. podsiarczynu sodowego w 1 litrze wody dodaje się jednego z wymienionych pod A—H roztworów względnie ciał stałych, aby otrzymać utrwalacz kwaśny, gotowy do użytku. Wygodne są dodatki zakwaszające w stanie stałym (F, G, H). Jtrwalacz kwaśny działa, jak wspomniano, czyściej i nieco szybciej; jednak i w nim należy po zniknięciu powłoki białawej pozostawić klisze jeszcze przez kilka minut (3—5), aby mieć rękojmię urtwalenia pewnego i zupełnego.

W handlu są utrwalacze we formie proszku, który należy tylko w odpowiedniej ilości wody (1:6 lub 1:8) rozpuścić do użytku; jednak wygodne są jedynie w podróżach, gdyż sporządzenie utrwalacza z przepisanych składników jest łatwe i tanie.

Własność rozkładania bromku srebra posiadają, oprócz podsiarczynu sodu i wspomnianego już cjanku potasowego, także niektóre inne ciała chemiczne, np. w słabym stopniu siarczyn sodowy, a w znacznym siarkocjanek amomowy (Rhodan-ammonium CNSNH₄) i podsiarczyn potasowy; szczególnie cennym jednak okazał się podsiarczyn amonowy [ammonium subsulphurosum, Unterschwefligsaures Ammonium, (NH₄)₃Sj0₃], dając t. zw. utrwalacz szybki (Rapidfixiersalz), zwykle we formie proszku gotowego do użytku, który tylko w stosownej ilości wody rozpuścić należy¹⁵). Ma zaletę znacznie szybszego działania (o połowę krótszy czas utrwalania), które nie opóźnia się pomimo postępującego zużycia utrwalacza, wobec czego polecenia godny jest w wypadkach, w których zależy na szybkości, np. w podróży.

Gdy negatyw leży już w utrwalaczu, można oświetlenie ciemnicy nieco rozjaśnić, (założyć szybę jasno czerwoną), lub

wana z

250

1)    Podsiarczynu sodowego

Litr wystarczy do utrwalenia 80 negatywów 9 X 12 cm.

500

100

400

25

100

zamienić je na żółte. Negatyw niezupełnie utrwalony żółknie po wystawieniu go na światło białe, lub nabiera zamglenia dwubarwnego (dichroitycznego), a dalsze utrwalanie postępuje opornie i z trudnością. Dopiero po dokładnem utrwaleniu i opłukaniu we wodzie można negatyw oglądnąć w pełnem świetle dziennem lub sztucznem. Niekiedy pomimo ostrożnego i celowego wywoływania okaże się potrzeba wzmocnienia lub Osłabienia negatywu ; nieraz znowu należy usunąć zamglenie szare lub barwne.

szare

Usuwanie zamgleń nie zawsze należy do zabiegów łatwych i pewnych. Zamglenie (mgiełka, zadymienie, dymek, woal, Schleier) jest to jednostajne lub częściowe pokrycie negatywu mgłą szarą lub barwną. Najczęstsze jest zamglenie (zadymienie), a powody mogą być bardzo różne. Nieszczelność obtułek, kamery, objektywu lub ciemnicy, pokryte pyłem soczewki objektywu, refleksy światła w objekty-wie, zdjęcia naprzeciw słońca, świeże drzewo lub lakier w obtułkach, może być zarówno powodem zamglenia szarego jak i zbyt długie wyświetlenie, za silny lub za ciepły wołacz, jak wreszcię częściowy rozkład klisz, objawiający się zwykle silniejszem zamgleniem brzegów (źałobnemi obwódkami) negatywu, gdy klisze są zbyt stare. Zjawisko to występuje szybciej u klisz barwoczułych. Podobne następstwa ma nieodpowiednie przechowywanie klisz lub złe opakowanie. Do usuwania wszelkiego rodzaju zamgleń szarych służy osłabiacz Farmera, o którym poniżej.

negatywów pochodzi z przyczyn, które wymieniliśmy już poprzednio; najczęściej powodem jest zbyt długie wołanie, siarczyn zwietrzały, wołacz zużyty, ślady uti walacza we wołaczu, wreszcie utrwalacz stary, niezakwa-szony lub za zimny. Czasem znika zażółcenie po włożeniu negatywu do kąpieli złotująco utrwalającej (używanej do zło-towania odbitek); dobre usługi oddaje także kąpiel z siarko-mocznika*) w takim składzie ;

Zażółcenie

100 cm³ wody 2 gr. siarkomocznika 2 gr. ałunu (potasowego) 1 cm³ kwasu octowego

lub :

100 cm³ wody 2 gr. siarkomocznika 1 gr. kwasu cytrynowego

. УУ jednej z powyższych kąpiel pozostają negatywy (lub ° л w PaPler0we) aź do zniknięcia zażółcenia, poczem należy je obrze w czystej wodzie wypłukać. Roztworów powyższych można używać kilkakrotnie.

Czasami powstaje, (n. p. przy wołaniu pirogalusem, przy zanieczyszczeniu wołacza utrwalaczem, lub gdy światło szkodliwe działa na klisze nieutrwalone), t. zw. zamglenie dwubarwne (dichroityczne); negatywy są w świetle prze-chodzącem czerwonawe, w odbitem zielone. Usunąć je można, kąpiąc negatyw w roztworze nadmanganianu potasowego 1:1000 przez kilka minut, poczem wkłada się negatyw do roztworu dwusiarczynu sodowego 2°/₀, w którym znika brunatno żółtawe zabarwienie żelatyny.

Prócz nadmanganianu, używana jest także kąpiel jodowa złożona z :

1 gr. jodu

4 gr. jodku potasowego ¹⁶)

100 cm³ wody.

W płynie tym pozostają negatywy dopóty, aż zielone zamglenie przejdzie w barwę żółtą, poczem się je wkłada na-powrót do podsiarczynu sodu i wreszcie płucze jak zwykle.

Przez usunięcie zamglenia lub zażółcenia nie zawsze jeszcze staje się negatyw dobrze zdatnym do kopjowania zeń odbitek. Po uważnem obejrzeniu większej liczby negatywów znajdzie się zawsze kilka takich, które wymagają poprawek swej krytości. Nieraz negatyw jest zbyt mdły, wprawdzie ze wszystkimi szczegółami w światłach i cieniach, jednak cienki, bez siły; taki negatyw wymaga „wzmocnienia“. Często znowu posiada nadmierną siłę czy to w światłach, czy w cieniach, wymagając w takich wypadkach odpowiedniego „osłabienia“, tj. zastosowania środków chemicznych, któreby usunęły część zbyteczną osadu srebrowego. Przytem nie jest obojętne, jakiego środka osłabiającego użyjemy, gdyż jedne z nich działają silniej na światła, inne zaś silniej na cienie negatywu.

Do negatywów zamglonych, prześwietlonych, zbyt gęstych, ciemnych, użyć należy osłabiacza, któryby działał jak hebel, zbierał z powierzchni negatywu szary strąt srebra, nie działając w głąb, nie naruszając świateł najwyższych. Do tego celu służy oddawna znany, nietrujący, osłabiacz Farmera, którego głównym składnikiem jest żelazicjanek potasowy¹⁷), łączący się ze srebrem na żelazocjanek srebrowy, rozpuszczalny w utrwalaczu. Na zapas przygotowuje się 10°|e (1:10) roztwór żelazicjanku we wodzie, dający się w ciemności długo przechowywać bez rozkładu. Do użytku bierze się 5—10 cm³ tego

roztworu na 100 cm³ wody, w której rozpuszczono 25 gr. pod^ siarczynu sodowego. Płyn stąd powstały powinien mieć barwę jasno żółtą; należy go użyć zaraz’ po sporządzeniu, gdyż wkrótce traci barwę i przestaje działać. Podobnież odbarwia się podczas osłabiania negatywów, należy go zatem zasilić dalszą dawką żelazicjanku, jeżeli osłabienie nie jest jeszcze wystarczające. W osłabiaczu tym naprzód wyjaśniają się cienie, stając się coraz przeźroczystsze, niknie więc zamglenie lub zbytnia gęstość negatywu; dopiero po działaniu dłuźszem zaczynają i światła (mniejsca silnie kryte) tracić na sile. Należy zatem zwracać baczną uwagę, aby nie przesadzić w osłabianiu i nie utracić szczegółów w cieniach; w stosownej chwili (a nawet nieco wcześniej) należy negatyw wyjąć z osłabiacza i opłukać we wodzie, a potem wymoczyć dokładnie. Gdyby warstewka negatywu nabrała zabarwienia żółtawego, można je łatwo usunąć przez kąpiel w 2°/₀ roztworze siarczynu sodowego lub w nasyconym roztworze ałunu, do którego dodano ¹/₂ °/₀ kwasu solnego^ poczem znów należy sumiennie wypłukać.

Jeżeli negatyw jest zbyt kontrastowy, ma cienie stosunkowo dość przejrzyste, lecz światła za silnie kryte, wtedy osła-biacz Farmera nicby nie pomógł, lecz zaszkodził, gdyż zniszczyłby delikatne cienie, a zostawił światła prawie bez zmiany. Do obniżenia kontrastów, czyli „zmiękczenia“ negatywu, służy roztwór, sporządzony z nadsiarkanu amonowego [Ammonium-persulfat (NH₄)₂S₂0₈], który ma własność rozpuszczania srebra przedewszystkiem w miejscach, na których go najwięcej znajduje. Używa się go w 3—5% roztworze, który powinien być świeżo sporządzony, gdyż dłużej przechowywany nie działa. Gdy negatyw*) jest już dostatecznie „zmiękczony“, należy go bezzwłocznie przenieść do 10°/₀ roztworu siarczynu (lub pod-siarczynu) sodowego, aby dalsze osłabianie powstrzymać, poczem należy dobrze w czystej wodzie wypłukać. Wskazane jest także zanurzyć go potem na kilka minut do utrwalacza, aby się rozłożone srebro rozpuściło, i wreszcie ponownie dobrze wypłukać.

Szybko działa i równomiernie osłabia zarówno cienie jak i światła nadmanganian potas u**) z kwasem siarkowym według recepty :

• 1 litr wody

Va gr. nadmanganianu potasowego 5 cm³ kwasu siarkowego.

. *) Prze(ł osłabieniem zapomocą nadsiarkanu muszą być negatywy dokładnie opłukane z resztek utrwalacza; natomiast przy osłabiaczu Farmera nie jest to wymagane.

**) Nadmanganian potasu (Kali hypermanganicum, Kaliumpermanganat,, JvMnU₄, übermangansaures Kali) tworzy drobne kryształki fjoletowo czarne,, rozpuszcza się dość łatwo (1:12) we wodzie, barwiąc ja na kolor różowy do amarantowego. Znany jest jako środek odwaniający, desynfekcyjny i utleniający-

Roztwór ten powinien być różowy i należy go zużyć wkrótce po sporządzeniu, gdyż później się rozkłada. Dla usunięcia zabarwienia różowego negatywów należy je po osłabieniu włożyć do 5°/₀ roztworu siarczynu sodowego, a potem dobrze wypłukać.

Istnieją jeszcze inne osłabiacze (szczawiano-żelazowy, chromowy etc.), które jednak nie wyróżniają się godnemi uwagi zaletami, a są trudniejsze do zestawienia. Ponadto są w handlu osłabiacze we formie proszku, który tylko we wodzie rozpuścić należy; są też we formie płynów do rozcieńczania.

Po osłabieniu negatywy są czasem za mdłe, o zbyt małych kontrastach; wtedy należy podnieść ich siłę, czyli je wzmocnić. Tak samo wymagają wzmocnienia negatywy za krótko wywoływane, względnie za krótko wyświetlone, a miękko wywołane. Jednak negatywy, których światła są dobrze kryte i wyrobione, ale cienie bez szczegółów, szkliste, nie zyskają nic przez wzmocnienie, gdyż żaden wpływ ciał chemicznych nie zdoła dostarczyć zdjęciu szczegółów brakujących mu w cieniach; wzmocnienie może uwydatnić silniej tylko to, co jest już na zdjęciu, ale nie stworzy szczegółów, których na kliszy nie było. Stąd zdjęcia zbyt niedoświetlone nie poprawią się po wzmocnieniu, a tylko popsuć się mogą po niem przez zbytnią siłę w światłach.

Wzmacniacze istnieją we wielu różnych zestawieniach, poniżej jednak wymienimy tylko trzy, najwięcej rozpowszechnione i najłatwiejsze w zastosowaniu.

Wzmacniacz sublimatowy¹⁸) nadaje negatywom znaczną siłę, ma jednak wiele wad, które nieraz pozbawiają wartości negatywy nim wzmocnione. Dla uniknięcia zażółcenia należy negatyw przed wzmocnieniem najdokładniej wypłukać z utrwalacza. Wzmacniacz ten wymaga dwóch kąpiel; naprzód wkłada się negatyw do roztworu 5 gr. sublimatu w 100 cm3 wody i pozostawia w nim, (gdy wzmocnienie ma być bardzo znaczne) aż cały obraz, nawet na odwrotnej stronie negatywu, zbieleje zupełnie ; do wzmocnienia mniej wydatnego wystarczy, jeżeli obraz negatywny zeszarzeje, lub zbieleje tylko na powierzchni. Sublimat zamienia czarny obraz srebrowy na chlorek srebrowy i rtęciowy (Kalomel) według równania : Hg Cl₂ -f-Ag = Hg Cl + Ag Cl. Aby negatyw zbielały otrzymał silniej kryjącą barwę czarną, należy chlorek srebrowy przeprowadzić w związek chemiczny o ciemnej barwie. Do tego celu

użyć można amoniaku (NHS), albo siarczynu sodowego (Na S0₃), albo siarczku amonowego (NH₄S), albo wreszcie wołacza używanego. Amoniak i siarczek amonu czernią najsilniej, jednak nietrwale, często sprawiają zażółcenie negatywów, lub zblednięcie na kolor brudno biały; natomiast siarczyn, jakkolwiek mniej wydatnie, to jednak trwalej czerni i czyściej.' Po opłukaniu zbielałego negatywu wkłada się go do roztworu 15 gr. siarczynu sodowego w 100 cm* wody i pozostawia w nim aż do zupełnego zczernienia obrazu, poczem należy go natychmiast wyjąć i dobrze wypłukać, gdyż przy dłuższem pozostawaniu w roztworze siarczynu wzmocnienie napowrót się cofa i słabnie. Zarówno roztwór sublimatu jak i siarczynu może być kilkakrotnie używany. (Można także użyć dwusiarczynu acetonu).

Negatywy, wzmocnione sublimatem, mają często całą warstwę jakby zasianą drobnemi dziureczkami ; podobnież ukazują się nieraz na warstwie, poprzednio niewidzialne, ślady palców, smugi i tp., wreszcie nieraz, nawet dopiero po latach, bieleje cały negatyw lub żółknie. Przyczyny tego i środki zapobieżenia są dotychczas nieznane. Ślady palców usunąć można zwykle przez ścieranie ich palcami na negatywie wilgotnym.

Wzmacniacz

uran a wy poleca się do podniesienia cieni w zdjęciach niedoświetlonych lub zbyt mdłych, w których nie^ wystarczyłby wzmacniacz sublimatowy. Można także usunąć wzmocnienie sublimatowe w 2°/₀ podsiarczynie sodowym, a potem wzmocnić negatyw na nowo w uranawym. Składa się go z azotanu uranawego*) według recepty:

500 cm* wody 12 gr. kwasu cytrynowego 5 gr. azotanu uranawego l¹/² gr- żelazicjanku potasowego czerwonego.

Negatyw powinien być poprzednio zmoczony i najdokładniej wymyty ze śladów utrwalacza, gdyż inaczej wzmacnianie postępuje niejednostajnie i tworzy się w płynie osad brunatny.

roztworu :

, , W zmacniacz ten powinien dać płyn przejrzysty barwy żółtawej; negatyw zmienia w nim kolor, zaczynając od ciepło czarnego przez sepjowy i brunatny do czerwonego. Im ton jest czerwieńszy, tern silniejsze było wzmocnienie i tern silniej kopjują takie negatywy. Po wzmocnieniu należy negatyw włożyć do kilkakrotnie zmienianego 500 cm³ wody

*) Azotan uranu

ЯЯ11Гве ПмгЛ ł    (Uranium nitricum. U0₂(N0₃)₂, Uranyloitrat, salpeter-

jak sublimât (odtrutką jest mleko).

jest trucizną równie silną

2⁴/j cm³ kasu solnego i

Vj cm³ roztworu nadmanganianu potasowego 1:100 a to dla usunięcia żółtego zabarwienia żelatyny na negatywie, poczem należy płukać go w czystej wodzie niezbyt długo (10 minut). Przez długie moczenie we wodzie można wzmocnienie napo wrót osłabić; podobnie działa słaby roztwór (1 :100) amoniaku lub sody.

Negatywy bardzo niedoświetlone, ale przejrzyste, można wybielić w sublimacie, wysuszyć bez poczernienia, poczem włożyć do kopjoramki pod czarny papier i zamknąwszy kopjo-ramkę, zrobić nowe zdjęcie negatywu, którego szczegóły występują bardzo wyraźnie na czarnem tle papieru.

Prawie nie trujący jest wzmacniacz miedziaw y¹⁹)

złożony z

200 cm³ wody

5 gr. siarkanu miedziawego i 5 gr. bromku potasowego.

roztworu azotanu

Roztwór ten może być kilkakrotnie używany. W świetle przyćmionem (np. przy świecy) pozostaje dobrze wymoczony negatyw w tym płynie tak długo, aż zupełnie zbieleje, poczem go się lekko opłukuje i wkłada do 10°|0 srebrowego²⁰), gdzie szybko przybiera silną barwę czarną. Potem należy negatyw bardzo sumiennie wymoczyć.

Przed odstawieniem negatywu do suszenia należy go dokładnie wymoczyć w czystej wodzie i to zarówno po utrwaleniu, jak po wzmocnieniu (z wyjątkiem uranu) lub po osła-bieniu, gdyż pozostałe we warstewce żelatynowej ślady chemi-kaljów mogłyby łatwo rozłożyć się z biegiem czasu i utworzyć w negatywie plamy, niemożliwe juz do usunięcia. Z tego względu płukaniu negatywów należy poświęcić niemniejszą staranność jak wywoływaniu.

Powyższy roztwór miedziowy pracuje bardzo czysto i pewnie. Do czernienia zbielałego w nim negatywu można w miejsce azotanu srebrowego użyć także dowolnego wołacza, jako osłabiacza. Zastosowując wołacz słaby i dozwalając mu tylko krótko działać, otrzymamy jasną barwę negatywu, będzie on więc słabszy niż poprzednio; natomiast długie działanie wołacza silnego da ton ciepło czarny, wzmacniający siłę negatywu.

skórę, drzewo, papier, cynie do przyżegania

Płukanie negatywów uskuteczniane być może w różny sposób. Mając do rozporządzenia wodę płynącą, np, wodociąg, wystarczy założyć na ujście jego kurka odpowiednio szeroką rurkę gumową, której drugi koniec zamknięty jest sitkiem blaszanem, znanem pod nazwą „spryskiwacza“ (Brause), przez który woda wypływa jak deszcz we wiązce cieniutkich promieni. Negatywy, podstawione pod ten deszcz w odpowiednim stojaku, są w przeciągu 40—60 minut dostatecznie wypłukane. Jest taże w hadlu „płuczkarka“ (Waschtrog), składająca się z prostokątnej skrzynki blaszanej oraz ramkij metalowej z rowkami, w które wstawia się negatywy. U jednego boku skrzynki umieszczona jest rura ołowiana, w kształcie litery U zgięta, działająca jako lewar w ten sposób, że dopiero po zupeł-napełnieniu skrzynki wodą może jej nadmiar przez tę rurę wyciekać. Ustawiwszy tę płuczkarkę z negatywami pod kurkiem wodociągu, można po uregulowaniu dopływu wody zostawić płukanie bez nadzoru; po kilkudziesięciu minutach jest ukończone. Jeżeli się negatywy płucze we wodzie stojącej we wanienkach, należy wodę zmieniać 1C—12 razy i to co kilka (3—5) minut, nim wypłukanie będzie wystarczające.

nem

Jeżeli idzie o szybkie, a pomimo to dokładne wypłukanie negatywów, można do tego celu użyć ciała, które niszczy resztki utrwalacza. Są w handlu gotowe do tego preparaty (np. Antihypo) ; jednak i one muszą być dokładnie wypłukane, podobnież jak polecana nieraz sól kuchenna. Najlepszym okazał się nadmanganian potasu w 2% roztworze. Po wymoczeniu płyt we wodzie przez kilkanaście minut, dodaje się na każdych 100 cm* tej wody jedną kroplę rotworu (2°/₀) nadmanganianu i płyn ten różowy tak długo zastępuje się nowym (2—4 razy) aż on się przestanie odbarwiać.

Przez długotrwałe pozostawanie negatywów we wodzie, a także przez działanie zasad we wołaczach, warstewka żelatynowa jest bardzo miękka i łatwo uszkadzalna*). Niektóre wo-łacze (pirogalus, pirokatechina) garbują żelatynę klisz w znacznym stopniu, inne jednak nagryzają ją i rozmiękczają, powodując nawet odrywanie się jej od szkła, tworzenie pęcherzy, odstawanie na brzegach lub spływanie. Dlatego wskazane jest często nadać żelatynie więcej wytrzymałości zgarbowa-n i e m jej zapomocą odpowiednich związków chemicznych. Najczęściej używa się do tego ałunu (Ala K»S0₄) w roztworze

) Pamiętać również należy, że żelatyna sucha jest wprawdzie dość odporna na wpływy mechaniczne i na wysoką ciepłotę, ale wilgotna traci znacznie tę odporność. Stąd płyt mokrych nie można suszyć przy piecu lub na słońcu ; zdarza się także, że przy kopjowaniu samo chuchnięcie na płytę ™ jej tyle wilgoci, że potem papier się do niej przylepia i tworzy plamy nie do usunięcia.

10*/o. Lepszy znacznie jest ałun chromowy*), posiadający większą siłę garbującą, wobec czego można go użyć w roztworze słabszym (2—5w/₀). który nadto z powodu jego barwy fjołkowej łatwo odróżnić od roztworów bezbarwnych. Roztwór nasycony (1:5) służy na zapas; do użytku dodaje się 10—20 cm³ na każdych 100 cm³ wody płuczkowej. Po pięciu minutach działania jest już żelatyna dostatecznie zgarbowana i po kilkakrotnem opłukaniu w czystej wodzie można negatywy odstawić do suszenia. Własność silnie garbującą posiada także chlorek glinowy (Al, Cl₆); najsilniejszą jednak formalina**), której 5 cm³ na każdych 100 cm* wody wystarcza do wyniku nadzwyczaj wydatnego. Żelatyna zgarbowana (w którykolwiek sposób) staje się znacznie twardszą i odporniejszą wpływy mechaniczne; po formalinie nie rozpuszcza się nawet we wodzie gorącej. Klisze zgarbowane schną znacznie szybciej, (w czasie dwa razy krótszym) niż niegarbowane.

na

Do spiesznego suszenia negatywów używa się często kąpieli ze spirytusu denaturowanego (do palenia). Wymyte najdokładniej klisze zanurza się weń na 5—10 minut, poczem odstawia się je do suszenia, które wtedy trwa zaledwie 10    30

minut. Ponieważ alkohol, zbierając wodę z negatywów, sam się przez to rozwadnia, należy go od czasu do czasu pozbawiać nadmiaru wody, jużto przez dosypanie potaszu, który jako masa klejista na dnie osiada, jużto zapomocą kilku listków żelatyny, które, umieszczone we 9aszce z alkoholem, wkrótce nasiąkają wodą. Po wyjęciu żelatyny i wysuszeniu, można jej użyć powtórnie do odwadniania spirytusu.

Filmów jedmak, czy to błon wstęgowych czy pakietowych, nie można zanurzać w alkoholu, rozpuszcza on owiem

celuloid częściowo.    ,    ..

Negatywy, których żelatynę zgarbowano formaliną, wysuszyć można w ciągu kilku minut, trzymając je Jszkłem w doł) nad płomieniem lampki spirytusowej i oczywiście poruszając

negatyw ustawicznie, aby szkło nie pękło.    . .

i gęściejsze niż negatywy przyspieszać w sztuczny suchych (na brzegach).

D° SUS?onwkamfdoSutrZymywan,a klisz w położeniu pio-

Negatywy szybko suszone (np. alkoholem) są ciemniejsze g У У y    wolno schnące; dlatego me można

sposób wyschnięcia klisz już nawpół

handlu koziołki drewniane lub

metalowe, z

♦I Ałun chromowy, (alumen chronicum, K₂S0₄Cr₂(S0₄)₃. Chromalaum

«*""• **“*“*• “»“»b.

we wodzie łatwo n»    J£H,0. Tannalin), jest 40% roztworem gaz.

' *огпл ^    wodzie. Garbuje nadzwyczaj silnie materje orga-

aldehydu mro . Q^₀₍ju drażni błony śluzowe oka i nosa. Skórę rąk czyni krucha, Szorstką i suchą. Używana jest jako środek desynfekcyjny, ponadto ma szerokie zastosowanie w przemyśle.

nowem i w stałem oddaleniu jednej od drugiej. Oddalenie to powinno być dość wielkie, aby nie utrudniało wysuszenia. Przed ustawieniem na koziołek należy każdy negatyw małym palcem i kantem ręki uwolnić od nadmiaru wody, podobnież należy stronę szklaną wytrzeć do suchości bibułą lub ręcznikiem.

Miejsce do suszenia klisz powinno być przewiewne i suche, wolne od pyłu, a w lecie wolne od owadów, gdyż niektóre z nich zjadają żelatynę klisz, lub pełzając po niej, zostawiają smugi i plamy. Susząc klisze w mieszkaniu, należy je umieszczać jak najwyżej, gdyż przez to schną znacznie prędzej. Ciepła nadmiernego (piec lub słońce) należy unikać, gdyż warstewka żelatynowa klisz (niegarbowanych) mogłaby się stopić i spłynąć.

Pamiętać także należy, że gdy krople wody padną na negatyw, zostawiają na nim jasne plamki z brzegiem ciemniejszym.

VIII.

¹

Fosforan trójsodowy (Na₃ PO, trinatrium orthophosphoricum, dreibasisches phosphorsaures Natron) jest w handlu w drobnych kryształkach białawych, rozpuszcza się we wodzie łatwo (1 : 7), w roztworach jest bardzo trwały. Można go również sporządzić, mieszając ze sobą dwa roztwory wodne: 5 gr. wodorotlenku sodowego (NaHO) i 47 gr. zwykłego krystalicznego fosforanu sodowego (Na₂HP0₄).

²

Amidooctan sodowy (Glykokollnatrium) otrzymuje się przez zobojętnienie glikokolu roztworem sody jako trwały płyn bezbarwny i bezwonny o silnie zasadowem oddziaływaniu Zamiast 1 gr. sody wystarcza we wołaczu 3 cm³ amidooctanu, a działa szybciej i energiczniej.

³

Aceton (propanon, C0₃H₃) otrzymuje się przez suchą destylację octanu wapniowego. Jest to ciecz o ciężarze gatunkowym 0¹814, wrze przy 56°, bezbarwna, o miłym zapachu. Rozpuszcza kamforę i wiele żywic. Z powodu łatwej zapalności wymaga ostrożności. Do wołacza daje się w tejże ilości co sody ; większa ilość powoduje czerwonawe zabarwienie strątu srebrowego.

⁴

* ³) Do podwyższenia szybkości i siły wołacza bez zatraty szczegółów w najwyższych światłach służy żółty żelazocjanek potasu (Kalium ferrocyana-tum, Ferrocyankali, FeCy₆K₄), używany w dawkach kroplowych, lub domieszany wprost do wołacza (5 — 10 gr. na litr). Odróżnić go należy od żelazi-cjanku czerwonego. (Kalium ferricyanatum, rotes Blutlaugensalz K₅Fe₂Cy₁₂).

⁵

żelowa strona (warstwa) klisz (Schichtseite) różni się tem od strony „szklanej“ (lewej), że    Çrona

sCzkknanbłyszcZyCTak zwierciadło;podobnież posuwając po kliszy palcem, mo-ina w^czuć warstwę żelu po szorstkości ; po dotknięciu palcem zw.lżonym warstewka staje się nieco lepką, a szkło jeszcze gładszem i śliskiem.

⁶

Rozcieńczenia wymagają zwłaszcza wołacze powoli pracujące, aby przeszkodzić zbytniemu kryciu świateł, nim cienie jako tako wystąpią : natomiast szybkie wołacze mogą być użyte bez rozcieńczenia ponad normę, a zato skrócić należy czas wywoływania.

⁷

Aby nie maczać palców w wołaczu, można użyć pazura metalowego (fig. 59) lub też posługiwać się wanienkami zeluloidowemi ze ścianką wierzchnią.

⁸

*) Wołanie podług czasu ma względną rację o tyle, że każdy wołacz ma (zależnie od swego składu) pewną stałą cyfrę sekund, po upływie której od chwili zanurzenia kliszy ukażą się na niej pierwsze zarysy obrazu, jakoteż drugą stałą cyfrę, po której upływie wołacz poczyna strącać srebro nawet w miejscach nienaświetlonych. Stosunek tych cyfr jest następujący : Wywoływacz I cyfra Pirogalus Metol Ortol Adurol

Pirokatecbina 42    I

Hydrochinon 62    ”

Glicyna    65    ”    7⁷/а    „

Warunkiem jest, aby wołacz miał ciepłotę normalną 15 — 18° C i nie zawierał bromku potasu, bo ten zmienia cyfry w znacznym stopniu.

⁹

1 Rodinal iest w handlu gotowy w formie płynu ziszczonego i trwałego • sporządzić go można niezbyt trudno w ten sposób: 30 gr. metadwusiar-XüÄeMiumrnetabÄsumt) i 10 gr. chlorowodoru paramidotenolu Jolouszcza s^r stopniowo w 100 cm⁹ wody destylowanej, poczem wśród cią-rozpuszcza sl(S.sl°Pm3 . r.wolna i potrosze) tak długo nasyconego (zimno) głego mieszania dodaje si¹ P gi ro^ ści powstający podczas tego г°г‘»°гц w^roUenkunpota»owe|s, ^ a    ?осЦпа1 bardzo trwały.

¹⁰

Wodorotlenek sodowy (Ätznatron, natrium hydrooxydatum NaHO) jest w handlu w białawych laseczkach. Chciwie przyciąga parę wodną i rozpływa się we wilgoci ; nadto chłonie kwas węglowy z powietrza i zamienia się we węglan sodowy. Nagryza silnie skórę i żelatynę, a tłuszcze zmydla. Rozpuszcza się w 1¹⁰6 częściach wody; roztwór zwie się ługiem sodowym (Natronlauge).    ¹⁰    6    ³

¹¹

Oprócz formy nalotu (sublimowanej), jest pirogalus krystalicznej pod nazwą „piral“, o wiele wygodniejszy i mniej za sca, a z równemi zaletami.

¹²

Ałun potasowy (Kalialaun, alumen kalicum ALK (S0₄)₂ lub K₂SO¹²+ ' 6

¹³

Podsiarcz\n sodowy (natrium subsulphusorura, Na₂S₂0₃, flingsaures Natron,' Natriumthiosulfat) zwany w praktyce fotograficznej krótko „natronem“, jest w handlu w dużych białawych (lub w drobnych perłowych) kryształach ; na powietrzu się nie rozkłada, lecz przyciąga wilgoć topniejąc; rozpuszcza się we wodzie bardzo łatwo (1:1) oziębiając ją znacznie. Smak ma ługowo słony. .

¹⁴

Dwusiarczyn sodowy (natrium bisulphurosum Na₂S₂0₅), sól otrzymy-i ługu siarczynowego (Sulphitlauge), w białawych kryształach.

¹⁵

Sporządza go się w trzech roztworach zapasowych, które do użytku miesza się razem :

¹⁶

Jodek potasowy (Kalium iodatum, KJ, Jodkali) jest w kryształach sześciennych, bezbarwnych, rozpuszcza się we wodzie łatwo (10 : 7), na świetle się rozkłada.

¹⁷

Żelazicjanek potasowy czerwony (Kalium farricyanatum rubrum, K₆ Fe₂ (GN)₁₂, rotes Blutlaugensalz) tworzy czerwone słupkowe kryształy, rozpuszczające się łatwo (1: 2¹⁶5) we wodzie. W powietrzu wilgotnem wietrzeje, przechodząc w żelazocjanek żółty (Ferrccyanat Kt Fe (CN)₆), używany do przyspieszania¹⁶ w wołaczach, od którego należy go odróżnić. Ponieważ kryształy żelazicjanku często pokryte są na powierzchni żółtym żelazocjankiem, należy je przed użyciem wypłukać lekko we wodzie.

¹⁸

Sublimat, czyli chlorek rtęciawy (Hydrargyrum bichloratum Hg Cl2 Quecksilberchlorid) jest w handlu we formie proszku białego, bardzo ciężkiego, we wodzie dość łatwo rozpuszczalnego, w powietrzu niezmiennego. Sublimat jest jedną z najsilniejszych trucizn (dawka śmiertelna Vs grama; odtrutką jest mleko, białko, magnezja palona), dlatego należy być bardzo ostrożnym, nie rozsypywać go w proszku i nie rozlewać w roztworach. Odróżnić go należy od chlorku rtęciowego, czyli kalomelu (Hg Cl).

¹⁹

Siarkan (czyli witriol) miedzi (Cuprum sulphuricum CuS0₄, Schwe-fehaures Kupfervitriol) tworzy piękne niebieskie kryształy; bezwodny ma postać białego proszku. Jako „siny kamień“ ma zastosowanie w medycynie .

i elektrotechnice (galwanoplastyka).    ,    ,

²⁰

Azotan srebra (Argentum nitncum, AgN0₃, Silbernitrat, salpetersaures Silheri iest zwvkle w postaci białych laseczek; lub bezbarwnych kryształów; łatwo^rozpuszcza sie we wodzie (1:2), na świetle czarnieje; podobnież czerni Znany jest także pod nazwą lapisu i używany w medy-ran.

Dalsze prace nad negatywami.

Po wywołaniu i utrwaleniu, ewentualn e po wzmocnieniu lub osłabieniu, negatyw jest wprawdzie zdatny do kopjowania zeń odbitek ; gdy jednak obejrzymy go uważnie, lub sporządzimy odbitkę próbną, okaże się zwykle jeszcze potrzeba dalszych poprawek.

Najczęściej znajdą się na negatywie drobne skazy mechaniczne, które należy usunąć. Są to zwykle malutkie, jasne punkciki w miejscach ciemnych negatywu, pochodzące od pyłków niedokładnie startych, które osiadły na kliszy przed zdjęciem, zasłaniając pokryte niemi miejsca od działania światła. Czasem okażą się (na filmach pakietowych) kreski równoległe, jakby druty telegraficzne, powstałe skutkiem otarcia żelu przez plusz lub zasuwę obtułki. Nieraz znów znajdą się na kłiszy jasne plamki ciemo obwiedzione, jako ślady kropel wody, które padły na suchy negatyw. Wreszcie zdarzyć się mogą dziurki w żelu, sięgające aż do szkła, lub dołki, które owady wyjadły w mokrej żelatynie. Plamki jasne zakrywa się farbą kryjącą (czerwoną lub tuszem), nałożoną ostrożnie na plamkę małym penzelkiem (fig. 61.)

Dziurki w żelu zakrywa sę farbą kryjącą z dodatkiem gumy, aby się na szkte trzymała. Linijki jaśniejsze czyni się niewidzialnemi zapomocą ołówka.

fig. 61.

Prócz tych usterek pochodzenia czysto mechanicznego, które usuwa się wyplamianiem w sposób właśnie naszkicowany, są jeszcze usterki innego rodzaju, spowodowane jużto złem oświetleniem przedmiotu zdejmowanego, jużto wadami w nim samym. Są to miejsca negatywu albo za silnie kryte w stosunku eto otoczenia, albo za jasne, a więc kopjujące^zbyt ciemno. Tu już mechaniczne wyplamianie ustąpić musi miejsca prawdziwej sztuce, retuszowi, wymagającej prócz uzdolnienia znacznej biegłości.

Retusz polega na zmienianiu wartości tonów poszczególnych miejsc negatywu, a posługuje się ołówkiem, penzlem, gumą do radyrowania i ostrymi lancetami. Retusz chemiczny, t. j. osłabianie lub wzmacnianie, części negatywu, poruszyliśmy juz w rozdziale poprzednim. Miejsce pośrednie zajmuje nakładanie barwików lazurowych na miejsca kliszy zbyt przejrzyste. W zdjęciach krajobrazowych często niebo jest zbyt silnie kryte, wskutek czego krajobraz sam wypadłby za ciemno na odbitce, gdyby ją kopjowano aż do uzyskania szczegółów w chmurach. Dla wyrównania można albo osłabić tę część negatywu, którą zajmuje niebo, albo zakryć cały krajobraz prócz nieba barwikiem lazurowym (czerwonym lub żółtym), skutkiem czego krajobraz będzie mniej przejrzysty dla światła i da odbitkę harmonijną. Stosowane tu barwiki muszą być oczywiście światłotrwałe, aby po kilku kopjowaniach nie zbladły.

Z żółtych nadaje się tu kwas pikrynowy lub żółć sączkowa (Filtergelb), z czerwonych krąp prawdziwy lub nowokokcyna (Neu-Coccin). Zasadą jest tu, podobnie jak w retuszu ołówkowym, aby zaczynać od pokładu najjaśniejszego i tylko stopniowo wzmagać jego siłę. Rozcieńczamy zatem barwik tak znacznie wodą, aby dawał tylko blady ślad barwy na kliszy, i tym słabym roztworem pociągamy równomiernie daną partję negatywu zapomocą penzla, zachowując kontury jaknajściślej¹). Gdy nakład barwy okaże się po wyschnięciu za słaby, pociągamy tę partję ponownie tym samym roztworem, powtarzając tę czynność w razie potrzeby trzy razy i więcej.

Podobną zasadą kierujemy się i przy retuszu ołówkowym, zaczynając od ołówka najtwardszego, miękki bowiem dałby przedewszystkiem zbyt silny osad grafitu, a powtóre „ziarno“ tego osadu, czyli pozostałe na kliszy cząsteczki ołówka, byłyby zbyt grube, zbyt wielkie w porównaniu z mikro-skopowem ziarnem kliszy, i retusz występowałby rażąco, podczas gdy powinien pozostać niewidocznym. Retuszuje się zatem z zasady ołówkami twardymi, zacinając je bardzo kończysto. Potrzeba tu kilku ołówków o różnych stopniach twardości, i zawsze idzie się od najtwardszych do miększych ; jedynie retusz szerokich płaszczyzn na dużych negatywach, (zwłaszcza papierowych), można przedsiębrać odrazu „ołówkami miększymi. Podobnież stosuje się ołówki miękkie do retuszu grubszego na szklanej stronie negatywu po oblaniu jej t. zw. lakierem matowym²), przy wrysowaniu chmur na niebie bez obłoków (po_

roz -

.

fr

1%

L-I

\

\

\

W

*.

•Г ■ ■- '

jff

à.

"tj ^

ж ■ ..

4 : "ЩЫЬ,

■ЧЯИ

rty -fcH

=.',V    •

,3

i

.

TABLICA 5

'*;» ■

SJŚ0

'

*> r ■

'

Ф/Н

lî

щ

*4

Ш:

I* J; .

Y..;%

✓

Ш- '

щ.

■

w.

y -

'

" . ..

-

Wß

śfe: - .

b"

-Г4

/

Y

.V

Щ

i

i:

•v

:гЫ-

’1Щ:

ri!

.

’Ш,

i

•:

•т.

' - •' J. -

przednio rozjaśnione przez częściowe osłabienie), lub przy poprawianiu tła na zdjęciach portretowych; to wszystko zresztą da się o wiele łatwiej i lepiej wyretuszować barwikami.

fig. 62.

lub

Do retuszowania służą znane pulty (fig. 62.), które zwykle jeszcze okrywa się tkaniną ciemną, aby światło padało jedynie na lustro, oświetlające negatyw. Z przyborów wymienić wypada prócz ołówków, penzli, farb, nożyka do radyrowania i gumy, także wspomniany już lakier matowy, nadto wiszery różnej grubości, skórzane lub papie- -rewę (estompes), pumeks proszko- ^дя wany, który po wtarciu we war- ^ stewkę negatywu użycza jej powierzchni matowej, ułatwiającej osadzanie się ołóv»'ka, a przedewszystkiem m a-t o linę, tj. esencję żywiczną, której celem jest również ułatwić „czepianie“ się ołówka, tj. osadzanie się grafitu na warstewce żelowej nega- ф tywu. Matolinę wyrabiają liczne fa-bryki w dobrej jakości; nietrudno także sporządzić ją sobie według jednej z następujących recept:

4 części terpentyny weneckiej

„ kalafonji    20 części żywicy damarowej

100

„ olejku terpentynowego 100    „ olejku terpentynow.

Matolina (matoidyna) służy nietylko do ułatwienia retuszu, lecz nadto do zbierania go, gdy się nie powiódł. Kropla ma-toliny, umieszczona zapomocą korka lub palca na miejscu od-nośnem negatywu i zaraz palcem równomiernie roztarta, zasycha za kilka minut o tyle, że można już na tern miejscu retuszować; druga kropla, na to miejsce nalana i palcem zaraz rozmazana, usuwa retusz poprzedni.    ,

Sztuka retuszowania polega na tern, zęby błędy zmniejszyć i uniewidocznić, a nie na tern, żeby je uczynię większymi. Powody tych błędów nie zawsze dadzą się usunąć przy zdjęciu, więc jakkolwiek retusz sam w sobie jest złem, bo wkraczaniem mechanicznem w pracę chemiczną światła, jest jednak często złem koniecznem. Wystrzegać się zatem należy retuszowania przesadnego, gdyż lepiej zawsze, g y go jes za mało, niż, gdy za wiele. Retuszowanie barwikami naszkicowaliśmy już wyżej, a sposób retuszowania Ołówkiem jes również prosty. Oto szraflrujesię, czyli kreśli się linijki równoległe tuż obok siebie na danem miejscu negatywu, albo tez kreśli się linje zygzakowate, niejako pajączki po tern samem miejscu az do uzyskania pożądanego stopnia krytosci, albo wreszcie punktuje się dane miejsce raz koło razu prostopadle trzymanym ołówkiem, co jednak może naruszyć całosc warstewki żelu. Na zdjęciach technicznych lub krajobrazowych retusz ogranicza się we większości wypadków do wyplamiania ; natomiast zdjęcia portretowe częstokroć bardzo wiele wymagają od retuszera, gdyż nic łatwiejszego, jak popsuć je retuszem niesmacznym. Zadaniem retuszera ma być jedynie zharmonizowanie i złagodzenie przeciwieństw między światłami a cieniami, dyskretne zmniejszenie drobnych niedoskonałości oryginału, nadanie rysom zaokrąglenia i plastyki. Żadnej z linij anatomicznych ciała naruszać retuszem nie wolno, gdyż podobieństwo portretu do osoby byłoby odrazu zatracone. Punkt ciężkości leży z reguły w retuszu twarzy, i tu mogą być jedynie następujące zadania :

Czoło jest u dziecka okrągłe i miękkie, zatem retuszu nie wymaga; u mężczyzn natomiast i starszych kobiet jest wyraźniejsze w linjach i podzielone na wybitne płaszczyzny, które należy ze sobą dyskretnie powiązać i zaokrąglić, a nadto nasadzić światła, jednak niezbyt ostre. Poziome fałdy należy złagodzić, lub, gdy są nieznaczne, znieść zupełnie ; pionowe nad nosem tylko osłabić. Odstające włoski na brwiach zniszczyć. Włosy na głowie, często bez rysunku w cieniach, rozjaśnić i wrysować, nieraz i fryzurę poprawić, obciąć lub dodać. Często wypadnie zmniejszyć łysinę, lub przyciemnić włosy siwe.

Nos w jego linji grzbietowej oczyścić i nasadzeniem światła oddzielić od ścian bocznych. Złagodzić cienie obok nozdrzy i rozjaśnić znacznie cienie w dziurkach nosowych. Koniec nosa można w linjach złagodzić, ale linij tych nie zmieniać, zwłaszcza w profilu.

Usta wyglądają zwykle zbyt zapadłe wskutek silnego cienia pod nosem i we fałdach ku kątom ust; należy zatem cień pod nosem rozjaśnić, fałdy od nosa ku ustom złagodzić i zmniejszyć, kąciki ust podnieść przez znaczne złagodzenie ich cieni. Otwór ust oddzielić od warg, a wargi oczyścić z fałdów i pęknięć, zęby oczyścić i światła nasadzić.

Oczy wymagają szczególnej staranności, nadają bowiem wyraz całemu portretowi, Białka należy wokoło tęczówki ostro obrysować i nasadzić na nich światła, nieraz także wzmocnić światło na źrenicy. Rozjaśnić cień nad górną powieką, wygładzić łuk brwi, uwydatnić fałd powieki górnej, rozjaśnić cienie pod powiekami dolnemi ku nosowi; zmarszczki w zewnętrznych kącikach oczu rozjaśnić dyskretnie.

Policzki u osób chudych należy powiększyć przez złagodzenie cieni pod kośćmi jarzmowemi, a w 3/4 profilu można je nieraz jużto naddać, jużto obciąć dyskretnie przez wyrównanie konturów. Często rumieńce na policzkach wyglądają jak cienie (na kliszach nieortochromatycznych), o czem przy retuszowaniu również pamiętać należy i te „fałszywe“ cienie rozjaśnić.

Podbródek w profilu można nieco wyrównać dla zharmonizowania jego konturu; cień pod dolną wargą złagodzić.,

Zmarszczki, brodawki, pieprzyki, piegi i inne drobne usterki należy dyskretnie znieść, zwłaszcza na portretach kobiecych; zmarszczki u mężczyzn wymagają tylko lekkiego złagodzenia. Ręce nieraz wypadają za jasno, należy je tedy przyciemnić (ra-dyrowaniem), ewentualnie brzydkie ich linje poprawić.

a w portretach „en face“ nasadzić na brodzie światełko. Zarost u mężczyzn również ograniczyć, a charakterystyczne linje wło- • sów podkreślić.

Szyja i pierś, także ramiona u kobiet, wymagają jedynie wygładzenia i uwypuklenia przez wzmocnienie niektórych świateł. Cienie w okolicy kości obojczykowej należy rozjaśnić.

Wystrzegać się należy m. i. wielkiej liczby świateł koń-czystych, któreby nadały twarzy połysk tłusty. Najwyższe światło powinno być tylko jedno. Również należy pamiętać, że twarz, choćby o cerze najjaśniejszej, nigdy nie będzie tak biała, jak kołnierzyk lub koronka, zatem błędem jest nadawać twarzy retuszem równy stopień krytości, co przedmiotom białym na odzieży.

Retuszowanie błon celuloidowych (filmów) odbywa się w ten sam sposób co klisz szklanych, a więc zarówno roztworami barwików, jak ołówkiem po wtarciu matoliny. Negatywy papierowe retuszuje się szczególnie łatwo, gdyż można poprawki robić zarówno po stronie żelowej jak i po stronie papierowej negatywu.

rem

Aby retusz, przedstawiający zawsze pewien nakład pracy, uchronić od zmazania przy kcpjowaniu lub przechowywaniu negatywów, oraz, aby ich warstewkę żelową uodpornić na wpływy mechaniczne i wilgoć, wskazane jest powlec ją laki e-żywicznym, jużto na zimno, jużto po ogrzaniu jej o miernej ciepłoty.

Lakier do powlekania płyt ogrzanych sporządzić można według różnych przepisów; polecenia godny jest następujący.

75 gr. alkoholu absolutnego,

3    gr. olejku lawendowego,

4    gr. terpentyny weneckiej,

2 gr. kamfory (porozgniatanej),

10 gr. zandaraku.

Dla przyśpieszenia zupełnego rozpuszczenia się składników co trwa 2—3 dni należy flaszkę od czasu do czasu za-Mtdć, a w końcu przecedzić przez bibułę «ta*, “в™”,“* nad lampką spirytusową (szkłem w doł) У » DJrZvłV Na na wierzchu ręki dały uczucie ciepła, leczme P^yły. N

trzymaną poziomo kliszę nalewa się na sr    , czterem

od płomienia 1) i zaraz nachyla się kliszę ^olejno _0 ca>ei jej brzegom, aby lakier równomiernie rozpłynął się po całej

warstewce żelu, poczem nachyla się jednym rożkiem ku lejkowi, wstawionemu we flaszkę, i nachylając kliszę coraz znaczniej, zlewa się z niej nadmiar lakieru we flaszkę, a kliszę odstawia się do wyschnięcia, zwracając je w dół tym samym rożkiem, z którego lakier ściekał do flaszki *).

Do lakierowania na zimno, bez ogrzewania klisz, służy roztwór 18°/o gumy zandarakowej w alkoholu absolutnym; na każdych 100 cm³ dodaje się nadto 2^2 cm³ oleju rączniko-wego (ricinus), lub 1 cm³ olejku lawendowego. Zamiast czystego alkoholu można do rozpuszczenia użyć także mieszaniny 40cms benzolu, 40 cm³ acetonu i 20 cm³ alkoholu.

Bardzo dobrze chroni klisze od wilgoci lakier capo-nowy, jużto kupny w handlu, juźto sporządzony z 3 gr. waty kolodjonowej, rozpuszczonej w 100 cm⁸ octanu amylowego, jużto wreszcie zestawiony według przepisu:

70 cm³ octanu amylowego,

70 cm³ benzolu,

35 cm⁸ acetonu i

2 gr. waty kolodjonowej lub celuloidu.³ ⁴).

klisz

***

Lakieru tego używa się również bez ogrzewania ). Po rozcieńczeniu równą ilością benzolu⁵), nadaje się ten lakier bardzo dobrze do powlekania odbitek papierowych.

*****

Do lakierowania filmów (błon), nie można używać lakierów zawierających alkohol, aceton lub octan amylowy ,, gdyż w nim celuloid rozpuściłby się częściowo. Do powlekania błon celuloidowych (a równie dobrze i do klisz szklanych), służy lakier wodny, sporządzony z szelaku w sposób następujący: W 75 cm³ wody gorącej rozpuszcza się 4 gr. boraksu i 1 gr. sody (węglanu sodowego), poczem dodaje się

*) Do zatykania flaszek z lakierami nie można używać korków, gdyż przylepiają się do szyjki i kruszą się przy odtykaniu, lecz kapsli cynowych lub mosiężnych, nasadzanych na szyjkę flaszki.

**) Wata kolodjonowa, czyli bawełna strzelnicza (nitroceluloza), jest to galareta łatwo eksplodująca, otrzymywana działaniem kwasu azotowego na bawełnę.

15 gr. szelaku blichowanego w łuskach, drobno potłuczonego, i gotuje się aż do zupełnego rozpuszczenia się szelaku. Po ostudzeniu dodaje się 75 cm³ wody zimnej i 1 cm³ gliceryny i zlewa się do flaszki. Po kilku dniach odcedza się czysty żółtawy płyn od osadu na dnie pozostałego i wówczas lakier jest już gotowy do użytku. Jest także w handlu pod nazwą Crystaline varnish.

Napisy na negatywach uskuteczniać można tuszem lub ołówkiem na miejscach przejrzystych, a piórem, umacza-nem w silnym osłabiaczu Farmera, na miejscach krytych. Aby ułatwić sobie pisanie w odwrotnym kierunku dłuższych słów lub zdań, pisze się je na skrawku papieru ołówkiem anilinowym (chemicznym) lub atramentem do kopjowania, i skrawek ten przyciska się do wilgotnego negatywu, wskutek czego pismo przesiąka z papieru na kliszę i może być potem ołówkiem silniej uwydatnione-.

na

pa

W niektórych wypadkach, n. p. gdy potrzebne są (do odbitek pigmentowych) negatywy odwrócone, lub gdy idzie o uniknięcie wielkiej objętości przy przechowywaniu klisz, leży odjąć warstewkę żelatynową od szkła, aby została tylko cienka błonka. Takie błonowanie (pelliculage) negatywów szklanych odbywa się w łatwy sposób przez zanurzenie ich 10 minut do mieszaniny 10 cm⁸ formaliny na 100 cm³ wody, poczem się je suszy. Na suchych już kliszach przecina się ich warstewkę żelatynową ostrym nożem wokoło brzegów aż do szkła, poczem się je wkłada na 15 minut do mieszaniny 5 cm gliceryny i 5 cm³ alkoholu na 100 cm³ wody i w tej mieszaninie podnosi się końcem nożyka jeden z nadciętych rozkow warstewki, a ująwszy ją palcami, ściąga się całą ze szKła ostrożnie. Zostawiwszy błonkę w płynie, podkłada się pod nią czystą szybkę szklaną lub blachę emaljowaną i wyjąwszy je razem, odstawia się je do suszenia. Suchą błonkę łatwo o jąc z podkładki, poczem można je przechować jako cienki ) ne gatyw filmowy **), Aby błonka łatwiej odskoczyła od szy L

zb,t cienkie, należy U    w

&Ä la“ № PO ipÄyw₇achniTiu pokładu kelaty-

naprzód "na suchym

negatywie warstewkę wokoło brzegów aż do szkła, poczem się w na 1() minut do 5«/₀ roztworu formaliny, następnie bez рЫаш» шi 10 mrnut do Ч°/ roztworu sody i wreszcie, znowu bez płukania, na 10 mmu    o

foztwo°ru kwasu solnego, podnosi się jeden rożek błonki nożykiem, poczem

Si?    wanience odlewa ei«.гм-

twór kwasu a naYewa cs/ste/zimnej wody prawie do щЛ.en» wan euh i pod wodą podkłada się czystą szybkę szklaną pod błonkę, poczem ę J razem wyjmuje i suszy.

wskazane jest przed nałożeniem błonki natrzeć szybkę za-pomocą zwitka waty roztworem 2°/₀ wosku w benzynie, lub żółcią wołową.

Klisz, już powleczonych lakierem, nie można błonować, lecz należy przed niem lakier odjąć w kilkakrotnie zmienianej kąpieli ze spirytusu denaturowanego (gdy to był lakier alkoholowy), względnie benzolu lub octanu amylowego (przy lakierach zimnych). W pierwszej kąpieli leżą płyty kilkanaście minut, poczem ściera się z nich starannie palcem lub zwitkiem waty rozmiękłą powłokę lakieru. Zmieniwszy dwa razy tę kąpiel na świeżą, wkłada się wreszcie klisze do wody na tak długo, aż znikną z nich smugi tłustawe.

U

Tl

I)

Przechowywanie klisz wymaga wielkiej staranności; zatem obrać na to należy miejsce suche, niezbyt ciepłe, dobrze ochronione od pyłu i od gazów, zwłaszcza siarkowodoru, który zmieniłby czarny osad srebrowy na jasno brunatny. Klisze należy starannie sortować i numerować, lub opatrzyć napisami. Jeżeli się je przechowuje w pudełkach tekturowych, w których je kupiono, należy pudełka opatrzyć karteczką z numerami porządkowymi zawartych w nich klisz, względnie wymienić rodzaj i przedmiot zdjęć, Dla zmniejszenia niepotrzebnej objętości, wskazanem jest nieraz zmniejszyć format klisz, obcinając brzegi nieużyteczne; n. p. z wielu klisz formatu 13 X 18 potrzebna jest nieraz tylko część o rozmiarze 9 X 12 itd. Do obcinania służy djament, używany przez szklàrzy (fig. 63 ); aby nie popsuć odrazu cennych negatywów, nietyle przy nacinaniu djamentem, jak przy przełamywaniu szkła nadciętego, należy poprzód wprawić się na nieużytecznych szybkach szklanych. Przechowywane klisze korzystnie jest umieszczać po jednej w kopertach z przejrzystego papieru, przez który bez wyjmowania zeń kliszy można rozpoznać przedmiot zdjęcia. Są także w handlu skrzynki drewniane z rowkami, w których klisze stoją rzędami, nie dotykając się wzajemnie ; skrzynki takie jednak zabierają wiele miejsca.

Negatywy na błonach przechowywać można rów-nież w kopertach przejrzystych, włożonych potem po £•    • kilkadziesiąt do pudełka. Są także w handlu albumy na

negatywy filmowe z cyframi porządkowemi.

₁ Negatywy papierowe można uczynić przejrzystszemi przez KilKakrotne penzlowanie ich po stronie papierowej mieszaniną: 10 części oleju rącznikowego (ricinus) w 100 częściach terpentyny, dopóki w papier wsiąka, poczem należy watą zetrzeć nadmiar płynu. Do zprzeźroczyszczania można użyć także roztworu 10 części balsamu kanadyjskiego na 50 części terpentyny (francuskiej). Zauważyć jednak należy, że po dłuższem ezeniu papier traci w niektórych miejscach przejrzystość i musi byc przed kopjowaniem na nowo penzlowany.

Negatywy papierowe kopjują zresztą dobrze i łatwo także bez tych środków, więc zprzeźroczyszczanie ich nie jest rzeczą konieczną. Wskazane jest natomiast nieraz uczynić ziarno papieru mniej wybitnem, gdyby ono rażąco występowało na odbitce. W tym celu wciera się w papierową stronę negatywu zapomocą zwitka waty roztwór 10 gr. parafiny białej w 100 cm³ benzyny; parafina wnika w pory papieru i w ten sposób ziarno zaciera.

CZĘŚĆ DRUGA.

IX.

Sporządzanie odbitek.

Na negatywie są, jak wiadomo, miejsca bardzo ciemne,, na których strąt srebrowy osadził się najgęściej ; są miejsca mniej lub więcej szare o rzadszym strącie srebrowym i miejsca bardzo przejrzyste, w których na czystej żelatynie jest ledwie ślad osadu srebrowego, widzialnego jedynie pod mikroskopem jako ciemne punkty, dość rzadko rozsiane. Miejsca ciemne negatywu odpowiadają przedmiotom jasnym na oryginale zdjęcia, przejrzyste zaś miejsca przedmiotom ciemnym, zatem przeciwnie, niż w naturze, skąd też poszła nazwa „obrazu ujemnego“ (négatif). Aby to przeciwieństwo odwrócić i otrzymać obrazek z odpowiadającem naturze stopniowaniem świateł i cieni, naj-prostszem byłoby podłożyć pod negatyw drugą takąż kliszę ze żelem bromosrebrowym, jakiej użyliśmy na zdjęcie, obie wystawić na działanie światła, poczem wywołać i utrwalić. W ten sposób otrzymalibyśmy obrazek na szkle, czyli t. zw. „przeźrocze“ (diapositif), co byłoby wskazane do niektórych celów (stereoskopja, rzutnictwo); najczęściej jednak pożądane są obrazki nie na szkle, lecz na papierze, czasem także na innych podłożach (tkaniny, drzewo, celuloid, skóra, metal, porcelana i t. p.).

Żelem bromosrebrowym można powlekać papier równie dobrze, jak szybki szklane, i w ten sposób otrzymamy papier bromosrebrowy, opisany w rozdziale XI. Zamiast z bromkiem srebra, można sporządzić żel z chlorkiem lub jodkiem srebra, znacznie mniej światłoczułym niż bromek, i na tern polega wyrób papierów chlorosrebrowych lub chlorobromosrebrowych-(z żelem mieszanym), znanych pod nazwą „papierów gazowych“ (Gaslichtpapier). Papiery takie po wystawieniu pod negatywem na działanie światła nie dają żadnego obrazu widocznego i muszą być dopiero wywołane podobnie jak negatyw..

Prócz soli srebrowych można do sporządzania odbitek użyć innych związków światłoczułych, z których większe rozpowszechnienie uzyskały papiery z solami żelaza (cjanotypja, platynotypja), oraz z solami chromu (pigment, guma, olej); są ponadto metody przemieniania obrazów srebrowych na inne samem działaniem chemicznem, bez światła (ozobromja, bro-molej), wreszcie sposoby, wykorzystujące objawy osmotyczne (pinatypja).

Ponadto istnieją papiery z innymi związkami srebra, jak n. p. azotan, cytrynian, winian, etc., które odrazu zmieniają barwę bez potrzeby wywoływania, zatem dają odrazu odbitki widzialne, ciemne na białem tle papieru; są to papiery srebrowe t. zw. „wykopjowujące“, przeznaczone od kopjowania w świetle dziennem.

W użycie coraz powszechniejsze wchodzą zwłaszcza te sposoby uzyskiwania odbitek, w których obraz srebrowy (najczęściej wywoływany) tworzy tylko podłoże dla różnych procesów chemicznych, po części także katalitycznych, a pierwotna odbitka srebrowa albo przestaje istnieć po spełnieniu swego zadania, alboteż jest tylko pewnego rodzaju matrycą pozytywną. Najczęściej zadaniem odbitki srebrowej jest tylko zgar-bowanie warstewki żelatynowej celem utrzymania w niej pigmentu (ozobromja) lub nałożenia na nią farb drukarskich (bromolej) lub wreszcie nasiąkania barwikami anilinowymi (pinatypja). Obraz na tych papierach może albo już podczas kopjowania być widoczny zupełnie lub w części (cjanotyp, platyna, olej), albo może wymagać dopiero wywołania w odpowiednich roztworach (cjanotyp, guma, pigment), albo wreszcie obraz ten powstaje dopiero przez nałożenie nań osadu barwnego (olej), który utrzyma się tylko w miejscach naświetlonych. Sposoby te otrzymywania odbitek omówimy w dalszych rozdziałach; tu zaś zajmiemy się tylko stroną czysto techniczną sporządzania kopij na papierze.

Kopjowanie odbywa się przez wystawienie podłożonego pod negatyw papieru na działanie światła. Najprostszem urządzeniem jest ułożyć papier na płaskiej deseczce lub szybce szklanej, na to negatyw warstwą żelatynową do papieru i ścisnąć je razem kleszczykami drewnianemi lub klamerkami z drutu. Wygodniejsze są znane ramki do kopjowawania, wyrabiane w różnych konstrukcjach. Model angielski służy do mniejszych formatów papieru (6X9—18X24); można tych ramek użyć także na mniejsze rozmiary negatywów, jeżeli w ramce umieści się czystą szybkę szklaną, a na niej dopiero ułoży się negatyw i papier. Ważne jest, aby przy otwieraniu połowy deseczki podczas oglądania, o ile kopjowanie postąpiło, papier nie przesunął się na negatywie, co oczywiście spowodowałoby podwójne kontury odbitki przy dalszem kopjowaniu. Do większych formatów klisz służą inne konstrukcje kopjoramek,

t. zw. skrzynkowe, opatrzone z reguły grubą szybą ze szkła lustrowego (Spiegelglas), na którą dopiero kładzie się negatyw. Ramki skrzynkowe (fig 64) mają zwykle cztery sprężyny i deseczkę dwu lub trójdzielną; nadto deseczka ta nie jest oklejona suknem ani aksamitem, lecz w ramce

UJ

;Jg7j

fig. 64.

znajduje się osobno podkładka z grubej pilśni. Barwa tej pilśni powinna być ciemno czerwona lub czarna, biała bowiem odbija znaczną ilość światła, co na papierze cienkim może często spowodować zjawiska podobne do odblasków.

Im czulszy na światło jest gatunek papieru, tern większej ostrożności wymaga przy wkładaniu do ramki, względnie przy oglądaniu, o ile kopjowanie postąpiło. Papiery wykopjowujące, do światła dziennego przeznaczone, wkładać należy do kopjo-ramki w świetle mocno przyćmionem, lub przez żółtą szybę przechodzącem ; światło świecy, lampy naftowej, lub żarówki elektrycznej jest nieszkodliwe. Natomiast zawsze szkodliwa jest wilgoć i to dla wszystkich sort papierów; baczyć należy zatem, aby papiery przed kopjowaniem nie leżały w miejscu wilgot-nem, i aby podkładka pilśniowa w ramce skrzynkowej była sucha; unikać także kopjowania pod gołem niebem podczas słoty lub wilgoci w powietrzu. Nadto należy wystrzegać się zawilgocenia papieru, nawet tak nieznacznego pozornie, jak przez chuchanie na papier zbyt blisko ust trzymany podczas oglądania postępu kopjowania, gdyż już ta znikoma ilość pary wodnej, jaka uchodzi z ust przy oddechu, może wystarczyć do zwilgocenia papieru o tyle, że warstewka jego (np. białkowa lub żelatynowa) stanie się lepka i przylgnie do negatywu, powodując na nim plamy brunatne, bardzo trudne do usunięcia.

Kopjować można albo w świetle słońca, albo w świetle nieba lub chmur, czyli w cieniu. Im światło jest silniejsze, czas kopjowania krótszy, tern miększe będą na ogół przejścia od świateł do cieni. Odbitki zatem z klisz kontrastowych i twardych kopjować należy w świetle jak najsilniejszem, nawet wprost w promieniach słońca; a z klisz miękkich i słabych kopjować w świetle rozprószonem; przy kliszach bardzo miękkich i mdłych⁶) przykryć nadto kopjoramkę szybką matową, papierem woskowym, lub nawet bibułką jasno żółtą.

Niektóre papiery (białkowy, żelatynowy, pigmentowy) nie szą zbytniego ciepła, zatem kopjować ich nie można w gorących promieniach słońca w lecie, gdyż warstewka ich mogłaby się nadtopić i przyklejić do negatywu, zwłaszcza przy pewnej zawartości wilgoci; W dużych zakładach używa się przy ko-pjowaniu światła sztucznego, a to elektrycznych lamp łukowych o jasności 500—2000 świec, ustawianych nad kopjoram-kami poziomo leżącemi.

zno-

Jeżeli negatyw ma tło dość jednostajne, bez szczegółów, a na pierwszym planie u dołu obrazka niema szczegółów waż- автц nych, odbitka przedstawi się ko- |P? rzystnie, gdy nie będzie zajmo-wała całego papieru aż do brze- щЫ gów, lecz będzie stopniowo ku w*® brzegom zanikała w ton coraz bledszy. Do uzyskania tego efektu służą winiety (fig. 65) stosowane zwłaszcza przy zdjęciach popiersi (biustowych) we fotografji portretowej, rzadziej zaś w krajobrazach. Są to blaszki cynkowe formatów nieco wię-

Papiery wywoływane o bardzo niskiej czułości (gazowe) kopjować można również w świetle dziennem rozprószonem przez kilka sekund; bardziej polecenia godne jest jednak zawsze światło sztuczne, jako mające stale tę samą jasność, podczas gdy natężenie światła dziennego zmienia się bardzo znacznie z upływem godzin i ze zmianami w zachmurzeniu nieba. Wkładać je jednak do kopjoramek należy tylko przy świetle sztucznem, i to przyćmionem lub źółtem. Czulsze papiery wywoływane kopjuje się, czyli naświetla, wyłącznie przy świetle sztucznem ; chlorobromowe przy świetle wstążki raa-gnowej, lampy gazowej żarowej, acetylenowej lub żarówki elektrycznej. Im światło jest silniejsze i bielsze, tern miększy będzie charakter odbitki. Papiery bromosrebrowe wyższej czułości wymagają już światła jasno czerwonego przy wkładaniu do kopjoramki, a do naświetlenia wystarczy światło świecy lub lampy naftowej. Światło sztuczne jakiegokolwiek rodzaju przedstawia prócz stałej równomierności swego natężenia i tę korzyść, że można dowolnie wybierać odległość tego światła od kopjoramki. Klisze silne naświetlamy zatem blisko lampy, miększe zaś odpowiednio dalej. Jeżeli dodamy do tego możność zmieniania charakteru odbitek przez modyfikację składu woła-cza i stopnia jego rozcieńczenia, nadto różnorodność barw osadu srebrowego, a wreszcie znaczniejszą bez porównania trwałość odbitek, niż na papierach srebrowych bez wywoływania, zrozumiemy, dlaczego rozpowszechnienie papierów wywoływanych wzrasta stale, rugując z użycia papiery wykopjo-wujące.

fig. 65.

kszych od negatywu, opatrzone wycięciem owalnem, gruszko-watem, prostokątnem lub okrągłem. Brzegi tego wycięcia pod-gięte są ku górze, skutkiem czego winieta⁷) położona na negatyw rzuca na brzegi jego cień, niknący ku środkowi, zatem bez wyraźnej granicy. Im dalej od kliszy leży winieta, tern delikatniejsze jest przejście od obrazka na środku odbitki do czystej bieli jej brzegów, ale tern dłużej też trwa kopjowanie. Światło oczywiście musi być rozprószone, zatem wprost w promieniach słońca kopjować z winietami nie można. Jeżeli nawet kopjuje się w cieniu, światło nie zawsze jest zupełnie równomierne, skutkiem czego jeden brzeg obrazka może się okazać winietowany delikatniej, niż brzeg przeciwny. Dla zapobieżenia temu i dla uzyskania zupełnie równomiernego winietowania są

fig. 66.

w handlu skrzynki drewniane (fig. 66) z umieszczoną na wierzchu deską, obracaną na osi pionowej. Przyrząd sprężynowy we wnętrzu skrzynki powoduje powolne obracanie się tej deski na osi, skutkiem czego kopjoramki położone na desce krążą powoli w kółko i naświetlane są coraz to z innej strony, zatem winietowanie wypada bardzo równomiernie. Jedno naciągnięcie sprężyny wystarcza na kilkadziesiąt minut obracania deski, na którą można w razie potrzeby położyć większą rysownicę, aby na niej znaczniejszą liczbę kopjoramek na raz pomieścić.

Winiet cynkowych lub tekturowych użyć można również i przy papierach wywoływanych, jeżeli tylko światło, przy którem się je kopjuje, jest odpowiednio rozprószone. Ustawiona przed lampą szybka matowa lub ze szkła mlecznego rozprószy światło w stopniu dostatecznym, jednak przedłuży znacznie czas naświetlania, o czem nie należy zapominać. Są także osobne winiety do papierów wywoływanych, wyrabiane zwykle na filmach celuloidowych⁸), czasem także na płytach szklanych, przejrzyste w środku, a zaciemnione coraz znaczniej ku brzegom. Kłaść je można albo wprost na szklaną stronę negatywu, albo na brzegach kopjoramki w pewnej od niego

odległości; w tym drugim wypadku winietowanie wypadnie delikatniej.

Niekiedy używane są t. zw. „winiety rosyjskie“, pod któremi odbitka ma brzegi nie białe, lecz stopniowo ciemniejsze. Do niektórych portretów nadaje się ten rodzaj winietowania bardzo dobrze. Winiety takie sporządzić sobie można w ten sposób, że na płytę z żelem chlorobromowym, czyli t. zw. płytę do przeźroczy (Diapositivplatte) kładzie się winietę cynkową, a na nią szybkę matową i wywołuje się po naświetleniu. Po utrwaleniu otrzymamy szybkę jasną i przejrzystą na brzegach, a ku środkowi coraz ciemniejszą. Wykopjowawszy pod negatywem portretowym papier, kładziemy nań zamiast negatywu naszą winietę i naświetlamy powtórnie. Winieta, ciemna na środku, ochroni obrazek od światła, a pozwoli światłu działać na brzegi, które skutkiem tego wyjdą czarno na odbitce.

Prócz powyższych są w handlu także winiety z ornamentami, kwiatkami i t. p., dobór ich jednak wymaga wyrobionego smaku, gdyż najczęściej psują wrażenie odbitki, zamiast je podnosić.

