1

>

i'iMfSV *,v

-j

!

î

i-

î.

î

N.:.

î

. <•';’w'

~:â;

*■ '

#5

\ ^

y

:

À?

h

:

*

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231563

'iï?Y

3 ti

[71

L4lfl!EÀFüW N II II L J\

HMIHTMNN

*»>

CŁU NE I

-

%

r y

*

S#

ca

¥

s

#■

BIBLJOTEKA LAUREATÓW NOBLA

BO

I Quint rzucał się na łóżku, załamywał ręce, przy

XI

XV.

XVIII.

XXL

XXVII.

B I B LJ OT E KA

BIBLJOTEKA LAUREATÓW NOBLA

POD REDAKCJĄ Dra STANISŁAWA LAMA

TOM 31.

GERHARD HAUPTMANN

GŁUPIEC

LWÓW—POZNAŃ 1925

NAKŁADEM WYDAWNICTWA POLSKIEGO

GERHARD HAUPTMANN

G Ł UPIEC

POWIEŚĆ

PRZEKŁAD AUTORYZOWANY

M E RW I N A

LWOW—POZNAN 1925

NAKŁADEM WYDAWNICTWA POLSKIEGO

TYTUŁ DZIEŁA TEGO OPIEWA W ORYGINALE: „DER NARR IN CHRISTO

N/

Q_

i 23.55é>

1^0 H A//

stos* :

o"**

'td

*&

')

WSZELKIE PRAWA ZASTRZEŻONE.

ODBITO NA PAPIERZE BEZDRZEWNYM POZNAŃSKA DRUKARNIA I ZAKŁAD NAKŁADOWY T. A.. POZNAŃ.

Akc. Nr._

ï‘

»

. i—i

Ct> C

pewien poranek maj wy, w niedzielę, podn ós się Emanuel Quint z swego łoża na strychu malej chatki, której ojciec jego był niezbyt prawowitym posiadaczem. Umył się przeczystą wodą górską, w obie dłonie chwytając płynącą kryształowym promieniem z drewnianej, spróchniałej i zamszonej rynny. W nocy spał niewiele, zaś obecnie, nie budząc domowników, i nie zjadłszy ani kęsa, poszedł w kierunku na Reichenbach. Stara jakaś kobieta, idąca drożyną polną, zatrzymała się, ujrzawszy go z oddali. Emanuel szedł bowiem długiemi krokami i miał dziwnie uroczysty wygląd, pozostający w jaskrawej sprzeczności z jego nie-obutemi nogami, nieokrytą głową i wogóle dziwaczno-ścią jego zewnętrznej powłoki.

Do godziny jedenastej bawił Emanuel zdała od ludzi na polach. Potem przeszedł przez mały, drewniany most na potoku i skierował się wprost na rynek mieściny; było na nim wiele ludzi, gdyż właśnie opróżniał się protestancki kościół.

Wszedł na kamień i oparł lewą rękę o słup latarni. Zewsząd poczęli podchodzić ludzie, zdziwieni, zaciekawieni, a też i rozbawieni. Wtedy począł prawić głośnym głosem :

— Mężowie, drodzy bracia! kobiety, drogie siostry! Czyńcie pokutę! Bowiem bliskie jest królestwo niebieskie.

Ze słów tych, za któremi potoczyło się wiele innych, poznać było można odrazu, iż to jest głupiec łub półgłówek, jednak tak dziwaczny, jakiego od dawna nie spotkano w tej przestronnej dolinie. Ludziska z początku dziwowali się. Gdy jednak oberwaniec nie przestawał mówić i głos jego coraz donośniej rozbrzmiewał na rynku, poczęli się niektórzy oburzać na tę niesłychaną zbrodnię włóczęgi, ściągającego niejako w błoto uliczne najświętsze pojęcia. Pobiegli więc do urzędu gminnego i donieśli.

Gdy naczelnik gminy wraz z żandarmem pojawili się na rynku, panowało tu wielkie wzburzenie: przed oberżami stała służba, woźnice głośno krzyczeli i wskazywali biczyskami na zbiorowisko ludzi, stale rosnące, nad którem wznosił się Quint, głoszący kazanie. U-licznicy wyli i gwizdali, ryki i śmiechy przygłuszały niekiedy głos dziwnego kaznodzieji, wciąż jeszcze mówiącego z wielką gorliwością i wnikliwością.

Właśnie powoływał się na proroka Jezajasza i piorunował przeciw bogaczom i panującym, ,,którzy niweczą dobra biednych i gwałcą prawa maluczkich.“ Groził karą Boga, który połamie bicze tyranów i wciąż błagał, by ludzie czynili pokutę. Wtem chwyciła go z tyłu za kołnierz szeroka dłoń żandarma Krautwettera i zepchnęła go wśród śmiechu i wykrzykiwań tłumu z podwyższenia.

Środkiem rynku poprowadził Krautwetter Emanuela do urzędu gminnego.

Pan naczelnik, niedoszły prawnik i człowiek szlacheckiego pochodzenia, gościł właśnie u siebie prote-

stanckiego proboszcza. Gdy księdzu doniesiono o skan-dalicznem zdarzeniu, wyraził życzenie ujrzenia szaleńca. Proboszcz był silnym, wspaniale zbudowanym mężczyzną, miał twrarz podobną do twarzy Lutra, różniącą się jednak od swego pierwowzoru czarną, naoliwioną czupryną i chytremi, czarnemi oczkami. Nie znosił on marzycieli. Zawsze mawiał: Pocóż sekty? Wnoszą tylko rozdwojenie, uwodzą dusze, sprawiają zgryzoty.

Emanuel spędził w areszcie policyjnym zaledwo godzinę, gdy go wyprowadzono i stawiono przed oblicze proboszcza. W izbie nie było nikogo prócz Quinta, żandarma, proboszcza i naczelnika gminnego. Twarz Emanuela była nieruchoma, ani wyzywająca, ani wystraszona. Poprzez cienki, rudawy zarost na górnej wardze i brodzie widać było delikatną linję jego ust, których kąciki nieco w dół opadały; od nozdrzy biegły skośnie ku kątom ust dwie wyraziste fałdy. Powieki młodzieńca były zaczerwienione, zaś nieco wyłupiaste jego oczy, acz szeroko otwarte, zdawały się w tej chwili niczego nie spostrzegać. Nad skórą jego twarzy, pokrytą piegami, od jasnego czoła po podbródek, unosił się pewien odblask wewnętrznego mocowania się, jak niewidoczne wiatry nad spokojną taflą, żółtą poświatą księżyca przepojonego jeziora.

— Jak się nazywasz? — zapytał proboszcz.

Quint spojrzał na księdza i wypowiedział wysokim, dźwięcznym głosem swe nazwisko.

— Jaki twój zawód, mój synu?

Quint milczał przez chwilę. Potem począł mówić, spokojnie wypowiadając zdanie za zdaniem; czynił krótkie przerwy dla zastanowienia się:

— Jestem narzędziem. Zawodem moim jest skierowywać ludzi ku pokucie... J estem robotnikiem w winnicy Pana!. . . Jestem sługą Słowa!. . . Jestem kaznodzieją na puszczy!... Wyznawcą ewangelji Jezusa Chrystusa, Pana naszego i Zbawiciela, który ku niebu odszedł, zasię wróci, jak nam jest przyobiecane.

— Dobrze — rzekł proboszcz (nazywał się Schimmelmann!) — wiara twa przynosi ci chlubę. Lecz wia-clomem ci przecież, że w biblji jest napisane: W pocie czoła będziesz spożywał chleb. Więc jaki zawód masz pozatem? Mam na myśli, jakie uprawiasz rzemiosło?

Emanuel milczał, natomiast żandarm Krautwetter chrząknął, uderzył ręką o szablę, że zabrzmiało, i powiedział, że Quint uchodzi w swej wsi za nieroba, będącego ciężarem biednej, pracowitej matki. Już dawniej zwrócił na siebie uwagę podobnemi zajściami jak dzisiejsze. Ale po wsiach ludzie przywykli do tych dziwactw i nie zwracają uwagi na podobne głupstwa.

Na to powstał proboszcz z krzesła, na którem siedział, spojrzał ostro na Emanuela i rzekł poważnie i z naciskiem:

— Napisano: módl się i pracuj, mój synu. Bóg podzielił ludzi na stany. Każdemu stanowi dał ciężary i każdemu rozkosze. Każdemu dał urząd stosownie do stanu jego i stopnia wykształcenia. Moim urzędem jest być zawodowym sługą bożym. A więc jako zawodowy sługa boży powiadam ci, że jesteś w błędzie i na fałszywej drodze. Powiadam ci to jako zawodowy' sługa boży. Czy mnie rozumiesz? Powdadam ci to jako człowdek, który na skutek urzędu i zawodu ma większy wgląd w plany i zamiary Boga niż ty. Czyżby tak być miało, bym ja używał hebla twrego, zaś ty wstępował zamiast mnie na kazalnicę? Powiedz mi: cóżby

to było? To byłoby podeptaniem porządku, ustanowionego przez Boga. . . O to właśnie chodzi, drogi baronie — rzekł, zwracając się do naczelnika gminnego — należy z wielką energją i stanowczością przeciwstawić się temu, by laicy z niezdrową gorliwością zastępowali sługi Słowa bożego i niepokoili lud. Nie wolno nanosić w duszę ludu kiełków, które bez wiernego oka ogrodnika muszą wybujać w pasorzyty. Jakże bowiem łatwo taka pasorzytnicza roślina wysysa wszystkie szlachetniejsze soki z duszy, by wreszcie ją zupełnie zatruć. Pomyśl pan o niebezpiecznych marzycielach z czasów Lutra. Pomyśl pan o Tomaszu Münzerze! A ile zbłąkanych owiec we wszystkich krajach było po najnowsze czasy, owiec, które stały się wilkami! Pomyśl pan o materjale palnym, który wszędy się obecnie gromadzi i czeka tylko iskry, by wy eksplodować straszliwie i wszystko w perz obrócić. Nie wolno igrać z ogniem. Na miłość boską i Chrystusa! Jest roślinka, jedna z najdelikatniejszych, jedna z najszlachetniejszych, jakie istnieć mogą, a roślinkę tę winniśmy przedewszystkiem uprawiać i hodować w duszy ludu — posłuszeństwo wobec władzy. Dlatego też czytaj biblję, synu mój, czyń to, gdy z wieczora po ciężkiej pracy masz z pół godzinki czasu. Czyń to, gdy w niedzielę wyjdziesz z kościoła, czyń to, jeśli nie masz ochoty pójść w pole, ale nie zapominaj zawsze odczytywać miejsca, w którem jest napisane: Każdy winien słuchać władzy. W sprawTach duchownych jestem ja twoją władzą, w sprawach świeckich pan baron, stojący obok mnie. Więc jako twoja władza duchowna powiadam ci: pozostań w granicach, które wyznaczył Bóg, i to z całą skromnością. Wygłaszać kazania to nie twój zawód. Wymaga to jasnej, oświeconej głowy. Zaś jasnej, oświeconej głowy ty nie masz. Nie możesz mieć. W twym niskim stanie nie można jej mieć! Mam wrażenie, że nie jesteś złym człowiekiem, to też radzę ci uczciwie, z serca: nie łudź się. Nie natężaj niedorozwiniętych sił twego słabego rozumu. Nie wżeraj się w Pismo Święte, a mam podejrzenie, że popełniasz ten grzech. Lepiej, jeśli na czas jakiś zaprzestaniesz czytania, niż jeśli djabeł cię zwiedzie, choćby nawet zapomocą czystego, drogiego Słowa bożego, i zepchnie w nieszczęście.

Po tych słowTach, wypowiedzianych z techniczną perfekcją kaznodzieji, czekał przez chwil parę na odpowiedź. Lecz Emanuel, przysłuchując się cały czas spokojnie, i nie zdradzając wcale, czy przejmuje się słowami księdza — zachowywał milczenie.

T-

Naczelnik gminy zwrrócił się tedy do proboszcza i zapytał, co począć z przybłędą. Ksiądz westchnął, potrząsnął głową, poczem ujął barona za rękaw i wyprowadził do drugiego pokoju. Tu wytłumaczył swemu przyjacielowi, że najwłaściwiej byłoby nad tern wy darzeniem przejść do porządku, to też obaj zgodzili się, że Emanuel otrzyma ostrą naganę i zostanie wypuszczony z aresztu. Boć przecie ten głupi człowiek nie ma złych zamiarów, przeciwnie, winą jego jest, że chce przesadzać wr czynieniu dobrze.

Więc obaj wrócili, poczem baron użył innego sposobu przemawiania, niż poprzednio proboszcz. Zbył Emanuela ostremi i krótkiemi słowy, które mu tyle miru u przełożonych władz zapewniły. Rzekł: Biada ci! I: Ostrzegam cię! Rzekł: Wsadź nos do garnka z klejem, jeśli jesteś stolarzem i nie trać nadaremnie dni, które Bóg do pracy wyznaczył! Rzekł: Jeśli się to jeszcze raz powtórzy, te dzieciństwa, te bluźnierstwra, każę cię bez miłosierdzia zamknąć do dziury! Rzekł: A teraz marsz! Zrozumiano? Możesz odejść!

Gdy Emanuel Quint wyszedł na ulicę, zebrał się tłum gapiów, pokrzykujących na jego widok.

Ogarnęło go dumne poczucie zadośćuczynienia. Wreszcie doznaje łaski cierpienia za ewangelję Jezusa Chrystusa. Quint bowiem, jak wszyscy głupcy, uważał swą głupotę za mądrość, a swą słabość za siłę. Oczy jego błyszczały i łzy prawdziwego szczęścia sączyły się po jego policzkach. Szedł z podniesioną głową wśród tłumu i nie zauważył wcale, że dwaj ludzie odłączyli się od gawiedzi i poszli za nim. Byli to dwaj bracia, nazwiskiem Scharf, młodzi i poczciwi tkacze. Wysłuchali oni jego kazania na rynku, lecz gdy inni się śmiali i kpili, oni byli poważni i głęboko przejęci. We wsi zwano ich nabożnymi braćmi. Podobnie jak Quint prowadzili ze swym starym ojcem życie odosobnione; z ich zapadłej chałupy rozlegały się. często śpiewy i modły; powszechnie uważano ich za niespełna ro-z.umu.

Emanuel Quint szedł drogą, ani razu nie obejrzawszy się. Skoro przeszedłszy tor kolej owy, opuścił miasteczko i dostał się na gościniec, przystąpili doń bracia Scharf. Zapytali go : czy to ty byłeś, który przed kilku godzinami kazałeś na rynku i zapowiedziałeś nadejście królestwa niebieskiego? Emanuel powiedział : tak. Szli więc czas jakiś w milczeniu przez monotonną dolinę. Wreszcie starszy z braci, Marcin, począł stawiać różne pytania; spoglądając często w szare, groźne chmury na niebie, począł badać, co należałoby przedsięwziąć, by uchronić się przed grozą Dnia Ostatecznego, zaś zapewnić sobie rozkosze Wieczności.