Papiery szorstkie i gruboziarniste (torszony) nadają się dobrze do większych formatów odbitek, na których znajdują się rozleglejsze płaszczyzny jednotonowe. Wówczas „ziarno“ papieru przerywa monotonję tych płaszczyzn i podnosi wrażenie odbitki. Również zdjęcia o konturach nieco nieostrych, czy to wskutek wadliwości objektywu, czy z powodu poruszenia się przedmiotu lub aparatu podczas zdjęcia, zyskają wiele, jeżeli je skopjujemy na papierach gruboziarnistych. Podobny wynik możemy uzyskać, kopjując przez siatkę muślinową lub przez osobne rastry na arkuszykach żelatyny, specjalnie do tego celu wyrabiane. Siatka z tkaniny muślinowej powinna mieć oczka bardzo drobne; kładzie się ją między papier a negatyw, jednak oglądania obrazu podczas kopjowania należy wówczas zaniechać, gdyż przy otwarciu ramki i podgięciu papieru dla zobaczenia, jak dalece kopjowa-nie postąpiło, wiotka tkanina muślinu rozciągnęłaby się w którymkolwiek kierunku i oczka jej nie padłyby dokładnie na te same miejsca papieru, co poprzednio. Rastry na żelatynie natomiast tej ostrożności nie wymagają, gdyż są dostatecznie sztywne. Rastry takie są w handlu w różnych wykonaniach, jużto złożone z linijek równoległych, węższych lub szerszych, stosownie do rozmiarów odbitki, jużto we formie siatki z drobnych krateczek. Zarówno rastry jak muślin obniżają znacznie kontrasty odbitki, stosowane być zatem mogą tylko do negatywów twardych i silnych.

Podczas kopjowania nadarza się sposobność poprawienia tych wad negatywu, których usunięcie retuszem byłoby zbyt trudne, lub wręcz niemożliwe. Na zdjęciach krajobrazowych

niebo jest zazwyczaj za silnie kryte (za czarne) na negatywie w stosunku do krytości samego krajobrazu; na odbitce zatem niebo wypada zupełnie biało, bez rysunku, mimo, że na negatywie były na niem może piękne obłoki. Radzimy tu sobie w ten sposób, że kopjujemy krajobraz do siły dostatecznej, a potem zasłaniamy go w pewnej odległości od negatywu czarnym papierem, wyciętym mniej więcej w konturach horyzontu na negatywie, i kopjujemy dalej samo niebo (nie zasłonięte papierem), aż wyjdą na odbitce znajdujące się na niem obłoki⁹). Podobnież zaciemniać można przedmioty zbyt jasne, a mniej ważne, na pierwszym planie, przy portretach n. p. ręce, kopjujące zwykle za jasno w stosunku do tonu twarzy. Są nawet w handlu winiety z gotowemi tłami krajobrazowemi lub salonowemi, które oczywiście wymagają, aby na negatywie tło było przejrzyste, zatem portret osoby musi być zdjęty na tle ciemnem lub czarnem.

Do wprowadzenia chmur w odbitki ze zdjęć krajobrazowych są w handlu osobne negatywy obłokowe (Wolkehnegative), z których kopjuje się obłoki po poprze-dniem wykopjowaniu krajobrazu; wymaga to oczywiście wiele dobrego smaku, aby pogodnych, słonecznych krajobrazów nie popsuć groźnemi i ponuremi chmurami, lub do szarych zdjęć jesiennych nie stosować białych obłoków letnich. Nadto uważać należy, aby kierunek i wysokość oświetlenia obłoków zgadzała się z oświetleniem krajobrazu; kopjując z. negatywów obłokowych, należy oczywiście sam krajobraz chronić przed światłem stosownie wyciętemi maskami z czarnego papieru.

Do uzyskania odbitek z ostro odgraniczonym białym brzegiem papieru wokoło obrazka służą maski, t. j. arkuszyki czarnego papieru w rozmiarach odbitki, posiadające na środku wycięcia różnej wielkości i formy, a więc niejako ramki z czarnego papieru. Kładzie się je między negatyw i papier, jeżeli kontury mają być zupełnie ostro odgraniczone, a na szklaną stronę negatywu, gdy kontury mają być tępsze. Odbitka ma wówczas wokoło szerszy lub węższy brzeg biały. Otwór tych ramek może być prostokątny, owalny, okrągły, rombowy, we formie palety malarskiej, we formie serca i t. p. Często stosowane są maski do odbitek we formacie kartek pocztowych.

Papiery wywoływane umożliwiają również uzyskanie pewnych efektów przy kopjowaniu. Naświetlając n. p. te papiery pod negatywami krajobrazowymi, można naprzód całą kopjoramkę zakryć nieprzejrzystym kartonem, a potem karton powoli odsuwać z góry (od nieba) ku dołowi krajobrazu, przez co niebo naświetlone będzie najdłużej, a krajobraz, im bliżej dolnego brzegu, coraz króciej, zatem chmury na niebie wyjdą dobrze bez zbytecznego zaciemnienia krajobrazu. W taki sam sposób można na kopjach portretowych naświetlać pewne partje negatywu dłużej od innych.

Prócz tego można kopjowaniem uzyskiwać efekty wprost niewytłumaczone dla nieznających sposobu, w jaki je wydobyto ; można wkopjowywać pojedyncze przedmioty z innego negatywu, łączyć po kilka negatywów na jednym papierze i t. p. ; te sztuczki jednak rzadko kiedy wykraczają poza granice zabawek, dających co najwyżej świadectwo pomysłowości i cierpliwości wykonawcy.

X.

Odbitki srebrowe wykopjowywane.

Papier, zanurzony w roztw ór azotanu srebra (zobacz str. 91.) i wysuszony, ciemnieje¹⁰) pod działaniem światła; można go zatem użyć do otrzymania odbitek bez potrzeby wywoływania ich po skopjowaniu. Obrazek na takim papierze ma piękną barwę purpurowo brunatną; jednak pozostawiony nadal na świetle, zczerniałby wkrótce doszczętnie. Jeżeli zaś zanurzymy go w utrwalaczu, celem usunięcia nierozłożonego azotanu srebrowego, obrazek będzie wprawdzie ochroniony od dalszych zmian na świetle, ale barwa jego jaśnieje na ton żółtawo rudy. Kopjowanie trwa stosunkowo długo i wymaga negatywów bardzo kontrastowych.

Znacznie lepsze wyniki otrzymamy, jeżeli papier powleczemy białkiem lub żelatyną i dopiero potem naczulimy w azotanie srebrowym; nadto mamy środek do podwyższenia jego światłoczułości, a to przez zastosowanie chlorku lub cytrynianu w miejsce azotanu.

Najdawniej używany był papier z powłoką białka z chlorkiem sodowym (Albuminpapier), który należało dopiero uczulić przez ułożenie go stroną białkowaną na roztworze azotanu srebra (15%) aż do napojenia; białko ścinało się pod wpływem azotanu, stając się nierozpuszczalnem we wodzie, a zawarty w niem chlorek sodu (sól kuchenna, NaCl) tworzył z azotanem czuły na światło chlorek srebra (i azotan sodowy, jako wytwór uboczny)¹¹). Po wysuszeniu (w ciemności) dawał papier taki odbitki znacznie wyrazistsze, a rudawy ich kolor zmieniano na piękniejszy w ten sposób, że osad srebrowy zastępowano zło • tem w t. zw. kąpieli tonującej. Kąpiel ta zawierała obok innych dodatków chlorek złota, które osadzało się na miejscach ciemnych obrazka w postaci strątu brunatno czerwonego lub fjołkowo czarnego. Po zanurzeniu w utrwalaczu dla wydalenia niepotrzebnego już srebra i po dokładnem wypłukaniu dawał taki papier białkowy odbitki bardzo piękne i nadzwyczaj trwałe. Później zajęły się fabryki wyrobem tego papieru, już uczulonego azotanem, i dostarczały go w stanie gotowym do użytku, o trwałości wcale znacznej. Z powodu gładkiej powłoki białkowej powierzchnia odbitek na tym papierze była błyszcząca, a do odbitek matowych służył t. zw. papier solny, powleczony w miejsce białka rzadkim roztworem skrobji (krochmalu), szelaku, sernika (Kasein) i t. p.; jednak te gatunki papierów wyszły dziś mniej lub więcej z użycia.

Papier żelatynowy z cytrynianem lub chlorkiem srebra utrzymał się natomiast do dziś i wyrabiany bywa fabrycznie we wielu odmianach i rodzajach powierzchni (Aristo, Solio, Blue-Star etc ), w stanie już uczulonym, zatem gotowym do użytku. Ponieważ kopjuje bardzo silnie i kontrastowo, wymaga klisz miękkich i delikatnych; do twardych mniej¹²) się nadaje. Ma powiechnię jużto błyszczącą, jużto matową.

Drugim bardzo rozpowszechnionym gatunkiem jest p a-pier celoidynowy, powleczony kolodjonem lub roztworem drzewnika (Zellulose) z odpowiedniemi solami, najczęściej z chlorkiem srebrowym. Papier ten kopjuje dość miękko, wymaga zatem klisz silnych i kontrastowych. Wyrabiany bywa o różnych powierzchniach, jużto błyszczących, jużto matowych, nawet szorstkich i ziarnistych, uczulony chlorkiem srebrowym. Czułość jego na światło jest wogóle nieco niższa, niż papieru żelatynowego, jakkolwiek znaczną rolę w czułości gra grubość warstwy koloidu i ilość zawartego w nim związku srebrowego. Na ogół biorąc, papiery błyszczące są czulsze na światło niż szorstkie i matowe ; te ostatnie zaś mimo mniejszej czułości dają zwykle kopje miękkie, ze stopniowaniem delikatniejszym.

Inne papiery zajmują miejsce pośrednie między wyżej wymienionymi papierami chloro-, względnie cytrynianosrebrowymi, wyliczać ich tu zatem nie będziemy, zwłaszcza, że własnościami nie różnią się wybitnie od siebie, a dokładne przepisy zużywania dołączają fabryki do każdego pakietu. Ważniejszą w praktyce rolę, niż rodzaj światłoczułego związku srebrowego w papierach, gra gatunek podłoża i jakość powierzchni. Są zresztą w handlu także papiery białkowe, żelatynowe i celoidynowe o powierzchni zupełnie matowej. Papiery błyszczące i ze słabym połyskiem (jedwabne) nadają się przedewszystkiem do kopij w małych formatach (od 4 X 5 do 10 X 15) i wymagają klisz: bardzo szczegółowych, ostro wyrysowanych ; natomiast powierzchnie matowe lepsze są do średnich i większych rozmiarów (od 9 X 12 do 18 X 24). Papiery o powierzchni ziarnistej i chropawej służyć mogą do formatów większych; bardzo chropawe (torszony) tylko do największych (ponad 24 X 30 cm.). Na papierze chropawym gubią się drobne szczególiki, z czego można skorzystać, mając negatywy nieco nieostre ; podobnież powierzchnia ziarnista nie wymaga retuszu tak drobnostkowego, jak powierzchnia gładka lub błyszcząca.

Zabarwienie papieru zasługuje również na uwagę i dobrze obmyślany wybór. Papier niebieskawy lub zielonawy nada się raczej do zdjęć krajobrazowych, do portretowych natomiast ró-żowawy lub żółtawy. Zauważyć należy, że zabarwienie żółtawe zmniejsza*) kontrasty odbitki, a niebieskawe podwyższa je nieco, o ile nie jest zbyt wybitne.

Przechowywać należy wszystkie rodzaje papierów w miejscu suchem, chłodnem, chronionem od światła dziennego i od szkodliwych wyziewów (gaz świetlny, amonjak, kwasy^ formalina); zatem trzymania papierów na czas dłuższy w ciemnicy należy się wystrzegać. Również nie jest wskazane trzymać je wolno w szufladach lub pudełkach, powinny bowiem leżeć stale pod naciskiem i złożone po dwa, warstwami czu-łemi do siebie ; najlepiej zatem zostawić je w tych samych pakietach, w których je kupiono i otwierać te opakowania tylko w miarę potrzeby.

Jeżeli papiery poczną żółknieć (naprzód od strony odwro-tr?e0> jest to oznaka długiego ich przechowywania; takie papiery nie dają już równie dobrych odbitek jak świeże, trudno się tonują w kąpieli Złotowej i nabierają w niej odcieni mniej pożądanych. Do zapobieżenia szybkiemu starzeniu się papierów polecano smarowanie ich strony odwrotnej roztworem kwasu, cytrynowego (5%); lepiej jednak jest nie gromadzić zbyt wielkich zapasów papieru, lecz kupować częściej w ilościach mniejszych, aby je zawsze mieć świeże.

Jeżeli papier kupujemy w arkuszach, należy je pokrajać (przy sztucznem świetle) na formaty i przechować pod przy-V Papinów matowych lub ziarnistych trudno nieraz kt?ra strona jest światłoczuła ; wątpliwości usunie Лмь zw!lzeme \ozk& Papieru, wskutek czego strona światło-w    lepką u Papierów żelatynowych i białkowych;

dzienne aż m-p m—Па br?ezek Papieru wystawić na światło dzienne, az nieco ściemnieje. Wskazane jest wówczas naznaczyć

V

s a ‘

,₀ -о T3 5

a£

I i 'S Jjo-g

o g g

J ||l .

o-s»|

0.3 ft

fais.

N g

jp.©.g ©

Ul

2.1-S v

•V ^ o *o

3 g.

,3 o o

^ Ctf °.2 * ►.a H

ПЗ ce P

** a

22

51

II

*U

sobie ołówkiem na każdym arkuszyku krzyżykiem lub kółkiem stronę lewą (nienaczuloną). Papiery kupowane w zwojach dobrze jest również pokrajać na formaty, rozpłaszczyć je i przechować płasko pod naciskiem między arkuszami tektury, oczywiście czystej chemicznie.

Kopjowanie omówiliśmy w ogólnych zarysach już w rozdziale poprzednim ; dodamy tu tylko, że wszystkie papiery wy-kopjowywane tracą nieco nasilę w utrwalaczu i w kąpieli tonującej, należy je zatem kopjować nieco ciemniej, niż odbitka ostatecznie ma wyglądać. To „cofanie się“ siły odbitek nie jest u wszystkich gatunków papieru jednakowe ; zależne jest również od składu kąpieli zlotowej i od tonu, jaki w tej kąpieli mają uzyskać; do tonów czerwieńszych nie potrzeba tak znacznego przekopjowania, jak do tonów niebieskawych i fjołkowych. W każdym razie należy każdy nowy gatunek papieru wypróbować co do jego zachowywania się pod tym względem.

Odbitki wykopjowane powinny być przed stosowaniem dalszych kąpiel przedewszystkiem dobrze wypłukane we wodzie celem wydalenia z ich warstewki niepotrzebnych już soli. To płukanie nazywano „odchlorowaniem“, jakkolwiek chlorek srebra nie jest rozpuszczalny we wodzie. Polecane bywa czasem zanurzanie odbitek po wykopjowaniu wprost do kąpieli zlotowej lub utrwalającej bez poprzedniego ich płukania ; jest to może wygodne, ale prawie zawsze szkodliwe, gdyż we warstewce papierów znajduje się zwykle pewna ilość kwasu (n. p. cytrynowego) dla dodania mu trwałości przed zużyciem, a kwasy rozkładają zarówno utrwalacz jak kąpiel Złotową, powodując wydzielanie się siarki lub tonowanie nie złotem, lecz brunatnym siarczkiem srebrowym, niebrzydkim w tonie, ale mniej trwałym. Odbitki zatem zanurzamy po wykopjowaniu przedewszystkiem do wody, oczywiście przy świetle sztucznem lub dziennem przyćmionem. Wodę płuczkową, która przez to zwykle mętnieje i staje się mleczną, zmieniamy 4—6 razy co 5 minut, przyczem u niektórych papierów zauważymy już we wodzie wyjaśnianie się ich i zmienianie barwy. Uważamy również, aby papiery we wodzie nie stykały się ze sobą i aby na nich nie osiadały bańki powietrza, co spowodowałoby niedokładne wypłukanie odbitek w tych miejscach.

Przemianę osadu srebra w odbitce na osad złota nazywamy tonowaniem lub złoto waniem. Odbywa się to w roztworach chlorku złota z odpowiednimi dodatkami. Istnieją także kąpiele tonująco utrwalające (Tonfixierbäder), które w jednym płynie zawierają roztwór chlorku Złotowego¹³) i roztwór pod-

siarczynu sodowego: w tych kąpielach obraz równocześnie złotuje się i utrwala. Różne sorty papierów wymagają różnego składu kąpiel złotujących, a odnośne przepisy dodawane są zwykle do każdego pakietu papierów. Kąpiel złotująco utrwalającą, stosowną do różnych papierów, zestawić można w sposób następujący według przepisu prof. E. Vale n ty:

1000 cm₃ (= 1 litr) wody przegotowanej 200 gr. podsiarczynu sodowego 10 gr. azotanu ołowiowego 20 gr. kredy wyszlamowanej 70 cm, roztworu chlorku złota 1 : 100.

Przed tonowaniem w tej kąpieli*) należy odbitki dobrze wypłukać we wodzie jak wyżej podano, a następnie, mimo, że

to jest kąpiel tonująco utrwalająca, należy je utrwalić, gdyż mogą już oddawna być wyto-nowane, ale jeszcze niezupełnie utrwalone, zwłaszcza we wypadkach, w których złotujemy krótko dla otrzymania tonów czerwonawych. Wkładamy zatem wypłukane we wodzie odbitki na 10 minut do roztworu 100 gr. podsiarczynu sodowego w 1 litrze wody, a dopiero potem tonujemy je w powyższej kąpieli Valenty aż do uzyskania zabarwienia pożądanego. Kolor obrazu zmienia się w niej z żółtawo rudego kolejno na madero-wy, czerwono brunatny, wiśniowy, fjołkowy i niebieskawo czarny; możemy więc dowolnie fig 67    odcień wybierać. Gdy ton po-

oHhitu    ’    żądany osiągniemy, przenosimy

nnt « o° Wani®n^1 z czystą wodą, którą zmieniamy co 5 mi-we wnH⁸riIaZ>’ lub.tez Pfuczemy (fig. 67.) przez pół godziny zie płynącej. Dłużej niż przez godzinę płukać nie

жК

ii

'■л

?Г-%

te

tip

na

ît kłpieli lonuią':ei-chiorek

złota rozpuszczać należy

we wo-

biała we \rvszbłv ° Ь    plumbum nitricum, PbNOs) tworzy ciężkie

wym, i nąfeży do trucizn!™ W°dzie rozPuszczalne, o smaku metaliczno słodka-

dnie flaszll? DcTzbtowan^^W? .pozostaJe oczywiście nierozpuszczona na wiając osad Ыо1 wa L “ S’ę CZysty roztwór do wanienki, pozosta-napowrót do flaszki⁷ która nE * *° wy.Ł₁⁰¹?⁰*a°ra wlewa si? użytą kąpiel Czyszczona do następnego’ użytku. P°tem 31016 zakłóclć* aby k*P el była od-

10СЮ cm* (= 1 litr) wody przegotowanej

leży, gdyż odbitki straciłyby znacznie na piękności tonu. Również nie należy odbitek zostawiać we wodzie, aby spokojnie jedne na drugich leżały, lecz przewracać je i zmieniać ich położenie przy każdej zmianie wody płuczkowej. Zdarzający się nieraz wygląd jakby marmurkowany, zwłaszcza u odbitek celoi-dynowych, ma właśnie przyczynę w spokojnem leżeniu ich we wodzie płuczkowej.

Innego rodzaju odcienie otrzymać można, jeżeli zamiast utrwalić i tonować odbitki w jednej kąpieli wspólnej, którą wyżej przytoczyliśmy, tonujemy je naprzód w kąpieli złotującej bez utrwalacza, a następnie dopiero utrwalamy. Dobrze nadaje się do papierów celoidynowych i żelatynowych (matowych i błyszczących) następująca kąpiel złotująca z boraksem :

6 gr. octanu sodowego (dwakroć topionego)

10 gr. boraksu

6 gr. siarkocjanku (rodanku) amonowego.

Przed użyciem dodaje się na każdych 250 cm¹⁴ 15 16 tej kąpieli*)

15 cm* roztworu chlorku złota 1 : 100, i wkłada się do niej przy świetle sztucznem lub dziennem przyćmionem po jednej odbitce, . wypłukanej przedtem dobrze we wodzie. Po uzyskaniu tonu pożądanego opłukuje się odbitki 5—6 razy we wodzie i utrwala co najmniej przez 15 minut w roztworze 100 gr. podsiarczynu sodowego na 1 litr wody. Do papierów żelatynowych polecają Bracia Lumière kąpiel utrwalającą w składzie poniż szym, która zarazem garbuje ich warstewkę żelatynową, co ułatwia suszenie i naklejanie:

900 cm¹⁶ wody przegotowanej 150 gr. podsiarczynu sodowego.

10 gr. dwusiarczynu sodowego 100 cm¹⁶ roztworu ałunu chromowego 5 : 100.

Utrwalacza tego nie należy nadużywać do zbyt wielkiej liczby odbitek, gdyż po wyczerpaniu się działa pozornie nadaj

*) Octan sodowy (essigsaures Natron, natrium aceticum C0₃H₃Na -j-3HjO) tworzy kryształy bezbarwne, smaku chłodzącego, lekko słonego, ła wo we wodzie rozpuszczalne (1 : 3) i rychło wietrzejące. Przy 58 C topnieją kryształy, później twardnieją, a przy 300°G topnieją powtórnie. Taki dwakroc o-piony (doppelt geschmolzen) octan sodowy nie zawiera juz wody krystalicznej

tak samo, ale odbitki utrwalone w płynie zużytym szybko potem żółkną i bledną. Za regułę przyjąć należy, że na każdą odbitkę formatu 12 X 16 cm potrzeba 3 gr. podsiarczynu, zatem litr powyższego utrwalacza służyć powinien co najwyżej na 50 odbitek tego formatu, lub na 100 odbitek 9 X 12 cm. Po utrwaleniu należy znowu dobrze wypłukać odbitki we wodzie 6—8 razy zmienianej. Ważną rzeczą jest, aby wszystkie płyny, a więc pierwsze wody płuczkowe, kąpiel tonująca, drugie wody płuczkowe, utrwalacz i trzecie wody płuczkowe, miały możliwie tę samą ciepłotę, gdyż znaczne różnice między temperaturami tych płynów spowodować mogą, zwłaszcza w porze letniej, tworzenie się pęcherzy między warstewką odbitki a miąższem jej papieru, które niweczą zwykle odbitki, gdyż maleją wprawdzie po wyschnięciu, ale usunąć ich doszczętnie niepodobna.

Osobliwe odcienie wiśniowe, jakich żadna inna kąpiel tonująca nie daje, uzyskać można według następnego przepisu:

1000 cm* wody przegotowanej,

5 gr. siarkocjanku amonowego,

1 gr. jodku potasowego,

25 cm* roztworu chlorku złota 1 : 100.

Kąpiel ta nie wymaga zbytniego przekopiowania odbitek (najlepiej żelatynowych) i może być tylko raz użyta. Tonowanie trwa około 20 minut.

Piękne tony fjołkowe natomiast daje kąpiel:

200 cm³ wody przegotowanej,

20 cm* kwasu solnego chem. czystego,

10 cm³ roztworu chlorku złota 1 : 100.

Odbitki tracą w niej bardzo znacznie na sile, zatem należy je nadzwyczaj ciemno kopjować. Nadaje się tu zwłaszcza papier celoidynowy.

Odbitki na papierach matowych i ziarnistych nadają się ponadto do platynowania, przez co uzyskuje się tony ciepło sepio we, jeżeli się platynuje bez złotowania, a stalowo czarne, jeżeli dopiero po złotowaniu i opłukaniu zanurzymy je do następującej kąpieli platynowej*):

1000 cm* wody przegotowanej,

1 gr. chlorku platynowo potasowego,

10 gr. kwasu cytrynowego (lub fosforowego).

•    Platy^wania nadają się tylko odbitki z negatywów

. J ¹ Kontrastowych; należy je dość znacznie przekopjować, g yz w kąpieli platynowej tracą wiele na sile, zwłaszcza gdy оный/!? П gotowane. Po platynowaniu (3—7 minut) należy wyżej podany^aC W6 wo^z*e’ P°czem utrwala je się w sposób

otrzymać można tonowaniem

pryzma*tvGnhi!rnnrnÄyn0W0 Potasowy (Kaliumpliatiuchlorür K,PtClJ tworzy pryzmaty purpurowe i rozpuszcza się we wodzie łatwo (1 : 6).    У

Bardzo podobne odcienie

solami palladowemi, zastępując platynę w powyższym przepisie równą ilością chlorku palladowo potasowego.

Gdy w którejkolwiek z powyższych kąpiel odbitki poczynają nabierać tonów nierównych, szaro żółtawych w światłach, a ciemniejszych w cieniach, co zdarza się zwłaszcza w kąpielach złotująco utrwalających, jest to oznaka znacznego już stopnia ich zużycia się i wyczerpania; tony w nich otrzymane nie są trwałe, żółkną i bledną w krótkim czasie, niema bowiem już w tych kąpielach złota, tylko sole, które dają tony podobnych odcieni ale nietrwałe. Można np. tonować odbitki srebrowe samym siarkocjankiem amonowym lub octanem ołowiowym bez śladu złota, jednak trudno wtedy oczekiwać trwałości, mimo, że tony mogą być wcale piękne. Dla uzyskania odbitek trwałych należy zatem kąpiele tonujące natychmiast zastąpić świeżemi, gdy na odbitkach tonowanych pocznie się pojawiać w światłach ślad choćby najlżejszy tonu żółtawego.

fig. 68.

Również strzedz się należy śladów utrwalacza na odbitkach już wytonowanych i wypłukanych, podobnież nie ujmować odbitek palcami zwilżonymi utrwalaczem, lecz posługiwać się w tym celu pęzetami (Pinzetten) z celuloidu lub kauczuku (fig. 68). które oczywiście po każdem zanurzeniu w utrwalaczu wypłukać należy we wodzie i obetrzeć czystą bibułą.

mo-

Suszenie odbitek powinno się odbywać w miejscu niezbyt ciepłem, przewiewnem, chronionem od pyłu i od wyziewów szkodliwych (amonjak, gaz świetlny, siarkowodór). Suszyć je najlepiej zawieszone rożkami na kleszczykach nawleczonych na drut lub na sznurek; odbitki małych rozmiarów suszyć zna także na bibule, położywszy je na niej warstewką obrazu na zewnątrz. Między kartkami bibuły suszyć ich nie należy, gdyż przelepłyby do niej (z wyjątkiem celoidynowych) ; natomiast można je wyżąć wałkiem między bibułą z nadmiaru wody.

XI.

Odbitki srebrowe wywoływane.

Długi stosunkowo czas kopjowania, jakiego wymagają papiery do światła dziennego przeznaczone, może być w razie potrzeby skrócony do drobnej części, poczem nadkopjowaną odbitkę wywołuje się do pełnej siły w stosownym roztworze. Nadają się do tego celu papiery celoidynowe i żelatynowe ; mniej różne sorty matowych.

Po założeniu papieru pod negatyw w kopjoramce wystawia się ją na światło dzienne na czas krótki, aby tylko ukazały się zarysy obrazu w cieniach głębokich, a w światłach pozostał papier jeszcze całkiem czysty, poczem się je wywo-wołuje w roztworze:

500 cm* wody,

50 gr. siarczynu sodowego,

5    gr. pirogalusu,

6    gr. kwasu cytrynowego.

Wywołuje się nie we wanience, lecz należy, zwilżywszy odbitkę we wodzie, położyć ją na czystej szybce szklanej, którą się kładzie do wanienki ukośnie w ten sposób, aby szybka jednym kantem spoczywała na dnie wanienki, a drugim opierała się o brzeg górny ściany wanienki. Nalanego do innej miseczki wołacza nabieramy w miękki penzel lub w zwitek waty i nim smarujemy szybko odbitkę raz koło razu poziomo, nabierając w razie potrzeby nową ilość wołacza na penzel. Obraz dochodzi szybko do pełnej siły, poczem przenosi się odbitkę opłukaną do utrwalacza. Następnie można ją wypłukać i wysuszyć, albo też dla uzyskania innego zabarwienia tonować w kąpieli złotującej, jak zwykłe papiery wyko-pjowujące.

płynach :

Dobry jest także wołacz hydrochinonowy w dwóch

A)    100 cm³ wody

20 gr. siarczynu sodowego 1 gr. kwasu cytrynowego.

B)    100 cm³ alkoholu

10 gr. hydrochinonu.

Z tych trwałych roztworów zapasowych miesza się do użytku 5 cm³ A), 5 cm³ B) i 100 cm³ wody, i w tej, nalanej do wanienki, mieszaninie wywołuje się nadkopjowane odbitki do pełnej siły.

Podobnież wołać można pirokatechiną według recepty:

A)    100² wody

20 gr. octanu sodowego (kryst.)

B)    100 cm³ alkoholu

5 gr. pirokatechiny.

Do użytku bierze się 80 cm³ wody, 10 części A) i 10 B).

Do takiego dowoływania odbitek nadkopjowanych nadają się tylko papiery zupełnie świeże; starsze nabierają brzydkich tonów i ogólnego zamglenia świateł. Papier bardzo świeży można także nadkopjować tylko tak krótko, aby zaledwie w najgłębszych cieniach widoczny był słaby ślad obrazu, a potem wywołać w dowolnym wołaczu do klisz używanym ; należy jednak papiery te starannie chronić od światła dziennego, a więc wkładać je do kopjoramki przy świetle żółtem w ciemnicy i przy takiemźe je wywoływać; nie oglądać postępu przy kopjowaniu, (które zresztą liczy się wówczas na sekundy), lecz kopjować „według czasu“, wypróbowawszy to poprzednio na skrawkach papieru.

Papiery wykopjowane dają obraz odrazu dzięku temu, że w swej warstewce światłoczułej posiadają nadmiar azotanu srebrowego, który, ciemniejąc na świetle, daje właśnie obraz widoczny. Gdybyśmy przy fabrykacji wzięli tyle chlorku sodowego, aby żaden nadmiar azotanu srebrowego na papierze nie pozostał, otrzymalibyśmy po długiem nawet kopjowaniu obraz szaro tjołkowy bez siły dostatecznej. Natomiast po skopjowaniu tak krótkiem, że ani ślad obrazu na odbitce nie jest widzialny, otrzymamy po wywołaniu obraz ze wszystkimi szczegółami i o pełnej sile.

Na tern polegają papiery chlorosrebrowe do wywoływania. Nie mają w sobie nadmiaru azotanu srebrowego, lecz tylko sam chlorek srebrowy, którego czułosc na światło może być znacznie podwyższona przez takie samo „dojrzewanie“, jakie stosowane bywa przy wyrobie klisz bromosre-browych. Papiery chlorosrebrowe, do wywoływania przeznaczone, są 50—100 razy czulsze na światło, niż papiery wykopjowujące. Zwykle jednak używa się nie zawiesiny czysto chlorosrebrowej, lecz mieszanej ; żel tych papierów zawiera zatem obok chlorku srebra także bromek srebra. W handlu są takie papiery w bardzo licznych gatunkach pod różnemi nazwami (Gaslicht, Sun, Ridax, Velox, Cyko etc.). Tworzą bardzo wartościowy materjał do sporządzania odbitek w krótkim czasie, a przeróbka ich jest łatwa i prosta, zwłaszcza, że część przeważna ich gatunków nie wymaga wcale ciemnicy, lecz może być zużywana przy zwykłem świetle sztucznem, oczywiście niezbyt jasnem.

Sposób postępowania z tymi papierami przedstawia się w ogólnych zarysach następująco : W lokalu, oświetlonym światłem zwykłej świecy, lub lampy niezbyt jasnej*), ustawia się na stole czarki z wołaczem, utrwalaczem, wodą etc., klisze, kopjoramkę i pakiet papieru, poczem w oddaleniu

metrów od lampki (przy żarówce elektrycznej 10—25 świecowej w odległości 3—4 metrów) wkłada się papier do kopjoramki i wynosi ją do innej ubikacji na światło dzienne lub sztuczne odpowiednio silne (żarówka na 25—100 świec lampa gazowa żarowa, wstążka magnowa etc.) Kopiowanie liczy się na sekundy, a conajwyżej na minuty, są bowiem S? ^ch/apier^ czulsze i mniej czułe, dające od-rów nnl- ie’ s^edn.ie i kontrastowe. Na pakietach tych papie-• ^    №. fabryki blizsze wskazówki co do długości kopjo-

n-nA ’ C° d° "Trwania i td. Po skopjowaniu (naświetle-

oaoier⁵ umm*?*» ^ ? ramką do pierwszej ubikacji i wyjąwszy papier wywołuje się go bez dalszej ostrożności.

i DaDiervleHh.uChK°r0Srebr?We w stoPniu nieco mniejszym

wvwołInv пЛ п^ь0т<>?еЬГО^е> posiadają tę cenną zaletę, że

szaro czarna    °S,ad srebrowy nia ogranicza się na barwę

wołacza nabiera r ?a ez e ,od d*ugości naświetlenia i składu woiacza nabiera rozn ch zabarwień 7 iedne™ nPM

S ГГ wyoła°cziraĆ РГ2У na^wiet|6niu ° (kopjowarńu) °кДи tleniu dłuższem 7Я« zgęszczonym odbitki czarne, przy naświe-czerwonvch Tm na' wołaczem rozcieńczonym brunatne do rozcieńczonv tpm s.wi®deme jest dłuższe, a wołacz znaczniej N p. hydrochino^ cieplejsze i jaśniejsze będą tony odbitek! natno czarne • S if przy krótkiem kopjowaniu tony bru-kowo bmnatna nnrf!!enie P°dwóinie d^gie da barwę oliw-rozcieńczony wôda?    wyświetlenie i wołacz 10 krotnie

świetlenia z^ołaczem 20°™ sepjovvy! sześciokrotny czas na-wonawą. Na zmianp w га.²У .r0zciencz°nym da barwę czer-

datek bromku pofas^lub^fhî* i?'dbitek wpływa również do-potasu lub chlorku sodu (soli kuchennej) do

Sb

nem łukowem, acetylenowemyiubCdziVnnŚVVieŁle ^ilaieiszem» np. przy elektrycz-a papier i wywoływacz, żółta¹ szTbp h'!’i.naeŻy włączyć między światło, w oświetleniu ciemnicy przy\trwlîïn Ь *°Пу SąCZek *е1а1УпотеУ> używany

wołacza i to tak znacznie, że przy 20 razy przedłużonem naświetlaniu i we wołaczu rozcieńczonym 40 krotnie, z dodatkiem łyżki chlorku sodowego, otrzymamy odbitki w kolorze żółtym. Przytem wołacz ma skład następujący:

250 cm⁸ wody przegotowanej,

5 gr. hydrochinonu,

15 gr. siarczynu sodowego,

30 gr. węglanu sodowego (sody),

2 gr. bromku potasowego.

Do uzyskania tonów zielonawo czarnych rozcieńcza go się wodą 5 krotnie, do czerwonawych 20 krotnie.

Bardzo dobrze nadaje się do zmian zabarwienia odbitek aceton, zwłaszcza z edinolem :

250 cm³ wody przegotowanej, 2 gr. edinolu,

20 gr. siarczynu sodowego, 20 gr. acetonu.

karminowo brunatne do fjołko-

Bez rozcieńczania daje tony ciepło czarne, z dodatkiem równej ilości wody tony sepjowe, przy dalszem lozcieńczaniu jaśniejsze.

Szczególnie piękne tony wych daje pirokatechina w takim składzie :

100 cm³ wody przegotowanej,

5 gr. siarczynu sodowego,

1 gr. pirokatechiny,

8 gr. fosforanu trójsodowego, i/, gr. bromku potasowego.

Вег rozcieńczenia daje tony wiśniowo czarne; rozcieńczona 2-5 razy tony fjołkowo sepjowe do czerwonawych.

Tony oliwkowe i zgniło sepjowe daje pirokatechina bez siarczynu, przytoczona przy papierach biom . k , : i. z p0.

tem

Im bardziej rozcieńczony jest wodą którykolwiek z po^ wyższych wołaczów, tem dłużej trwa wy У » jasno czerwonych wymaga kilkunastu mmu .

Lä-ssä väs çrn-

¹

Gdy na odwrót idzie o zanikające granice tego nakładania farby, lewa my je drugim penzlem, maczanym w czystej wodzie.

²

, i    f^er îïlatuJ^cy (Mattlack) sporządza się, rozpuszczając 10 gr. zan-

daraku w 100 cm . eteru etylowego i dodając po przecedzaniu 40 cm¹ toluolu; aby uzyskać grubsze „ziarno¹ matowej warstewki, dodać można zamiast toluolu 50 cm³ benzyny.

³

Bardzo dobry lakier zrobić można z nieużytecznych filmów celu-

⁴

loidowych, które pokrajane na ważkie skrawki, wrzuca się do flaszki i nalewa • alkoholu (etylowego lub metylowego) albo octanu amylowego.

⁵

Benzol (C₆H₆) otrzymuje się z lekkich olejów terowych, jako ciecz bezbarwną, zapachu naftowego, wrzącą przy 80° C, a przy 0° G krze-pnącą w rombowe kryształy. Pali się płomieniem kopcąeym, rozpuszcza tłuszcze, oleje, żywice, kauczuk i t. p. Z wodą się nie miesza, a rozpuszcza się w 4 częściach alkoholu. Odróżnić go należy od benzyny.

**♦³) Octan amylowy (С₅Н,,С₂Н₃0₂), płyn bezbarwny o przenikającym lemaCłatw^1USZ^⁰lW^In, W6 W0(^z^e nierozPuszczalQy> daje się mieszać z alkoho-

⁶

Do klisz zbyt miękkich wyrabiane za osobne sorty papierów wyko-piowujących (Rembrandt, Durochromat) i wywoływanych (Dural, Tardo, Ridax hart etc.), które mają krótka i stromą skalę tonów, zatem kopjują twardo i kontrastowo.

⁷

Winiety sporządzić można również z tektury lub z czarnego kartonu, wydawszy w nim nożyczkami otwór pożądanej formy. Brzegi tego otworu wycina się następnie w zęby ostre a długie, jeden tuż przy drugim leżące, we formie drobnych klinów trójkątnych.

⁸

Sporządzić je można łatwo w ten sposób : Wykopjowujemy winietę cynkową lub tekturową na papierze i papier ten wywołujemy lub złotujemy w zwykły sposób. Potem nabijamy obtułki filmami lub płytami do przeźroczy (chlorobromowemi) i w aparacie fotografujemy naszą papierową winietę w różnych wielkościach. Po wywołaniu tych zdjęć mamy gotowe winiety na różne formaty.

⁹

u- ^.e^1 п⁹еЬо nie zawiera żadnych chmur i na odbitce wychodzi zupełnie biało, można charakter odbitki poprawić w ten sposób, że po ukończeniu kopjowania podegnie się nieco brzeg górny krajobrazu na odbitce i wy-stawi na światło aż do lekkiego, ku krajobrazowi zanikającego, stonowania białej płaszczyzny nieba.

¹⁰

Azotan srebrowy w obecności ciał organicznych, jak papier, drzewo, dekstryna, klej, krochmal, białko, guma etc., rozkłada się pod wpływem światła na bezwodnik azotowy i srebro metaliczne w postaci ciemnego proszku (AgN0₃ = N0₃ + AG).

¹¹

AgN0₃ + NaCl = AgCl + NaN0₃.

¹²

W braku innego papieru można użyć i żelatynowego do klisz kontraktowych, jeżeli na kopjoramce ułożymy szybkę ze szkła niebiesko fjołkowego i kopjować będziemy w świetle jak najaśniejjszem (jednak nie wjfrost słonećznem).

¹³

Chlorek zlotowy, (Goldchlorid, aurum chloratum, AuCl₃) we wilgoci łatwo się rozpływa ; jest w handlu w dwóch odmianach : żółtej i brunatnej, zawierających 85—92% złota. Istnieje nadto chlorek złotowo potasowy (Chlor-goldkalium, AuCl, + KC1), zawierający tylko 45% złota, należy go zatem brać

¹⁴

°ddZ Boraks^zyf^raworoboran sodowy (Natriumtetraborat. Na,B₄O,+10 H,0) tworzy kryształy bezbarwne, topniejące po ogrzaniu na masę szklistą, nie^zawierającą już wody krystalicznej, mającą zdolność rozpuszczania tlenków met i i zabarwiania się przytem typowo. Rozpuszcza się dose trudno we zimnej (1 : 32); roztwór oddziaływa alkalicznie.

¹⁵

Siarkocjanek amonowy (Rhodanammonium, Ammonium sulphocyanatum, NH,CNS) występuje w bezbarwnych kryształach tabhczkowych, rozpływających

¹⁶

się łatwo we wilgoci. W braku podsiarczynu sodowego można go użyć za utrwalacz.

warggL? гад ä

srebrową, Przez^fczone,    ^ od czarnej do niebieskiej,

barw odbitek (Chromał, Pan, e )    do wołaczów doda-

zielonej, fioletowej .    - pwy pakietach tych papierów

mają żel podobny, jak

bromosrebrowe

rajdu!? ?"ad~ pisy, powtarzać ich tu zatem n,e będziemy.

Papiery

klisze do zdjęć przeznaczone. Wyrabiane bywają ze żelem mniej lub więcej dojrzałym, zatem o różnych stopniach czułości. Podobnie jak u papierów chlorobromowych tak i tu jest regułą, że im czulsza jest zawiesina, tern miękciej pracuje na ogół, jakkolwiek istnieją papiery bromosęebrowe bardzo czułe, a kontrastowo pracujące, a także papiery o czułości niskiej, a skali miękkiej i długiej. Czułość ich jest w granicach ogólnych 30—80 razy wyższa, niż papierów chlorobromosrebro-wych, a 5—40 razy niższa niż klisz bromosrebrowych. Sorty mniej czułe służą przeważnie do odbitek stykowych w kopjo-ramce, wysoce czułe do obrazów powiększanych z małych negatywów, o czem w osobnym rozdziale.

Przeróbka papierów bromosrebrowych, nawet mało czułych, wymaga już z reguły ciemnicy, jakkolwiek oświetlenie jej może być stosunkowo silne. Światło jasno czerwone wystarczy we wszystkich wypadkach, a nawet mocno żółte da się zastosować, jednak nie każde. Szkło żółte nie jest dostatecznie pewne, natomiast sączki z kwasem pikrynowym, tartra-cyną lub żółcią sączkową dają światło bardzo jasne, a nieKopiowanie odbywa się w taki sam sposób, jak na pa-pierach chlorobromowych, trwa jednak odpowiednio króctej

miększe lub bardziej

¹ , ®kl4nd)‘ Stawiając kopjoramkę bliżej lub dalej od źródła światła, można uzyskać odbitki kontrastowe.

iab- Wywoływać należy we wołaczach tak rozcieńczonych, o    i jedynie we wypadkach, w których idzie

łącz 7пЯл!^ odbitek miększych z klisz twardych, można wo-przeoisv wîïS w°dą rozcieńczyć. Wszystkie do klisz polecane nikiP    • Z0W da^.1 na Papierach bromowych dobre wy-

niecó hrnmki? Prfy pap!,erach łatwo mglących dodać można cieniem    Т°П    jest zwykle czarny z od-

po-

użytv i wiekuj"1 Ubt br,unatnawym *’ wołacz kilkakrotnie już Snawo tzfrt ™War\osc w bromku potasu daje odcień cieniem granntJ' ° otrzymania tonów czysto czarnych z od-tasu którv ipHnW^m słuz^ wołacz amidolowy bez bromku

w nim szereg nHh t przechowa<r siÇ nie da, jakkolwiek można w mm szereg odbitek wywołać kolejno tuż po sobie:

200 cm³ wody przegotowanej, o gr. siarczynu sodowego,

1 gr. amidolu (diamidofenolu).

wody przegotowanej, gr. węglanu sodowego (sody! 1 gr. pirokatechiny.

drochta“nem)Sb0p^k“ar"edÂerÔWn,iei meto1 <sam> lub г hy-sepj owych uzyskuje si₈ piroka^echinTbTs^rc^nu • d<>

200 cm³ '    *

Naświetlanie musi tu trwać 2—3 razy dłużej, niż przy użyciu innych wołaczów, a wywoływanie idzie dość powolnie.

Wołanie papierów, zarówno chlorobromowych, jak czysto bromowych, przebiega szybciej, niż na kliszach szklanych, gdyż wołacz działa tu równocześnie z obu stron papieru. Pamiętać należy, aby ciepłota wołacza*) nie była wyższa, niż utrwalacza lub wody płuczkowej, gdyż takie różnice temperatury powodują łatwo tworzenie się pęcherzy między warstwą żelu a miąższem papieru, które po wyschnięciu zostawiają ślady, do blizn podobne.

Każde dotknięcie warstewki żelu palcami spoconymi lub wilgotnymi, zrazu niewidzialne, występuje później we wołaczu; należy zatem wystrzegać się wszelkiego dotykania warstwy. Podobnież szkodliwe jest tarcie lub nacisk na żel papieru, wystąpi bowiem we wołaczu ciemno na tle jaśniejszem. Na papierach szorstkich każdy wierzchołek pojedyńczego ziarenka jest wówczas ciemniejszy od otoczenia, co wywiera wrażenie, jak-gdyby odbitka była przysypana kurzem. Na papierach błyszczących skutek ocierania warstewki objawia się kreskami ciemnemu które usunąć można, ścierając suchą odbitkę zwitkiem waty, zwilżonym w alkoholu bezwodnym. Na odbitkac mokrych usunąć można zanieczyszczenia, otarcia etc. przez oczyszczenie ich zwitkiem waty, maczanym w osłabiaczu ar mera (str. 87), rozcieńczonym wodą 3—5 krotnie. Światła zyskują przez to białość lśniącą, poczem zaraz na ezy wypłukać. Odbitki przekopiowane ze światłami można zanurzyć po utrwaleniu do rozcieńczonego hmiast Farmera aż do wyjaśnienia się świateł, poczem y należy wypłukać je we wodzie.    ,,n(ł.

Odbitki zbyt krótko naświetlone, a męczoner~ J£iatła wołacza dla wydobycia siły dostatecznej, таЯ hrontowych pożółkłe, co zdarza się    -

^ewob,ywaóWypCrhzesadąnte "d.ugf Wo.aSe jest wtedy ukończone, gdy wszystkie szczegóły w św.atłach juz s.ę.ukażą,

a cienie w przeźroczy (oglądane do ampy У ₀₍jbitka^po wy-dostatecznie ciemne. Pamiętać także na y,t sję p0 Wy. suszeniu wygląda nieco ciemniejsza, mz wydawała się po у

Po opłukaniu przechodzą оМШ ^altaj^ce" ! 7oton% cza. Wszelkie polecane "ier^z ” lPle ^yteczne. choćby z tego

ГЛ⁰² CO n» -ta 3a.tzÂlckzyé Ä ilością wody, ale konieczne to nie

wołaniu.

klisze

lub papiery, ogrzewa się

jest. Zauważyć należy, że barwa odbitek, zwłaszcza chlorobro-mowych, zmienia się nieraz bardzo znacznie w utrwalaczu, po wyschnięciu jednak powraca znowu barwa pierwotna. W utrwalaczu powinny odbitki nietylko leżeć zanurzone, ale i nie stykać się wzajemnie ze sobą, należy zatem obracać je i przekładać, aby utrwalenie wszystkich miejsc odbyło się dokładnie. Gdy po utrwaleniu pozostaną na odbitce plamy żółto zielonawe, które później przechodzą w ton szaro fjołkowy, jest to oznaka, że na tych miejscach utrwalacz nie działał, lub działał za krótko, czy to wskutek tego, że odbitki stykały się ze sobą, czy, że wystawały ponad powierzchnię utrwalacza, czy wreszcie, że osiadły na nich bańki powietrza. Utrwalać należy odpowiednio długo, gdyż utrwalanie niedokładne powoduje później żółknięcie i szarzenie świateł na odbitce, a postępu utrwalania na papierze nie widać. W utrwalaczu świeżym pozostawać mają odbitki conajmniej 10 minut, w używanym 15—20 minut.

Polecenia godne jest, po utrwaleniu i powierzchownem opłukaniu wszelkich odbitek bromowych i chlorobromowych zanurzyć je na kilka minut do osłabiacza farmerowskiego, rozcieńczonego wodą 5—10 krotnie. Nie zatraci się tern szczegółów w światłach, ani nie zmieni tonu odbitek, a zyska się wspaniałą białość i czystość świateł. Odbitki nieudałe można oczywiście, tak samo jak negatywy, wzmacniać lub osłabiać, jednak roztwory należy rozcieńczyć 2—3 krotnie wodą, na papierze bowiem działają one z obu stron równocześnie, zatem znacznie szybciej, niż na negatywach szklanych.

by wszelkie je płucze czasu.

viązki chemiczne wodzie płynącej,

cc a>

utrwaleniu (względnie osłabieniu i t. p.) wymagają odbitki bardzo starannego wypłukania we wodzie, zmienianej o—10 razy co pięć minut, z papieru wydalić. Skoro si wystarczy na to pół godziny

ton

Gdy wskutek zbytniej ilości bromku potasowego we wo-łaczu lub znacznego zużycia odbitki bromowe mają niepiękny brudno zielonawy, lub też gdy na papierach chlorobromowych okażą się tony podwójne*), inne w światłach, a inne w cieniach, lub smugi, da się to poprawić przez z b 1 i cho-wanie odbitki w roztworze bromku miedzi, który strąt srebrowy na papierze obraca w białawy bromek srebrowy

zestawiaPs°ięTne Wywołanie nastSPnie. Roztwór blichujący**) łączu *bezakruchnr0lnïe i°ny Powsta« najczęściej, gdy odbitki leżą we wo-w czasie wołania nota • g<*y ^est 2**yt wiele we wanience: należy zatem

«e^SÄ“Ä°Sei Sïï* “аГк"' a W0,aCZa Ыам6 **>

**) 1ппУ przepis na roztwór blichujący jest taki:

1 litr wody,

1 gr. dwuchromianu potasowego т-o*’»    •    ? -cm! kwasu solnego.

sodowym.

ażołcenie świateł po tym roztworze usuwa się 2% dwusiarczynem

500 cm³ wody przegotowanej,

2 gr. siarkanu (witrjolu) miedziawego,

2 gr. bromku potasowego gr. kwasu cytrynowego (lub solnego).

Po wypłukaniu starannem wywołuje się zbielałą doszczętnie odbitkę w dowolnym wołaczu, jednak bardzo rozcieńczonym i to przy świetle dziennem. Obraz poczyna ukazywać się w tonie czerwonawym i przechodzi przez sepjowy i fjołkowo brunatny do czarnego. Piękne tony sepjowe daje także hydrochinon tak złożony¹):

1 litr wody 1¹/a gr. hydrochinonu 6 gr. siarczynu sodowego 5 gr. węglanu potasowego.

Obraz pojawia się w nim dopiero w 5—10 minutach. Po wywołaniu należy odbitki utrwalone wypłukać we wodzie ponownie.

Od powyższego poprawiania tonu odbitek wywoływanych krok już tylko do barwienia odbitek, czyli tonowania ich środkami chemicznymi. Niezbyt rozpowszechniony, chociaż łatwy i dający piękne zabarwienia, jest sposób tonowania miedzią:

500 cm³ wody 3 gr. siarkanu miedziawego 15 gr. cytrynianu potasowego 5 gr. żelazicjanku potasowego czerwonego.

Odbitki uzyskują w tym roztworze po 1—2 minutach piękny ton fjołkowo czarny, który po dłuźszem pozostawieniu odbitek w roztworze przechodzi we wiśniowy i w końcu w świetnie rudawy. Po użyskaniu pożądanego zabarwienia należy odbitki dobrze wypłukać we wodzie. Ton czerwonawy wymaga odbitek bardzo kontrastowych i silnych, gdyż zmiękcza znacznie ich charakter.

Do uzyskania, innych zabarwień służą roztwory następujące :

A)    azotanu ołowiowego 4 gr. żelazocjanku potasowego żółtego 6 gr. wody destylowanej 100 cm¹

B)    azotanu uranowego 1 gr. chlorku amonowego 1 gr. wody destylowanej 100 cm³

C)    chlorku żelazowego roztwór 2%

D)    octanu ołowiowego roztwór 20%

E)    chlorku kobaltowego roztwór 10%

F)    chlorku żelazowego roztwór %%.

Zabarwienia uzyskuje się w ten sposób:

1)    Czerwone do sepjowych: wybielić odbitki w roztworze A) aż zżółkną, po opłukaniu tonować w roztworze B).

2)    Niebieskie : roztwór A) jak wyżej, a potem C) aż do uzyskania barwy.

3)    Fjoletowe: po uzyskaniu barwy niebieskiej w sposób pod 2) podany, tonować w roztworze D).

4)    Zielone: kopje zżółcone w roztworze A) wypłukać i zanurzyć do roztworu E); lub też w innym odcieniu: tonować na czerwono, jak pod 1) wskazano, a potem zanurzyć do roztworu F).

Po uzyskaniu tonu pożądanego należy odbitki wypłukać, jednak niezbyt długo, zwłaszcza dla 1), gdyż długotrwałe moczenie we wodzie powoduje cofnięcie się barwy napowrót do czarnej. Barwienie pod 1) wzmacnia nieco kontrasty odbitki, natomiast pod 2) i 4) obniża je dosyć znacznie.

Przepisów na barwienie odbitek srebrowych jest ogromnie wiele, nie wszystkie jednak dają równie dobre wyniki. Zauważyć należy, że barwienie azotanem uranu, jak pod 1) i 4) nie jest trwałe, odbitki stają się w dość krótkim czasie plamiste i mienią się metalicznie w cieniach. Środkiem zaradczym do pewnego stopnia jest powlekanie odbitek lakierem caponowym (str. 100) zapomocą rozpylacza, lub wtarcie roztworu wosku białego (2%) w benzynie.

Bardzo trwałe jest platynowanie odbitek w kąpieli następującej :

1    litr wody destylowanej

2    gr. chlorku platynowo potasowego

2 gr. chlorku rtęciawego (sublimatu)

18 gr. kwasu cytrynowego

12 kropel 10% roztworu bromku potasowego.

W tej kąpieli nabierają odbitki wykwintnego tonu sepjowo brunatnego, który po wypłukaniu odbitek jest trwały zupełnie.

Barwienie siarczkiem sodowym uchodzi za nietrwałe, ale tylko wtedy, gdy siarczek zawiera podsiarczyn skutkiem przechowywania we wilgoci. Czysty i suchy siarczek sodowy daje piękne tony sepjowe, trwałe zupełnie. Odbitkę (niezgarbowaną) blichuje się naprzód w roztworze :

1 litr wody

40 gr. żelazicjanku potasowego czerw.

10 gr. bromku potasowego.

Roztworu tego można używać kilkakrotnie, a przechowywać go należy w ciemności. Gdy obraz srebrowy zbieleje

"Sn

Щщйж

'    " Ш

lié:

wte

1ЙШ1

TABLICA 6

щщ

$

,

Щ

V.

л

рЩК Î

Bfe:>':- ;

Щ,'

В

Éfe^fe-xv ■ ■:-..

ч

ч

4

V4<

■О

i.

ШШ

HJ.V-Î-Î V-.

г$Лч -. - '

%

«

Щ,£

Ц V;<

ч У £ *

'

. *' i • Л

л

V-'. \

' ‘ ' ' -i.’ ,

,

znacznie (chociaż niezawsze znika doszczętnie), płucze się odbitkę kilka minut we wodzie dla usunięcia żółtego zabarwienia świateł i tonuje się następnie w roztworze siarczku sodowego. Aby go dłuższy czas przechować bez rozkładu, należy go rozpuścić w roztworze stężonym, n. p. wziąć 100 gr. siarczku na 400 cm³ wody. Z tego roztworu zapasowego bierze się do użytku 50 cm⁸ na litr wody i tonuje się w nim zblichowane odbitki aż do uzyskania zabarwienia ciepło sepjowego, poczem się płucze przez 15 minut we wodzie kilka razy zmienianej.

Warstewka papierów zarówno bromosrebrowych jak chlo-robromowych składa się prawie zawsze z żelatyny (czasem z maranty); wskazane jest zatem uczynić ją odporniejszą na uszkodzenia mechaniczne i na wpływy atmosferyczne, a to przez zgarbowanie jej 5°/₀ roztworem formaliny lub 3°/₀ ałunu chromowego ; po tym ostatnim należy ją 3 razy przepłukać we wodzie.

Suszenie odbitek niezgarbowanych odbywać się może tylko wisząco (na kleszczykach na drut nawleczonych) lub le-żąco na bibule, obrazkiem na zewnątrz. Odbitki zgarbowane suszyć można na arkuszykach bibuły, a nawet przy piecu, oczywiście nie gorącym. Aby odbitki dużych rozmiarów nie kurczyły się i nie fałdowały po wyschnięciu, można je, mokre jeszcze, przykleić brzeżkami za pośrednictwem pasków mocnego papieru do rysownicy lub płaskiej deski, a po wyschnięciu obciąć ostrym nożykiem brzeżki przyklejone.

XII.

Sposoby żelazawe.

Niektóre sole żelazawe, n. p. żelazicytrynian amonowy²), przechodzą w świetle w sól żelazową, co można wyzyskać dla otrzymania odbitek fotograficznych, i to nietylko z negatywu, ale także wprost z pozytywu.

Cjanotypja należy do tych sposobów i daje odbitki niebieskie na tle białem, przyczem zaletą jej jest łatwość i taniość przyrządzania. Przy świetle sztucznem powleka się zwykły papier (do pisania lub rysunkowy) mieszaniną w równych częściach roztworów A i B, które osobno przechowywane są trwałe, po zmieszaniu ze sobą jednak utrzymać się długo nie dadzą.

A : 35 gr. żelazicjanku potasowego czerwonego na 200 cm³ wody.

В : 50 gr. źelazicytrynianu amonowego na 200 cm³ wody.

Oba roztwory należy przechowywać w ciemności, a nadto dobrze zakorkować, gdyż roztwór В nieraz pleśnieje³). Zmieszawszy je w miseczce, rozpina się papier pluskiewkami na stole lub na rysownicy, i penzlem w oprawie drewnianej (nie blaszanej), zwitkiem waty, lub gąbką, rozsmarowuje się płyn po papierze równomiernie, poczem wiesza się do wysuszenia, a penzel i miseczkę myje się dobrze natychmiast. Po 15—30

minutach papier jest juź suchy i można go użyć do kopjowa-nia, pokrajawszy go we formaty stosowne.

Pod negatywem szklanym kopjuje się papier cjanotypowy bardzo szybko : w słońcu 2—5 minut, w cieniu 10—30 minut. Na tle papieru żółto zielonawem ukazuje się obraz niebiesko biały, wygląda zatem pozornie negatywny ; po zanurzeniu jednak papieru do zimnej wody pojawia się odrazu barwa niebieska, światła wypłukują się ze żółtego zabarwienia, i po kilkakrotnem zmienianiu wody odbitka jest „wywołana“ i utrwalona zarazem. Wywoływanie zatem odbywa się w czystej wodzie, podobnież utrwalanie. Obraz składa się z t. zw. błękitu Turnbulla; zanurzeniem odbitki w l°/₀ roztwór jakiegokolwiek kwasu (n. p. solnego, cytrynowego) można ton uczynić ciemniejszym i świetniejszym. Ten sam roztwór przywraca głęboką barwę niebieską odbitkom cjanotypowym, które zeszarzały, wisząc przez długi czas w silnem świetle dziennem. Osłabić można natomiast pojedyncze części lub całe odbitki w słabym (¹/a %) roztworze zasad (amonjaku, sody, etc.).

Fjołkowo niebieskie odcienie odbitek otrzymany, jeżeli do roztworu В dodamy amonjaku. Czarne zabarwienie uzyskuje się przez zanurzenie gotowych odbitek cjanotypowych do 3% roztworu amonjaku (NH₃), wodorotlenku potasowego (KHO), lub sody (NaC0₃), aż zupełnie zbieleją, poczem się je płucze i wkłada do 4°|₀ roztworu kwasu galasowego *), gdzie obraz pojawia się na nowo w tonie czarnym. Następnie przechodzą odbitki do ^/o roztworu kwasu solnego i po wypłukaniu we wodzie są gotowe.

Kwasu galasowego użyć można do otrzymywania kopij odrazu w kolorze czarnym. W tym celu sporządza się ciepły roztwór 5 gr. żelatyny (w listkach) w 50 cm* wody wrzącej i miesza się z roztworem:

10 gr. chlorku żelazowego 5 gr. siarkanu (witrjolu) żelazawego 9 gr. kwasu winowego 100 cm³ wody.

Po przecedzeniu mieszaniny przez watę powleka się nią zapomocą gąbki papier przy świetle sztucznem i suszy szybko bez światła w miejscu dość ciepłem.

Kopjuje się niemal tak długo, jak na papierze celoidy-nowym. Gdy tło papieru zbieleje, wywołuje się odbitkę w roztworze :

1 gr. kwasu galasowego

*) Kwas galasowy (Gallussäure, adicum gallicum, vel trioxybenzoicum, C₂H₂(ÖH)₃COOH H₂0) znajduje się we formie narośli kulistych na liściach dębu w galasówkach. Tworzy bezbarwne kryształy igiełkowe, rozpuszcza się we wodzie (1 : 100) i w alkoholu, ma smak cierpki, oddziaływa kwaśno. Służył dawniej do wyrobu atramentu. Odróżnić należy kwas garbnikowy (Gerbsäure, acidum tannicum), znajdujący się również w galasówkach.

9*

¹I₂ gr. kwasu szczawiowego 1 litr wody.

W tym wołaczu obraz występuje czarno na tle białem i po krótkiem wypłukaniu we wodzie jest gotowy. Sposób ten daje odbitki pozytywne wprost z pozytywów, n. p. z przeźroczy, pism, druków na cienkim papierze i t. p., podczas gdy sposobem cjanotypowym otrzymujemy białe pismo na tle niebieskiem.

Odbitki cjanotypowe z negatywów można otrzymać także w barwie sepiowej, jeżeli do roztworu naczulającego dodamy azotanu srebrowego. W tym celu rozpuszcza się 3 gr. żelatyny w 50 cm³ wody wrzącej i zaraz miesza się z roztworem :

12 gr. żelazicytrynianu amonowego (zielonego)

2 gr. kwasu winowego 100 cm⁴ wody.

Dodawszy do ciepłej jeszcze mieszaniny roztwór 5 gr. azotanu srebrowego w 50 cm⁴ wody, smaruje się nią zapo-mocą gąbki papier przy świetle sztucznem i suszy. Papier ten kopjuje bardzo szybko, brunatniejąc pod wpływem światła. Po wykopjowaniu zanurza się odbitki do zimnej wody, w której obraz występuje widoczniej. Po krótkiem utrwaleniu w 2% roztworze podsiarczynu sodowego, gdzie barwa sepjowo brunatna nieco ciemnieje, płucze się odbitki we wodzie i suszy.

Z pism lub druków można tym sposobem sporządzić sobie negatywy na cienkim papierze, a z nich kopjować odbitki pozytywne.

Sposób właśnie naszkicowany można przez niewielkie zmiany zastosować do otrzymywania odbitek, różniących się wyglądem bardzo mało od odbitek platynowych. Obraz tworzy strąt srebrowy w tonie platynowo czarnym lub sepjowo brunatnym. Składnikiem światłoczułym jest jednak nie związek srebra lecz sól żelazawa, podobnie jak w sposobie platynowym; dla odróżnienia zatem od tego ostatniego nazywa się ten sposób argentotypowym lub argyrotypowym.

Rozróżniamy argyrotypię czarną i sepjową, zależnie od składników i od rodzaju koloidu. Barwy cieplejsze dają koloidy roślinne, zimniejsze zaś koloidy zwierzęce. Dobry przepis jest następujący:

W moździerzyku porcelanowym rozciera się 1 gr. krochmalu marantowego (arrow-root) z 10 cm³ wody i mieszając ciągle, dolewa się 75 cm³ wody wrzącej, poczem zaraz dodaje się 15 gr. szczawianu żelazawego ⁴) i po rozpuszczeniu cedzi się przez płótno. Osobno rozpuszcza się 4 gr. azotanu srebra w 25 cm⁵ wody. Oba roztwory zapasowe, chronione od światła, dadzą się przechować przez kilka tygodni.

Do użytku miesza się 8 cm³ pierwszego z 2 cm³ drugiego roztworu⁵) w moździerzyku porcelanowym, i smaruje mieszaniną tą przy świetle sztucznem zapomocą gąbki lub penzla papier, rozpięty gładko pluskiewkami na stole lub rysownicy, podłożywszy podeń papier pakunkowy. Po równem rozsmaro-waniu należy papier wysuszyć jak najszybciej, np. przy piecu lub nad płomieniem spirytusowym.

Obraz jest podczas kopjowania słabo widoczny ; występuje wyraźniej nieco po chuchnięciu, lepiej jednak nie stosować wilgoci, lecz suchą odbitkę wywołać w roztworze 15°/₀ szczawianu potasowego⁶). Na 30 cm³ tego wołacza dodaje się 2 krople kwasu azotowego stężonego i 3—4 krople roztworu 4°/₀ dwuchromianu potasowego. Im miększy i cieńszy jest negatyw, tern więcej należy dodać dwuchromianu. Wywoływać należy penzlem, smarując nim raz koło razu odbitkę, położoną ukośnie na czystej szybce szklanej. Obraz pojawia się szybko w tonie ciepło brunatnym, poczem zaraz należy go dobrze wypłukać, a potem przez minutę utrwalać w roztworze 1 cm3 kwasu azotowego na 150 cm³ wody. Opłukawszy ponownie, można odbitkę wysuszyć, alboteż przemienić obraz srebrowy na platynowy w kąpieli, podanej na str. 118. Po platynowaniu należy utrwalić w roztworze 10°/₀ podsiarczynu sodowego i następnie dobrze wypłukać we wodzie.

Inny sposób sporządzania papieru argyrotypowego jest następujący: Papier dobrze klejowany (lub przed użyciem powleczony 2°/o ciepłym roztworem żelatyny i wysuszony) smaruje się przy świetle sztucznem mieszaniną:

20 gr. żelazicytrynianu amonowego 5 gr. szczawianu potasowego 100 cm³ wody destylowanej.

Po szybkiem wysuszeniu kopjuje się aż do uzyskania słabo widocznego obrazu, który wywołuje się, zależnie od zamierzonego tonu, w jednym z dwóch roztworów:

Na tony niebiesko czarne :

20 gr. szczawianu potasowego

1 ⁵/a gr. azotanu srebrowego 100 cm³ wody przegotowanej.

Na tony sepjowe:

7 gr. boraksu

cm.

I¹/* gr. azotanu srebrowego 100 cm³ wody przegotowanej.

Tak w jednym jak i w drugim z tych wołaczów tworzy się przy nastawianiu osad, który należy amonjakiem rozpuścić.

Po wywołaniu, najlepiej penzlem lub zwitkiem waty, należy odbitkę starannie wypłukać we wodzie, gdyż osobne utrwalanie nie jest tu potrzebne.

Są także w handlu gotowe do użytku papiery (Śepia-Blitz, Platinoid, etc.), wyrabiane fabrycznie według sposobów powyżej naszkicowanych, sporządzanie ich własnoręcznie jest jednak łatwe.

Zasada chemiczna, na której sposób platynowy polega, jest dość prosta, korzysta bowiem z czułości na światło organicznych soli żelazawych i z własności ich, rozdzielania na składniki niektórych soli platynowych w obecności szczawianów metali lekkich. Światło rozdziela np. szczawian żelazawy Fe, [C₂Ot]₃ na szczawian żelazowy 2[FeCa0₄] i na dwutlenek węgla 2[COa], a chlorek platynopotasowy (K₂PtCl₄) pod wpływem owego szczawianu żelazowego rozpada się na platynę metaliczną i chlorek potasowy, przyczem powstaje napowrót szczawian żelazawy, a nadto chlorek żelaza, według równania :

6[FeC₂0₄] + 3[K₂PtCl₄] -f 3 Pt.

2[Fe₈(C,0₄)₃] + Fe₂CI₆ + 6[KCt]

To wydzielanie platyny metalicznej nastąpić może albo już podczas kopjowania, albo dopiero przy „wywoływaniu“ odbitki ; rozróżniamy zatem papiery platynowe wywoływane i wy-kopjowujące.

Ponieważ obraz tworzy platyna metaliczna w postaci strątu czarnego lub brunatnego, odbitki platynowe nie mogą uledz ani zblednięciu ani zmianom chemicznym, posiadają zatem wartość ze względu na swą niezniszczalność.

Aby zarówno składniki chemiczne, potrzebne do wytworzenia obrazu, jak i sama platyna metaliczna, mogły się na papierze utrzymać, musi być powleczony warstewką ciał klejowa-tych, jak np. żelatyną, gumą, żywicą, przyczem rodzaj tych ciał ma wpływ na ton odbitki. Papiery klejowane żelatyną dają odbitki niebieskawo czarne, podczas gdy tony odbitek na papierze powleczonym skrobją skłaniają się ku odcieniom cieplejszym, brunatnawym i sepjowym.

Przyrządzanie papieru pod odbitki platynowe nie należy do zajęć trudnych — jedynie krótka trwałość papieru naczulo-nego jest czasem własnością niekorzystną. Są ponadto w handlu gotowe do kopjowania papiery platynowe kilku dobrych fabryk, a przeróbka ich jest bardzo łatwa.

Papier platynowy Pizzighellego (Hesekiel, Jacoby), sprzedawany bywa w szczelnych puszkach blaszanych, w których znajduje się nieco chlorku wapniowego celem ustrze-zenia papieru od wilgoci, zmniejszającej jego trwałość przed użyciem. Dla kopij z negatywów silnych i kontrastowych należy papier przed użyciem wysuszyć dodatkowo nad lampką spirytusową, lub przy ciepłym piecu, podobnież kopjować należy w miejscu suchem i w dobrze osuszonej kopjoramce. Obraz po wykopjowaniu jest słabo widoczny; występuje żółto na tle cytryno wem, osądzenie zatem wymaga pewnej wprawy. Po wykopjowaniu wystarczy odbitkę potrzymać przez minutę nad parą wody wrzącej (nietylko gorącej), aby obraz wystąpił w pełnej sile.

Do klisz słabych, mdłych, cienkich, korzystniej natomiast jest użyć papieru nieco wilgotnego, który wprawdzie kopjuje znacznie powolniej, ale obraz już podczas kopjowania występuje w tonie czarnym ; chuchnięcie kilkakrotne, lub krótkie potrzymanie kopji nad parą, daje pełną siłę odbitce.

Po wykopjowaniu (i ewentualnie wywołaniu) należy odbitki utrwalić w roztworze 2°|₀ kwasu solnego, zmieniając dwukrotnie ten roztwór co dwie minuty, poczem się płucze dokładnie we wodzie często zmienianej.

Gdyby odbitki okazały się nieco za jasne, bez siły dostatecznej, można je wzmocnić przez zanurzenie w mieszaninę :

50 cm³ szczawianu potasu (1 : 3),

10 cm³ witrjolu żelaza (1 : 3) i

30 cm³ roztworu kwasu solnego (2°j₀) użytego już pierwszy raz do utrwalania.

Po uzyskaniu siły żądanej utrwala się znowu odbitki jak poprzednio, poczem się płucze.

Papier platynowy wiedeński (Continental-Co. Wien) jest znacznie łatwiejszy w użyciu, gdyż nie wymaga nawet chronienia od wilgoci, a kopjuje odrazu do pełnej siły bez wywoływania nad parą. Odbitki utrwala się również w kwasie solnym, lub też w mieszaninie :

100 cm³ wody,

1 gr. kwasu fosforowego i 10 gr. soli kuchennej. Daje tony ciepło czarne.

Jakkolwiek papiery kupne istnieją w różnych gatunkach, zarówno co do powierzchni mniej lub więcej szorstkiej, jak i co do tonów odbitek gotowych, to przecie większą rozmaitość można osiągnąć, przygotowując papier własnoręcznie. Wtedy ma się wybór nieograniczony wszelkich gatunków papieru, czy to szorstkich, czy gładkich, białych lub odpowiednio zabarwionych ; ponadto ma się możność dostosowania papieru do charakteru negatywu, względnie do zamierzonego wyglądu odbitki^ ma się wolny wybór tonu kopij, zimniejszego lub cieplejszego a wreszcie oszczędza się znacznie na kosztach.    »

Wybrawszy odpowiedni papier rysunkowy lub akware*

Iowy, można go użyć wprost do nałożenia warstewki światłoczułej ; zwykle jednak papiery surowe zawierają zbyt mało kleju, wskutek czego zużyłyby wiele drogiego płynu naczula-jącego, któryby w nie wsiąkał w znacznym stopniu ; a odbitki wyglądałyby wobec tego bezsilne, z cieniami zapadłymi i światłami zamglonemu Wskazane jest zatem przeznaczone do odbitek platynowych papiery przedewszystkiem klejować zapo-mocą roztworu krochmalu, żelatyny, dekstryny, itp. ciał. Bardzo dobre wyniki daje arrow-root (maranta). W naczyniu porcela-nowem rozrabia się 3 gr. arrow-rootu z łyżką wody i tę papkę wlewa się wśród ciągłego mieszania do 100 cm* wody wrzącej. Gdy ten klej jest już gęsty i przejrzysty, zostawia się go do ostygnięcia. Tymczasem rozpina się wybrany arkusz papieru pluskiewkami na stole lub desce, podkładając czysty papier pakunkowy nieco większych rozmiarów, i penzlem szczecinowym lub gąbeczką rozsmarowuje się klej równomiernie. Potem wyrównywa się nakład kleju miękkim szerokim penzlem (lintownikiem fig. 69), we wszystkich kierunkach i w końcu wiesza papier do wysuszenia. Tak samo postępuje się z dalszymi papierami, oznaczając oczywiście stronę klejowaną, np. krzyżykiem na rożku papieru. Papiery klejowane są trwałe, można zatem klejować odrazu większą fil If Si ich ilość na zapas. Papiery bardzo grube i szorstkie (torszony) dobrze jest klejować dwukrotnie. Niektóre fabryki dostarczają klejowanych już papierów pod odbitki platynowe.

fig. 69.

1 gr.

6 cm3 10 gr. 20 cm3 V, gr. 20 cm*

Naczulanie papieru odbywać się musi przy świetle sztucznem (lub przy żółtem dziennem) i wymaga takich roztworów:

A.    Chlorek platynopotasowy

woda przekroplona

B.    Szczawian żelazosodowy

woda przekroplona

C.    Dwuchromian potasowy

woda przekroplona

1 gr. 20 gr.

D.    Chlorek rtęci (sublimât)

woda przekroplona Do wszystkich powyższych roztworów używać najlepiej flaszek we formie kroplomierzów. Roztwór A powinien mieć barwę rubinową i jest trwały, jakkolwiek po długiem przechowywaniu osadza na ścianach flaszeczki nieco czarnego strątu platyny metalicznej. Szmaragdowo zielony roztwór В rozkłada się na świetle, należy go zatem przechowywać w miejscu ciem-nem i we flaszeczce ze szkła żółtego, a nastawiać przy świetle sztucznem. Roztwór C jest jasno żółty, korzystne jest również trzymać go we flaszeczce żółtej. Roztwór D, barwy białawej,, jest silną trucizną.

Do uzyskania odbitek w tonie czarnym z klisz normalnych, silnych, miesza się w moździerzyku porcelanowym :

4 cm³ roztworu A 6 cm³ roztworu В 3 krople roztworu C.

Ilość ta wystarcza na powleczenie arkusza papieru 40 X 50 cm. względnie na cztery arkuszyki 18 X 24 cm. Przy świetle lampy, lub przy świetle dziennem za szybą żółtą, roz-smarowuje się mieszaninę po papierze (klejowanym poprzednio i suchym) zapomocą miękkiego penzla szczecinowego w oprawie drewnianej (nie blaszanej), nakładając płyn obficie pociągnięciami penzla raz koło razu możliwie równomiernie, poczem * się drugim penzlem (lintownikiem) z włosów borsuczych tak długo wyrównywa we wszystkich kierunkach, dopóki z powierzchni papieru nie zniknie zupełnie wszelki połysk wilgotny. Wtedy natychmiast należy papier wysuszyć szybko przy piecu ciepłym lub nad lampką spirytusową. Wyrównywanie za krótkie lintownikiem spowodowałoby ziarnistość kopij z powodu wykrystalizowania roztworu po wysuszeniu.

Papier tak przygotowany da się kilka dni utrzymać ; najlepiej przechowywać go w szczelnej puszce blaszanej, a na dno jej dać szczyptę chlorku wapniowegotdla odciągnięcia powietrzu w puszce wilgoci.

Barwa odbitek jest czysto czarna lub brunatnawa. Papier zupełnie suchy kopjuje ciepło czarnę, nachuchany zaś daje kopje o tonie nieco zimniejszym. Silne, soczyste odbitki uzyskać się dadzą na papierze suchym zupełnie.

Roztwór C (dwuchromianu) czyni papier nieco trwalszym > ale podwyższa kontrasty, dając odbitki twardsze; do klisz sła~ bych lub mdłych korzystne zatem będzie podwyższyć dodatek roztworu C aż na 6 do 10 kropel.

Chcąc uzyskać odbitki miękkie, szare, mające wygląd ołówkowych, należy do mieszaniny roztworów dodać 2—4 cm3 wody przekroplonej. Natomiast, aby osiągnąć kopje w pięknych tonach brunatnawych i sepjowych, należy dodać do mieszaniny 5 kropel roztworu D (sublimatu).

Po wykopjowaniu utrwala się w kąpieli z kwasu solnego (2°/₀), trzykrotnie co pięć minut zmienianej, a potem płucze się w często zmienianej wodzie czystej i suszy.

Sposób powyższy nadaje się szczególnie wtedy, gdy mamy negatywy silne, kontrastowe i gdy możemy zużyć naczulony papier w przeciągu jednego lub dwóch dni po sporządzeniu, gdyż papier starszy daje nieraz odbitki mdłe, zamglone.

Papiery trwalsze daje sposób z wywoływaniem.

W tym celu powlekamy papier tylko szczawianem żelazawym i chlorkiem platyny; kopja ukazuje się w tonie blada

brunatnawym, gdyż powstaje jedynie obraz żelazowy i dopiero należy go przeprowadzić w platynowy zapomocą wywołania w roztworze szczawianu potasowego.

Do naczulenia papieru służy wtedy oprócz roztworu A (platyna) jeszcze roztwór żelazowo ołowiowy⁷). (Bleieisen⁷ lösung).

Do użytku miesza się :

2    cm³ roztworu A

3    cm⁷ roztworu żelazowo ołowiowego

2 cm⁷ wody przekroplonej

2 krople roztworu C.

Do uzyskania tonów sepjowych służy kilka kropel roztworu D; do podwyższenia kontrastów u odbitek z klisz słabych należy zwiększyć na 4—8 kropel dodatek roztworu C.

Mieszaninę rozsmarowuje się na papierze zupełnie w takiż sposób, jak wyżej omówiono, wystarczy tu jednak krótkie wyrównanie pokładu lintownikiem. Gdy połysk wilgotny zniknie z powierzchni (za 10 minut), suszy się papier szybko, poczem jest trwały przez czas dość długi.

Kopjować należy dopóty, aż wszystkie szczegóły w pó ■ tonach ukażą się blado brunatno na tle żółtem (naturalnie kontrolować to należy w świetle silnie przyćmionem). Potem następuje wołanie przy lampie lub w żółtem świetle dziennem, do czego służy:

30 gr. 100 cm³

30 cm³

szczawian potasowy obojętny woda przekroplona po rozpuszczeniu zupełnem dodaje się jeszcze gliceryny

Do użytku rozcieńcza się ten wołacz trzykrotną lub nawet pięciokrotną ilością wody; im bardziej jest rozwodniony, tern twardsze daje obrazy, im zaś mniej go rozcieńczymy, tern miększe będą odbitki. Pamiętać także należy, aby wołacz ten miał przynajmniej ciepłotę pokoju, gdyż za zimny nie daje szczegółów w światłach. Wołacza można tylko raz użyć. Wywołuje się odbitki mniejsze przez zanurzenie we wołaczu nalanym do czystej czarki, poruszając nią ustawicznie i uważając, aby na kopji nie osiadały bańki powietrza. Po 1—2 minutach uzyskuje obraz pełną siłę. Obrazki większe wywołuje się pen-zlem, opierając je na szybce szklanej ukośnie stojącej, lub na czarce odwróconej dnem do góry. Pełnym wołacza penzlem przeciąga się odbitkę raz koło razu, naprzód w kierunku poziomym, potem w pionowym, maczając na nowo penzel po

każdem przeciągnięciu. Wkońcu wyrównywa się pociągnięcia, nie maczając już penzla we wołaczu. W ten sposób można wywołać bez smug i plam odbitki nawet bardzo duże.

Po wywołaniu zanurza się nieopłukane odbitki wprost do utrwalacza z kwasu solnego (2°/₀), zmieniając go trzykrotnie, jak wyżej podano.

Taki papier platynowy do wywoływania jest także w handlu gotowy do użytku; dobrocią odznacza się szczególnie wyrób angielski (Platinotype Company).

Bardzo piękne odbitki lekko błyszczące w tonie sepjowym otrzymać można przez użycie cytrynjanu rtęci, który sporządza się z 1 gr. żółtego tlenku rtęci, rozpuszczonego w roztworze kwasu cytrynowego (7 gr. na 30 cm³ wody), ogrzewając go w parownicy aż do rozpuszczenia się tlenku. Ponadto rozpuszcza się 20 gr. szczawianu żelazawo amonowego w 20 cm³ wody i dodaje się 6 cm³ roztworu kwasu szczawiowego (1 : 10).

Papier klejować należy nie skrobją, lecz żelatyną, smarując go obficie (lub oblewając) 5°/₀ roztworem żelatyny, poczem się suszy. Do naczulania miesza się poniższe roztwory :

4 cm³ roztworu szczawianu j. w.

2 cm³ roztworu cytrynjanu rtęci j. w. 4 cm* roztworu (A) platyny i 2 cm³ wody przekroplonej.

Mieszaninę tę smaruje się szerokim miękkim penzlem na papier, rozpięty pluskiewkami na desce, i po wyrównaniu suszy się szybko nad płomykiem spirytusowym lub przy dość ciepłym piecu.

Kopje na papierze bardzo suchym są ledwie słabo widoczne i należy je wywołać w szczawianie potasu. Skoro jednak papier pozostawimy przed kopjowaniem przez czas jakiś w miejscu otwartem (bez światła), nabierze on z powietrza wilgoci dostatecznej, aby potem wykopjować zupełnie w tonie sepjowym; ewentualnie wystarczy kilkakrotne chuchnięcie na odbitkę.

Wykopjowane obrazki utrwala się w kwasie solnym, jak wyżej podano, poczem się je płucze i suszy. Jeżeli wilgotne odbitki pozostawimy przez czas pewien w miejscu ciepłem (np. w pobliżu pieca lub nad parą), żelatyna nadtopi się, przez co uzyskamy po wysuszeniu pewien połysk obrazków. Przez powleczenie suchych już obrazków lakierem damarowym lub zandrakowym można uzyskać wyższy stopień połysku.

Sposób z platyną we wołaczu jest może najbardziej polecenia godny ze sposobów własnoręcznego przygotowania papieru, gdyż papier taki jest o wiele trwalszy przed kopjowaniem, nie wymaga suchości przy kopjowaniu, a daje łatwą kontrolę kopjowania. Obraz jest dobrze widoczny i daje odbitki o pięknych matowych cieniach obok czystych świateł; wreszcie jest to najtańszy ze sposobów platynowych, gdyż zużywa tylko tyle platyny, ile jej potrzeba do utworzenia obrazu. Ton odbitek jest czarny do brunatnawego.

Do klejowania papieru służy arrow-root w sposób wyżej podany, nie należy jednak zbyt grubo klejować, gdyż platyna spływałaby z obrazu przy wołaniu. Naczulanie odbywa się przez nakładanie penzlem mieszaniny:

10 cm³ roztworu żelazawo ołowiowego (j. w.)

1 cm* roztworu platyny (A).

Do klisz bardzo silnych i kontrastowych można dodać nadto 5—10 cm³ wody przekroplonej. Przy suszeniu wyższa ciepłota nie jest potrzebna; jedynie, gdyby papier po pół godzinie jeszcze nie wysechł, należy przyśpieszyć wyschnięcie ciepłotą podwyższoną.

Wywołuje się w roztworze szczawiano fosforanowym, który dostosować należy do charakteru negatywu, np.:

do klisz silnych : 240 cm3 75 gr.

8 gr.

1 gr.

słabych :

240 cm³ wody przekroplonej 35 gr. szczawianu potasu (obojętn.)

12 gr. fosforanu potasowego 1 gr. siarkanu sodowego.

Roztwory te są trwałe. Do użytku bierze się na każdych 10 cm³ jednego z tych roztworów 1 cm³ roztworü platyny (A) i wywołuje się przez położenie kopij, obrazem wdół, na wo-łącz nalany do czarki, lub przez nakładanie wołacza penzlem, jak poprzednio opisano. Po wywołaniu kilku obrazków należy wołacz zasilić dodatkiem kilku kropel roztworu A. Dla zwiększenia kontrastów można dodać na każdych 10 cm* wołacza 2—4 cm³ gliceryny; na odwrót, aby z negatywów zbyt silnych otrzymać odbitki miększe, należy papier po wykopjowaniu włożyć na kilka minut między arkuszyki bibuły wilgotnej i potem dopiero wywołać.

Oprócz powyżej naszkicowanych są jeszcze i inne sposoby, jak np. z wywoływaniem gorącem itp., nie przedstawiają jednak szczególnych korzyści. Natomiast poruszona przez Kosela myśl kilkakrotnego kopjowania, podobnie jak w sposobie gumowym, może nieraz oddać usługi, np. w wypadkach, w których zależy na wydobyciu jaknajwiększej siły w kopji, lub też, gdy idzie o stworzenie obrazka w dwóch tonach pokrewnych, jak np. w ciepło czarnym i sepjowym. Wtedy po naczuieniu papieru, wykopjowaniu, wywołaniu i wysuszeniu, naczula się go po raz drugi (mieszaniną taką samą, lub do zamierzonego celu zmienioną). Oczywiście należy negatyw opatrzyć znaczkami na brzegach, któreby się na obrazku wykopjowały i pozwoliły na dokładne dostosowanie konturów przy kopjowaniu powtór-nem do konturów już za pierwszym razem wykopjowanych.

Ponieważ wszelkie „wkraczania osobiste“ są w sposobach platynowych nietylko niełatwe, ale i bardzo zwodnicze pod względem efektu, należy do odbitek platynowych wybierać negatywy nienaganne pod każdym względem, a więc dobrze wyświetlone i wywołane, wolne od plam, skaz i zamgleń, najlepiej nie wzmacniane ani nie osłabiane, gdyż tylko odbitki z klisz dobrych mogą dać obrazki o tym wyglądzie wykwintnym, „grawiurowym“, właściwym platynotypji, który ją postawił w rzędzie najcenniejszych sposobów pozytywnych.

XIII.

Sposób pigmentowy.

Pigmenty oznaczają barwiki, stąd pigmentowymi są w szerszeni znaczeniu wyrazu także sposoby gumowe, olejowe, pina-typowe i inne. Jednak nazwa pigmentowego utarła się w znaczeniu ściślejszem dla sposobu pigmentowo żelatynowego ; zasadniczymi zatem składnikami jest tu żelatyna z barwikiem czyli pigmentem, a ponieważ sposób pigmentowy należy do chromianowych, trzecim składnikiem niezbędnym jest dwuchromian.

Żelatyna, napojona dwuchromianem potasu, sodu lub amonu, i po wysuszeniu wystawiona na działanie światła, traci swą rozpuszczalność we wodzie ciepłej na tych miejscach, na które światło działało. Jeżeli zatem żelatynę w dwuchromianie naczuloną i zabarwioną naświetlimy pod negatywem, a potem poczniemy wymywać we wodzie ciepłej, na miejscach zupełnie nienaświetlonych (czarnych na negatywie) rozpuści się żelatyna wraz z barwikiem doszczętnie, na miejscach nawpół naświetlonych (w półtonach negatywu) rozpuści się tylko część jej, dalej od negatywu leżąca, a na miejscach zupełnie naświetlonych (przejrzyste partje* negatywu) nie rozpuści się wcale, zatrzymując w sobie barwik. Otrzymalibyśmy zatem po wyko-pjowaniu z negatywu obraz pozytywny, złożony z grubej warstwy żelatyny z barwikiem w cieniach, z cienkiej takiejże warstwy w półtonach i z miejsc pustych w światłach. Abÿ się ten podobny do koronki obraz nie rwał i nie rozlatywał, musimy żelatynę umieścić na jakiemś utrzymującem ją podłożu, np. na papierze, celuloidzie itp.

Używszy celuloidu, jako podłoża, będziemy leżącą na nim żelatynę zabarwioną kopjowali przez celuloid, to znaczy: położymy ją na negatyw celuloidową stroną wdół, a to z tego powodu, że w półtonach, jak wiemy, zgarbuje się tylko część warstwy, bliższa negatywowi, dalej bowiem światło nie dojdzie; otóż musimy tę zgarbowaną stronę warstwy utrzymać na celu-

loidzie. W razie przeciwnym, gdybyśmy kopjowali od strony żelatyny, górna jej część byłaby wprawdzie w półświatłach zgarbowana, ale dolna, pod nią leżąca, rozpuściłaby się wodzie ciepłej i porwałaby za sobą tę górną, nam potrzebną, gdyż ta część górna nie miałaby się na czem utrzymać.

we

Gdybyśmy użyli papieru, jako podłoża dla zabarwionej żelatyny, musielibyśmy z tych samych powodów kopjować przez papier; to jednak w praktyce nie jest korzystne, gdyż przedewszystkiem obrazki tak uzyskane byłyby z natury rzeczy odwrócone prawą stroną na lewo, a ponadto papier taki wymagałby bardzo długiego kopjowania, gdyż po naczuleniu w dwuchromianie byłby koloru silnie żółtego, trudno przepuszczającego promienie światła, wreszcie ów dwuchromian w miarę naświetlania zamieniałby się w brunatny nadtlenek chromu, jeszcze trudniej światło przepuszczający. Zatem z papierowych kopij pigmentowych musimy przed wywołaniem przenieść żelatynę na inny papier, na którym ją dopiero wywołamy. Widzimy z tego, że zastosowanie celuloidu jako podkładki ułatwia znacznie całe postępowanie i tern się najpierw zajmiemy.

Błony pigmentowe są to cienkie, przejrzyste błony celuloidowe, powleczone warstwą żelatyny z domieszką barwika (pigmentu). Są w handlu w różnych kolorach, zatem barwa odbitki da się wybrać dowolnie w dość szerokich granicach, odpowiednio do zamierzonego efektu. Zarówno błony jak papiery pigmentowe nabywa się jeszcze nieuczulone, zatem przechowywać je można bez chronienia przed światłem; natomiast szkodliwa jest wilgoć i wyziewy gazów (świetlnego lub forma-liny), gdyż zgarbowałyby żelatynę już przed naświetleniem.

fig. 70.

Do naczulania służy 2—3°/„ roztwór wodny dwuchromianu potasu, sodu lub amonu. Najmniej polecenia godny jest dwuchromian potasu, gdyż jako trudno rozpuszczalny, może wykrystalizować w żelatynie schnącej i uczynić ją niezdatną do użytku. Naczulanie przedsiębierzemy przy przyciem-nionem świetle dziennem, lub przy jasnem sztucznem. Roztwór dwuchromianu⁸) wlewamy w obfitej ilości do czarki i układamy arkuszyk błony pigmen- > towej warstwą wgórę, przyczem i wskazane jest użyć przyrządów metalowych, znanych pod nazwą napinaczów błon (Filmstrecker), (fig. 70), gdyż sucha żelatyna powoduje zwijanie się błony warstwą do gródka, po nasiąknię-

ciu zaś płynem naczulającym poczyna się odwijać warstwą na zewnątrz, zatem trudno błonę podczas naczulania utrzymać płasko bez takich przyrządów.

Podczas tego naczulania poruszamy lekko wanienkę, aby usunąć osiadające nieraz na warstwie pigmentowej bańki powietrza ; po 1—2 minutach wyjmujemy nasiąkłe dwuchromianem błony i wieszamy wraz z napinaczami do wyschnięcia w miejscu suchem, przewiewnem, niezbyt ciepłem, dobrze chronionem od światła i wyziewów kloacznych, amonjaku, formaliny, gazu świetlnego i tp. Schnięcie powinno trwać najwyżej trzy godziny; dłuższe bywa przyczyną późniejszego zamglenia odbitek i trudnego wywoływania, za szybkie zaś może spowodować odskoczenie warstwy żelatynowej od celuloidu już przed kopjowaniem.

Błony wysuszone przechować najlepiej w kopjoramie, aby płasko leżały; kopjować je zaś należy w najbliższych dwóch lub trzech dniach, gdyż dłużej nie są zdatne do użytku. Ponieważ zawierają w sobie barwiki (pigmenty) ciemne, postęp kopjowania nie jest dla oka dostrzegalny; aby więc módz ocenić, o ile kopjowanie postąpiło i kiedy jest dostateczne, musimy użyć przyrządu, któryby podczas kopjowania mierzył nam ilość światła, jaka działa na błonę, czyli światłomierza (Photometer, Kopieruhr).

Światłomierze są w handlu w różnych konstrukcjach (Vogel, Fernande, Printmeter); zasadą ich jest szereg pól różnej przejrzystości, opatrzonych cyframi porządkowemi. Sporządzić można taki światłomierz z kilku pasków papieru białego równej szerokości, lecz coraz krótszych, naklejonych na sobie jak figura, np. dziesięciu:

10

Najdłuższy pasek oznaczamy na końcu wystającym cyfrą 1, następny krótszy cyfrą 2, dalsze 3, 4, 5, 6, aż do 10. Obciąwszy te paski na brzegach równo, umieszczamy je za czystą szybką szklaną w małej kopjoramce, a pod nie kładziemy odpowiednio długi skrawek papieru celoidynowego (lub aristo). Inny arkuszyk tegoż papieru podkładamy w drugiej kopjoramce pod negatyw, z którego chcemy mieć odbitkę pigmentową. Wystawiwszy obie kopjoramki równocześnie na światło dzienne, kopjujemy dopóty, aż papier pod negatywem da obraz o sile prawie dostatecznej. Teraz patrzymy na pasek papieru, kopjujący się równocześnie pod naszym światłomierzem; spostrzeżemy na nim wykopjowanych kilka cyfr biało na tle ciemnem, np. cyfry 1, 2, 3. Cyfra 1 jest na tle prawie czarnem, cyfry 2 i 3 na słabszem, cyfra 4 ledwo jest widoczna na tle słabo zeszarzałem. Teraz wiemy juz raz na zawsze, że ten nasz negatyw należy kopjować do cyfry 4 światłomierza, aby dobrą odbitkę otrzymać. (Inny negatyw wymagać może innej cyfry, np. 3 lub 6).

Założywszy następnie pod negatyw naczuloną błonę pigmentową, a pod światłomierz nowy skrawek papieru celoidy-nowego, wystawiamy oba równocześnie na działanie światła dziennego tak długo, aż pod światłomierzem wykopjuje się znowu cyfra 4 ledwo widoczna ; wtedy i odbitka pigmentowa jest już wykopjowana, W miejscu przyciemnionem wyjmujemy błonę z kopjoramki, a opłukawszy ją we wodzie zimnej, wkładamy do czarki z wodą letnią (26—30° C.), warstwą żelatynową wdół i pozostawiamy spokojnie przez chwilę. W miejscach ciemnych lub półprzejrzystych negatywu, a więc słabo lub wcale nie naświetlonych na odbitce, poczyna wkrótce zabarwiona żelatyna rozpuszczać się we wodzie ciepłej ; światła i półtony wymywają się coraz bardziej, aż uzyskamy obraz skończony. Wywoływanie to możemy przyśpieszyć lek-kiem kołysaniem wanienki, lub dodaniem wody cieplejszej ; trwać ono powinno tak długo, jak długo jeszcze zabarwiona żelatyna ścieka z odbitki. Opłukawszy ją potem w czystej wodzie, mamy gotową odbitkę pigmentową na błonie, niezmienną już, nie wymagającą zatem żadnego utrwalania. Jeżeli zamierzamy, odbitkę tę pozostawić na błonie, jako przeźrocze, wieszamy ją na klamerce do wysuszenia, jeżeli jednak zamierzyliśmy sporządzić odbitkę papierową, musimy warstwę żelatynową przenieść na papier, pociągnięty żelatyną niegarbo-waną.

fig. 71.

Przenoszenie warstwy na taki papier żelatynowany (Uebertragpapier) odbywa się we wodzie letniej (nie ciepłej), do której zanurzyliśmy wywołaną odbitkę na błonie i nieco większy arkuszyk owego papieru. Zetknąwszy teraz pod wodą błonę warstwą barwną do warstwy żelatynowanej papieru, wyjmujemy je razem i położywszy między arkuszyki bibuły wolnej od guzów, wyciskamy nadmiar wody wyżymaczem (fig. 71) lub wałkiem gumowym, a zostawiwszy je w zetknięciu kilkanaście minut pod lekkim przyciskiem, wieszamy do wolnego wysuszenia. Po wyschnięciu zupełnem podnosimy scyzorykiem jeden rożek błony, która teraz da się z łatwością odjąć (o ile sama nie odskoczyła) od papieru, pozostawiając na nim błyszczącą barwną odbitkę, a samą błonę, czystą zupełnie, odrzucamy

10

jako już niepotrzebną. Oto cały przebieg czynności przy sporządzaniu odbitek na błonach pigmentowych.

Zamiast błon użyć można także papieru z żelatyną i bar

wikiem.

Papiery pigmentowe są prawie dwa razy tańsze,, niż takież błony, a wybór barw jest o wiele obfitszy; niektóre fabryki wyrabiają ten papier w kilkudziesięciu różnych kolorach, można zatem dobrać z łatwością odcień barwy, odpowiedni do danego przedmiotu. Kupne papiery pigmentowe składają się tylko z powłoki żelatyny z barwikiem, są zatem, podobnie jak błony, nieuczulone jeszcze do kopjowania. Przechowywać je należy w miejscu chłodnem i suchem; gdyby latami przechowywane papiery, wyschnąwszy zbytnio, zrogo-waciały i stały się kruche, łamliwe przy przecinaniu, należy je przed użyciem zostawić na kilka godzin w miejscu wilgotnem, gdzie odpowiednio zmiękną i dadzą się rozwijać ze zwojów bez złamania.

Papiery fabryczne przeznaczone są do negatywów silnych i kontrastowych. Przez rozcieńczenie naczulacza dwuchromianowego można je wprawdzie dostosować do negatywów nieco miększych, ale nie do wszystkich. Gdy idzie o sporządzenie wyraźnych odbitek pigmentowych z negatywów mdłych, potrzebny jest papier, zawierający więcej pigmentu a mniej żelatyny, niż zwykle. Służyć tu może papier fabryczny, przeznaczony do przeźroczy pigmentowych, jednak można także bez wielkich trudności zrobić samemu papier odpowiedni, przyczem ma się i tę korzyść, że można sobie dowolnie wybrać odcień barwy u takiego własnoręcznie sporządzonego papieru pigmentowego.

W tym celu zostawia się 25 gr. żelatyny (kuchennej w listkach) przez kilka godzin w 100 cm³ wody zimnej. Gdy żelatyna zmięknie zupełnie i nasiąknie wodą, ogrzewa się ją wraz z wodą (na łaźni wodnej), aby się rozpuściła najdokładniej, poczem dodaje się 3 gr. mydła i 5 gr. cukru. Jako barwików pigmentowych użyć najlepiej farb akwarelowych, białkowych lub tempera; dodaje się ich do żelatyny tyle, aby papier, nią posmarowany, był zabarwiony widocznie, lecz nie za ciemno. Zwilżone lekko w ciepłej wodzie arkuszyki zwykłego papieru do pisania kładzie się na poziomo leżące szybki szklane i nalewa się na nie ciepłego roztworu żelatyny z barwikiem, rozprowadzając go równo po papierze penzlem miękkim. Gdy żelatyna zetnie się w galaretę, zdejmuje się powleczone nią arkuszyki ze szybek i wiesza do suszenia. Dalszy tok postępowania z takimi papierami własnej roboty jest zupełnie taki, jak z fabrycznymi, a mianowicie wymagają po wyschnięciu uczulenia.

Naczulanie odbywa się przy świetle dziennem za szybą żółtą lub przy świetle sztuczne m (lampy naftowe, ża-

Schnięcie powinno iść szybko, najwyżej w kilku godzinach ; papier schnący dłużej niż 6 godzin jest już nawpół zepsuty i do kopjowania niezdatny⁹). Po wysuszeniu da się papier utrzymać zaledwie 2—3 dni w lecie, a 5—8 dni w zimie; przechowywać go należy w miejscu chłodnem i bardzo Suchern; dobrze jest także umieścić zapas naczulonych papierów w kopjoramce nieużywanej, gdzie leżą pod przyciskiem bez dostępu powietrza.

rowki elektryczne). Do negatywów normalnych służy przy na-czulaniu 3°/₀ roztwór dwuchromianu¹⁰), do którego dodano tyle amonjaku, aby pomarańczowy płyn przeszedł w barwę sło-miano żółtą. Zwijające się warstwą do środka arkuszyki papieru pigmentowego wkładamy do nalanego obficie w czarkę roztworu dwuchromianu i pozostawiamy je tak długo, aż się nietylko rozpłaszczą, ale nawet poczynają się odwijać warstwą na zewnątrz. Wtedy wyjmujemy je z kąpieli, kładziemy warstwą wdół na taflę szklaną, cynkową lub marmurową, przykrywamy płótnem kauczukowem lub silnym papierem i wyży-maczem wyciskamy nadmiar płynu, poczem wieszamy do wysuszenia w miejscu przewiewnem, dobrze chronionem od światła i wyziewów szkodliwych (amonjak, gaz świetlny, formalina).

Kopjowanie odbywa się zapomocą światłomierza. Kopjuje się oczywiście nie przez papier, lecz warstą do warstwy, kładąc papier pigmentowy ciemną stroną na warstwę negatywu. Aby mocno naświetlone brzegi kopij nie odrywały się potem od papieru przy wywoływaniu, należy negatyw wokoło brzegów opatrzyć nieprzejrzystym rąbkiem, jużto oklejając je wokół (jak przeźrocza) papierem, jużto powlekając warstwę negatywu na brzegach farbą ciemną lub lakierem zabarwionym na kilka milimetrów szeroko. Po skopjowaniu zanurzamy papier naprzód do wody zimnej w świetle przyćmio-

roztworu :

lato jesień zima 20    25    30 gr.

17¹⁰ i gr-

nem, aby wypłukać nadmiar dwuchromianu, a następnie przystępujemy do przeniesienia obrazu na inny papier.

Przenoszenie musi się odbyć przed wywołaniem jeszcze, gdyż inaczej półtony obrazu spłynęłyby podczas wołania. Do tego celu służy papier „pod przenoszenie pojedyncze“ (Einfachübertragpapier), powleczony żelatyną zgarbo-waną¹¹), aby się podczas wołania we wodzie ciepłej nie rozpuściła. Zmiękłą we wodzie płuczkowej kopję przenosimy do drugiej wanienki ze zimną wodą i wkładamy do niej papier pod przenoszenie, poprzednio namoczony we wodzie ciepłej (35—45° C.). Zetknąwszy oba papiery pod wodą warstwami do siebie i wystrzegając się baniek powietrza, wyjmujemy je z czarki złączone razem i kładziemy na taflę szklaną, aby wy-żymaczem wycisnąć nadmiar wody, przeciągając nim od środka papieru ku brzegom. Kładziemy je następnie pomiędzy arkusze czystej bibuły na 10—20 minut pod lekkim przyciskiem (n. p. w kopjoramce), poczem możemy rozpocząć wołanie.

Wywoływanie odbywa się we wodzie ciepłej, do czego z korzyścią użyć można czarki cynkowej, napełnionej wodą, ogrzewanej od spodu lampką spirytusową, podstawioną pod czarkę w pewnej odległości. Równie dobrze prowadzi do celu przygotowanie sobie zapasu wody ciepłej w innem naczyniu (np. samowar), z którego się wodę w miarę potrzeby wlewa do czarki. Do wody, na razie niezbyt ciepłej (około 30° C), zanurzamy oba złączone ze sobą papiery i pozostawiamy je, aż z pomiędzy ich brzegów pocznie występować żelatyna zabarwiona. Podniósłszy teraz paznokciem rożek papieru pigmentowego, chwytamy go, przeginając w kierunku przeciwnym i ściągamy pod wodą cały papier pigmentowy¹²), na którym zwykle widać słaby obraz negatywny, poczem go odrzucamy jako niepotrzebny. Cała warstwa obrazu utrzymuje się teraz na papierze pod przenoszenie. Przez kołysanie czarką, ewentualnie przez dodawanie wody cieplejszej, wymywamy rozpuszczalną żelatynę barwną dopóty, aż światła najwyższe będą czyste zupełnie, a po podniesieniu odbitki z wody przestaną z niej spływać smugi barwne. Teraz przepłukujemy obraz w czystej wodzie zimnej, poczem wieszamy go do wyschnięcia w miejscu niezbyt ciepłem.

Wołanie powinno iść powoli i ostrożnie, bez pośpiechu. Zaczynać je należy wodą niezbyt ciepłą; dopiero, gdyby to po kilkunastu minutach nie wystarczyło, użyć wody cieplejszej, lub próbować polewania nią odbitki z pewnej wysokości.

cieplejszej.

Szczególnie opornie idzie wołanie odbitek przekopjowanych, lub na papierze starym ; wtedy próbować należy wody bardzo ciepłej a nawet gorącej, alboteż dodać do wody małą ilość sody lub amonjaku. Natomiast odbitki, kopjowane nieco za krótko, należy wołać we wodzie o ile możności chłodnej, aby nie wypłukać szczegółów w światłach.

Odbitki na papierze pod przenoszenie pojedyncze są odwrócone prawą stroną na lewo, o ile nie były kopjowane z negatywów papierowych, położonych warstwą na zewnątrz, lub też z tak samo ułożonych negatywów na błonach. We wielu wypadkach takie odwrócenie prawej i lewej strony obrazu nie jest niczem ujemnem ; jeżeli zaś zależy na tern, aby obraz nie był odwrócony, należy go po wywołaniu przenieść po raz wtóry. Wołanie wtedy musi się odbywać na takiem podłożu, z któregoby potem warstwa obrazu dała się przenieść na „papier pod przenoszenie powtórne“. W takim wypadku musimy obraz wywołać na odpowiednim „papierze pod wywoływanie“ (temporary support), któryby warstwy nie utrzymywał stale, nieodłącznie, lecz tylko podczas wołania.

Papier pod wywoływanie można nabyć w handlu gotowy do użytku; dobrze jest jednak przed użyciem przetrzeć go lekko roztworem 1 części wosku i 1 części kala-fonji w 50 częściach benzyny, a potem zwitkiem waty wypolerować do suchości. Papieru tego można używać kilkakrotnie, jednak za każdym razem należy przetrzeć go roztworem wosku i wypolerować. ' Po woskowaniu zanurzamy papier pod wołanie we wodę zimną aż do złączenia go z kopją pigmentową. Odbywa się to w zupełnie ten sam sposób, jak z papierem pod przenoszenie pojedyncze; poczem się również tak samo wyciska nadmiar wody, zostawia oba warstwami złączone papiery czas jakiś pod przyciskiem, wkłada potem do wody ciepłej i po odjęciu papieru pigmentowego wywołuje w sposób zwykły.

Zamiast papieru można użyć pod wywoływanie także czystej szyby szklanej¹³), dobrze wymytej i natartej potem roztworem wosku w benzynie 1 : 20, który się flanelą poleruje prawie do suchości. Potem oblewa się taką szybę 1% kolo-djonem (sporządzonym z 50 części alkoholu 95°/e, z 50 części eteru etylowego i 1 części bawełny kolodjonowej), a po skrzepnięciu wkłada się szybę do zimnej wody, gdzie leży tak długo, aż znikną smugi tłustawe. Wtedy łączy się z nią pod wodą odbitkę pigmentową warstwą do warstwy, wyciska się wyżymaczem, zostawia pod przyciskiem i wywołuje jak zwykle.

Przenoszenie powtórne odbyć się może zaraz

po wywołaniu, lub tez po poprzedniem wysuszeniu odbitki i powtórnem zanurzeniu jej we wodę. Służy do tego celu papier, powleczony żelatyną niegarbowaną¹⁴) lub tylko lekko pod-garbowaną, a więc inny, niż papier pod przenoszenie pojedyncze. Papier pod przenoszenie podwójne wkładamy przed użyciem do wody letniej, aż stanie się miękki i śliski ; wtedy wyjmujemy go i wkładamy do innej czarki, w której we wodzie zimnej leży wywołana już odbitka pigmentowa (na papierze lub na szkle). Pod wodą łączymy oba papiery warstwami ze sobą, wyjmujemy je razem i wyżymamy lekko nadmiar wody, unikając nacisku, poczem wieszamy je do wysuszenia. Po wyschnięciu zupełnem dadzą się papiery bez trudności rozłączyć, jeżeli jeden z nich paznokciem podniesiemy i ściągniemy papier pod przenoszenie podwójne wraz z utrzymującym się na nim teraz silnie obrazem.

Przeźrocza pigmentowe odznaczają się ogromnie delikatnemi przejściami i doskonałą przeróbką półtonów i cieni; można je sporządzać jużto na błonach pigmentowych, nie przenosząc ich wcale na papier po wywołaniu, lecz zamykając między przeźroczystemi szybkami szklanemi, jużto przenosząc przed wywołaniem odbitki z papierów pigmentowych na szkło, powleczone warstewką żelatyny, którą po wysuszeniu zgarbo-wano (we formalinie 5%). Są także w handlu osobne sorty papierów pigmentowych do przeźroczy, zawierające większą niż zwykłe ilość barwika do uzyskania kontrastów silniejszych, przyczem niektóre z nich (Braun w Dornach) utrzymują się doskonale na czystem szkle bez powlekania go żelatyną. Przeźrocza pigmentowe nadają się z powodu swego bogactwa tonów nietylko do celów rzutniczych, lecz szczególnie dobrze także do sporządzania negatywów powiększonych. Gdy zależy na jak najściślejszej ostrości odbitek pigmentowych, należy je po naczuleniu w dwuchromianie nałożyć warstwą na czystą szybę szklaną, którą przedtem natarto olejkiem bobrowym lub mieszaniną 1 części żółci wołowej z 2 częściami alkoholu. Na-czulanie wtedy musi trwać króciej i przerwane być w chwili, gdy papier zaczyna się prawie zupełnie w kąpieli rozpłaszczać. Wtedy kładziemy go na ową szybę szklaną, przykrywamy płótnem kauczukowem lub bibułą i wyciskamy niezbyt silnie wyźymaczem nadmiar wody, poczem odstawiamy szybę wraz z papierem do wysuszenia. Po zupełnem wyschnięciu da się papier odjąć bez trudności od szyby, przyczem ma powierzchnię błyszczącą, doskonale przylegającą do negatywu, wskutek czego umożliwia otrzymanie zupełnie ostrych odbitek¹⁵).

Negatywy, do sposobu pigmentowego najprzydatniejsze, są silne, kontrastowe, o dobrej przeróbce cieni i półtonów i o pięknych światłach kończystych. Jednak i z negatywów mniej odpowiednich dadzą się uzyskać dobre odbitki pigmentowe, jeżeli odpowiednio dostosujemy kąpiel naczulającą. Do negatywów twardych, gęstych, zbyt silnych, użyjemy jako na-czulacza silnego roztworu dwuchromianu (5—6°/₀) ; do normalnych roztworu 3—4%, do słabych i mdłych tylko 1—2°/?. Oczywiście im słabszy jest roztwór dwuchromianu, tern mniejsza będzie czułość papieru i tern dłużej (czyli do tern wyższej cyfry światłomierza), będziemy musieli kopjować. Ponadto pamiętać należy, że nie wszystkie barwy papierów pigmentowych kopjują równie długo (do równych cyfr światłomierza) ; tony zimne wymagają kopjowania krótszego niż ciepłe. Najszybciej kopjują tony niebieskie i fjoletowe, potem zielonawe i czarne, dłużej ciepło czarne i sepjowe, najdłużej zaś brunatne i czerwonawe. Barwa niebieska np. kopjuje o połowę króciej niż ceglasta (Rötel).

Papier naczulony staje się z czasem, w miarę długości przechowywania, coraz czulszy i coraz trudniej rozpuszczalny we wodzie ciepłej, stąd też należy papier zużyć w dniach najbliższych po naczuleniu. Ponadto, jeżeli wykopjo-wane już papiery leżą czas dłuższy wolno przed wywołaniem, obraz przez ten czas wzmaga się ciągle na sile, zatem niejako -kopjuje dalej bez wpływu światła.

Aby tych właściwości papieru pigmentowego przynajmniej ■częściowo uniknąć, należy go po naczuleniu i wysuszeniu chronić od przystępu powietrza i wilgoci, co najłatwiej uzyskać, przechowując naczulone papiery przed kopjowaniem, a potem przed wołaniem, w szczelnej puszce blaszanej, w której na dnie znajduje się szczypta chlorku wapniowego (calcium chloratum) dla odciągnięcia powietrzu wilgoci.

Papiery tr.walsze można uzyskać, jeżeli do naczu-lacza dodamy kwasu cytrynowego. Do negatywów normalnych składamy kąpiel naczulającą w ten sposób :

5 gr.

2 gr. 250 cm3 */a cm

Dwuchromian potasowy kwas cytrynowy woda przekroplona amonjak

Papiery, naczulone w kąpieli powyższej, dadzą się przechowywać (oczywiście bez światła) przez kilka tygodni bez utraty rozpuszczalności we wodzie ciepłej, a nadto można po wykopjowaniu zwlec kilka dni z wołaniem bez obawy wzmożenia się siły odbitek.

Kąpiel naczulająca, w jakikolwiek sposób przyrządzona, <la się przechowywać długo i używać kilkakrotnie; gdy zmęt-

nieje i zbrunatnieje, należy ją zastąpić świeżą. Podczas naczu-lania musi być jak najzimniejsza ; w lecie należy ją chłodzić wrzuceniem kawałeczków lodu, gdyż żelatyna papierów rozpuściłaby się w naczulaczu zbyt ciepłym.

Papiery pigmentowe zawierają zwykle pigmenty światło-trwałe, dają więc odbitki niezmienne, nie blednące z czasem i nie rozkładające się pod wpływem powietrza. Ta trwałość w połączeniu z nadzwyczaj subtelnem oddaniem najdelikatniejszych odcieni tonów negatywu tworzy, obok dowolnego prawie doboru barw i podłoża, nieocenione zalety sposobu pigmentowego.

Papiery pod przenoszenie (zarówno pod pojedyncze, jak podwójne) są w handlu w różnych grubościach i o różnych , powierzchniach, gładkie, ziarniste, chropawe; nadto istnieją i barwione, w tonie kremowym, niebieskawym, czerwonym etc., można więc sposobem pigmentowym wydobywać efekty bardzo piękne (n. p. zachód słońca w stalowo czarnym pigmencie na papierze czerwonym). Do retuszu odbitek pigmentowych, zakrywania plamek i tp. poprawek, najlepiej użyć farby, uzyskanej przez zwilżenie ciepłą wodą skrawka papieru pigmentowego nieuczulonego, oczywiście tej samej barwy co odbitka.

we

Polecane nieraz garbowanie odbitek po wywołaniu i opłukaniu jest zbyteczne, gdyż odbitka pigmentowa składa się wyłącznie z żelatyny zgarbowanej chromem pod wpływem światła, wszelką bowiem mezgarbowaną żelatynę rozpuściliśmy wodzie ciepłej podczas wołania, które właśnie polega na wypłukiwaniu wszystkich rozpuszczalnych części obrazu. Takie dodatkowe garbowanie jest zatem niepotrzebne, a może być szkodliwe o tyle, że zbyt silnie zgarbowana żelatyna traci zupełnie wszelkie ślady lepkości, zatem mogłoby się zdarzyć, że z biegiem czasu warstewka obrazu odskoczyłaby od papieru pod przenoszenie.

Papiery bez przenoszenia nie są także niczem niemożliwem, czego dowodęm sposób gumowy. Są nadto w handlu papiery również żelatynowe, które wprost bez przenoszenia dają odbitki pigmentowe z wszelkimi szczegółami. Tu należą papiery Artigue’a, Fressona, Auto-Pasteli, papier Biihlera, Hochleimera i inne; niektóre z nich powleczone są naprzód czystą żelatyną bez barwika, a na nią dopiero napylony jest proszek pigmentu; inne mają zamiast żelatyny klej rybi, dekstrynę, marantę i inne koloidy, lub ich mieszaniny. Wszystkie te rodzaje papierów należą jednak już raczej do sposobu gumowego, nietylko ze względu na tok postępowania, lecz też z uwagi na wygląd odbitek, różniących się wybitnie od zwy-ych pigmentowych brakiem miękkich przejść w półtonach,. rysünk;miaSt P°Siadaj^ch Pewn3 obcą pigmentowi ziarnistość

Sposób pigmentowy nadaje się dzięki swej niezmiernie długiej skali tonów nietylko do odbitek dużych, ale i do formatów najmniejszych, a droga pozornie długa, jaka prowadzi do uzyskania obrazów pigmentowych, jest w rzeczywistości krotka i nie trudna do opanowania. Świadczy o tern zresztą zdanie pochlebne, jakie ma o sposobie pigmentowym każdy, kto się nim zajął poważniej, choćby nawet ten sposób porzucił później dla innych, odpowiedniejszych osobiście jego celom szczególnym.

XIV.

¹

Wołacz hydrochinonowy, rozkładając się podczas działania na kliszę, wydziela ze siebie chinon, a ten osiada w postaci brunatnego osadu na strą-cie srebrowym, nadając mu ton sepjowy.    .

²

Żelazicytrynian amonowy (lub cytrynian amonowo żelazawy, ammonium ferricitricum, Eisenammoniumzitrat), istnieje w dwu odmianach : zielona (5FeC₆H₅0₇ + u2 (NH₄)₃C₆H₅0₇ + NH₄CbH₇0₇), we formie łusek błyszczących, jest łatwiej rozpuszczalna we wodzie i czulsza na światło, niż brunatna (4FeC₆H₅0₇ +3 (NH,), C₉H₅0₇ + Fe (OH)₃), istniejąca również we formie łusek brunatnych. Do cjanotypji można używać którejkolwiek z tych odmian z równem powodzeniem.

Odmiana zielona ma równiaż zastosowanie w lecznictwie. Do fotografii użyć można zamiast źelazicytrynianu także żelaziszczawianu amonowego (oxal-saures Eisenoxydammoniak).

³

Dla ochronienia go od tego należy zamiast wody użyć do rozpuszczania y₂% kwasu karbolowego.

⁴

Szczawian żelazawy (Ferrioxalat, ferrum oxalicum oxydatum, Fe2 (Cj0₄)₃) otrzymuje się w postaci łusk zielonych przez rozpuszczenie wodorotlenku żelaza w kwasie szczawiowym i odparowanie W świetle odbarwia się roztwór zielony, przechodząc w szczawian żelazowy (FeCa0₄) i kwas węglowy (C0₂).

⁵

Ilość ta wystarcza do nasmarowania arkuszyka 24 X 30

⁶

Szczawian potasowy (Kaliumoxalat, kali oxalicum К,С₂0⁵ -f- Н₂0) jest w handlu w kryształach bezbarwnych, łatwo rozpuszczalny we wodzie: Jest trujący, równie jak szczawian żelazawy.

⁷

Można go sporządzić, jeżeli na każdych 100² roztworu В dodamy 1 gr. szczawianu ołowiu, otrzymanego z ogrzanego roztworu 10 gr. octanu ołowiu w 100 cm.⁸ wody, do którego dodano 4 gr. kwasu szczawiowego, i powstały osad po wymyciu wysuszono.

⁸

Jeżeli roztwór oddziaływa kwaśno, może spowodować nierozpuszczal-ność warstewki żelatyny z pigmentem we wodzie ciepłej nawet bez naświetlania. Dla zapobieżenia temu należy dodać do roztworu Vj% amonjaku lub węglanu sodowego, czy potasowego.

⁹

Chcąc papiery naczulone wysuszyć w ciągu kilkunastu minut, zanurza się je po wyciśnięciu wyżymaczem na kilka minut do czarki, napełnionej bezwodnym spirytusem, a następnie do drugiej takiej samej, poczem się je wiesza do wysuszenia.

10¹⁰

¹⁰

Do negatywów cienkich lecz nie mdłych, użyć można z korzyścią

dwuchromianu potasowego 30 gr. żółtego chromianu potasowego 30 gr. alkoholu absolutnego 300 cm3 wody zimnej 1 litr.

Natężenie światła przy kopjowaniu zmienia się w różnych porach roku, aby tedy zawsze jednakie rezultaty otrzymywać, należy zmieniać roztwór na-czulający w ten sposób :

na 1 litr wody : dwuchromianu potasowego węglanu amonowego (lub amonjaku).

¹¹

Papier pcd przenoszenie może być także powleczony szelakiem, do czego służy lakier szelakowy, wymieniony w rozdziale VIII. Żelatynuje się zaś papier ptzez rozsmarowanie po nim penzlem ciepłego 5% roztworu żelatyny i formalinowanie.

¹²

Gdyby to natrafiało na opór, należy poczekać dłużej, lub użyć wody

¹³

Najlepiej użyć szyby ze szkła mlecznego, gdyż na niej dobrze widać postęp wołania.

¹⁴

Papier taki sporządza się w sposób podany w rozdziale XVII.

¹⁵

Przed wywoływaniem należy odbitkę przetrzeć zwitkiem waty, zwilżonej w alkoholu, celem usunięcia z niej śladów żółci lub olejku.

O z ob rom j a.

W г. 1887 podał Tomasz Manly do wiadomości publicznej wyniki swych prac nad nowym sposobem fotograficznym, który nazwał ozotypją. Papier klejowany, napojony dwuchromianem i solą manganawą, daje po skopjowaniu pod negatywem obraz brunatny, złożony z tlenku manganu, który może zgarbować przytkniętą doń warstwę żelatynową z barwikiem. Sposób ten jednak nie zyskał rozpowszechnienia, dopiero opatentowany przez Manly’ego w r. 1906 sposób uzyskiwania odbitek pigmentowych z obrazów srebrowych przy pomocy ozo-typji zyskał uznanie ogólne.

Zabiegi są w zarysach ogólnych następujące : Odbitkę na dowolnym papierze srebrowym styka się z papierem pigmentowym, napojonym roztworem odpowiednim, skutkiem czego żelatyna doznaje zgarbowania na tych miejscach, gdzie na odbitce znajduje się srebro. Papier pigmentowy można zostawić na odbitce srebrowej i wywołać go na niej w sposób zwykły wodą ciepłą, albo też można go odłączyć i umieścić na papierze pod przenoszenie i dopiero na nim go wywołać. Zalety tego sposobu są więc bardzo doniosłe: oto bez udziału światła, zatem bez kopiowania, otrzymuje się odbitki pigmentowe i to nie odwrócone „na lewo“, lecz takie, jak w oryginale; nadto łatwo sporządzać można duże odbitki pigmentowe ze zwiększeń na papierze bromosrebrowym, duży negatyw bowiem nie jest tu potrzebny.

Roztwór ozonujący*), czyli g a r b i k, składa się w zasa-

*) Według badań nowszych niema tu działania ozonu, jak to Manly przyjmował, reakcja bowiem chemiczna przebiega przypuszczalnie w sposób następujący :

Й Î A# ±    - Ag₄FeCy₆ + 8 (K₄FeCy₆)

2)    Ag₄FeCye + 4KBR « 4AgBr + K4FeCy₆

3)    6 (K*FeCy₆) + 4 (KaCrs0₇) = 6 (K₃FeCy₆) + 8 (K₂Cr0₄) + Gr,Os. •Łieiazicjanek w obecności bromku zamienia srebro na bromek srebrowy,

dzie z dwuchromianu, bromku i żelazicjanku ze słabym dodatkiem kwasu. Wzajemny stosunek tych składników może być różny, zależnie od jakości papieru pigmentowego, od charakteru odbitki srebrowej i od wyniku zamierzonego. Na ogół najczęściej da wyniki dobre przepis następujący :

8 gr. dwuchromianu amonowego (lub potasowego)

6 gr. żelazicjanku potasowego czerwonego

4    gr. bromku potasowego lub chlorku sodowego

5    kropel kwasu solnego chem. czystego 500 cm* wody.

Ponadto potrzebny jest do niektórych gatunków papieru pigmentowego dodatek ałunu, powodujący lekkie zgarbowanie żelatyny nawet w światłach najwyższych ; również charakter odbitki bromowej, nieco twardej i zbyt kontrastowej, wymagać będzie stosownej dawki ałunu.

Jak wspomniano, można odbitki ozobromowe uzyskiwać z dowolnego obrazu srebrowego ; może to być zatem równie dobrze kopja bromosrebrowa, jak chlorobromosrebrowa lub na papierze srebrowym wykopjowującym. Mając kopję celoidy-nową, białkową lub aristo, należy ją po wykopjowaniu tylko utrwalić w podsiarczynie sodowym, ale nie tonować jej w kąpieli złotującej, potrzeba tu bowiem srebra metalicznego, a nie złota. Odbitka srebrowa powinna być jak najlepsza, gdyż od jej jakości zależy wygląd obrazu pigmentowego; wymagane są zatem kopje czyste, świetne i silne, o światłach niezamglonych i cieniach głębokich, z przejściami harmonijnemi w półtonach. Barwa strątu srebrowego jest obojętna; natomiast ważne jest, aby kopja była najdokładniej wypłukana ze śladów utrwalacza.

Papier pigmentowy może być gatunku dowolnego; wprawdzie niektóre wyroby mają żelatynę znacznie miększą od innych, ale różnice te łatwo można wyrównać zmienionym składem kąpieli garbikowej. Mniejsza zawartość dwuchromianu, dodatek ałunu, zwiększony dodatek kwasu, użycie chlorku zamiast bromku i dłuższe kąpanie papieru pigmentowego w garbiku daje odbitki miększe i delikatniejsze; twardsze natomiast i silniejsze uzyskuje się zwiększeniem ilości dwuchromianu, rozcieńczeniem kąpieli i krótszem kąpaniem.

Jeżeli obraz pigmentowy ma pozostać na pierwotnej odbitce srebrowej, należy przed użyciem zgarbować jej warstewkę żelatynową (względnie białkową) w 5°/p formalinie lub 3°/₀ ałunie chromowym i wypłukać we wodzie. Suche kopje przechodząc przytem chwilowo w żelazocjanek, a ten rozkłada dwuchromian na nadtlenek chromu, garbujący żelatynę. Bromek srebra znowu zamienia się na pomarańczowy żelazocjanek srebrowy, który zauważyć można w miejscu pierwotnie czarnego obrazu srebrowego.

srebrowe należy przed użyciem namoczyć we wodzie. Gdy się odbitkę srebrową kopjuje nową w celu uzyskania na niej obrazu ozobromowego, należy już przy kopjowaniu postarać się o to, aby miała wokoło brzeżki zupełnie białe*); w przeciwnym razie pigment odrywałby się od niej na brzegach przy wywoływaniu we wodzie ciepłej. Papier pigmentowy zanurza się do wanienki z nalanym w nią garbikiem (przy świetle dziennem) i pozostawia tam tak długo, aż pocznie się stroną barwną wyginać na zewnątrz (około 3 minuty); gdy idzie o kontrasty zwiększone, zostawia go się króciej.

Wyjąwszy tymczasem kopję srebrową z wody, kładzie się ją obrazem do góry na szybę szklaną lub gładką deskę, a wyjąwszy papier pigmentowy z garbika, kładzie się go pigmentem wdół na odbitkę, przytykając naprzód dolny brzeg pigmentu i opuszczając go zwolna na obraz srebrowy, aż się oba całe zetkną zupełnie ze sobą. Ważne jest, aby papierów po ułożeniu nie przesunąć już na sobie, co spowodowałoby kontury podwójne, gdyż garbik poczyna działać natychmiast po zetknięciu. Również należy nie dopuścić, aby między oboma papierami pozostały bańki powietrza. Gdy się kładzie papiery na sobie w sposób właśnie opisany, nie będzie potrzeba ich położenia poprawiać przez przesuwanie, ani nie osiądą bańki powietrza. Nakrywszy oba zetknięcia ze sobą papiery kilku arkuszami bibuły, wyciskamy z pomiędzy nich nadmiar płynu wałkiem gumowym i pozostawiamy je razem przez 15—20 minut pod lekkim przyciskiem (n. p. w kopjoramce). Za długie pozostawianie ich w styku nic nie szkodzi, za krótkie natomiast spowoduje zbyt małą siłę w cieniach.

Po wyjęciu z pod przycisku wkłada się oba złączone ze sobą papiery do wanienki z wodą ciepłą, a gdy z pomiędzy nich pocznie występować żelatyna zabarwiona, podnosi się rożek papieru pigmentowego nożykiem i gdy to nie napotyka na opór, ściąga się bez użycia siły cały papier pigmentowy z odbitki srebrowej, na której teraz pozostała przeważająca część warstwy pigmentowej. Dalsze wywoływanie we wodzie ciepłej odbywa się dokładnie w ten sam sposób, jak podano w rozdziale XIII, i tak samo postępuje się z wywołaną odbitką aż do wysuszenia. Jednak pod jej warstwą pigmentową pozostał obraz srebrowy, zmieniony teraz na ce-glastego koloru żelazocjanek srebrowy. Można go albo zostawić pod barwikiem pigmentowym bez zmiany, albo, gdyby odbitka okazała się za mało kontrastową, przywrócić mu dowolnym wołaczem pierwotną barwę czarną, która podniesie siłę obrazka;

^ W.tym celu należy negatyw opatrzyć wokoło brzegami nieprzejrzy-przez maskę* lub win"!^⁰’ ^ ^ow^ec brzegi farbą kryjącą, alboteż kopjować albo wreszcie wydalić go, jako niepotrzebny, zapomocą osła-biacza farmerowskiego, poczem należy dobrze wypłukać.

W sposób właśnie opisany obraz pigmentowy pozostaje już trwale na odbitce srebrowej, która jako taka przestaje istnieć. Wspomnieliśmy jednak, że istnieje także drugi sposób: Papier pigmentowy można odjąć od odbitki srebrowej i wywołać go na innem podłożu. Kąpanie papieru w garbiku, zetknięcie z odbitką srebrową i pozostawienie obu złączonych ze sobą papierów odbywa się i w tym wypadku zupełnie tak samo. jak wyżej opisano; jednak po 5—10 minutach styku wkłada się oba papiery do zimnej wody, i podniósłszy po chwili nożykiem rożek papieru pigmentowego, odłącza go się od odbitki srebrowej, co nie napotyka zresztą na większe trudności. Do tejże wanienki wkłada się nieco większy arkuszyk papieru pod przenoszenia pojedyncze w sposobie pigmentowym, zatem opatrzonego warstewką żelatyny zgarbowanej. Usunąwszy z niego osiadające bańki powietrza, styka się pod wodą oba papiery warstwami do siebie; wyjąwszy je z wody i wycisnąwszy jej nadmiar wałkiem gumowym, zostawia się je w styku pod lekkim przyciskiem przez 15—20 minut, poczem się je zanurza we wanienkę z wodą letnią i postępuje dokładnie w taki sposób, jak przy wołaniu zwykłych pigmentów.

Odbitka srebrowa, z której zdjęliśmy papier pigmentowy po zetknięciu z nią, wygląda teraz niepięknie. Rysunek w światłach znikł, półtony są jasno ceglaste, a cienie nierzadko plamiste, marmurkowane czarno i czerwono. Wypłukawszy ją we wodzie kilkakrotnie zmienianej, zanurzamy ją we wołacz, gdzie rychło odzyskuje ton czarny, nieraz piękniejszy od pierwotnego. Po wypłukaniu ponownem (bez utrwalania) i wysuszeniu może ta sama kopja srebrowa służyć do sporządzania nowych odbitek ozobromowych. Po każdej dalszej odbitce utraci ona wprawdzie cząstkę szczegółów w światłach, jednak odbitka piękna i silna (np. bromosrebrowa), zniesie 10—15 kolejnych odbitek ozobromowych, nim stanie się do dalszego użytku niezdatną.

Oba sposoby, powyżej przedstawione, jakkolwiek nie skomplikowane, a w każdym razie łatwiejsze niż zwykły sposób pigmentowy, wymagają jednak odpowiedniego wprawienia się i gruntownego obznajomienia. Początkowo mogą się zdarzać niepowodzenia, które jednak nie leżą w metodzie, lecz w błęd-nem jej stosowaniu, lub w mylnym doborze materjałów. Wspomnieliśmy już, że niektóre fabrykaty papierów pigmentowych mają żelatynę miększą, inne silniej podgarbowaną ; używając tych pierwszych, należy dodać do kąpieli garbikowej nieco ałunu (1—5 gr. na litr). Również charakter odbitki srebrowej wymaga uwzględnienia. Dla swego przepisu pierwotnego :

4 gr. dwuchromianu potasowego 4 gr. źelazicjanku potasowego czerwonego 4 gr. bromku potasowego 0.6 gr. kwasu cytrynowego 100 cm³ wody 2 gr. ałunu potasowego,

podał Manly następujące stopnie rozcieńczenia i długości kąpania w nim papieru pigmentowego, zależnie od charakteru odbitki srebrowej :

rozcieńczę- czas nie roztworu kąpania powyższego: pigmentu:

1 Va minuty

Charakter kopji srebrowej:

1 : 3 1 : 4 1 : 5 1 : 6 1 : 8

(M

3—4

silny, prawie twardy za silny, ale z dobrymi półtonami normalny i o dobrych stopniowaniach nieco mdły (bez siły w cieniach) za miękki i mdły ....

Równie dobrze da się dostrajać do charakteru odbitki srebrowej przepis garbika, podany na str. 154; lecz wówczas należy składniki rozpuścić nie w 500 cm³, lecz tylko w 100 cm* wody. Zauważyć należy, że każdy płyn garbikowy da się przechować tylko dni kilkanaście.

Niektóre zalety ozobromji wzmiankowaliśmy już poprzednio; na podkreślenie zasługuje zupełna niezależność od światła dziennego, szybkość w otrzymaniu odbitki (niespełna pół godziny) i obrazy nie odwrócone pod względem prawej i lewej strony, co przy zwykłej metodzie pigmentowej wymagałoby przenoszenia dwukrotnego. Bardzo ważne jest i to, że nie potrzeba tu negatywu, wystarczy bowiem jakikolwiek pozytywny obraz srebrowy. Stąd między innemi nadaje się ozo-bromja do sporządzania odbitek z kupnych obrazków srebrowych, z kartek pocztowych na papierze bromosrebrowym i tp. Rzecz prosta, że nie musi się całego obrazka srebrowego używać do sporządzania ozobromu, gdyż można na wielkiej odbitce srebrowej położyć mały kawałek papieru pigmentowego.

Doniosłość ogromną przedstawia sposób ozobromowy także z tego względu, że w łatwy sposób umożliwia otrzymywanie zwiększeń pigmentowych z małych negatywów. Przy stosowaniu zwykłego sposobu pigmentowego należałoby w takim wypadku sporządzić z małego negatywu przeźrocze na szkle, z tego przeźrocza negatyw powiększony i dopiero z tego negatywu kopjować odbitkę pigmentową. Stosując natomiast ozobromję, wystarczy z małego negatywu zrobić powiększenie na papierze bromosrebrowym i na tern zwiększeniu wprost uzyskać obraz pigmentowy. W wypadkach, w których szczególnie zależy na szybkości, polecano nawet, aby dla zyskania na czasie nie utrwalać powiększonego obrazu na papierze bromosrebrowym, lecz po opłukaniu go z wołacza zetknąć odrazu z papierem pigmentowym.

Dalsze prace nad odbitkami ozobromowemi, jak suszenie, retusz etc., odbywają się zupełnie tak samo, jak przy zwykłej metodzie pigmentowej, opisanej w rozdziale XIII. Nadzwyczaj wdzięczny sposób otrzymywania przeźroczy sposobem ozobromowym omówiony jest w rozdziale o przeźroczach.

XV.

Sposób gumowy.

Sporządzanie odbitek fotograficznych zapomocą chromu i gumy (lub żelatyny) z domieszką barwików, polega, jak wiadomo, na własności niektórych soli chromowych rozkładania się chemicznego*) pod. wpływem światła i garbowania gumy względnie żelatyny w miejscach, na które światło działało.

Skoro mieszaninę gumy arabskiej, dwuchromianu i farby nałożymy na papier i po wysuszeniu naświetlimy pod negatywem, staje się warstwa gumowa mniej lub więcej nierozpuszczalną we wodzie, odpowiednio do stopnia działania światła. Pod przeźroczystemi miejscami negatywu zgarbuje zupełnie gumę nadtlenek chromowy, powstały pod wpływem światła, w mniej przeźroczystych partjach negatywu zgarbuje ją częściowo, a pod zupełnie krytemi (czarnemi) miejscami negatywu zachowa guma swą całą rozpuszczalność we wodzie, gdyż tam światło wcale nie doszło. Wykopjowana odbitka, włożona do wody, „wywoła się“ w niej, gdyż guma w miejscach niena-świetlonych rozpuści się zupełnie i spłynie wraz z barwikiem; w słabo naświetlonych rozmoknie częściowo i tylko część barwika puści, zatrzymując resztę, w naświetlonych zaś pozostanie w całości na papierze wraz z barwikiem. W ten sposób otrzy-

*) Gdy jakikolwiek dwuchromien ‘(potasu, sodu, amonu) wystawimy na działanie światła w połączeniu z substancjami organicznemi (guma, żelatyna, dykstryna, cukier, papier, etc.) traci on część tlenu, który się łączy z ciałem organicznem, pozostawiając nadtlenek chromu (chromian chromowy) i chromian według wzoru :

(3 (KjGrjÓ¹) dwuchromian potasu

3(0)

= Cr₂0₃Cr03 nadtlenek chromu (chromian chromowy)

Ponadto może się nadtlenek chromowy rozkładać jeszcze dalej według wzoru: 2 (Cra0₃Cr0₃) = 3 (Cr₂0₃) + 3(0).

+ 3 (K₂Cr0₄ + (jedno)chromian potasu

tlen

fi O î J

m

⁹ W

< i 'Щ/

■им«

>A

.

v> A

Ï ■ ■    : r f-

‘ Ę '

'

' ' Л>Г>Ч*

Д.    <

&

Щ

■

S

■■

'

TABLICA 7.

у'У

•у-

Ж ■

:

-

у:ЬУ.

.

Ъ

W% . ■    ■ i

⁴

'

$

А

ïf- ä

V

-

-

srvf-*;

& :>я ;

'■• у

■•■^V yyy:-ą%;

. j?.:: у. ■

■

mamy kopję zupełną w tonie dowolnie obranym. Skoro wywołana odbitka raz wyschnie, jest juz potem nierozpuszczalna we wodzie.

Sposób gumowy jest powinowaty z pigmentowym, gdyż oba polegają na garbowaniu koloidu przez nadtlenek chromu (Cr₃Ó₆) powstały pod wpływem światła z rozkładającego się dwuchromianu. Zamiast gumy zastosować można klej rybi, krochmal, białko, dykstrynę, pektynę i inne koloidy ; guma przytem ma tę zaletę, że da się wywoływać we wodzie zimnej. Zasadnicza różnica leży jednak w stosunku grubości warstwy : guma daje warstwę nadzwyczaj-c i e n к ą, podczas gdy żelatyna w sposobie pigmentowym ma warstwę około 20 razy grubszą niż gumowa. Cienkie warstwy żelatyny nie prowadziłyby do rezultatów, gdyż żelatyna pod wpływem nadtlenku chromowego garbuje się zupełnie, a guma-garbuje się tylko zależnie od stopnia działania światła, okazując różne stopnie rozpuszczalności i zdolności nasiąkania wodą. Dlatego też guma nie wymaga przenoszenia warstwy, aby dać półtony, podczas gdy pigment z żelatyną musi być przed wywołaniem przeniesiony na inny papier.

Sposób pigmentowy polega więc na tworzeniu się reljewów {wypukłości) w grubej warstwie żelatyny, gumowy zaś na rozpuszczalności gumy w różnym stopniu, odpowiednio do działania światła. W odbitce pigmentowej mamy już gotowy reljew ze stopniowaniami, przedstawiającemi nam siłę tonów poszczególnych; przy wywoływaniu więc nie możemy o tyle wpływać na jego przebieg, aby siłę tonów regulować dowolnie, gdyż posiadamy jedynie reljew, który tylko należy z żelatyny naświetlonej oczyścić. W odbitkach gumowych natomiast mamy wolne pole wpływania na tok wywoływania : pozostawiając odbitkę dłuższy czas we wodzie, lub używając środków energiczniejszych (wata, penzel, potasz etc.), możemy całą skalę tonów dowolnie przesunąć.

Zalety te posiada jednak sposób gumowy tylko na papierze własnoręcznie przygotowanym ; papier kupny, nawpół gotowy, jakkolwiek wygodny, wszystkich zalet posiadać nie może, gdyż właśnie uproszczenia i udogodnienia, jakie on daje, osiągnięte są na koszt niektórych zalet. Wystarczy tylko wymienić najzupełniej wolny wybór barwy, jaką chcemy nadać obrazowi, tak samo nieograniczony wybór gatunków papieru, czy to białych, czy tonowanych, gładkich, szorstkich czy gruboziarnistych, ogromną wolność we wołaniu, wreszcie małe koszty, gdyż papier własnoręcznie preparowany może być tak tani, jak żaden inny papier fotograficzny.

Guma, chrom, farba, papier, kwas, oto nieliczne materjały, jednak gruntownej znajomości wymagające. Przepisów na sporządzanie roztworu gumy jest wiele i niemal wszystkie dają dobre wyniki¹), ze względu jednak, że roztwór gęsty dłużej się konserwuje i że łatwo go w razie potrzeby rozrzedzić wodą, korzystne jest sporządzić sobie roztwór o ile możności gęsty.

Do flaszki z szyjką szeroką, obejmującej ¹/t litra (= 250 cm³) wody, wsypuje się 100 gramów gumy arabskiej w ziarnkach i dolewa się wody ciepłej aż do napełnienia flaszki. Dodawszy 1 cm³ karbolu, lizoformu, lub 1 gr. salicylu dla konserwacji, obwiązuje się ujście flaszki szczelnie pęcherzem. Flaszkę zostawia się przez kilka dni leżącą, obracając od czasu do czasu, aby się guma rozpuściła dokładnie ; poczem można gęsty płyn przecisnąć przez płótno.

Drugim roztworem zapasowym jest chrom, jak się krótko nazywa roztwór dwuchromianu we wodzie. Początkowo używano nasyconego roztworu dwuchromianu potasowego; jednak lepszy jest, jako czulszy, dwuchromian amonowy [Ammonium bichromicum Cr₂0₇(NH₄)₂]. Jest znacznie łatwiej rozpuszczalny, niż potasowy, a jako hygroskopijny, nie wykrystalizuje tak łatwo na suchym papierze. Roztworu zgęszczonego (1 : 4) nie można polecać, gdyż jest co najwyżej o ¹/« czulszy od 15-procentowego. Do flaszki o pojemności ijA litra (= 250 cm³) wsypuje się 35 gramów dwuchromianu amonowego w kryształkach, dodaje się 2 gramy węglanu potasowego i dolewa wody destylowanej aż do napełnienia flaszki. Roztwór ten jest trwały, przechowywany w ciemności ²).