Antoni Scharf, idący po lewicy głupca, był podobnie jak brat, blady i rudy; spozierał on wciąż na Quinta, a twarz jego wyrażała wielkie skupienie i zainteresowanie. Albowiem ten dziwaczny człowiek, który u innych budził śmiech, wywarł na obu braciach, pokrewnych mu duchową biedotą i materjalną nędzą, poważne wrażenie; sam nie wiedząc o tern, związał obu ze sobą więzami miłości.

Krocząc między obcymi ludźmi, był Quint przejęty poczuciem swego boskiego posłannictwa i triumfował zpowodu swego pierwszego wystąpienia; słowa i pytania obu braci słyszał jakby przez sen. Miał wrażenie, że oto gdyby rybak wędkę zarzuca, zaś ryby łowi. Nie dziwował się, jeno odczuwał szczęście. Rzekł tedy, a w głosie jego dźwięczała miłość do obu dusz, łaknących Słowa bożego: Czuwajcie!

Gdy już byli w górach, wypowiedział Marcin Scharf, jąkając się, prośbę. W surowem i oschłem narzeczu, używanem w okolicy, tykając, zwyczajem tutejszego ludu, swego rozmówcę, prosił, by Emanuel z nim poszedł i uzdrowił starego ojca, złożonego ciężką niemocą i powalonego na łoże gorączką. Emanuel odrzekł, że jest to w mocy Boga. Lecz na rozdrożu poszedł jednak wraz z nalegającymi braćmi; zaufanie bowiem, które promieniowało z ich oczu, przeniosło się i na niego, zaś duszę jego marzycielską pociągało mimo-woli upojenie cudu.

Idąc między złomami skalnemi stromą drożyną w stronę osiedla braci, modlił się Emanuel. Po pierwszej próbie stawał oto przed drugą, większą, cięższą. Poszedł za głosem Zbawiciela. Publicznie dał świadectwo prawdzie ewangelicznej, obecnie jednak miał dać dowód, że Bóg go uznał godnym stąpania śladami

Chrystusa i uzdrawiania chorych, wskrzeszania zmar-łych.

Nie należy sądzić, że głupi ten człowiek był owładnięty pychą. Był pełen pokory. Również i w swych cichych modłach, w których błagał Zbawiciela o całkowite uświęcenie jego duszy, dodawał zawsze słowa: Niech się stanie wola Twoja. . . To też bez świadomości, że grzeszy, zaś przejęty wewnętrznie oczekiwaniem, kroczył ku miejscu, gdzie miał sobie uświadomić, jak dalece posiadł już łaskę Boga i jak bardzo zbliżył się już do swego Pana i Mistrza. W swem zaślepieniu nie myślał wcale o słowach pastora, zaś zgoła przepomniał o ostrzeżeniach urzędnika gminnego. Niewłaściwy sposób, w jaki tygodniami, miesiącami, latami zagłębiał się w biblji, uczynił go głuchym wobec zewnętrznych przywar świata; nie lękał się gróźb, popartych bronią, pochodzącą z ziemskich zbrojowni.

Stary Scharf, leżący na Słomianem łożu swej nędznej chatki, jęczał, gdy synowie jego weszli Z trudem otworzył małe, łzawiące, krwawo obrzeżone oczy, poruszał bezzebnemi usty i wymachiwał zaschłemi, sko-stniałemi rękoma w powietrzu, jęcząc, rzężąc, stękając.

Młodszy, Antoni, przystąpił do ojca i począł doń mówić głosem wielce wzburzonym; lecz cierpienia, starca wzmagały się; z piersi wydobywa tęskne, jękliwe wołania o pomoc.

Emanuel przystąpił do łoża. Zaledwo go dostrzegł starzec, gdy podniósł się nagle, na twarzy jego odbił się wyraz grozy i przestrachu, jak skamieniały patrzał w głupca, wreszcie zawołał: Ratuj, Chryste Panie!. . . Jakby ujrzał wcielonego szatana. Bracia silili się uspokoić starego; jednak wciąż drżał na calem ciele. Strach jego rósł wciąż; zmienił się w przerażenie; przerażenie*

9<

■przeszło wr wściekłość; wreszcie, jakby chcąc zjawę -odegnać, począł rozpaczliwie rękami bić w stronę Emanuela.

Lecz ten stał nieruchomo; czerwone jego powieki pokrywały oczy; spozierał w głąb siebie. Wreszcie uniósł nieco w górę swą długą, bladą, niebrzydką rękę. Stary po ataku niespodzianie zamilkł; oczy jego sierdziły poruszenia ręki, która miękko i cicho złożyła się na pomarszczonem, pooranem czole starca. Natychmiast zasnął.. .

Strachem przejęci zamilkli bracia. Sprowadzili do łoża ojca obcego tego chłopaka, i w swej głupocie byli teraz przerażeni, iż rzekomy cud naprawdę się : ziść ł. Starzec spał spokojnie. W głębokiem odrętwieniu spoczywał oto człowiek, który tygodniami nie zaznawał snu, za dnia jęczał, nocami krzyczał, zasię teraz spokojnie oddychał. Bracia coraz bardziej uświadamiali sobie zadziwiający zwrot, wyzwalający nietylko ojca, lecz również i ich samych od ciężkich mąk; przeczuleni pracą i nocnem czuwaniem coraz bardziej ulegali popędowi uznania w szafarzu spokoju ojca posłańca bożego.

Również i Quint nie mógł opanować uczuć, wnętrzem jego miotających, rzekomy bowiem cud działał nań z niemniejszą siłą jak na braci; lecz podczas gdy głosy wewnętrzne w nim się miotały,, iż niemal fizyczny ból odczuwał, zaś zdało mu się, jakby po nim przewalał się poszum ducha świętego — stał wyprostowany u łoża chorego; głowra jego pochyliła się nieco w tył, oczy były zwrócone w sufit, jakby wr niebo, a wielka łza spływała powoli po jego policzku. . .

Bracia nie pozwolili wieczora tego Quintowi odejść. Dnia poprzedniego odstawili do kupca utkane w ostatnim tygodniu wyroby; w domu było nieco palonego żyta i chleba; można było napalić wr piecu i ugościć Quinta. Stary wciąż spał. Marcin ustawił na stole skromną wieczerzę: kartofle, chleb i zupę z palonego żyta. Wszyscy trzej stanęli przy stole, złożyli ręce do modlitwy, a Marcin głośno wygłaszał słowa: ,,Przyjdź Jezu Panie, bądź gościem naszym/' Gdy potem jedli i pili, mieli wszyscy trzej poczucie, że rzeczywiście Zbawiciel jest między nimi obecny. Zachwyceni tern do głębi duszy, siedzieli przy stole, przy chlebie i soli, tak ciężko zapracowanych, opromienieni uroczystem światłem, bezpieczni jakby u stołu Pana.

Dla tych dorosłych dzieci, od wczesnej młodości przykutych do warsztatu tkackiego, którego pedały wciąż musieli poruszać, jak bezustannie porusza wodę człowiek tonący, a pragnący się utrzymać na powierzchni — ziemia była zaprawdę tylko doliną łez. Była nią w istocie, choćby im nawet tego określenia stale nie przypominano w szkołach i kościołach. To też w s wej nędzy i męce imali się z ochotą radosnych wdeści, dochodzących z prawTd ewangelicznych, trzymali się ich kurczowo, jak tonący chwyta za deskę ratunku.

Tkacz spędza życie w swej izdebce, otoczony członkami rodziny, nienawykły do obcowTania z obcymi; zawód jego czyni go marzycielem, głód, troska, nędza — poetą; odczuwa tęsknotę za wrszystkiem, co poza jego izdebką stanowi przestwór: za słońcem, powietrzem, błękitem... Tkacz szuka ujścia dla swych marzeń w innym świecie, któryby mu pozwolił zapomnieć o ziemskiej nędzy i męce; istota jego, skupiająca się na wewnętrznem przeżyciu i rozmyślaniu, poszukuje

ożywczego źródła, któreby zaspokoiło pragnienie ducha; źródłem tem jest biblja, jedyna książka tkacza. Cóż więc dziwnego, że duszę jego wypełnia świat biblijny i że świat ten przesłania rzeczywistość?

Dla tych obu ludzi zatem Emanuel Quint jakby wzniósł się z ksiąg biblijnych. Już na rynku w Reichenbach ulegli jego urokowi, aczkolwiek jako dobrzy chrześcijanie wiedzieli, iż należy się wystrzegać fałszywych proroków. Niema głupca na świecie, któryby nie mnożył głupców! Żyjąc wiecznie pod wrażeniem, iż nędza ich tak jest wielka, że wkrótce musi się zakończyć, czekali z większą niecierpliwością na łaski niebiańskie niż na chleb, który miał zaspokoić ich ziemski głód. W swej prostoduszności jakże często myśleli, że zbliża się koniec świata i że wszystko wokół ma się ku zatraceniu. Zimą i latem odbywali dalekie marsze na zebrania religijne i rzucając ostatnie spojrzenia na swą nędzną chatkę, byli przekonani, że żegnają się z nią po raz ostatni. Zawsze też, modląc się, śpiewając i czytając biblję wespół z innymi sekciarzami, mieli uczucie, że bliscy są zagadce ostatniej godziny.. . Zdawało sie im, jakby tylko minuty dzieliły ich od chwil ostatnich. Niejednokrotnie podczas cichych modłów, gdy ciemność zalegała świat, a w izbie zbornej wśród gromadki wiernych panowała cisza grobowa, bracia nagle bledli, spoglądali na się przerażeni, a zarazem uszczęśliwieni, bowiem słyszeli wyraźnie na dworze pierwsze odgłosy trąb Sądu Ostatecznego.

Po wieczerzy, podczas której dziwne jakieś wzruszenie nakazywało im milczenie, podniósł się młodszy Scharf i zebrał ze stołu resztki jadła; starszy zaś wziął biblję, przechowywaną na belce pod stropem, ułożył ją

na stole przed Emanuelem i spojrzał prosząco w oczy nowego apostoła.

Gdy ten rękę swą złożył na świętej księdze, zdało się braciom, jakoby oczy jego jarzyły się nieziemskim blaskiem, jakoby ciało jego przenikał boski ogień; lecz było to złudzenie; śmiały bowiem ten człek zyskiwał największą pewność, mimo swe marzycielstwo, z chwilą gdy dotykał praźródła boskiej mądrości, z którego wywodził się błąd jego, uważany przezeń za prawdę.

Począł czytać, a właściwie, rzadko kiedy zaglądając do księgi, mówić cichym, wnikliwym i tajemniczym głosem:

— Jesteście błogosławieni, bowiem wasze jest królestwo boże. Tak, przychodzę do was, biedni. Bowiem wasze jest królestwo. Błogosławieni, głodujący tutaj, bowiem zostaniecie nakarmieni. Błogosławieni, płaczący tutaj, bowiem zostaniecie pocieszeni.

I prawił dalej :

— Duch Pana jest we mnie. On mnie wysłał, tak jak wielu wysyłał. Jestem tu. Zwiastuję ewangelję. Przychodzę, by uleczyć dusze. Ludzie niewołni mają być wolni, rozbici zbawieni, ślepi uzdrowieni.

I mówił też:

— Spójrzcie na mnie — a przy tych słowach nagle rysy jego twarzy zmizerniały i nędza utajonego, ciężkiego bólu na nich się przejawiła — powiecie mi WTe-szcie: lekarzu, uzdrów się sam. Jeśli mnie znacie, tak jak wasz ojciec mnie znał, czego dowiódł swym wykrzyknikiem, w^ówczas wiecie zapewne, że ludzie się mnie wyparli. Od młodości pogardzano mną. Od dzieciństwa żywot mój był ciężki. Przez dłuższy czas leżałem na łożu boleści, niżli wam się zdaje, iż to możliwa wobec mej młodości. Lecz żadna hańba mnie nie

poniżyła, choroba duszy mej nie zgnębiła. Boć jest napisane: błogosławieni jesteście, acz was ludzie nienawidzą. i od was stronią, was wyklinają i wasze imię puszczają w niepamięć. Nazywają mnie głupcem. Dobrze, niech to czynią i nadal. Odwrócili się oni też od Zbawiciela i dawali mu różne przezwiska. Patrzcie, oto jest jagnię, boże, które dźwiga grzechy świata.

I rzekł wreszcie:

— Jeśli do mnie dziś mówicie: lekarzu, pomóż sobie przedewszystkiem, to ja wam mówię: stroju hańby i nędzy tego świata nie zdejmę wprzódy, niźli wobec Boga samego. Bowiem na tym świecie cierpienie jest szczęściem. Błogosławię Ojca za każdy ból, który mi sprawił, każdą mękę, której zaznałem. Krew Chrystusa i prawTda, oto ma ozdoba i strój odświętny. Płaszcz ziemskich mąk niech mi z pleców wprzódy nie zleci, zanim go nie zrzuci najbiedniejszy z ludzi. A czy wiecie, kto jest najbiedniejszy, najnędzniejszy, najmarniejszy z pośród ludzi? Najmizerniejszy, błagający o zdrowie? Między łaknącymi najbardziej spragniony? Najbardziej umęczony głodem? Najciężej cierpiący niedostatek? Czy wiecie, kto nim jest? On! Jezus Chrystus z Nazaretu.

Emanuel w swej przemowie doszedł do tego miejsca, gdy kilku zuchwałych chłopców wiejskich, przechodząc obok chaty i widząc w niej światło i trzech marzycieli, przycisnęło swe pijackie twarze do małych okienek, tak, że nosy i usta przekrzywiły się w ohydny grymas, poczęci ryczeć i miotać groźby. Bracia zbledli. Antoni podskoczył; do tej chwili przepojony był cały nabożno-ścią; nagle owładnął nim gniew; chciał skarcić łobuzów.

Quint patrzał łagodnie, nie bez radosnego wzruszenia, na chłopca, z trudem opanowującego wybuch gniewu.

— Błogosławieni są łagodni — rzekł i wyciągnął: doń prawicę, zaś gdy uczuł w swej dłoni rękę wzburzonego chłopaka, przycisnął ją i powiedział:

— Cłrwała ci, jako że Bóg dał ci męstwo i męskość. Służ wierze. Słudzy słowa winni być mężni. Lecz używaj siły ku pokorze, odwagi ku wyrozumiałości, zaś gorliwość przeobrażaj w miłość do Boga. Wówczas, będziesz skałą jak Piotr.

hH

hH

gień wewnętrzny, który Emanuela skłonił do pierwszej próby, a który on uważał za płomię Ducha Świętego, gorzał i nadal, nawet wówczas, gdy Ouint opuścił braci Scharf. Nie wątpił o obecności Zbawiciela, który w nim przejawił siłę cudu i w ten sposób utwierdził go w misji apostolskiej.

Opuściwszy braci, poszedł w lasy, jakby powodowany koniecznością ukrywania swego stanu. Gdy świt szarzał, niebo coraz jaśniej się barwiło, ptactwo poczynało głośno śpiewać—wkraczał coraz głębiej i wyżej w lasy i góry. Bowiem ten poranek wiosenny, którego wewnętrznemu urokowi wszystkie stwory ziemskie coraz bardziej ulegały, miał dlań nadziemskie, niebiańskie znaczenie. Popęd wewnętrzny, pędzący przepełnione miłością serce tego marzyciela wzwyż, nie zadawalniał się nadzieją ujrzenia twórczyni wszelkich rozkoszy ziemskich — słońca; czuł on że w świetle słonecznem Bóg sam się ujawnia, zapragnął stanąć w Jego blasku, choćby nawet miał go ten żar stopić.