Jako kąpiel oczyszczająca odbitki gumowe służy 5°/₀ roztwór dwusiarczynu sodowego (Natrium bisulphurosum),

albo potasowego (Kalium metabisulphurosum), albo dwusiar-czynu acetonu (Acetonsulfit-Bayer), albo obojętnego siarczynu sodowego, zakwaszonego dawką odpowiednią kwasu solnego, cytrynowego etc., albo gotowego ługu siarczynowego (Saure Sulfitlauge). Najlepiej użyć tu roztworu dwusiarczynu.

Farby, w sposobie gumowym używane, nie powinny oddziaływać chemicznie ani same na siebie wzajemnie, ani na chrom, ani zmieniać się pod wpływem siarczynu; następnie muszą być trwałe, nie blednąc ani nie zmieniać odcienia pod wpływem światła, wreszcie powinny być bardzo rozdrobnione, aby się dały równomiernie po papierze rozprowadzić, a pomimo to nie czepiać się tak silnie papieru, aby nie dały się potem zupełnie zmyć w miejscach, na które światło nie działało. Wygodne są farby akwarelowe, „tempera“ i białkowe w tubkach cynowych lub w muszelkach, o ile tylko odpowiadają warunkom co do trwałości etc. Farb sproszkowanych użyć można po przesianiu przez muślin. Do fotogramów gumowych używa się przeważnie farb kryjących, gdyż warstwa gumowa jest nadzwyczaj cienka, więc barwik musi mieć siłę znaczną, aby głębokość cieni była dostateczna. Do specjalnie zamierzonych efektów nadają się i barwiki lazurowe (niekryjące), podobnież do trójbarwnych obrazów gumowych.

Barw czystych, nie mieszanych, dość rzadko się używa; mieszanie jednak wymaga rutyny i znajomości barw, aby efekty zamierzone rzeczywiście osiągnąć. Na początek wystarczy farb niewiele, jednak tak dobranych, aby przez mieszanie dawały różne tony; przedewszystkiem należy tu czerń słoniowa lub lampowa, której dodaje się odpowiedniego tonu małą dawką czerwieni lub błękitu. Dalej bardzo przydatna jest umbra palona, błękit berliński, caput mortuum, sjena naturalna, wreszcie ugier palony. Temi sześciu farbami można utrzymać setki różnych tonów, mieszając je ze sobą odpowiednio. Z innych przydatny jest bronz Van Dycka, czerń obojętna, zieleń soczysta, fjolet żelazny, szara Paynego, zieleń szwajnfurcka i róż indyjski.

Pozostaje do omówienia papier. Od jakości jego zależy nietylko wygląd odbitki, ale i jej trwałość. Ze względu na liczne i długotrwałe kąpiele wodne, jakie odbitka musi przechodzić, papier nie powinien być słaby i kruchy; przy kopjowaniu kil-kakrotnem nie powinien ponadto zmieniać swych wymiarów. Temu wymaganiu odpowiadają jednak nie wszystkie gatunki papierów ; przedewszystkiem czerpane, nie przechodzące przez walce. Papiery maszynowe, wyrabiane w zwojach, rozciągają się po zmoczeniu znacznie w kierunku walcowania ; nie jest to jednak wada, jeżeli tylko papier taki po wyschnięciu osiąga wymiary dokładnie te same, jakie miał przed zmoczeniem.

Najczęściej używane są papiery rysunkowe i przeznaczone do celów techniczno inżynierskich, ponadto akwarelowe. Nadają

U*

się do sposobu gumowego gładkie i szorstkie; gładsze do formatów małych, szorstkie i ziarniste do większych. Papier o powierzchni bardzo chropowatej nazywa się torszonem. Najlepsze są czerpane papiery Zandersa, specjalnie do sposobu gumowego wyrabiane; są doskonale klejowane i niemal nierozcią-gliwe. Klejowanie    uskutecznia    fabryka,    dodając    pewną

ilość kleju do płynnej jeszcze masy papierowej, którą potem w arkusze przerabia, alboteż powleka klejem tylko powierzchnię papieru    już prawie    gotowego.    Sposób    pierw

szy jest lepszy, zwłaszcza jeżeli używa się kleju zwierzęcego, a nie roślinnego. Tak    klejowane    papiery    (animalisch geleimt) mogą    w sposobie gumowym obejść się    bez po

nownego klejowania, o ile nie kopjuje się kilkakrotnie.

Klejowanie nietylko czyni papier trwalszym, zapobiegając rozmoknięciu w długotrwałych często kąpielach, lecz ponadto utrudnia wnikanie barwika we włókna papieru, któreby mogło być przyczyną odbitek mdłych, bezsilnych, z cieniami „zapadłymi“ i światłami nieczystemi. Nieraz, pomimo używania silnych negatywów i kopjowania krótkiego, wychodzą odbitki o cieniach płytkich i światłach zamglonych; winą jest klejowanie niedostateczne, wskutek czego farba wnika w głąb papieru i nie da się potem wymyć z włókien jego nawet w miejscach, w których powinien pozostać tylko czysty papier. Wtedy należy klejować ponownie.

Wydatność (grubość) klejowania nie jest bez znaczenia; na papierze za silnie klejowanym trzyma się farba tylko z trudnością, a więc klejowanie zbyt obfite, tak samo jak za skąpe, może być przyczyną odbitek mdłych, z tą jedynie różnicą, że światła czyste pozostaną. Papiery gruboziarniste, bibulaste, tor-szonowe, wymagają mocniejszego klejowania, niż gładkie i satynowane; ponieważ jednak szorstkość papieru utrudnia równomierne i dokładne rozsmarowanie gęstego roztworu kleju, lepiej jest klejować je roztworem rzadszym, a zato dwukrotnie. Dobrze-jest klejować odrazu więcej papieru na zapas, gdyż papier klejowany trzyma się dobrze latami.

we

Do klejowania użyć można różnych koloidów; polecane były zarówno krochmale (ryżowy, arrow-root), jak guma, żelatyna, klej rybi, dekstryna, szelak, zandrak etc. Klej rybi (Syndetikon) jest dobry, jednak drogi; dekstryna, maranta i inne krochmale są za słabe ; żywice nie rozpuszczają się we wodzie i utrudniają utrzymywanie się farby; pozostaje żelatyna, klej koloński i guma arabska, i te są ogólnie używane. Klej koloń-ski należy wraz z żelatyną i klejem stolarskim do zwierzęcych; jest czystszy od stolarskiego, a mniej czysty od żelatyny. Dobry klej koloński (pozłotniczy) ma kolor żółty i rozpuszcza się wodzie ciepłej z łatwością Do użytku bierze się 3 gramy kleju na 100 cm³ wody ; po nasiąknięciu w zimnej wodzie ogrzewa się ją aż do rozpuszczenia kleju i ciepłym roztworem

powleka się zapomocą penzla papier, rozpięty gładko pluskiewkami na stole. Ton żółtawy papieru tak klejowanego będzie we większości wypadków pożądany. Podobnież postępuje się z żelatyną, której bierze się roztwór 2—5 э/о» odpowiednio do jakości papieru. Wystarcza zwykła żelatyna w listkach, sprzedawana w handlach korzennych ; wybredniejsi mogą używać żelatyny (Nelsona), wyrabianej do celów fotograficznych. Aby uniknąć niewygody utrzymywania roztworu w ciepłocie podwyższonej, można dodać 2°/ę wodorotlenku chloralowego (Chlo-ralhydrat), przez co roztwór żelatyny nie tężeje nawet po oziębieniu.

Wszelkie koloidy muszą być zgarbowane, aby się łatwiej oparły wpływom mechanicznym. Powleczony żelatyną i suchy już papier garbuje się zapomocą formaliny, a to przez smarowanie papieru gąbką, maczaną obficie w 5°/₀ rozczynie formaliny. Wygodny sposób klejowania wypróbował F. Behrens, opierając się na spostrzeżeniu, że zgarbowana ałunem chromowym guma nie ścina się w roztworach, lecz dopiero po wyschnięciu staje się w wodzie nierozpuszczalną. Do klejenia służy wtedy ten roztwór gumy, który podano na str. 162, a nadto 5% roztwór ałunu chromowego. Na 4 części jego bierze się 1 część roztworu gumy i tą mieszaniną powleka się papier zapomocą penzla. Nadmiar ałunu jednak może na papierze pozostać i spowodować zgarbowanie także miejsc nienaświetlonych na odbitce, a więc ją zepsuć ; dla pewności więc należy tak kle-jowany papier wypłukać dobrze we wodzie przed użyciem ; formalina zaś złych następstw spowodować niemoże, gdyż aldehyd mrówkowy, jako gaz, ulatnia się już podczas schnięcia papieru. Przejdziemy teraz do powlekania papieru gumą i farbą.

R o u i 11 é-L a d e V ćz e preparował papier o draż u mieszaniną chromu, gumy i farby i sposób ten utrzymał się po dziś dzień jako najprostszy; a więc miesza się chrom i gumę z farbą i tą mieszaniną powleka się papier zapomocą penzla. Od stosunku wzajemnego ilości tych trzech składników zależny jest charakter odbitki. Im więcej dwuchromianu weźmiemy, tem szybciej papier kopjuje, ale i tern miększa skala tonów; im więcej farby, tem większa siła i większe kontrasty odbitki; im więcej gumy, tem, czystsze są' światła i tem gruboziarnist-szy rysunek. Początkujący najwięcej błądzą przez przesadnie wielką ilość farby, gdyż należy jej brać bardzo mało, N. p. papier, preparowany farbą czarną, nie powinien po wyschnięciu być bynajmniej czarny, lecz zielonawo szary (zielonawe zabarwienie pochodzi od żółtego chromu, który bardzo zmienia ton każdej farby, jednak tylko czasowo). Wystarczy uprzytomnić sobie, że na odbitce gotowej będą także i miejsca białe, a więc w przeciwieństwie do nich ciemne wyglądać będą czarno nawet przy bardzo małej ilości farby.

W miarce szklanej odmierzamy 5 cm* roztworu gumy i na razie tylko połowę tej ilości wlewamy do moździerzyka porcelanowego, poczem dodajemy farby, rozcierając pałeczką, aż utworzy się jednostajna ciemna masa; potem dolewamy resztę gumy i znów rozcieramy. Następnie odmierzamy w miarce 3 cm* roztworu dwuchromianu i dolewamy potrosze do miseczki, ciągle rozcierając. Papier przytwierdzamy na czterech rogach pluskiewkami do stołu, podłożywszy kilka arkuszy makulatury. Smaruje się najlepiej penzlem szerokim (fig. 71), a niezbyt miękkim, o włosie krótkim. Rozmieszawszy jeszcze raz pałeczką mieszaninę, nabieramy jej w penzel i smarujemy nią papier, zaczynając od środka na wszystkie strony. Powinno jej być tak mało, aby ledwie na pokrycie papieru wystarczyła. Gdy już cały papier jest posmarowany bez białych miejsc lub kałuż, wyrównywamy warstwę, jeżdżąc penzlem od brzegu do brzegu pionowo, potem poziomo, ukośnie i t. d., tak długo, aż wszystkie smugi i pasy znikną, a cała powierzchnia będzie jednostajna, o charakte-

SllllSi!lilii ^tycznym połysku wilgotnym. Penzel przyciskamy !««я1ШУ coraz lżej, aż wreszcie odczuwamy opór, który sprawia guma, zaczynająca już przysychać. Wtedy należy penzel odjąć, gdyż dalsze smarowanie zebra-fig. 71. łoby z papieru warstwę schnącą. Papier odpinamy ze stołu i wieszamy do wyschnięcia. Wpół mokrego nie można używać do kopjowania, gdyż daje odbitki zamglone. Suszyć należy w miejscu suchem, przewiewnem, chronionem naturalnie od światła dziennego i od gazów. Światło lampy lub świecy nie szkodzi. Suszyć można także przy piecu, ale niezbyt ciepłym, gdyż papier za szybko suszony kurczy się nierównomiernie.

Papier gumowy własnej preparacji daje odbitki bardzo kontrastowe; aby więc tę twardość złagodzić, potrzebne są negatywy miękkie, prawie mdłe, zwłaszcza przy kopjowaniu jedno-razowem. Kopjując kilkakrotnie, można nawet z twardych negatywów otrzymać obrazki harmonijne. Negatyw mniej odpowiedni uwzględnimy przy preparowaniu papieru, biorąc odpowiednio zmienione stosunki farby i chromu; dla negatywów zbyt silnych mniej farby, a więcej chromu, dla słabych zaś odwrotnie.

Kopjowanie można przedsiębrać albo w świetle słońca albo w świetle rozprószonem. Kopiowane w słońcu odbitki wykazują miększy przebieg skali tonów i znaczniejszą ziarnistość, w cieniu zaś skala jest nieco twardsza, a półtony gładsze. Czas kopjowania zawisł podobnie, jak w pigmencie, także od koloru farb użytych. Tony czarne kopjują mniej więcej tak długo, jak papier celoidynowy; zielone króciej, niebieskie jeszcze króciej ; brunatne natomiast kopjują dłużej, a czerwone nawet nieraz

dwa razy tak długo. Postępu kopjowania zwykle nie widać; zatem kopjując „na pamięć“, można się tak pomylić, że przekopjowana lub ntedokopjowana odbitka uratować się już nte da. Dlatego koniecznie posługiwać się należy światłomierzem³); kopjując bez niego „na oko“, nietylko doznaje się częstych niepowodzeń, lecz ponadto nie ma się możności zbadania ich przyczyny.

Odbitki wykopjowane najlepiej wołać zaraz, gdyż garbowanie gumy postępuje nadal, nawet bez udziału światła, zwłaszcza we wilgoci. Wywoływanie można przedsiębrać w pełnem świetle, gdyż przedewszystkiem wkłada się odbitkę do wody i wodą zimną się wywołuje, a mokra guma nie jest czuła na światło. Woda, w której leżą odbitki, zabarwia się wkrótce na żółto od rozpuszczającego się chromu i należy ją zastępie świeżą. Kołysząc lekko wanienką, aby usunąć bańki powietrza z powierzchni odbitki, pozostawiamy ją we wodzie przez czas dłuższy warstwą na dół, podnosząc ostrożnie od czasu do czasu z wody, aby zobaczyć, o ile wywoływanie postąpiło, to znaczy, o ile guma nienaświetlona rozpuściła się we wodzie i spłynęła z papieru wraz z farbą. Odbitki normalnie wykopjowane wywołują się powoli ; po kilkunastu minutach pokazują się zaledwie zarysy obrazu i dopiero w 1—2 godzinach wołanie jest ukończone. Odbitka kopjowana za krótko wydaje się we wołaniu początkowo pozornie dobrą; obraz wyjaśnia się szybko, za parę minut wygląda prawie gotowy, ale za to w minutach następnych spływa farba naprzód z półtonów, a potem z cieni, i pozostaje czysty papier; co najwyżej czasem w cieniach najgłębszych nieco farby zostanie.

Odbitka przekopjowana zaledwie po 2—3 godzinach moknięcia we wodzie okazuje dopiero zarysy obrazu; zostawiamy ją więc we wodzie przez noc i na drugi dzień mamy zwykle kopję wywołaną, o ile nie była zbyt znacznie przekopjowana. Jeżeli i w tym długim (10—15 godzin) czasie nie wywoła się obraz znośny, próbujemy użyć wody cieplejszej, a gdy i to nie pomaga, zakwaszonej 1 °/₀ kwasem (solnym lub innym), albo dodajemy do wody potaszu (węglanu potasowego), sody lub soli kuchennej (5°/e).

Podobne jest zastosowanie penzla, Dobrze jest mieć ich dwa lub trzy, każdy bardzo miękki, o włosie delikatnym. Pierwszym, najgrubszym, zaczynamy wywoływanie, przecierając leciutko leżącą we wodzie na dnie wanienki odbitkę³). Gdy to niezbyt pomaga, naciskamy trochę więcej, zawsze jednak ostrożnie, gdyż światła są bardzo delikatne i łatwo się

(str. 144):

Przyglądając się odbitkom wywołanym już i suchym, spostrzeżemy często zmianę w ich barwie. Czarna ma odcień zie-lonawy, niebieska wygląda brudno, również jakby z domieszką zielonej i szarej. Podobnież i światła nie są często białe, lecz zabarwione żółtawo lub szarawo. Pochodzi to z pozostałych we warstwie związków chromu, z których chromian tlenku chro_ mowego (Cr₂ 0₃ Cr0₃) jest brunatny, a tlenek chromowy (Cr₂ O3) zielonawo szary.

ścierają. Sposób stosowania penzla może być różny : albo przeciągamy nim całą odbitkę raz koło razu od brzegu do brzegu pionowo i poziomo, alboteż prowadzimy po niej penzel w ruchach okrągłych. Do wybierania świateł służy penzel mniejszy, o włosie twardszym, jednak nie szczecinowy. Na odbitce wyjętej z wody zbieramy nim farbę w miejscach, które mają byd jaśniejsze.

Do uwolnienia odbitek od nierozłożonych soli chromowych służą kąpiele oczyszczające. Pierwotnie używano do tego celu 8°/₀ roztworu ałunu potasowego (A1₂K₂S0₄); lepszy jest ałun chromowy (K₂S0₄ -f- 3Cr₂S0₄) bo, jako fjołkowo zabarwiony, jest łatwy do rozpoznania w * roztworach, a działając wydatniej, może być użyty w roztworze tylko 5°/₀-owym. W podobnym celu służy — nie posiadający zresztą własności garbujących — dwusiarczyn sodowy (Natrum bisulphurosum, Na₂ Sa 0₅) w 2°/₀ roztworze, lub sól kuchenna 5°l₀. Po kąpieli oczyszczającej należy, celem wydalenia z papieru jej śladów, wypłukać odbitkę we wodzie, a po wysuszeniu można ją uważać za ostatecznie gotową, pominąwszy poprawki retuszem.

Spostrzeżenie Hennenberga (1892), że na wywołanej już i suchej warstwie gumowej można po nałożeniu nowej warstwy drugi raz kopjować, miało dla rozwoju sposobu gumowego znaczenie doniosłe. Kopjowanie jednokrotne bowiem nie zdoła oddać całej skali negatywu ; albo uzyskamy szczegóły w cieniach ze stratą świateł, alboteż (przy kopjowa-niu długiem) uzyskamy wprawdzie światła szczegółowe, ale zato cienie będą jednolitą ciemną płaszczyzną. Jeżeli tedy, krótko kopjując, uzyskujemy szczegóły w cieniach, a przez dłuższe kopjowanie szczegóły świateł, to kopjując dwa razy różnie długo na jednym papierze, uzyskamy i cienie i światła. Kopjowanie dwukrotne wystarcza we wielu wypadkach, jednak nie we wszystkich; to też nie rzadko zastosowuje się kopjowanie trzy i czterokrotne. W kopji potrójnej jest zwykle skala o dostatecznej długości; kopjowanie pierwsze daje szczegóły w światłach, drugie w półtonach, trzecie w cieniach. Odpo wiednio do tego modyfikujemy w każdem kopjowaniu ilość farby i długość jego trwania. Od czego zaczniemy, jest to na wygląd odbitki niemal bez wpływu; ponieważ jednak na warstwie gumowej następna warstwa trudniej się utrzymuje niż

wprost na papierze, przeto zacząć najlepiej od cieni, czyli (jak się technicznie mówi) od kopjowania „siły“, poczem następują półtony, a na końcu światła, czyli „lazur“. Gdy światła kopju-jemy farbą kryjącą, należy od nich zaczynać.

Kopjowanie kilkakrotne zmienia znacznie charakter gumy ; w miejsce ziarnistości farby, wybitnej w kopjowaniu jednorazowem, warstwa jest jednolita, zamknięta naprzód w cieniach, a dalej i w światłach ; obraz staje się ciężki i bardzo silny. Nie należy jednak zapominać, że z każdem kopjowaniem wzrasta i siła obrazu chromowego, którego ton brunatny nie do wszystkich barw jest stosowny. Przez działanie kąpieli oczyszczającej zmienia on wprawdzie barwę na szaro zieloną, ale i to wpływa na ton pierwotny użytej farby, przeważnie na niekorzyść. Tern się tłómaczy, dlaczego np. ton fjołkowy, bardzo pożądany do niektórych portretów, trudno w gumie otrzymać w czystości i świetności wymaganej ; podobnież łamie się barwa niebieska i inne.

Ważną przy kopjowaniu rzeczą jest dokładne dostosowanie konturów negatywu do odbitki za każdem razem, gdyż kontury te muszą przy każdem kopjowaniu zupełnie się kryć, czyli dokładnie padać na siebie. Do tego celu można oklejić brzeżki negatywu czarnym papierem; obwódka ta wyjdzie biało na obrazku już za pierszem kopjowaniem i łatwo jest następnie negatyw tak do papieru (większego zwykle, niż negatyw) przyłożyć, aby w kopjoramie nigdzie ani linijka białego brzeżka poza negatyw nie wystawała. Niektórzy radzą sobie w ten sposób, że negatyw i dokładnie pod kątem prostym ucięty róg papieru wciskają w jeden kąt kopjoramy. Można także oznaczyć tuszem na brzegach negatywu odpowiednie znaczki, n. p. we formie —. —, przez co się one na odbitce wykopjują i potem, o ile papier nie jest zbyt gruby, łatwo jest w przeźroczy znaczki te do siebie dostosować⁴).

Kopjując kilkakrotnie, można za każdym razem użyć nieco innej farby, a takie, choćby nieznaczne, różnice w tonie bar-wyświateł i cieni są środkiem bardzo dzielnym do podniesienia efektu obrazu. N. p. obraz, kopjowany błękitem berlińskim, uzyskuje dopiero wtedy w cieniach soczystość i głębokość, gdy przy kopjowaniu cieni dodamy do farby błękitnej nieco czarnej, lub fjołkowo czarnej (Neutraltinte); podobnież czerwony ton sangwiny (Rötel) wymaga podniesienia cieni przez dodatek barwy brunatnej lub purpurowej. Jakich się farb użyje i jakich tomów, jest to zawisłe w pierwszej linji od tematu zdjęcia, a w dalszej od smaku artystycznego wykonawcy. W ogólności można powiedzieć, że tony zimniejsze nadają się do świateł, a ciepłe do cieni, jakkolwiek mogą tu być liczne wyjątki. Przez dobór odpowiedni kilku barw różnych można otrzymać obrazy o kolorach nieraz prawie naturalnych.

Do kopij w kilku barwach zaliczyć należy także fotogramy jednobarwne, lecz sporządzone na kolorowym papierze. Portrety wyglądają dobrze na tle żółtawem, efekty wieczorne w krajobrazach kopjowane czarno niebieską farbą na tle czerwonem. Podobnież użyć można dwu różnych barw w kopjowaniu kil-kakrotnem. Krajobraz zimowy ze światłami żółtawemi a cieniami fjołkowymi da efekt bardzo piękny, pomimo, że może w naturze takich zestawień barw nie było.

Dla lubiących wygodę są w handlu papiery kilku fabryk, dające odbitki zbliżone do gumowych. Z nich papier Hoch-heimera znalazł dość licznych zwolenników, zwłaszcza wśród fotografów zawodowych, gdyż umożliwia otrzymanie całego szeregu odbitek w tonie dokładnie tym samym. Papier wygląda bardzo silnie zabarwiony, w przeźroczy jednak jest stosunkowo przejrzysty. W przeciwieństwie do typowego papieru gumowego posiada skalę wcale długą, a więc i negatywów wymaga dobrze przerobionych, kontrastowych, nawet twardych. Z negatywów miękkich otrzymuje się odbitki mdłe, monotonne. Wyrabiany jest w kilku kolorach; podkład papierowy jest gładki, lub szorstki i ziarnisty; do małych formatów przeznaczona jest osobna sorta papieru, dająca odbitki bardzo delikatne. Dokładny sposób użycia podaje fabryka; tu tylko wspomnieć wystarczy, że prócz polecanej przez fabrykę papki drzewnej, można z równą korzyścią użyć do wywoływania penzla.

Inne wyroby (Fresson, Artigue, Biihler), są co do efektu podobne, a sposób ich zużywania podany jest dokładnie przy każdym pakiecie tych papierów.

XVI.

Sposób olejowy.

Sposób pigmentowy i ozobromowy ma za podstawę własność żelatyny zgarbowanej nierozpuszczania się we wodzie ciepłej i zatrzymywania w sobie barwika. Ponadto ma żelatyna (i inne koloidy) drugą cenną własność, a to przyjmowania lub odtrącania farb tłustych ze swej powierzchni zwilżonej, żależnie od stopnia jej zgarbowania. Na tej własności żelatyny polega światłodruk, podany przez Poitevin’a w roku 1855, a sposób olejowy nie jest niczem innem, jak wykonywaniem światłodru-ków na małą skalę bez urządzeń maszynowych.

Jeżeli papier żelatynowany (n. p. papier pod przenoszenie powtórne pigmentów) naczulimy w dwuchromianie według przepisu na str. 143 i wysuszymy, otrzymamy po wykopjowaniu pod negatywem obraz brunatny na tle żółtem. Po wypłukaniu we wodzie związków chromowych pozostanie na papierze tylko czysta żelatyna, zgarbowana najsilniej w cieniach obrazu, mniej w półtonach, a niezgarbowana prawie wcale w światłach. Ten niewidzialny dla oka obraz możemy zabarwić na kolor dowolny, jeżeli na papier mokry nałożymy farbę drukarską za-pomocą wałka. Farba przylgnie tylko do miejsc zgarbowanych, a żelatyna wilgotna odtrąci ją w miejscach niezgarbowanych. Ponieważ stosowane są tu farby tłustawe, sposób ten otrzymał nazwę olejowego.

W praktyce sporządza się odbitki olejowe na dowolnym papierze, powleczonym warstewską żelatyny niezgar-bowej⁵). Do powlekania papieru gładkiego służy 10% roztwór żelatyny, do ziarnistego i torszonowego wystarczy 6—8°|₀. Żelatynę w listkach (kuchenną, lub Nelsona) moczy się naprzód przez godzinę we wodzie zimnej, poczem ogrzewa się wodę i miesza w niej żelatynę aż do zupełnego rozpuszczenia. Papier, rozpięty gładko na desce pluskiewkami lub przypinkami szklanemi (fig. 72), smaruje się ciepłym roztworem żelatyny zapomocą gąbki lub penzla szerokiego. Papiery gładkie mniejszych rozmiarów można także żelatynować w ten sposób, że ciepły roztwór żelatyny wlewa się do wanienki i na roztwór kładzie się arkuszyk papieru, aby na nim pływał tylko jedną powierzchnią. Dla uniknięcia baniek powietrza należy papier ująć obiema rękami za dwa brzegi przeciwległe i wygięty łukowato w dół położyć zwolna na roztwór żelatyny, aby początkowo tylko część środkowa papieru zetknęła się z płynem, poczem opuszcza się stopniowo brzegi, aby kolejno na płyn opadały. Gdy papier poczyna się na brzegach zwijać do środka, należy go ująć za dwa rożki przyległe i podnosząc powoli z płynu, aby nadmiar żelatyny ściekał ku końcowi przeciwległemu, odjąć go wreszcie zupełnie i zawiesić do wysuszenia na kleszczykach za te same rożki, za które wyjęliśmy go z płynu. Papier żelatynowany da się po wysuszeniu przechowywać bardzo długo w miejscu wolnem od wilgoci, korzystne jest zatem żelatynować większą ilość papieru na zapas. Jeżeli zależy na tern, aby papier żelatynowy miał powierzchnię matową, można do powlekania użyć mieszaniny żelatyny z krochmalem, n. p. rozmieszać 5 gr. krochmalu (pszennego, ryżowego lub maranty) w 50 cm³ wody zimnej, poczem ogrzać aż do utworzenia się kleju przejrzystego, a osobno rozpuścić w sposób powyżej opisany 10 gr. żelatyny w 100 cm³ wody i oba ciepłe roztwory zmieszać ze sobą, poczem powlekać papiery, jak to właśnie podano.

fig. 72.

Naczulanie papieru odbywa się przy świetle sztucznem. Płyn naczulający składa się z dwuchromianu potasowego lub amonowego, a ponieważ od stopnia jego rozcieńczenia zależy • charakter odbitki olejowej, należy go dostosować do charakteru negatywu i do zamierzonego efektu. Im słabszy jest roztwór dwuchromianu, tern silniejsze będą kontrasty obrazka i tern miększy negatyw jest wymagany. Przez stężenie roztworu natomiast można z negatywów za silnych, nawet twardych, otrzymać odbitki harmonijne. Podobnież należy w zimie używać roztworu gęstszego, niż w lecie^ gdy światło 'jest bardzo silne. Normalny płyn naczulający składa się z 3°/₀ roztworu dwuchromianu we wodzie; do klisz słabych i mdłych można użyć 2%, a nawet 1%. do zbyt kontrastowych 5°/₀ lub nawet 8%. Naczulanie odbywa się w taki sam sposób, jak żelatynowanie, zatem albo przez smarowanie papieru roztworem, albo przez ułożenie go stroną żelatynowaną na roztworze do wanienki nalanym, albo wreszcie przez zanurzenie papieru zupełnie w roz-

tworze. Naczulając penźlem lub gąbką, można użyć roztworu 6% dwuchromianu amonowego i dodać doń równą ilość alkoholu (denaturalu) lub acetonu, co powoduje szybkie schnięcie papieru naczulonego (10—20 minut). Papier naczulony należy suszyć jak najszybciej, gdyż schnięcie powolne spowodować może ogólne zamglenie odbitki. Po naczuleniu nie da się papier długo przechowywać (w lecie 2—3 dni, w zimie 4 — 7 dni), zatem nie należy naczulać naraz zbyt wielkiej ilości na zapas.

Kopjowanie trwa bardzo krótko wobec 2—3 razy większej czułości, niż n. p. papieru celoidynowego, a odbywać się może w świetle słonecznem lub rozprószonem i to bez fotometru, gdyż papier naczulony ma barwę żółtą, a obraz na nim ukazuje się w tonie brunatnym, zatem postęp kopjowania jest widoczny. Naświetlać jednak aż do pojawienia się na papierze szczegółów w światłach najwyższych byłoby za długo, należy zatem kopjowanie ukończyć wtedy, gdy w światłach koń-czystych papier jeszcze nie zaczyna brunatnieć. Zaraz po wy-kopjowaniu należy papier zanurzyć przy świetle niezbyt silnem do wanienki z wodą i wodę tę zmieniać aż do zupełnego wypłukania żółtego chromu z papieru, poczem można papier wysuszyć, albo też odrazu przystąpić do nakładania nań farby.

Papier, powleczony żelatyną miękką i naświetlony pod negatywem, nabiera po dłuższem (\—1 godziny) moknięciu we wodzie t. zw. reljewu. W miejscach niezgarbowanych nasiąka żelatyna wodą tak dalece, że pęcnieje i tworzy wypukłości. Można je spostrzedz zwłaszcza w miejscach, gdzie silny cień graniczy z jasną płaszczyzną, gdy na wyjętą z wody odbitkę patrzymy z ukosa. Żelatyna twardsza, lub nieco podgar-bowana (n. p. na papierach pod przenoszenie podwójne) wymaga podwyższenia ciepłoty; należy zatem zanurzyć odbitkę na kilka minut do wody letniej, a nawet ciepłej (lecz nie gorącej), aby reljew wystąpił. Obraz na odbitce widoczny jest jedynie jako mniejsze lub większe wypukłości żelatyny, gdyż brunatny ton tlenku chromowego wyjaśnił się we wodzie płuczkowej na szaro zielowany⁶). Te wypukłości, zawierające w sobie wiele wody, nie dozwalają osiadać na nich farbie tłustawej, która utrzyma się jedynie na miejscach zgarbowanych.

Jakkolwiek sposób ten otrzymał nazwę olejowego, to jednak farby, w malarstwie olejnem używane, nie dadzą się tu zastosować, jako zbyt rzadkie. Sposób olejowy wymaga farb znacznie gęstszych, podobnie jak światłodruk. Nadają się tu farby drukarskie, przeznaczone do druku ilustracyj, podobnież

farby litograficzne⁷). Gęstość, czyli twardość farb zastosowana być musi do miękkości żelatyny na papierze, czyli do stopnia jej zgarbowania; zatem odbitki króciej kopjowane wymagają farb miększych, niż kopjowane dłużej. Podobnież farba miększa (rzadsza) daje delikatniejsze przejścia od świateł do cieni czyli miększy charakter odbitki, niż farba gęsta i twarda. К o-1 o r farb jest nieograniczony, a stosuje się do przedmiotu obrazu i do efektu zamierzonego.

Nakładanie farby odbywać się może zapomocą walca ręcznego, maszyny lub penzla. Ten ostatni sposób jest nietylko najprostszy, ale nadto daje największą swobodę we wydobywaniu i podkreślaniu miejsc charakterystycznych na obrazie, co jest właśnie jedną z największych zalet sposobu olejowego ze stanowiska artystycznego. Zatem technika penzlowa zdobyła sobie najwięcej rozpowszechnienia. Penzle tu stosowane mają swą formę określoną ; nie posiadają końca ostrego, lecz zakończone są szeroko, o powierzchni końców własów prawie płaskiej, lekko tylko wypukłej, stąd penzel ma kształt zbliżony do kopytka (pied de biche). Penzli tych należy mieć kilka i to o różnej grubości; małe zakończone są prostopadle do trzonka, większe zaś ścięte nieco ukośnie. Włos musi być dość miękki, ale bardzo sprężysty, stąd najlepiej nadają się penzle z włosów tchórza (Iltis), w rozmiarach większych także szczecinowe.

Nakładanie farby wymaga pewnych przygotowań. Farbę wyciskamy z tubki cynowej lub nabieramy końcem noża z pudełeczka blaszanego i rozgniatamy ją szpachtlą we warstewkę jak najcieńszą na czystej szybce szklanej, Następnie wyjmujemy odbitkę z wody zimnej, w której mokła dotychczas, kładziemy ją obrazem na zewnątrz na położony na stole podkład dobrej bibuły⁸), a położywszy na obraz suchą bibułę, przyciskamy ją do obrazu wałkiem gumowym lub kantem ręki, aby zebrać z obrazu nadmiar wody. Gdy, patrząc na odbitkę z ukosa, nie dostrzeżemy na niej żadnych miejsc mokrych, stawiamy penzel całą powierzchnią na farbie, roztartej na szybce, i tupiąc lekko penzlem po różnych miejscach szyby, nabieramy farbę na jego końce. Teraz przykładamy powierzchnię penzla do odbitki, wybierając miejsce jej najbardziej charakterystyczne (n. p. oczy na zdjęciu portretowem) i poczynamy lekko tupać po odbitce penzlem, trzymanym w palcach prawie prostopadle, wskutek czego farba z końców penzla osadzać się poczyna na obrazie. Zrazu powstaje tylko ciemna plama, ale im dłużej penzlem tupiemy, tern bardziej wyjaśniają się światła, a cienie nabierają siły. Od czasu do czasu nabieramy świe-

żej farby w penzel, tupiąc nim po szybce z rozsmarowaną na niej farbą, i coraz to dalsze partje obrazka farbą pokrywamy. Do tego nakładu początkowego używamy penzla najgrubszego.

Gdy już cały obrazek pokryły jest farbą dość równomiernie, zaczynamy drugim, mniejszym penzlem obróbkę szczegółów. Boczne partje obrazka będą we większości wypadków mogły pozostać nawpół obrobione, niejako naszkicowane, natomiast przedmiotowi głównemu poświęcamy całą staranność. Cieniom jego dodajemy ciągle nowej farby, dopóki ją obraz przyjmuje, poczem dalej tupiemy penzlem, aż światła staną się zupełnie czyste, a półtony zróżnicowane. Zasadą jest, aby penzlem tupać bardzo lekko, zawsze w kierunku prostopadłym do papieru, a nie używać nigdy nacisku mięśniowego; jedynie we wypadkach wyjątkowych, gdy idzie o zebranie zupełne farby z pewnego punktu obrazka, uderzamy w ten punkt raz lub dwa z pewnej wysokości małym penzlem bez farby. Ruchy penzla poziome, podobne do zmiatania, zmiotłyby rzeczywiście farbę z wypukłych świateł, a osadziły ją w zagłębieniach cieni; posunięć takich należy zatem unikać. Gdy przedmiot główny jest już zupełnie wykończony, przechodzimy do partyj pobocznych, które wymagają mniejszej staranności ; zwykle nawet wskazane będzie pozostawić je w pewnem zamgleniu, przez co przedmiot główny występuje tern wybitniej. Rzecz prosta, że można poszczególnych części obrazka wcale farbą nie tykać i w ten sposób uzyskać taki sam wynik, jaki n. p. na portretach osiągamy zapomocą winiet; podobnież można farbą rzadszą wydobyć obłoki na niebie, lub zbyt słaby rysunek w światłach najwyższych.

W początkach nie idzie jednak wszystko odrazu tak gładko, jako to właśnie przedstawiliśmy. Nieraz okaże się, że farba nie chce czepiać się odbitki; zaledwie w najgłębszych cieniach nieco jej na papierze pozostanie. Jest to oznaka, że farba jest za gęsta, lub na odwrót, że odbitka była niedokopjowana ; należy zatem na przyszłość silniej kopjować, a dla gotowej już teraz odbitki rozrzedzić nieco farbę na szybce, do czego wystarczy jedna kropla terpentyny (lub »Robersons medium“). Jeżeli natomiast farba osadza się łatwo zarówno w cieniach, jak w światłach i po dłuższem tupaniu pokrywa je bez wyjaśnienia, należałoby farbę uczynić gęstszą, co jednak w praktyce nie łatwo uskutecznić; można zostawić farbę rozsmarowaną przez dzień lub pół dnia na szybce szklanej, aby podeschła, lepiej jednak jest użyć farby twardszej, fabryki bowiem dostarczają farb różnej gęstości. Nieraz i farba najgęstsza nie da wyników, a to wtedy, gdy odbitka jest znacznie przekopjowans lub gdy jej warstewka żelatynowa jest zgarbowana nadmiernie, n. p. przez długie przechowywanie papieru naczulonego, przez zaświetlenie go, przez działanie na papier żelatynowy gazów,

formaliny i t. p. Tymczasem stopień zgarbowania żelatyny jest jest rzeczą najważniejszą w sposobie olejowym, gdyż tu właśnie owo zgarbowanie umożebnia powstanie obrazu. Gdy zatem żelatyna zgarbowana jest w światłach niemal tak samo silnie, jak w cieniach, niemożliwe jest tworzenie się odpowiednio wysokiego reljewu przez nasiąkanie żelatyny wodą.

Wybitność reljewu powiększyć można przez zanurzenie odbitki we wodę letnią, a nawet ciepłą; czynić to jednak należy ostrożnie i stopniowo, aby żelatyna nie rozpuściła się w światłach i nie spłynęła z papieru. Po napęcznieniu we wodzie ciepłej należy odbitkę zanurzyć na kilka minut do wody całkiem zimnej, nim podejmie się nakładanie farby penzlem. W podobnym celu (podwyższenia relewju) służy kąpiel z kwasu solnego lub octowego (2—5°/₀) z wodą zimną, lub też kąpiel w amoniaku rozcieńczonym, we wodorotlenach etc. (⁹/,—2%)⁹)⁹

Również sposób nakładania farby wymaga pewnej wprawy; w początkach tapie się penzlem zwykle za mocno, suwa się nim po papierze, alboteż nabiera się na końce włosów zbyt wiele farby naraz, skutkiem czego włosy się zlepiają i tworzą na odbitce grudki, nadające jej wygląd ospowaty. Przyczyna niepowodzeń tkwić może także w zbyt krót-kiem nasiąknięciu warstwy żelatynowej wodą lub w niedokła-dnem zebraniu wody z powierzchni papieru bibułą, skutkiem czego penzle zamokną i tworzą plamki jasne na odbitce. O to, aby odbitka wyschła podczas nafarbiania, nie należy się obawiać, gdyż papier, na którym ją sporządziliśmy, oraz leżąca pod nim bibuła, zatrzyma przez cały czas zasób dostateczny wilgoci. Tylko u odbitek olejowych wielkich rozmiarów (ponad 24X30 cm), mogą rzeczywiście brzegi ich zacząć przysy-chać już podczas nakładania farby; wówczas należy zanurzyć papier na kilka minut do wody, a potem zebrać nadmiar wody położoną na nim bibułą. Gdyby przez to nieco ucierpiał obrobiony poprzednio nakład farby, można go naprawić w kilkunastu ruchach penzla, te miejsca bowiem, na których raz farba osiadła, przyjmują ją potem bardzo łatwo.

Po ukończeniu nakładania farby można odbitkę powiesić do wysuszenia. Papier schnie wprawdzie rychło, ale farba wymaga nieraz kilku ^ tygodni, nim jest sucha o tyle, aby bez uszkodzenia jej można było odbitkę naklejać lub retuszować. Przyspieszyć można wyschnięcie farby zanurzeniem (suchej) odbitki, w benzynę lub czworochlorek węgla (trichlore-tylen) na kilka minut. Retuszuje się odbitki olejowe temi sa-memi farbami, które nakładano na nie penzlem ; światła wybiera się zaciętą ostro gumą do radyrowania.

Wykończona w ten sposób odbitka przedstawia nam zupełnie to samo, czem w technice światłodrukarskiej jest obraz, uzyskany farbą nałożoną zapomocą walca na warstewkę żelatynową, którą powleczono szybę z grubego szkła lustrowego. Odbitkę olejową można uważać już za ostatecznie gotową, ale równie dobrze można, podobnie jak przy światłodruku, przenieść z niej farbę na inny podkład. Położywszy na świeżo nałożonej farbą odbitce olejowej czysty papier i przepuściwszy je razem przez walce prasy światłodrukarskiej, spostrzeżemy, że farba osadziła się na nowym papierze, a na pierwotnej odbitce olejowej pozostał tylko jej ślad tu i ówdzie. Odbitkę tę możemy ponownie nałożyć farbą, co pójdzie teraz znacznie łatwiej i szybciej, niż pierwszym razem, poczem znowu można przenieść z niej farbę na nowy, czysty papier. W ten sposób odbitka olejowa staje się niejako kliszą, z której możemy przenosić obraz na inny papier w liczbie dowolnej. Przenoszenie to opisane jest w rozdziale następnym (XVII).

XVII.

Sposób bromolejowy.

Jeżeli jakąkolwiek kopję srebrową na papierze żelatynowym-zanurzymy w garbik (według przepisu na str. 153.), ciemny osad srebrowy zmieni się po pewnym czasie na jasno ceglasty,, a zarazem żelatyna w tych miejscach zgarbuje się mniej lub więcej. Po dokładnem wypłukaniu otrzymamy na papierze tylko bezbarwny reljew żelatynowy, który możemy uczynić widzialnym, nakładając nań farbę pehzlem, jak to wyżej przedstawiono. Jest to sposób bromolejowy.

Brom olej zatem ma się do sposobu olejowego tak samo, jak ozobromja do sposobu pigmentowego. Przeznaczone 4 do bromoleju odbitki srebrowe muszą jednak, w przeciwieństwie do ozobromji, mieć warstewkę żelatynową zgarbowaną nie całą, lecz tylko w tych miejscach, na których znajduje się strąt srebrowy. Stąd nie nadają się na bromolej odbitki na papierach z warstewką już zgarbowaną, jaką mają n. p. niektóre papiery bromosrebrowe (Gelatoid). Niezbyt znaczne podgarbowanie warstewki żelatynowej usunąć • można kąpielą z 5—10% kwasu solnego, siarkowego, lub octowego, poczem należy we wodzie kilkakrotnie zmienianej usunąć resztki kwasu z warstewki.

Odbitka srebrowa, na której ma powstać obraz bromolejowy, może być sporządzona na dowolnym rodzaju papieru, a więc równie dobrze na bromosrebrowym, jak na chlorobro-mosrebrowym (gazowym), a nawet wykopjowującym (aristo) jeżeli go się nie złotuje, tylko utrwali w podsiarczynie sodowym. Warunkiem jest oczywiście, aby papier miał warstewkę żelatynową, nie nada się tu zatem ani papier celoidynowy, ani białkowy (albumin), ani żywiczny, ani krochmalowy (maranta). Nie szkodzi natomiast, jeżeli warstewka żelatynowa zawiera nieznaczny (2%) dodatek krochmalu dla nadania jej powierzchni matowej. Sam rodzaj powierzchni jest bez wpływu na wynik bromoleju; można tedy stosować równie dobrze papiery z powierzchnią błyszczącą, jak z lekkim połyskiem jedwabistyru (półmatowe), całkiem matowe, a nawet chropawe i torszonowe. Farba jednak wnika łatwiej w powierzchnie gładkie, zatem na początek unikać należy papierów zbyt szorstkich.

W porównaniu ze sposobem olejowym przedstawia brom-olejowy tę korzyść, że przy użyciu papierów wywoływanych nie wymaga światła dziennego i negatywów powiększonych* można bowiem wprost małe negatywy powiększać na papierze bromosrebrowym i uzyskiwać na nich duże obrazy bromolejowe. Równie dobrze można użyć do bromoleju i odbitek stykowych, uzyskanych w kopjoramie przez nałożenie papieru srebrowego na negatyw i naświetlenie.

Wywoływać należy równie starannie, jak zwykłe kopje lub zwiększenia bromosrebrowe. Nada się dobrze każdy rodzaj wołacza, przeznaczonego do papierów; warunkiem jest tylko, aby nie zawierał zbyt wielkiej ilości węglanów (potasz* soda), gdyż skoro ich jest więcej niż 2 */2% (a więc więcej niż 25 gr. na litr wołacza rozcieńczonego do użytku), wtedy nadmiar węglanu powoduje podgarbowanie warstewki żelatynowej papieru *).

Obraz normalnie wyświetlony i starannie wywołany utrwala się w podsiarczynie sodowym z dodatkiem dwusiar-czynu, a więc w utrwalaczu kwaśnym, takim, jaki służy zwykle do klisz bromosrebrowych i papierów. Utrwalacz ten nie powinien jednak zawierać dodatków garbujących (ałun, formalina, chlorek glinowy), ani zbyt wielkiej ilości dwusiarczynu. Po utrwaleniu należy odbitkę wypłukać bardzo starannie ze śladów podsiarczynu, gdyż ślady te wystąpiłyby potem na jaw jako plamy brunatne w cieniach obrazu. Kąpiel ta może być stosowana zaraz po wypłukaniu odbitki, albo taż później po wysuszeniü jej i ponownem zmiękczeniu we wodzie. Woda płuczkowa i woda do nastawiania roztworów nie śmie zawierać śladów żelaza, gdyż ono działa w bromoleju jako katalizator i spowo-

, ~ •«*

*) Na polecenie zasługuje wołacz amidolowy w roztworze kwaśnym, podany przez H. Ba ker a:

1    litr wody przegotowanej i jeszcze ciepłej 40 gr. metadwusiarczynu potasowego

20 gr. siarczynu sodowego krystalicznego

2    gr. bromku potasowego

10 gr. amidolu (diamidofenolu).

Dla zwolenników metolu z hydrochinonem nada się wołacz, nastawiony w ten sposób:

1 litr wody destylowanej

1    gr metolu

3 gr. hydrochinonu 35 gr. siarczynu sodowego 25 gr. węglanu sodowego

2    gr. bromku potasowego.

Po rozpuszczeniu składników w porządku powyższym otrzymuje się roztwór gotowy do użytku, utrzymujący się kilka tygodni bez rozkładu we flaszkach pełnych i dobrze zakorkowanych.

dowałoby zgarbowanie warstewki żelatynowej na całym obrazie¹⁰).

Płyn, przeznaczony do ozobromji, garbowałby tu żelatynę nieco za słabo, zatem do bromoleju używa się garbika, złożonego nie z żelazicjanku, lecz z chlorku lub bromku mie-dziawego.

W zetknięciu ze strątem srebrowym rozkłada się chlorek miedziawy, tworząc chlorek srebrowy, a miedź łączy się z kwasem siarkowym na siarkan miedziawy. Uwalniany wodór rozkłada kwas chromowy na wodę i dwutlenek chromowy, który właśnie garbuje żelatynę w tych miejscach, w których się sam wydziela z rozłożonego kwasu chromowego, a więc w tych, w których był strąt srebrowy.

Oddziaływanie to przedstawia się we wzorach chemicznych następująco:

CuS0₄ -f 2NaCl = CuCJ₂ + Na₂S04 CuCJj -f 2Ag = Cu 4- 2AgCl Cu + S0₄H, = CuS0₄ 4 H2 H₂ -f- Cr0₄Hj = CrOj 4 2H2O.

Punktem wyjściowym jest tu tedy obraz srebrowy we warstewce żelatyny niezgarbowanej. Wybór papieru pod odbitkę srebrową jest zatem niemal nieograniczony; powierzchnie gładkie, satynowane, nawet lśniące, nadadzą się tu równie dobrze, jak matowe, ziarniste, szorstkie i torszonowe. U papierów matowych i szorstkich zawiera ich warstewka żelatynowa nieraz znaczny dodatek krochmalu (maranty) celem odjęcia powierzchni wszelkiego połysku, a to jest już właściwością ujemną dla bromoleju, gdyż warstewka krochmalowa przyjmuje z łatwością farbę drukarską także w tych miejscach, w których powinnaby pozostać czysta zupełnie.

Przy przetłokach olejowych dołącza się nadto warunek, aby powierzchnia papieru nie była zbyt grubo ziarnista, gdyż z powierzchni szorstkich przetłok odbywa się z trudnością i nierównomiernie.

Naświetlenie papieru srebrowego pod negatywem w kopjoramce (przy odbitkach stykowych) lub w rzutniku (przy zwiększeniach) powinno być tak dobrane, aby obraz był nienaganny technicznie. Dobrych wyników nie da ani odbitka nie-doświetlona, męczona długo we wołaczu dla wydobycia szczegółów w światłach, ani też odbitka prześwietlona, ze światłami zamglonemi i cieniami bez siły. Nawet „oczyszczanie“ świateł przez wybielanie ich osłabiaczem Farmera nie na wiele się przyda, gdyż farba drukarska czepia się papieru także w tych miejscach, w których osłabiacz usunął wszelki strąt srebrowy,

Odbitka srebrowa, przeznaczona pod bromolej, może być utrwalona lub nie, zależnie od tego, czy zamierzamy poddać ją garbowaniu zaraz po sporządzeniu, a więc po skopjowaniu lub wywołaniu, czy też czynność garbowania i utrwalania odkładamy na później.

zwłaszcza po wołaczach, garbujących żelatynę choćby lekko (pirogallus, pirokatechina).

Zważyć natomiast należy, jeżeli odbitki wykonywamy na papierach wywoływanych, że wpływ na osadzanie się farby drukarskiej ma wyłącznie powierzchnia, a nie głąb warstewki. Gdy zatem odbitkę sporządzamy z negatywu zbyt miękkiego i wywołujemy ją długo dla uzyskania siły dostatecznej w cieniach, wówczas część znaczna strątu srebrowego, użyczająca właśnie cieniom siły, znajduje się nie na powierzchni papieru, lecz tkwi w głębi warstewki żelatynowej, a te głębsze pokłady srebra nie mają już wpływu na późniejsze osadzenie się farby drukarskiej.

Wybór wołacza jest dowolny; warunkiem jest tylko, aby wołacz nie zawierał nadmiernej ilości ciał rozmiękczających żelatynę (węglany, wodorotlenki, amonjak), ani dodatków garbujących (formalina); zazwyczaj jednak recepty na sporządzanie wołaczów nie zawierają nadmiaru dodatków podobnie szkodliwych.

Utrwalacz kwaśny, zawierający obok podsiarczynu sodowego także ług siarczynowy, siarczyn zakwaszony, dwu-siarczyn sodowy, lub metadwusiarczyn potasowy, jest w brom-oleju równie dobrze przydatny, jak utrwalacz obojętny, złożony z roztworu wodnego samego tylko podsiarczynu sodowego lub amonowego. Szkodliwe byłoby tylko zbyt silne zakwaszenie utrwalacza, jako odgarbowujące żelatynę, albo też dodatki garbujące, jak ałun, formalina, chlorek glinowy i t. p. Szkodliwy byłby również roztwór chlorku sodowego (soli kuchennej) lub amonowego, jako działający rozkładczo na nadtlenek chromowy, wytwarzany w kąpieli garbikowej podczas jej oddziaływania na strąt srebrowy, co oczywiście przeciwdziałałoby garbowaniu warstewki żelatynowej.

Skład chemiczny kupnych soli utrwalających, dających utrwalacze gotowe po rozpuszczeniu ich w podanej ilości wody, nie zawsze jest znany, stąd też wskazane jest nie posługiwać się preparatami kupnymi, lecz zestawiać sobie utrwalacz ze składników znanych, n. p.:

50 gr. podsiarczynu sodowego lub amonowego,

10 gr. dwusiarczynu sodowego lub metadwusiarczynu potasowego,

250 cm³ wody.

Utrwalanie powinno trwać conajmniej 15 minut i to przy ciepłocie nie niższej jak 14—18° C.

Ważne jest jak najstaranniejsze wypłukanie odbitki po utrwaleniu, aby ślady podsiarczynu nie rozkładały garbika.

Kąpiel garbikowa zawiera związki chemiczne, zamieniające strąt srebrowy metaliczny na halogenki, oraz związki, powodujące zgarbowanie warstewki żelatynowej, oczywiście nie zgarbowanie ogólne, lecz tylko częściowe, w tych miejscach warstewki, w których pierwsze związki zmieniają srebro na halogenek. Stąd w skład garbika wchodzą związki, które zamieniając srebro na chlorek lub bromek rozkładają równocześnie inne związki w tym celu, aby wytwór rozkładu garbował żelatynę.'

W chemji fotograficznej chlorki, bromki i jodki zachowują się na ogół w sposób dość podobny, stąd też obojętne jest, czy stosujemy w garbiku chlorek, czy też bromek mie-dziawy. Ponieważ jednak sól kuchenna (chlorek sodowy) przeciwdziała do pewnego stopnia wpływowi garbującemu dwutlenku chromowego na żelatynę, czego bromek nie czyni, można odpowiedniem zestawieniem garbika wpłynąć na wynik ostateczny obrazu bromolejowego. Stąd nie wszystkie przepisy na sporządzanie garbika dają wyniki dokładnie jednakowe.

Przepis F. J. Mortimera, podany pierwotnie w pismach angielskich, a zapożyczony później bez podania źródła przez dra E. Mayera, utrzymał się w użyciu do dziś jako jeden z najlepszych, działa bowiem łatwo i pewnie. Garbik mortime-rowski ma skład następujący :

Siarkanu miedziawego . 6 gr.

Bromku potasowego Dwuchromianu potasow..

250 cm³

Wody ......

Kwasu siarkowego . . V₂ „

Nadzwyczaj silnie garbuje żelatynę garbik z kwasem chromowym, podany przez prof. R. Namiasa, nadaje się zatem szczególnie do papierów o żelatynie miękkiej, do efektów wieczornych i mglistych. Skład jego jest (według W. J. Smitha) następujący :

Kwasu chromowego    .    2    gr.

. . 25 gr. . . 12 „

Biel śnieżną w światłach obrazu zachowuje garbik z chlorkiem miedziawym, podany przez autora tej książki w r. 1911 w pismach niemieckich. Sporządza się go ze siarkanu miedziawego i chlorku sodowego (soli kuchennej) w takim składzie:

Siarkanu miedziawego ...

Chlorku sodowego

1 cm3 . 1000 .

Dwuchromianu amonowego .    .

Kwasu siarkowego (lub solnego) .

Wody

Każdy z garbików powyższych trwały jest przez czas długi i da się używać do wielu odbitek kolejno. Siarkan mie-dziawy (witrjol miedzi) powinien być czysty chemicznie, gdyż zazwyczaj zanieczyszczony bywa związkami żelaza, a te działają katalizująco, garbują zatem całą warstewkę żelatynową, nawet w światłach najwyższych.

Do jednego z garbików powyższych wkłada się odbitkę obrazem na wierzch, uważając, aby garbik pokrywał całą powierzchnię papieru. Ciemny strąt srebrowy obrazu poczyna się zwolna wyjaśniać, gdyż srebro metaliczne łączy się ze solo-rodkiem garbika, tworząc bromek lub chlorek srebrowy o barwie szaro żółtawej. Po 5—10-ciu minutach jaśnieje obraz nawet w cieniach najgłębszych, co jest oznaką, że już wszystko srebro przeszło w chlorek lub bromek. Dalsze pozostawanie odbitki w garbiku nie przynosi jej ujmy, za krótkie natomiast zatrzyma resztki srebra metalicznego, które nie znikną następnie w utrwalaczu, lecz zostaną we warstewce odbitki jako ciemne plamy w cieniach obrazu.

Prócz strątu srebra metalicznego zawiera jednak warstewka odbitki zazwyczaj także wytwory rozkładowe wołacza, jak związki chinonowe, podbromek itp., nadające cieniom obrazu zabarwienie brunatne. Zabarwienie to nie znika doszczętnie w garbiku ani w utrwalaczu, należy tedy po zgarbowaniu warstewki usunąć z niej nietylko bromek lub chlorek srebrowy, lecz także owe wytwory rozkładowe wołacza. W tym celu stosuje się po kąpieli garbikowej jeszcze kąpiel z roztworu kwasu, w której rozpuszczają się osady chinonowe, n. p. :

. 250 cm3 5 cm³.

Wody . .

Kwasu solnego

we

W kąpieli tej niknie szybko strąt brudno żółty obrazu doszczętnie¹¹), poczem należy odbitkę wypłukać kilkakrotnie wodzie celem wydalenia z warstewki śladów kwasu, któryby później działał rozkładczo na utrwalacz.

Warstewka żelatynowa nie zawiera już teraz nic prócz chlorku lub bromku srebrowego, nie mającego wprawdzie wpływu na łatwość osadzania się tarby w cieniach i półtonach obrazu, ale światłoczułego, mogącego zatem pociemnieć i wybić się swym tonem liljowym niekorzystnie ponad ton farby. Ten niepotrzebny już do niczego chlorek lub bromek srebrowy należy tedy usunąć z warstewki przez utrwalenie jej takie samo, jakie stosuje się zwykle we fotografji. Utrwalanie to nie po-

winno być zbyt krótkie; po 10—15 minutach można je uważać za dostateczne.

Po wymoczeniu we wodzie 5—6 razy zmienianej, wieszamy odbitki do wysuszenia, wyschnięcie bowiem jest wskazane dla nadania rozmiękłej warstewce żelatynowej dostatecznej wytrzymałości na dalsze operacje. Suche odbitki przechować można, aby ich w dowolnym czasie użyć do nakładania farby. Gdy taka odbitka moknie długo we wodzie niezbyt zimnej, napęcnieją mocno miejsca niezgarbowane i utworzą wypukłości, wysterczające widzialnie ponad powierzchnię miejsc zgarbowanych, utworzą zatem „reljew“, rodzaj płaskorzeźby. Te miejsca wypukłe, zawierające wiele wody, odtrącą farbę tłustawą, gdy ją spróbujemy nakładać penzlem lub wałkiem, przyjmą ją natomiast miejsca wklęsłe, silniej zgarbowane, nie nasiąkłe zatem wodą zbyt znacznie.

M 4

j.

' jk

-»‘-~<y =

■UŚPI

Sffr/

fig 72.

Położywszy odbitkę na pokładzie bibuły, zbiera się nadmiar wody i przystępuje do nakładania farby penzlami, jak przy sposobie olejowym. Po nałożeniu farby można ten obraz barwny pozostawić na odbitce, albo też przenieść go na inny papier we walcach satynówki, lub prasy przetłokowej, jakich różne rodzaje są w handlu.

Przenoszenie farby na inne podłoże czyli p r z e 11 о к odbywać się jednak musi zaraz, gdy bowiem farba przyschnie, trzyma się silniej na warstewce żelatynowej i odrywa się od niej potem nierówno. Do przetłoku można użyć nietylko prasy światłodrukarskiej, lecz także maszyny do satynowania, a nawet wałka ręcznego, jakkolwiek trudniej nim wywrzeć nacisk równomierny na całą powierzchnię papieru. Są także w handlu osobne prasy przetłokowe mniej lub więcej pomysłowe. Prostotą budowy odznacza się prasa tarciowa drewniana pomysłu Pretta, dająca wyniki zupełnie zadawalające; istnieje także udoskonalona prasa przetłokowa metalowa (W. Talbot — Berlin).

Jeżeli używamy maszyny do satynowania (fig. 72) powinna mieć dwa walce dokładnie równoległe do siebie, których nacisk możnaby zmieniać podczas ruchu walców. Stąd lepsze są do tego celu konstrukcje, w których nacisk na walce wywiera nie sprężyna, lecz dwie śruby, działające na walce w pobliżu ich panewek, a połączone ze sobą łańcuchem.

Pod przetłok obrazka olejowego użyć można jużto lepszych sort papieru do pisania, jużto papieru do pisania na maszynie, niektórych sort papieru japońskiego, jużto wreszcie papierów rysunkowych. Papiery cienkie powinny być suche; grubsze i ziarniste natomiast lepiej jest przed użyciem nieco zwilżyć przez włożenie ich na 1—2 godziny między wilgotną bibułę. Do przetłaczania wkłada się oba zetknięte ze sobą papiery w dość gruby pakiet, złożony w ten sposób: naprzód dwa arkuszyki grubej, gładkiej tektury, potem podkładka pilśniowa, taka sama, jak w kopjoramkach skrzynkowych, na to znowu tektura (nieco cieńsza), potem odbitka olejowa, na nią papier, na który mamy przenieść obraz, na papier kilka arkuszy bibuły (suchej), i wreszcie dwa arkusze tektury. Cały ten pakiet musi mieć równe wymiary, bez wystawania brzegów niektórych jego części poza inne. Nadawszy walcom napięcie takie, aby pakiet ten bez trudności przez nie przeszedł, przepuszcza się go przez walce dwa razy tam i napowót. Potem wyjmuje się pakiet z walców i wydobywa zeń oba papiery. Gdyby się okazało przy podniesieniu jednego rożka papieru*), że wprawdzie światła już są przetłoczone, ale w cieniach farba jeszcze została na odbitce olejowej, należy pakiet przepuścić jeszcze raz przez walce, zwiększywszy znowu nieco ich ciśnienie (napięcie). Wystrzegać się należy zbyt silnego nacisku walców, lepiej bowiem przepuścić pakiet przez walce miernie napięte o kilka razy więcej, niż naciskać walcami za silnie i przez to spowodować pęcherze w żelatynie odbitki olejowej. Jeżeli się postępuje ostrożnie, jedna odbitka olejowa zniesie 10—15 krotny nakład farby i przetłok jej na inny papier.

Znamy tedy dwie możliwości sposobu olejowego i brom-olejowego: odbitkę z nałożoną na niej farbą, jako wynik końcowy, przy którym zatem farba pozostaje na odbitce pierwotnej, alboteż przeniesioną na inny papier farbę z odbitki olejowej, przyczem odbitka służy niejako za kliszę do nakładania farby i przetłoczenia jej na papier.

Sposób bromolejowy przedstawia podobną ozobromowemu zaletę, że nie wymaga negatywu ani kopjowania, lecz może być stosowany na dowolnym, kupnym nawet, obrazku srebrowym, jakkolwiek obrazek ten przestaje już potem istnieć sam dla siebie. Oczywiście można, jak przy ozobromji, użyć zwiększeń

O-

"2 be ©»

Д «

ce

Ä.®

3 rt

Ö o, .в ®

3*3

1|

JS s

Я te M e

•2

’S ce

S3

o cd

|p

aS

©*3 Дя te o H o

Я

*■*

o 'S

“E

O)

9£ « ü te

o в

PT »

na papierze, bromosrebrowym z małych negatywów. Aby pierwotnego obrazka nie tracić, możnaby zetknąć z nim tylko papier żelatynowy, napojony garbikiem, i na tym papierze sporządzić obraz bromolejowy nałożeniem nań farby, a odbitkę pierwotną po opłukaniu wywołać napowrót; sposób ten jednak nie jest jeszcze opracowany praktycznie.

Sposób olejowy i bromolejowy nadaje się także do sporządzania odbitek w kilku barwach, można bowiem kilkoma penzlami na różne miejsca odbitki nakładać barwy odmienne. Jest to oczywiście już praca, przechodząca z dziedziny fotograficznej w malarską, nie leży zatem w ramach tej książki.

'■Jt ł

TH

Oo

co

i; ÏL-:

XVIII.

¹

Guma arabska jestto zaschły sok, wypływający sam przez się z drzewo afrykańskiej odmiany akacji; w handlu jest w różnych jakościach we formie grudek lub ziarnek mniej lub więcej przejrzystych, białych lub żółtych. Da klejenia używa się przeważnie gumy sproszkowanej, gdyż wtedy łatwiej rozpuszcza się we wodzie, do fotogramów gumowy-ch nie można jednak sproszkowanej polecać, gdyż zawiera w tej formie zawsze dość znaczną ilość pyłu, zanieczyszczającego odbitki; z tegoż powodu nie jest wskazane kupować gnmę już rozpuszczoną, przeznaczoną do klejenia, wtedy bowiem zawiera często dodatki dekstryny, cukru i innych ciał. Najlepiej brać gumę w dużych ziarnach białych lub brunatnych. Główną częścią składową gumy jest kwas ara-binowy, związany z wapniem i potasem. Przez ogrzanie do 120° C. staje się gùma we wodzie nierozpuszczalną. Roztwór gumy rozkłada się zwolna w przystępie powietrza; świeża guma ma smak mdły i słabo kwaśną reakcję, a nieraz już po kilku dniach kwaśnieje i rzednie, i wtedy nie można jej do procesu gumowego używać. Do konserwowania dodaje się kwasu salicylowego, karbolowego, lub lizolu, który można sodą zobojętnić. Im roztwór gumy jest gęstszy, tem dłużej da się bez rozkładu przechować. W miejscu wilgotnem przechowywany często pokrywa się pleśnią.

²

Chromiany działają na otwarte rany jak trucizna, powodując rozkład i długo jątrzące się zgorzeliny; dlatego należy unikać maczania palców w roztworze chromu. Gdy się nim palce powalają, należy je natychmiast opłukać i obetrzeć czystą bibułą do suchości.

Do zatykania flaszek z roztworem chromowym należy używać albo za-tyczek gutaperchowych (kauczukowych) albo też korków parafinowanych, gdyi. korek, jako ciało organiczne, redukuje chromian i roztwór zanieczyszcza.

³

Światłomierz opisany iest w rozdziale o sposobie pigmentowym

*) Dobrze nadaje się tu płaski penzel, przeznaczony do odprószania płyt, a także lintownik.

⁴

Autor wybija na brzegach przeciwległych negatywu papierowego i papieru gumowego dziurki okrągłe stemplem stalowym : dziurki te muszą paść na siebie dokładnie w kopjoramie.

⁵

Można tu także użyć papierów aristo lub bromosrebrowych, które bez naświetlania utrwalono w podsiarczynie dla wydalenia z nich srebra, jeżeli tylko ich warstwa żelatynowa nie jest zbyt silnie zgarbowana. Odgarbo-wać ją można do pewnego stopnia w roztworze 5% kwasu octowego lub solnego, poczem należy je dobrze wypłukać we wodzie jak najzimniejszej.

⁶

Ton ten, we większości wypadków będzie pod nakładem farby zupełnie niewidzialny; gdyby jednak zależało na usunięciu go n. p. dla farby jasno niebieskiej lub ciepło brunatnej, należy odbitkę przed nakładaniem farby zanurzyć na kilka minut do 5°|₀ roztworu dwusiarczynu sodowego, a potem przepłukać we wodzie.

⁷

Są także w handlu farby specjalne (Griffins, Talbot, Mayer, Bohr) do sposobu olejowego i bromolejowego.

⁸

Bibuła ma na celu utrudnić wysychanie odbitce podczas nakładania Jarby. Równie dobrze odpowiada celowi położenie odbitki na szybę szklaną.

⁹

Jeżeli mimo reljewu wypukłego farba nie chwyta się go nawet w cieniach, należy zastosować kąpiel z formaliny (ł|j —1°|₀), jednak bardzo krótko flO-50 sekund), poczem wodą zimną opłukać.

¹⁰

Z tegoż powodu nie można garbika wlewać do wanienek żelaznych emaljowanych, gdyż nawet najdrobniejsze pęknięcia i rysy w emalji odsłaniają żelazo, które powoduje zgarbowanie całej warstewki żelatynowej.

¹¹

Gdyby pozostały resztki małe obrazu w cieniach, należy włożyć odbitkę napowrót do garbika, a jeśliby i w nim za kilka ninut nie zniknęły, należy odbitkę opłukać wodą i zanurzyć w roztwór :

Siarkomocznika (Thiocarbamid) 2 gr.

Kwasu siarkowego chem. czystego 50 cm³

Wody destylowanej 1 litr.

Odbitki przesiąkane.

Kopja olejowa lub bromolejowa składa się (przed nakładem farby) z żelatyny mniej lub więcej zgarbowanej miejscami, zależnie od tego, czy miejsca te odpowiadają światłom czy cieniom obrazu. Zamiast nakładania farby tłustej można te, niewidzialne na razie, miejsca zgarbowane uczynić widzialnemi także w inny sposób. Oto niektóre barwiki anilinowe mają własność łatwego wsiąkania w żelatynę niegarbowaną, a zgar-bowame utrudnia im to w znacznym stopniu. Gdybyśmy zatem na zbielałą kopję bromolejową nałożyli penzlem lub gąbką roztwór wodny takiej farby anilinowej, farba ta wsiąkłaby tylko w miejsca niezgarbowane i otrzymalibyśmy obraz barwny, ale... negatywny, gdyż cienie, jako zgarbowane, byłyby jasne, a światła byłyby zabarwione mocniej lub słabiej.

Zamiast, papierowego obrazka pozytywnego możemy jednak użyć negatywu na szkle, który garbikiem (str. 153) zgar-bujemy, a potem utrwalaczem wydalimy zeń srebro. Taki niewidzialny już teraz negatyw da nam po zanurzeniu w barwiku anilinowym barwny obraz pozytywny na szkle, bo miejsca niezgarbowane były na negatywie wolne od strątu srebrowego (zatem przejrzyste), a teraz są najsilniej zabarwione. Gdy do takiego barwnego obrazka za szkle, czyli przyźrocza, przyłożymy papier, powleczony cienką warstewką żelatyny, barwik po pewnym czasie przesiąknie z obrazka szklanego na papier, i da na papierze barwny obrazek pozytywny. Taka jest w ogólnych zarysach zasada pinatypji.

W praktyce zwykle korzystniej jest nie poświęcać negatywu oryginalnego na zabarwienie aniliną, którą potem trudno z żelatyny usunąć, choćbyśmy zresztą czarny strąt srebrowy odzyskali napowrót wołaczem, nie usuwając go utrwalaniem. Kopjujemy zatem z negatywu obrazek srebrowy na szkle, czyli przeźrocze, (Diapositiv), które posłuży nam do uzyskania matrycy na odbitki pinatypowe. Czyste szybki szklane, powleczone żelatyną (n. p. klisze utrwalone bez wywoływania i wypłukane) wkładamy przy świetle sztucznem do 2% roztworu dwuchromianu potasowego na 4 minuty, poczem suszymy w ciemności. Następnie kopjujemy je w świetle dzien-nem (mniejwięcej równie długo, jak papier celoidynowy pod tern samem przeźroczem), poczem wypłukujemy we wodzie przez 10 minut nieużyteczny już dwuchromian. Matrycę tę można wysuszyć i przechować na użytek późniejszy, albo też zaraz zanurzyć w roztwór barwika; w przeciągu kilkunastu minut ukazuje się obraz pozytywny dostatecznej siły. Jeżeli i światła najwyższe są zabarwione, jest to dowodem, że matryca była naświetlona za krótko ; gdy zaś obraz jest twardy, bez szczegółów w światłach, powód leży w kopjowaniu zbyt długiem.

Papier powleczony żelatyną (np. żelatynowany do sposobu olejowego, lub papier pod przenoszenie powtórne pigmentów) zanurzamy do wody zimnej i usuwamy bańki powietrza; gdy już zmięknie i gładko leży, kładziemy nań we wodzie naszą matrycę, wyjętą z barwika, stykamy je razem pod wodą i wyjmujemy zetknięte. Położywszy je na stole szkłem na dół, przykrywamy ćwiartką bibuły i wałkiem gumowym lub posunięciami ręki wyciskamy nadmiar wody, poczem kładziemy na bibułę czystą płytkę szklaną i zostawiamy pod przyciskiem na 10—15 minut. W tym czasie barwik przesiąka z matrycy na papier, co możemy skontrolować, odchylając rożek papieru.

Gdy odbitka jest już dostatecznie silna, odejmujemy papier od matrycy i wieszamy go do wysuszenia, a matrycę wkładamy znowu do roztworu farby anilinowej, aby z niej dalsze odbitki otrzymać, lub też po wypłukaniu odstawiamy ją do suszenia na użytek późniejszy. Następne barwienie matrycy idzie już szybciej i zwykle w 5 minutach jest ukończone. Po szeregu odbitek matryca okazuje się zabarwiona także i w światłach; jest to jednak bez ujemnego wpływu na wygląd dalszych odbitek papierowych, gdyż barwik, przesiąkający łatwo i szybko z miejsc niezgarbowanych, dopiero po długim czasie zdołałby się przedostać na papier z miejsc zgar-bowanych.

Inny sposób sporządzania matryc do odbitek przesiąkanych opracował (1909) autor tej książki. Służyć tu mogą błony celuloidowe z powłoką żelatynową, nawet zabarwioną (folie pigmentowe N. P. G.), lub nieżyteczne już negatywy na filmach. Strąt srebrowy można z nich usunąć osłabiaczem Farmera, albo też go pozostawić, nie przeszkadza bowiem dalszym zabiegom. Ważne natomiast jest, aby warstewka żelatynowa nie była zgarbowana. Jeżeli po zanurzeniu błony w wodę ciepłą (35—50° C.) żelatyna nie rozpuści się zupełnie, należy takie błony odgarbować w 10°/₀ roztworze kwasu siarkowego, solnego lub octowego (5—10 minut) poczem się opłukuje we wodzie czystej i wiesza do wysuszenia, lub odrazu zanurza się do roztworu naczulającego, złożonego z

5 gr. dwuchromianu amonowego 2 cm³ amonjaku 200 cm⁸ wody.

Przy świetle sztucznem, lub dziennem przyćmionem żółtą szybą, naczula się błony w tym roztworze przez 5 minut, poczerń się je suszy w ciemności. Starłszy ze strony celuloidowej błon żółty osad dwuchromianu, wkłada się je do kopjoramek, ale stroną celuloidową (nie żelatynową) ku negatywowi i ko-pjuje się w świetle dziennem przy pomocy światłomierza, podobnie jak odbitki pigmentowe, uwzględniając to tylko, że żelatyna niezabarwiona kopjuje szybciej, niż zawierająca barwik pigmentowy.

Po skopjowaniu wywołuje się we wodzie ciepłej tak samo, jak odbitki pigmentowe, a po opłukaniu i wysuszeniu matryce są gotowe do nasiąkania barwikami anilinowymi.

W dwa lata później opracował autor (1911) jeszcze dalszy sposób uzyskiwania matryc, a to na kliszach szklanych lub na foljach celuloidowych. Sposób ten przedstawia tę korzyść, że można z małych negatywów uzyskiwać wprost powiększone matryce i to bez światła dziennego. W przyrządzie do powiększeń umocowuje się w miejscu papieru bromosrębrowego film celuloidowy lub kliszę bromosrebrową, względnie chlorobromo-srebrową (do przeźroczy); umocowuje się je jednak odwrotnie, to znaczy stroną szklaną (lub celuloidową) ku negatywowi, założonemu również odwrotnie (szkłem ku objektywowi). Po wyświetleniu wywołuje się wołaczem dowolnym, uwzględniając powolniejsze pojawianie się obrazu skutkiem wyświetlania od strony szklanej.

Dalej postępuje się z wywołanym obrazem dokładnie, tak jak w bromoleju, a więc obraz srebrowy utrwala się, płucze i niszczy go w kąpieli garbikowej, poczem jednak opłukuje się go tylko i bez powtórnego utrwalania „wywołuje“ w ciepłej wodzie, jak pigment, poczem się suszy.

Mamy tedy w obu sposobach matryce, ale nieco odmienne od pinatypowych, gdyż tamte składają się z żelatyny zgarbowanej w światłach, a niezgarbowanej w cieniach obrazu, te zaś zawierają żelatynę tylko w cieniach, a w światłach czyste szkło lub celuloid. Dwa ostatnie sposoby posiadają tedy tę zaletę, że nigdy nie mogą dać świateł zamglonych (o ile były dobrze wyświetlone) gdyż tylko żelatyna przyjmie farbę anilinową, a szkło ani celuloid jej nie przyjmie. Można tu tedy użyć wszelkich barwików anilinowych, nie blednących na świetle, nie zaś takich wyłącznie, które trzymają się silniej w żelatynie zgarbowanej, a przesiąkają łatwo z niezgarbowanej na inne podłoże.

Matryce takie, zanurzone w roztwór wodny dowolnej farby anilinowej, nasiąkają nią rychło, a gdy potem zetkniemy je z wilgotnymi papierami żelatynowanymi, barwik przesiąka na papier, dając na nim obraz wyraźny. Gdyby żelatyna na matrycach przyjmowała barwik z trudnością można matrycę odgarbować w 5—10°/₀ kąpieli z kwasu siarkowego lub octowego i wypłukać wodą resztki kwasu.

Sposoby przesiąkane nadają się nietylko do uzyskiwania odbitek pozytywnych samych dla siebie, lecz także jako punkt wyjścia do wielu dalszych sposobów. Tak n. p. można zapo-mocą nich uzyskać łatwo duplikaty negatywów lub pozytywów (przeźroczy). Skopjowawszy pod negatywem odbitkę pozytywną na kliszy szklanej (czyto zwykłej bromosrebrowej, czy też chlorobromosrebrowej do przeźroczy) i wybieliwszy ją w gar-biku (str. 182), otrzymamy po zanurzeniu jej na kilka minut do roztworu barwika dokładny duplikat naszego negatywu¹). W taki sam sposób otrzymalibyśmy z przeźrocza duplikat tegoż przeźrocza i to w dowolnej barwie, której wybór od nas zależy. Z negatywów zbyt kontrastowych i twardych możemy w ten sposób uzyskiwać duplikaty znacznie miększe i harmo-nijniejsze.

Inny sposób otrzymywania negatywów z negatywów, lub też pozytywów wprost w kamerze, polega na wywoływaniu miejsc nienaświetlonych. W tym celu kopjujemy przez kilka sekund kliszę bromosrebrową (o możliwie cienkiej warstewce żelu) pod negatywem i wywołujemy tak długo, aż obraz i od strony odwrotnej będzie całkiem wyraźny. Wywołany strąt srebrowy niszczymy teraz (w ciemnicy) w roztworze 2% kwasu chromowego lub w mieszaninie:

100 cm³ wody

1 gr. dwuchromianu potasowego 5 cm³ kwasu solnego,

w którym po 3—5 minutach widać słaby obraz pozytywny. Kopję dokładnie wypłukaną naświetlamy 2—5 sekund przy świetle dziennem. Po wywołaniu powtórnem we' wołaczu poprzednio użytym i opłukaniu, mamy gotowy duplikat negatywu. Jeżeli wskazane było tylko krótkie wołanie, należy po niem włożyć negatyw do utrwalacza, aby usunąć niestrącone resztki bromku srebra. Zdjęcie w kamerze na zwykłych kliszach bromosrebrowych, wyświetlone 2—3 razy dłużej niż

normalnie, da nam przy zastosowaniu sposobu powyższego zamiast negatywu wprost obrazek pozytywny na szkle, czyli przeźrocze.

Według dra E d e r a otrzymać można duplikaty negatywów lub przeźroczy pozytywowych przez zgarbowanie żelatyny w miejscach naświetlonych. W tym celu kąpie się starą (nawet zaświetloną, lecz niewywołaną) kliszę bromosrebrową lub takąż błonę w ciemnicy w roztworze 3°/₀ dwuchromianu potasowego i po wysuszeniu w ciemności kopjuje się pod negatywem przy świetle dziennem aż do ukazania się wszystkich szczegółów obrazu w tonie brunatnym. Po wypłukaniu kopji przez godzinę we wodzie (w świetle przyćmionem) zanurza się ją do wołacza dowolnego. Miejsca zgarbowane pod działaniem światła utrudniają wsiąkanie wołacza, który zatem działa w pierwszej linji tylko na miejsca nienaświetlone i daje duplikat negatywu. Po opłukaniu utrwala się i płucze jak zwykle.

XIX.

Wykańczanie odbitek.

Obrazki pozytywne na papierze jakiegokolwiek gatunku wymagają po wypłukaniu z roztworów i wysuszeniu jeszcze pewnego nakładu pracy. Z wyjątkiem odbitek na kartkach pocztowych, które pozostawia się zwykle »bez naklejania, wszystkie inne rodzaje odbitek na papierze nakleja się na sztywny karton po odpowiedniem obcięciu brzegów, nieco postrzępionych i uszkodzonych w różnych kąpielach.

if

Obcinanie uskuteczniać można nożem, nożyczkami lub specjalnem piórkiem stalowem (fig. 73) do obcinania, które wkłada się jak zwykłe pióro w rączkę do pisania i prowadzi niem wzłuż linijki, położonej na odbitkę, naciskając niezbyt silnie i trzymając je nieco ukośnie. Zamiast linijki użyć można szablonów ze szkła lustro-wego, obciętych dokładnie w prostokąty wedle formatu odbitek. Są także w handlu osobne maszynki do obcinania odbitek, złożone w zasadzie z podstawy prostokątnej z podziałką centymetrową lub z polinjowanymi formatami. U boku podstawy umocowany jest na osi nóż z rączką, poruszający się jak dźwignia jednora-mienna. Niektóre maszynki mają ponadto u noża sprę-_ źynę do przyciskania papieru, aby się nie przesunął fig. 73. przy obcinaniu; inne mają do tego celu osobną dźwignię, którą przyciska się ręką, lub u większych modeli nogą. Obcinać można odbitki juźto suche, jużto wilgotne, jakkolwiek te ostatnie trudniej jest obciąć równo i gładko.

Zdjęcia portretowe przycinane bywają u fotografów zawodowych w pewne, ściśle określone formaty, aby je łatwo można było włożyć w albumy. Najbardziej rozpowszechnione są formaty 6% X 10⁴/i (wizytowy) i IO¹/* X 16Va cm, (gabinetowy); nadto są w użyciu następujące: 4X8 cm. (Mignon), 16 X 21 (Promenade), 13 X 22 (Boudoir), 18 X 25 (Salon, Imperial) i inne. Odbitki do tych formatów kartonu są oezy-

Ł .

*

Я

...

f ï

щщ

^,-v

' :

тЩ

к Ami

-

TABLICA 8

Zasada estetyczna dla ogółu obrazów orzeka, że przedmiot główny nie powinien się znajdować w matematycznym środku obrazu, lecz w jednym z t. zw. punktów silnych, leżących mniej więcej w ¹ji oddalenia środka od któregokolwiek rogu obrazu. Nie powinno się zatem odbitek obcinać w ten sposób, aby ze wszystkich stron przedmiotu głównego było równie dużo miejsca do brzegu obrazu, lecz z jednej strony pionowej i jednej poziomej więcej, niż z przeciwległych. Portret w profilu powinien mieć więcej tła przed oczyma, niż z tyłu głowy; wóz jadący wygląda źle, gdy ma za sobą wiele, a przed sobą mniej miejsca wolnego, itd.

wiście nieco mniejsze; na dolnym brzegu kartonu znajduje się zwykle firma i adres zakładu fotograficznego.

Zdjęcia krajobrazowe, architektoniczne i inne nie mają już ściśle określonych formatów, zwłaszcza, że przeważnie nakleja się je na kartony znacznie większe od rozmiaru obrazka. W czasach nowszych stosuje się coraz częściej wielkie kartony i do zdjęć portretowych, nie trzymając się formatów stałych.

Jeżeli się nie jest związanym formatem, ma się wybór wolny w odpowiedniem obcięciu odbitki, która nieraz bardzo wiele przez to zyskuje. U portretów obcięcie ma znaczny wpływ w pierwszej linji przez to, że osoba wygląda tern większa, im mniej miejsca wolnego jest wokoło niej na odbitce; zatem zdjęcia dzieci wyglądają niezgrabnie, jeżeli niemal całą odbitkę zajmują, powinno być bowiem nad ich głowami dość tła wolnego. Podobnież osoby małego wzrostu wyglądają wyższe, jeżeli nad głową ich mało miejsca pozostawimy; osoby otyłe wydadzą się mniej szerokie, gdy obok nich. jest wiele tła pustego. U krajobrazów odpowiednie obcięcie ma jeszcze większe znaczenie. Jednostajnie białe niebo może odpaść w przeważnej części bez szkody dla krajobrazu; nawet nieraz wypadnie przerobić format stojący na leżący, lub odwrotnie.

Karton, jakkolwiek jest tylko podkładem obrazka, ma wpływ znaczny na ogólne wrażenie całości. Przedewszystkiem powinien barwą i jej nasyceniem odbijać od ogólnego tonu odbitki; zatem odbitki jasne naklejać należy na kartonach ciemno zabarwionych, ciemniejsze zaś na jasnych. Barwa kartonu nie powinna być żywa lub jaskrawa, lecz mieć tony złamane; zimniejsze do odbitek o zabarwieniu ciepłem, brunatne lub oliwkowe do odbitek w kolorach zimnych, zawsze jednak złamane czernią lub bielą. Kartony z ozdobami lub winietami jaskrawemi psują harmonję obrazka. Wąska biała lub ciemna linja na kartonie wokoło odbitki starczy zupełnie za wszelkie ozdoby. Dobre wrażenie wywiera również podkład z papieru mało co większy od odbitki, naklejony dopiero z nią razem na karton obszerniejszy. Podkład ten ma ton odmienny, niż karton, i jest odeń zwykle jaśniejszy, tworząc wokoło odbitki wąską

IB

rameczkę, oddzielającą niejako odbitkę od kartonu. Są także w handlu kartony we formie ramki, poza którą wsuwa się odbitkę nienaklejoną (passepartout).

Naklejanie odbitek nie należy do zajęć wdzięcznych, mimo, że nie jest trudne w zasadzie. Do naklejania użyć. można roztworu kleju pozłotniczego, żelatyny, dekstryny, lub krochmalu. Guma arabska i białko nie nadają się, jako zbyt hygroskopijne ; klej stolarśki, jakkolwiek ma ogromną siłę klejącą, niedogodny jest przez swe ciemne zabarwienie i woń niemiłą. Dobra jest mieszanina żelatyny z roztworem dekstryny, używana być jednak musi w stanie ciepłym, gdyż przy niższej ciepłocie się ścina. Najwięcej rozpowszechniony jest krochmal czyli mączka, czyto z pszenicy, z maranty (arrow-root), czy z ryżu (protamol). Do sporządzenia gotowego kleju wystarczy rozmieszać 25 gr. krochmalu w 100 cm³ wody zimnej i zagotować aż do utworzenia masy wpółprzejrzystej, która po ostygnięciu gotowa jest do użytku. Po kilku dniach rzednie i kwaśnieje, a wówczas nie można jej już używać do naklejania. Dla podniesienia trwałości kleju można dodać 1 gr. kwasu salicylowego, lizoformu lub tymolu. Dobry klej dek-strynowy sporządza się według przepisu:

120 cm³ wody 75 gr. dekstryny 4 gr. ałunu 15 gr. cukru 1 gr. tymolu.

Naklejać można odbitki suche lub wilgotne. Suche przylegają trudniej do kartonu, ale schną szybciej ; wilgotne natomiast powodują często, kurcząc się podczas schnięcia, wyginanie się kartonu i zwijanie. Zapobiedz temu można przez wygięcie kartonu w kierunku przeciwnym i umocowanie go-w tern położeniu przez czas schnięcia. Do rozsmarowywania kleju na stronę odwrotną odbitek używa się penzla o włosie krótkim a sztywnym, lub palca. Klej smarować należy możliwie cienko i równomiernie, a wszelkie grudki porozgniatać starannie lub pousuwać. Ułożywszy powleczoną klejem odbitkę na karton, przykrywamy ją ćwiartką gładkiego papieru i wałkiem gumowym usuwamy powietrze z pomiędzy odbitki a kartonu, wygładzając ją równymi ruchami wałka we wszystkich kierunkach •    s Ц od środka ku brzegom, a szczególnie

I przyciskamy rożki i brzegi. Do większych

fig. 74.

__j odbitek służyć może gładziec (fig. 74)

ze sztywną wkładką gumową u dołu. Odbitki na papierach grubych odstają często uporczywie od kartonu na rogach ; użyć należy do nich wówczas kleju gęstszego, a naklejać je tylko zupełnie suche,

nie wilgotne. Zaraz po naklejeniu korzystne jest przepuścić odbitki przez zimną maszynkę do satynowania (str. 178) przy silnem napięciu walców; w niej wygładzają się wszelkie nierówności. Odbitki wilgotne należy przytem przykryć papierem woskowanym.

Są w handlu gotowe kleje w słojach szklanych, puszkach blaszanych i tubkach cynowych, bardzo wygodne w użyciu, zwłaszcza dla amatorów, u których naklejanie nie należy do częstych czynności. Ponadto są cienkie .arkuszyki kauczuku (Klebefolien), który przycina się do rozmiarów odbitki i kładzie między nią a karton, poczem przesuwa się po wierzchu ciepłem żelazkiem do prasowania; pod wpływem ciepła kauczuk staje się lepki i przykleja odbitkę (suchą) do kartonu. Sposób ten mało ma rozpowszechnienia, jakkolwiek nie można zaprzeczyć, że jest wygodny, schludny i doskonale chroni odbitki od wilgoci i rozkładu, a łączy je z kartonem nierozerwalnie.

Gdy zajdzie potrzeba oddzielenia odbitki od kartonu, można ją zanurzyć do zimnej wody i pozostawić tak długo, aż odmoknie; powiedzie się to jednak tylko wtedy, gdy naklejona była krochmalem lub dekstryną. Szybciej idzie o d-kl ej a nie, gdy obrazek położymy na miękkiej podkładce kartonem do góry i nakryjemy karton ręcznikiem dobrze zwilżonym, a we dwoje złożonym. Przesuwając po ręczniku gorące żelazko do prasowania, spowodujemy, że wilgoć z ręcznika będzie przechodziła w karton, zwilży klej i rozpuści go; poczem końcem noża podnosimy rożek odbitki i zdejmujemy ją z kartonu. Jest to także jedyny sposób odklejenia odbitek, naklejonych żelatyną lub klejem kolońskim.

Po naklejeniu dopiero przychodzi kolej na retusz, gdyż uległby zamazaniu lub przesunięciu, gdybyśmy go wykonali przed naklejeniem odbitki. Obrazki bromosrebrowe, platynowe i wogóle odbitki w tonach szaro czarnych, retuszować można ołówkiem, kredką, węglem lub farbą ; sepjowo czarne także tuszem, inne zaś farbami odpowiednich odcieni. Odbitki pigmentowe retuszuje się barwikiem, uzyskanym z nienaświe-tlonych skrawków papieru pigmentowego tej samej barwy; penzlem umaczanym w gorącej wodzie, zbiera się ten barwik ze skrawków i nakłada na odbitkę. Obrazy gumowe i olejowe retuszuje się temi samemi farbami, któremi je uzyskano. Retuszować można przy stole; odbitki barwne tylko przy świetle dziennem, czarniawe także przy sztucznem. Są także osobne pulty do retuszu pozytywnego; dla amatorów wystarczy pult do retuszowania negatywów po zamknięciu ramki górnej i ułożeniu na niej obrazka.

Retusz zaczynamy od wyplamiania t. j. od zakrywania farbą lub ołówkiem tych miejsc odbitki, które na negatywie były plamką ciemną, czyto wskutek pyłu na żelu, czy

wskutek zakrycia w nim dziurek farbą kryjącą. Miejsc i plamek za ciemnych nie powinno być na odbitkach, gdyż te wady należało usunąć już na negatywie. Jedynie na odbitkach powiększonych zajść może potrzeba radyrowania miejsc za ciemnych, co uskutecznia się gumą do radyrowania, ostrym lancetem, lub piórkiem do obcinania (str. 191).

Gdy odbitka jest już starannie oczyszczona z wszelkich jasnych punktów i plamek, przechodzimy do właściwego retuszowania jej, czyli poprawiania wartości ■ tonów. Zdjęcia krajobrazowe niewiele zwykle wymagają retuszu, co najwyżej podkreślenia niektórych linji lub przyciemnienia planu pierwszego ; jedynie niebo, jeżeli jest jednostajnie białe, a nie wko-pjowaliśmy w nie chmur z innego negatywu, można poprawić obłokami lekko naszkicowanymi, co jednak wymaga już pewnego uzdolnienia i wprawy. Zdjęcia portretowe natomiast nastręczają zwykle więcej pracy, jakkolwiek i tu część przeważną uskutecznia się już na negatywie, i pozostają jedynie miejsca, które na negatywie były kryte zbyt silnie. Idzie tu zwykle o poprawienie lub uzupełnienie linij brwi, przyciemnienie źrenicy lub i tęczówki, oka, oddzielenie brody od szyji, nieraz także przyciemnienie włosów u ludzi siwych, następnie dodanie cieni silniejszych w linjach odzieży lub rąk, wreszcie oddzielenie konturów od tła. Zdjęcia nieostre z powodu poruszenia się osób wymagają podobnież określenia wyraźnego konturów.

O dalszych poprawkach, jak wrysowywanie rzeczy lub szczegółów nieistniejących na zdjęciu, nie wspominamy, przekraczają już bowiem ramy retuszu, a wchodzą w dziedzinę malarstwa.

Odbitki naklejone i wyretuszowane są już ostatecznie wykończone; jedynie retusz kredkowy lub węglowy wymaga utrwalenia go, aby się nie ścierał. Uskutecznia się to przez napylenie lakieru caponowego (lub roztworu utrwalającego „fixatif“, używanego w malarstwie pastelowem) zapomocą rozpylacza.

Celem podniesienia soczystości tonu i głębi w cieniach natrzeć można odbitki na papierach matowych i szorstkich roztworem woskowym według przepisu:

50 gr. wosku białego 2 gr. żywicy elemi 25 cm³ benzolu 25 cm³ olejku lawendowego 50 cm* olejku terpentynowego.

Masę tę, znaną pod nazwą „Cerat“, wciera się zwitkiem waty lub skrawkiem płóciennym w całą powierzchnię odbitki dopóty, aż zniknie z niej wszelki połysk wilgotny.

Odbitki mniejsze przechowuje się w albumach, jużto wsunięte w nie wraz z kartonami, jużto naklejone wprost na arkusze kartonu w albumach. Większe obrazy przechowuje się w tekach, lub oprawione w ramki wiesza się na ścianach. Można także odbitkę na kartonie obszernym przykryć szybą szklaną równej z nim wielkości, złączyć go z szybą wąskimi paskami papieru czarnego lub płótna, naklejonymi wokoło brzegów i wieszać na ścianach bez ramek.

Do ochrony odbitek od pyłu lub starcia służą koperty z papieru przejrzystego; na kartony większe przykleja się u jednego brzegu gładkie bibułki równej z kartonem wielkości.

XX.

Zwiększenia.

Ustawiwszy naprzeciw dowolnego obrazka lub odbitki fotograficznej kamerę o długim rozciągu miecha tak blisko, abyśmy otrzymali na matówce obraz powiększony odbitki, możemy tym sposobem sporządzić jej zwiększony negatyw, a z niego następnie kopjować duże odbitki. Skoro do obtułki aparatu włożymy zamiast kliszy papier bromosrebrowy, a przed kamerą ustawimy w miejsce obrazka mały negatyw, otrzymamy odrazu zwiększoną odbitkę pozytywną na papierze. Są w handlu skrzynki we formie ostrosłupa ściętego, mieszczące w ściance środkowej objektyw; założywszy na węższy koniec skrzynki negatyw, a na przeciwległą ściankę papier bromosrebrowy, otrzymamy po skierowaniu negatywu ku światłu zwiększenie jego na papierze bromosrebrowym²). Skrzynki te (Konus, Tubus) mają zwykle tę niedogodność, że dają tylko jeden stały stosunek zwiększenia (np. z negatywu 13 X 18 na papier 24 X 30 cm.).

Znacznie wszechstronniejsze są urządzenia, złożone z dwóch kamer, złączonych ze sobą czołówkami; objektyw znajduje się tedy między dwoma mieszkami, skutkiem czego można zmieniać zarówno oddalenie objektywu od każdej części, jak i długość rozciągu obu miechów razem. W ramie matówkowej jednego mieszka umieszcza się negatyw, w drugiej zaś obtułkę z papierem bromosrebrowym lub kliszą szklaną. Do oświetlenia negatywu służy światło dzienne.

Jeżeli w ciemnicy jest okno, przez które może wpadać światło dzienne, łatwo jest dostosować do tego okna urządzenia do zwiększeń. Okno zasłaniamy szczelnie deską, w której wycięliśmy otwór prostokątny, odpowiadający rozmiarowi matówki naszej kamery i do tego otworu przysta-

wiamy kamerę po wyjęciu z niej matówki, a założeniu na jej miejsce negatywu, który powiększyć zamiarzamy. Skoro teraz л/v pewnej odległości przed objektywem, sterczącym od okna ku środkowi ciemnicy, ustawimy pionowo deskę pokrytą białym papierem, ujrzymy na papierze (po stosownem przesunięciu objektywu wprzód lub wtył), powiększony obraz negatywu. Im dalej odsuniemy od objektywu¹ papier, tern większy będzie obraz i tern bardziej zbliżać musimy objektyw do negatywu, czyli skracać rozciąg mieszka kamery. Przytwierdziwszy teraz na desce pluskiewkami papier bromosrebrowy odpowiednich rozmiarów, otrzymamy po naświetleniu go przez odjęcie kapturka³) objektywu zwiększony obraz pozytywny na papierze bromosrebrowym. W ten sposób możemy z łatwością otrzymywać zwiększone obrazy pozytywne w różnych wymiarach z małych negatywów.

Ze wzorów, podanych na str. 16, możemy obliczyć dla każdego stosunku powiększenia zarówno rozciąg mieszka od objektywu do negatywu (w tym wypadku będzie to odległość przedmiotu), jak i oddalenie objektywu od obrazu zwiększonego. Poniższa tabelka zawiera gotowe obliczenia dla różnych zwiększeń przy ogniskowej = 1 :

Zwiększenie

1 razy 11

Zawarte w tej tabelce cyfry należy tylko pomnożyć przez ogniskową objektywu, aby odrazu otrzymać odległość negatywu od objektywu i odległość objektywu od papieru bromosrebro-wego. N. p. zwiększenie z kliszy 9 X 12 na format papieru 18 X 24 jest dwukrotne (18 : 9 = 2, lub 24 : 12 == 2). Jeżeli mamy objektyw o ogniskowej 13'5 cm., to oddalenie jego od papieru wyniesie według tabelki 13³5 X 3'0 = 39’5 cm. Przy zwiększeniu czterokrotnem (z 9 X 12 na 36 X 48 cm.) wyniosłoby to oddalenie: 13’5 X 5 = 67³5 cm.

Zwiększenia, wykonywane w sposób powyższy zapomocą światła dziennego, wymagają oczywiście wielkiej równomierności tego światła; jeżeli zatem poza oknem ciemnicy znajdują się przedmioty, choćby dalekie (drzewa, budynki), zasłaniające niebo częściowo, należy umieścić w pewnej odległości (10—25 cm.)-poza negatywem szybę matową rozmiarów conaj-mniej dwa razy tak dużych jak negatyw, aby go równomiernie oświetlała światłem rozprószonem ; mimo to jednak już podczas

samego naświetlania mogą zajść, zmiany w natężeniu światła np. przez chmury lub wieczór zapadający. Z tych powodów bardziej wskazane jest do zwiększeń światło sztuczne, które stale ma równe natężenie ; ale i tu należy włączyć między światło a objektyw szybę matową, lub szybę ze szkła mlecznego, aby uzyskać równomierne oświetlenie wszystkich części negatywu.

Zamiast rozpraszać światło szybą matową, można je także skupić zapomocą soczewek zbierających, zwykle płasko wypukłych, które się łączy oprawą blaszaną po dwie stronami wy-

"i

-. a

fig. 75.

pukłemi do siebie. Urządzenie takie ma nazwę kondenzora,. a średnica soczewek w nim musi być conajmniej tak duża, jak przekątnia negatywu, gdyż mniejsza nie oświetliłaby go całego, lecz brzegi zostałyby ciemne. Stąd na klisze 9 X 12 cm. średnica kondenzora mieć musi conajmniej 15 cm. (lepiej 16 cm.);, na klisze 12 X 16¹/₂ conajmniej 21 cm. itd. Urządzenie do zwiększeń zapomocą kondenzora przedstawi się zatem następująco (fig. 75): Na stole ustawiamy aparat fotograficzny odpowiednich rozmiarów, przed objektywem w ramkach negatyw, tuż za nim kondenzor, a wkońcu w pewnem oddaleniu^lampę^ czyto nafiową, czy elektryczną, czy inną.

a,

-Ж'-

H₂

;b b,;

<■

VK->4-D

fig. 76.

Oddalenie lampy od kondenzora nie jest dowolne, lecz zależy od ogniskowej kondenzora, od ogniskowej objek-tywu i od zamierzonego stopnia powiększenia : dla każdego zatem zwiększenia może być inne i należy je albo wypróbować doświadczalnie, albo obliczyć zapomocą wzorów poniżej podanych, które łatwo wyprowadzić z fig. 76. W punkcie L znajduje się lampa ; poza nią mamy soczewki kondenzora ab i albi (w przekroju narysowane). Dalej ustawiony jest negatyw ccx zwrócony warstewką ku objektywowi O. Mamy zatem 8 = odległość lampy od przedniej powierzchni kondenzora (czyli od pierwszego punktu głównego Hj), następnie odległość D między objektywem i negatywem, wreszcie odległość К między negatywem a tylną powierzchnią kondenzora (czyli jego drugim punktem głównym H₂). Oznaczywszy sobie przez у ogniskową kondenzora, oraz przez F ogniskową objektywu, możemy z ogólnych formułek na str. 16. utworzyć następujące:

(ł + 7

31! I

D-j-K

Widzimy, że z każdą zmianą zwiększenia (Z) zmienia się D, a zarazem zmienić się musi 8. Jedynie K, czyli odstęp negatywu od kondenzora, bywa zwykle stały, jakkolwiek z figury widać bez dalszego dowodu, że jeżeli zwiększamy negatyw znacznie mniejszy od średnicy kondenzora, korzystniej jest umieścić go nie tuż przy kondenzorze, lecz w takiej odległości, aby objął go cały stożek światła 8,0^. Dobierając odpowiednio ogniskową objektywu (F) do ogniskowej kondenzora (cp), możemy mieć odstęp światła (L) od objektywu niemal stały przy różnych zwiększeniach. Poniższa tabelka podaje obliczenia takich dogodnych stosunków ogniskowej objektywu do ogniskowej kondenzora, aby odstęp światła od kondenzora był zawsze jednaki :

jeżeli к 10-5    12

dla objektywu o ogniskowej F w centymetrach

13-5    15

16-5

18

21

24

27    30

36

42

wy

nosi

odpowiednia jest ogniskowa kondenzora rp w cm. :

1 сш

86

9-6

10-6

11*6

12-6

14-6 16 6 18 6

20 6

24 6

28-6

2 cm

9-1

10*1

111

12-1

13-1

15-1

171

19*1

21-3

25*2

29 2

3 cm

9*5

10-6

11*6

12*6

13*7

15*7

17-7

19-7 21*7

25-7

29-7

5 cm

10*7

11 7

12 7

13*7

14*7

10*7

18*7

20*7 22-8

26 8

30-8

Widzimy z tej tabelki, że ogniskowa kondenzora powinna być krótsza, niż ogniskowa objektywu do zwiększeń użytego, i to tem krótsza, im bliżej kondenzora umieszczony jest negatyw. W rozdziale o rzutnictwie omówione będą jeszcze inne zagadnienia z tej kwestji. Tu dodamy tylko, że do powiększeń służyć może każdy rodzaj objektywu achromatycznego ; peryskopowe nię nadają się z powodu wady ogniska chemicznego. Im lepszy jest objektyw, tem ostrzejsze i dokładniejsze będzie zwiększenie; jasność jego jest warunkiem wprawdzie nie koniecznym, ale pożądanym, aby łatwiej można było ujrzeć obraz powiększany.

Innym, od niedawna używanym, sposobem oświetlania negatywów powiększanych lub przeźroczy rzutniczych są kule metalowe próżne, wewnątrz matowane, mieszczące w sobie źródło światła; omówimy je w rozdziale o rzutnictwie.

Źródła światła sztucznego do oświetlenia negatywu zwiększanego mogą być bardzo różne. Nada się tu lampa naftowa o palniku okrągłym⁴), lampa acetylenowa, gazowa siatkowa, a równie dobrze żarówka elektryczna. Zwykłe żarówki ustawiać należy pionowo, te zaś, które są specjalnie wyrabiane do powiększeń, poziomo, gdyż idzie o to, aby światło było o ile możności płaszczyzną pionową, nie poziomą. Dobrze nadaje się lampa „Mita“, (fig. 77.), w której żarzy się siatka azbestowa w płomieniu gazu ze spirytusu (denaturowanego) pod zwiększonem ciśnieniem powietrza, dając światło bardzo jasne i spokojne.

■s¹

10

lip

О.Л.1

fig- 77.

na-

Urządzenie do zwiększeń, przedstawione na fig. 75, dogodne jest o tyle, że nie wymaga zaćmienia ubikacji, oraz że służyć może także do powiększania przy świetle dziennem ; tomiast rozmiar zwiększeń ograniczony jest wielkością kamery. To też urządzenia te nie są tak powszechnie używane, jak przyrządy, zbliżone konstrukcją do rzutników (Skioptikon), czyli latarnie do zwiększeń. Składają się z kamery z mieszkiem

(fig. 78.), mieszczącej u frontu objektyw, a tylną częścią przystosowanej do obszernej latarni blaszanej, mogącej pomieścić lampy nawet tak duże jak np. Mita. Między kamerą a latarnią mieści się kondenzor, a tuż przy nim jest szczelina, w którą wsuwa się ramkę z negatywem. Komin latarni, płaski a szeroki, jest tak urządzony, że nie przepuszcza na zewnątrz światła, a dozwala bez przeszkody uchodzić gazom z lampy. Latarnię taką ustawia się na stole w ciemnicy, a na ścianie przytwierdza się biały arkusz papieru. Odsuwając latarnię dalej od ściany, otrzymamy na papierze obraz bardziej powiększony, a przysuwając ją, mamy zwiększenie słabsze. Ostrość obrazu uzyskuje się rozciąganiem lub zwężaniem mieszka z objektywem. Przy

К.-.Л

i •    .    :: .

ШжШ

mm

■й

fig. 78.

każdej zmianie wielkości zwiększeń należy oczywiście przesunąć lampę od lub do kondenzora, aby cała płaszczyzna obrazu była oświetlona równomiernie.

Zwiększenia sporządza się w sposób następujący: Zasunąwszy w szczelinę przy kondenzorze ramkę z negatywem, zwróconym warstwą żelową ku objektywowi, ustalamy przedewszystkiem rozmiar zwiększenia. Gdy przez odsuwanie i przysuwanie latarni do papieru otrzymamy na nim obraz negatywu ’w tych rozmiarach, w jakich chcemy mieć zwiększenie, ustalamy jaknajdokładniej ostrość obrazu przez przysuwanie lub odsuwanie objektywu i nasadzamy na objektyw kapturek, którego denko wycięliśmy, a osadzili tam szybkę ze szkła ciemno żółtego lub jasno czerwonego. W ten sposób widzimy i nadął obraz powiększony, ale w świetle żółtem (lub czerwonem), zatem nieszkodliwem dla papieru bromosrebro-wego. Odpowiednich rozmiarów arkuszyk tego papieru rozpinamy na obrazie negatywu, jaśniejącym na ścianie, do czego korzystniej jest, zamiast pluskiewek metalowych, użyć zwykłych szpilek, wbijanych nieco ukośnie, lub też oprawnych w szkło przypinek (fig. 79.) używanych przy suszeniu filmów⁵). Odjąwszy teraz z objektywu kapturek ze szklanem denkiem, naświetlamy papier bromosrebrowy przez ilość sekund lub minut, znaną nam już z doświadczeń poprzednich, lub wypróbowaną na wąskich skrawkach papieru bromo-srebrowego, przypiętych na miejscach charakterystycznych obrazu zwiększanego i naświetlanych czas dłuższy lub krótszy.

■Г

fig. 79.

Negatywy, do zwiększeń przeznaczone, powinny być oczywiście bez skaz, plam, dziurek, ale nie retuszowane ołówkiem, tylko barwikami i penzlem, gdyż ołówek występowałby w powiększeniu rażąco. Zwiększenia z negatywów zamglonych są bardzo niewdzięczne, gdyż trudno nastawić ostrość na obrazie ciemnym wskutek zamglenia i trudno również dobrać czas naświetlenia. Papiery bromosrebrowe są o różnych rodzajach „gradacji“, to znaczy, są sorty pracujące miękko i sorty, dające obrazy kontrastowe; do zwiększeń zatem nadają się i negatywy silne i miękkie, a nawet mdłe, jeżeli tylko dostosujemy odpowiedni rodzaj papieru. Ponadto długie naświetlenie wzmaga kontrasty, a krótkie je obniża; zatem możemy z negatywu stosunkowo miękkiego otrzymać zwiększenie • dość kontrastowe, jeżeli będziemy naświetlali długo, jużto przez przyciemnienie lampy, jużto przez zmniejszenie przysłony objektywu. Negatywy bardzo miękkie lub mdłe dadzą zwiększenia kontrastowe, jeżeli użyjemy papieru o bardzo małej czułości, n. p. chlorobromosrebro-wego ; wymagane jest jednak wtedy naświetlenie bardzo długie i światło jak najsilniejsze.

Przy wykonywaniu zwiększeń można poprawić niejeden błąd zdjęcia, który retuszem może nie zawsze dalby się równie dobrze unieszkodliwić⁶). Na negatywach krajobrazowych niebo jest nieraz za czarne w porównaniu ze samym krajobrazem; możemy zatem, zwiększając taki negatyw, podczas naświetlania zakryć krajobraz trzymanym w ręku w pewnej od objektywu odległości kawałkiem tektury, aby tylko samo niebo było naświetlone, a dopiero w połowie naświetlenia usunąć tekturę zupełnie. Podobnież na negatywach portretowych twarz może być czasem za słabo kryta w porównaniu

z otoczeniem, zatem i tu możemy uniknąć zbyt ciemnej twarzy na zwiększeniu, a to w ten sposób, że podczas naświetlania trzymamy w powietrzu przed objektywem zwitek waty o konturach twarzy lub karton tej samej formy, przytwierdzony do drutu cienkiego, lecz sztywnego. W połowie naświetlenia, lub nieco wcześniej, usuwamy tę zasłonę z przed twarzy, która wobec tego otrzyma mniej światła, niżpartje otaczające, będzie zatem na powiększeniu jaśniejsza. Można również w łatwy sposób winietować zwiększenia, trzymając między objektywem a papierem karton z wyciętym w nim otworem owalnym lub gruszkowym stosownych rozmiarów.

Wywoływanie zwiększeń odbywa się tak samo jak odbitek stykowych na papierze bromosrebrowym ; jeżeli mamy bardzo wielkie formaty papieru, można je przed wołaniem zwilżyć we wodzie, aby potem wołacz szybciej je oblał i aby w nim równo leżały. Polecane często rozcieńczanie wołacza może być wskazane tylko do zwiększeń z negatywów silnych na papierach pracujących kontrastowo. Wywoływać należy dopóty, aż obraz i w przeźroczu oglądany ma już siłę odpowiednią w cieniach, gdyż przy świetle czerwonern wygląda pozornie znacznie ciemniejszy, niż się potem okaże po utrwaleniu. Lekkie zesza-rzenie świateł da się usunąć łatwo w sposób podany na str. 126. rozcieńczonym osłabiaczem Farmera.

Oświetlenie ciemnicy może być nawet przy papierach wysoce czułych jasno czerwone ; do mniej czułych wystarczy i żółte. Jeżeli mimo naświetlenia krótkiego światła powlekają się mgłą szarą, powód tkwi zwykle nie w świetle za jasnem w ciemnicy, lecz w zaświetleniu podczas powiększania, gdy np. z powodu nieszczelności latarni pada na papier światło szkodliwe. Zażółcenie świateł natomiast powstaje przy zbyt krótkiem naświetlaniu, gdy długiem wołaniem usiłujemy wymęczyć szczegóły w światłach. Wołacz świeży bez zbytniej dawki bromku potasowego daje piękne tony czarne, wołacz używany natomiast z wielką zawartością bromku daje odcienie szaro zielonawe. Do otrzymania tonów oliwkowo brunatnych służy pirokatechina bez siarczynu według przepisu na str. 123.

Utrwalanie i płukanie zwiększeń odbywa się w ten sam sposób, co zwykłych obrazków na papierze bromosrebrowym. Pewne trudności sprawia niekiedy suszenie papierów większych rozmiarów. Zapobiedz kurczeniu się ich i zwijaniu można w ten sposób, że wiesza się je nie kleszczykami dwoma za różki, lecz całym szeregiem kleszczyków za górny brzeg papieru, a brzeg dolny obciąża się również szeregiem tych kleszczyków.

Sporządzanie negatywów zwiększonych szklanych lub papierowych wymaga przeźrocza na szkle (diapositif), jakkolwiek można także fotografować na dużej kliszy w kamerze mały obrazek pozytywny na papierze.

XXL

Przeźrocza.

Obrazki pozytywne, sporządzone nie na papierze, lecz na szkle, lub na błonie (celuloidowej, żelatynowej), nazywamy przeźroczami (diapositif). Przeznaczenie takich odbitek przeźroczystych jest różne : mogą służyć jako ozdoby na szybach okien, mogą być potrzebne do sporządzenia z nich negatywu zwiększonego lub zmniejszonego, w stereoskopji służą jako obrazki pozytywne, przewyższające bez porównania odbitki na papierze, wreszcie służą w rzutnictwie do rzutowania ich na płótnie w rozmiarach silnie powiększonych, aby je mogła oglądać znaczna liczba osób równocześnie.

Najprostszym sposobem otrzymamy przeźrocze, wkładając do kopjoramki w ciemnicy na negatyw nową kliszę bromo-srebrową. Zamknąwszy kopjoramkę, naświetlamy negatyw trzymaną w odległości 1 metra od ramki zapałką, którą gasimy natychmiast po spaleniu się główki. Po wywołaniu i utrwaleniu mamy gotowy obrazek na szkle, czyli przeźrocze, dość mdłe, w tonie szaro czarnym. Są w' handlu osobne klisze do sporządzania przeźroczy, mające żel chlorobromosrebrowy, podobnie jak papiery wywoływane, dają zatem obrazki o wiele kontrastowsze. Przeróbka ich nie wymaga czerwonego oświetlenia ciemnicy, lecz wystarczy tu wobec ich niskiej światłoczu-łości oświetlenie żółte. Ułożywszy taką kliszę na negatyw w kopjoramce *), wystawiamy ją na światło dzienne i naświetlamy kilka sekund; światło naftowe lub elektryczne (żarowe) wymaga naświetlenia dłuższego. Wywoływać można we wołaczu dowolnym do negatywów używanym, ewentualnie rozcieńczonym i z dodatkiem bromku potasu lub chlorku sodu,

Jeżeli to nie jest ramka zwyczajna, której brzegi osłaniają ze wszech stron negatyw, lecz ramka skrzynkowa ze szybą ze szkła bistrowego, należy negatywy oklejeć wokoło czarnym papierem lub kopjować przez szerokąmaskę, gdyż bez tej ostrożności powstałyby na przeźroczu brzegi czarne.

poczem po utrwaleniu i wypłukaniu mamy gotowe przeźrocze w tonie ciepło czarnym lub oliwkowo szarym. Zresztą do klisz chlorobromosrebrowych ma zastosowanie wszystko, cośmy powiedzieli o przeróbce takichże papierów (str. 122), możemy zatem dłuższem naświetlaniem i zmianami składu wołacza otrzymać także tony cieplejsze aż do czerwonych; nadto możemy gotowe przeźrocza tonować na kolor niebieski, zielony, wiśniowy etc. według przepisów podanych na str. 128.

Żel tych klisz jest nadzwyczaj drobno ziarnisty; daje zatem przeźrocza pięknie modulowane i o bardzo czystych światłach ; jest też tak przejrzysty, że przy wkładaniu do kopjoramki należy nieraz zwilżeniem rożka kliszy upewnić się, z której strony jest żel, a z której szkło.

Zamiast kopjować przeźrocza pod negatywem, możemy je reprodukować z negatywu kamerą i otrzymać w ten sposób odrazu przeźrocza zwiększone lub zmniejszone. Równie dobrze uskutecznić to można urządzeniem do powiększeń przy świetle dziennem, lub też latarnią ze światłem sztucznem (rzutnikiem). Przy każdym z tych sposobów korzystniej będzie użyć klisz chlorobromowych, niż zwyczajnych bromosrebrowych, gdyż oddają dokładniej wszelkie stopniowania i odcienie negatywu.

Dr. Lüp po-Cramer podał sposób otrzymywania przeźroczy o ziarnie niezwykle delikatnem, a to przez utrwalenie ich po naświetleniu bez wołania. Dopiero po utrwaleniu w 10% roztworze podsiarczynu sodowego i wypłukaniu, wywołuje się je przy świetle dziennem w roztworze :

100 cm³ wody 2 gr. metolu

10 gr. kwasu cytrynowego

¹I₂ cm³ (=10 kropel) roztworu chlorku sodu 1 : 10.

Tuż przed użyciem dodaje się 10 cm³ roztworu azotanu srebrowego 1 : 10. Po wywołaniu, co trwa wcale długo, utrwala się ponownie, płucze i suszy. Ton tych przeźroczy jest bardzo piękny, czarno niebieski do fjoletowego.

Są w handlu klisze na przeźrocza i takież błony, prze- . znaczone do wykopjowania; postępuje się z niemi zupełnie tak samo, jak z papierami, zatem kopjuje się je pod negatywem przy świetle dziennem, płucze, utrwala, i złotuje w kąpieli tonującej. Dają tony podobne do zabarwień na papierach celoidynowych i żelatynowych. Istnieją nadto papiery z warstewką ściąganą, którą po wykopjowaniu, utrwaleniu i wytonowaniu przenosi się na czystą szybkę szklaną; jest to najłatwiejszy sposób otrzymywania przeźroczy.

Przeźrocza w różnych zabarwieniach otrzymać można zapomocą soli żelazawych. Z niepotrzebnego negatywu usuwa się w tym celu wszystek strąt srebrowy silnym osła-

biaczem farmerowskim, lub też oblewa się czystą szybkę szklaną⁷) 10% roztworem ciepłym żelatyny i suszy. Przy żół-tem świetle naczula się szybkę w 4% roztworze cytrynianu amonowo żelazowego (str. 130) i po wysuszeniu kopjuje się pod negatywem aż do wystąpienia silnego obrazu w tonie brunatnym na tle źółtem. Po wypłukaniu wkłada się płytkę naprzód do I a potem do II z poniższych 5% roztworów, zależnie od barwy żądanej :

II siarkan sodu II żelazicjanek potasu żółty II żelazicjanek potasu żółty II żelazicjanek potasu żółty II siarczek sodu II siarczek sodu.

barwa biała    I    chlorek baru

„    brunatna    I    azotan uranu

„    ceglasta    I    siarkan miedzi

„    niebieska    I    chlorek żelaza

„    żółta    I    chlorek kadmu

*    czarna    I    octan ołowiu

Między roztworem I a II należy przeźrocze przepłukać wodą. a po roztworze II wypłukać ponownie.

Sposobem pigmentowym otrzymać można przeźrocza bardzo piękne, o przejściach harmonijnych i nadzwyczaj trwałe. Użyć dadzą się tu zwykłe papiery pigmentowe, zwłaszcza do negatywów silnych i twardych ; nadto wyrabiane są osobne papiery pigmentowe do przeźroczy, zawierające znacznie większą ilość barwika; skutkiem tego dają większe kontrasty i mogą być użyte do negatywów miększych. Zwykłe papiery pigmentowe naczulać należy dla podwyższenia kontrastów słabym (1—2%) roztworem dwuchromianu, papiery do przeźroczy natomiast w silniejszym (3—5%). Po- wysuszeniu, wyko-pjowaniu i wypłukaniu we wodzie, styka się papier pod wodą z źelatynowanemi i zgarbowanemi szybkami szklanemi, zostawia w zetknięciu pod przyciskiem kilku minut i wywołuje potem w ciepłej wodzie, jak opisano na str. 148.

Szybki żelatynowane uzyskuje się albo z nieużytecznych negatywów, wydaliwszy z nich strąt srebrowy (osła-biaczem Farmera lub w inny sposób), alboteż czyste szybki szklane (n. p. nieużyteczne negatywy, z których zmyto warstewkę żelu wodą gorącą), powleka się rzadkim roztworem szkła wodnego w piwie i po wysuszeniu kładzie się te szybki zupełnie poziomo, poczem nalewa się na nie ciepłego 5% roztworu żelatyny, a gdy skrzepnie, odstawia się szybki do wysuszenia w miejscu wolnem od pyłu. Warstewka żelatynowa szybek musi być w każdym razie zgarbowana, a to albo 5% roztworem ałunu chromowego, poczem ją należy wypłukać, albo 5% rozczynem formaliny bez płukania.

Gdy do sporządzania przeźroczy używamy błon pigmentowych, odpada konieczność przenoszenia pigmentu na szybkę szklaną, lecz wystarczy gotowy obrazek pigmentowy na błonie umieścić między dwiema czystemi szybkami szklanemi, których brzegi łączymy potem oklejonym wokoło papierem; jest to zatem jeden z łatwiejszych sposobów wykonywania przeźroczy.

Sposób ozobromowy nadaje się również dobrze na przeźrocza, mające wówczas pewną bardzo miłą miękkość rysunku. Przeźrocza srebrowe, czyto na kliszach chlorobromo-wych czy na bromosrebrowych sporządzone, garbujemy w tym celu i moczymy w zimnej wodzie, a nienaczulony papier pigmentowy (błony pigmentowe tu się nie nadają), zanurzamy na kilka minut do płynu ozonującego (str. 155). Po wyjęciu z wanienki przykładamy papier stopniowo do warstwy żelowej przeźrocza, aż się zetkną zupełnie ze sobą bez baniek powietrza. Pozostawiwszy je zetknięte przez 10— 15 minut pod przyciskiem, zanurzamy przeźrocze wraz z papierem do wody ciepłej, a gdy papier pocznie odstawać, odejmujemy go z przeźrocza i wywołujemy na niem obraz pigmentowy wodą ciepłą w taki sam sposób, jak zwykłe odbitki ozobromowe lub przeźrocza pig • mentowe.

Pinatypja nadaje się szczególnie dobrze do takich przeźroczy, w których idzie o przejrzystość i świetność barwy. Jako matrycy do zanurzania w barwikach pinatypowych nie można tu jednak używać szybki szklanej, gdyż ta, zetknięta z drugą szybką, nie dałaby się później od niej odłączyć; musimy zatem sporządzać matryce na błonach, uzyskanych z nieużytecznych negatywów filmowych po usunięciu z nich strątu srebrowego⁸) i odgarbowaniu w 5°/# roztworze kwasu octowego, poczem się naczula w dwuchromianie i kopjuje w sposób podany na str. 189. Można także postąpić odwrotnie i sporządzić matrycę na szkle, a przenieść barwik na warstewkę żelatynową błony celuloidowej. Możemy nawet, o ile negatyw nie jest nam potrzebny także do innych celów, obrócić go wprost na matrycę, zanurzywszy go do garbika olejobromowego (str. 182), przez co zarazem zgarbujemy miejsca naświetlone i rozłożymy strąt srebrowy, który następnie utrwalaczem usuniemy. Przejrzysty negatyw staje się po zanurzeniu do roztworu barwika pinatypowego wkrótce pięknem przeźroczem, które możemy mieć samo dla siebie, alboteż z niego, jako z matrycy, dać barwikowi przesiąknąć na warstewkę żelatynową błony celuloidowej. •Całe dalsze postępowanie jest zupełnie takie samo, jak podano na str. 188. Przy pinatypji mamy dowolny wybór barwików, które ponadto można mieszać z sobą i otrzymać setki różnych odcieni.

Również dobrze, jak pinatypowy, nadają się i sposoby podane na str. 189; mając matryce na błonach celuloidowych, można tych matryc użyć wprost jako przeźroczy barwnych, włożywszy je między dwie szybki szklane i oklejiwszy brzegi wokoło papierem, alboteż dać barwikowi z tych matryc przesiąknąć we warstewkę żelatyny na czystej szybce szklanej. Z matryc na szkle można sporządzać przeźrocza przesiąkowe tylko na giętkich błonach, gdyż warstewka na szkle, zetknięta z drugą warstewką na szkle, spoiłaby się z nią tak silnie, że potem rozłączenie obu szybek szklanych byłoby niemożebne.

Przeźrocza wszelkiego rodzaju dobrze jest zgarbować ałunem chromowym lub formaliną, aby warstewkę ich uodpornić na wpływy atmosferyczne i mechaniczne. Retuszowanie przeźroczy odbywa się farbami akwarelowemi lub anilinowemi, zależnie od ich zabarwienia. Lakierowanie rzadko kiedy okaże się celo wem, zwłaszcza, że przeważna część lakierów żywicznych nie wytrzymuje ciepła silniejszego (np. w rzutnikach). Natomiast chroni się prawie wszystkie rodzaje przeźroczy w ten sposób, że nakłada się na nie czyste szybki sklane tych samych rozmiarów i brzegi obu szybek okleja się wokoło wąskim (1 — l¹/, cm.) paskiem papieru lub płótna introligatorskiego, co zarazem zapobiega wpadaniu kurzu między szybki. Są do tego celu w handlu także gumowane już paski papieru, które wystarczy jedynie zwilżyć wodą; podobnież są takie paski z lepkim roztworem kauczuku.

Kolorowanie przeźroczy, czy to do celów rzutniczych, czy stereoskopowych, czy na okna, jest zajęciem bardzo wdzięcznem i daje wcale dobre wyniki przy pewnej, nieznacznej nawet, wprawie. Kolorowanie to może być dwojakiego rodzaju : albo lekkie tylko podkładanie barwami całych płaszczyzn bez uwzględniania szczegółów drobniejszych, alboteż staranne wykolorowywanie w barwach mniej lub więcej odpowiadających naturalnym.

Farby do kolorowania przeźroczy mogą być zwyczajne akwarelowe, białkowe lub anilinowe; te ostatnie są najodpowiedniejsze, jako zupełnie przejrzyste, nie kryjące, a światło-trwałość ich jest zwykle wystarczająca; jedynie do przeźroczy okiennych, wystawionych stale na silne światło dzienne, potrzebne są barwiki szczególnie trwałe. Technika kolorowania jest prosta w zasadzie i polega na tern, aby zawsze zaczynać od bardzo jasnego nakładu farby i zwiększać jej nasycenie przez nakładanie kilkakrotne. W ten sposób nie zniszczymy przeźrocza nakładem zbyt silnym, któryby odbijał jaskrawo od otoczenia. Zaczynamy zawsze od tonów ogólnych: na krajobrazie nakładamy niebo jasnym lazurem błękitnym, omijając oczywiście białe obłoki, podobnież użyczamy roślinności jednostajnego tonu jasno zielonego, a planowi pierwszemu tonu szaro brunatnego, i takie zabarwienia lekkie mogą we wielu.

wypadkach (np. do stereoskopji), wystarczyć zupełnie. Gdy idzie o wykończenie bardziej szczegółowe, podkreślamy cienie w roślinności barwą niebieskawą lub brunatną, zależnie od pory roku, podobnież nadajemy pniom drzew i gałęziom tony se-pjowe lub czerwonawe, różniczkujemy barwami szczegóły planu pierwszego, budynków etc. Na przeźroczach portretowych lub rodzajowych powlekamy twarze lekkim nakładem szkarłatu, który przy większych głowach różniczkujemy czerwienią warg, policzków, tonami sinawymi na skroniach itp. Podobnież nadajemy stosowne ubarwienia odzieży i otoczeniu, zawsze z początku nakładami bardzo jasnymi, które dopiero stopniowo nasycamy nakładami nowymi. Pokolorowanie kilkunastu przeźroczy nada nam już w tern pewien zasób wprawy.

Formaty przeźroczy na okna i do powiększeń mogą być bardzo różne, rzutnicze natomiast i stereoskopowe mają pewne stałe, ogólnie przyjęte rozmiary. Stereoskopowe zachowują zwykle formaty negatywów, rzutnicze zaś btnieją niemal wyłącznie w dwu wymiarach : kwadratowym 8!/₄ X 8 V* cm. i prostokątnym 9 X 12 cm. Napotyka się zaś rzadziej format angielski 8 X 10ł/₂ cm.

14*

XXII.

Klisze z rastrem barwnym.

W r. 1904 poczęli Bracia Lumière w Lyonie wyrabiać klisze bromosrebrowe, które po wyświetleniu i wywołaniu dawały odrazu przeźrocze na szkle, przedstawiające przedmiot zdejmowany ze wszystkiemi jego barwami. Zasada tego wynalazku jest równie prosta jak genjalna. Mikroskopijnie drobne ziarenka mączki kartoflanej zabarwiają Lumiére’owie trzema barwami dopełniającemi ; jedną część ziarenek zielono, drugą pomarańczowo, trzecią fjołkowo. Po zmieszaniu tych trzech części otrzymują proszek jednostajnie szary, który sypią na czyste szybki szklane, powleczone warstewką kleju tak cienką, że proszek przylepia się do szybki tylko jednym pokładem; nigdzie niema dwóch ziarenek jednego na drugiem, tylko wszystkie leżą gęsto obok siebie w jednej płaszczyźnie. Poddane ciśnieniu walców, rozpłaszczają się ziarenka tak, że stykają się ze sobą niemal, a luki pozostałe wypełnia nadzwyczajnie miałki pyłek węglowy. Ziarenka te oddzielają Lumiére’owie cienką powłoką kolodjonową od nalanego na nią żelu bromosrebrowego, naczulonego na wszelkie barwy światła.

Założywszy taką kliszę do obtułki szkłem na wierzch, wyświetlamy w aparacie przez żółty sączek⁹), światło zatem działa na żel przez owe różnobarwne ziarenka skrobji kartoflanej. Tam, gdzie pada na nie światło żółte, przejdzie ono tylko przez ziarenka zielone i słabiej przez czerwonawe, fjoł-kowe zaś ziarenka światła tego nie przepuszczą; podobnież światło niebieskie przejdzie tylko przez ziarenka fjołkowe i słabiej przez zielone, a światło czerwone przez ziarenka pomarańczowe i nieco przez fjołkowe. Na żel bromosrebrowy działa

zatem światło barwne tylko pod ziarenkami podobnie zabar-wionemi, pod innemi nie działa. Po wywołaniu takiej kliszy autochromowej mielibyśmy zatem w tern miejscu, gdzie padło światło żółte, ziarenka zielone zakryte całkiem przez czarny strąt srebra, a ziarenka czerwone słabiej zakryte, pozostałyby przeźroczyste tylko ziarenka niebieskie i mniej pizejrzyste czerwone, czyli miejsce to wyglądałoby zabarwione fjołkowo. Podobnież miejsca pod światłem niebieskiem wyglądałyby pomarańczowo, pod czerwonem zielono, otrzymalibyśmy zatem niejako , negatyw zdjęcia w barwach dopełniających, który dopiero należałoby skopjować na drugiej kliszy autochromowej, aby otrzymać barwny pozytyw. Zamiast kopjować, odwracają Bracia Lumière ten negatyw na pozytyw sposobem podanym na str. 190., otrzymują zatem wprost przeźrocze na szkle we wszystkich barwach oryginału.

Na podobnej zasadzie wyrabiają inne fabryki swe klisze rastrowe, zamiast jednak stosować ziarenka barwione, drukują na warstewce żelatynowej szyb szklanych wąziutkie linijki niebieskie w pewnych odstępach od siebie, potem prostopadle na krzyż linijki czerwone, a puste pola kwadratowe zakrywają barwikiem żółtym, przez co otrzymują drobną mozajkę z kwadracików różnobarwnych, na której potem umieszczają pan-chromatyczny żel bromosrebrowy. Należą tu fabrykaty : Diop-tichrom, Tames-colour i Versicolor; nadto są w handlu takież filmy wyrobu N. P. G.. (Krayn-Raster) i klisze barwne AGFA ze ziarenkami gumy barwionej.

Sposób postępowania jest u wszystkich fabrykatów podobny i różni się tylko w niektórych szczegółach, podawanych zresztą dokładnie w każdym pakiecie tych klisz, tu zatem ograniczymy się tylko do wskazówek ogólnych.

Wyświetlenie zdjęć na różnych sortach klisz barwnych wymaga niemal jednakiego czasu; niektóre fabrykaty mają warstewkę barwną nieco przejrzystszą niż inne, czułość jednak żelu bromosrebrowego jest u wszystkich podobna. Ponieważ światło działa tu naprzód przez sączek żółty, a następnie przez ową warstewkę różnobarwną, czyli przez raster barwny, wyświetlenie mimo wysokiej czułości żelu musi być długie stosunkowo i trwa 60—90 razy dłużej, niż zdjęcie (bez sączka) na kliszach bromosrebrowych wysokiej czułości. Według czułomierza Scheinera czułość klisz barwnych wynosi (już z włączeniem sączka) a°—c°, podczas gdy klisze zwykłe wysoce czułe mają, jak wiadomo, 16—17° Scheinera. Stąd zdjęcia migowe możebne są tylko przy świetle bardzo jasnem (w słońcu) i jasnymi objektywami, a trwać muszą mimo to Vs—¹/» sek.

Wkładamy zatem kliszę barwną do obtułki stroną szklaną ku objektywowi, a więc na zewnątrz, i wyświetlamy zdjęcie w kamerze przez sączek żółty, do każdego fabrykatu

odrębny. Potem wywołujemy w ciemnicy przy oświetleniu bardzo skąpem ze względu na barwoczułość żelu ; jeszcze lepiej jest wywoływać w zupełnej ciemności, jedynie przez czas ściśle odmierzony, krótki zresztą, gdyż warstewka żelu takich klisz jest nadzwyczaj cienka. Można tu użyć wołaczów w takim samym składzie jak do zwykłych klisz bromosrebrowych. lub też trzymać się wołaczów wymienionych przez fabryki klisz barwnych w ich przepisach. Do-swych klisz „Autochrom“ poleca fabryka Lumiére’ôw wołacz metochinonowy tak złożony:

Wody destylowanej Metochinonu

Siarczynu sodu bezwodnego Bromku potasowego

1 litr 15 gr.

100 gr.

6 gr.

Amonjaku 22° (c. g. 0.923)    .    32 cm*

Do wołania kliszy normalnie wyświetlonej bierze się (na rozmiar 9 X 12) powyższego roztworu zgęszczonego 12 cm3 i wody 50 cm³. W tym wołaczu zostawia S'Ç kliszę dokładnie 2Va minuty, kołysząc lekko wanienką, przykrytą kartonem od światła ciemnicy, a oglądaną tylko od czasu do czasu przy tern świetle. Przytem nie patrzy się przez kliszę na światło, gdyż poza warstewką żelu jest raster barwny, lecz ocenia się postęp wywoływania patrzeniem na kliszę, jak gdyby była obrazkiem papierowym. Przy ciepłocie wołacza około 15° C. klisza dobrze wyświetlona wywoła się w ciągu 2*/j minut, poczem opłukuje się ją szybko we wodzie i wkłada do roztworu odwracającego, złożonego z:

Nadmanganjanu potasowego .

Wody destylowanej

Kwasu siarkowego chem. czyst.

¹ gr-500 cm3 5 cm*

, Roztwór ten nie jest trwały ; chcąc go dłuższy czas utrzymać w zapasie, należy rozpuścić we wodzie tylko sam nad-manganjan, a kwasu siarkowego dodawać dopiero tuż przed użyciem. Potrzeba do tego miarki szklanei z dokładną pc-

czer-

inn ką₃natCentymetry sześcienne, gdyż na kliszę 9 X 12 idzie cm .płynu Odwracającego, zatem zawiera się w nim 4, cm3 siarkowego- W 40—100 sekund po włożeniu kliszy do Hic™ V' rozP^szcza sfÇ w nim doszczętnie osad srebrowy na oip У*_ . У iUZ ws.ze^k’e ciemne miejsca na niej znikną i staną wp w7nriVZ^S\xr ^y^U^e kliszę i opłukuje przez pół minuty slahv îpqJ⁶' ¹⁽^ac iuz teraz barwny obrazek pozytywny, ale wołarra * jaS?y’ Wkłada się go tedy do tego samego światło ’ oi °ГУ s*uzy* ,wywołania kliszy początkowo, ale Dełn« świaf>mn,1Cy' m.u.s* ^yć wtedy bardzo jasne (dzienne, lub w nLT Zar?kl elekt ycznej bez osłaniania szkłem

)’ ^ yz wołacz ma strącić srebro w tych miejscach kli-

szy, które po pierwszem wołaniu pozostały białe jako niena-świetlone; należy je zatem teraz silnie naświetlić.

Po 3—4 minutach takiego wywoływania w świetle jasnem czernieją wszystkie ciemne miejsca na kliszy; płucze się ją zatem we wodzie płynącej przez kilka (2—4) minut i odstawia do wysuszenia jako gotową

Jeżeli długość wyświetlenia kliszy nie była napewno dobra i jeżeli nie wiadomo wogóle, czy zdjęcie było prześwietlone. czy też niedoświetlona, i w jakim stopniu, wtedy należy ostroźnem wywoływaniem wyrównać błędy wyświetlenia. W tym celu zaczynamy wywoływanie zrazu wołaczem słabym, a więc bierzemy na 50 cm⁸ wody tylko 4 cm* zgęszczonego roztworu metochinonowego (w składzie wyżej podanym).

Zanurzywszy kliszę we wołacz tak rozcieńczony, zaczynamy zaraz liczyć sekundy, upływające od chwili oblania kliszy wołaczem aż do pojawienia się na niej pierwszych zarysów obrazu negatywnego w cieniach, nie troszcząc się przytem wcale o światła (a więc n. p. o niebo). Gdy te zarysy ukażą się przed upływem 40 sekund, dodajemy do wołacza jeszcze 8 cm* roztworu metachinonowego; gdy zaś pojawią się aż p o 40 sekundach, wywołujemy dalej we wołaczu, złożonym z równych części (po 30 cm*) wody i roztworu meto-chinonu; ale kończymy wywoływanie po 3 minutach, jeżeli zarysy cieni wystąpiły między 40 a 50 sekundami, po 4 minutach zaś, jeżeli wystąpiły dopiero w czasie ponad 50 sekund.

Podobnie zmieniamy długość wywoływania, gdy zarysy cieni występują zbyt wcześnie, gdy zatem klisza była prześwietlona. Odliczywszy, ile sekund upłynęło od chwili zanurzenia kliszy we wołacz rozcieńczony (4 : 50) do ukazania się zarysów obrazu w cieniach, dolewamy do wołacza jeszcze 8 cm³ roztworu metochinonu i przerywamy wołanie po upływie czasu, podanego w poniższej tabelce:

Gdy zarysy obrazu negatywnego w cieniach wystąpią po sekunkach

12—14

15-17

18-21

22-27

28-33

34-39

105 140 180 220 270

75

wtedy należy przerwać wywoływanie po czasie sekund (ogółem, a więc od zanurzenia kliszy)

Aby światło ciemnicy, konieczne do obserwowania kliszy przy liczeniu sekund aż do ukazania się zarysów cieni, nie działało szkodliwie, należy posługiwać się albo ciemno czer-

wonymi sączkami żelatynowymi, albo papierami „Virida“, dostarczanymi przez fabrykę Lumiere’ôw¹⁰).

Ponieważ cały pierwotny strąt srebrowy rozpuściliśmy w kąpieli odwracającej, a resztę srebra wywołaliśmy również, nie pozostała już na kliszy żadna resztka bromku srebra, zatem utrwalanie jest zbyteczne; płuczemy tylko kilkakrotnie kliszę i po wysuszeniu mamy gotowe przeźrocze we wszystkich odcieniach barw oryginału. Do przyśpieszenia wyschnięcia nie można używać alkoholu, gdyż w nim rozpuściłby się barwik rastru i popsułby przez to barwy zdjęcia; z tychże powodów nie można tu stosować lakierów spirytusowych, natomiast lakier caponowy (str. 100) daje bardzo dobrą ochronę od wilgoci i uszkodzeń mechanicznych.

Klisze autochromowe i podobnych systemów sporządzane bywają na szkle lustrowem nadzwyczaj twardem, l¹/, milimetra grubości; mimo to jednak można je, podobnie, jak przeźrocza zwykłe, nakryć czystą szybką szklaną i złączyć brzegi obu przez oklejenie czarnym papierem wokoło.

Nadzwyczaj cienka warstewka żelu na kliszach barwnych umożliwia wszelkim płynom szybkie wsiąkanie, stąd zarówno wołanie, jak odwracanie obrazu i płukanie trwa tu stosunkowo krótko. Moczenia we wodzie dłuższego ponad potrzebę należy się wystrzegać, gdyż wkońcu woda przedostaje się i do rastru i może popsuć jego barwiki, albo spowodować odstawanie warstewki żelu od szkła. Plamy i dziurki z tych powodów powstałe retuszuje się penzlem i farbą starannie dobranego odcienia.

Zbyt jasne (prześwietlone) zdjęcia autochromowe można wzmacniać sposobem podanym na str. 89, zbyt ciemne zaś osłabiać, n. p. według przepisu Farmera, lub płynem odwracającym, rozcieńczonym czterokrotną ilością wody; zabiegi te odbywają się tu bardzo szybko wobec cienkości warstewki.

CZĘŚĆ TRZECIA. XXIII.

¹

Według spostrzeżeń J. Sterry’ego można również otrzymać zamiast negatywu wprost pozytyw przy zdjęciu, jeżeli zastosujemy wyświetlenie 30—40 razy za krótkie i wywołamy bez bromku potasu (najlepiej udaje się to na płytach chlorobromosrebrowych). Waterhouse otrzymał podobne wyniki przez dodatek siarkomocznika do wołacza. Ponadto można zastosować do tego samego celu solaryzację, t. j. naświetlać kliszę umyślnie kilkaset razy dłużej niż normalnie.

²

Zwiększeniem nazywamy obraz rozmiarów większych niż oryginał, a czynność przy uzyskiwaniu takiego obrazu nazywamy powiększaniem.

³

Aby ułatwić sobie rozpinanie papieru bromosrebrowego na desce, należy zrobić sobie na objektyw inny kapturek, którego denko wycięto i zastąpiono szkłem czerwonem lub sączkiem ciemno żółtym.

⁴

Aby światło było bielsze, można dodać do nafty nieco kamfory.