Emanuel oddechał powietrzem poranku wiosennego. Zdało mu się, że jest to poranek owego wiecznego dnia, gdy ciemność po wieki będzie przepędzona, zaś wedle biblijnej przepowiedni kroczyć będziemy w o-bliczu Boga, wyzwoleni od wszelkiego zła, uczestniczący w wiecznej szczęśliwości. Toteż radość jego

wzmogła się aż ku upojeniu. Wnętrzne jego wzburzenie . doszło do tego stopnia, iż, niemal wbrew woli, począł z uciechy krzyczeć, śpiewać, chwalić Boga głośnemi nawoływaniami. Zdało mu się, że zatraca się niemal w nadmiarze rozkoszy.

Wyszedł tedy na najwyższy szczyt górski, panujący nad okolicą, ktoby zaś wówczas ujrzał tego biednego czeladnika, wyciągającego ręce ku niebu, to mruczącego, to wołającego, to biegnącego na oślep, to wypatrującego nieruchomo zapłakanemi oczyma ku. wschodowi i wyczekującego w chorobliwem napięciu wnijścia blasku słonecznego — miałby niechybne wrażenie, iż jest to człowiek szalony.

Gdy zasię w ziemską powlokę dotarło słońce, ogniste, złote, ciepłe, ciemno-purpurowre, z oddala glorją promieniujące, przestwór napełniające przepotężną swą siłą boską — a w uszach biednego apostoła odbrzmiew^ały oddźwięki trąb i bębnów i harf — w⁷ówr-czas Emanuel tylko przez chwilę stał wyprostowany, tylko przez chwilę spojrzał w ognisty żar, by w głębi serca rażony palącym bólem — bólem, który był po-równi słodki jak żrący — upaść na kolana i wyjąkać kilka słów prośby o zmiłowanie.

Gdy Quint obudził się z ciężkiego snu, było południe. Nie wiedział, czy śnił i co w tym śnie prześnił, był jednak pokrzepiony i ucztwał głęboką szczęśliwość. Umył twarz i ręce w pobliskim potoku górskim, orzeźwił się kilkoma łykami wody i ruszył w stronę doliny. Po pewnym czasie dotarł do pierwszej, tuż u skraju lasu stojącej chaty i zapukał do drzwi, prosząc o jałmużnę. Podano mu chleb.

Poczem, unikając siedzib ludzkich, powędrował krytemi i opuszczonemi ścieżynami w dolinę, idąc to miedzami wśród kwitnących pól kartoflanych, to po żwirze wyschłych potoków, których bieg zdradzały wierzby i olszyny. Zapadał już wieczór, gdy dotarł do wioszczyny, przycupniętej do stoku górskiego. Nie znano go tu, toteż w ciemności wespół z kilkoma starszymi mężczyznami i kobietami wszedł do budynku szkolnego, w którym zgromadziła się garść ludzi w o-czekiwaniu kaznodzieji.

Zaledwo Quint zasiadł w ostatniej ławce szkolnej, gdy drzwi się roztwarły, a nauczyciel miejscowy, młody człowiek o kobiecym wyglądzie, wprowadził kaznodzieję. Był to człek szeroki, miał niskie czoło i krótki kark i zaprawdę nie wyglądał jak piastun pokoju.

Wszedł na małą katedrę, przerzucił kilka kartek w biblji, umieszczonej między dwoma płonącemi świecami, poczem groźnym, przenikliwym wzrokiem spojrzał w zebranych, pogłówni wyrobników i starsze kobiety.

Niewiele

Wzrok to był taki, iż biedny Emanuel Quint zadrżał. Nagle zdało mu się, że nosi na sobie brzemię win, że jest grzesznikiem, zasługującym na śmierć. Gdy pierwsze słowa kaznodzieji huczały w mrocznej sali jak pierwsze odgłosy nadciągającej burzy, we wnętrzu głupca toczyło się rozpaczliwe zmaganie, brakowało, a byłby podskoczył i uciekł, jakby smagany przez piekielne moce; nagle bowiem serce jego ścisnęła myśl o tern, co ośmielił się ostatniemi czasy czynić. Jakby nagła, wszystko oświetlająca błyskawica przeszyła najtajniejsze jego myśli, naświetliła jego próżność i czelność i dufność w sobie ; słyszał oto straszne słowa :

* — Już siekiera dotyka korzeni drzew. Drzewo,

nie rodzące dobrych owoców, zostanie ścięte i rzucone w płomień!

Biedny, rudy, blady człek patrzał z wybałuszonemi oczyma; niezmienieni przerażeniem przejęty siedział na ławie, a usta jego, okolone żółtawą bródką, były otwarte. W myślach uderzał się o pierś, pochylał się dziesięciokroć o ziemię, iż sperlone potem czoło jego dotykało podłogi; był skruszony i gotów poddać się każdej, choćby najstraszniejszej, karze boskiej.

Brat Hilary nie wygłaszał kazań jak uczeni w piśmie. Podobnie jak słowa Jana Chrzciciela były grzmotem, błyskawicą, biczami ognistemi, tak i głos jego brzmiał siłą karną, iż każdy w głębi swego osierdzia zadrzeć musiał. Nietylko uprawiał misję pierwszego Jana, lecz również przepojony był strasznem, niepokój ącem obrazowaniem drugiego Jana, owemi okrop-nemi, strasznemi tworami wyobraźni, zawartemi w księdze Objawienia.

Gdy skarcił i potępił kupców, zachowujących się jak książęta, książąt, wynajdujących wciąż nowe narzędzia wojny i mordu, zawołał:

— Jestem głosem, wołającym na puszczy. Atoli powiadam wam: zarówno ja, jak i niejeden prawy chrześcijanin słyszeliśmy nocą pod gwiazdami również i inny głos: padła wieża Babel! padła!

I przyciskając powieki, by nie dojrzeć widziadeł, powodujących te jego okrzyki strachu, bólu, ostrzeżenia, wołał:

— Biada, biada, biada! Widzę uwolnione z więzów anioły! Widzę, jak szumią ich skrzydła, gdy suną w świat z mieczami pomsty! Opadają na poszczególne

części świata, rozbijają Amerykę, topią trzecią część ludzkości we krwi! Spadają na Azję i mordują trzecią część wszystkiego, co żywe! Rozbijają Europę, Au-stralję, Afrykę, duszą, rozkrawują, depczą rozżarzo-nemi nogami wrogów Tego, który był, jest i będzie. Słońce zaciemnia się; gwiazdy spadają z nieba na trawioną strasznym ogniem ziemię. Morze jest pełne krwi. Ryby i wszelkie kreatury w morzu udusiły się we krwi. I oto morze wznosi się i wyrzuca, wyrzuca, wyrzuca trupy. Wyrzuca wszystkie te ofiary, które pochłonęło od początku czasu po tę chwilę sądu ostatecznego.. .

W tym duchu i ten sposób opisywał w dalszym ciągu upadek wielkiego Babel. Izbę szkolną przebiegały ognie; czuć było siarkę w powietrzu. Biedne, skulone ludziska wsłuchiwały się z drżeniem w sercu. Pomarszczone, wychudziałe, kościste ich twarze skierowane były w mówiącego, a oczy ich ssały pożądliwie straszne słowa. Usta ich były rozdziawione z rozkoszy i przerażenia zarazem. Dawało się słyszeć rzężenie i jęki boleściwe. Słyszeli o koronach, któremi ozdobionych było siedem bydląt : wąchali parę i fetor żrącego ognia, zionącego z przepaścisty cli paszcz. Ziemia pod nimi drżała pod wpływem wciąż odnowa powtarzających się huków trąb. Końca temu nie było; znikąd zbawienie; nigdzie schron dla grzesznika.

Zasię piętrzyły się góry trupów, powstały cli z dżumy, ognia, miecza. Kruki i wilki i sępy ginęły. Wszędy padlina. Czuć było duszne, trujące wyziewy rozkładu. Lecz w pośrodku tych okropności potopowych usłyszał nagle Emanuel Quint w swej duszy coś, jakby jasny, srebrny głos dzwonka. Z początku cicho zadzwonił, potem głośniej zabrzmiał, jakby zagadkowy dźwięk fujarki pastuszej... Natychmiast

cala jego istota odpowiedziała zachwyconym wstrząsem . . .

I oto dzika, porosła gęstym włosem głowa kazno-dzieji, z nabrzmiałą żyłą na czole, hucząca między dwoma świecami — nie miała więcej władzy nad nim. Również i kaznodzieja przypomniał sobie, iż rola dość już jest przeorana, iż należy rzucić w nią nasienie. Ogień oczyszczający wysuszył do syta języki, łaknące kropli żywej wody, orzeźwiającego napoju z głębokich studzien. Tedy przeszedł w swym wykładzie do tych wybrańców, którzy zaznać mają pewnego, niezmąconego pokoju, którym w udziele przypaść ma miejsce wiecznej radości, Syon święty.

Mówił o ziarnku gorczycznem wiary, które wyrośnie w drzewo, ocieniające świat cały. Emanuel począł nasłuchiwać. . . Mówił o różowej krwi Jagnięcia, która wierzącego oczyszcza z wszelakiej plamy grzechu : staje się śnieżno biały, iż żadnej skazy na nim znaleźć nie można. W miejsce starego Babel zbudował pełen szczęśliwości Syon i zawołał w zachwycie:

— Szczęśliw i błogosławiony, kto uczestniczy w zmartwychwstaniu! Kto przezwycięży się, ten wszystko odziedziczy!

I gdyby niebiański budowniczy począł przed drżącemi duszami wznosić święte miasto z jaspisu. Ukazał przed nimi bramy i fundamenta. Złotą sztabą mierzył powierzchnię Jeruzalem. Budował domy ze złota, fundamenta z jaspisu, szafiru, szmaragdu. Wymieniał topazy, chryzolity, sardysy, sardonyksy, hiacynty, gromadził słowa, których słuchacze jego nie rozumieli, które jednak upajały ich blaskiem swym. Zakończył modlitwą o pokorę i pokutę i niezachwianą wiarę, by gmina pod wezwaniem Jagnięcia, będącego jedyną jaśnią ziemskiego Syonu, przeżyła tysiąclecie wśród niewypowiedzianych rozkoszy. . .

Gdy tłum maluczkich ustąpił, podszedł w sieni Emanuel do kaznodzieji i powiedział cicho :

— Co mam uczynić, by być zbawiony?

Brat Hilary ujął swą twardą dłonią zwisającą prawicę pytającego i pociągnął go przez trzeszczące schody w mały pokój gościnny, ofiarowany mu na nocleg przez nauczyciela. Widocznie poczciwemu siewcy wiary postać Emanuela bardziej się spodobała niż dnia poprzedniego zaprzysięgłemu zastępcy Chrystusowej wiary; bowiem nauczyciel i żona jego czekali przez czas dłuższy napróżno przy schludnie zastawionym stole, zaś poprzez drewniany sufit dolatywały do jadalni głosy ożywionej rozmowy obu mężczyzn.

Gdy wreszcie brat Hilary zjawił się, można było zauważyć, że w życiu jego zaszło coś nieoczekiwanego. By! roztargniony, jadł mechanicznie. Po kolacji zasiadł na kanapie, pokrytej kapą, misternie szydełkową robotą przez panią nauczycielkę haczkowaną i czyścił sobie, w wielkiem zamyśleniu, zęby cienkim kawTałkiem drzewu ; maniery bowiem jego były wrcale proste i rubaszne.

Natomiast nauczyciel łaknął wciąż rozmów o Bogu, królestwie niebiańskiem i jego radościach. Otyła jego żona, mająca wygląd orjentalny, zmysłów}', skrzywiła usta, gdy z biblją wr ręku nakazał jej przyspieszyć wysprzątanie stołu, bowiem nasyciwszy głód fizyczny, zapragnął pokarmu duchowego.

Nagle brat Hilary odezwał się:

— Miałem tam na górze, w pokoju gościnnym, człowieka, którego obraz wciąż jeszcze tkwi przed

moją duszą. Nie znałem go; lecz on mnie znał. Słyszał niejednokrotnie, gdy o mnie mówiono... nie wiem, gdzie i kiedy. . . w pobożnych ulotkach czytał niejedno o mnie. . . nie wiem w których.. . Zna biblję, zaś w pierwszej chwili miałem wrażenie, że wogóle nie umie czytać. Ukrywa on przede mną swe nazwisko. Nie wiem, dlaczego. . . Może jest za jakieś przestępstwo karany, może siedział już w więzieniu... Niebo raduje się więcej jednym pokutującym grzesznikiem, niż dziewięćdziesięcioma dziewięciu sprawiedliwymi. Ale wyznać muszę, że istota jego tchnie prostotą i niewinnością. W tym człowieku tkwi naiwna a zdecydowana wiara. Na jego widok, nie wiem dlaczego, przypomniały mi się słowa: Zaprawdę, wziął na się nasze boleści i przejął nasze choroby, myśmy go jednak uważali za umęczonego i trapionego. Wygląda, jakby był chory. Czerwone plamy na jego policzkach wskazują na trawiące go suchoty. Lecz jest taki młody, iż męki jego chyba nie są takie wielkie, by rozwidniły oczy jego i dały mu wgląd w boleści-i utrapienia świata. Zadziwiające, z jaką ostrożnością a wiedzą zarazem ręka się jego wszystkiego ima! Nie rozumiem tego. Nie pojmuję tego. Taka miłość i takie miłosierdzie tkwi w tym człowieku, którego wynędzniałe ciało prześwieca przez dziury w nędznem ubraniu, iż mnie to rozbraja i wzrusza. Promieniuje zeń taki bezmiar miłosierdzia, iż z całą swą miłością wydaję się sobie jakby okrutnik. Wystąpił przeciw temu miejscu w Objawieniu, którego użyłem w swem kazaniu, gdy grzeszny świat w obecności świętych aniołów i Jagnięcia nękany jest ogniem i mieczem. Powiedział, że to nie jest z ducha Jagnięcia. Mówił tak, jakby wiedział to na pewne, zaś ja,któremu zdaje się, iż opancerzony jestem słowami

IMj

boskiemi nie znajdowałem słów odpowiedzi. Oświadczył, iż jest to nieszczęsne nieporozumienie, zrodzone z zaślepienia i nienawiści, której nawet wiekuistej miłości Zbawiciela nie udało się wytrzebić z dusz jego uczniów.

Nauczyciel był przerażony. Myśl, iż można podnosić wątpliwości wobec nietykalnych słów Pisma, wobec najmniejszej literki Słowa, wydała się mu niesłychaną. Nie krył też swego przerażenia.