⁵

Do przytrzymywania płasko papieru bromosrebrowego służą także dwa kawałki tasiemki gumowej (używanej na podwiązki i szelki), przypięte na końcach pluskiewkami, a oddalone jedna od drugiej o szerokość papieru. Jeżeli papier ma n. p. 30 X 40 cm rozmiarów, przypinamy dwie takie łaśmy równolegle w odstępie 30 cm od siebie i podsuwamy pod nie brzeżki dłuższe papieru. Elastyczność tasiem przyciska papier mocno do deski, leży on zatem płasko i nie dziurawi się pluskiewkami.

⁶

Tu poprawić można również błąd, zdarzający się czasem na zdjęciach budowli lub obrazów, gdy kamera nie stoi całkiem równolegle do przedmiotu. Nachylając negatyw pod kątem odpowiednim do papieru, usunie się zbieżność linij na pozytywie zwiększonym.

⁷

Przed użyciem należy szybkę wytrzeć dokładnie ze wszelkich śladów tłustych watą zwilżoną w benzynie, gdyż bez tego zabiegu warstewka żelatynowa mogłaby odskoczyć od szkła po wyschnięciu.

⁸

Oslab'aezem farmerowskim lub roztworem bromku miedziawego <(str. 91) i utrwaleniem następnie.

14

⁹

Sączek jest tu potrzebny dla przytłumienia zbyt silnego działania promieni fjołkowych i uregulowania działania innych promieni barwnych tak, aby żaden kolor nie działał silniej od innych Sączek ten ma zabarwienie nieco inne niż sączki, stosowane przy zwykłych kliszach barwoczułych.

¹⁰

Stosując przez 1 minutę kąpiel odczulającą (1: 100.000) z zieleni pina-kryptolowej, można bez obawy zamglenia wywoływać następnie zdjęcia autochromowe przy ż ó 11 e m świetle ciemnicy.

Zdjęcia portretowe.

Często spotkać się można ze zdaniem, że dobre zdjęcia portretowe możliwe są tylko w pracowni fotografa zawodowego; a tymczasem owe szklane dachy i ściany, owe firanki białe i niebieskie, są tylko zabytkiem dawnych czasów, gdy czułość klisz fotograficznych była bardzo niska, a objektywy mimo znacznej jasności (F : 4—F : 5) musiały być przysłaniane, aby dały znośną ostrość obrazu.

W czasach obecnych, gdzie obok doskonałych objekty-wów o wielkiej jasności posiadamy klisze bardzo wysokiej czułości i wołacze niezwykle energiczne, ta wielka ilość światła nie jest niczem niezbędnem, czego dowodzą zresztą nowoczesne zakłady fotograficzne, nie posiadające żadnych oszklonych altan, lecz tylko kilka pokojów o oknach zwykłych rozmiarów, z urządzeniem mieszkalnem. Pokój, mający dwa okna w ścianach przyległych, umożliwia wydobycie wszelkich efektów oświetlenia, jakie dawniej wymagały w altanach przesuwania tuzina firanek i przestawiania szeregu teł fotograficznych.

„Salony do zdjęć“ u fotografów nowoczesnych są to zatem zwykłe pokoje mieszkalne, opatrzone zwykłemi oknami, a urządzone z wykwintną prostotą, jeżeli właściciel zakładu ma wyrobiony smak estetyczny, lub też przeładowane chaosem mebelków, dywaników, obrazków i drobiazgów, gdy właściciel, gustem nie grzeszy. Na zakład fotograficzny zatem nada się każdy lokal mieszkalny, złożony z jednego lub więcej pokojów; warunkiem jest jedynie, aby przynajmniej jeden z nich był dość przestronny na zdjęcia grupowe. Bardzo dobrze jest mieć w nim dwa okna, położone prostopadle do siebie (fig. 80); przydatne są także wykusze (Erker).

Dawne altany fotograficzne zwrócone były zawsze oszkleniem ku północy; dziś jednak nie obawiamy się już oświetlę-

nia zachodniego ani nawet południowego, kierunek okien zatem jest rzeczą podrzędną. Ważniejsze natomiast jest, aby naprzeciw okien nie znajdowały się w pobliżu przedmioty wysokie; zatem zakład nowoczesny nie powinien leżeć przy ulicy wąskiej, ani na parterze, lecz przy ulicy szerszej lub przy placu i to na piętrach wyższych. Wyjątek stanowią oczywiście budynki położone w ogrodach.

:i izzzr

2 okno a

pokój

1 okno

drzwi h

:i i-T

fig. 80.

Ubarwienie ścian, czy-to tapetowanych, czy malowanych, powinno być na ogół jasne i spokojne; nadadzą się zatem wszeikie tony złamane, bez jaskrawych deseni i wzorów, gdyż ściany stanowią dla zdjęć tło naturalne. Podobnież wystrzegać się należy wszelkich wzorzystych portjer, firanek, dywaników, nawet obicia mebli. Całe otoczenie powinno być spokojne w linjach i tonach, nie rzucające się w oczy i nie odrywające niczem uwagi od portretu. Zbyteczne są również wszelkie przedmioty błyszczące, obrazy w ramach jaskrawych, lampy zbyt nisko wiszące, nawet klamki i guziki. Należy mieć zawsze to na uwadze, że całe otoczenie ma być tylko tłem dla portretu, zatem nie śmie się nigdy wybijać na plan pierwszy.

Okna opatrzone będą w części dolnej firankami gład-kiemi, prócz tego otrzymają portjery z materji nieprzejrzystej, lecz jasnej, które można z łatwością odsłaniać lub na okna nasuwać. Jedynem urządzeniem, przypominającem czasy dawne, jest stojak z lekką ramą drewnianą wielkości około 1 X l‘/i m*> na której napięto cienką tekturę, oklejoną z jednej strony, gładkim białym papierem, z przeciwnej zaś szarą tkaniną lub szarym papierem rysunkowym. Rama powinna się dać w stojaku umieszczać wyżej lub niżej, stosownie do potrzeby. Stojak ten służy zarówno do rozjaśniania cieni, jak przysłaniania światła, jak wreszcie jako tło przy popiersiach.

Oświetlenie da się powyższymi prostymi środkami zmieniać w każdy żądany sposób. Przy większości zdjęć jedno z okien służy za właściwe źródło światła, drugie zaś tylko do rozjaśnienia cieni. Osobę portretowaną umieścimy w punkcie d lub h (na fig. 80), kamerę zaś w punkcie a lub 2»; okno I oświetla nam osobę, okno 2 zaś rozjaśnia cienie po stronie przeciwnej. Efekt rembrandtowski uzyskamy, umieszczając osobę w miejscu d, kamerę zaś w punkcie f\ grupy zdejmować będziemy^ w miejscu fg, ustawiwszy kamerę w punkcie a lub b, lub też osoby w punkcie gc, a kamerę w miejscu i. Dla wypróbowania różnych rodzajów oświetleń nada się bardzo

dobrze posąg gipsowy (biust), który ustawiać będziemy kolejno w różnych miejscach powyżej podanych i studjować wygląd na matówce kamery. Jeżeli nawet pokój na zdjęcia przeznaczony nie ma dwóch okien pod kątem prostym do siebie leżących, lecz oba okna znajdują się jedno obok drugiego w tej samej ścianie, można mimo to wydobyć bardzo różnorodne efekty oświetlenia. Wówczas okno bliższe osoby portretowanej nadaje jej oświetlenie, a drugie okno, dalsze, wspomagane jasnym płatem na stojaku, rozjaśnia cienie zbyt silne po stronie przeciwnej.

Upozowanie Osoby zdejmowanej powinno być staranne, ale niewymuszone. Pokój do zdjęć mieści pod ścianami kanapki lub krzesła, zatem wystarczy najczęściej wskazać osobie miejsce, w którem będzie fotografowana, a ona sama przyjmie pozę odpowiednią ; jużto usiądzie na kanapce, oprze się o poręcz krzesła, lub zwróci się profilem ku oknu, patrząc na pole. Wówczas ocenia się, czy poza odpowiada zamierzonej i ewentualnie poprawia się ją prośbą ustną. Zaniechać należy stanowczo wszelkiego nadawania pozy użyciem mięśni, a więc nie poprawiać nigdy własnoręcznie n. p. pochylenia głowy, linji ramienia, a tern bardziej nie obracać osoby w innym kierunku, niż,go sama obrała, lecz ustnie objaśnić ją o rodzaju zmiany potrzebnej. Wybór pozy zostawia zatem fotograf w szczegółach osobie zdejmowanej, ale ogólne zarysy oznacza on sam, rozstrzygając, czy poza ma być stojąca, czy siedząca, profil, trzy czwarte, czy twarz cała, podobnie też dobiera rodzaj oświetlenia i kontury zdjęcia. Życzenia osobiste należy oczywiście uwzględniać w mierze jak najszerszej, nie zaniedbując objaśnić, dlaczego taka a taka poza byłaby mniej korzystna od innej.

Są pewne reguły ogólne, od których odstępować można tylko w wypadkach wyjątkowych, gdy jest się zupełnie pewnym, że odstąpienie wyjdzie modelowi na korzyść. Plama jasna na tle ciemnem wygląda większa, niż w rzeczywistości, ciemna natomiast wydaje się mniejszą na tle jasnem ; wynika z tego, że osoby otyłe i rozrosłe zdejmować należy w sukniach ciemnych i na tle jasnem, a chude i drobne zyskają przez zdjęcie na tle ciemniejszem. Z tychże względów ręce wielkie wyglądają w jasnych rękawiczkach jeszcze większe, zatem korzystniej jest zdejmować takie bez rękawiczek. Głowa na szyji krótkiej i szerokiej, zdjęta nieco z góry, będzie wyglądała, jakby wprost na tułowiu osadzona, należy zatem do zdjęć takich osób ustawiać kamerę poniżej linji głowy (przy popiersiach). Uszy odstające nie będą raziły na zdjęciu z profilu; podobnież nos garbaty lepiej jest zdjąć w „trzech czwartych“ (pół profilu), albo „in faccia“. Osoby zgarbione, lub o nogach krzywych, nie zdradzają tych wad na zdjęciu w pozie siedzącej. Ciemna barwa twarzy wyda się jaśniejszą na tle czarnem,

Jasna zaś może mieć tło nawet zupełnie białe. Obie połowy warzy nie są nigdy zupełnie jednakowe; często znajdą się na ednej nierówności, pryszczyki, nawet krzywa budowa oka, nosa, kącika ust, podczas gdy druga połowa przedstawia się korzystniej; należy wówczas ustawić osobę w profilu, lub, gdy zdjęcie jest stanowczo „en face“, ustawia się osobę tak, aby brzydsza połowa twarzy znalazła się po stronie ocienionej.

Najczęściej stosowane bywa oświetlenie mieszane, górno przednio boczne, jakie uzyskać można ustawieniem osoby w miejscu d lub e, (fig. 80) kamery zaś w punkcie a, gdy przeważać ma światło boczne ; względnie osobę umieszcza się w punkcie i lub Ä, kamerę zaś w miejscu b, skoro przeważać ma światło z przodu padające. Zdjęcia osób ze zmarszczkami silnymi wypadną korzystniej w oświetleniu dwustronnem, umieścimy je zatem w punkcie a, kamerę zaś w punkcie c lub i. Mając dwa okna w tej samej ścianie, umieścimy osobę przy ścianie między oknami. Światło dolne uzyskać się da przez ułożenie na ziemi dużego papieru białego u nóg osoby, lub usadowienie jej przy stoliku, nakrytym białą materją, z książką lub z przyborami do pisania. Obok tego można oczywiście zastosować i światło boczne lub tylne.

Tło, jak powiedzieliśmy wyżej, tworzy najczęściej ściana pokoju, lub portjera, zatem teł sztucznych niema w nowoczesnych zakładach fotograficznych. Jedynie w wypadkach, nielicznych stosunkowo, gdy mamy zdjęcia popiersi na tle zupełnie ciemnem, zastosujemy stojak z napiętą na lekkiej ramie drewnianej tkaniną czarną lub takimże papierem. Jeżeli ściany obwiedzione są w pobliżu kątów pokoju ciemnemi linjami lub bordiurami, uważać należy, aby te linje nie przecinały głowy lub postaci; podobnież wadliwe byłoby, gdyby tuż poza głową osoby mieścił się na ścianie obrazek, lub jakikolwiek inny przedmiot, odbijający ciemnym tonem od jasnego tła ściany. Im dalej od tła umieścimy osobę, tern ciemniejszem ono się wyda, zatem i jasna ściana da nam w oddaleniu tło ciemne. Gdy zależy na tern, aby tło było ciemne poza jasną stroną osoby, a jaśniejsze poza ocienioną, ustawimy aparat tak, aby ściana tworzyła z osią objektywu kąt ostry.

Do zdjęć popiersi można w takim wypadku użyć także papieru rysunkowego w zwojach, wysokiego conajmniej na 1% metra, który ustawimy wprost na ziemi poza osobą w ten sposób, aby tworzył za nią półkole, zwrócone stroną wklęsłą ku kamerze ; wówczas część papieru, bliższa światłu, będzie ciemniejsza, niż strona dalsza od okna.

Aby otrzymać popiersia winietowane na tle czarnem, ustawia się za osobą tło ciemne, a nadto zakłada się między fałdy mieszka w kamerze mniej więcej w połowie długości rozciągu karton czarny z wyciętym w nim otworem owalnym lub gruszkowatym, którego brzegi nadto powycinane

są w ostre ząbki. To ochroni od światła brzeg negatywu wokoło głowy, na odbitkach otoczone zatem będzie popiersie zewsząd tłem czarnem.

Winietowanie szare popiersi (zatem ani czarne,

. ani jasne) otrzymuje się w ten sposób, że zdejmuje się osobę na tle jednostajnie szarem, a przed kamerą u dołu umieszcza się karton jasny z wycięciem półkolistem u góry, ząbkowanem w ten sposób, że niewyraźny obraz tego kartonu tworzy w górnej części matówki jakoby sklepienie łukowate. Przez to popiersie od dołu ograniczone jest płaszczyzną szarą, zanikającą ku środkowi odbitki i zlewającą się z tłem szarem wokoło głowy. W ten sposób otrzymuje się odrazu negatywy winietowane szaro bez potrzeby kopjowania odbitek pod winietami.

Po przygotowaniu oświetlenia, wyborze tła i usadowieniu osoby portretowanej w miejscu odpowiedniem, ustawia się w obranym punkcie kamerę. Oddalenie objekty wu od osoby da głowę na negatywie tern większą, im dłuższa jest ogniskowa objekty wu i im bliżej przysuniemy kamerę do osoby; jednak zbyt znaczne przybliżenie kamery może stać się szkodliwe przez to, że spowoduje nieestetyczne skrócenia perspektywiczne. Spróbujmy przybliżyć się z objektywem na metr lub bliżej do twarzy osoby portretowanej, a spostrzeżemy nawet na matówce t. zw. przerysowanie¹), objawiające się tern, że nos okaże się przesadnie wielki i zgrubiały na końcu, oczy i brwi ukośne, a uszy zbyt małe i daleko w tyle głowy osadzone. Nie jest to wina objektywu, lecz zbytniego zbliżenia kamery do osoby, czyli zbyt szerokiego kąta, pod jakim głowę zdejmujemy. Podobne przerysowanie otrzymamy i z odległości znaczniejszej (l¹/,—2 m.), jeżeli zdejmować będziemy całą postać osoby siedzącej z nogami wyciągniętemi wprzód, lub rękami trzymanemi w kierunku objektywu. Wówczas ręce lub nogi okażą się przesadnie wielkie, głowa zaś za mała.

Regułą, której nigdy przekroczyć nie można, jest, że o d-dalenie objektywu od głowy przy popiersiach nie może być mniejsze, niż dwa metry, ' a oddalenie objektywu od najbliższej części ciała przy zdjęciach całej postaci nie śmie być bliższe, niż trzy metry. Lepiej jest nie dochodzić nigdy aż do tych granic, lecz zachowywać zawsze oddalenia nieco większe. Dla otrzymania dostatecznie wielkich rozmiarów głowy na negatywie należy oczywiście używać odpowiednio długiej ogniskowej: na popiersia formatu wizytowego nada się ogniskowa 18—25 cm., do formatu gabinetowego 30—40 cm. itd.

Poniżej podana tabela zawiera rozmiar głowy przy

zdjęciach popiersi, oraz wysokość figury człowieka dorosłego (175 cm.) przy zdjęciach całej postaci, dla różnych ogniskowych i różnych oddaleń :

Oddalenie w metrach

2 2V,

3    3 V, 4    5    6

10

Jeżeli objektyw ma ogniskową w centymetrach

05050iÜ¹iA>A»4^A-COCOCOCOtOtOtOtOCOtO“-H-¹--»

OO^^COCOMtOOOSOOSIN^^,- — oo oo сл сл to to

głowy 'S postaci

S słowy

g postaci J głowy g postaci £ głowy .₀ postaci 'g głowy postaci głowy s postaci 5 głowy g postaci ■g głowy postaci c głowy >> postaci I głowy £ postaci N głowy S postaci O głowy ** postaci

M-

04

Ю i 05 C4 I 04

^1    05 I    СЛ I 1    W I    CO

00 I    05 I    05 I    05 I    --4 !    co

co

co

to

СО I СО I 05

CO 05 I Ю 04 04 I CO

A.

to

т-l <N1    04

05 I СЛ 05 I CO

СЛ I 4^- 4х 00 СО Ф* t\j cO N> K> СЛ *—⁴ CO ^    ц-* CD i—¹

tO I 05    ОСЛ4^4^СС^4^СО’—tOCO—-054^-COtO

78

11

95

13

113

15

146

20

164

24

200

28

244

33

278

38

43

Ю CO -H 00 rH 05 -H Т-Ч г-l CM ^ w O N O <M ^ CO 00 co !

•    04 (M C4

ЮСОСОгГ00ЮО51>

Ч¹ Ю CO    —< 00

00 N O 00 O

to to —    _    _    _

A-t0tOt0C0t005t0C*5~- •— СЛСОи OiOtOi^OOł 05

_ M CD w¹ 00    05 СЛ ^ GO

CO tO —» tO©CO<DCn0005*OCnCnC5^

27

33

42

48

21

27

3L

38

54    43

62    48

68    54

10

1—»

►—A

CO tO “s! tO СЛ •—¹ tO Сл co co o to -O to СЛ

111

90

15

12

130

100

17

13

140

110

Z tabelki tej widzimy, źe do zdjęć w lokalach małych potrzebne są ogniskowe krótkie ; n. p. do zdjęć całej figury we formacie wizytowym potrzeba ogniskowej 12—15 cm. w gabinetowym 18—25 cm.; do popiersi natomiast głowa powinna mieć na obrazku wizytowym 2—3 cm., na gabinetowym

^ 4 ~ 4 Va cm* długości, zatem potrzebne są większe ogniskowe objektywów.

Objekt y wy do zdjęć portretowych powinny posiadać wielką jasność; do zdjęć całych postaci potrzebne są nowoczesne konstrukcje anastygmatyczne o jasności F : 3*5_F • 7

do popiersi wystarczy i konstrukcja Petzvala, ale o jasności * :,³. — F : 5 1 dłuższych ogniskowych, gdyż konstrukcja ta daje małą rozciągłość obrazu ostrego, zatem przy ogniskowych krótszych brzegi obrazu byłyby już nieostre. Do zdjęć

dzieci i do zdjęć przy skąpej ilości światła potrzebne są objek-tywy nadzwyczaj jasne (F : 2‘5 — F : 3), umożliwiające nawet zdjęcia migowe. Wskazane jest nie przysłaniać wcale objek-tywu przy zdjęciach portretowych, lub co najwyżej przysłaniać go bardzo nieznacznie. Niema celu kupowanie drogiego objektywu F : 2 5 — F : 3‘5 na to, aby go zawsze przysłaniać na F : 5— F : 6, gdyż objektyw o jasności F : 5 będzie nietylko znacznie tańszy, ale i lepiej korygowany.

Nadto tło za osobą zdejmowaną powinno pozostać nieco nieostre, aby portret występował plastycznie; tymczasem przez zmniejszenie przysłony objektywu otrzymamy tło równie ostre jak osobę, zatem stracimy całą plastykę zdjęcia, będzie ono płaskie. Podobną płaskość dają także objektywy o ogniskowej zbyt krótkiej. \Л lokalach jasnych nadają się dobrze do zdjęć portretowych sorty jaśniejsze teleobjektywów, i to zarówno do popiersi jak i do całych postaci, n. p. Bistelary lub teleanasty-gmaty. Pojedyncze soczewki anastygmatowe (F : 9— F : 12²5) mniej się tu nadają z powodu nieco za małej jasności, a więc za małej plastyki. Do dużych głów natomiast nadadzą się połówki plazmatów (F : 4 — 5), lub soczewki achromatyczne.

Do celów szczególnych użyć można także soczewek nie-achromatycznych znacznej średnicy²), stosowanych jużto pojedynczo, juźto kombinowanych po dwie razem we formie apla-natów peryskopowych. Posiadają oczywiście wadę ogniska chemicznego (str 22), którą po nastawieniu obrazu na matówce należy poprawić. Obrazy takiemi soczewkami anachromatycznemi zdejmowane odznaczają się niezwykłą miękkością rysunku, oszczędzają zatem wiele retuszu; nadają się jednak tylko do popiersi w dużych rozmiarach (ponad 13 X 18) ; do całych postaci i do obrazków małych służyć nie mogą.

fig. 81.

Do wprowadzenia pewnej miękkości rysunku nawet w objektywy anastygmatyczne wyrabiają niektóre fabryki specjalne soczewki nasadkowe; są to soczewki pojedyncze, tak obliczone, że po nasadzeniu na anastygmat odejmują mu ko- « rekcję chromatyczną. U objektywów niesymetrycznych, zwłaszcza u tryplctów (fig. 81), -przesunięcie soczewki środkowej (dwu-wklęsłej) wprzód lub wtył powoduje już znacznie popsucie się korekcji chromatycznej.

Wykorzystują to fabryki trypletów i dostarczają ich także w oprawach, umożebniają-cych przesuwanie soczewki środkowej, czem uzyskuje się każdy żądany stopień miękkości rysunku. Nie występuje przytem

ujemnie różnica ogniska chemicznego (str. 22), gdyż niedo-korekcja chromatyczna objawia się tu tylko różną wielkością konturów różnej barwy, ale kontury tych barw rożnych nie leżą bliżej ani dalej od soczewki. Kontury każdej barwy leżą w tej samej płaszczyźnie, a tylko wielkością różnią się od siebie i tern powodują miękkość rysunku.

Największą głębokość cieni i świetność rysunku dają soczewki pojedyncze, po nich aplanaty i anastygmaty skitowane, mniej zaś konstrukcje djalityczne i petzvalowskie. Mimo to wskazane jest objektywy każdej konstrukcji (nawet soczewki pojedyncze) opatrzyć osłoną we formie rury z kartonu lub blachy, nasadzonej u przodu na oprawę objektywu. Zadaniem tej osłony jest powstrzymywać wszelkie światło boczne od objektywu, przez co zdjęcia stają się o wiele czystsze i świetniejsze. Długość tej rury powinna być nieco większa, niż długość oprawy objektywu. Wystarczy zrobić raz zdjęcie bez tej osłony, a drugi raz to samo zdjęcie po nasadzeniu jej na objek-tyw, aby odrazu spostrzedz różnicę w głębokości cieni i przeróbce szczegółów.

Kamera do zdjęć portretowych może być konstrukcji bardzo prostej; nie jest tu bowiem wymagane ani przesuwanie objektywu pionowo lub poziomo, ani nachylanie matówki lub czołówki. Natomiast potrzebny jest długi rozciąg mieszka ze względu na objektywy o dłuższych ogniskowych. Korzystne jest, gdy mieszek jest u frontu o tyle obszerny, aby wewnątrz kamery, poza objektywem, można było dostosować urządzenie, dozwalające odsłaniać i zakrywać objektyw od wnętrza kamery. W ten sposób zdejmowanie kapturka objektywu staje się zbytecznem i osoba portretowana nie zwraca uwagi na moment wyświetlania, przez co zdjęcie zyskuje na naturalności i niewymuszoności, a poza i wzrok osoby pozostają swobodne.

Kamery portretowe fotografów zawodowych mają zwykle mieszek kwadratowy, a poza objektywem mieści się nieraz we wnętrzu kamery klapa, otwierająca się od góry ku dołowi, i naświetla dłużej górną część matówki, niż dolną, zatem dolna część zdjęcia nie jest potem zbyt ciemna w porównaniu z górną, Z innych migawek nadaje się do zdjęć portretowych dobrze także roletowa (Thornton-Pickard) i nożycowa

Podstawa kamery portretowej sprostać ma trzem zadaniom : przedewszystkiem musi być odpowiednio silna i nie-chwiejna, następnie powinna w sposób łatwy zmieniać wysokość, aby kamerę można było bez trudu ustawiać wyżej lub niżej a wreszcie ma umożliwiać nachylanie kamery wprzód *" w tył, jakkolwiek w granicach dość ciasnych Stąd mniej się Ш nadaje zwykły trójnóg fotograficzny, niż podstawy we formie o ikow lub pulpitów; bardzo dobre są t. zw. statywy salo-

i

ML .

A

I ' J§

■■ '<■

*>>

A

sgi

%

;ДД

ЕЦ

№

TABLICA 9.

V

-

Щ ?*■ :

nowe. Dla ułatwienia szybkiego przesuwania kamery z miejsca na miejsce wskazane jest opatrzyć dwa odnóża statywu kółkami mosiężnemi, jakie stosowane bywają u nóg foteli i fortepianów. Przy przesuwaniu kamery ze statywem na inne miejsce przewozi się ją na tych kółkach, podniósłszy nieco ponad podłogę inne odnoża, nieopatrzone kółkami, które znowu po ustawieniu kamery na miejscu przeciwdziałają jej przesunięciu ; te odnóża wskazane jest podbić od spodu krążkami gutaperki (obcasami gumowymi).

Wyświetlenie zdjęć portretowych powinno być krótkie, zwłaszcza osób ruchliwych, nerwowych, lub dzieci. Stąd do portretów używa się klisz o najwyższej czułości, które zarazem mają nad mniej czułemi tę zaletę, że dają przejścia między światłami a cieniami o wiele miększe. Wskazane jest używać wyłącznie barwoczułych, nieortochromatyczne bowiem oddają błędnie jasność barw³). N. p. portret blondyna w mundurze niebieskim da na kliszach zwykłych obrazek bruneta w białym uniformie. Do dużych popiersi, zwłaszcza zdejmowanych objektywami nieachromatycznymi, użyć można z korzyścią papieru negatywowego zamiast klisz szklanych; jest bez porównania tańszy, jednak nieortochromatyczny.

Na kliszach wysoce czułych trwa wyświetlenie przy dobrem świetle zaledwie    sekundy, jeżeli mamy objektyw

jasny; we warunkach gorszych przeciągnie się na kilka sekund. Dłużej niż pięć sekund mało kto zdoła wytrwać nieruchomo, poza tę granicę zatem nie należy przedłużać wyświetlenia. Jeżeli kto podczas wyświetlania mruga powiekami, jest to nieszkodliwe dla zdjęcia, a w każdym razie lepsze, niż gdyby osoba portretowana, pragnąc wstrzymać się od mrugania, utkwiła wzrok z wytężeniem w punkt jeden, co nadałoby wyrazowi oczu wygląd nienaturalny i martwy. Najlepiej jest, jeżeli portretowany nie wie wcale, kiedy zdjęcie nastąpi, wówczas bowiem zachowa naturalną pozę i wyraz twarzy.

Zdjęciom pod gołem niebem można również użyczyć różnych rodzajów oświetleń, jeżeli ustawimy osobę pod dachem niewysokim, aby powstrzymać przewagę światła górnego. Ten sam efekt uzyskać można, ustawiając osobę w głębi drzwi, prowadzących na zewnątrz. Wygodne i wszechstronne, a zarazem proste, jest urządzenie pod gołem niebem, złożone z dwu drążków drewnianych lub metalowych, wbitych prostopadle w ścianę zewnętrzną domu we wysokości 2¹/₂-3 metrów od ziemi w ten sposób, aby wystawały poziomo z muru na 1—1 ³/2 metra. Rozstęp między oboma drążkami stosuje się do rozmiarów przedmiotu zdjęcia; do portretów pojedynczych i grup

małych wystarczy 1 i/₃—2^₈ metra rozstępu między drążkami, do grup obszerniejszych potrzeba 3 — 5 i więcej metrów. Tkanina nieprzejrzysta długości kilkunastu metrów, zarzucona na oba drążki, tworzy niejako daszek i ściany boczne, które można z łatwością nasuwać lub odsłaniać i w ten sposób wydobywać różnorodne oświetlenia osób ustawionych pod daszkiem.

W braku takiego urządzenia dobre zdjęcia portretowe uzyskać można, jeżeli oso ię ustawi się w kąciku, utworzonym przez dwa stykające się f. od kątem mury domów, parkany itp.; unikać natomiast należy z ljęć pod drzewami, gdyż przeświecające przez nie słońce iwo;zyć może jasne plamy, nieumotywo-wane niczem na obrazku, a nadto zielone refleksy liści przedłużają znacznie wyświetlenie i nadają twarzom wygląd ciemny. Zdjęcia wprost w świetle słonecznem korzystne być mogą tylko w rzadkich wypadkach; na ogół zdejmować lepiej w świetle pół ocnem, zachodniem (rano), lub wschodniem (popołudniu). W yświetlenie wobec obfitości światła będzie zawsze migowe . (¹/б0 ~ 7io sekundy); jedynie w późnych godzinach wieczornych, lub w dniach bardzo pochmurnych, można je liczyć na sekundy.

Zdjęcia grup są tern trudniejsze, im więcej osób grupa zawiera; grupy bardzo liczne (ponad 10 osób) są wogóle w lokalach zamkniętych prawie niewykonalne wobec oświetlenia bardzo nierównego osób poszczególnych. Liczniejsze grupy zdejmuje się zatem all o pod gołem niebem, albo w domach przy świetle elektrycziiem lub błyskowem. Ustawienie i upozo-wame różnych osób w grupie jest zadaniem równie trudnem jak niewdzięcznem. Ze względu na potrzebną głębokość ostrości osoby nie mogą być ustawione zbyt daleko poza sobą, a skupienie ciasne wszystkich osób tuż przy sobie nie daje wrażenia estetycznego. Często zdarza się, że w jednej grupie biorą udział osoby odziane czarno i jasno, co nadaje grupie wwgląd niespokojny, ph misty 1 îzecz prosta, że wszystkie osoby grupy nie mają patrzeć w objel tyw, ani stać wszystkie en face, lecz należy nadać poszczególnym osobom różne pozy i kierunki wzroku. Najlepiej jest obtać pewną wspólną czynność wszystkich osób, ktoraby je ze sobą w iązała, n. p. oglądanie rycin przy stole, rozmowa towarzyska, posiłek; dla grup mężczyzn sjesta z cygarami, partja gry w karty, oglądanie broni, itp. Gfupy familijne z dziećmi dobrze wyd dzą się przy stole w jadalni, przy zabawie w pokoju dziecinnym ; pod gołem niebem mogą być również w ogrodzie lub na terasie.

na-

Grupy liczniejsze wymagają nadto uwzględnienia, pewnych reguł perspektywy. Oto osoby chude umieszczać ezy na krańcach grupy, korpulentne zaś pośrodku, podobnież пьаГ!? szczuPłe. P° brzegach, a ok-ągłe ku środkowi, gdyż

brzegach przedstawi się jak elipsa

nwf    rzuluJe wszystko w płaszczyźnie, zatem n. p. kula

na

okrągła na środku obrazu,

poprzeczna. Dalej zważać należy przy grupach w kilku rzędach, że osoby w rzędach dalszych wyglądają znacznie mniejsze, niż w bliższych; należy zatem rzędy te umieszczać tuż za sobą, a nadto używać objektywów o ogniskowej jak najdłuższej. Korekcja objektywów do grup powinna być znacznie lepsza, niż do zdjęć pojedynczyc i osób, zatem aplanaty lub objektywy widokowe nadadzą się tylko pod gołem niebem; zresztą zawsze potrzebne są anasty gmaty, lub plazmaty.

Tło przy zdjęciach grupowych może być nieco ruchliwsze w linjach i światłocieniach, niż przy portretach, nie powinno jednak wybijać się na plan pierwszy tonem lub wyrazistością. Ważne natomiast są przy grupach przedmioty i sprzęty, które należy dostroić do charakteru grupy. Ludzie w odzieży wieśniaczej niezręcznie wyglądaliby w salonie, urządzonym z przepychem, a wykwintne towarzystwa odbijałoby od umeblowania w stylu drobnomieszczańskim.

Zdjęcia amatorskie portretowe dokonywane są zwykle środkami skromniejszymi, mimo to jednak nie muszą ustępować zawodowym pod wzgl ^dem oświetlenia lub upozo-wania, zależy to bowiem głównie od zdejmującego, a nie od zasobu środków; w niektórych ntwet kierunkach amator, jako niekrępowany życzeniami osób portretowanych, może łatwiej nadać swym zdjęciom piętno artystyczne. Reguły zdjęć są oczywiście dla amatora zupełnie te same, jak wyżej podano ; nadto ma on możność zupełnie dowoli ego doboru powierzchni papieru, sposobu kopjowania, rodzaju objektywu, a wreszcie, co najważniejsze, ma często swobodny wybór osób fotografowanych, może zatem d> bierać sobie modele o wartości artystycznej i stosować do nich oświetlenie, pozę, stopień nieostrości, kolor odbitki, wycięcie i t. d. Gri py należą u amatora do zdjęć rzadkich stosunkowo, pominąwszy okolicznościowe zdjęcia fa-milji lub znajomych, które zresztą mają zwykle wartość jedynie pamiątkową.

*15

XXIV.

Zdjęcia krajobrazowe i rodzajowe.

Różnica wyraźna istnieje nrędzy krajobrazami, a „widokami“. Krajobraz jest, jak sama nazwa wskazuje, obrazem pewnej cząstki kraju, zatem jak każdy obraz, może być dziełem sztuki, podlegać prawidłom ogólnym kompozycji. Widok natomiast nie jest niczem więcej, jak cząstką tego, co się widzi, bez względu na to, czy jest to widok interesujący czy obojętny, piękny czy szpetny. Widok linji kolejowej, biegnącej prosto, z polami jednostajnemi po obu stronach, z szeregiem słupów i drutów telegraficznych, jest równie brzydki i niezajmujący, jak widok góry, budynku, lasu, ulicy, jeżeli ma pozostać tylko widokiem.

Każdy fotografujący, czyto z zawodu, czy z amatorstwa, może jednak przeważnej części zdejmowanych widoków dać coś ze siebie, co nada tym zdjęciom wartość trwalszą, uczyni z nich w zakresie szerszym lub węższym „obrazy“. Przez to nie musi maleć ważność dokumentarna tych zdjęć, zawsze bowiem da się znaleść takie stanowisko, z którego rzecz widziana będzie jeszcze dokładna, a więcej zajmująca. Ta sama linja kolejowa, która na „widoku“ była wprost nudna swą jedno-stajnością, zyska wiele, gdy nad nią na niebie pojawią się piękne formy chmur, a na torze w dali ukaże się pociąg z białą kitą pary. Równy i płaski budynek fabryczny lub koszarowy nie nastręcza zwykle jako widok nic interesującego, ale gdy z budynku wychodzą właśnie grupki robotników lub szeregi żołnierzy, a może ponadto budynek i plac przed nim jest pokryty śniegiem wysokim, zdjęcie odrazu stanie się zajmu-jącem, nie tracąc nic na dokładności szczegółów samego budynku.

Przy zdjęciach krajobrazowych zasługuje na uwagę naprzód wybór motywu, względnie przy danym motywie wybór stanowiska, dalej odpowiednie ograniczenie zdjęcia, dobór planu

Motyw nie powinien być skomplikowany, owszem prosty, z dobrem rozmieszczeniem mas i z linjami harmonijnemi. Gdy motyw jest dany, gdy zatem wybór jego nie od nas zależy, staramy się doborem stanowiska uzyskać jak najkorzystniejszy wygląd zdjęcia. Nie wzdragajmy się obejść przedmiot ze wszech stron, przypatrzyć mu się z różnych punktów, ustawić kamerę w różnych miejscach, kolejno bliżej, z boku, z ukosa, badając za każdym razem na matówce wrażenie obrazu.

pierwszego, oświetlenie, nastrój, zwłaszcza nastrój nieba, a wreszcie stafaż.

Wpływ na całość ma również wybór formatu zdjęcia, należy zatem ten sam motyw oglądnąć w położeniu ma-tówki wzdłuż, a potem wpoprzek, aby ocenić, czy lepszy będzie format stojący, czy też leżący. Zależy to zwykle od motywu ; gdy przeważają w nim linje pionowe, obierzemy format stojący; przy większości linij poziomych natomiast format po

przeczny.

Wycinek obrazu zmieniać możemy albo różnemi ogniskowemi objektywów, albo oddalaniem lub przybliżaniem kamery. Ten pierwszy sposób jest lepszy ; dalszy lub bliższy punkt stanowiska potrzebny jest bowiem do innego celu, a to do wyboru planu pierwszego. Gdy cofamy się z kamerą od przedmiotu zdjęcia, pojawiają się na planie pierwszym coraz to nowe przedmioty i szczegóły, które przy bliższem stanowisku leżały poza kamerą; możemy zatem zmianą stanowiska wprowadzać do zdjęcia pewne szczegóły lub je z niego usuwać. Na ogół plan pierwszy powinien być spokojny w linjach i nie rzucać się w oczy natężeniem świateł, lecz tworzyć tylko wstęp do głównego przedmiotu obrazu.

Bardzo ważne jest oświetlenie, gdyż ono rozdziela przedmioty na jasne i ocienione; można zatem doborem oświetlenia pozostawić w cieniu szczegóły nieharmonijne, a inne wydobyć na światło, wyczekawszy na odpowiedni stan słońca na niebie. Zwykle stosuje się oświetlenie boczne, jakkolwiek często zdjęcie pod światło (naprzeciw słońca) użycza wdzięku obrazom. Do podniesienia perspektywy przyczynia się dzielnie niebieskawe zabarwienie dali, które niweczyć można sączkami ciemnymi tylko w wypadkach, gdyby w tej dali sinawej tonęły całkiem szczegóły rysunku.

Nastrój nieba wybija piętno silne na charakterze ogólnym krajobrazu, zatem dobór nieba, ton jego i jakość obłoków wymaga staranności szczególnej przy zdjęciu, a potem równej staranności przy wywoływaniu i kopjowaniu. Często potrzebny będzie sączek żółty dla nadania niebu tonu odpowiedniego. W braku stosownych obłoków należy je vykopjowac na odbitce z osobnych negatywów, które zawierają zdjęcia chmur, specjalnie do tych celów porobione. Jeżeli się wyświetla

przez odjęcie kapturka objektywu, należy go odejmować od dołu ku górze i z góry ku dołowi nasadzać, przez co wyświetlamy króciej niebo, niż krajobraz, zapobiegamy zatem jego zbytniej krytości na negatywie. Jest to w każdym razie lepsze, niż stosowanie ciemnych sączków żółtych, które dałyby niebo zbyt ponure, a zniweczyłyby nadto perspektywę powietrzną.

Unikać należy takiego układu zdjęcia, na któremby niebo zajmowało połowę obrazu, gdyż na każdem obrazie przeważać muszą albo światła, albo cienie. Gdy zatem przedmiot główny jest ciemny w tonie, otoczenie powinno być jasne, i na odwrót. Położenie przedmiotu powinno być w jednym ze silnych punktów obrazu, leżących na przykątniach ; błędem byłoby umieścić przedmiot główny w samym środku obrazu, lub na linji poziomej czy pionowej, która obraz połowi. Również błędem jest, gdy jakakolwiek linja silna na planie pierwszym odgranicza niejako przedmiot główny od widza; unikać zatem należy poziomych płotów, dróg itp. na planie pierwszym.

Natomiast te same płoty, drogi, chodniki, rzeki, stać się mogą bardzo pożytecznemi linjami wprowadź a jącem i, jeżeli zdejmiemy je tak, aby od dolnego brzegu obrazu wiodły ku przedmiotowi głównemu. Rzecz prosta, że przedmiot główny musi być tylko jeden; dwa lub więcej przedmiotów równorzędnych na jednym obrazie sprawiałoby wrażenie dwoistości, bardzo przykre dla widza. Przedmiot główny leżeć powinien wyraźnie w jednym z planów, najczęściej w średnim ; nieraz jednak umieszcza się go w planie pierwszym umyślnie, we wypadkach rzadszych w planie ostatnim.

Zdjęcia gór stanowićby mogły rozdział same dla siebie, pominąwszy już bowiem rozbieżne cele, jakim te zdjęcia mają służyć, (widoki, krajobrazy, plany i t. p.), mogą być pojmowane w sposób najrozmaitszy, jużto jako szerokie panoramy, juźto jako motywy bliskie, jużto wreszcie jako obrazy nastro-jowe. Oświetlenie stosuje się tu do celów zamierzonych ; częściej okaże się korzystnem światło rozprószone, pod niebem zachmurzonem, zwłaszcza przy zdjęciach jarów, rozpadlin, wodospadów. Potrzebne tu są prawie zawsze dobre klisze ortochromatyczne, często także sączki żółte, starannie dobrane.

,    . Stafaż w krajobrazie podnieść może znacznie jego wra

żenie; czasami nawet on dopiero nadaje zdjęciu wartość krajobrazu. Dobór stafażu jednak wymaga staranności jeszcze większej, niż dobór oświetlenia i wycięcia, gdyż zastosowanie niezręczne może popsuć całe wrażenie. Jeżeli nie można uzyskać stafażu odpowiedniego, lepiej go wcale do zdjęcia nie wprowadzać, a natomiast operować oświetleniem i linjami. Stafaźem mogą być ludzie, zwierzęta, lub przedmioty, charakterem dostosowane starannie do otoczenia. Zdjęcie parku z pasącemi się w nim krowami będzie równie niezręcznie, jak krajobraz

wiejski z damami w kostiumach miejskich, lub dzikie złomy skalne ze samochodem. Motyw leśny może mieć za stafaż babę z pękiem chrustu lub myśliwców z psami, a pastwisko wiejskie lub krajobraz rzeczny wymaga stafażu podobnie dostosowanego. Niezręcznie także wygląda, gdy na jakiemkolwiek zdjęciu krajobrazu widać na ziemi przybory fotograficzne. Natomiast widok dalekiego miasta lub zamku nie traci nic, jeżeli na planie pierwszym lub średnim znajdzie się fotograf z kamerą ku widokowi zwróconą, malarz z paletą w ręce, lub turysta, przyglądający się zamkowi przez lunetę.

Środkiem skutecznym do uczynienia zdjęć krajobrazowych zajmującemi jest woda. Wykorzystać tu można każdą, małą nawet rzeczułkę lub sadzawkę; nie brak nawet zdjęć bardzo udatnych, których motywem głównym są kałuże powstałe po deszczu. Większe powierzchnie wód wymagają oczywiście traktowania odmiennego; nieraz schodzą do roli tła dla statażu, jak n. p. zdjęcie żaglowca na morzu spokojnem, lub na falach spienionych. Wrażenie, jakie wywiera woda spokojna i czysta, iest zupełnie odmienne od wrażenia wód poruszanych falami. Zjawiska odbijania się przedmiotów i załamania światła we wodzie cichej wymagają jednak pewnej ostrożności w ujmowaniu ; gdy odbicie jest równie jasne i wyraźne jak oryginał, powstaje w obrazie wrażenie niepewności i dwoistości.

szcze-

Woda płynąca nie nastręcza takich trudności wskutek lekkiego zmarszczenia powierzchni i smug, wymaga natomiast pewnej określonej szybkości zdjęcia, gdyż przy wyświetleniu zbyt długiem traci podobieństwo do wody, wyglądając mętna i matowa, przy zbyt krótkiem zaś wywiera wrażenie zamarzłej. Szybkość zdjęcia powinna wynosić j/,₅—ł/io sekundy, odpowiednio do granic, w jakich oko ludzkie zdoła rozróżniać goły ruchu. Szybkość zdjęć fal na jeziorach i morzach może być jednak znacznie większa — i/3o0 sek.), gdyż bez niej rysunek konturów fal rychło biegnących zatarłby się zupełnie.

Krajobrazy zimowe zdejmować najlepiej w słońcu, na kliszach barwoczułych i za jasnym sączkiem żółtym. Wyświetlenie jest zawsze, nawet ze średniemi przysłonami, bardzo krótkie, zatem konieczna jest migawka, dowolnego zresztą systemu. Jako linje wprowadzające na puszystem tle śniegu służvć mogą cienie rzucane przez pnie drzew, lub bruzdy wyżłobione przez sanie lub przechodniów. Osoby na tle śniegu wypadają zawsze bardzo ciemno, prawie sylwetowato, z czem należy się liczyć przy zdjęciu.

Skoro stafaż obejmie rolę przedmiotu głównego, mamy zamiast krajobrazu obrazek rodzajowy. Ogólne prawidła kompozycji pozostają oczywiście te same, przytem jednak uwzględnić należy niektóre strony odrębne, zwłaszcza, że zdjęcia rodzajowe pokrewne są pod wielu względami grupowym. Przedewszystkiem musi obrazek rodzajowy przedstawiać pewne działanie określone i to działanie jest niejako przedmiotem głównym zdjęcia. Dziecko, pasące gęsi na łące, da tak samo obrazek rodzajowy, jak żebrak pod murem, kucharka przy kuchni, żołnierze obsługujący działo, kwoka z kurczętami, rybak na łódce z niewodem, pies stający do przepiórki, scena targowa w mieście, ruch przed dworcem kolejowym, żeńcy w polu itp.

We wszystkich takich zdjęciach motyw krajobrazowy schodzi do roli podrzędnej, tworząc tylko tło dla przedmiotu głównego, którym są wykonawcy pewnej czynności. Stąd figury, biorące w niej udział, muszą być wszystkie nią zajęte; niezręcznie wyglądałoby, gdybyśmy na zdjęciu obok grupy żeńców umieścili robotników plewiących ziemniaki, lub obok kataryniarza zdjęli kłócące ze sobą przekupki; byłyby to bowiem po dwa motywy na każdem zdjęciu, a więc dwoistość, przeciwna prawidłom estetyki.

Zdjęcia rodzajowe zatem mają za przedmiot główny osoby lub zwierzęta, zajęte czemś, co z ich póz jasno powinno wynikać; błędne zatem będą takie zdjęcia, na których widz nie może dopatrzyć się czynności zrozumiałej, choćby ta czynność miała charakter bierny, n. p. bydło drzemiące na ugo-

rze.

Taka czynność wspólna jest także środkiem bardzo skutecznym do uczynienia zajmującemi zwykłych zdjęć grupowych : osoby, stojące bezczynnie obok siebie w grupie, najkunsztowniej nawet ułożonej, wywierają wrażenia banalne, nic nie mówiące; połączmy jednak te osoby jakąkolwiek wspóiną czynnością, choćby wspólnem czytaniem dziennika, a grupa odrazu zyska na wartości, uczynimy ją zajmującą.

ca

Oświetlenie zdjęć rodzajowych powinno być równie starannie dobrane, jak przy zdjęciach grupowych, przyczem oczywiście dozwolone są wszelkie efekty oświetlenia; nieraz nawet ono podnosi zainteresowanie obrazkiem, którego czynność sama w sobie nie wiele znaczy. Ważniejsze natomiast, niz przy grupach, jest w zdjęciach rodzajowych tło, gdyż ono niejako podkreśla charakter zdjęcia, tworząc otoczenie typowe osob działających. Niezgrabnie wyglądałaby przekupka za straganem, umieszczona na jednostajnie ciemnem tle fotograficznem, lub pastuszek z fujarką na terasie willi magnackiej. Tło zatem musi harmonizować z przedmiotem głównym zdjęcia, a nadto musi dopowiadać to, co ze samej czynności nie byłoby może zupełnie niewątpliwe, łączyć się zatem z nią organicznie. Stąd e sztucznych do zdjęć rodzajowych nie można dobierać tak, ja przy grupach w zakładach fotograficznych, lecz musi się je rac^ takie, jakie są na miejscu. Z tego powodu nie można również dyrygować pozowaniem osób zajętych w obrazku ro-. z aj. owym, ^ecz tylko zapomocą zmiany stanowiska kamery

r c ich układ i linje, aby otrzymać wygląd estetyczny

Kamera do zdjęć krajobrazowych może być konstrukcji

bardzo prostej; jedynie przy zdjęciach górskich potrzebne są często znaczne przesuwania czołówki w górę lub w dół, a nawet nachylania matówki. Objektywy mogą być również konstrukcji prostej, gdyż używa się zwykle przysłon średnich i małych, jedynie do krajobrazów ze stafaźem żywym, z wodą ruchliwą i do zdjęć podczas wiatru, potrzebne są większe jasności objektywów oraz migawki. Pożądane są natomiast różne ogniskowe objektywów, od normalnych do bardzo długich. Nadają się tu soczewki pojedyncze, garnitury takich soczewek, soczewki anastygmatowe i teleobjektywy. Wskazane jest sporządzić sobie do zdjęć krajobrazowych minjaturowy trójnóżek drewniany wysokości około 30 cm. gdyż nieraz zdjęcie z małej wysokości kamery nad ziemią wygląda korzystniej, niż z wysokości oczu człowieka stojącego. Przy zdjęciach górskich trójnóżek taki można z powodu lekkości zabrać ze sobą nawet na wycieczki najtrudniejsze, gdyż ustawić go można na każdym cypelku lub większym kamieniu.

Kamera do zdjęć rodzajowych sprostać ma zadaniom podobnym, jak kamera do zdjęć migowych, gdyż najczęściej wyświetla się migawką; natomiast przesuwania czołówki lub nachylania matówki są mało kiedy potrzebne. Kamery składane lub kieszonkowe będą tu zatem odpowiedniejsze, niż podróżne; bardzo polecenia godne są, mimo znacznej objętości i ciężaru, kamery lustrowe, gdyż umożliwiają dokładne uchwycenie chwili stosownej do zdjęcia. Objektywy muszą mieć dobrą korekcję i znaczną jasność; ogniskowa wskazana jest nieco dłuższa, niż normalna. Nadadzą się tu zatem lepsze apla-naty, anastygmaty i jasne teleobjektywy ; szczególnie dobre są te anastygmaty i plazmaty, których połówki mają różne ogniskowe, gdyż w razie potrzeby można robić z oddalenia większego zdjęcia soczewkami pojedynczemi (połówkami).

flji

Ш

fig. 82.

Klisze do zdjęć krajobrazowych i rodzajowych powinny być wyłącznie barwoczułe; do zdjęć krajobrazowych o średniej i mniejszej czułości ogólnej, do rodzajowych natomiast wysoce czułe. Sączki żółte są również najczęściej potrzebne, jakkolwiek przeważnie o jasnem zabarwieniu ; jedynie niektóre zdjęcia górskie wymagają sączków ciemmiejszych. We wielu wypadkach potrzebne są klisze przeciwodblaskowe. Błony (filmy) zostają zwykle barwoczułością w tyle poza kliszami szklanemi, zatem stosować je należy jedynie w uciążliwych wycieczkach górskich lub w podróżach dalekich, gdy zależy na zmniejszeniu bagażu do granic najdalszych.

Zdjęcia panoramowe, obejmujące z danego stano-

wiska widoki bardzo szerokie wokoło, uskutecznia się w ten sposób, że zwykłą kamera krajobrazową zdejmuje się kolejno części panoramy na kilku kliszach (lub filmach), a potem ko-pjuje się je obok siebie na jednym długim papierze, zacierając retuszem granice między dwoma stykającemi się zdjęciami. Używa się także kamer specjalnych, jak kamera panoramowa Kodaka (fig. 83), zawierająca film zgjęty we formie półkola,

'i

‘Л*

■n ⁴

XXV.

Zdjęcia budowli i wnętrz.

Warunkiem zasadniczym wszelkich zdjęć architektonicznych jest, aby matówka była bezwarunkowo równoległa do płaszczyzn zdejmowanych. A ponieważ w budowlach prawie bez wyjątku mamy ściany prostopadłe, zatem klisza, względnie matówka, musi być zawsze ustawiona zupełnie pionowo, jużto zapomocą ważki wodnej, jużto zapomocą strzałki, wyciętej z blachy i zawieszonej ostrzem w dół jak wahadło na bocznej płaszczyźnie ramy matówkowej. Często zdarza się budowla tak wysoka, że szczyt jej nie mieści się już na matówce ; wówczas należy przesunąć czołówkę wraz z objektywem do góry. Jeżeli rama matówkowa urządzona jest do nachylania, należy całą kamerę skierować pochyło ku górz.e, a potem nadać matówce napowrót położenie pionowe ; w ten sposób budowle nawet bardzo wysokie pomieścimy całe na zdjęciu, o ile oczywiście kąt objektywu wystarczy na ich objęcie. Przy takem nachyleniu kamery jednak oś objektywu nie jest już prostopadła do matówki, zatem ostrość na brzegach wymaga użycia przysłony najmniejszej, a nieraz i ten środek nie pomoże; górna i dolna część zdjęcia pozostanie nieostra. W takich wypadkach lepiej jest odstąpić dalej z kamerą lub użyć objektywu o krótszej ogniskowej, aby bez nachylania kamery całą budowlę, chociaż w mniejszych rozmiarach, na zdjęciu otrzymać, a potem negatyw powiększyć do pożądanych rozmiarów.

Skoro mimo zastosowania objektywu o krótkiej ogniskowej, lub mimo nachylenia kamery, szczyt budowli nie mieści się na zdjęciu, a dalej w tył cofnąć się z kamerą nie możemy (n. p. w ciasnych ulicach), nie pozostaje nic innego, jak odstąpić od powyższej reguły i nachylić kamerę w górę o tyle, aby i szczyt budowli był zdjęciem objęty. Na negatywie otrzymamy oczywiście zamiast linij pionowych ukośne, zbliżające się do siebie u góry ; z tego negatywu sporządzamy przeźro-

cze, ustawiamy je w dobrem oświetleniu o tyle ukośnie, aby na matówce kamery, przybliżonej do przeźrocza, ukośne na niem linje ukazały się zupełnie pionowemi i zmniejszywszy przysłonę dla uzyskania ostrości równomiernej, robimy zdjęcie tak nachylonego przeźrocza. Po wywołaniu zdjęcia otrzymamy nowy negatyw, na którym już wszystkie linje prostopadłe będą rzeczywiście pionowe.

Do zdjęć architektonicznych zatem potrzebna jest kamera, której matówka da s;ę w znacznych granicach przesuwać w górę, w rzadszych wypadkach także w dół; pożądane jest nadto nachylanie części matówkowej wprzód (rzadziej w tył), ewentualnie i nachylanie części frontowej. Nada się tu zatem przedewszystkiem konstrukcja angielska, w mniejszym stopniu francuska i niemiecka⁵). W niektótych wypadkach, bardzo jednak rzadkich, przydatne jest także przesuwanie czołówki w prawo i w lewo, a to wtedy, gdy ma być zdjęta tylko fasada budowli bez skrótów perspektywicznych, a kamera (n. p. z okna), nie da się ustawić naprzeciw środka fasady. Gdyby w takim wypadku przesunięcie czołówki w bok nie wystarczyło, należy zdjąć fasadę perspektywicznie, z negatywu sko-pjować przeźrocze i ustawić je o tyle ukośnie, aby zdjęty z niego nowy negatyw zawierał już linje poziome fasady ściśle równoległe.

Objektywy do zdjęć architektonicznych,jako nierucho-mycń, nie muszą należeć do jasnych, zdjęcia bowiem mogą trwać niemal dowolnie długo. Natomiast wymagana jest jak-największa ostrość, zatem dobra korekcja, tudzież zupełna optoskopja, czyli dokładne usunięcie dystorsji ; stąd do zdjęć budowli i wnętrz nadają się w pierwszej linji objektywy symetryczne, a z niesymetrycznych te, które są wolne od d>stor sji. Nadto potrzebne są bardzo różne kąty obrazu, zatem różne ogniskowe, począwszy od długich i średnich, aż do bardzo krótkich. Stąd oprócz objektywów o normalnej ogniskowej wymagane są i rozwartokątne. nawet nieraz o tak ogromnym kącie obrazu (130°) jaki daje Hypergon.

Wskazane są tu podobnież objektywy zestawiane z kilku soczewek o różnej ogniskowej oprócz nich jednak dobrze jest zaopatrzyć się nadto w osobny objektyw rozwartokątny. Na format zdjęć 13 X 18 n. p. nada się objektyw zestawiany z 3 soczewek o ogniskowej 22, 26 i 36 cm. (Satzorthostigmat), które, łączone po dwie, dają ogniskowe 13V₂ i 18 cm.; gdy dołączymy do tego jeszcze osobny objektyw rozwartokątny o ogniskowej 10 cm., mamy do rozporządzenia takie kąy obrazu : 95° (rozwartokąt), 78°, 63° (po dwie soczewki razem)

i 53° 46° i 34° (soczewki pojedyncze). Ogniskowe jeszcze dłuższe, zresztą bardzo wyjątkowo potrzebne, uzyskamy, gdy dostosujemy do naszego objektywu zestawianego soczewkę telenegatywową, przez którą zamienimy go w teleobjektyw.

Zdjęcia budowli mogą służyć celom ilustracyjnym, technicznym, lub artystycznym. Bardzo wskazane jest połączyć stronę ilustracyjną z artystyczną a nawet zdjęcie ściśle techniczne zyska, jeżeli zdołamy bez naruszenia wymagań technicznych nadać mu pewne piętno artystyczne. Reguły artystyczne ogólne, jak rozmieszczenie światłocienia, prowadzenie linij, podział na plan pierwszy, średni i tylny, ustawienie przedmiotu głównego w punkcie s lnym obrazu etc., pozostają dla zdjęć budowli te same, co i dla wszystkich zdjęć innych, jako niewzruszone prawidła kompozycji.

Ponieważ objektywy o wielkim kącie obrazu (ponad 50°) dają na zdjęciach zbyt wybitne skróty (scorza) perspektywiczne, naruszające harmonję linij, trudno nadać zdjęciom objektywami rozwartokątnymi piętno artystyczne jakkolwiek nie jest to niemożliwe. Do zdjęć o zakroju artystycznym użyjemy zatem objektywów o ogniskowej normalnej lub dłuższej, nigdy zaś zbyt krótkiej. Ważną rzeczą będzie dobór otoczenia, które przez zmianę stanowiska kamery zmieniać możemy dowolnie w znacznych granicach. Niezgrabnie wygląda zdjęcie budowli, która sama wypełnia prawie cały obraz; cofnąć ją należy na plan średni, a na pierwszym zostawić odpowiednio obszerną część terenu u dołu, po bokach zaś jużto roślinność, jużto wzgórza lub skały, jużto- inne budowle, zależnie od charakteru głównego przedmiotu zdjęcia

Fasada, zdjęta w sposób techniczny, bez perspektywy, nie odpowie prawie nigdy regułom prowadzenia linij, zatem zdejmować należy budowle z boku. w perspektywie, przyczem fasada frontowa może być na zdjęciu boczną, jeżeli wzgląd artystyczny to wskaże. Dwa przyległe boki budowli nie mogą być nigdy równie skrócone, lecz jeden musi być więcej płaski, drugi zaś w skrócie silniejszym⁶). Róg, łączący oba widziane boki budowli, jest linją bardzo silną, powinien zatem przecinać jeden ze silnych punktów obrazu, a nie leżeć w połowie obrazu na osi symetrji.

Niemniej ważną rzeczą jest oświetlenie, ono bowiem nadaje obrazowi nastrój pożądany lub niekorzystny. Opuszczone ruiny starego zamczyska wymagają oświetlenia ponurego z odpowiednio ciężkiem niebem, natomiast letnia willa magnacka powinna otrzymać oświetlenie jasne i pogodne. Bardzo piękne efekty wydobyć można zdjęciami pod światło, gdy słońce

znajduje się prawie naprzeciw kamery; stosowne to jest jednak nie do wszystkich rodzajów budowli i na ogół najczęściej stosuje się oświetlenie z boku i nieco z przodu padające, jużto wprost słoneczne, jużto rozprószone, przy wyższym lub niższym stanie słońca, zależnie od charakteru budowli.

Zdjęcia widokowe mają za cel przedstawić daną budowlę jak najkorzystnej, uwydatnić jej ciekawe szczegóły, wystawić ją niejako na pokaz widzowi. W tym wypadku ob-jektywy rozwartokątne mogą być pożądane właśnie ze względu na silne skrócenia perspektywiczne, dzięki którym budowla wydaje się pozornie rozleglejsza i wyższa, niż w rzeczywistości. Teren gra tu rolę o tyle, o ile przyczynia się do podniesienia efektu budowli, podobnież otoczenie. Fasada z frontu może być równie korzystna, jak zdjęcie z boku, choćby nawet z naruszeniem prawideł prowadzenia linji i rozmieszczenia świateł i cieni.

wo-

Oświetlenie najczęściej nada się boczne, nieco z przodu padające, jużto słoneczne, jużto rozprószone, stosownie do charakteru budowli; zdjęcie pod światło wskazane będzie tylko wtedy, gdy budowla sama w sobie nie przedstawia nic interesującego, więc efekt oświetlenia podnieść musi wrażenie widoku. Bardzo często potrzebny jest odpowiedni stafaż, zwykle dość liczny, złożony z przechodniów, powozów i zów tramwajowych w miastach, z letników w uzdrowiskach, z ludu wiejskiego i bydła we wsiach. Stafaż ten stanowi nieraz część tak istotną widoku, że bez tego stafażu widok straciłby niemal całą swą wartość. Stąd zdjęcia widokowe budowli wymagają w licznych wypadkach objektywów o tyle jasnych, aby umożliwiały zdjęcia migowe stafażu ruchliwt go i to nawet w mniej korzystnych warunkach oświetlenia.

Niemiłą i uprzykrzoną przeszkodę w zdjęciach widokowych tworzą często przechodnie i gapie uliczni, którzy gromadzą się przed zdejmowaną budowlą, aby być wraz z nią uwiecznionymi. Perswazje słowne nie wiele zwykle pomagają, należy zatem uciec się do podstępu i zwrócić kamerę pod ką tern prostym, pozornie na inny przedmiot, a doi iero gdy wszyscy niepożądani widzowie przeniosą się w tym samym kierunku, skierować rychło kamerę na przedmiot właściwy i wyświetlić zdjęcie, nim widzowie zorjentują się, co zaszło. Bardzo korzystne jest mieć do takich celów pryzmat, który po nasadzeniu na objektyw pozwala zdejmować przedmioty, po-ozone pod kątem prostym do osi kamery, a działanie jego nie jest prawie nigdy znane takim widzom przygodnym.

Zdjęcia w celach technicznych wymagają przedewszystkiem jaknajściślejszej precyzji rysunku wszelkich szczegółów, a ponadto najczęściej zupełnej równoległości linij, za em zdjęcie odbywa się prawie zawsze w ten sposób, aby a owka stała równolegle do zdejmowanej fasady budynku.

Oświetlenie musi tu być tak dobrane, aby żaden szczegół nie pozostał w cieniu, stan słońca nie powinien być zatem wysoki, ani zbyt boczny; częściej nawet wskazane jest oświetlenie równomiernie rozprószone. Plan pierwszy i otoczenie jest tu zwykle rzeczą zupełnie podrzędną, a wszelki stafaż wprost niepotrzebny; aby zatem niepożądanego stafażu uniknąć, a nadto nie mieć na zdjęciu — wyświetlanem zwykle dość długo wobec małych przysłon objektywu — rozwianych sylwetek przechodniów, wskazanem jest użyć podanego wyżej podstępu, a nadto zastosować klisze o jaknajmniejszej czułości i ciemny sączek żółty (nawet na kliszach zwykłych, nie barwoczułych), aby możliwie długo wyświetlać. Przy najmniejszej przysłonie objektywu i chmurnem niebie zdjęcie liczy się wówczas na minuty, zatem przechodnie lub powozy w ruchu nie szkodzą tu zupełnie i na negatywie nie znać ich wcale.

Objektywy są tu potrzebne o ogniskowych bardzo różnych, od normalnej do bardzo krótkiej, często bowiem nie można kamery ustawić dość daleko od budowli. Gdy idzie o bardzo szerokie kąty obrazu, użyć należy objektywów rozwartokątnych ; natomiast kamera panoramowa (str. 234) nie da się tu zastosować, gdyż linje poziome budowli okazałyby się na zdjęciu łukowato wygięte. Kamer takich używać można tylko do zdjęć, na których linji poziomych albo niema wcale, aibo są bardzo krótkie, służyć zatem mogą do zdięć ulic krzyżujących się, szerokich placów z dalekimi budynkami w skrócie perspektywicznym i t. p., ale nie do zdjęć technicznych.

Zdjęcia wnętrz służyć mogą również celom technicznym lub ilustracyjnym, rzadziej a tystycznym. Trudności techniczne są tu zazwyczaj znaczne, raz ze względu na szczupłość miejsca, drugi raz wobec nieraz skąpego, a często bardzo nierównomiernego oświetlenia. Jeżeli miejsca jest tak mało, że nawet objektyw o najszerszym kącie nie obejmie wszystkiego, co się ma mieścić na zdjęciu, mimo cofnięcia kamery w najdalszy kącik wnętrza, n< leży próbować uskutecznić zdjęcie z zewnątrz, przez okna lub drzwi, a jeżeli to niemożliwe, ustawić w kącie zwierciadło odpowiednio dużych rozmiarów i zdjąć obraz w niem odbity.

Gdyby i ten środek nie pomógł, nie pozostaje nic innego, jak podzielić zdjęcie na części, zdjąć poszczególne partje wnętrza na dwóch lub więcej negatywach i złączyć je na jednej wspólnej odbitce, usuwając retuszem ślady, gdz'e dwa negatywy stykały się ze sobą. Przez to oczywiście wygląd perspektywiczny tych części nie jest jednolity ; gdyby i to musiało być usunięte, należy z negatywów częściowych sporządzić przeźrocza i ustawiwszy je o tyle ukośnie, o ile ukośnie od osi wnętrza ustawialiśmy kamerę, zdjąć z nich (małemi przysłonami) nowe negatywy, które, skopjowane na

wspólnym papierze obok siebie, dadzą nam obraz bez zarzutu pod względem perspektywicznym.

Np. mamy zdjąć obszar wnętrza, obejmujący 100°, a nasz objektyw obejmuje tylko 40°. Dzielimy tedy zdjęcie na trzy partje: naprzód wyświetlamy środkową na jednej kliszy, potem, nie ruszając trójnoga, obracamy kamerę o 30® na lewo i wyświetlamy drugą kliszę, wreszcie kierujemy kamerę o 30° na prawo od kierunku pierwszego zdjęcia i wyświetlamy trzecią kliszę. Z drugiej i trzeciej kliszy kopjujemy przeźrocza: pierwsze z nich ustawiamy pod kątem 30° ukośnie do płaszczyzny matówki i reprodukujemy, drugie stawiamy w przeciwnym kierunku ukośnie o 30® i również reprodukujemy. Otrzymaliśmy w ten sposób dwa nowe negatywy, które w połączeniu ze środkowym (niezmienionym) dadzą nam po wykopjowaniu na wspólnym papierze obraz całego wnętrza bez zmian perspektywicznych po bokach.

Oświetlenie wnętrz, na ogół nieraz skąpe, a prócz tego zwykle bardzo nierówne, nastręcza znaczne trudności. Zwierciadłami, ustawianemi w stosownych miejscach, lub dużymi płatami z białego papieru, prześcieradeł, etc., można dość skutecznie kierować światło odbite w ciemniejsze strony wnętrza.

Gdy to nie wystarcza, należy okna zasłonić zupełnie, a do zdjęcia użyć światła sztucznego (n. p. błyskowego), alboteż połączyć oświetlenie sztuczne z naturalnem i użyć sztucznego (wstążki magnezowej) do rozjaśnienia cieni. Jeżeli wraz z wnętrzem ma być zdjęty i widok z okien, należy zasłonić okna prześcieradłami lub papierem przeświecającym i wyświetlić nieco króciej, niż potrzeba, poczem po zakryciu objektywu odsłonić okna i doświetlić tyle, ile potrzeba dla krajobrazu poza oknami.

Wobec znacznych kontrastów między światłami a cieniami należy do zdjęć wnętrz używać klisz izolacyjnych (zabezpieczonych przeciw odblaskom), oczywiście także barwoczu-łych; nieraz potrzebne będą nadto i środki przeciw solaryzacji (klisze Sandell).

Wywoływanie odbywać się musi, wobec wielkich zwykle kontrastów oświetlenia, bardzo starannie, wołaczem rozcieńczonym; nada się tu dobrze wywoływanie przewlekłe.

XXVI.

Zdjęcia techniczne i reprodukcje.

Zdjęcia przedmiotów pojedynczych, jak maszyny, sprzęty, naczynia, kwiaty, broń, narzędzia, obrazy, druki, rzeźby etc., wymagają zwykle objektywów o krótkich ogniskowych, gdyż nie zawsze można kamerę cofnąć dość daleko. Kamera powinna do zdjęć maszyn już ustawionych, rzeźb wysoko umieszczonych, lub wmurowanych, sprostać dość wygórowanym wymaganiom co do przesuwania czołówki i nachylania matówki; poza tymi wypadkami nada się każda konstrukcja, nawet uniwersalna. Zdjęcia tego rodzaju najkorzystniej jest przedsiębrać pod gołem niebem, w świetle rozprószonem. Jako tło służyć może daleka ściana éomu; w braku tła naturalnego zawiesić należy w dość znacznej odległości za przedmiotem szare lub żółtawe płótno, papier, lewą stronę kobierca lub linoleum i tp. Gdyby to tło było bardzo wybitnie wzorzyste lub pofałdowane czy pomięte, należy podczas zdjęcia poruszać niem ruchami falistymi, przez co zamaże się wszelki rysunek na niem i tło wypadnie na negatywie jednostajnie szare. Przedmioty mniejszych rozmiarów, jak meble, naczynia i tp., wskazane jest zdejmować nieco z góry (perspektywicznie) ; wówczas potrzeba przesuwać czołówkę w dół, a gdy tego urządzenia niema, należy przedmiot ustawić nieco pochyło ku przodowi, lub kamerę, ustawioną wyżej, nachylić całą ku niemu.

Błyszczące części maszyn lub mebli dla zmiejszenia połysku posmarować można łojem, lub powlec rzadką mieszaniną węglanu magnezowego z mlekiem, a po zdjęciu usunąć ścierką wilgotną. Dla dalszego zmniejszenia połysku części metalowych lub mebli politurowanych należy oświetlenie jak-najbardziej rozprószyć przez zasłonięcie okien gazą lub przejrzystą bibułką. Gdy oświetlenie jest wogóle niedostateczne, lepiej zaciemnić okna zupełnie, a do wyświetlenia użyć proszku błyskowego, spalonego poza zasłoną z gazy lub bibułki. Gdy obok maszyn ułożymy pionowo i poziomo łaty miernicze

z czarno białą podziałką decymetrową, podziałka ta objęta będzie również zdjęciem i ułatwi ocenę rozmiarów zdjętego przedmiotu. Przy małych przedmiotach ustawić można podobnież podziałkę centymetrową, lub przedmiot znanych ogólnie rozmiarów (np. pudełko zapałek).

Przedmioty szklane zdejmować należy albo na tle zupełnie ciepinem, oświetlone z boku i nieco z tyłu, alba w świetle przechodzącem, t. j. ustawione przed oknem zasło-niętem gazą lub bibułką. Naczynia szklane można dla uwydatnienia ich pojemności napełnić w dwóch trzecich płynem nieco mętnym, (n. p. wodą z łyżeczką mleka); wyroby szklane bez dna, jak rury, cylindry, szkiełka do lamp, wypełnić tuż przed zdjęciem dymem tytoniowym i zamknąć otwory szybkami szklanemi. Przedmioty przeświecające (ze szkła mlecznego,, cienkiej porcelany, celuloidu, etc.) zdejmować najlepiej w świetle przechodzącem, a nadto oświetlić je nieco słabiej z boku lub z góry dla nadania im plastyki.

Płaskorzeźby, medale, monety i t. p. wy-magają światła ostrego, zupełnie bocznego, aby ich reljew dobrze się uwydatniał. Jeżeli zdejmuje się je w położeniu pionowem (na ścianie), zasłania się okna zupełnie, z pozostawieniem jedynie wąskiej szpary pionowej, oświetlającej przedmioty jaknajbardziej z boku ; skoro zaś leżą poziomo, ustawia się je przed dolną krawędzią okna, które również zasłania się szczelnie, pozostawiając jedynie u dołu szparę poziomą 2—3 cm. szerokości. Im dalej od okna je ustawimy, tern wybitniejsze będą cienie, tern wyraźniejsze wypukłości. Zamiast zdejmować medale lub monety, można porobić z nich odlewy gipsowe i te odlewy zdjąć potem w sposób właśnie przedstawiony; zyskujemy tern możność umieszczenia podobizm obu stron danego medalu na jednem zdjęciu.

Przedmioty drobne, jak biżuterja, narzędzia, motyle, owady, okazy minerałów, kwiaty cięte pojedyncze i tp., które nie powinny rzucać cienia na swe tło, układa się poziomo na czystej szybie szklanej, pod którą w pewnem odda-!fn»U ^m*eszcza fi? ciemny karton lub sukno, nachylone ku dołowi stroną bliższą oknu, i zdejmuje się je z góry kamerą*) zwróconą objektywem w dół, lub też nasadza się pryzmat na o jektyw kamery ustawionej w sposób normalny. Pryz zwraca się otworem w dół, zatem załamuje on promienie pod Kątem prostym, z pionowych na poziome.

i przyroda martwa wogóle, ą o przedmioty zdjęcia bardzo wdzięczne, ale wymagają starannego oświetlenia i umiejętnego ułożenia. Światło powinno

owoce

Kwiaty,

mainpp    P°^a^a kamery służyć tu może zwyczajna ławka drewniana

wchodził 6SCe ^0rne^ ot™r takiej wielkości, aby objektyw swobodnie weń

być tak uregulowane, jak do zdjęć portretowych, zatem najlepiej kombinowane, górno przednio boczne, a cienie rozjaśnione przez ustawienie po stronie przeciwnej dużego arkusza białego papieru lub płótna. Dobór tła wymaga również uwagi. Najczęściej stosowne będzie tło jednostajne, bez rysunku, ciemne dla przedmiotów jasnych przeważnie, jaśniejsze wtedy, gdy większość przedmiotów jest ciemno ubarwiona, aby przedmioty od tła tonem odbijały. Jeżeli tło ma być bliskie, nada się tu dobrze ciemna portjera, zawieszona w pięknem upięciu ze swobodnie opadającymi fałdami.

Gdy mamy kwiaty cięte w bukietach lub wieńcach, kosze owoców i t. p., należy rozmieszczać je tak, aby ciemne nie były razem skupione, lecz pomieszane z jasnymi; podobnież należy zważać na stopnie jasności ich barw, jak odda je klisza fotograficzna. Zdjęcie kwiatów nie powinno trwać zbyt długo, gdyż kwiaty, więdnąc, zmieniają położenie, zatem mogłyby wypaść nieostro; najlepiej traktować je jako portrety, zatem zdejmować objektywami jasnymi, przysłoniętymi o tyle tylko, aby równomierną ostrość uzyskać. Z tegoż powodu nie należy używać zbyt krótkich ogniskowych, względnie nie stawiać kamery zbyt blisko (conajmniej 1 metr). Rzecz prosta, że używa się bez wyjątku klisz barwoczułych, a jeżeli mamy kwiaty bardzo jasne na ciemnem tle, nadto izolacyjnych. Wywoływać należy miękko (wołaczem rozcieńczonym), aby nie stracić szczegółów w światłach najwyższych.

Reprodukcjami nazywamy zdjęcia tak robione, aby odbitki z nich jaknajmniej różniły się od oryginałów, czyto w naturalnej wielkości, czy w pomniejszeniu. Reprodukcje obrazów barwnych dają oczywiście odbitki tylko jednobarwne, o ile nie sporządzamy ich metodą fotografji trójbarwnej. Obrazy olejne, zwłaszcza stare i ciemne, najlepiej jest zdejmować pod gołem niebem, w świetle rozprószonem, zawieszone pionowo, a przed kamerą rozwiesić duży płat ciemnej tkaniny z otworem na objektyw, przez co unika się połysku olejnej powierzchni obrazu. W lokalach zamkniętych zapobiega się błyszczeniu obrazów przez zastosowanie światła jak najbardziej rozprószonego, ale tylko z boków i z góry padającego ; wszelkie za kamerą położone okna należy zasłonić.^

Dla odświeżenia barw obrazów sczerniałych można je przed zdjęciem powlec cienko mieszaniną równych części syropu cukrowego i białka kurzego, (po ubiciu go na pianę i odczekaniu, aż piana znów się w płyn zamieni). Po zdjęciu zmywa się tę powłokę gąbką zwilżoną. Jeżeli obraz, malowany manierą niektórych dekadentów, mieści na sobie całe góry farby, które przy ostrem oświetleniu rzucają cień, należy światło rozprószyć jaknajrównomierniej, aby ze wszech stron (tylko nie z przodu) na obraz padało.

Gdy się reprodukuje przy świetle sztucznem, należy

użyć conajmniej dwu lamp (lepiej 4—6) i rozmieścić je równo po obu stronach obrazu, oczywiście w ten sposób, aby światło ich nie padało w objektyw, a więc zasłonić je od strony kamery.

Akwarele należy podobnież oświetlać bardzo równomiernie ze wszech stron, aby ziarno papieru nie występowało rażąco.

Freski ścienne, umieszczone nieraz dość wysoko nad ziemią, zdejmuje się albo na drabinach, albo teleobjekty-wami z daleka, kierując kamerę nieco ku górze, a matówkę następnie ku przodowi, aby stała pionowo. Freski na powałach najdogodniej jest zdejmować przez pryzmat, nasadzony na objektyw. Ogniskowe potrzebne tu będą bardzo różne, zależnie od odległości fresków. Malowidła na sklepieniach zdejmuje się podobnież z dołu, poczem wygina się odbitkę w formę łuku i reprodukuje ją na nowo objektywem silnie przysłoniętym. Mając do rozporządzenia drabinę odpowiednio wysoką, można tu użyć z korzyścią kamery panoramowej, ustawiwszy ją w punkcie środkowym sklepienia objektywem do góry. Oświetlenie najczęściej wypadnie zastosować sztuczne, n. p. wstążkę magnezową znacznej długości, poruszaną podczas płonięcia w różnych kierunkach.

Sztychy, druki, pisma, rysunki i t. p. bywają nieraz pożółkłe lub pokryte plamkami rdzy; należy je zatem przed zdjęciem zanurzyć na kilka minut do 2°/₀ roztworu węglanu potasowego (potaszu), a następnie bez opłukania do 3% rozczynu wody utlenionej i wysuszyć. Jeżeli są pomięte lub pokurczone, należy je kilka godzin zostawić w miejscu wilgotnem, aby zwiotczały, a potem umieścić między dwiema czystemi szybami szklanemi, pościskanemi po brzegach kleszczykami drewnianymi i zdejmować przez szybę. Podobnież zdejmuje się stronice książek otwartych i przyciśniętych czystą szybą szklaną, aby płasko leżały.

na-

Skoro potrzebny jest tylko jeden egzemplarz reprodukcji, można, zamiast na kliszy bromosrebrowej, wykonać zdjęcie odrazu na papierze bromosrebrowym*) ; aby zaś reprodukcja nie była odwrócona (zwierciadłowa), lecz odrazu czytelna, leży zastosować pryzmat na objektywie. Miedzioryty, druki i rysunki ołówkiem zyskają wiele na soczystości cieni, gdy je przed zdjęciem zmoczymy dokładnie we wodzie i pod wodą zetkniemy je z czystą szybą sklaną, aby dokładnie do niej przylgnęły (bez baniek powietrza); zdjęcie odbywa się wówczas przez szybę.

N РГВ

Jf

“gfl

=5 O g

O.

■ggg

Ł.® §•

аз ^

1.2.1

СЛ Ul

cé

.2 Oo

O 2 05 “W P*r4

N 5 И

•fi .S fi

•-1 <4 g

л >• аз

^ O p 4 N и

% s „ 1-3 sr

Isi

Ф

*a en 3

o 2,.

gg*

g.$ o*

Odbitki fotograficzne na papierach matowych zyskają wyrazistość rysunku w cieniach, gdy je przedtem natrzemy zapomocą zwitka waty roztworem parafiny lub wosku w benzynie i drugim, suchym zwitkiem wyfroterujemy aż do wystąpienia jednostajnego słabego połysku. Gdy powłoka (ce-loidynowa lub białkowa) jest porysowana lub popękana, należy powlec ją równomiernie białkiem i zdejmować potem bezpośrednio. Mając odbitki nienaklejone na kartonach, zwilża się je poprzednio we wodzie i pod wodą styka z czystą szybką szklaną, poczem zdejmuje się przez szybkę.

Kamera reprodukcyjna posiadać musi długi rozciąg mieszka, gdyż oddalenie matówki od objektywu jest tu zawsze znacznie większe, niż ogniskowa. Podobnież zwiększa się i wyświetlenie:

1 nat, wielkość i

7io Vt    V. 7. 7, 7₃ 7* 7

MO 1-14 1-20 1*25 1*33 1-50 1*67 175 1-83 1*2    1-3    1-4    1-6    1 9    2*2    2-8    3‘1    3’5

Dla reprodukcji w

potrzeba mieszka

4 razy dłuższe,

a wyśw. będzie

niż przy zdjęciu przedmiotów dalekich. Jasność objektywów jest rzeczą podrzędną, jedynie nastawianie ostrości na matówce jest łatwiejsze jasnymi objektywami. Jeżeli rysunek jest dość blady, lub kontury jego rozmazane, można sobie pomódz w ten sposób, że się na środku obrazka umieści (kroplą gumy) karteczkę z wyraźnym drukiem i na tę karteczkę nastawia się ostrość; przed samem zdjęciem usuwa się oczywiście karteczkę.

Objektywy reprodukcyjne powinny posiadać jaknaj-lepszą korekcję astygmatyczną i akomatyczną, podobnież powinny dawać powierzchnię obrazu zupełnie płaską. Stąd ani pojedyncze soczewki widokowe, ani aplanaty, ani objektywy portretowe nie są do reprodukcyj odpowiednie; nadadzą się tu tylko dobre anastygmaty średniej i mniejszej jasności (F : 6 — F : 12). Do celów zawodowych są nadto osobne anastygmaty reprodukcyjne, przeważnie tylko w dłuższych ogniskowych wyrabiane. Do reprodukcyj w celach fotografji trójbarwnej muszą mieć objektywy nadto szczególnie staranną korekcję barwną, jako t. zw. apochromaty, zwykłe achromaty bowiem mają korekcję tę o tyle tylko przeprowadzoną, że obraz linji D widma słonecznego pada na linję G ; apochromaty natomiast dają obrazki barwne dla trzech linij : В, E i G, w równej wielkości i na tern samem miejscu.

Klisze bromosrebrowe potrzebne są do celów reprodukcyjnych niemal zawsze w sortach barwoczułych, jak-kolwiek sączek żółty nie zawsze jest konieczny. Natomiast wskazane jest używać klisz o mniejszej światłoczułości ogólnej, gdyż żel mniej czuły daje większe kontrasty, czyli pracuje twardziej, co jest na ogół pożądane w reprodukcjach. Istnieją zresztą do tych celów osobne sorty płyt t. zw. fotomecha-nicznych, które przy niskiej światłoczułości posiadają ziarno żelu nadzwyczaj drobne. W braku ich użyć można z korzyścią płyt z żelem chlorobromosrebrowym, wyrabianych do przeźroczy.

XXVII.

¹

Przerysowanie to nie ma nic wspólnego z dystorsją, opisaną na str. 24, gdyż dystorsja jest wadą objektywu i nie zmienia się z oddaleniem przedmiotu.

²

N. p. dwie soczewki pojedyncze o średnicy 8 cm. i ogniskowych 40 i 60 cm, dadzą, złączone razem w aplanat, ogniskową 28 cm, a przy średnicy przysłony 5 cm. jasność F : 5‘5.

³

Klisze barwoczułe oszczędzają ponadto część przeważną retuszu, gdyż przesadnie wyraźne rysowanie zmarszczek, cieni, piegów i innych szpetności pochodzi właśnie z bezwrażliwości klisz zwykłych na barwy żółtawe

15

⁴

'

--

fig. 83.

którego części kolejno naświetla objektyw ruchomy na osi pionowej. Kamera taka nie nadaje się oczywiście na takie tematy zdjęć, w których mieszczą się długie linje poziome, jak n. p. ulice lub budynki, gdyż linje byłyby na środku obrazu najszersze, a zbiegałyby się ku brzegom.

Inną konstrukcją odznacza się kamera Ernemanna (fig. 83) obracająca się zapomocą korby zwolna na osi pionowej trój-noga, a równocześnie przesuwa się film we wnętrzu kamery. W ten sposób zdjąć można na jednym filmie cały widnokrąg wokoło.

⁵

Prócz podróżnych, służyć tu mogą również kamerki uniwersalne, jeżeli posiądaja dość szerokie granice przesuwania czołówki w górę, co jednak nie u wszystkich kamer ma miejsce.

⁶

Jeżeli inne względy (oświetlenie, tło etc ) na to pozwalają, najlepiej jest, gdy jedna płaszczyzna budowli tworzy z płaszczyzną matówki kąt 30°, draga zaś kąt 60°.

Zdjęcia przy świetle sztucznem.

Fotografja portretowa nastręcza w porze zimowej trudności z braku dostatecznego światła dziennego, to też zakłady nowoczesne posiadają urządzenia do światła sztucznego ; są nadto zakłady, które nawet w lecie i w porze dziennej posługują się wyłącznie światłem sztucznem. Najczęściej używane bywa światło elektryczne, a to albo we formie lamp żarowych odpowiednio jasnych (po 100—500 świec), rozmieszczonych w liczbie kilkunastu na szerokiej ramie pionowej, którą można na odpowiednim stojaku przesuwać w miarę potrzeby, alboteż we formie lamp łukowych (jednej lub dwu), ustawionych na przesuwanym stojaku i przysłoniętych w pew-nem oddaleniu szeroką gazą lub rządkiem płótnem, aby ostre, z jednego prawie punktu pochodzące światło rozprószyć i ujednostajnić.

od oooooooo

Lampy żarowe podobnej zasłony z gazy nie wymagają, gdyż są we większej liczbie i w znacznych od siebie odstępach rozmieszczone, zatem światło nie pochodzi z jednego punktu i nie rzuca zbyt ostrych cieni. Piętnaście lamp żarowych, rozmieszczonych w sposób obok naszkicowany w odstępach 20—30 cm siebie, daje oświetlenie bardzo równomierne, o o o o o o O nietylko do portretów pojedynczych, ale i do grup mniej licznych wystarczające. Ramę z umocowanemi na niej żarówkami¹) umieścić należy na stojaku w wysokości około dwu metrów od ziemi; wskazane jest nadto mieć urządzenie do podnoszenia tych lamp wyżej lub niżej. Do rozświetlania cieni po przeciwnej stronie osoby służy drugi podobny stojak z 3—5 żarówkami; nie jest to jednak niezbędne, gdyż zmienianiem położenia lamp wobec portretowanej osoby

mlecznego.

można uzyskać wszelkie efekty oświetlenia. Podobnież można, posiadając dwie lampy łukowe, ustawiać je w różnych oddaleniach od przedmiotu zdjęcia i uzyskiwać różnorodne rodzaje oświetlenia bez odczuwania braku światła dziennego. Używając lamp żarowych, wskazane jest stosować klisze barwoczułe, światło to bowiem ma odcień wyraźnie żółtawy, zatem na nieortochromatycznych wyświetlenie musiałoby być znacznie dłuższe; lampy łukowe natomiast nie wymagają w wyborze klisz żadnego ograniczenia.

Z innych rodzajów światła sztucznego nadaje się do zdjęć portretowych światło acetylenowe, gazowe żarowe i naftowe z siatkami żarowemi, jakkolwiek nie jest już tak wszechstronne, gdyż trudno zwiększyć liczbę lamp o tyle, aby światło było dostatecznie silne. Przy bardzo jasnych objektywach można i takiem oświetleniem sprostać wielu zadaniom ; najczęściej jednak służy ono tylko jako oświetlenie pomocnicze w dnie pochmurne, gdy samo światło dzienne nie wystarcza.

Do niektórych celów nadać się może jedna tylko żarówka elektryczna, lampa gazowa auerowska, lub lampa naftowa żarowa, n. p. do obrazków rodzajowych osób, siedzących wieczorem przy lampie stołowej, rzemieślników przy warstacie i t. p. ; wyświetlenia są jednak wtedy, nawet przy objektywach bardzo jasnych, tak długie (10—50 sekund), że znieść je zdołają bez ruchu tylko osoby niezwykle spokojne. Najczęściej uskutecznia się zdjęcia tego rodzaju w nieco inny sposób: Oto poza lampą płonącą umieszcza się przyrząd do światła magnezowego i ono oświetla przedmiot przy zdjęciu, lampa zaś, również zdjęciem objęta, potrzebna jest na to tylko, aby tłóma-czyć kierunek cieni i aby osoby na zdjęciu nie miały znanego martwego wyrazu oczu, jaki się spotyka najczęściej na zdjęciach przy świetle błyskowem.

m a-

Bardzo rozpowszechnione jest do zdjęć światło gnezowe, jużto we formie nagłego błysku, jużto płonące powoli. Najprostsze jest zapalenie (zapałką, lub lepiej lampką spirytusową), kawałka wstążki magnezowej*), trzymanej w szczypczykach żelaznych w wysokości około 2 m. nad ziemią przy zdjęciach portretowych. Wstążka, trzymana końcem zapalonym ku dołowi, płonie światłem tak jasnem, że kawałek 3—5 cm. długości wystarcza' na zdjęcie portretowe jednej osoby ⁰ .tywem njezbyt ciemnym. Wstęgę płonącą należy poruszać w linji łukowej, aby uniknąć zbyt twardych cieni, albo też użyć

M?g,“e.z (magnesium, Mg) jest metalem bardzo lekkim, barwy srebrzysto na P°wietrzu nalotem szarawym wskutek utlenienia, lnh J ¹ ГуГата czYs^y magnez w postaci drutu, wstążki kilka m/m szerokiej, ™Pf к- > miąłkie?°- Zapalony, płonie magnez światłem rażaco silnem, niemal na^h «=.•¹ j em 1 wytwarza gęste mgły dymu jasnego, który dopiero po godzi-usta MgO) W Postacl Proszku białego, czyli tlenku magnezowego (magnesia znacznie dłuższego kawałka wstążki, a umieścić między nią a osobą portretowaną zasłonę z gazy lub bibułki białej dostatecznych rozmiarów, aby światło było rozprószone i miękkie. Są także w handlu świeczki z proszku magnezowego z odpowiednimi dodatkami, płonące powoli światłem bardzo jasnem (Zeitlichtkerzen) wystarczające nawet na zdjęcia grup niezbyt licznych²). Spalanie czystego proszku magnezowego w lampach dmuchawkowych (Pustlichtlampen) nie przedstawia stron dodatnich, nie utrzymało się zatem w użyciu; natomiast znaczne rozpowszechnienie zdobyły sobie mieszaniny magnezu z ciałami w tlen zasobnemi, spalające się szybko w postaci błysku jasnego.

Światło błyskowe dają mieszaniny magnezu z chloranem potasu, siarczkiem antymonu, saletrą, nadmanganianem potasu i innymi związkami, łatwo tlen oddającymi ; niektóre z tych mieszanin wybuchają łatwo, nawet przez tarcie, inne zaś są stosunkowo bezpieczne. Zapalone, wybuchają światłem nadzwyczaj silnem, jednak tylko drobną część sekundy (V20—7eo) trwającem, zdjęcia zatem przy tern świetle są naprawdę migowe. Po spaleniu pozostaje gęsty białawy obłok dymu, który trudno usunąć, a po kilku zdjęciach kolejnych dymu tego jest tak wiele wokoło, że dalsze zdjęcia są w najbliższych godzinach niemożliwe.

Proszek błyskowy, stosunkowo bezpieczny w użyciu, sporządzić można przez zmieszanie 2 gr. magnezu w proszku i 3 gr. nadmanganianu potasowego, miałko przedtem sproszkowanego. Do użycia sypie się go we formie wąskiego długiego wałeczka na blaszkę, zgiętą w kształcie płaskiej rynienki, umocowanej na odpowiednio wysokim stojaku³) zdała od ścian, szyb, firanek lub innych łatwo zapalnych przedmiotów. W jeden koniec wałeczka wtyka się 10 cm. długi skrawek bibuły, którą poprzednio zanurzono w 10% roztworze saletry i wysuszono. Zapaliwszy wystający z rynienki koniec skrawka zapałką, odejmujemy kapturek objektywu, lub otwieramy migawkę na „czas“ nastawioną, a po wybuchu światła zamykamy zaraz objektyw napowrót.

Zamiast magnezu można do światła błyskowego uż>ć także glinu (aluminium), który również jest w handlu jako drobny pyłek (Aluminiumbronze). Mieszanina 4 części bronzu glinowego, 10 części chloranu potasowego i 1 części cukru spala się niezbyt szybko, ale daje dwakroć silniejsze światło, niż mieszanina 2 części bronzu glinowego z 7 częściami nadmanganianu potasu, spalająca się w V70 sekundy.

Są w handlu gotowe mieszaniny do światła błyskowego jużto we formie proszku, jużto w postaci nabojów (Blitzlichtpatronen) podłużnych lub kulistych, także wachlarzo-watych, lub wreszcie we formie kartek, które nożycami dzielić można na mniejsze ćwiartki w miarę potrzeby, a spala się je bardzo łatwo, przytwierdziwszy je do ściany gwoździem wraz z podłożonym pod nie kawałkiem blachy większych rozmiarów. Naboje we formie rurek spalać można w postawionem na szerszej blasze imadełku (fig. 84) metalowem, jakie służy do trzymania pionowo karteczek z napisami w sklepach lub jadłodajniach. Zapalać należy wszelkie naboje błyskowe nie zapałką, lecz umieszczonym na długim drucie zwitkiem waty, zwilżonym w spirytusie i zapalonym.

fig. 84.

kawałek blachy,

Naboje błyskowe są w handlu w różnych wielkościach, stosownie do rozmiarów przedmiotu zdjęcia i oddalenia naboju od niego ; na opakowaniach nabojów są wskazówki co do tego podane. Podobnież podany jest na świecach magnezowych czas (1—20 sekund) ich płonięcia. Wszelkie naboje i mieszaniny błyskowe przechowywać należy w miejscu suchem, nie wystawionem na gorąco i chronić je od ognia, uderzenia i tarcia. Przyrządzając proszek błyskowy ze składników, należy go mieszać tylko tyle, ile na raz potrzeba, a na zapas przechowywać składniki oddzielnie. Przy spalaniu przetworów błyskowych zdarza się bardzo często, że drobne grudki płonące wylatują zapalone i padają dość daleko wokoło, czem mogą wzniecić pożar, albo uszkodzić sprzęty, dywany lub posadzkę. Należy zatem pod nabojem lub pod rynienką blaszaną, zawierającą proszek błyskowy, umieszczać w pewnem oddaleniu prostokątny na którą spadają owe rozżarzone kuleczki.

Ilość, proszku błyskowego, potrzebnego na jedno zdjęcie, zależy od bardzo wielu czynników, a to od jakości proszku, od oddalenia przedmiotu zdjęcia, od jasności (przysłony) objektywu, od czułości klisz, od jakości i ubarwienia przedmiotu, wreszcie od jakości otoczenia. Przy dobrym proszku błyskowym potrzebne są, dla klisz o czułości około 15° Scheinera i dla jasnego przedmiotu zdjęcia, następujące ilości (przy przysłonie objektywu F : 6‘3):

Przy oddaleniu proszku od przedmiotu 1 2 3 4 5 7 m. potrzeba ilości proszku naraz    i/₈ */₂ 1 1 Va 2% 5 gr.

Dla jasności objektywu F : 4‘5 wystarczy połowa powyższej ilości proszku, natomiast należy go wziąć dwa razy więcej ^przy przysłonie F : 9, lub półtora razy tyle przy przy-

Znaczny wpływ ma otoczenie przedmiotu zdjęcia. Lokal mały, o ścianach jasno zabarwionych, wymaga mniejszej ilości proszku, niż obszerna sala, której ściany rzucają na przedmiot niewiele światła odbitego. Jeżeli niema w bezpośredniem pobliżu ścian jasnych, należy po stronie ocienionej przedmiotu ustawić obszerną (conajmniej 1 m²) ramę drewnianą z napiętym na niej gładko białym papierem lub płótnem; polecano nawet tekturę oklejoną kartkami cynfolji (stańjolu). Urządzenie to, stosowane zresztą i we fotografji portretowej przy świetle dziennem, ma na celu rozjaśnić nieoświetloną stronę przedmiotu zdjęcia, proszek błyskowy bowiem daje oświetlenie bardzo zdecydowane, nawet twarde, wymaga zatem starannego zmiękczenia zbyt silnych cieni. Jeżeli wybuch proszku następuje poza zasłoną z gazy, oddzielającą go od przedmiotu zdjęcia, należy użyć dwa razy więcej proszku, a wówczas rozjaśnienie cieni jest już mniej nieodzowne.

Oddalenie światła błyskowego stosuje się do rozmiarów przedmiotu i do zamierzonego efektu. Portrety osób pojedynczych, zwłaszcza popiersia, zdejmować można małą ilością proszku, umieszczonego blisko osoby (1—2 m.); całe postacie, lub mniejsze grupy, wymagają do równomiernego oświetlenia większych oddaleń proszku błyskowego (3—5 m.) i zwiększenia jego ilości; liczne grupy osób muszą być oświetlane z wielkich oddaleń (ponad 4 metry). Ponieważ najkorzystniejsze jest zwykle oświetlenie górno boczne, należy proszek błyskowy umieszczać tern wyżej, im dalej od niego znajduje się przedmiot zdjęcia, i nie tuż nad objektywem, lecz nieco z boku, najczęściej na lewo. Jeżeli objektyw znajduje się znacznie dalej od przedmiotu, niż proszek błyskowy, należy przez ustawienie odpowiedniej zasłony zapobiedz, aby światło błyskowe nie świeciło wprost w objektyw, co spowodowałoby nieraz zamglenie negatywu.

Przed zdjęciem błyskowem należy ustawiać osoby w ja-

snem oświetleniu zwykłemi lampami, gdyż ich światło — nie świeci wprost w objektyw —- nie szkodzi zdjęciu, a ułatwia nastawienie obrazu na matówce i rozjaśnia nieco cienie, a prze-dewszystkiem zapobiega martwemu wyrazowi oczu podczas błysku.

Wywoływanie zdjęć przy świetle magnezowem lub błyskowem nie różni się w niczem od wołania zdjęć przy świetle dziennem robionych; ponieważ jednak światło magnezowe (zwłaszcza działające wprost, bez zasłony gazowej) tworzy łatwo kredowe światła i ostre cienie bez przejść, należy stosować wołacze miękko pracujące lub rozcieńczać je równą ilością wody. Wskazane jest używać do wszystkich zdjęć przy świetle sztucznem klisz ortochromatycznych, a nawet zabezpieczonych od odblasków.

Zdjęcia przedmiotów nieruchomych nie sta-

o ile

wiają ograniczeń co do długości wyświetlenia, mogą być zatem oświetlane jedną lampą zwyczajną⁴); korzystniej jest jednak mieć dwie lampy, i jedną z nich ustawić dość blisko przedmiotu, jako właściwe źródło światła, a drugą 3—5 razy dalej po stronie przeciwnej dla rozjaśnienia cieni. Przy reprodukowaniu przedmiotów w jednej płaszczyźnie, n. p. pism, kart, obrazów, należy oczywiście oświetlić cały przedmiot jaknaj-równomierniej ; potrzeba tu zatem ustawić dwie lampy po obu stronach przedmiotu w równem od niego oddaleniu.

Do zdjęć przy świetle sztucznem należą oczywiście i zdj ę-cia w nocy, dokonywane przy świetle księżyca, lamp, latarń, ogni sztucznych, pożarów i t. p. Przeważną część zdjęć t. zw. nocnych wykonywa się zresztą nie w nocy, lecz o zmierzchu wieczornym, a dla uzyskania efektu nocnego doświatla się potem zdjęcie bez zmiany położenia aparatu, gdy zapłoną latarnie uliczne, lub gdy księżyc wzejdzie. Ponadto możliwe są zdjęcia rzeczywiście nocne, jedyną bowiem poważną ich trudnością jest dobranie wyświetlenia nie za długiego, ani zbyt krótkiego. Dla klisz średnio czułych (14—15° Sch.) i przysłony objektywu F : 7 wymagane są (w wypadkach, gdy śnieg, lub świeżo spadły deszcz, tworzy na ziemi powierzchnie odbijające światło), w przybliżeniu następujące wyświetlenia:

Szerokie ulice i place z bliskiemi lampami łukowemi 4— 8 min. Place i wybrzeża z dalekiemi „    „    10-15 „

podobnież przydatna jest ich barwoczułość (ortochromazja), gdyż źródła światła rzadko kiedy są czysto białe lub niebieskawe, przeważnie zaś zabarwione żółtawo lub czerwonawo. Wywoływać należy bardzo miękko we wołaczu rozcieńczonym i bez bromku potasu; wskazane jest nawet wywoływanie przewlekłe.

Ponieważ prawie na każdem zdjęciu znajdują się i lampy lub latarnie, konieczne jest używanie klisz zabezpieczonych od odblasków;

XXVIII.

Stereosk opja.

Patrząc na przedmiot bliski obojgiem oczu, widzimy go każdem okiem nieco inaczej ; lewe oko widzi więcej strony lewej przedmiotu, prawe zaś więcej strony prawej. Te dwa obrazy różnią się znacznie między sobą; patrząc na słupek prostopadły, widzimy prawem okiem tylko jego powierzchnię przednią i prawą boczną, ale nie widzimy niem wcale bocznej powierzchni lewej; natomiast lewem okiem widzimy tylko powierzchnię lewą i przednią. Oba te różne wrażenia wzrokowe łączą się w mózgu w jedno, dając wrażenie wypukłości przedmiotu. W podobny sposób pomaga nam widzenie dwu-oczne do oceniania odległości różnych przedmiotów od siebie.

Jeżeli ustawimy obok siebie dwa jednakie aparaty fotograficzne i zdejmiemy oboma dany przedmiot, a następnie sko-pjujemy z obu negatywów odbitki i umieścimy je obok siebie, to patrząc na każdą z nich jednem okiem, a to lewem na lewą, prawem na prawą, uzyskamy takie samo wrażenie wypukłości, jakgdybyśmy patrzyli nie na odbitkę fotograficzną, lecz na sam przedmiot. Zamiast dwóch jednakowych aparatów wygodniej jest używać jednego, opatrzonego jednak dwoma objektywami, zupełnie takimi samymi, a więc o równych ogn£ skowych i jasnościach.

W ten sposób powstała konstrukcja kamer stereoskopowych, wyrabianych obecnie we wielu rodzajach i w różnych rozmiarach. Jednak właśnie ta różnorodność konstrukcyj i formatów jest powodem znanego ogólnie zjawiska, że zdjęte różnemi kamerami obrazki stereoskopowe, oglądane w jednym stereoskopie, dają raz złudzenie rzeczywistych przedmiotów, innym razem zaś wrażenie małych i bliskich modeli tych przedmiotów. Ponadto często okazują się przy oglądaniu przedmioty te albo bardzo daleko od siebie rozmieszczone i zbyt rozciągnięte w długość, albo bliskie i płaskie, jakgdyby z kartonu wycięte.

Ponieważ aparaty stereoskopowe posiadają w regule ob-jektywy o ogniskowych znacznie krótszych, niż odległość wyraźnego widzenia oczu ludzkich (25 cm.), używa się do patrzenia na odbitki stereoskopowe osobnych przyrządów, zwanych stereoskopami. Aby obrazki stereoskopowe ukazywały się nam pod takim samym kątem, pod jakim były zdejmowane, (co jest potrzebne do wrażenia rzeczywistości), muszą być trzymane w takiej odległości od oczu, jak długi był rozciąg kamery przy zdjęciu (względnie, jak długa była ogniskowa objek-tywów przy zdjęciach dalekich).

Aby zaś osoby nie krótkowzroczne mogły bez natężenia patrzeć na obrazki z tak bliskiego oddalenia, używa się soczewek zbierających, przez które ogląda się obrazki stereoskopowe. Te soczewki nazywają się okularami i stanowią główną część stereoskopu; prócz okularów posiada zwykle jeszcze przegródkę, zapobiegającą temu, aby oko prócz prawego obrazka mogło widzieć i lewy, i na odwrót. Zatem ogniskowa okularów powinna odpowiadać ogniskowej objektywów w kamerze, co jednak nie zawsze ma miejsce, i z tego powstają owe błędne efekty w oglądaniu obrazków stereoskopowych. Ponadto gra tu rolę rozstęp osi objektywów, oraz rozstęp osi okularów, względnie rozstęp osi oczu ludzkich; jeżeli te dane nie są sobie równe, stają się również powodem błędnego wrażenia w stereoskopach.

Naturalność plastyki zależy tedy,jak widzimy, od wielu danych ; zatem pierwszem zadaniem naszem będzie poznać warunki, od których złudzenie rzeczywistości zawisło. Naprzód weźmiemy pod uwagę wypadek „normalny“, to jest taki, w którym wszystkie warunki są spełnione : zatem ogniskowa objektywów równa się ogniskowej okularów, a rozstęp osi objektywów równa się rozstępowi osi okularów, i rozstępowi osi oczu patrzącego. Rozstęp osi oczu ludzkich wynosi 61—68 mm., zatem przyjmiemy na średnio 64 mm. rozstępy osi objektywów i okularów. Ponadto odbitki stereoskopowe nakleimy tak obok siebie na kartonie, aby ich punkty środkowe "były tak samo od siebie odległe, jak punkty środkowe negatywów (64 mm.).

Zachowawszy te waiunki spostrzeżemy, że oglądane w stereoskopie obrazki dają nam złudzenie rzeczywistości: przedmiot ukazuje się w prawdziwych wymiarach i w tej samej odległości, w jakiej był podczas zdjęcia, jak to łatwo wywnioskować z figury 85. Mamy tu przedmiot ABCD, który, zdjęty aparatem stereoskopowym, da nam na negatywie dwa obrazki ('eca i bèc) pomniejszone i odwrócone. Skoro sporządzimy z negatywu kopję, lub też zreprodukujemy go w naturalnej wielkości kamerą stereoskopową, otrzymamy przeźrocze, na którem będziemy mieli dwa obrazki przedmiotu i c₂e₂, wprawdzie również pomniejszone, lecz nieodwrócone. Gdy patrzymy na nie przez objektywy JO| |0|, ujrzymy nie dwa przeźrocza, lecz złudzenie przedmiotu w naturalnych rozmiarach i w tej samej odległości, w jakiej aparat stał od przedmiotu.

Z>

Ci

4 W*

Os

r~nl

II

a

stereoskop

Wygląd obrazu zmieni się jednak, skoro którykolwiek z warunków nie będzie spełniony. Już z figury spostrzedz można, że gdy odległość okularów |0| |0| od przeźrocza, czyli ich ogniskowa, będzie mniejsza, niż ogniskowa objektywów, wówczas przedmiot pojawi się nam przed oczyma w oddaleniu pozornie mniej-szem, niż był w naturze, a na odwrót, zobaczymy go dalej, gdy ogniskowa okularów będzie dłuższa, niż objek-tywów. Podobnież rozstęp okularów mniejszy, niż objektywów, przybliża pozornie przedmiot w stereoskopie.

hec

fig, 85.

na-

Jeżeli ogniskowa okularów jest za krótka, a ich rozstęp szerszy, niż objektywów, otrzymamy w stereoskopie przybliżony i spłaszczony model przedmiotu; przy dłuższej ogniskowej okularów i zmniejszonym rozstępie ich osi mamy tomiast daleki i w głąb wydłużony model przedmiotu. Aby obraz nie przedstawił się nam w stereoskopie ani spłaszczony, ani w głąb wydłużony, (jakkolwiek może być przesadnie wielki i daleki, lub też za mały i za bliski) musi być]

5<f (\+i)

= df.

We wzorze tym znaczy: 6 = rozstęp osi objektywów, = ich ogniskowa, d = rozstęp osi okularów, f= ogniskowa okularów, n = stosunek wielkości przedmiotu do wielkości obrazu. Przeważna część zdjęć stereoskopowych obejmuje głównie przedmioty dalekie, a więc w znacznem pomniejszeniu, zatem */n jest ilością znikomo małą i może być pominięte. Wzór powyższy otrzyma wówczas formę:

Щ = df.

Natomiast przy zdjęciach przedmiotów bliskich osiąga n dużą wartość i powoduje dłuższy rozciąg miecha kamery. Wówczas ogniskowa okularów musi być równa nie ogniskowej objektywów, lecz rozciągowi kamery podczas zdjęcia.

Wynika z tego, że do zdjęć z bliska należałoby mieć tyle par okularów o różnych ogniskowych, z ilu różnych oddaleń te zdjęcia stereoskopowe robiono. Ponadto dołącza się i nowa ud '•ść, którą próbowano już w różny sposób rozwiązać, ale

bez zupełnego powodzenia. Oto na fig. 85 oba obrazki przedmiotu leżą na obu połówkach negatywu dość daleko od siebie, a między nimi pozostaje pusta przestrzeń ab. Przy zdjęciu we wielkości naturalnej ta przestrzeń pusta jest dokładnie tak szeroka, jak rozstęp osi objektywów; a ponieważ cały negatyw bywa zwykle dwa razy dłuższy, niż ten rozstęp, tracimy połowę negatywu bezpoźytecznie. Dla zapobieżenia temu polecano zwężanie rozstępu osi objektywów przy zdjęciach stereoskopowych z bliska, i to zwężanie tern znaczniejsze, im bliżej jest przedmiot zdejmowany. Zwężenie to oblicza się według wzoru :

•©⁵

an

ка

£ s

св 'S

li

Q>» >

fi

co «4-J C

O 4> g

f-4    ⁵"⁵

CO O JJ bG    G

CO ⁵55 .

g O £

o

tS3

100

63 3

627

Ь5    co

o    <=»

61-9

60.9

СЛ

60⁵0

58-2

00

56⁵9

Ci

54’8

СП

52 3

51⁵2

48 0

co

42 7

37 7

¹⁺ń

Przyjąwszy 64 mm. jako normalny rozstęp objektywów dla zdjęć przedmiotów dalekich, otrzymamy dla bliższych zdjęć rozstępy zestawione obok w tabelce.

Dla zdjęcia we wielkości naturalnej wyniósłby ten rozstęp⁵) tylko 32 mm., czyli połowę normalnego.

Wygląd obrazków, zdejmowanych tak zwężonym rozstępem objektywów, nie będzie już zupełnie wierny oryginałowi. Jeżeli zachowamy okulary o ogniskowej tej samej, co ogniskowa objektywów (a nie, co rozciąg kamery), otrzymamy w stereoskopie obrazek przedmiotu bliższy, niż w rzeczywistości, ale rozciągnięty karykaturalnie wszerz i wzdłuż, a równocześnie w głąb spłaszczony. Gdy ogniskowa okularów równa się rozciągowi kamery, obrazek będzie w oddaleniu normalnem, ale płaski w głąb, a rozciągnięty w szerz ; w obu zatem wypadkach będziemy mieli przed sobą nie wrażenie przedmiotu oryginalnego, lecz modelu płaskiego a szerokiego, jakby z kartonu wyciętego. Zupełne złudzenie rzeczywistości otrzymalibyśmy tylko wtedy, gdybyśmy zdjęcia, robione takim rozstępem zwężonym, oglądali okularami przy odstępie tak samo zwężonym. To jednak w praktyce bez skomplikowanych urządzeń (pryzmaty, lustra) jest niemożliwe, gdyż rozstęp osi oczu

ludzkich ma właśnie około 64 mm. Jedynie anaglify, które później omówimy, zdołały sobie zdobyć pewien zakres rozpowszechnienia, niezbyt znaczny zresztą ; urządzenia z pryzmatami i lustrami natomiast są zbyt skomplikowane, aby mogły wejść w użycie powszechne.

Trudno zatem odpowiedzieć wymaganiom, stawianym do zdjęć bliskich, mało się różniących od oryginału rozmiarami, gdyż tu idzie już nietylko o plastykę, ale i o wymiary odpowiednie rzeczywistości. Odnosi się to w szczególnej mierze do zdjęć we wielkości naturalnej, chociaż wartość jej bywa zwykle przeceniana przez to, że zdjęcia stereoskopowe upodabnia się do zdjęć zwykłych, robionych jednym objekty-wem. Oto w stereoskopie, dobrze dostosowanym do kamery, widzimy w perspektywie naturalnej nietylko przedmioty bliskie, ale i dalsze ; wszystkie przedstawiają się nam w swej naturalnej wielkości. Zatem zdjęcia we wielkości oryginalnej przedstawiałyby wartość jedynie w wypadku, w którym i w naturze i w stereoskopie oglądalibyśmy je z odległości wyraźnego wT dzenia, t. j. 25 cm.; a w tym wypadku ogniskowa objekty-wów musiałaby wynosić 125 cm., ogniskowa zaś okularów = oo, czyli okulary w stereoskopie musiałaby być nie soczewkami, lecz płaskiemi szybkami (ewentualnie pryzmatami), lub poprostu tylko otworami bez szkieł żadnych.

W stereoskopie mamy widzieć nie papier lub szkło, na którem znajduje się obrazek, lecz właśnie ta płaszczyzna obrazka ma nam zupełnie zniknąć ze świadomości, usunąć się w dal, rozdzielić się na różne oddalenia, aby stworzyć złudzenie rzeczywistości. Jeżeli zatem przy zdjęciu stereoskopowem ustawimy kamerę od przedmiotu w odległości nie 25 cm. (= wyraźnemu widzeniu), lecz większej, nie tracimy przez to albo nic zupełnie, albo tak mało *), że to się w części przeważnej wypadków nawet spostrzedz nie da, gdyż sam stereoskop postara się o to, aby złudzenie przedmiotu rzucić w odpowiednie od oczu oddalenie.

To, w jakiej wielkości, w jakiem pomniejszeniu, znajduje się przedmiot na odbitce oglądanej bez stereoskopu, jest rzeczą w stereoskopji bardzo podrzędną; jedynie przedmioty bardzo małe, których rozmiar nie przenosi kilku centymetrów, mogą mieć pewne umotywowanie do zdjęć ściśle we wielkości naturalnej, a nieraz nawet w powiększeniu. Tę wypadki wkraczają już jednak w dziedzinę mikrofotografji stereoskopowej, i wychodzą poza ramy tego rozdziału.

Niema zatem mowy o zdjęciach we wielkości naturalnej>

*) Ściśle biorąc, tracimy tylko tyle, że przy zdjęciu dalszem zmniejszamy nieco kąt widzenia danego przedmiotu: n. p. zdejmując z odległości 35 zamiast 25 cm , mamy przy wielkości przedmiotu 10 cm. kąt widzenia o 3V₂ stopnia mniejszy.

17

jako o dziale osobnym stereoskopji, gdyż każde zdjęcie stereoskopowe, oglądane w odpowiednio dostosowanym stereoskopie, powinno widzowi okazać we wielkości naturalnej wszystkie przedmioty, zarówno dalsze jak bliższe. Dla zachowania tego złudzenia wielkości naturalnej musi rozstęp okularów i objektywów być równy rozstępowi oczu widza, a zmniejszanie rozstępu objektywów nie prowadzi do celu. Aby zaś zachować obok wielkości naturalnej także odległości naturalne przedmiotów, musi ogniskowa okularów być równa rozciągowi kamery podczas zdjęcia. Warunek ten jest dość trudny do spełnienia, jednak nie wymaga urządzeń zbyt skomplikowanych.

Ponieważ ogniskowa okularów ma być równa rozciągowi kamery, a rozciąg ten zmienia się zależnie od odległości przedmiotów przy różnych zdjęciach, należałoby dobierać tak ogniskowe objektywów, aby rozciąg kamery był w każdym wypadku taki sam, t. j., aby wynosił tyle, co ogniskowa okularów. Jednak mieć i stosować tyle par objektywów o różnych ogniskowych, z ilu różnych oddaleń przedmioty zdejmujemy, byłoby uciążliwe. Gdyby ogniskowa okularów wynosiła np. 12 cm., to tyleż wynosićby powinien i rozciąg kamery przy kaźdem zdjęciu, zatem do zdjęć w */₁₀, V₄, Va ¹ ca*eJ wielkości naturalnej musielibyśmy mieć cztery pary objektywów o ogniskowych 11, 9*6, 8 i 6 cm.

nasad-

Ten sam cel, równego zawsze rozciągu kamery, osiągnąć możemy jednak w sposób prostszy i tańszy, mając tylko jedną parę objektywów o ogniskowej takiej jak ogniskowa okularów, a skracając tę ogniskową stosownie do potrzeby w ten sposób, że na objektywy nasadzać będziemy soczewki к o w e. Soczewki takie mogą być, jako pojedyncze, bardzo przystępne w cenie, a ogniskowe ich mają być równe oddaleniom przedmiotu zdejmowanego. Dla zdjęć z odległości 25 cm., (czyli w t. zw. naturalnej wielkości), potrzebna nam będzie para takich soczewek nasadkowych o ogniskowej po 25 cm.; dla zdjęć z 1 metra odległości para soczewek o ogniskowej — 1 m. i t. d.

Do otrzymania zatem zupełnego złudzenia przedmiotu w naturalnych rozmiarach i w normalnem oddaleniu potrzeba, aby rozstęp okularów i objektywów był równy rozstępowi oczu widza, oraz, aby ogniskowa okularów była równa ogniskowej objektywów. Do zdjęć z bliska nasadzimy na te objektywy soczewki o ogniskowych równych oddaleniu przedmiotu, rozstęp zaś objektywów pozostawimy nienaruszony.

Reguła, aby rozstęp osi i okularów i objektywów był taki jak rozstęp osi oczu widza (czyli średnio 64 mm.), uznawana jest ogólnie; jednak mimo to rozpowszechnione są kamery stereoskopowe o rozstępie objektywów większym,,

n. p. 75, 80, a nawet 90 mm. Te rozstępy zwiększone motywuje się zwykle zamiarem otrzymywania większych obrazków i podwyższenia plastyki przedmiotów dalekich. Motyw pierwszy upada jednak, skoro zważymy, że na obrazku 9X9 cm. (połówka używanego często formatu stereoskopowego 9 X cm.) obejmuje objektyw o ogniskowej 12 cm. dokładnie tyleż, co na obrazku 6X6 objektyw o ogniskowej 8 cm.; jeżeli zatem mamy kamerę 6 X 13 cm. z objektywami o ogniskowej 8 cm., otrzymamy zdjęcia najzupełniej takie same, jak objektywami 12 cm. ogniskowej na kliszach 9X 18 cm. Stąd zwiększanie rozstępu osi objektywów ponad 64 mm. jest nietylko bezcelowe, ale nawet szkodliwe, gdyż powoduje w stereoskopje wrażenie nie przedmiotów rzeczywistych, lecz ich modeli pomniej-szofiych, i to pomniejszonych tern znaczniej, im większy był rozstęp objektywów.

Są jednak wypadki, w których przyda się zwiększyć rozstęp osi objektywów ponad normalny. Jasne jest, że przedmioty bardzo dalekie okazują się dla oka lewego i prawego już takie same, rozstęp (paralaksa) bowiem oczu ludzkich jest za mały, aby na takie dalekie przedmioty oko lewe mogło patrzeć bardziej z lewej strony, a oko prawe więcej z prawej. Ta zdolność plastycznego rozróżniania oddaleń maleje z odległością przedmiotu, aż wreszcie poza pewną granicą człowiek nie widzi już przedmiotów trójwymiarowo, lecz płasko. Dawniej podawano tę granicę plastyki na 270 metrów, nowsze badania przesunęły ją na 430 a nawet 480 metrów; średnio przyjąć można 400 metrów. Aby zatem przedmioty dalsze niż 400 metrów módz ujrzeć w stereoskopie plastycznie, nie płasko, mamy tylko jeden środek : zwiększyć rozstęp osi objektywów, i to tern znaczniej, im dalsze są przedmioty. Zwiększenie rozstępu z 64 na 80 lub 90 milimetrów pomoże tu bardzo niewiele, gdyż przesunie granicę plastycznośbi z 400 na 500 — 700 metrów; nieraz jednak zdejmujemy przedmioty w kilku kilometrach odległości.

Fotografja ze zwiększonym rozstępem objektywów nazywa się telestereoskopją. Oznaczywszy granicę plastyczności przez g (wyrażone w kilometrach), a jak poprzednio przez Ь rozstęp osi (w metrach), otrzymamy wzór ogólny: § = 0’16 g. Poniższa tabelka podaje obliczone tym wzorem rozstępy osi dla różnych oddaleń przedmiotów zdejmowanych :

g — */a ³/₄    1 l¹/,    2    3    4    5 7V₃    10 20 50100km.

5 = 0-080’ 12 0’ 16 0*24 0 31 048 0-640 80 120 1-603'20 8'00 16m.

Widzimy z niej, że już przedmioty w odległości 2 km. (g = 2) wymagają 32 centymetrowego (S = 0‘32 m.) rozstępu osi objektywów, zatem stosowany w kamerach rozstęp 8—9 cm. nic tu nie pomoże.

17*

Zdjęć tego rodzaju dokonywamy w ten sposób, źe z obranego stanowiska robimy naprzód zdjęcie jednym objektywem, potem przesuwamy całą kamerę w bok o odstęp wymagany i dopiero robimy zdjęcie drugim objektywem*), na drugiej połowie tej samej kliszy. Ogniskowe objektywów nie mogą się w telestereoskopji stosować do ogniskowej okularów, nieraz bowiem potrzebne są tu objektywy o bardzo długich ogniskowych lub teleobjektywy.

Wygląd zdjęć teleostereoskopowych, oglądanych w stereoskopie, podlega oczywiście tym samym prawidłom, co zdjęcia normalne, zatem przedmioty ukażą się nam o tyle mniejsze i bliższe, im większy był rozstęp osi i im dłuższa była ogniskowa objektywów przy zdjęciu. W stereoskopie widać wtedy niejako małe modele przedmiotów, plastyczne wprawdzie, ale bliskie i drobne; zupełnego zatem złudzenia rzeczywistości osiągnąć niepodobna. Tego zresztą telestereoskopja nie wymaga, zdjęcia bowiem mają jedynie cel poglądowy, jak n. p. zdjęcia miast ze samolotów, zdjęcia łańcuchów gór, konfiguracji wybrzeża, powierzchni księżyca i t. p., zatem warunek złudzenia rzeczywistości gra tu rolę podrzędną, a na plan pierwszy występuje cel uzyskania plastyki, a tej takim zdjęciom użyczyć można oczywiście w każdym stopniu żądanym.

Stosuje się tu wówczas rozstępy objektywów (a raczej zdjęć) metrowe, nawet kilometrowe i większe ; n. p. do zdjęć stereoskopowych księżyca wyzyskuje się albo jego librację, alboteż zdejmuje się księżyc równocześnie z dwu miejsc oddalonych (n. p. w Londynie i Poczdamie); podobnież zdjęcia grup gwiazd stałych robi się przez wyzyskanie drogi, jaką przebywa ziemia w obiegu naokoło słońca, zatem jedno zdjęcie jest od drugiego wcześniejsze o tygodnie, a nawet o miesiące.

Zdjęcia mikrostereoskopowe, wzmiankowane już poprzednio, dają z powodu zwężenia rozstępu objektywów niejako powiększone modele przedmiotu przy oglądaniu w stereoskopie; i w nich również nie idzie o złudzenie rzeczywistości, lecz o plastyczny obraz przedmiotu.

Zatrzymując w pamięci reguły, że dla ogółu zdjęć stereoskopowych ogniskowa okularów ma być równa rozciągowi mieszka kamery, a roztęp osi okularów i objektywów ma być równy rozstępowi osi oczu widza (= 64 mm ), możemy poddać przeglądowi różne rodzaje kamer stereoskopowych, jakie są wyrabiane, aby ocenić ich zalety i wady.

Zdjęcia stereoskopowe wykonywać można zwyczajną ka-

) Korzystne tu jest dla uniknięcia późniejszego rozcinania negatywów (lub pozytywów) zrobić zdjęcie naprzód prawym objektywem, po-czem przesunąć kamerę o wymagany odstęp na prawo i potem dopiero zrobić zdjęcie lewym objektywem. Przez to obie połówki zdjęcia będą już

merą uniwersalną lub podróżną⁶), jeżeli posiada czołówkę szeroką i mieszek o tyle obszerny, aby pomieścił dwa objektywy w rozstępie osi 64 mm.; dostosowana wewnątrz mieszka przegródka elastyczna dzieli kamerę na dwie połowy. Format negatywów może być 12 X 16‘/₂ lub 10 X 15 cm., nada się także format 9 X 12 cm. Zdjęcia przedmiotów nieruchomych można robić także zwykłą kamerą i jednym objektywem, przesuwając objektyw przy pierwszem zdjęciu o 32 mm. na lewo i zakrywając prawą połowę kliszy, a potem przesuwając objektyw o 32 mm. na prawo po zakryciu lewej połowy kliszy. O wiele wygodniej jest posługiwać się kamerami osobnemi do zdjęć stereoskopowych, wyrabianemi we wielu różnych konstrukcjach, począwszy od najtańszych, aż do bardzo skomplikowanych, i podobnież we wielu formatach, nie zawsze szczęśliwie wybranych.

i.- :

fig. 87.

KODAK.

fig. 86.

na

Najdawniej używany był format 8¹/, X 17, względnie 9 X 18 cm., i w nich istniały zrazu tylko kamery skrzynkowe, później także składane i podróżne, jużto na klisze szklane, jużto filmy (fig. 86), we wykonaniach mniej lub więcej udosko-nalowych, z migawką przy objektywach lub tuż przed kliszą. Kamery w tym formacie wyrabiane są dotyczas, ale obok nich zyskują sobie coraz szersze rozpowszechnienie formaty racjonalniejsze, nieraz nawet nieco za małe, jak n. p. rozmiar 4Va X 10³/₄ cm., przy którym w środku kliszy pozostaje nie-wyzyskany pasek szerokości 2 cm. Format ten nadaje się z powodu swej małości doskonale na lekkie kamerki podróżne, jużto składane, jużto skrzynkowe, jak n; p. „Verascope“ (fig. 87), posiadająca 2amiast obtułek szufladkę na 12 klisz lub 20 filmów do zmiany przy świetle dziennem.

Racjonalniejsze są rozmiary zdjęć 6 X 13, 10 X,15 i 9 X 12 cm.; w tych formatach istnieją również bardzo różne konstrukcje aparatów, przeważnie składanych, z migawkami

wycinkowemi lub szczelinowemi, z objektywami od najtańszych do najlepszych.

Format 6 X 13 jest najracjonalniejszy; za rozmiarem 9 X 12 przemawia łatwość otrzymania wszędzie klisz, bo właśnie kamery zwykłe w tym rozmiarze są najczęściej używane ogólnie; format 10 X 15 cm. natomiast jest nieco za wielki. Rozstęp normalny (64 mm.) osi objektywów zachowany jest tylko w kamerach formatów 4*/j X 10³/₄,    6 X 13

. i 9 X 12 cm.; w innych jest zawsze większy (75—85 mm.), zatem tylko trzy pierwsze umożliwiają zupełne złudzenie rzeczywistości zdjęć niemi robionych, pod warunkiem oczywiście, aby ogniskowa objektywów była taka sama, jak okularów w stereoskopie. W kamerach 4⁴/₂ X Ю⁸/₄ mają objektywy ogniskową od 45 do 60 mm., w kamerach 6 X 13 cm. ogniskową 75—90 mm., w 9 X 12 zaś ogniskową 9, 10V₂ lub 12 cm.

Z tego już widać dostatecznie, jak rzadko spełnia się warunek, aby ogniskowa okularów równa była ogniskowej objektywów. Na format 4% X 10³/₄ są osobne stereoskopy, z okularami o ogniskowej zwykle 6 cm.; na inne formaty natomiast istnieją stereoskopy t. zw. „uniwersalne*, mające okulary o ogniskowej 10—15 cm., zatem tylko trafem zdarzyć się może, aby kupiony stereoskop miał przypadkowo taką samą ogniskową, jak objektywy kamery. Najprostsze rozwiązanie byłoby, zamiast okularów w stereoskopie używać do patrzenia na zdjęcia tych samych objektywów, którymi zdjęcie zrobiono.

Nie jest to zresztą trudne do wykonania, gdyż wystarczy czołówkę kamery (względnie deseczkę objektywową) wraz z oboma objektywami dostosować do stereoskopu w miejsce jego okularów. Zyskamy tern nadto, że te, z objektywów sporządzone, okulary będą znacznie lepiej korygowane, a więc dadzą obrazy np. bez dystorsji.

Przyrządy stereoskopowe, do oglądania obrazków papierowych lub przeźroczy, istnieją również we wielu różnych wykonaniach. Najprostsze jest, używać jako stereoskopu tej samej kamery, którą zrobiono zdjęcie, założywszy w miejsce matówki przeźrocze i patrzeć na nie przez objektywy. Stąd też podobne do kamer są stereoskopy (fig. 85), najczęściej używane. Okulary ich powinny mieć niezbyt małą średnicę, aby obrazki można było oglądać swobodnie aż do brzegów. Górna ścianka skrzynki daje się podnosić na zawias-kach, aby lusterko na jej stronie wewnętrznej rzucało światło odbite na obrazek papierowy, jeżeli takie oglądamy zamiast przeźroczy. Niektóre stereoskopy mają także zębatkę do przybliżania lub oddalania okularów od przeźrocza; inne mają nadto (fig 89) urządzenie do zbliżania okularów ku sobie; to zwężanie rozstępu ich osi nie ma jednak żadnego celu. W stereoskopach skrzynkowych ogląda się zdjęcia w ten sposób, że się je wkłada kolejno do skrzynki; są nadto stereoskopy re-wolwerowe (fig. 90), mieszczące w sobie 50—100 przeźroczy lub obrazków papierowych, które ustawiać można kolejno przed okularami zapomocą mechanizmu, poruszanego przez obracanie gałki u boku skrzynki. Dalsze urządzenie umożliwia

!• ?!

* ' 4' и yi i li] iffli jiiii -liiip i

Jiite'M.,.....

ИР

- P

Шж

liii

— AI-Ä-i

Шшй ■ ; И

fig. 89.

fig. 88.

mechaniczne porządkowanie obrazków, a nawet wysuwanie ich w porządku dowolnym dla powiększania ich rzutnikiem.

Okulary stereoskopów składają się zwykle ze soczewek achromatycznych, gorsze z pojedynczych płasko wypukłych, lub z pryzmatów. Soczewki nieachromatyczne dają kontury barwne oglądanych obrazków, psują zatem wrażenie.

»01

WJm

fi

i¹ i,!'

raly

\ą

ngj

fig 91.

fig. 90.

Okulary pryzmatyczne są tern gorsze; nie napotyka ich się już zresztą w innych stereoskopach, prócz t. zw. amerykańskich, złożonych z oprawki drewnianej okularów z rękojeścią do trzymania jej w ręku i z deseczki do umieszczenia na niej •obrazka.

Konstrukcją okularów ze stanowiska naukowego zajął się

dopiero C. Zeiss, stwarzając naprzód okular pojedynczy (Verant) do oglądania zwykłych odbitek fotograficznych, a potem pary okularów do obrazków stereoskopowych. Jego stereoskop z werantami (fig. 91) przewyższa też wszystkie inne rodzaje okularów wyrazistością i plastyką obrazków oglądanych, o ile oczywiście obrazki są bez zarzutu pod względem fotograficznym i technicznym. Soczewki werantowe dostosować można bez trudności zarówno do stereoskopów skrzynkowych, jak i do rewolwerowych.

Technika zdjęć stereoskopowych różni się niewiele od techniki zdjęć wogóle. Rzeczą ważną, jakkolwiek nie dość zwykle przestrzeganą jest, aby zawsze obok przedmiotu głównego mieściły się na planie pierwszym inne przedmioty, mniej ważne, ale bliższe, przez co sam przedmiot główny zyskuje odpowiednie oddalenie i odgraniczenie. Stąd plan pierwszy na zdjęciach stereoskopowych musi być zawsze o ile możności bliski (2—3 m.); nawet przedmioty, któreby na zdjęciu zwykłem raziły, dadzą się doskonale wyzyskać w stereo-skopowem. N. p. zdjęcia przez kratę bram, pomiędzy pniami drzew, przez ulistnienie krzaków, woda poprzez sitowie nadbrzeżne, wszystko to są przedmioty bardzo wdzięczne dla ste^ reoskopji.

Przy zdjęciach portretowych niema w stereoskopji przerysowania; zatem nie razi bynajmniej ręka wyciągnięta ku aparatowi, lub grupa osób, szeroko poza sobą rozstawionych. Natomiast ostrość wszystkich planów musi być jednakowo ścisła; nie można tu pozostawić żadnej części obrazka mniej ostrej, niż inne.

Stąd zdjęcia stereoskopowe wymagają wielkiej staranności w przysłanianiu objektywów, zwłaszcza zdjęcia przedmiotów ruchomych, gdyż równie rażąca jest nieostrość z powodu poruszenia, jak z powodu małej głębokości objektywu. Należy zatem używać najmniejszej szybkości migawki, jaka jeszcze wystarczy do otrzymania ostro przedmiotu w ruchu, a przysłaniać objektywy jaknajbardziej, ile tylko dozwala ilość światła, potrzebna do zupełnego (nie za krótkiego) wyświetlenia zdjęcia. Że oba objektywy muszą być przysłonięte dokładnie tak samo, rozumie się samo przez się; należy zatem poprzednio zbadać, czy cyfry na przysłonach objektywów odpowiadają naprawdę otworom takim samym dokładnie.

Wywoływanie zdjęć powinno być staranne, aby otrzymać wszelkie szczegóły cieni bez zbytniej krytości świateł, zatem wywoływać należy raczej miękko, niż kontrastowo. Zdjęcia stereoskopowe powinny być robione z reguły na kliszach barwoczułych (ortochromatycznych) i to najczęściej przez sączek żółty, a wywoływanie trwać musi odpowiednio długo, gdyż, jak wiadomo, ortochromazja klisz dopiero przy wołaniu dłuższem dochodzi do pełnej wartości. Poza tern wywoływanie

utrwalanie, płukanie (ewentualnie wzmacnianie lub osłabianie negatywów) odbywa się tu tak samo, jak przy zdjęciach zwyczajnych.

Odbitki pozytywne mogą być albo na papierze, albo na szkle; jednak tylko w przeźroczach wydobyć się dadzą wszystkie zalety zdjęć stereoskopowych. Na odbitkach papierowych traci się niejeden efekt, brak bowiem światła, pochodzącego wprost z obrazka, a jest tylko świałto odbite, choćby od błyszczącej powierzchni papieru.

Ponieważ w stereoskopji mamy dwa zdjęcia obok siebie, na jednym negatywie, a każdy objektyw rysuje „odwrotnie“ t. j. część górną u dołu, a lewą na prawo (fig. 92 a) otrzymalibyśmy wprawdzie po odwróceniu negatywu część górną u góry, ale przez to odwrócenie prawa połowa negatywu poszłaby na lewo, a lewa na prawo (fig. 92 b).

Należy zatem albo przeciąć na pcł negatyw i połówki potem przestawić (fig. 92 c), alboteż kopjować z negatywu nierozciętego, ale zato przecinać potem każdą odbitkę szklaną lub papierową.

Przecinania negatywu lub odbitek uniknąć można dwoma sposobami: używa się do kopjowania osobnych ramek, w których po skopjowaniu jednej połowy negatywu przesuwa się go (lub odbitkę na nim) o długość negatywu i dopiero potem kopjuje drugą połowę, alboteż i reprodukuje się negatyw na i szkle lub papierze w kamerce |

(fig. 83) z dwoma objektywa- i mi, z których każdy reprodu- ^ kuje jedną połówkę. Można przytem zarazem zdjęcie powiększyć, co nieraz*) może być wskazane.

fig. 92.

rga

fig. 93.

a)

b)

c)

Przecina się szkło djamen-

tem szklarskim ; to może być jednak stosowane bez przygotowania dalszego tylko u negatywów 6 X 13 i 9 X 12 cm.;

*) To powiększanie lub pomniejszanie zastosować można z korzyścią do ulepszenia złudzenia rzeczywistości. Jeżeli np. nasza kamera ma objektywy o ogniskowej 9 cm., a nasz stereoskop okulary o ogniskowej 12 cm., powiększać będziemy każdy negatyw o y₃, (czyli reprodukować w ⁴/₃ naturalnej wielkości); przez co będzie wyglądał, jakgdyby go zdjęto objektywami o 12 cm. ogniskowej.

u innych formatów natomiast pozostałyby jeszcze skrawki niepotrzebne po brzegach negatywu, które po złożeniu połówek rozciętych i przemienionych spowodowałyby, że rozstęp punktów identycznych na odbitkach byłby większy, niż rozstęp normalny osi okularów (64 mm).

Formaty większe (10 X 15, 9 X 18 i 12 X 16 V₂) należy naprzód obciąć po brzegach o tyle, aby długość ich wynosiła 128 mm. (pod warunkiem, że objektywy miały rozstęp 64 mm. i że taki sam rozstęp mają osie okularów). Dopiero po obcięciu brzegów krótszych przecina się pozostały negatyw (długości 128 mm.) na dwie połówki.

Przecinanie negatywu (o ile się go nie reprodukuje, lub nie kopjuje w ramkach specjalnych) konieczne jest zresztą tylko przy sporządzaniu odbitek na szkle (przeźroczy); do obrazków papierowych lepiej zostawić negatyw nierozcięty, a zato przecinać gotowe już obrazki papierowe.

Odbitki papierowe sporządzać można na dowolnym gatunku papieru; powierzchnia jego jednak nie może być szorstka, ani ziarnista, nawet gładka matowa nie jest odpowiednia; najlepsza jest powierzchnia gładka ze słabym połyskiem, gdyż bardzo błyszcząca odbija nieraz w cieniach światło tak silnie, źe nie dozwala dojrzeć w nich szczegółów. Rodzaj papieru jest rzeczą podrzędną; nadają się równie papiery wy-kopjowywane (białkowe, żelatynowe, celoidynowe), jak wywoływane (chlorobromowe lub czysto bromowe), podobnież pigmentowe (ozobromowe) i pinatypowe; platynowe i gumowe nie nadają się z powodu ziarnistości powierzchni obrazu. Podłoże papierowe może być białe, lub lekko stonowane, n. p. różowe do portretów, niebieskawe do krajobrazów. Odbitki powinny mieć charakter raczej miękki, niż zbyt kontrastowy, jednak nie powinno nigdy braknąć szczegółów w światłach, gdyż bez nich zdjęcia krajobrazowe czynią wrażenie ośnieżonych, portretowe zaś wrażenie figur gipsowych. Mimo to światła nie powinny być zbyt stonowane.

cza

Przeźrocza stereoskopowe kopjuje się najczęściej na kliszach chlorobromosrebrowych, rzadziej na czysto bromosrebrowych. Są także w handlu klisze do przeźroczy o żelu zupełnie matowym, nie potrzeba więc już do nich ma-tówki w stereoskopie. Wywoływać należy przeźrocza miękko i harmonijnie, ze światłami czystemi, ale dobrze przerobionemu Przy wołaczu można modyfikować stopień rozcieńczenia i skład, oraz długość działania, celem otrzymania barwnego strątu srebrowego, co przyczynia się dzielnie do podniesienia efektu przeźroczy. Można również stosować metody tonowania, omówione w rozdziale o przeźroczach. Bardzo piękne przeźro-stereoskopowe daje sposób pigmentowy, względnie ozobro-mowy, pinatypowy zaś nadaje się szczególnie do efektów świetlnych, np. na zdjęcia wód, chmur, zachodu słońca i tp.

Podobnie, jak przeźrocza rzutnicze, chroni się zwykle i stereoskopowe od zaprószenia i uszkodzeń przez nakrycie ich czystą szybką szklaną i oklejenie wokoło brzegów paskiem papieru. Ponadto oklejenie to spełnia zwykle i drugie zadanie : odpowiedniego odgraniczenia obrazka. Można również nadać przeźroczu odpowiednie obramowanie włożoną między szybki maską z czarnego papieru ze stosownemi wycięciami.

To ograniczenie obrazka jest w stereoskopji równie ważne, jak we fotogralji zwykłej, a nadto przyczynić się może do podniesienia plastyki w ten sposób, że utworzy niejako ramę czarną, jakby otwór okien w pewnej od widza odległości, przez który widz patrzy na przedmioty zdjęcia. Uważać oczywiście należy, aby ten fikcyjny otwór okna nie leżał dalej, niż najbliższy przedmiot zdjęcia, co psułoby całe wrażenie. Jeżeli rozstęp osi okularów i objektywów wynosi 64 mm,, to szerokość (S) wycięcia dla różnych oddaleń (D) otworu okna fikcyjnego będzie następująca:

D = 3 4    5    6    7    8 10 12 60 ogniskowych.

S =84 96 102 107 110 112 115 117 116 mm.

Oddalenia D są tu mierzone w ogniskowych objektywu; jeżeli oddalenie to wynosi 5 ogniskowych to szerokość otworu będzie 102 milimetry. Przytem przyjęto, że obie połowy obrazka stykają się pośrodku ze sobą bez żadnej przestrzeni pustej między obiema; jeżeli zaś między oboma obrazkami jest pewien rozstęp, to i szerokość wycięcia należy zmiejszyć o tyleż. Gdyby w powyższym przykładzie (D =5 ogniskowych) między obiema połówkami miał być odstęp 4 milimetrowy (n. p. jako grubość ścianki działowej w stereoskopie), to szerokość wycięcia wyniesie nie 102 lecz 102 — 4 = 98 mm. Przeźrocze nasze okleimy w tym wypadku w ten sposób, że na środku, między obiema połówkami, nakleimy pionowy pasek papieru 4-milimetrowej szerokości, a po brzegach nakleimy pionowe paski papieru w odstępie 93-milimetrowyrn od siebie.

Odbitki papierowe powinny być w ten sam sposób ograniczone, przyczem rolę ramki spełnia karton, na którym są naklejone. Karton ten powinien być ciemny lub czarny, a nakleja się na nim odbitki obcięte w ten sposób, aby się pośrodku stykały ze sobą, lub też, aby między niemi został pewien odstęp, który wówczas określi zarazem, o ile odbitki mają być zwężone po brzegach zewnętrznych. Zachowując przykład powyższy (D = 5 ogniskowych) i rozstęp 4 mm. między obrazkami, obetniemy je w ten sposób, aby każdy miał 47 mm. szerokości.

Bardzo. ostrożnym należy być w retuszowaniu obrazków stereoskopowych, czyto na papierze, czy na szkle. Retusz ograniczyć się musi wyłącznie do wyplamienia i to nadzwyczaj starannego, gdyż każda kropka niezręczna, zbyt ciemna, unosi się potem w powietrzu jak mucha, gdy odbitkę

oglądamy w stereoskopie. Mimo to nie należy zostawiać odbitek bez retuszu, gdyż wszelkie skazy i plamki będą podobnież występowały w stereoskopie rażąco.