— Zbawiciel, Zbawiciel, i wciąż Zbawiciel — odpowiedział brat -— na to nic nie można odrzec, jeśli u kogoś niedwuznacznie się stwierdzi, że się całkowicie skrył u piersi Jagnięcia. Jezus, Jezus, i wciąż Jezus. Czego innego ten człek nie zna. A Jezus powiedział też: litera zabija, duch ożywia. Śladem Jezusa kroczymy. W jaki sposób przyjdzie, kto to wiedzieć może? Czy dziś, czy jutro, czy dopiero za dwanaście tysięcy lat, kto może powiedzieć? Złożyłem obie ręce na głowę tego czystego i dobrego człeka, błogosławiłem mu i myślałem o słowach Zbawiciela, który rzekł: Coście uczynili dla jednego z moich naj nikłej szych braci, to uczyniliście dla mnie.

I coraz głębiej myśli swe rozsuwając, prawił dalej :

Tak,

— Co z tych słów wynika? Czyż nie wzywają one do wiecznej ostrożności? Boć, jeśli wobec kogo będę ostry, kto mi powie, czy to nie był sam Pan Jezus? Kto mi powie, czy może sam Zbawiciel nie był w tym człowieku? Czyż nie jest to w Jego władzy, odnowa rozpocząć drogę ludzkiej małości i ludzkiej biedy? Czyż nie może tego eodzień, co godzinę czynić? Drogi bracie w Chrystusie, wiem, co mówię: ten młodzieniec może jest Zbawicielem we własnej osobie! pod pewnym względem jest nim z pewnością!

Późno w noc mówili tak o biednym Emanuelu .

Następnego ranka, gdy światło wschodzącego-słońca bladą i zimną poświatą napełniło obszerną,, żyzną dolinę, zaś źródło tego światła było jeszcze niewidoczne, szedł brat Hilary Schwarz przez pola. Gdy wkroczył na drogę polną, spotkał ośmnastoletniego pisarczyka, pracującego na dworze u ludzi, będących wierzącymi chrześcijanami. U ludzi tych, których siostrzeńcem, a zarazem przybranem dzieckiem był onże pisarczyk, kaznodzieja wędrowny niejednokrotnie już zaznał schronienia i ugoszczenia.

Zoczywszy młodego, wątłego chłopaka, kroczącego samotnie w magicznem świetle przedświtu, przypomniał sobie, że przybrani rodzice chłopca, zatroskani o jego zbawienie duszy, uprosili go o radę i pomoc. Podszedł więc do bladego i pięknego młodziana, który na jego widok zdjął czapkę z głowy; powitał go uprzejmie, uważając pozorną przypadkowość tego spotkania, za zrządzenie nieba.

Okazało się, że obaj zmierzają w jednaką stronę, toteż poszli razem. Kroczyli miarowym chodem piechurów i wkrótce dostali się w szeroką, porosłą trawą aleję wiśniową, w przejrzyste sklepienie kwiatów, z którego zrozlegały się radosne, niezmordowane śpiewy skowronków.

— Co za przyczyna — zapytał brat Hilary młodzieńca — że pan o tak wczesnej godzinie jest na nogach, panie Kurcie?

Kurt, noszący nazwisko Simon, pokraśniał odpowiadając.

— Był pan podczas mego wczorajszego kazania? — Tak!

Pisarczyka groźne obrazy sądu ostatecznego*

ii końca świata tak dalece przeraziły, iż pozbawiły go snu.

W rozmaity sposób starał się brat Hilary posiąść .zaufanie tej zamkniętej duszy młodzieńczej, której dziwaczność trapiła jego przyjaciół. Lecz chociaż zadawał sobie wiele trudu, chłopak pozostał skryty i trudno było go przejrzeć.

— Ciotka panu przed kilku dniami podarowała .Nowy Testament?

— Tak.

— Czytał go pan?

— Czytałem.

— Czy nigdy pan nie pomyślał, by swe tajemne bóle i utrapienia powierzyć temu, który zna wszystkie nasze utrapienia i bóle, i który z miłości ku nam, byśmy zbyli się wszelkich grzechów, przelał swą krew na krzyżu?

Kurt Simon milczał. Czynił to wszak często w tajemnych chwilach modłów, lecz burze, szalejące w jego “wnętrzu, nigdy się nie uspakajały na skutek modlitwy.

Hilary był przekonany, że brak wiary jest główną • przyczyną niepokój u,trapiącego młodzieńca ; nie rozumiał, iż może nadmiar wiary i nazbyt wrażliwe sumienie powołuje wszystkie przejawy sprzeczności i przekorności ■u chłopaka Toteż jako pilny ogrodnik starał się wTciąż wT duszy jego posiać ziarno wTiary. Lecz wrażliwa dusza dziwnego młodzieńca odpierała z całą ostrością próby brata Hilarego pośredniczenia między swą istotą a Bogiem; wszystkie rady i wskazówki, jakich mu kaznodzieja udzielał, raczej go obrażały niż pociągały.

Przykłady wysłuchania modłów, cytowrane mu przez duchownego, małostkowe dowody małostkowych -cudów, wydawały mu się śmieszne: ten modlił się o dwa-

dzieścia marek, tamten o nową podszewkę do surduta lub o coś podobnego. . . Natomiast w wyobraźni jego tkwił nadmiar lekko palnego materjału, który z; największą łatwością wybuchał niweczącym ogniem. Toteż na szczęście brat Hilary pod wpływem spotkania z łagodnym Emanuelem a też i pod urokiem rzeźkości wiosennego poranka, nie zapalił czarnych pochodni swych okrutnych wizyj nad przepaścią, nad której brzegiem chłopak się znajdował.

Gdy doszli do końca aleji wiśniowej stanęli wędrowcy wobec pierwszych, ciepłych promieni słońca. Wyszli na mały wzgórek, by ujrzeć wynurzanie się wspaniałej gwiazdy nad daleki przestwór ziemski.

Wtem ujrzeli obok olbrzymiego stogu siana, po części porozrzucanego i skąpanego w jaskrawem świetle słonecznem, klęczącego • człowieka. Jakby w stanie somnambulicznym, jakby w zachwyceniu, spozierał klęczący wprost w słońce.

Przystanęli i nie poruszali się.

Z oddali syreny fabryczne zwoływały robotników; drut przewodu telegraficznego wydawał ciche brzęczenie; lecz gdy się spoglądało na człeka, klęczącego w słońcu, miało się wrażenie, jakby się o tysiące lat uleciało w dal z. okresu pary i elektryczności. Nie miał zwierzchniej sukni na sobie. Spodnie, glinianej barwy, dokoła bioder przepasane rzemieniem, — oto wszystko, co miał na sobie. Ręce miał złożone na kolanach, jasna głowa była pochylona w tył. Jak płomienie opływały jego czoło, skronie, policzki i plecy czerwone włosy, jakby święte płomienie, spalające ofiarę. Wargi modlącego się były blade. Nagie ciało, o połysku peiłowej masy, było wątłe i przejrzyste, jakby pozbawione ciężaru i prześwietlone światłem.

Mimowoli odezwał się brat Hilary:

— O tym człowieku śniłem przez całą noc; zdaje mi się teraz, że już we śnie widziałem go dzisiejszej nocy klęczącego i modlącego się; widziałem go okiem mej duszy. ..

Słońce się zaledwo o piędź uniosło nad widnokrąg,, gdy Emanuel Quint — gdyż on to modlił się — obudził się z dziwacznej i chorobliwej ekstazy Nocował na stogu, bowiem poprzedniego wieczora odmówił przyjęcia kilku groszy, które mu brat Hilary chciał wręczyć, by miał gdzie przenocować. Napróżno pukał do drzwi oberży miejscowej i prosił o nocleg: było to oczywistem głupstwem, popełnionem przez tego głupca, podobnie jak kaprys nieprzyjmowania pieniędzy.

Przez chwilę spoczęło oko Emanuela Quinta na postaci brata Hilarego ; potem słaby a dobrotliwy uśmiech okrasił jego twarz: poznał kaznodzieję.

Młody pisarczyk z wyrazem zdumienia spozierał to w swego towarzysza to na Emanuela, który podniósł się i ujął rękami zgrzebną koszulę, leżącą opodal, poczerń z śmiesznemi ruchami, chowając na chwilkę głowę w płótno, naciągnął koszulę na ramiona i plecy.

Brat Hilary i Emanuel podali sobie ręce. Nie rzekli ani słowa. Emanuel, drżący z zimna, dołączył się do nich i w milczeniu samotrzeć poszli drogą

Młody wieśniak zauważył, że w głosie brata Hilarego, skoro wreszcie począł mówić, drżało głębokie wzruszenie; również i on sam był dziwnie jakoś przejęty od chwili pojawienia się obcego, a zwłaszcza od pierwszego słowa jego, wypowiedzianego spokojnym, dźwięcznym głosem.

— Długo myślałem o tern, cośmy wczoraj ze sobą mówili — rzekł brat — mało też spałem, a w półśnie widziałem cię. Radbym wiedzieć, bracie mój, kim jesteś!

— Jestem człowiekiem -—- tchnął głupiec raczej w powietrze, niźli wyraził głosem.

— Dlaczego do mnie przyszedłeś, jeśli nie jestem godzien twego zaufania?

Emanuel zamilkł; przystanął w środku pola, w wietrze porannym i wśród śpiewów ptaszęcych; spojrzał w twarz brata, a w spojrzeniu tern była i miłość i wyrzut —• pochylił się nad jego ręką i ucałował ją.

— Mógłbym ci powiedzieć, kim jestem — rzekł, gdy ruszyli dalej w drogę — lecz cóż na tern zależy? Czem jest nazwisko? A zwiaszcza moje, którego nikt bez pogardy nie wymawiał? Pocóż je wymieniać? Jeśli je podnoszę z warstwy brudu, który je pokrywa, podnoszę ostatnie ogniwo łańcucha nędzy, bólu, poniżenia; więc musiałbym cały łańcuch podnosić. A tego nie chcę! Nie chcę bowiem skarżyć się! Nie chcę bowiem przed żadnym człowiekiem wysypać własnych umartwień. Wolno mi to uczynić jedynie wobec tego, który jest we mnie.

•— A kto jest wr tobie? — pytał Hilary.

— Dałby Bóg, by ten, który chce wr nas zamieszkać, był we mnie.

Jakby klamra objęły te słowa głowę młodego elewa, kroczącego nieco w tyle i patrzącego na powolny chód nagich, poranionych i okurzonych nóg nędzarza i na ciężkie kroki wędrownego kaznodzieji. Niewidoczna, a przecież szczelna ściana poczęła go coraz bardziej dzielić od rzeczywistości. Świat był dziwmy i jakby odmieniony. Zdało mu się, jakby czas znikł lub jakby

teraźniejszość stała się przeszłością albo też zamierzchłe czasy obecnemi. Jakby tysiąc lat było dniem tylko.

Walka rzeczywistości, otaczającej go, przeżywanej dziś i wczoraj wśród fantastycznych wyobrażeń,, wzmogła się w nim i stała męką. W ręku ściskał niewielką książkę biblijną, otrzymaną od przyrodnie] matki, zatroskanej o jego zbawienie duszy i miał wrażenie, jakoby przed nim kroczyły dwie postaci z tej książki. Ba, wszak i on sam jest jakby postacią z świętych dziejów^, zaprzątających umysł jego od wielu tygodni... Lecz powiedział sobie: jestem chory i nie poddam się tej złudzie. Przypomniał sobie ojca i matkę i pomyślał, czy też uda się im rozbić fantastyczną chmurę, która go unosiła i wT której był zamknięty. Sam nie widział możliwości dokonania tego. Władała nim to rozkosz, to strach. Chciał swym rodzicom, nic z tego, co przeżywał, nie przeczuwającym, zawTołać poprzez pagórki: Patrzcie, oto Zbawiciel kroczy prze-demną! Spójrzcie na syna, którego spłodziliście, który wam przysporzył wiele trosk i boleści, oto kroczy on teraz śladami Zbawiciela! Lecz wkrótce zapragnął zawołać: Ratujcie się przed grozą nicości!

A może Jezus Chrystus, syn wszechmogącego Boga, naprawdę znowu zmartwychwstał! Dlaczego właściwie skowronki dziś tak głośno śpiewają? Dlaczego szybują dziś tak prędko w przestworzu? Czy brat Hilary wie, kto obok niego kroczy?

Hilary wymień ł właśnie nazwisko Doroty Trudel, Szwajcarki, która krocząc śladem Jezusa doszła do tego stopnia doskonałości co Paweł i uzdrawiała chorych.

— Kobieta ta — rzekł brat — promieniuje wielką laską; niezliczona jest liczba tych, którym przywróciła zdrowie na ciele i duszy. W Mennedorf nad jeziorem

zurychskiem otworzyła zakład, w którym przyjmuje' się różnych chorych i opętanych przez djabła. Wiara, jej jest wielka; musi być wielka, boć jej modły mają niezwykłą siłę. Wprawdzie jeszcze nie wskrzesiła zmarłego z grobu, lecz przez modły i dotknięcie rąk uchroniła niejednego człowieka przed nagłym upadkiem w potępienie i śmierć. Sam widziałem wielu ślepcówr, którzy przejrzeli, opętanych chorobą świętego Wita, którym Dorota przywróciła spokojny, skromny, uduchowiony tryb życia.

Brat Hilary właśnie był w drodze do chorego. Sądził, że należy być ostrożnym i mieć się na baczności przed kłótliwemi i szukające mi zwady dziećmi świata. Również i Dorota Trudel często ścierała się z lekarzami, z ich szatańską wiedzą i z władzami ziemskiemi. Lecz wszelkie prześladowania czyniły ją weselszą i pogodniejszą w Panu; bowiem jest obowiązkiem każdego chrześcijanina znosić prześladowania wedle pierwowzoru Zbawiciela i jego apostołów. On też wyzwolił się z obaw wszelakich i gotów jest na wszystko.

Począł znowu się gorączkować i występować przeciw klątwie świata, lecz blady jego towarzysz pozostał spokojny i pogodny. Rzekł:

— Nie umiem nienawidzieć...

Począł wybadywać brata Hilarego — a czynił to spokojnie, a przytem z widoczną wnętrzną namiętnością —■ czy ten znajduje się na dobrej drodze, kto spodziewa się dokonać czynów takich, jakie czynił Paweł, czy wolno — zdradziecki rumieniec pokrył przy tych słowach twarz głupca — życzyć sobie takiej siły, by stać się budzicielem zmarłych w imię Chrystusa.

— Ja mam ciebie pouczać? Pouczaj ty mnie! — rzekł brat Hilary, do głębi wstrząśnięty.

Usiedli na miedzy, pod starym, samotnie sterczącym dębem, wśród żółtych kwiatów polnych, mając przed sobą młode pole uprawne, na którem rosły niebieskawe źdźbła.

Emanuel Quint był widocznie wielce poruszony ^słowami brata. Po twarzy jego przebiegały znowu lekkie drżenia.

Z bolesnem napięciem śledził Kurt Simon obu mężów. Przez chwilę przemknęło mu po głowie, czy też gra obu nie jest ukartowana gwoli nawrócenia go czy też sprowadzenia z bezdroży, w które się rzekomo -dostał. Ale natychmiast myśl tę odtrącił.