Prześlicznie wyglądają w stereoskopie obrazki w barwach naturalnych, sporządzone metodą trójbarwną sposobem pigmentowym lub pinatypowym, zwłaszcza na szkle, jako przeźrocza. Najdokładniejsze dostosowanie do siebie konturów wszystkich trzech barw jest tu oczywiście warunkiem nieodzownym. Zdjęcia autochromowe natomiast i tym podobne zdjęcia na kliszach z rastrami barwnymi mniej się nadają do stereoskopji, raster bowiem, powiększony okularami, staje się niemile wyraźny.

Zwykłe, jednobarwne odbitki papierowe lub szklane, można w łatwy sposób pokolorować farbami lazurowemi i podnieść przez to ich wrażenie, a przy pewnych zdolnościach ч malarskich uda się często nadać im barwy zupełnie odpowiadające naturalnym. Warunkiem jest przytem aby oba obrazki były zupełnie tak samo wykolorowane i aby farba nigdzie nie wybijała się ponad sysunek. Sposoby kolorowania podane są w rozdziale o przeźroczach.

Osobny dział stereoskopji stanowią an a gl ify; nie wymagają bowiem do oglądania stereoskopów, a nadto mogą być wyzyskane w rzutnictwie. Zdjęte w sposób zwykły kamerą stereoskopową negatywy kopjuje się w dwu różnych barwach tak dobranych, aby się uzupełniały wzajemnie. N. p. obrazek prawy kopjujemy w pigmencie czerwonym, który przenosimy na papier lub na szybkę żelatynowaną. Potem kopjujemy obrazek lewy w pigmencie niebiesko zielonym i przenosimy na ten sam papier lub szybkę, przesuwając go tylko o kilka milimetrów na lewo; obrazek niebiesko zielony leży zatem nie obok, lecz na obrazku czerwonym.

Patrząc na taką odbitkę gołem okiem, zdołamy zaledwie z trudnością rozróżnić, co ona przedstawia, widać bowiem tylko chaos linij i plam czerwono zielonych; złudzenia plastyki nie otrzymamy oczywiście żadnego. Jeżeli jednak na oczy nałożymy okulary, w których lewe szkło jest czerwone, prawe zaś niebiesko zielone, ujrzymy odrazu obrazek stereoskopowo, t. j. plastycznie, jakkolwiek nieco ciemniejszy, niż zwykłe odbitki stereoskopowe. Lewe oko, patrząc przez szkło czerwone, nie ujrzy obrazka czerwonego, tylko niebiesko zielony, odpowiadający lewej połowie negatywu (lewemu objektywowi przy zdjęciu); prawe zaś oko dostrzeże przez szkło niebiesko zielone tylko obrazek czerwony, zdjęty prawym objektywem.

Anaglify takie mogą być papierowe lub na szkle, wykonane sposobem pigmentowym lub pinatypowym, podobnież mogą być drukowane w prasach ilustracyjnych dwoma kolorami na sobie, służą zatem jako ryciny stereoskopowe w książkach, a do oglądania wystarczy tylko nałożyć na oczy okulary

odpowiednio zabarwione. Przeźrocza anaglifowe mogą być okazywane na płacie rzutniczym wielkiej liczbie widzów równocześnie, gdy każdy z widzów wdzieje okulary zabarwione.

Na innej drodze rozwiązuje kwestję patrzenia stereoskopowego sposób paralaktyczny. Przeźrocze tego rodzaju (lub obrazek papierowy) składa się z wąskich pasków pionowych, z których każdy odpowiada naprzemian to lewemu, to prawemu objektywowi przy zdjęciu. Patrząc na taki linjowany obrazek przez ustawioną w stosownej odległości szybkę szklaną, na której znajdują się pionowe czarne linje w odstępach równie szerokich, jaka jest grubość linij, widzimy lewem okiem tylko paski obrazu, odpowiadające lewemu zdjęciu, prawe bowiem zasłaniają nam czarne linijki na szybce; podobnież prawem okiem widzimy tylko zdjęcie prawym objektywem. Sposób ten, jakkolwiek bardzo pomysłowy pod względem naukowym, nie zdobył sobie rozpowszechnienia.

XXIX.

Fotografia trójbarwna.

Jakkolwiek prof. H. W. Vogel jeszcze w roku 1873 odkrył sposób doczulama żelu bromosrebrowego na barwy, długi czas odkrycie to służyło wyłącznie niemal przy wyrobie klisz ortochromatycznych i panchromatycznych na zdjęcia jednobarwne' dopiero w r. 1895 otrzymał dr. Selle patent na sporządzanie odbitek w barwach naturalnych zapomoęą trzech zdjęć, kopiowanych na papierach pigmentowych w barwie żółtej, niebieskiej i czerwonej i przeniesionych na wspólne podłoże. Od tego czasu fotografa trójbarwna weszła z teorji w dziedzinę praktyki i dziś mamy już szereg różnych metod sporządzania odbitek w barwach naturalnych zapomocą trzech zdjęć kolejnych na kliszach panchromatycznych.

Sączki żelatynowe do zdjęć trójbarwnych kupić można w handlach fotograficznych (z fabryk „Geka“ w Hanau. „Lifa“ w Augsburgu, lub „Pina“ w Höchst); sporządzić je można niezbyt trudno według przepisów dra E. Kömga (w Höchst):

Dobrze oczyszczone szybki szklane ze szkła zwierciadło-

Zasada polega na rozkładaniu barw oryginału na trzy barwy, dopełniające się wzajemnie, zapomocą trzech zdjęć, dla każdej barwy oddzielnych. Sporządza się zatem z danego przedmiotu trzy zdjęcia przez trzy sączki barwne. Trzy te negatywy zawierają te same kontury przedmiotu, ale stopień kryto-ści barw jest na każdym z nich inny. Zdjęcie za sączkiem nie-bieskiem daje negatyw, kryty silnie na miejscach przedmiotu niebieskich, nieco mniej na zielonych ; za sączkiem zielonym daje silnie kryte miejsca zielone, mniej niebieskie i żółte, za sączkiem czerwonym silnie kryte miejsca czerwone, mniej zaś żółte. Gdy skopiujemy pierwsze zdjęcie na papierze pigmentowym żółtym, drugie na czerwonym, trzecie na niebieskim i kopje te przeniesiemy jedne na drugie na wspólny papier, otrzymamy obrazek pozytywny we wszyskich barwach oryginału.

zas

wego kładzie się dokładnie poziomo (kontrolując ważką wodną) i nalewa się 7 cm⁸, roztworu ciepłego żelatyny zabarwionej na każdych 100 cm. kwadratowych powierzchni sączka. Do sporządzenia każdego sączka potrzeba d w ó c h szybek, które po powleczeniu żelatyną barwną skleja się razem balsamem kanadyjskim.

Dla uniknięcia niepowodzeń należy użyć specjalnej „żelatyny sączkowej“, oraz barwików sączkowych, nastawionych w sposób następujący:

A) niebieski: 2 gr. fjoletu sączkowego, cO cm* wody prze-

kroplonej

B)    zielony: 0.6 gr. zieleni niebieskawej sączkowej, 50 cm3 wody przekroplonej

C)    czerwony: 1.25 gr. czerwieni sączkowej szybkiej, 50 cm* wody przekroplonej.

D)    roztwór żelatyny: W 100 cm³ wody ciepłej rozpuszcza się 6 gr. żelatyny sączkowej i cedzi się następnie przez płótno.

Na każdych 15 cm³ roztworu żelatynowego D dodaje się 3 cm* roztworu jednego z trzech barwików A, B, C i nalewa się na powierzchnię szybki, rozprowadzając zgiętą pałeczką szklaną.

Po skrzepnięciu żelatyny stawia się szybki do suszenia, a po wyschnięciu zupełnem skleja się je balsamem kanadyjskim,, nalawszy krople jego na szybkę, a po nakryciu drugą obciąża się obie na tydzień.

Zdjęcia uskuteczniać można aparatem zwykłym, jeżeli przedmiot jest zupełnie nieruchomy przez czas wyświetlania. Umieściwszy na objektywie (lub tuż przed płytą) sączek fjoł-kowo niebieski (sporządzony z arkuszyka żelatyny odpowiednio zabarwionej, lub ze szybki szklanej, powleczonej żelatyną zabarwioną lub kolodjonem), wyświetlamy pierwszą kliszę* Potem w miejsce poprzedniego sączka umieszczamy drugi, zabarwiony zielono, i wyświetlamy drugą kliszę, wreszcie pod szkarłatnym sączkiem wyświetlamy trzecią kliszę bromosre-brową, Wywoławszy je razem wszystkie przez czas równie długi i utrwaliwszy, mamy materjał gotowy do sporządzania odbitek trójbarwnych.

Zdjęcia te moźnaby uskuteczniać na różnych sortach klisz,, zdjęcie za sączkiem niebieskim bowiem wymaga tylko kliszy zwyczajnej, nieortochromatycznej, zdjęcie za sączkiem zielonym kliszy ortochromatycznej, uczulonej na barwy zielone i żółte, za czerwonym zaś kliszy panchromatycznej; ponieważ jednak różne sorty klisz mają różną czułość, różną gradację i różnie długo muszą być wywoływane, korzystniej jest używać do wszyskich trzech zdjęć tej samej sorty klisz, a to panchromatycznych, czyli uczulonych na wszystkie barwy⁷) i zważać na to, aby wszystkie trzy były z tego samego odlewu emulsji (z tego samego pudełka). Wyświetlenia za sączkami : niebieskim, zielonym i czerwonym na dobrych kliszach panchromatycznych mają się do siebie jak 1:2: 1⁷5, na gorszych zas jak 1: 2⁷/₂: 7.

Do uskuteczniania wszystkich trzech zdjęć jednocześnie obmyślano skomplikowane kamery z pryzmatami; częściej jednak używane są kamery zwykłe z osobną doczepką, posiadającą rodzaj saneczek, w których przesuwa się wraz ze sączkami obtułka wąska a długa, i wszystkie trzy zdjęcia wykonywa się kolejno na częściach jednej i tej samej kliszy. Pierwsze jest zdjęcie za sączkiem niebieskim, poczem przesuwa się obtułkę ze sączkami o ⁷/₃ część i robi się zdjęcie za sączkiem zielonym, a po ponownem przesunięciu o V₃ część następuje zdjęcie za sączkiem czerwonym ; mamy więc trzy zdjęcia obok siebie na tej samej kliszy. Rozmiar klisz jest zwykle 9X24 cm. (połówka z 18X24 cm ), lub 9X18 cm. (stereoskopowy), każdy zatem negatyw z trzech ma format 8X9, względnie 6X9 cm., i te małe negatywy powiększa się następnie na wielkość odpowiednią.

Objektyw do zdjęć trójbarwnych powinien być jasny i dobrze achromatyczny; nada się tu zatem każdy anastygmat, a nawet aplanat, podobnież objektyw petzvalowski. Konstrukcja kamery jest obojętna; czołówka musi oczywiście być silna i nie drgnąć podczas zdjęcia. Doczepką saneczkowa do przesuwania obtułki ze sączkami, dostosowana do każdej kamery, składa się z ramy podłużnej, z wycięciem w rozmiarach zdjęcia, a sąccki osadzone są obok siebie w rameczkach płaskich i dadzą się w doczepce przesuwać wraz z obtułką, jużto pod naciskiem palca, jużto ciśnieniem powietrza zapomocą balonika gumowego ; doczepką wówczas założona jest pionowo, a obtułka ze sączkami po kaźdem naciśnięciu balonika obsuwa się własnym ciężarem w dół o szerokość zdjęcia.

Wywoływanie zdjęć trójbarwnych⁸) najlepiej przedsiębrać w ciemności zupełnej, po pierwsze ze względu na to, źe klisze panchromatyczne czułe są również na światło czerwone, zatem jedynie bardzo pewne oświetlenie ciemno czerwone ciemnicy byłoby dopuszczalne — a po wtóre ze względu na to, że prześwietlenie lub niedoświetlenie trudno korygować

zatem wywołuje się przez określoną liczbę minut, nie patrząc wcale na kliszę. We wołaczach szybkich (metol, edinol, amidol, etc.), negatyw jest gotowy za 2—4 minut, w powolnych za 6—15 minut, zdjęcia na kliszach panchromatycznych bowiem muszą być wywołane dokładnie, nigdy za krótko. Wskazane jest wołacz rozcieńczyć równą ilością wody, aby uzyskać negatywy miększe, a nieraz dodać nieco bromku potasowego, gdyż klisze takie skłonne są do zamgleń. Dopiero po zanurzeniu negatywów do utrwalacza można zastosować czerwone oświetlenie ciemnicy, a zmienić je na białe aż po zupełnem utrwaleniu.

Po wypłukaniu i wysuszeniu mamy negatywy gotowe do kopjowania odbitek. Retusz ograniczyć się tu musi tylko na staranne wyplamienie i pozakrywanie dziurek w żelu, gdyż wszelkie poprawki światłocienia dałyby potem fałszywe barwy na pozytywach. Na gorszych gatunkach klisz panchromatycznych wychodzą często za jasno miejsca zielone na negatywie zdjętym pod sączkiem zielonym, skutkiem czego zieleń ma na odbitkach silną przymieszkę czerwieni, wygląda zatem brudno i buro. W takich wypadkach można przedmioty zielone na negatywie zdjętym pod takimże sączkiem powlec lekkim roztworem barwika (żółtego lub czerwonego), aby jaśniej kopjo-wały.

Do sporządzania odbitek użyć można negatywów oryginalnych, zwłaszcza gdy to mają być przeźrocza; częściej jednak potrzebne są większe rozmiary odbitek; kopjujemy zatem z negatywów przeźrocza zwyczajne, jednobarwne, dowolnym sposobem, a z nich dopiero sporządzamy negatywy powiększone na szkle lub na papierze. Do powiększeń muszą wszystkie trzy przeźrocza być naświetlane i wywoływane równie długo, aby trzy negatywy powiększone miały wszystkie równą gradację, podobnież trzy te negatywy naświetlamy i wywołujemy pizez czas dokładnie równy. Niech .nas przytem nie mierzi nieraz nierówny pozornie wygląd trzech negatywów, jeżeli tylko stosunek ich wyświetleń⁹) był dobrze dobrany; Jeżeli n. p. na przedmiocie zdjęcia nie było wcale tonów czerwonych i czarnych, to negatyw pod sączkiem zielonym będzie kryty silniej a pod czerwonym słabiej, niż negatyw pod sączkiem niebieskim.

Odbitki trójbarwne uzyskać można sposobem gumowym, pigmentowym lub przesiąkanym, także olejowym. O pierwszym z nich nadmieniliśmy w rozdziale o sposobie gumowym wogóle ; pozostaje podać dalsze szczegóły. Farby tu

Sposób pigmentowy bywa często stosowany przy sporządzaniu odbitek trójbarwnych, zwłaszcza, że są w handlu osobne papiery pigmentowe do tego celu. Negatyw, zdjęty pod sączkiem niebieskim, kopjuje się na papierze z pigmentem żółtym, negatyw pod sączkiem zielonym na papierze czerwonym,, negatyw ze sączka czerwonego na.papierze niebieskim; wszystkie uczulone w sposób zwykły dwuchromianem i wysuszone. Kopjuje się je przy fotometrze, gdyż każda barwa wymaga stopnia innego ; niebieska n. p.. kopjuje o połowę króciej, niż czerwona. Wykopjowane¹⁰) pigmenty wywołuje się na szybkach, szklanych powleczonych roztworem:

stosowane powinny być lazurowe ; zatem z niebieskich służy nam błękit berliński lub paryski ; z czerwonych karmin i czerwień krapowa ; między żółtemi niema lazurowych, zadowolić się więc musimy gumigutą lub żółcią chromową, która wówczas, jako silnie kryjąca, musi iść na spód.

Zaczynamy zatem kopjowanie od negatywu pod sączkiem niebieskim. Kopjujemy żółtą dwa razy, raz na cienie, raz na światła, poczem kopjujemy czerwoną lub niebieską, każdą po dwa razy co najmniej. Często wypadnie kopjować każdą barwę po trzy razy, zawsze samymi „lazurami“. Gdyby na gotowej odbitce trójbarwnej okazało się, że któraś z barw jest nieco za słaba, nakładamy ją jeszcze raz w delikatnym lazurze. Jako uproszczenie gumy trójbarwnej polecano kopjować negatyw ze sączka czerwonego nie sposobem gumowym, lecz cjanotypo-wym ; pokład ten jest wówczas oczywiście pierwszy, a na nim dopiero kopjuje się sposobem gumowym żółć i czerwień żółć jednak nie może tu być chromowa, lecz indyjska lub gumigutą.

2 gr. wosku pszczelnego 2 gr. kalafonji

100 gr. olejku terpentynowego.

Na szybkę, dobrze oczyszczoną poprzednio, nalewa się-nieco tego roztworu i rozprowadza go po całej szybce równomiernie skrawkiem płótna lub flaneli. Poczekawszy potem kilkadziesiąt sekund, aby się część terpentyny ulotniła, poleruje się powłokę woskową drugim skrawkiem aż do uzyskania powierzchni jednostajnej o słabym połysku, poczem zanurza się szybkę do wody na kilka godzin.

Wypłukawszy w zimnej wodzie z dwuchromianu wyko-pjowany papier pigmentowy, styka go się pod wodą z polerowaną powierzchnią szybki, wyjmuje razem z wody i nakrywszy arkuszykiem bibuły, wyciska się wyżymaczem gumowym nadmiar wody. Przykrywszy nowym arkuszykiem bibuły i papie-

rem woskowym, pozostawia się je przez kilkanaście minut pod przyciskiem (n. p. w kopjoramce), poczem się obraz wywołuje na szybce w sposób zwykły.

Kopję na żółtym pigmencie łączy się pod wodą z papierem pod przenoszenie podwójne i po wysuszeniu zdejmuje się ten papier wraz z żółtym obrazem ze szybki szklanej. Oczyściwszy benzyną ślady wosku na powierzchni pigmentu, oblewa się go ciepłym roztworem 5°/₀ żelatyny i po skrzepnięciu jej łączy się go pod wodą z odbitką pigmentową czerwoną, znajdującą się na drugiej szybce ; przesuwając szybkę po papierze tak długo, aż kontury obrazka czerwonego nakryją dokładnie kontury obrazka żółtego. Po wysuszeniu i zdjęciu obrazka czerwono żółtego ze szybki, żelatynuje się go jak poprzednio i nakłada nań obraz niebieski na trzeciej szybce, aby po wysuszeniu i odjęciu szybki mieć gotową odbitkę trójbarwną ze wszystkiemi barwami mieszanemi i stopniowaniami oryginału.

Odbitki w rozmiarach większych nastręczają pewne trudności w dokładnem dostosowaniu do siebie konturów różnych barw, gdyż jeden pigment rozciąga się nieraz we wodzie znaczniej, niż inne. Zaradzić temu jest trudno*), stąd też sposób pigmentowy nadaje się tylko do formatów średnich, a do większych pozostaje sposób gumowy, jako niemal jedyny.

Znacznem ułatwieniem sposobu pigmentowego, szczególnie do odbitek trójbarwnych, są celuloidowe błony pigmentowe, nie wymagają bowiem przenoszenia na szybki szklane, lecz warstewkę pigmentową kopjuje się przez celuloid i na nim się ją wywołuje; pozostaje zatem tylko przeniesienie wywołanych kopij na papier. Wadą natomiast tych błon jest, że nieraz warstewka naczulona, zwłaszcza żółta, odskakuje od celuloidu podczas wywoływania, a nawet już przy suszeniu, i czasem musi się zużyć kilka błon żółtych, nim się jedną zdoła wywołać bez zarzutu.

Sposób pinatypowy wymaga, jak wiadomo, przeźroczy, zatem do odbitek większych należy mieć przeźrocza powiększone. Sporządzić je można także na papierze negatywowym, zamiast na szkle, i te przeźrocza papierowe kopjować na szybkach żelatynowych, naczulonych w dwuchromianie. Szybkę z przeźrocza za sączkiem niebieskim napawa się barwikiem pinatypowym żółtym i przytyka do niej papier żelatynowany; szybkę ze sączka zielonego napawa się barwikiem czerwonym i styka potem z tym samym papierem, na którym już jest obrazek żółty, wsuwając między nie na razie czystą błonkę celuloidową, aby barwik przedwcześnie nie począł prze-

*) Czasem poradzić sobie można dłuższem moczeniem odbitki pigmentowej we wodzie, aby się bardziej rozciągnęła, jeżeli kontury jej były za małe, lub nadsuszeniem jej, gdy są za duże.

18*

siąkać na papier. Dopiero, gdy kontury obu barw dokładnie padną na siebie, wysuwa się z pomiędzy nich celuloid i przyciska je równomiernie wałkiem gumowym. Gdy barwik czerwony przesiąknie na obrazek żółty, napawamy szybkę ze sączka czerwonego barwikiem niebieskim i postępujemy, jak poprzednio, znów przy chwilowem użyciu błony celuloidowej. Jeszcze łatwiej wiodą do celu sposoby, podane na str. 189.

Przeźrocza trójbarwne sporządzać można sposobem pigmentowym przesiąkowym lub uwachromowym, pigmentowe szczególnie łatwo zapomocą celuloidowych błon pigmentowych.

Gdyby takie przeźrocza pigmentowe na błonach miały przejrzystość zbyt małą (n. p. do celów rzutniczych), można z nich w sposób łatwy otrzymać przeźrocza przesiąkowe, o wiele przejrzystsze i świetniejsze. W tym celu zanurzamy błonę z obrazkiem czerwonym w roztwór czerwonego barwika pinatypowego, a gdy nim nasiąknie, stykamy ją na kilkanaście minut ze szybką żelatynową. Tymczasem wkładamy błonę przeźroczową niebieską w roztwór barwika niebieskiego i po nasiąknięciu stykamy ją z tą samą szybką, na której już jest obrazek czerwony. Wreszcie postępujemy w sposób podobny ze żółtą błoną przeźroczową. Nie niszczymy przez to błon prze-źroczowych, a używamy ich tylko jako matryc do przesiąkania barwików na szybkę żelatynowaną.

Stosując sposób pinatypo wy, należy przeźrocza ko-pjować nie na płytkach szklanych, lecz na filmach nieużytecznych, z których wydaliliśmy wszystek strąt srebrowy osłabiaczem Farmera ¹¹), i które następnie naczuliliśmy w dwuchromianie ; alboteż możemy przeźrocza kopjować na szybkach szklanych, a natomiast stykać je z arkuszykiem filmu po usunięciu zeń srebra. Wówczas otrzymamy przeźrocze trójbarwne na filmie, który dla ochrony umieścić należy między dwiema czystemi szybkami szklanemi i brzegi ich złączyć naklejonym wokoło papierem.

Przeźrocza trójbarwne, sporządzone sposobem uwachromowym, przewyższają inne świetnością i soczystością barw, a siłą swą górują nawet nad pinatypowemi. Twórcą uwachro-mji jest dr. A. Traube; on pierwszy zastosował związki miedzi jako bajcę dla barwików, utrzymującą je silnie na danych miejscach obrazka. Przeźrocza srebrowe na filmach, skopjowane z negatywów stykowo, lub powiększone rzutnikiem, tonuje dr. Traube w roztworze miedziawym (str. 127). Aby przejrzystość ich była jak najznaczniejsza, podwyższyć można dawkę żela-zicjanku na 8—10 gr.¹²), a same przeźrocza wywoływać miękko i lekko. Pu utrwaleniu w sposób zwykły przeźroczy wywołanych i po starannem ich wypłukaniu, kąpie się je w roztworze miedziawym nie dłużej, jak 10 minut, poczem płucze się przez kwadrans we wodzie kilka razy zmienianej i suszy, lub też odrazu przystępuje się do barwienia.

Jako barwiki nadają się roztwory anilinowe, zawierające w swym składzie pierścień thiobenzenylowy, thiazynowy, pyra-minowy, oksazynowy lub akrydynowy. Fabryka monachijska (Uvachrom) dostarcza barwików odpowiednich i podaje przepisy ich rozcieńczania.

Po 5—10 minutach barwienia nabierają przeźrocza (filmy) dostatecznej ilości barwika, a po wysuszeniu, nałożone na siebie po trzy konturami, dają przeźrocze w barwach naturalnych.

Do pokaźnego już szeregu metod fotografji trójbarwnej dołączyła się przed kilku laty metoda „Jos — Pe“, posiadająca wartość praktyczną ze względu na pewne ułatwienia w uzyskiwaniu obrazków pozytywnych na papierze lub przeźroczy.

Sposób Jos—Pe należy do przesiąkowych, a zasada jego jest podobna do przytoczonej na str. 189. Fabryka Jos — Pe wyrabia osobne klisze szklane do uzyskiwania matryc przesiąkowych; klisze te mają żelatynę bardzo miękką i zawierają w niej bardzo mało bromku srebrowego. Stąd czułość ich jest niska stosunkowo i odpowiada światłoczułości klisz chlorobro-mosrebrowych na przeźrocza.

Z negatywów zdjęć trójbarwnych sporządza się na tych kliszach przeźrocza, ale nie stykowo w kopjoramce, lecz reprodukowane rzutnikiem, jużto w rozmiarach negatywów, jużto zwiększone. Reprodukuje się je jednak przez szkło, a więc zwraca się je stroną szklaną ku objektywowi rzutnika, odwró ciwszy oczywiście negatywy stroną szklaną ku kondenzorowi.

Po naświetleniu, liczącem się zawsze na minuty, wywołuje się te klisze w roztworze pirokatechiny z węglanem potasowym lub amonjakiem, ale bez siarczynu. Obraz pojawia się oczywiście naprzód od strony szklanej, a dopiero później występuje i na przeciwnej. Otrzymuje się w ten sposób przeźrocze dość mdłe, ale dobrze przerobione.

Przeźrocza takiego nie utrwala się wcale, tylko 5°/0 roztworem metadwusiarczynu przerywa się dalsze wywoływa-nie, a następnie można je albo wysuszyć, alboteź odrazu wywołać we wodzie ciepłej, jakgdyby to było przeźrocze pigmentowe.- Po wywołaniu zawiera przeźrocze warstwę najgrubszą żelatyny w cieniach, cieńszą w półtonach, a szkło czyste w światłach.

Po nasiąknięciu odpowiednimi barwikami anilinowymi można barwiki te przenosić na papier żelatynowany, aby otrzymać obrazki papierowe, lub na błony, aby sporządzić przeźrocza trójbarwne.

XXX.

¹

Bardzo dobrze nadają się tu żarówki „Nitra“ i „Argenta“ ze szkła

²

Są także małe przyrządy zegarowe (Sonne in der Westentasche) wysuwające samoczynnie wstążkę po zapaleniu.

³

Nada się do tego dobrze trójnóg fotograficzny, do którego przyśrubowano dla przedłużenia wysokości drążek drewniany z umocowaną u góry blachą poziomą.

⁴

D° zdjęć przedmiotów barwnych są w handlu panchromatyczne świeczki magnezowe, przy których używa się klisz wszechbarwoczułych (pan-chromatycznych) bez sączka żółtego.

⁵

Pod warunkiem oczywiście, że średnica oprawy każdego objektywu szeroką raCZa 32 m^m ’ ^aśniejsze bowiem objektywy mają oprawę odpowiednio

⁶

Można każdą kamerą i każdym objektywem wykonywać także zdjęcia stereoskopowe w ten sposóo, że na objektyw nasadzimy przyrząd, zwany „Stefan⁶, złożony z dwu zwierciadeł i dwu pryzmatów.

⁷

Są w handlu klisze panchromatyczne, albo barwione w zawiesinie, dość długo trwałe, ale mniej czułe na barwy pomarańczowe, albo „kąpane“ •(Badeplatten) doskonale uczulone, ale mniej trwałe (2-3 tygodnie).

Klisz zwyczajne (nieortochromatyczne) można łatwo przemienić na panchromatyczne przez kąpienie ich w ciemności- wśród ciągłego kołysania przez 3—4 minut w wanience z roztworem 500 cm³ wody, 250 cm³ alkoholu i 15 cm³ roztworu z 1 gr. pinachromu w 1000 cm³ alkoholu. Ta ilość roztworu wystarcza na 3 tuziny klisz 9—12 cm. poczem się suszy szybko w ciemności.

⁸

Jeżeli nie stosuje się kąpieli narkotyzującej z zielenią pinakrypto-lową, podanej w rozdziale VI. (str. 76).

⁹

Dobrze jest wypróbować poprzednio stosunek wyświetleń w ten sposób, że się zdejmie przez trzy sąezki kolejno jakiś przedmiot czarno biały, n. p. posąg gipsowy. Przy dobrym stosunku wyświetlań wszystkie trzy zdjęcia powinny być kryte równie silnie.

18

¹⁰

Zamiast kopjować pod negatywami można równie dobrze użyć sposobu ozobromowego i zetknąć namoezone w garbiku (rozdział XIV) papiery-pigmentowe z trzema odbitkami srebrowemi, sporządzonemi z trzech negatywów-

¹¹

Żelatyna płytek powinna być oczywiście niegarbowana ; gdyby zatem wywoływacz (n. p. pirogalus) należał do garbujących, musi być odgarbowana przez zanurzenie na 10 minut do 10% roztworu kwasu octowego lub solnego.

¹²

Roztwór miedziawy składa dr. Traube tak :

1    litr wody destylowanej

4 gr. siarkanu miedziawego 12 gr. cytrynjanu amonowego obojętnego 4 gr. żelazicjanku potasowego (czerw).

2    gr. węglanu amonowego (lub potaszu).

Rzutnictwo.

Przy sporządzaniu negatywów zwiększonych umieszczamy przed objektywem małe przeźrocze, aby jego obraz powiększony rzutować na matówce, względnie na białej płaszczyźnie papieru, jeżeli do powiększeń służy nam latarnia, lub przyrząd rzutniczy. Takie rzutowanie (projekcja) przeźroczy w znacznem powiększeniu na białą płaszczyznę, zwaną płatem rzutniczym (écran de projection, Projektionsschirm), może służyć również innym celom, nietylko fotograficznym. Odczyty i wykłady publiczne wymagają nieraz okazywania ilustracyj, które podawane z rąk do rąk słuchaczom, zabierałyby za wiele czasu, nim wszyscy zdołaliby je oglądnąć; ponadto należy nieraz wskazać pewne miejsca ilustracji, objaśnić ją ruchami rąk itp., co musiałoby się powtarzać tyle razy niemal, ilu jest słuchaczów wykładu. Tu fotografja okazuje się nadzwyczaj pomocną, gdyż daje do rozporządzenia zdjęcia z ilustracyj, które potem we formie odbitek rzutuje się na płat w silnem powiększeniu; wszyscy naraz słuchacze mogą je na płacie oglądać, wykładający może na nim wskazywać miejsca omawiane, lub tłóma-czyć znaczenie szczegółów ilustracji.

Do tego celu służą przyrządy podobne, jak latarnie do powiększeń fotograficznych, zwane r z u tn i к a mi, (Skioptikon), Diaskop, fig. 94), złożone zatem z latarni dobrze osłoniętej, z kondenzora, obok którego umieszcza się przeźrocze, i z mieszka, aby objektyw można było do przeźrocza przysuwać lub oddalać, zależnie od stopnia powiększenia. Jeżeli przyrządy te służyć mają wyłącznie do rzutnictwa (a nie zarazem i do powiększeń), mieszek nie jest potrzebny i zastąpić go może równie dobrze rura blaszana wsuwająca się w drugą jak luneta. Ponieważ niepotrzebne tu są powiększenia nieznaczne, niema wydatnego przesuwania lampy od i ku kondenzorowi, zatem i budowa latarni może być znacznie krótsza. Natomiast kominek powinien być mniej szczelny, a zato dobrze odprowadzać produkty spalenia, używa się bowiem w rzutnictwie lamp bar-dzo jasnych, wytwarzających znaczne gorąco.

Lampy naftowe lub żarówki elektryczne nie na wiele przydałyby się przy powiększeniach 20 — 50 krotnych, jakiemi

operuje rzutnictwo ; jedynie lampa spirytusowa „Mita“ (str. 202) i specjalne żarówki na 100 — 500 watów mogą wystarczyć w rzutnictwie mniejszych rozmiarów. Najczęściej używa się tu lamp elektrycznych łukowych na 6 — 50 amperów.

W braku urządzenia elektrycznego nada się także światło Drummonda

(fig. 95), wytwarzane przez płomień wodoru zmieszanego z tlenem, rozżarzający do bia-

fig. 94.

łości walec z wapna (tlenku wapniowego), który w tym żarze świeci światłem nadzwyczaj silnem. Wodór i tlen doprowadza się do lampy rurami gutaperkowemi z cylindrów stalowych (gazometrów), mieszczących w sobie znaczne objętości gazu pod ciśnieniem Wysokiem. Cylindry takie nabywać można we fabrykach rzutniczych i handlach fotograficznych (przesyłane być mogą także kolejami).

iii!

fig. 95.

Światło słabsze daje lampa acetylenowa (fig. 96), mająca natomiast tę zaletę, że światło w niej można wytwarzać bez znaczniejszych utrudnień. Węglek wapniowy (Carbid, CaC₂), zanurzony we wodę, łączy się z nią, tworząc wapno (CaOH) i acetylen (CH) jako gaz łatwo zapalny, który pali się płomieniem bardzo jasnym, zielonawo białym. Do odpowiedniego rezerwoaru, napełnionego wodą, wkładamy kawałek karbidu i zamykamy. Gaz poczyna się natychmiast wytwarzać ;

rurką kauczukową prowadzimy go ze zbiornika do lampy, gdzie uchodzi dwiema lub trzema dziureczkami, a zapalony płonie jasno, sycząc i migając niekiedy, Węglek wapniowy można nabyć łatwo po cenach przystępnych.

(Zentrieren) lampy wymaga wielkiej staranności. Jeżeli nawet światło

Lampa musi w rzutniku leżeć oczywiście na osi kon-denzora i objektywu, i to osiowanie

fig 96.

stoi na osi, a więc nie za wysoko lub za nisko, na prawo ani na lewo, to jeszcze musi ^ stać w pewnem oddaleniu oznaczonem od konzendora, jak to uwidocznia fig. 97, gdyż inaczej powstają ciemne plamy na jasnej płaszczyźnie płatu. W wypadku 1 światło jest zbyt na lewo; w 2 na prawo, w 3 za nisko, w 4 za wysoko, w 5 za daleko, w 6 dopiero jest światło w odpowie-dniem położeniu. Prócz tego wymagają niektóre lampy co pewien czas poprawienia położenia palnika, jak np. lampy Drum-monda lub łukowe elektryczne do regulowania ręcznego.

iIImiF 1

Et iii jï I

fig. 97.

Silne źródła światła wytwarzają znaczny stopień gorąca, które można narazić na pęknięcie soczewki kondenzora, jeżeli lampa stoi w małem od niego oddaleniu (n. p. przy objek-tywach o długich ogniskowych). Zapobiega się temu ustawir-niem przed kondenzorem płaskiej skrzynki szklanej (cuvette) napełnionej roztworem ałunu, który pochłania ciepło a prze puszcza promienie światła. Są także (Busch) kondenzory ze szklą niezwykle twardego (Pyrodurit), wytrzymałego na ciepłoty wysokie. Soczewki pirodurytowe wskazane są zwłaszcza wtedy, gdy w rzutniku znajduje się kondenzor potrójny, złożony z dwu soczewek płasko wypukłych i jednego menisku. Kondenzor taki skupia znacznie więcej światła, oświetla zatem przeźrocza 2—3 razy silniej, ale też ma znacznie krótszą ogniskową, więc lampa musi stać blisko niego. Oprawa kondenzora powinna dać się łatwo rozłożyć dla wyczyszczenia soczewek; nadto powinna mieć na obwodzie otworki do przepływu powietrza.

Zamiast skupiać światło lampy soczewkami kondenzora, można rzucać na przeźrocze światło lampy, odbite od powierzchni wklęsłych, nieprzejrzystych. Na tej zasadzie budują niektóre fabryki swe rzutniki bez kondenzorów. Lampa w nich nie stoi na osi objektywu i przeźrocza. Miejsce latarni graniastej zajmuje wówczas kula metalowa, pusta wewnątrz, z wycięciami na lampy i przeźrocza. Światło lamp odbija się od matowego wnętrza kuli i rozprószone jednolicie oświetla przeźrocze. Rzutniki tej konstrukcji odznaczają się małymi rozmiarami i lekkością.

Do rzutowania obrazków nieprzejrzystych służą konstrukcje odrębne rzutników (Episkop), budowy nieraz bardzo prostej. Niektóre takie rzutniki kłaść można wprost na ryciny w książkach, leżących poziomo na stole, i rzutować je na płat równie łatwo, jak przeźrocza. Są wreszcie rzutniki kombinowane (Epidiaskop), którymi można rzutować naprzemian juźto przeźrocza, jużto obrazki papierowe, a nawet przedmioty trójwymiarowe (rośliny, minerały itp.).

LWT

is'""'*

flg. 98.

wiele gorąca, wskazane jest nie Używać takich konstrukcyj objektywów, które mają soczewki skitowane, gdyż sklejający je balsam kanadyjski mógłby od gorąca potworzyć bańki między soczewkami. Najlepiej zatem nadają się do rzutnictwa ana-stygmaty djalityczne, zwłaszcza, że odznaczają się zwykle dobrą korekcją przy wielkiej jasności; dość często używana tu jest także konstrukcja Petzvala (fig. 98).

Oprawa objektywów rzutniczych opatrzona jest zwykle zębatką do przesuwania objektywu; są także oprawy do wkładania w nie objektywów- różnej ogniskowej, a jednakiej średnicy. Przysłon przy rzutnictwie nie zmienia się prawie nigdy,

Objektyw rzutniczy powi-nien być dobrze korygowany ; wy-ślcamjr⁴ starczy tu korekcja optyczna achro-matyzmu (nie chemiczna); powinien być nadto jasny, jeżeli nie używamy-światła o małej rozciągłości (n. p. łukowego). Ogniskowa objektywu stosować się musi do zamierzonego powiększenia. Jeżeli światło wytwarza

zatem wystarczy zupełnie, gdy objektyw ma tylko jedną przysłonę stałą. W przednim pierścieniu oprawy znajduje się u niektórych objektywów szczelina, w którą wstawiać można szybki ze szkła barwnego, aby w ten sposób wydobywać pewne efekty świetlne, n. p. czerwone oświetlenie zdjęć przy zachodzie słońca, niebieskawe dla zdjęć w nocy i t. p. Lepiej jest jednak zapewnić przeźroczu dane zabarwienie przez to, źe się je nakryje nie szybką ze szkła bezbarwnego, lecz z odpowiednio zabarwionego, lub, źe się jego warstwę żelową powlecze roztworem barwika anilinowego w odcieniu stosownym.

Ogniskowa objektywu rzutniczego zależy od oddalenia płatu i od rozmiarów powiększenia ; na odwrót, objektyw o danej ogiiskowej wymaga odpowiedniego oddalenia płatu rzutniczego, aby przeźrocze ukazało się na nim we wielkości żądanej. Przyjąwszy, że na przeźroczu 9 X 12 obrazek wskutek oklejenia brzegów papierem mierzy 8 X H cm., a na przeźroczu 87* X 8‘/₄ obrazek mierzy 7X 7*/, cm., otrzymamy następujące stosunki między oddaleniem płatu, rozmiarem obrazu a ogniskową objektywu :

Tabela odległości rzutnika.

Dla otrzymania przeźrocza

musi objektyw o ogniskowej

8y₄X87tl 9XR*

9 1 12 1 15 1 18 1 2) 1 24 I 30 I 36 [48 cm.

w rozmiarach mtr.

być oddalony od płatu o metrów

1 ОХЮ 15X1 & 20X20 25X2-5

зохз-о

40X^0

50X50

1-1X1 ^

1- 6X22

2- 2X2-9 2 7X3-7

3- 2X4-4

4- 4X5-7 55X6-7

СО    O O    17-    ©    O

h    iâ    si ń    ń    ib    ó

c-    Ю ©4    --i    CS    Ю    ©

-H    W    ^    ^    O    I»

О 0C № CK    U bf

O h* h- O b- •—

и    œ w ts

O    e- «D 00 СЛ

e* со о cb ào

œ ч qi

•i œ ó

^ g V * 2 >, i ’5?

%s * yjs sa a %

2 ^.§^8

•    .§ s °° S -tj N a ^ °

u g Xе г a § °

- C o _

12 /2    o. %

^ Q    ^ OO (jj o •— q O

И i è M O M te -5?^    « a « * jj T3 £

- bX1X2°1s-§

ыэ£г ь.* й со я. ii .2 «

« o°°>cx    3 .Ï-,

^    'О д мл ^

6 ,S P ^ <4 aJ T3 “Ï 5j c G O oj c o o

> b    CM -N cu

£ о r* N § .^d g ю *2

g я®*“’⁰

•    о £* ° ç g³ Д TJ

c05o2^₀|c|o

Is^'S дД;|з| °

aaoaoNË.ÏÏâw

ts •-* l“k CC O 05 ts O

Ю о ^

»-I th S^l S4

Rzutnik powinien spoczywać na podstawie mocnej i otyłe obszernej, aby na niej pomieścić można było również przeźrocza, szybki kolorowe i inne podczas rzutowania potrzebne przedmioty. Do tego celu są w handlu stoliki składane (fig. 99) z urządzeniem do nachylenia osi rzutnika w razie potrzeby nieco w górę lub ku dołowi. Wówczas powinien być również odpowiednio nachylony i płat rzutniczy, a to w pierwszym wypadku nieco wprzód, w drugim zaś w tył, gdyż oś rzutnika ma być prostopadła do płaszczyzny płatu. W przeciwnym wypadku prostokąt na obrazie miałby wygląd trapezu.

Płat rzutniczy umieszczany bywa albo wprost na ścia-ßr    nie, rozwieszony gładko na gwoź

dziach, alboteż rozpięty na ramie i    drewnianej, urządzonej niekiedy

-J

do składania. Są także stojaki skła-l    dane, tworzące po połączeniu

I    ze sobą poszczególnych członów

I    ramę z podstawkami do ustawieni    nia stojaka wprost na ziemi. Sam

II    płat sporządzany być może z płó-

IV    tna gładkiego lub shirtingu bia-

fig. 99.

łego, oczywiście bez szwu; w sa-ЩШ lach, urządzonych stale na pokazy rzutnicze, służy za płat ściana sali, powleczona gładkim lakierem białym lub farbą olejną. Do podwyższenia połysku, a zatem zdolności odbijania światła, polecane bywa powlekanie płatu roztworem dekstryny z dodatkiem bieli cynkowej; jeszcze lepiej odbija światło powłoka proszków metaliczzych o białawem zabarwieniu, n. p. glinu lub magnezu, wówczas płat ma powierzchnię srebrzysto białą, odbijającą niemal dwa razy więcej światła, niż samo płótno.

Przeźrocza rzutnicze stosować się powinny jakością do siły oświetlenia i do rozmiarów płatu rzutniczego. Przy lampach słabszych i zwiększeniach niezbyt wielkich potrzebne są przeźrocza jasne, dobrze modulowane, nawet nieco miękkie, o cieniach stosunkowo przejrzystych. Do rzutników o lampach bardzo silnych (światło elektryczne łukowe lub wapniowe Drummonda) i do powiększeń znaczniejszych (ponad dziesięciokrotne) potrzebne są przeźrocza kontrastowe, nawet twarde. Gdyby cienie na przeźroczach chlorobromowych były zbyt przejrzyste, należy robić przeźrocza na kliszach bromo-srebrowych mało czułych (fotomechanicznych).

Do wsuwania przeźroczy w szczelinę obok kondenzora i wymiany ich na nowe służą ramki drewniane, obejmujące dwa przeźrocza. Podczas gdy jedno z nich znajduje się przed kondenzorem, drugie może być tymczasem wymienione na nowe. Niektóre ramki mają urządzenie, podnoszące przeźrocza samoczynnie do góry, aby łatwiej dały się wyjąć.

Bardzo nieznacznie odbywa się wymiana przeźroczy, jeżeli zamiast jednego, ustawimy obok siebie dwa jednakowe rzutniki i nakierujemy je tak, aby jasny krąg świetlny, rzucony przez jeden z nich, dokładnie padał na krąg świetlny drugiego. Wówczas przed każdym z objektywów rzutniczych umieszczony jest przyrząd do stopniowego zasłaniania objektywu, połączony z drugim w ten sposób, że przy odsłanianiu pierwszego objektywu drugi równocześnie zasłania się stopniowo. Rzutując pierwszym objektywem przeźrocze, mamy drugi zasłonięty, możemy zatem tymczasem wymienić w nim przeźrocze na nowe, poczem powoli zasłaniamy stopniowo pierwszy objektyw i przez to równocześnie odsłaniamy drugi. Skutkiem tego na płacie obraz pierwszego przeźrocza staje się stopniowo coraz bardziej mglisty i przechodzi nieznacznie w obraz drugiego przeźrocza; stąd poszła nazwa takich rzutników podwójnych : latarń do obrazów mglistych (Nebelbilderlaterne).

Trzy rzutniki jednakowe, umieszczone jużto obok siebie, jużto nad sobą, stosowane są bardzo rzadko ; jedynie we wypadkach, gdy rzutuje się przeźrocza w barwach naturalnych, sporządzone metodą addytywną, musi się mieć trzy rzutniki; każdy bowiem daje wtedy światło innej barwy i przez mieszanie tych świateł barwnych, czyli dodawanie ich do siebie (addition), powstają obrazy barwne. Do rzutowania przeźroczy zwykłych, metodą subtraktywną sporządzanych, wystarcza oczywiście jeden rzutnik, podobnież do przeźroczy autochromowych i podobnych im rastrowych ; te jednak wymagają zawsze światła nadzwyczaj silnego.

XXXI.

Kinematografia.

Ottomar Anschütz, wynalazca migawki szczelinowej, zestawił w r. 1883 kilkanaście kamer swego pomysłu w jeden system w ten sposób, że wszystkie skierował na jeden przedmiot i kolejno uruchomiał sprężyny ich migawek. Przez to otrzymywał w ułamku sekundy kilkanaście zdjęć migowych przedmiotu w szybkim ruchu; odbitki z tych zdjęć, umieszczone obok siebie w przyrządzie, zwanym zootropem (Lebensrad), -dawały patrzącemu przez szczeliny przyrządu złudzenie ruchu przedmiotu zdjętego. Był to zatem pierwotyp kinematografu, który jednak po usiłowaniach Edisona dopiero bracia Lumière w Lyonie ulepszyli o tyle, że w r. 1895 mogli uzyskać zdjęcia bez zarzutu w liczbie nieograniczonej.

sekundy, a więc wypada ostro nawet przy

200

Zasada kinematografu jest równie prosta jak genjalna. Za objektywem w kamerze kinematograficznej przewija się w kierunku pionowym długa wstęga filmu w ten sposób, że na drobną cząstkę sekundy zatrzymuje się nieruchomo naprzeciw objektywu, poczem szybkim ruchem posuwa się dalej o szerokość zdjęcia, znów się zatrzymuje i znów dalej posuwa. Równocześnie przyrząd odsłania objektyw w chwili, gdy film stanie nieruchomo, a zakrywa objektyw przez czas przesuwania się filmu. Mamy zatem na wstędze filmu szereg zdjęć kolejnych z tego samego przedmiotu; każde zdjęcie trwa tylko V30—V szybkim ruchu przedmiotu.

Gdy np. zdjęcie przedstawia człowieka idącego, mamy na pierwszym obrazku jego lewą nogę podniesioną, prawą spoczywającą na ziemi; na następnym lewa noga opuszcza się stopą ku ziemi, prawa zaś unosi się w górę, dotykając ziemi tylko końcami palców; na trzecim lewa już dotknęła ziemi, a prawo jest nieco podniesiona i t. d.

Gdy z negatywu skopjujemy odbitki na drugiej wstędze filmu i przepuścimy ją przez ten sam aparat kinematograficzny,

zobaczymy, patrząc w otjektyw, człowieka idącego i poruszającego nogami, gdyż obrazki biegną kolejno jeden za drugim przed objektywem tak szybko, źe w oczach naszych wiążą się w jeden obrazek ciągły, na którym człowiek się porusza.

Aparat kinematograficzny robi 16—25 zdjęć na sekundę, przeciętnie .20; na minutę zatem mamy 1200 malutkich obra-zeczków, a ponieważ jeden obrazek ma 2 cm. wysokości, zdjęcie jedną minutę trwające, wymaga już 24 metrów długości filmu. Stąd nierzadko zdjęcia kinematograficzne mają po kilka kilometrów długości, jakkolwiek takie wstęgi kilometrowe składają się zawsze z większej ilości zdjęć na filmach krótszych, sklejonych w jedną wstęgę dopiero po wy-kopjowaniu pozytywów.

Kamera kinematograficzna ma wygląd skrzynki _ prostokątnej z objektywem u jednej ze ścian bocznych, oraz z korbą do wprawiania w ruch mechanizmu, który przewija wstęgę filmu przed objektywem, nawija wyświetloną część filmu na drugi wałek i obraca migawkę przed objektywem. Migawka kinematograficzna bowiem nie jest poruszana sprężyną, lecz ma formę okrągłej tarczy metalowej, z kilkoma otworami w kształcie wycinków trapezowych. Tarcza ta obraca się na osi poziomej, równoległej do osi objektywu, skutkiem czego przed objektywem w kamerze przebiega naprze-mian jużto część pełna tarczy, juźto jej wycinek, odsłaniając objektyw na krótką część sekundy. Obtułki na wstęgi filmów mają formę płaskich okrągłych puszek metalowych ze szczeliną, z której wysuwa się film, nawinięty na wałek.

Aby mechanizm kinematografu mógł chwytać wstęgę i jużto zatrzymywać ją nieruchomo przed objektywem, jużto posuwać ją szybko dalej, cała wstęga podziurkowana jest wzdłuż obu brzegów; w dziurki te wpadają ząbki mechanizmu i posuwają w ten sposób wstęgę. Są także w handlu kamerki na zdjęcia amatorskie, przeznaczone na węższe wstęgi filmowe, dziurkowane nie po brzegach, tylko pośrodku, między dwoma sąsiednimi obrazkami (fig. 100). Kamerki te dają obrazki znacznie mniejsze, zatem i filmy do nich są tańsze ; mimo to zdjęcia niemi można rzutować w zwiększeniach dość znacznych (1—2 metrów).

Objektyw do kinematografji musi mieć przedewszyst-kiem jasność jak największą, gdyż zdjęcia są zawsze migowe, nawet przy słabszem oświetleniu. Ponieważ ogniskowa jest zwykle długa w stosunku do rozmiarów zdjęcia (19 X 25 m/m), idzie głównie o korekcję promieni osiowych ; wystarczy zatem konstrukcja Petzvala lub anastygmat specjalny o jasności F ; 1*6 do F : 5. Ogniskowe potrzebne są bardzo różne, zależnie od oddalenia przedmiotów zdejmowanych; zwykle obejmuje ogniskowa granice od 4 do 20 cm. Przysłon używa się rzadko wo-

bec wielkiej głębokości rysunku objektywów o tak krótkich ogniskowych, natomiast zmienia się często — nie szybkość, lecz — szerokość wycinków migawki, aby w ten sposób modyfikować wyświetlenie.

Zdjęcia kinematograficzne, jakkolwiek są migowe, robi się zawsze kamerą umocowaną na silnym trójnogu, aby objek-tyw nie zmieniał kierunku podczas obracania korby. Zdjęcia w ubikacjach mieszkalnych, we warstatach i t. p., są w kine-matografji równie częste, jak zdjęcia pod gołem niebem. Zdjęcia we wnętrzach domów wymagają najczęściej oświetlenia sztucz-

/-

fîÙJ

Fïri

IM?

A*»

fig. 100.

nego odpowiednio silnego (elektrycznemi lampami łukowemi), jakkolwiek w części wypadków zdjęcia, robione pozornie w mieszkaniach, dokonywane są w rzeczywistości pod gołem niebem, a tylko podobne do teatralnych dekoracje imitują ściany mieszkania, pałacu lub warstatu.

na

na scenę,

poczem zdjęcie odbywa się dalej. Podobnież znika przedmiot z areny, zabraay z niej podczas przerwy. Na filmie, na którym zdjęto ruchliwe fale morskie umyślnie za krótko, aby wypadły ciemno, zdejmuje się potem drugi raz człowieka idącego w białych szatach na tle czarnem; odbitka z tego negatywu ukaże nam człowieka, chodzącego po falach. W sposób podobny

Kinematografja przedstawia szerokie pole do popisu pomysłowości w inscenizowaniu zdjęć, które potem przedstawiają się widzom nieraz wprost cudownie, jak n. p. nagłe zjawianie się ludzi lub przedmiotów. Wówczas przerywa się zdjęcie krótką chwilę, podczas której dany człowiek wchodzi

powstają zdjęcia małych figurek, tańczących na stole przed siedzącym obok człowiekiem; figurkami są ludzie żywi, zdjęci ze znacznej odległości na tym samym filmie.

Nadto istnieją kamery kinematograficzne do celów naukowych, robiące zamiast 20 zdjęć na sekundę jużto kilkaset zdjęć, juźto jedno lub dwa, jużto wreszcie jedno zdjęcie na godzinę lub na dzień. Odbitka z takiego szeregu zdjęć, przepuszczona z normalną szybkością (20 obrazków na sekundę) przez rzutnik kinematograficzny, da nam n. p. obraz rozwoju roślin, które w oczach widzów wyrastają, kwitną i owocują, lub obraz lecącego pocisku działowego, kropli spadającej i t. p.

Wywoływanie wstęg długości kilkudziesięciu metrów wymaga oczywiście urządzeń osobnych, jużto w kształcie bębnów o wielkiej średnicy, na których obwód nawija się wstęgę i przeciąga przez wołacz, zwilżający kolejno zanurzane w nim partje filmu, alboteż wstęga przewija się zapomocą walców przez kilka kolejno naczyń z wołaczem, później przez naczynia z utrwalaczem i t. d. Zdjęcia małym kinematografem, obejmujące tylko kilka lub kilkanaście metrów filmu, wywoływać można podobnie, jak klisze, tylko we wanienkach dużych rozmiarów, a to w ten sposób, że film nawija się (pasmo koło pasma) na ramkę drewnianą rozmiarów wanienki i potem całą tę ramkę wkłada się, jak kliszę, do wołacza; w sposób podobny utrwala się wstęgę i płucze.

Kopjowanie zdjęć odbywać się może w kamerze kinematograficznej, przepuszczając naprzeciw objektywu film negatywny razem z podłożonym podeń drugim filmem niewyświe-tlonym, po skierowaniu objektywu ku niebu jasnemu lub ku szybie matowej silnie oświetlonej.

Rzutowanie obrazków kinematograficznych odbywa się mechanizmem podobnym, jaki podczas zdjęcia przesuwał wstęgę w kamerze. Przyrząd ten ustawia się przed rzutnikiem, posiadającym oczywiście światło bardzo silne, aby małe obrazki były w znacznem zwiększeniu jeszcze dostatecznie jasne. W ldnoteatrach przyrząd ten poruszany jest silnikiem elektrycznym; operator bowiem, nadzorujący rzutnik i bieg przyrządu, musi mieć swobodę ruchów.

Objektyw do rzutowania musi tu być nadzwyczaj jasny, a ogniskowa stosuje się do oddalenia płatu od rzutnika. Obok znajduje się dragi objektyw o dłuższej ogniskowej, przeznaczony na to, aby nim rzutować zwykłe przeźrocza na s£kle, podające tytuł wstęgi filmowej, zapowiadające przerwę, koniec programu i tp. Urządzenie saneczkowe pozwala dowolnie przesuwać przed kondenzor rzutnika albo mechanizm kinowy do filmów wraz z objektywem, albo drugi objektyw z ramkami na przeźrocza szklane.

Usiłowania, zmierzające do uzyskania obrazków kinematograficznych w barwach naturalnych, nie doprowa-

19

dziły dotychczas do wyniku rozstrzygającego. Najbardziej udały jest pomysł, aby przez rzutnik przebiegał z potrójną szybkością film, na którym kolejno następują po sobie obrazki w żółtym, czerwonym i niebieskim kolorze ; jednak przez to film staje się trzykroć kosztowniejszy, a ponadto niełatwo jest owe setki tysięcy drobnych obrazeczków zabarwiać naprzemian w trzech różnych kolorach i to takich, aby się dopełniały wzajemnie. Panchromatyczne naczulanie filmów celuloidowych natrafia zresztą dotychczas na trudności. Widoki powodzenia ma również mętoda addytywna, tu jednak potrzebny jest film szerokości potrójnej, biegnący ze szybkością normalną, a rzutowany przez trzy obok siebie poziomo ustawione objektywy. Trudności są tu zresztą takie same, jak przy metodzie sub-traktywnej.

Skorowidz alfabetyczny.

A.

Str.

Aceton

Acetylenowe światło Achromatyczny objektyw Achromazja

Addytywna metoda trójbarwna Adurol

Albumy na filmy Altana (Atelier)

Ałun chromowy Ałun potasowy Amidol

Amidooctan sodowy Anachromat Anaglify Anastygmaty Angielski typ kamer Aparaty fotograficzne Aplanaty Apochromaty Argyrotypja Aristo papier Artigue’a papier Astygmatyzm Autochrom Azotan ołowiowy Azotan srebrowy Azotan uranowy

70

280

23, 29 24, 282

285

71, 79

102

217

93, 168

92

71, 78, 124, 179

70

223

268

29, 245

3, 224 24, 25

242

133

113, 120 152, 170

25

213

116

91, 112

90

Bezsączkowe klisze Białkowy (albuminowy) papier Bis Telar

42

113

34. 223

Blichowanie odbitek 126, 129, 183, 209 Bliskie zdięcia stereoskopowe Blue Star papier Błękit Turnbulla Błonowanie negatywów Błony (filmy)

Błony pigmentowe Błyskowe światło Błyszczące odbitki Boraks

Bromek miedziawy Bromek potasowy Bromek srebrowy Bromosrebrowe papiery

c.

257

113

131

101

45

143, 209, 274

249

125, 196

117

126, 182

70

37, 83

100

B.

100

Bawełna strzelnicza Barwne odbitki chlorobromowe Barwne odbitki gumowe    170, 273

Barwne przeźrocza    208, 276

Barwienie odbitek wywoływanych 127 Barwoczułe klisze Benzol

127

40, 271

100

Caponowy lakier Celoidynowy papier Celownik Celuloid

Cerat do woskowania odbitek Chlorek platynowo potasowy 118,128,134 Chlorek zbtowy Ghlorobromowe papiery Chlorosrebrowe papiery Chmury Chromiany Ciężarki do wag Cjanek potasowy Cjanotypja Cytrynowy kwas Czarki (wanienki)

Czasowe zdjęcia Czerpane pipiery Czułość klisz na światło

113

13, 61

45

196

115

121

112

110, 196, 226 103, 160

55

83

130

84

55

63

163

38, 213

19*

Str.

Czułościomierze (senzytc metry) Czynność na zdjęciu

39

226, 232

D.

30, 282

Djalityczne objektywy Diamidofenol Długość filmów kinowych Doczepka saneczkowa do kamery 272 Doczulanie klisz Dojrzewanie żelu Dowoływanie odbitek nadkopjow. Drummonda światło Duplikaty negatywów Dwubarwne zamglenie Dwuchromian amonu i pot. 143,162, 172 Dwusiarczyn acetonu Dwusiarczyn sodowy Dyffrakcja (uginanie się światła) Dystorsja (przerysowanie)

Głębokość objektywu Górskie zdjęcia Gradacja klisz

Granica widzenia plastycznego Graniczna wartość klisz Grupowe zdjęcia Guma arabska

21

230

38

25-9

68

226

162

71

287

H.

47

37

121

261

190

87

69

84, 162, 168

20

24, 236

Höchheimera papier gumowy 152, 170 Hydrochinon

Imadła do płyt Izolacyjne klisze

71, 78, 121, 123

I.

57

43, 240

J.

F.

Edera sposób duplikatów Edinol Eikonogen

Ekran (płat) rzutniczy Eksponometry Etykiety na flaszkach

191

72, 78, 82, 123

Jasność objektywu Jodek potasowy Jos-Pe sposób trójbarwny

20, 34

87

277

78

284

K.

66

54

F.

Fabrykacja klisz Farmera osłabiacz Farby gumowe Farby olejne Filmy (błony)

Formalina Formaty odbitek Formaty klisz Formaty przeźroczy Fosforan trójsodowy Fotomechaniczne klisze Fotometry (światłomierze) Francuski typ kamer Fresson’a papier

37

87

163, 274

45, 287 93, 165 192, 208

173

38

211

70

246

141, 167

G.

Galasowy kwas Garbik

Garbowanie negatywów Garbowanie odbitek Glicyna

131

155, 182

92

117, 129, 182 72, 79

Kamera do zdjęć architektury Kamera do zdjęć rodzajowych Kamera do zdjęć trójbarwnych Kamera krajobrazowa Kamera kinematograficzna Kamera portretowa Kamera reprodukcyjna Kamera ręczna Kamera składana Kamera stereoskopowa Kartony na odbitki Kąpane klisze barwoczułe Kąt obrazu

Kinematografy a trójbarwna Klej do nalepiania odbitek Kfej koloński (pozłotniczy) Klejowanie papieru Kleszczyki

Kolodjon (collodium)

Koloidy

Kolorowanie przeźroczy Komat Kondenzor Konus (tubus) do powiększeń Kopiowanie

Kreda (węglan wapniowy) Kremowe papiery Kroplomierze ‘

b© b© b©

чсй œ

3,

40,

26,

136,

36, 118,

198,

200,

105, 145, 166,

34 <34 <34

L.

Str.

Lakierowanie negatywów Lampy do powiększeń Libela (ważka wodna) Lintownik

Linje wprowadzające Lustrowa kamera Liippo-Gramera przeźrocza

Str.

100, 216

201

U, 61 136, 166

230

7, 233

207

Ł.

Łożysko kulowe

14

NI.

Magnezowe światło Marmurkowanie odbitek Maski do kopjowania Maszynka do obcinania Matolina (matoidyna) Matówki przejrzyste Matryce do pinatypji Metadwusiarczyn potasu Metochinon Metol

Mgliste obrazy Miarki (menzury) Migawki Migowe zdjęcia Mikrostereoskopja Mita lampa Motyw zdjęcia

240

117

110

192

97

' 188

69

72, 78 71, 78

285

55

11, 224 60, 224, 233

260

202, 280

229

Obłokowe negatywy Obraz utajony Obtulki (kasety)

Ociemka na matówke Octan amylowy Octan sodowy Octowy kwas Oczyszczanie świateł na olbit. 125, 168 Odbitki z klisz miękkich Odblaski Odczulanie klisz Odgarbowywanie żelatyny Odklejanie

Odlakierowywanie klisz Odtrutki

Odwracający roztwór Ognisko chemiczne Ogniskowa Oklejanie przeźroczy Okulary anaglifowe Okulary stereoskopowe Oprawa objektywu Ortochromatyczne klisze Ortol

Osiowanie lamp w rzutnikach Osiowanie objektywów Osłabiacz

Osłona na objektywach Ostrość w głąb Oświetlenie ciemnicy Oświetlenie portretów Otwieranie flaszek Otworkowy objektyw Otwór skuteczny Ozobromowe przeźrocza

110, 229 8, 287

68

11

100

117

82, 209

106

43

75

171, 209

195

102

53

190, 214

22

15, 222 210, 216

268

262

27, 282

40

72, 78

281

27

87

224

20

49

218

54

15

19

209

N.

P.

Nabijanie obtułek Naboje błyskowe Naczulauie

Nadmanganian potasowy Nadsiarkan amonowy Nafarbianie Naklejanie odbitek Napięcia w soczewkach Napinacze błon Napisy na flaszkach Napisy na negatywach Nasadkowe soczewki Naukowa kimematografja Niemiecki typ kamer Numerowanie przysłon

53

250

143, 146, 172 88, 93

88

174

194

28

81, 143

54

101

35, 223, 258

oj

O,

Obcinanie negatywów Obcinanie odbitek

102, 267

192

Pakietowe błony

Palladowa kąpiel tonująca

Panchromatyczne klisz«

Panoramowe zdjęcia

Papier do odbitek gumowych

Papier pod przenosz. pigm.

Papier pod wywoł, pigmentów

Papierowe negatywy

Paraląksa

Paramidofenol

Penzle do odbitek olejowych Perinal

Perspektywa zdjęcia Peryskopowe objektywy Petzvala objektyw Pęcherze na odbitkach Pęzety (pincety)

Pigmentowe zwiększenia Pigmentowe przeźrocza Pigmenty bez przenoszenia

45

119

42, 272

234

163

152, 171

149

46, 225

259

72, 78, 79

174

79

26, 221, 237 28, 223 31, 222 118, 125 57, 1)9

150, 208

158

152

Str.

187, 209 71, 78, 80, 120 71, 78, 80, 121, 124

30, 86

Pinatypja Pirogalus Pirokatechina

Pizzighellego papier platynowy Plamy świetlne w objektywie Platynotypja Platynująca kąpiel Plazmat

Płat (ekran) rzutniczy Płuczkarki Płukanie negatywów Podsiarczyn amonowy Podsiarczyn sodowy Podwójne przenoszenie pigim 149, 150 Podwójne tony na odbit. 119, 126, 140 Pole obrazu Popiersia winietowane Poprawianie zwiększeń Potasz (węglan potasu)

Powietrzne soczewki Powiększanie

Powiększenia teleobjektywu Powstrzymywanie wołania Pozafjołkowe promienie Pozowanie osób Premofilmpak Projekcja (rzutowanie)

Proszek błyskowy Pryzmat

Przechowywanie negatywów Przechowywanie klisz Przenoszenie obrazków pigment. Przerysowanie Przetłok

Przewlekłe wywoływanie Przeźrocza

Przypinki kodakowskie Przysłony

Przyśpieszanie suszenia Pult do retuszu Punkty silne obrazu

134

135

118, 128

31

284

56, 116

92

85

83

27

221

204

69, 143

30

203

33

81

39

219

8, 45

279

250

22, 244, 272

107

47

145

221

185

73, 240 150, 189, 276, 284

17, 28 93, 216

204

97

230

10

Różnica obtułkowa Różnica ogniska chemicznego Rzutniki (skioptikony) 203, 260, 270 Rozszczepienie światła

s.

22

22

Sączki do zdjęć Sepjowe cjanotypy Senzytometry Siarczkowanie odbitek Siarczek srebrowy Siarczyn sodowy Siarkan miedziawy Siakocjanek amonowy Siarkomocznik Skioptikony (rzutniki)

Skuteczny otwór objektywu Smugi w soczewkach Soda (węglan sodowy)

Solaryzacja Solny papier Sprzęgacze do trójnoga Stafaż na zdjęciu Sterean do zdjęć Stereoskopy

Sublimat (chlorek rtęci)

Suszenie klisz Suwak do oznaczania wyświetlenia 66 Szczawian żelazawy Szczawian potasowy Szelakowy lakier Szkła optyczne Szybkość migawek

41, 241

132

39

128

119, 128 69, 90

91

85, 118

86

203, 280

19

28

69, 167

44

113

13

230, 238

261

263

89

94, 216

232

133

100

22, 27 12, 61, 231

Г

S,

».

Ściągane papiery Światłodruk Światłomierz (fotometr) Światło błyskowe

46, 207 171, 184

144

240

Raster barwny Rastry do kopjowania Reguły zdjęć portretowych Reljew odbitek olejowych Rembrandtowskie oświetlenie Reprodukcyjne objektywy Reprodukowanie przeźroczy Retuszowanie negatywów Retuszowanie odbitek Retuszowanie przeźroczy Rodanek amonowy Rodinal

Rozdzielne wołanie Rozwartokątne objektywy 35,

212

109

221

T,

176, 184

218

245

207

96

195

210

118

78

74

236, 239

Teleobjektywy Telestereoskopja Tempera farby Tła portretowe Tonowanie odbitek Torszonowe papiery Trójnóg

Trucizny i odtrutki Trwałe naczulanie pigmentów Tubus (konus) do powiększeń

31, 233

259

163

218, 221, 225 115, 127, 128 109, 114, 164

13

53

150

198

Str.

20

90

199

84, 117, 181

85

100,196

276

55

68

264

69

116

253

135

84

80

100

20, 34 128, 196

121

148

42, 271 5, 233, 235

12

34, 223, 236 207 96, 273 195, 267 64, 225, 239

76

145

20

91

Str.

89

90

122

86

36

86, 90

125

23

22

230

226

241

t-Ł № CO O' bS

252

29, 236

75

115

116

86

146

158, 199

Żel

146, 164, 171, 188

208

179, 208

130

70, 129

U.

Uginanie się światła Uranowy wzmacniacz Urządzenie do powiększeń Utrwalacz kwaśny Utrwalacz szybki Utrwalanie retuszu Uwachromja

W.

Wanienki (czarki)

Wartość graniczna klisz Werant Zeissa Węglan potasowy i sodowy Węglan wapniowy (kreda)

Widzenie dwuoczne Wiedeński papier platynowy Winietowanie    107, 175, 205, 221

Winowy kwas Wodorotlenek sodowy Wodny lakier Wolny otwór Woskowanie odbitek Wołanie odbitek celoidynowych Wołanie odbitek pigmentowych Wszechbarwoczułe klisze Wybór aparatu Wybór migawki Wybór objektywu Wykopjowywane przeźrocza Wyplamianie negatywów Wyplamianie odbitek Wyświetlenie

Wywoływanie według czasu Wyżymacz Względny otwór Wzmacniacz miedziawy

Wzmacniacz sublimatowy Wzmacniacz uranawy

Z.

Zabarwienia wołaniem Zamglenie negatywów Zawiesina

Zażółcenie negatywów Zażółcenie świateł na odbitkach Zboczenie sferyczne Zboczenie chromatyczne Zdjęcia gór Zdjęcia grup Zdjęcia maszyn Zdjęcia obrazów Zdjęcia panoramowe Zdjęcia pod gołem niebem Zdjęcia stereoskopowe Zdjęcia wody Zdjęcia w nocy Zestawiane objektywy Zieleń pinakryptolowa Złotujące kąpiele Złotująco utrwalająca kąpiel Zmiękczanie negatywów Zrogowacenie pigmentów Zwiększenia

Z.

37

Żelatyna

Żelatynowane szybki Żelatynowanie szkła Żelatynowany papier 146, 164, 171, 188 Żelazicjanek potasowy    87, 127

Żelazicytrynian amonowy Żelazocjanek potasowy

temat podwójny Meyera

Patent niem. dra Rudolpha

F:4

__

F:5-5

Anastygmat zestawiany jasności najwyższej — o plastycznem wrażeniu obrazu i głębi rysunku

5 ogniskowych łączy w jednym objektywie.

Plazmat kinowy F:2

Katalog Nr- 31 bezpłatnie.

Optyczno mechaniczny Zakład przemysłowy

Hugo Meyer & Co

Görlitz

.

.

4P

/

:

T:

г

i

*

P —

Ś О

^7^0, 9/3,

л

!

р

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

мт

ш

S

i

I m

li

L. inw.

Ж,; J'

gp

1

\t52/57

m

■m

■

Ш

Ш

pi

li

Hi

Ш

тШ

I i

пуз

Я

• ®

и

п

><

ш

‘ffi

...

rîfiS

*Г\

ж

Ш:

В

SS5

1

mm

*    - rT

Biblioteka Politechniki Krakowskiej g ^4

<%

m>i

3S

v;

v

. >

' - .

||Ы|

£ Щ

lli§f|;

, V- ¹

È«5!

■%У

■Щ;

Pii