Wreszcie, by otrząść się z wrażenia cudowności, wyznał sobie, że ten brat zakonny i ten nędzarz mówili o rzeczach, będących codziennym przedmiotem rozmówr w pewnych kołach ,,ludzi cichych/‘ Tembardziej, że teraz Hilary otworzył potężną, czarną torbę skórzaną, którą stale nosił na wyszarzałym płaszczu, na szerokim rzemieniu uwiązaną, i wyjął z niej flaszę wina, pół bochenka chleba i malutką czarkę masła. Słońce, obecnie już mocno świecące, oświetlało brunatne wnętrze torby, w której młody pisarczyk ujrzał pięknie warstwami poukładane pobożne książeczki. Widocznie braciszek je sprzedawał lub też rozdarowywał dzieciom: młody elew otrzeźwiał.. .

Również i rozpościerające się wokół piękno poranka wiosennego poczęło oddziaływać na trzech, tak różniących się zewnętrznie wędrowców, docierało do ich dusz i przykuwało ku sobie. Oparty o soczystą trawę spoczywał rudy Emanuel w poświacie słonecznej i nie było wiadomem, czy rosnący zachwyt na jego twarzy powodowany był wewnętrznemi czy też ze-wnętrznemi widzeniami. Podpierając się lewą ręką,

miał prawicę, również obsianą piegami, skrzywioną jakby w rurkę i młody elew ujrzał, że wkrótce to osy, to pszczoły poczęły z beztroskliwą poufałością przełazić przez tę rurkę; Zaś brat Hilary udał się do źródła, oddalonego na odległość rzutu kamienia i włożył do wody flaszkę. Nad wierzbami unosiła się siwa, gęsto włosami pokryta głowa, przypominająca raczej starego bojownika z czasów Lutra, niż sługę Słowa Bożego i zwiastuna królestwa pokoju. Obok pozostałych pod dębem leżał szeroki, deszczem, śniegiem i gradem spłukany ziemisty kapelusz, pod nim kij wędrowny, a obok torba, oparta o poskręcane cudacznie korzenie pniaka.

Kurt Simon nie odważył się, odkąd obcy przybył, rzec ani słowa. Obecnie usłyszał swój głos. Powiedział bowiem, że poranek jest cudowny. Głupiec spojrzał nań.

— Tak — odparł — poranek jest piękny, lecz dzień, który nie będzie miał wieczora, będzie jeszcze piękniejszy. . .

Elew zarumienił się.

— To, co tu widzimy — ciągnął dalej Emanuel, a w głosie jego odbrzmiewała wewnętrzna radość — stanowi tylko tyle, ile obecnie znieść możemy. Jest to tysiąckroć umniejszony odblask tego, co kiedyś będzie. Zaś w tym odblasku jest tyle tylko, ile zawiera się w relacji posłańca. Słowo, ba, zaledwo dźwięk jeden z tej relacji.. .

— Jakże to będzie, jakże to będzie, jeśli wkroczę w kraj szczęśliwości — radował się Kurt Simon w myślach.

Pobliże głupca wywoływało w tym młodzieńcu uczucie nadmiernej nadzieji i pewności. Postanowił w danej chwili wysypać przed tym człowiekiem całą

treść swej zamkniętej duszy, jej męki i lęki. Nie wiele brakowało, a byłby wyciągnął notesik, zawierający wiersze, i byłby je odczytał Emanuelowi. W tych wierszach dusza jego łkała, żaliła się i oskarżała; prawił o przezwyciężeniu i ucieczce z świata, wnoszącego w gorące, miłością przepojone serce jego jeno chłód i obo ętność. W tych wierszach nabrzmiewała tęsknota jego za czystszemi sferami:    gdzie wszystko mi

łośnie się obejmuje, a wszechświat przenika tylko jedna, najwyższa wola/' Zasię krewni jego widzieli w tych słowach tylko niezdarne, przesadne wynurzenia chorej duszy. ..

Nagle pogłaskał Quint jego rękę; zdało się, że odgaduje to, co Kurtem Simonem włada.

— Moje jarzmo jest łagodne; moje brzemię jest lekkie! Oto jest radosna nowina — rzekł tonem pewności, nadzieji i radości, a głos jego nie stracił melodyjnego spokoju.

Powróciwszy od źródła, przykląkł brat Hilary na trawie. Za jego przykładem poszedł Quint i Kurt. Złożyli ręce i modlili się: Przyjdź, Chryste Panie, bądź gościem naszym i błogosław temu, coś nam użyczył. ..

Jedząc rozprawiali, że sakrament Wieczerzy ma znaczenie codziennej czynności, a nie tylko dalekiego wspomnienia. Boć nawet krótka ta modlitwa wskazuje na to. Każda uczta, o ile w niej nie uczestniczy Chrystus Pan, ma zwierzęcy charakter. Zaś gdy w niej uczestniczy, staje się świętą czynnością; wówczas spożywa się chleb i wino niebiańskie.

Zatem spożywali zaprawdę niebiański chleb i niebiańskie wino z takiem rozpromienieniem, z jakiem już dnia poprzedniego Quint i bracia Schärft spożywali dary Boże. Jeno że dziś w świetle poranku wiosennego,

w czcigodnym poszumie i w cieniu rozpostartego listowia dębowego nastrój był głębszy, niż w ciemnej nocy i w chatce braci.

Czyż znalazłby się ktoś, ktoby zadecydował, czy ci trzej ludzie myślami i czynami swymi grzeszyli, stroniąc od kościoła, którego dzwony w oddali właśnie odbrzmiewać poczynały? Czy grzeszyli tern, że z dziecięcej miłości ku Jezusowi i z prostaczej gorliwości w wierze przedsiębrali czyny, zakazane przez kościół? Oto trójką owładnęła czysta, pokorna radość, unosząca tych ludzi ponad wszystko, co przyziemne. Złączyły ich słowa Pana: Jeśli dwóch lub trzech łączy się w mojem imieniu, jestem wśród nich obecny. Nie wątpili w te słowa i na myśl im nie przychodziło wcale, tłumaczyć je inak jak dosłownie. Nie wierzyli, iżby Zbawiciel, by się dostać do swych zabłąkanych owieczek, musiał odbyć drogę przez kazalnicę, przez usta biskupa, pastora lub też egzaminowanego uczonego spraw boskich.

Byli zgodni, a to poczucie zgody było zarazem uczuciem ciepła i jedności. Miłość w ich sercach była wyzwolona, miłość ku niewidocznemu a wszechobecnemu, który ich łączył. Baśń wiosenna, otaczająca ich z wszech stron, wnikająca w ich dusze z poszumem wiatru, brzęczeniem owadów, zapachem kwiatów, jaśnią barw różnorakich, łączyła się z czarownym urokiem świętej legendy o Jezusie, synu Dziewicy i synu Boga; tajemnica Jego narodzenia, ziemskiej wędrówki, cierpienia, śmierci, zmartwychwstania, Jego świętej oddali i wszechobecności, budziła w tych trzech ludziach mistyczne szczęście.

,,Chwila, a mnie nie ujrzycie, zasię chwila, a ujrzycie mnie “ Niemal w dwa tysiące lat po narodzeniu

Chrystusa brzmiały te słowa, jakby Jezus je do nich wprost powiedział i jakby nie były wzięte z prastarych ksiąg.

Rozmawiali o chrzcie, zaś przy tej sposobności brat Hilary Schwarz dał się poznać jako zwolennik pewnej sekty; dowodził on na podstawie Pisma świętego, że chrzest dzieci jest raczej kościelnem nadużyciem, niźli czynem z ducha Zbawiciela Utrzymywał, że tylko dorośli ludzie mogą po dokładnem zbadaniu swej istoty, z własnego postanowienia dochodząc do pokory i pokuty, uczestniczyć w sakramentach. Rozwijał swe poglądy z wielką wnikliwością i dawał do poznania, iż ten, kto nie odbył prawdziwego chrztu, nie zatrzasnął za sobą szczelnie bramy, wiodącej do pogaństwa.

Gdy zjedli i wypili, podnieśli się i pozostawili okruszynki ziębom i trznadlom. Słowa duchownego o chrzcie na nowo poruszyły duszę Quinta, jak również i młodego Kurta. Po drodze począł głupiec spowiadać się przed zwolennikiem powtórnego chrztu. Prosił Hilarego, by bez litości go osądził, i gdy mu wyzna swe samowolne czyny i ich pełne próżności motywy, powiedział mu, czy może zaznać wybaczenia i jaką drogą ma dojść do skruchy, by się stać godnym chrztu.

— Ośmieliłem się — mówił Quint — jako grzesznik kazać przed grzesznikami. Jako człek pogardzony specjalnie ujęty byłem słowami Pisma świętego, w których Zbawiciel głosi: kto wierzy, czynić będzie cuda. By mych wrogów pokorą ukorzyć, chciałem czynić cuda. Odkąd pamięć moja sięga, imałem się tej myśli. Latami całemi szedłem, zamknięty w sobie i śniłem o tern, iż jestem cudotwórczym królem i bogiem. Uwielbiałem siebie samego jakby bóstwo. Nie zależało mi zaprawdę na tem, by sparaliżowanych uczynić ruchomymi, ślepców widzącymi, bolejących pozbawionymi boleści; chciałem, by wszyscy wokół, wielcy i maluczcy, mnie podziwiali i ubóstwiali.

Hilary przerwał. Jak gdyby Duch weń wstąpił, rzekł podniesionym głosem:

— Dosyć. Któż jest godzien łaski chrzczenia swego bliźniego? Ochrzcij ty mnie! Bowiem liczba mych grzechów i przypadłości jest wielka. . .

Mówili tak przez czas pewien, zasię jeden pożądał chrztu od drugiego, a żaden nie uważał się za godnego łaski, by chrzcić swego bliźniego.

Młody elew pomyślał sobie: nie chcę być ochrzczony. Dusza jego poczynała się zwolna wyłączać poza nawias sporu. Ujrzał nagle brata zakonnego i tegoż towarzysza w trzeźwem świetle codzienności. Wydali mu się dziwni i cudaczni ; gdy do niedawna uczu-wał obecność Boga, to teraz wszystko, co boskie, prysło, ba nawet w ostatnich chwilach wydało mu się zachowanie obu mężów wprost śmieszne.

Toteż by nie postradać tego, co mu się mimo wszystko w tem dziwnem spotkaniu i przeżyciach poranka cennem wydało, pożegnał się najspieszniej i ruszywszy w poprzek przez pola, opuścił obu mężów. Zaś nie wolno przemilczeć, że spozierając często na obu wędrowców, malejących coraz bardziej w miarę, jak się od nich oddalał, miał w myśli słowo: obskuranci.

Płynął potok, pełen czystej, chłodnej wody, płynął polami, to odzwierciedlając w sobie niebo, to zasłonięty kępami krzewów i drzew. W jednym z takich gajów, porosłym wielobarwną kwietną murawą, zdjął Quint

swe ubranie, zaś brat Hilary klęczał nad brzegiem po-toka i modlił się. Z wysokich gałęzi starej brzozy dolatywał gruchot dzikich gołębi.    '

Gaj był pełen ptactwa, przelatującego z gałęzi na gałąź. Gdy białe ciało biednego Quinta w całej swej nagości poruszało się na kwietnej niwie, zdało się, jakby ożył obraz z dni niewinnych ludzkości, z ogrodu Eden.

Gdy Emanuel gorącemi nogami wstąpił w zimną, wodę, ujrzał małe rybki, pierzchające w głąb rzeki z szybkością myśli; potem ujrzał w wodzie siebie samego.

Zarówno chrzczony jak i chrzciciel uczuwali w tej chwili najwznioślejszą rozkosz. Oczywista, popełniali tu rzecz niesłychaną, zdrożną, blasfemję, którą ustawa srodze karze! Ale jeśli się zważy, jak bardzo Jezus miłował biednych w duchu, jeśli tylko serca ich były czyste, zastosuje się i do tych ludzi wiele względności. Bowiem zamiary ich były czyste. Łkali, głęboko przejęci: chrzczony był niemal nieprzytomny z zachwytu. Oczywista, błądzili. Królestwo boże, ziszczone przez wielki i potężny, acz rozdwojony kościół chrześcijański, uważali w swem zaślepieniu za Babel. Wierzyli w inne królestwo boże, sądzili, że je przeczuwają i pojmują. Dokoła był świat. On to był, zdaniem ich, wrogiem. Był on dla nich obcy, zaledwo ze słyszenia znali go; nie chcieli z nim mieć nic wspólnego; chcieli być jeno wyznawcami słów Jezusa i jego przyszłego królestwa na ziemi.

Tak tedy biedny syn wyrobnika, gdy uświęcona woda staczała mu się na czoło i barki i piersi, nie tylko zaznawał wstrząsu świętego obrzędu, lecz również i wielkiej ulgi: bowiem ciężar odpowiedzialności zwalał poczęści na brata Hilarego.

Zaś ten, bardziej jeszcze niż Emanuel przejęty, bowiem miał usposobienie namiętniejsze i łatwiej się zapalał, rzekł tylko grzmiącym głosem wpośród ciszy: — Czy wierzysz, że Jezus Chrystus jest synem

bożym ?

Zasię Emanuel rzekł tylko: — Tak.

Wtem para dzikich gołębi uniosła się z zielonego listowia brzozy i poszybowała nad chrzczonym.

Hilaremu zdało się, że jest gdyby Jan Chrzciciel. Zdało mu się, że niebo przed nim się rozwarło...

III.

stolarza uważał swój powtórny chrzest nie ja ko za potwierdzenie i spełnienie. Zachowanie brata Hilarego i jego słowa pożegnalne były tego rodzaju, iż Emanuel z pewnym lękiem wzdragał się przed wyciąganiem dalszych wniosków. Wkrótce po rozstaniu nie mógł z całą pewnością rozróżnić, czy we własnem wzburzeniu zdało mu się, jakoby niebo widział rozwarte i słyszał głosy niebiańskie, czy też brat Hilary to powiedział. ,,Oto mój ukochany syn, którego miłuję/' Tyle tylko, żadnych pozatem zewnętrznych przejawów cudowności nie było. Słowa te wypłynęły rzeczywiście z głębi duszy Hilarego Schwarza.

O tym człowieku słyszał głupiec już w dziesiątym roku swego życia, gdy odwiedzał, jak to jest w zwyczaju tamtejszych okolic, chaty bliższego i dalszego sąsiedztwa. Pełen głębokiego poszanowania dopatrywał się w nim prawdziwego sługi bożego. Był on dla niego autorytatywną postacią, aczkolwiek własna jego dusza tak dalece się usilniła, iż silna dusza brata zakonnego nie zdołałaby wcale przerwać i uszczuplić jego rozrostu i stanu. Pędzony boską pasją stawiał kroki bez celu; skierował się tylko ku pasmu gór, a nie w stronę wsi ojczystej. Miał wrażenie jakby dziecka, które jest przekonane, że na widnokręgu zderza się ziemia z niebem, że tam na skraju widnokręgu można wprost dostać się do nieba.

Dusza Emanuela była pełna miłości. Gdy się doń ktoś zbliżał, zauważał odrazu zmartwienie, ale też i piękno twarzy. Jeśli był to mężczyzna, dusza jego w cichości mawiała : ,,bracie/' Jeśli była to kobieta, mawiała: ,,siostro." Gdy się mijali, on i kobieta, lub on i mężczyzna, głos wewnętrzny w nim się odzywał: Znam cię, twe cierpienia, twe radości, znam cię, jak siebie samego, jak twój i swój los. Gdy się minęli, miał wrażenie jakby pożegnania i kochał jeszcze bardziej ludzi, z którymi się musiał rozstawać. Niejednokrotnie spotykając piękną kobietę mawiał: ,,Musisz samotnie iść i piękność twą wnosić tam, gdzie sama nie chcesz." Zasię, gdy był to mężczyzna, mawiał: „Twa kiepsko ukrywana tęsknota będzie błądziła; nie znajdziesz w swej samotności przyjaciela, któryby roztwarł przed tobą królestwo, zawarte w twej własnej piersi." Kochał wszystkich, najchętniej byłby wszystkich objął ramionami i przycisnął do serca, mimo iż niejednokrotnie z ich szaleńczych spojrzeń dojrzeć mógł nienawiść, pogardę, szyderstwo.

Wędrował przez dzień cały do zachodu s’ońca. Zanim się znowu ułożył do snu na stogu siana, modlił się zwrócony twarzą w zachodzące słońce, zaś rankiem we wschodzące Poczem znów począł wędrówkę. Żywił się wodą, którą wypijał z źródeł, wyciągnąwszy przed niemi swe ciało, żywił się korzeniami, które zbierał na polach, czasem świeżemi liśćmi sałaty. Czasem obdarowywały go kromką chleba i resztką kawy kobiety i dzieci, wracające od mężów i ojców z fabryk i warsztatów.

Mimo swe uduchowienie i marzycielski zachwyt zrozumiał Quint, że w jego wnętrzu na razie wszystko wre, że proces uspokojenia i wyklarowania jeszcze się

nie zaczął. Wyłaniały się z jego wnętrza jakieś śmiałe myśli, niewątpliwie będące wysłannikami piekielnego demona i mające go skusić do grzechu i zarozumiałości. Wąż był chytry. Wciąż zabiegał o to, by zapobiec powrotowi tego wypartego z świata człowieka do rajskiego stanu niewinności. Quint opancerzał się. Nie chciał dać się zwieść do skosztowania zgubnych owoców zakazanego drzewa. Idąc — i tu znów poczęła się chorobliwa gra w jego duszy — słyszał wnikliwy szept: — Pozdrawiam cię, Chrystusie, synu boży!

—-Nie jestem nim! — rzekł Emanuel.

Lecz nie mógł znaleźć spokoju.

— Pozdrawiam cię, Chrystusie, synu boży! — brzmiało wciąż odnowa — pozdrawiam cię, któryś przybył i zstąpił z tronu Ojca w nędzę i poniżenie. Pójdź swą drogą! Idź za swem posłannictwem! Nie lękaj się. Patrz, znamiona krwawe, znaki gwoździ na Twych rękach i nogach od onego czasu się nie zabliźni y. Uczuwasz od onego czasu żar wszelakich boleści. Stało się. Ojciec dla Ciebie nie obmyślił nowych boleści, o błogosławiony! Masz teraz być tylko dobrym pasterzem, masz zagrać na fujarce i sprowadzić trzody w ogrody, na pastwiska, w których płynie mleko i miód. Pozdrawiam cię, Chrystusie, synu boży!

— Nie jestem Chrystusem, synem bożym — rzekł Emanuel, zaś chciał dodać: jestem tylko człowiekiem. Lecz mimowoli powiedział:

— Jestem tylko synem człowieka.

Przeląkł się nagle; bowiem pomyślał, że również i Zbawiciel określił się tern mianem. Zatem szatan zastawił pułapkę również i tu, gdzie chciał wyminąć grzeszną myśl. Nie pozostawało więc nic innego, jak prędko i gorliwie odwoływać i wołać:

— Odstąp mnie! Idź precz! Nie mianuję się bowiem synem człowieczym.

Lecz idąc godzinami, przemyśliwał i zagłębiał tę sprawę, toteż wreszcie wydało mu się, że nie grzeszy przeciw nakazom Chrystusa, jeśli siebie określa mianem syna człowieczego. Narodziny Chrystusa, wszak zaprzeczyć nie podobna, miały zewnętrzne znamiona niskości pochodzenia, nawet wówczas, jeśli Józef, mąż matki Jego, nie był Jego ojcem. Jezus zatem, podobnie jak on sam, nie miał ojca; z tej racji poważył się Emanuel utajone boleści, które z powodu braku ojca znosił, porównać z cierpieniami Zbawiciela, znoszonemi na tern samem tle. Jakiż ból i wstyd i strach przejmować musiały Jezusa, gdy inne dzieci mówiły o swych ojcach i pytały Go o rodziciela, a On go wymienić nie mógł, jakaż żrąca męka trawić Go musiała, gdy podrastał, a brutalni i ordynarni ludzie z J ego otoczenia inaczej się wyrażali o swych matkach, a zgoła inaczej o J ego rodzicielce. . .

Emanuel przygryzł wargi. Setki razy wyłgał się wobec ludzi, gdy go pytali o ojca i matkę, rumieńcem wstydu się pokrywał. W oczach ludzi uchodził też za głupca. A czyż Chrystus, znający wszystkie utajone boleści duszy, nie uczynił podobnego doświadczenia? Czy pewnego dnia wobec podchwytliwych zapytań Fary-zejczyków nie wzniósł się dumnie z pod brzemienia hańby ku wyżynie ,,syna człowieczego“? I czyż nie było Jego zamiarem, ,gdy sobie to miano przydawał, raz na zawsze zetrzeć hańbę z czoła wszystkich tych, którzy narodzili się, a ojca swego nie znali?

Ouint był przekonany, że tak było, a nie inaczej, toteż postanowił w pełni zaufania objąć w spadku po Zbawicielu miano, które sobie przydał. On to jest,

a nie szatan — utwierdzał się •— który w tej chwili się mi objawił w mych myślach.

Mimowoli wyprostował się i począł raźniej, pewniej stąpać. Już w uszach mu nie dudniło ,,syn boży“ — lecz rozpościerało się w jego wnętrzu nieme a jasne poznanie, iż oto kroczy przez pola jako ,,syn człowieczy.“ Słyszał o królu i cesarzu, który w Berlinie, stolicy państwa, siedzi na tronie; ale w swej nowej godności uświadomił sobie Emanuel Quint, bękart — jakże często ojczym go tak przezywał! — że wobec Boga nie jest wcale niżej postawiony jak ten cesarz na tronie. Syn człowieczy jest panem świata!

Więc dojrzał, że brunatnawy gościniec rozwija się przed nim gdyby wzorzysta chusta. Jakby kobierzec pełen skarbów rozpościerała się ziemia z miastami, wieżami, rzekami, sadami w stronę gór, jako dziedzictwo i własność syna człowieczego. Nad nim rozpostarty był niebieski jedwab niebiańskiego namiotu. Płonące słońce było jego lampą. Skowronki śpiewały synowi człowieczemu. Owoce dojrzewały dla syna człowieczego. W gajach szumiały wiatry w hołdzie jego miano. Na dalekim świecie nikt nie był potężniejszy i wspanialszy, niźli ten, którego ptaki, wiatry, trawy i liście chóralnie witały: Niech będzie błogosławiony ten, który nadchodzi w imieniu Pana! Nic nie jest wznioślejsze nad syna człowieczego!

— Nie łaknę zaszczytów, jeno Tego, który mnie przysłał — usłyszał znowu głos wewnętrzny i nagle zamilkły niwy, lasy, wzgórza. Głupiec zrozumiał, że we wnętrzu jego zafalowały sprzeczności, iż fala światła stara się wyprzeć falę ciemności, fala ciemności falę światła. Walka ta toczyła się zupełnie niezależnie od jego woli. Była ona tak silna, iż Quint brał w

niej udział niejako jakby zdumiony i zaciekawiony widz.

— Nie, nie! Nie łaknę zaszczytów! Znowu byłem bliski opętania przez pokusy. Bóg, czy szatan mnie doświadcza? Czyż nie Bóg to, do którego się modlim: nie wódź nas na pokuszenie?

Odmówił modlitwę pańską, którą Jezus nas nauczył. Lecz natychmiast odwrócił się od tego, do kogo modlitwa ta była zwrócona, ku temu, który ją pierwszy wypowiedział i znowu w duchu, jak zwykle, szedł śladami Zbawiciela. Miłował Go. Biedny, lubo też pod tym względem szczęśliwy Quint miłował Jezusa miłością tak wielką, iż, ilekroć o Zbawicielu pomyślał, uczuwał ból w sercu — miłością, przewyższającą wszystko, co ziemskie.

Miłość jego Jezusowa była bezgraniczna. Nowy Testament, zawierający wieści o synu Marji, przechowywał stałe na piersi i miał wrażenie, jakby tam stale ręka jakaś droga koiła jego serce. Lecz ponadto on sam był książką, którą, podobnie jak Jan, niejako połknął. Mieszkała w nim, a on mieszkał w niej. Gdyby ta książka w nim nie bytowała, śmierć zajęłaby jej miejsce. Gdyby w nim nie tkwiła, deszcz kłółby go jakby szpilki, słońce spaliłoby go, niebo runęłoby nań gdyby skała. Zasię nie szkodził mu ziąb jesieni, ni mróz zimowy, ni spiekota lata, ni chłód nocy. Lecz niechętnie spoczywał. Gdy nie poruszał nogami, miał wrażenie, jakby przestwór między nim a przyjacielem, który przed nim przemierzył ziemię i niebo, zwiększał

się.

Dziecko, z płaczem biegnące w poszukiwaniu matki, którą z oczu straciło, nie żywi większej miłości w swej duszy, niźli ten próżniaczący czeladnik, łaknący widoku

Zbawiciela. Był gotów w Nim się zatracić. Toteż gdy uświadomił sobie znaczenie słów ,,Nie szukam zaszczytów“ — stał się natychmiast wielce pokorny i miał się za owieczkę w stadzie, a wcale nie za pasterza.

W tern, a nie innem znaczeniu chciał być następcą Zbawiciela. Lecz coraz bardziej miłość pobudzała go do zwiększenia wysiłku. Nie wystarczało mu znosić z pokorą cierpienia, zapragnął kroczyć za Pasterzem w ślad jego wędrówek po labiryncie świata, by niczego sobie nie oszczędzić z wszystkich Jego cierpień, by się stać doń podobniejszy, a temsamem i bliższy Mu.

— Spożywamy Twe ciało, pijemy Twą krew, jak nam przykazałeś -— zagłębiał się Quint w dalsze dociekania — czyż bowiem nie jest napisane: stać się mamy we wszystkiem takimi, jak Ty? Czyż Twa niezmierzona miłość nie przykazała nam, być takimi, jak Ty? Czyż nie tchnąłeś w nas tej błogiej nadzieji? Poszukujcie w Piśmie świętem! Tak, poszukujcie, poszukujcie!

Wyciągnął swą książeczkę i przerzucał w niej kartki. Jasnem jest, iż to, co ma być szukane, w niej nie występuje odrazu. Lecz szukajcie, a znajdziecie! Szukajcie! A Quint chciał szukać...

Zapragnął przez czterdzieści dni i czterdzieści nocy zabawić na pustyni, zapragnął, jak swój pierwowzór, wydać się na pastwę niedostatku i wszelakich przypadłości. Przez ten czas miał w nim zamieszkać Zbawiciel i tylko On. Chciał się mu oddać bez zastrzeżeń. A jeśli ongi szatan naprawdę nawiedził wybrańca Pana, niechby i jego nawiedzał; bowiem nie chciał po próżnicy bawić w Królestwie.

— Porzuć mnie, lub oświeć, Panie. Daj mi nowego ducha lub odepchnij, jeśli mnie nie uznajesz godnym. Daj mi przekroczyć bramy Twych cierpień i śmierci,

lub unicestwij mnie. Lecz pozwól przynajmniej, bym dotknął brzegu Twego płaszcza, a nie będę całkiem zatracony. Pozwól mi ucałować ziemię, po której kroczyłeś, kamień, który był Twem oparciem we śnie, ciernie, z których spleciono Twą koronę — a w najgłębszej ciemności najgłębszych przepaści będę żywił w sercu miłość i szczęście i pociechę.

W ciągu tych dni widział Quint na gościńcach, do których się zbliżał, lub z poza krzaków, pokrywających miedze, błyszczące w słońcu hełmy żandarmów. Zawsze też, podobnie jak to czyn ą łotrzyki i włóczęgi, szukał gdzieś w rowach lub przykopach schronienia, wyczekując, aż znienawidzeni jeźdźcy znikną z widnokręgu.

Oto razu pewnego jeden z tych stróżów ładu znienacka nadjechał polem. Koń jego zagrodził w poprzek drogę Quintowi. Wachmistrz począł stawiać zwykłe pytania.

Quint wiedział, co go czeka. Nie miał papierów, któreby stwierdzały jego nazwisko, miejsce urodzenia, zawód, sposób zarobkowania; nie mógł się też spodziewać, by u żandarma znalazł zrozumienie dla powodu i celu swej wędrówki. Stał przed nim, nędzarz, obdartus, wydany na pastwę samowoli, kryjącej się za literą prawa, chociaż nie miał na sumieniu żadnych przewinień, zaś czynił tylko to, co mu miłość nakazywała. Żandarm prześwidrował go wzrokiem. Głupiec pomyślał: ,,0, oby przed tobą żadna tajń mej duszy nie była ukrytą/⁴ Lecz stróż prawa był ślepy, mimo pozorów, świadczących o czemś zgoła przeciwnem. Widział on dziwacznego, zbiedzonego człowieka

o bladych, cierpieniem trawionych rysach twarzy. Lecz twarz ta nie była zwyrodniała nadmiarem użytego alkoholu. Usłyszał głos, który mu bez obsłonek wyznał wszystko, wymienił nazwisko i pochodzenie. Począł go łajać. Gdy sobie wreszcie ulżył, zdało się, jakby nie wiedział, co począć z tym ptaszkiem. I czy to dlatego, że żona czekała nań w domu z obiadem, czy też miał chętkę w miasteczku wypić dobre piwo i zjeść smaczne śniadanie, zmierzył próżniaka i włóczęgę strasznym wzrokiem, jakby go chciał pożreć — i puścił go wolno, nie zabrał ze sobą do kozy.

Quint dziękował Bogu, bowiem w tern nieoczeki-wanem zakończeniu przygody dopatrywał się interwencji niebios. Lecz i tu miał tosamo poczucie co zawsze: z poza twardej maski żandarma dojrzał przymus i grymas zawodowego działania, ukrywającego starannie duszę, łaknącą zbawienia; dusza ta spozierała nań, a z głębi niekłamiących nigdy oczu widział niemą prośbę. Zatroskany patrzał na odjeżdżającego: nie nienawidził go; miłował.

Trzeciego dnia swej wędrówki dotarł Quint, wspinając się po ponurych, lasem krytych górach, do dzikiej, bezludnej okolicy. Wzrok jego sięgał w niezmierzoną dal ponad górami, wzgórzami, dolinami Śląska. Samotność, głęboka, bezdźwięczna cisza uroczysk leśnych, ledwie dosłyszalny poszum, przeciągający po wierzchołkach, gdy przystawał między mchami, kamieniami, paprociami — działały nań niepokojąco. Zdało mu się, jakoby cisza i samotność, w której zawsze dopatrywał się wiecznie dobrotliwej przyjaciółki, tu gęstniała w straszną moc, która ma w perz zetrzeć jego zamysły,

pełne próżności i niezwykłości. Szedł w górę przyciskając dłonie do uszu, by nie słyszeć syków demonów, których liczba z każdą minutą przybierała; czasem przypadał calem ciałem do wrzosów i ściśniętemi dłońmi uszczelniał uszy, by nie wsłuchiwać się. w mamiące dźwięki trąb, zwiastujących nadejście szatańską mocą wyczarowanego Dnia Ostatecznego. Sądził, żęto wszystko jest tworem djabła. Więc rzekł do siebie:

— Zdążam ku Jezusowi. A jeśli góry jakby srodzy sędziowie piętrzą się wokół mnie, czarne chmury ponad szczytami gniewnie suną, niekiedy brzmienia trąb poprzez wiatry przelatują, aż wirchy jęczeć poczynają — jest to tylko omamienie szatańskie, zły śmiech szyderstwa.

Naprawdę słyszał atoli śmiechy dzięciołów lub też przejmujące, uparte krzyki ptactwa drapieżnego, przypominające złe i uprzykrzone skargi duszy, męczonej w ogniu piekielnym.

Gdy wydostał się poza obręb lasu, stało mu się Lżej na duszy. Niezwykłe, przepotężne wrażenia nie zagrażały mu więcej ; nagle z poczucia małości uniósł się ku świadomości wzniosłości i podniosłości. Widział pod sobą świat. Góra, w półkolu otaczająca go skalistemu ścianami, zdała mu się krzesełkiem, na którem opierał swe nogi. Oddychał swobodnie. Zwrócił się ku dalekiemu, niezmierzonemu niebu i zawołał: Boże! Zwrócił się ku wzorzystemu kobiercowi rozpostartej pod nim krainy i zawołał: Boże! Zwrócił się ku przepaściom pod nim i ku porysowanym ścianom otaczającego go muru skalnego, ku warstwicom kamieni i żwiru, zalegającego szczeliny i rozpadłości i zawołał: Boże! Oglądał złomy, gdyby olbrzymie bloki, zebrane w tysiącletnich mozołach rękami Cyklopów i porozrzu-

cane po dalekich stokach. Zanim zdołał wypowiedzieć imię Boga, szepnął mu jakiś głos w ucho:

—- Jeśliś synem bożym, rzeknij, by te kamienie zamieniły się w chleb!

Lecz Emanuel był zbyt'czujny i zbyt się pilnował. Odpierał od siebie głos ten, czyniący go synem bożym. Wiedział, że głos ten nie do niego się odnosi, że prośbę tę należało skierować do Jezusa.

Więc błagał Zbawiciela o wybaczenie. Rzekł:

— Wiem, iżeś Ty władny! Wiem, że uczynisz to, jeśli poproszę. Ale nie chlebem tylko żyje człowiek!

I zdawało się głupcowi, iż przez te rozważania zaspakaja fizyczny głód, który od kilku godzin go trapił.

Była w nim głęboka niewiedza. Nauczył się czytać jedynie gwoli biblji. Duch jego w nią się pogrążał. Wszystko inne, wszystkie zmysłowe przejawy, otaczające go, poznawał jeno w odblaskach swrej duszy i w u-stosunkow^aniu do miłości, łączącej go z wszelaką istnością. Toteż niebo i chmury, słońce i dzień, księżyc i gwiazdy były dlań jedynie mistyczną siłą. Podobnie i ziemia ze swremi stwrorami, kamieniami i porostami. Zasię gdy zmysłem wzroku i słuchu wszystko to w swej głębokiej samotności w sobie zawarł, miał wrażenie, jakby wszelaka istność otaczającego go świata zjawisk była jeno słowem, wyszłem z ust Boga.

Bóg doń mówił, a on chciał słuchać. Chciał być uchem, okiem, miłością. A może — myślał — nie zdołam znieść tego przepotężnego głosu Boga! Wówrczas — myślał głupiec — chętnie zatracę się w słowie bożem. I natychmiast czuł się jakby wyzwolony...

Jezus, którego Duch na puszczę zaprowadził, był w gorszem położeniu niźli on, mający Jezusa za towarzysza i przyjaciela. Ponadto miał w nim pierwowzór.

BO

Nie wiedział, ilu przed nim siliło się o ,,imitatio Christi/* co było szczególną zasadzką, stawioną przez djabła.

Wierzył, że jak Zbawiciela, tak i jego Duch, a nie szatan wwiódł w puszczę. Toteż pokonywał w sobie zawsze niepokój i wyszukał sobie wreszcie, wspinając się z trudem po ścieżynie, ukryte miejsce wśród skał, w którem mógłby znaleźć schronienie przed deszczem i wichurą, a w razie potrzeby i przed ludźmi: miało to być miejscem jego stałego pobytu.

— Czy ci nie wystarcza — ozwał się nagle w nim demoniczny głos — co w tej książeczce napisano o pokusach, które nawiedzały Zbawiciela? Czy sądzisz, że były niewielkie? Lub też, że są kłamstwem? Czy też nie pojmujesz tego, co o nich napisano?

— Zniosę wszelkie pokusy — odparł Emanuel półgłosem.

Nagle cisza stała się źródłem nowego lęku i nowych prób. Czar tej ciszy wywoływał przed duszą jego wciąż nowe obrazy, szeregi obrazów, przesuwających się z taką zawrotnością, jak podczas najszybszej podróży. A podróż stawała się coraz bardziej chyżą! A obrazy coraz bardziej niezwykłe! Zdało się, jakby słowa ,,zniosę wszelkie pokusy** były hasłem dla wrogich mocy, zmierzających do wprawienia swej ofiary w niezwykłe zamieszanie.

— Jest-li cisza: Bogiem? Jest-li: szatanem? Azali zwierzęce i ludzkie stwory pokraczne, szczerzące ku mnie swe ohydne kształty, są dziełem Boga czy szatana? Dlaczego świat ukazuje mi swe zwykle ukryte, wstrętne plugastwo w niezliczonych, obrzydliwych obrazach? Dlaczego wzrok mój nagle dotyka kału, ohydy, żądz morderczych, pożądań ohydnych i nienaturalnych? Dlaczego klątwy wnikają w święte falo-

wania mych piersi? Dlaczego dolatują mnie chrząkama świń i beczenia kóz? Dlaczego słyszę smrodliwe, brutalne tony ordynarności? Dlaczego widzę świętości, wciskane w kloaki, obryzgiwane kałem, wśród piekielnych śmiechów przed mem spoglądaj ącem wnętrzem zohydzane?

Nagle rozbrzmiały głośno słowa i runęły echem w skalne ściany:

— Nie wiesz, co chcesz znieść, a co Chrystus Pan znosił !

— Zatem teraz muszę się dowiedzieć! — odparł Quint pokrzepiony na duchu i począł się przedzierać przez gąszcza.

Długo szukał, aż wreszcie znalazł kryjówkę, powstałą z spiętrzenia olbrzymich złomów skalnych; była ona uszczelniona mchem i pokryta staremi, zwie-trzałemi deskami, na których ułożona była warstwa ziemi. Wszedłszy pochylony do środka, zastał Quint na podwyższeniu łoże z zeschłego mchu. Było wewnątrz tyle miejsca, iż można było leżeć, lub też z pochylonemi plecami siedzieć. Można tu było przetrzymać wiele dni i tygodni.

Było to około połowy miesiąca maja; w górach śniegi stopniały. Gdzieniegdzie tylko walały się brudne płaty. Za dnia wiatr z południa przy wie wał słabe powiewy. Quint głód zaspokoił wodą źródlaną i legł na łożu, pokrytem mchem. Gwiazdy ukazały się na niebie ; powietrze było ciche i łagodne. Mrok zapadał, księżyc pojawił się. Jakby bezkresny, złotem tkany, ciemno-jedwabny żagiel odymało się niebo nad górami i nad spłacheciem kraju, grążącym się w pomroce. Zdało się,

jakby niezliczone głosy natury przez długie miesiące szukały tej doskonałej harmonji, która teraz zaistniała. Quint lękał się nocy, a oto dawała mu przedsmak przyszłej szczęśliwości. Wszystkie demony były uwiązane czy też zamknięte w swych klatkach; a może też czar piękna kazał im zamilknąć. Chmary komarów, brzęczących gdyby lekko o się potrącane płytki metalowe, tworzyły między oczyma głupca a okrągłym księżycem przejrzysty, tańczący welon.

Na pograniczu między snem a jawą znalazł się Quint zwolna w stanie upojenia, jakiego w swym doczesnym bycie nigdy jeszcze nie zaznał. Postanowił odtąd stale unikać pobliża ludzi i, jak obecnie, w ciszy oddać się całkowicie umiłowaniu Boga.

— Gdyby teraz — pomyślał — człowiek jakiś ukazał mi się, musiałbym go znienawidzieć jakby upiora. . . Każdego człowieka?. . . Każdego. . . A gdyby nim był Zbawiciel?

Nie odpowiedział na to pytanie.

— Zbawiciel jest we mnie, jest niewidoczny.

Tak starał się usprawiedliwić, iż przez chwilę nosił się zamyślą zdrożną.

Niechby nikt tu nie przyszedł — myślał. Ani kobieta. Zdało mu się, że jest zaślubiony z tym przepychem i tą ciszą. Skaliste pustkowie było zaprawdę zgoła czem innem niż twardem, zimnem polem ka-miennem. Przedewszystkiem promieniowało zeń ciepło jak w stajni z ciał zwierzęcych: jeno że ciepło to było czyste i balsamiczne. Było w niem coś zachwycającego i podniecającego, iż opić się niem można było. Wmieszane były w to ciepło zapachy kwiatów i kwitnących traw, które jakby łaskotały i wywoływały swy-wolny śmiech. Podłoga kryjówki była pokryta gałąźmi

kosodrzewiny, leżały na nich kozie rogi i kawał skóry. Stąd to Quint we śnie widział stada kóz i pasterzy, trzymających w ręku wiadra, pełne mleka i okrągłe, olbrzymie sery. Niektórzy pasterze nosili na głowie wieńce z sośniny.

W żyłach głupca tętniła krew. Wszędy rozpościerała się zachwycająca nagość. Wszystko tchnęło ciepłą, upającą wonią. Z księżyca sączyła się poświata na turnie i szczyty. Przed zamkniętemi oczyma Quinta rozpostarła się szkarłatna zasłona. Nagle przed nim poczęła tańczyć naga kobieta, Ewa z bujnemi piersiami, osnuta w długie strugi jasnych włosów. Obie ręce wcisnęła w napęczniałe ciało swych bioder i powoli obróciła się dokoła. . . Głupiec zerwał się ze snu i zawołał głośno:

— Ruszaj precz odemnie, szatanie!

Gdy zaświtało, uczuł Quint głód; podniósł się złoża, by znaleźć coś jadalnego. Gdy doszedł do kraju dalekiej wyżyny, zdało mu się, jakoby z łąk poniżej doleciały dzwony pasących się trzód. Był to jednak jeno ściek wody, ukryty wśród kamieni i powodujący to złudzenie.

Lecz w oddali spostrzegł samotny dom, że zaś był dałekowidzem, wypatrzył, iż właśnie bydło opuszcza stajnie i zdąża do poiska. Powietrze było chłodne; głupiec drżał z zimna. Przez czas jakiś przyglądał się samotnemu domowi, wyglądającemu w oddali jakby zabawka; zauważył, że trzoda wraz z pasterzem coraz bardziej się oddala od budowli. Poruszała się powoli w jego stronę i dotarła po upływie kilkunastu minut do swego pastwiska.

Quint podszedł do pasterza.

Zastał strasznie zmizerowanego draba. Miał nabrzmiałe wargi i włosy zmierzwione. Przeraził się, gdy ujrzał Quinta. Lecz gdy ten w pewnem oddaleniu przysiadł na zwale granitowym, a kozy i koźlątka, ba nawet cap podeszły i poczęły poufale węszyć dokoła jego nóg — pastuch przestał nań zwracać uwagę i zajął się napychaniem swej fajeczki.

Przez czas jakiś Quint czekał. Bydło pasło się spokojnie. Niekiedy unosiło głowy, by pustym, nijakim wzrokiem wpatrzeć się w przybysza. Wreszcie Quint przystąpił do pastucha.

— Mam pragnienie.

— Dość tu wody do picia.

— Daruj mi łyk mleka, na miłość boską.

Pasterz spojrzał swemi głupawemi oczyma i przeżegnał się.

— Jestem biedny jak ty.

— Nie jadłem przez dwa dni.

Chłopak odrzucił fajkę, jakby ujrzał zjawę, ujął blaszaną konewkę, ukrytą w kosodrzewinie i popełzał jakby zwierzę skradające się, doczarno-brunatnej krowy, której wymiona zwisały niemal do murawy, zapędził ją podle pniaka i tam wydoił. Potem podał Quint o wń konew.

Quint pił chciwie i pokrzepił się. Odtąd codzień przychodził do biednego pasterza, zaś ten bez zwłoki i widocznie z coraz większą gotowością i uciechą dawTał mu mleko i dzielił się z nim swym twardym chlebem.

Z każdym dniem, który Quint spędzał bez towra-rzjrstwra ludzi, wyjąwszy pasterza, wnikał coraz głębiej

w świat snów. Każdy, kto zna dziwny urok wędrówek, a zwłaszcza wędrówek w górach, wie, jakie bogactwo obrazów tu się wyłania i jakie mnóstwo silnych wrażeń. Cóż dziwnego, że Ouint pod wrażeniem samotności i bezplanowych wędrówek zwolna tracił wszelkie poczucie rzeczywistości i że czasem tak dalece był upojony nowemi a silnemi wrażeniami, iż niemal przestał się uważać za człowieka. Jego, który dotarł do tego stanu ekstazy, obudzić mogłoby tylko słowo ludzkie! Że zaś w swem odosobnieniu słyszał tylko oddech i poszum przyrody, a porozumiewał się tylko z gwiazdami i wichrami, uczuwał swą bytność jako ducha tylko, jako ducha świętego, zaczem boskiego. Po głowie snuły mu się słowa, wyrzeczone przez węża w raju. Czyż różowa krew Zbawiciela nie unicestwiła od tysięcy stuleci datującego grzechu i nie oswobodziła drogi do drzewa poznania? Czyż chleb i wino, które Jezus uświęcił, nie były owocem poznania? Zasię on, Ouint, czyż ich nie spożył? Owoc, o którym wąż prawił: spożyjcie go, a staniecie się gdyby Bóg?

On był gdyby Bóg. Stał niekiedy nad skrajem, zwietrzałych złomów i patrzał z uśmiechem, bez łęku, w przepaści. Pod nim szybowały w pojedynkę ptaki drapieżne i płynęły w bezdrożnych przestrzeniach ; ni stąd ni zowąd słyszał z dołu urągliwe śmiechy i miał wrażenie, że w odpowiedzi na te urągania winien triumfująco skoczyć wT głębię; unosiłby się, był o tem. przekonany, nad nią i latałby lekko jak gołąb.

Tajemna siła takiej tęsknoty wzmagała się w nim. Często ją odczuwał. Gdy wnętrzne to parcie ustępowało, mawiał: Nie należy Boga wystawiać na próbę! A w parciu tem była nie tylko chęć doświadczenia cudu, nie tylko szał nadludzkiej potęgi — była również

pewność własnej niezniszczalności, połączona z dziką,, namiętną niecierpliwością, z ochotą wykpienia potęgi śmierci, potęgi zniszczenia, z ochotą wniesienia o-krzyku triumfalnego, choćby za cenę ziemskiego życia.

W ślad za temi ekstatycznemi uniesieniami następowało poniżenie, zdruzgotanie duchowe. Zatem godzinami całemi biedny ten człowiek klęczał i kajał się i modlił, a czasem budząc się z ciężkiego omdlenia, skąpany w pocie, błagał Zbawiciela, by go przecież w łasce zwolnił od przyciężkiego obowiązku i zawodu swego następcy.

Po takich chwilach wyczerpania kusił go z powrotem świat. Nie był on zobrazowany więcej w postaci kobiety, trawionej bólem i rodzącej jeno ból; świat ten śmiał się, tańczył, skakał w niezniszczalnem pięknie i młodości. Quint miał wrażenie, że przedtem świata tego nie znał, zdało mu się, że gdyby teraz spokojnie zszedł ku siedzibom ludzkim, świat nie byłby wcale dlań niełaskaw. Zdało mu się, że uchwycił koniuszek złotej nitki, za którą należałoby teraz pójść poprzez labirynty ludzkich czynów i przedsięwzięć by nie być więcej biednym, pogardzonym, nędznym. Zdało mu się, jakoby piekielna iskra rozświeciła przed nim drogi, które łudzi sprytnych wiodą do bogactw.

Że nic dobrego w nim się rozpanoszyło, to zmiarkował wcale trafnie. Trzebaby tylko robić to, co inni robią; nienawiść zwalczać nienawiścią, hańbę hańbą. Trzebaby na wojnę odpowiadać wojną! Na kłamstwa kłamstwem! Nci oszukaństwa oszukaństwem! Trzebaby rabować mimo żarłocznych zwierząt dzikich i rabusiów; zgarniać, zdobywać, gromadzić bogactwa, choćby je potem mole przeżarły i rdza strawiła. Trzebaby brać,

tylko brać : grosz biednej wdowy, halerz sieroty, okrycie marznącego, chleb głodującego. Trzebaby wobec głosu własnej pożądliwości nie słyszeć krzyków i przekleństw okradzionych i okpionych, głodnych i podupadłych, utrapionych i chorych, umęczonych i mordowanych. Zaś naturalnie trzebaby wyprzeć się Jezusa.

Tedy życie stałoby się łatwiejsze, myślał nie bez słuszności biedny Quint. Lecz myśli jego zaznały znów zmącenia, bowiem przymus, gwoli świata wyrzec się Zbawiciela, wydał mu się nieznośny.

Nie, nie będzie wielbił szatana. Upomniał się: ,,Będziesz Boga wielbił, Pana twego, i Jemu jedynie .rsłużył.“ I odtąd w duszy jego zaszedł zwrot. Znowu »cale ku Jezusowi zwrócony, postanowił zagłębić się ponownie ze spokojem w duszy w ewangelje.

Leżał tedy w swej kryjówce, wyciągnięty na mchach i czytał i myślał, lub też powolnym krokiem idąc, przetrawiał Pismo, zdanie za zdaniem i przemy-śliwał je głęboko. Zasie wokół niego rozpościerała się cisza.

Im bardziej zbliżały się Zielone Świątki, tern spokojniejszy i cichszy stawał się Quint. Dojrzały w nim nowe i dziwne rzeczy, nowe uświadomienia, które uprościły jego istotę.

— Bóg uczłowieczył się — myślał — to stanowiło unisterjum. Został całkowicie człowiekiem; to było największym z cudów. Dlaczego został człowiekiem? By być dla ludzi zarazem ludzkim jak i boskim przykładem. Bowiem człowiek tylko w sprawach ludzkich może pojąć sprawy boskie. Co z tego wynika? — roz-

wazał dalej : oto że winniśmy w pełni wiary i zaufania pojąć część ludzką w życiu Zbawiciela, pojąć i coraz głębiej ująć: kochać go po ludzku, iść śladem Jego po ludzku. To stało się jego zamysłem, to zamierzył

CZ Ville.

J

Myśl ta przejęła go głęboką pokorą. Nowy duch, który nim owładnął, oddalił go, acz sobie tego dokładnie nie uświadomił, od nauk brata Hilarego; był on też sprzeczny z całą jego poprzednią działalnością. Postanowił być naprawdę skromnym i z tej racji odpędzał od się precz wszelką fantastyczność, wszelkie ekstazy i przesady. Zaiste, pozostanie, jak dopotąd, wyznawcą, ale tylko w obrębie spraw ludzkich. Mniej będzie zgłębiał naukę, a więcej ją wykonywał. By nie dać się owładnąć złemu duchowi samoułudy, postanowił nawet odwrócić się od blasku boskiego, by tern bardziej i tern głębiej przejawiać swre człowieczeństwo.

Nie myślał więcej o tern, by czynić cuda; czjdał bowiem, że Jezus łajał złe, żądne cudowności, pokolenie; rozważał też ostrzegawcze słowa Zbawiciela o fałszywych prorokach i nie chciał być jednym z nich.

Quint ulegał coraz bardziej namiętnej skłonności poniżania siebie samego. Poznał niejasno pewien roz-dźwięk, który przejawił się ongi między Zbawicielem a jego uczniami. Przemyśliwał o żądzjf szafowania cudami i pożądaniu wynagrodzenia, które Zbawiciel u swych uczniów ku wielkiemu Swemu zmartwieniu stwierdzał. Tę żądzę i to pożądanie zapragnął w sobie zdławić. Chciał być ostatnim, i zaprawTdę nie pierwszym sługą Słowa.

Wszystko co rozgłośne, stało się dlań wielce podejrzane. Wybujałe plany odpierał stanowczo w tern stadjurn swych dziv/nych i osobliwych przemian. Za-

pragnął być jak dzieci i niewłasnowolni : w sercu czysty, zaś pewnego dnia jakby drzewo pełne owoców. Wykonywać naukę, a nie pouczać — oto czego teraz zapragnął; po owocach go kiedyś poznają.

To też nie chciał zstąpić do ludzi jako wyszczególniający się osobliwie nauczyciel czy prorok; zewnętrznie miał być jak każdy inny; miał czynić dobrze w skrytości, a nie jawnie. Ani grozić, ani obiecywrać, lecz kroczyć po jednej z tych złotych ścieżek duszy, które Chrystus utorował w puszczy świata. Zapragnął każdemu służyć, a nikim nie władać: oto było niesłychanym i niewykonalnym zamiarem biednego głupca.

Naszła go bolesna tęsknota i miłość ku ludzkości. Zdało się, jakby w świetle jego bezkresnego umiłowania Jezusa, uświadomił sobie głęboko wartość i powołanie ludzkie. Zamierzył udać się do swych braci i sióstr; nie chciał więcej, jak dotychczas, samolubnie stronić od nich.

Zapomniał zupełnie o swych uprzednich radościach i bólach. Zrozumiał, że ludzkość jest miejscem zamieszkania boskości.

Zupełne wewnętrzne przeobrażenie Emanuela Quinta było osobłiwem wydarzeniem. Osobliwem było w niem to, iż czysty, dziecinny marzyciel zastąpił największą część swych marzeń pozornie wyrozumowanemi. rozważaniami, połączył je w zwarty, stały system, który duszę głupca utrzymywał w większej stałości niż uprzednia uczuciowość. Czasem przerażała go myśl, jak dalece rozważania jego odsunęły go od wszelkich poprzednich dróg i myśli. Owdadnęła nim radość odkrywcy. Lecz wszystko, co odkrył, gdy łuski z oczu jego niespodzianie spadły, postanowił na razie trzymać w tajemnicy.

IV.

• rH

IJ e wnego dnia stanęli przed Emanuelem Ouintem bra-* cia Scharf. Szukali go od tygodni, a z drżeń a eh brodatych twarzy można było poznać, jakie przypisywali znaczenie temu, że go odnaleźli. Również i głupiec był w myśl swych nowych poglądów wewnętrznie rozradowany i wkrótce zdecydował się pójść z nimi do ich schronu, odległej szopy, w której nocowali już od wielu dni.

Bracia go odrazu poznali, choć broda jego i włosy na głowie byty wielce zdziczałe; szli za nim w stronę swego schronu pełni pokory, a wrok ich promieniował radością, gdy odpowiadali na jego pytania.

Powiedzieli mu najpierw, że ojciec ich umarł przed przeszło trzema tygodniami. Star\/r zasnął błogo w Panu, wierząc w Jezusa i pewien zmartwychwstania. Sprzedali zatem swe gospodarstwo, by nie być przykutymi do swej posiadłości i całkowicie kroczyć śladami głupca.

Z powodu tego zamiaru, którego wcale nie ukrywali, musieli znosić wiele kpin i docinków; bo jeśli pewna garstka wierzących chrześcijan głosiła cudowne rzeczy o zjawieniu się i zniknięciu Emanuela Quinta, to przeważająca większość zionęła ku niemu nienawiścią i pogardą, ba niektórzy żądali, by go ścigać i karać.

Agitator socjalistyczny Kurowski odwiedził ich i dowiedziawszy się o ich zamiarze, ostrzegał bardzo

wymownemi słowy. Lecz pozostali niewzruszeni. Gdy utrzymywał, że Quint znikł raz na zawsze, a może nawet uciekł za granicę, że zatem niepodobna, by go odnaleźli, odparli, że wierzą niezbicie w jego odnalezienie, bo im to serce dyktuje.

Na to Kurowski począł im obszernie tłumaczyć i argumentować następuj ącemi słowy, które musieli powtórzyć, gdyż Quinta interesowało bardzo zachowanie się agitatora i redaktora:

— Wasza nowa wiara prowadzi was na bezdroża. Ten marzyciel, działający zapewne w szlachetnych zamiarach, ludzi was mimoto. Łudzi was, bo łudzi siebie samego. Dlaczego? Bo opiera się o niewiedzę. Gdyby ten marzyciel miał wiedzę, a nie ma jej, gdyż panujące klasy przeciwdziałają powszechnemu wykształceniu, mógłby⁻ działać z niesłychanym skutkiem. Istnieje nowa społeczna wiedza; kto buduje nie na niej, jeno na starych, głupich bajkach, ten buduje na piasku. Litość nie pomaga nam wcale. Najgłębsza litość nie przynosi nam nic i nie pro wsadzi nas naprzód. Istnieje bożek, kapitał, a póki nie zostanie zdruzgotany, nie pomoże wszelka litość i dobroć.

Jeden z braci wyciągnął z długiego surduta pisemko, które mu agitator podarował: Manifest komunistyczny. I Emanuel czytał: ,,Proletarjusze wszystkich krajów, łączcie się!" Lecz nie zwracał uwagi na ten okrzyk. Prosił braci, by mu dalej opowiada i.

Gdy przyszedł lekarz okręgowy, by wypisać poświadczenie śmierci starego Scharfa, wTeszła równocześnie do izby nawpół ślepa staruszka i pytała o Quinta, cudownego lekarza. Wówczas doktór powiedział:

— Że też wy biedni, głupi, niewykształceni ludzie wciąż jeszcze padacie ofiarą takich szarlatanów! Ta-

kich morderców i trucicieli, którzy ostatni grosz wam* z kieszeni wyciągają i wasze zdrowie jeno psowają! Każdej łzawiące , zapitej babie wierzycie i ryzyku jecie: swe zdrowie, jeśli was zd rzy głupiemi, zuchwałemu obietnicami Czy nie macie pojęcia, że istnieje wiedza lekarska? sztuka lekarska! Trzeba się jej uczyć, nie jest ona przyrodzona człowiekowi! Jeśli chcecie słuchać mojej rady, to strońcie od tych niecnych łotrów i cudotwórców. Wysysają oni jak pijawki wasze ciało, duszę,, sakiewki. A ten Quint jest chorym błaznem; gdyby się znowu tu pojawił, uwiadomcie mnie o tern, apo-prostu wsadzimy go do domu war jat ów.

Matka Quinta wielokroć była u braci i pytała, o syna. Występowała z wielką gwałtownością, gdyż sądziła, że bracia ukrywają przed nią miejsce jego pobytu. Płakała wiele; bracia byli przekonani, że nie* zazna spokoju i nie spocznie, aż go odnajdzie. Bowiem obowiązkiem jego było pilnością dopomóc rodzinie, ukoić gniew ojczyma Toteż wcale nie powstrzymywała się wobec braci i obrzucała Emanuela mnóstwem wyzwisk.

Gdy to wszystko w wielkiem wzburzeniu opowiadał Antoni Scharf, nagle zapytał Quint:

— Jak sądzicie, ty i brat: kim ja jestem?

Bracia zamilkł i patrzyli to w niego, to na się. We-wzroku obu zmizerowanych marzycieli, podnieconych pracą, nocnem czuwaniem u łoża ojca płomienną tęsknotą serc, był blask, którego Quint się przeraził. Miał wrażenie, że należy powstrzymać niedopowiedziane słowo na ustach braci: słowo, którego potęgi się lękał, a którego przecież dusza jego łaknęła.

W braciach Scharf utwierdziło się przekonanie, w którem ukrzepiły ich jeszcze słowa Hilarego*

Schwarza: przekonanie, będące olbrzymiem źródłem uszczęśliwienia, błogi szał, który rozrość się mógł tylko w ich prostaczych, dziecinnych duszach, dalekich od rozłogów świata. Rzekli:

— Wiemy, iżeś pomazaniec.

Należy stwierdzić ku chwale głupca, że rychło opanował swe przerażenie i począł karać braci ostremi słowy, przedstawiać im absurdalność tego powiedzenia. Nakazał też braciom, by swój sąd utrzymywał, w zupełnej taj emnicy.

Lecz ani groźna siła jego słów ani błysk jego oczu nie wstrząsnęły poglądem braci, przeciwnie utwierdziły ich w przeświadczeniu, choć całą duszą skłaniali się ku posłuszeństwu i dawali temu wyraz niemal psią wiernością i pokorą. W milczeniu szli długo w rzeźkiem i czystem powietrzu grzbietem górskim obok swego pana i mistrza, aż ujrzeli daleki domek, pokryty gontami, stojący na zboczu górskiem, pełnem złomów skalnych.

Wejście do chaty, w której bracia przed kilku dniami zakwaterowali się, przejęłoby każdego grozą, kto nie nawykł do spojrzenia wprost w ludzką nędzę; bowiem minąwszy niewielką sień, zalatującą wonią koziego nawozu, wstępowano do niskiej, dość obszernej, ciemnej izby, w którego brudnawo-brunatnawem, mrocznem świetle postaci wyglądały pokracznie; wstrętny fetor tamował dech. Przywykłszy do ciemności, zalegającej wnętrze, można było dostrzec ludzi, w najwyższym stopniu zbiedzonych i nędznych.

Nawet Emanuel i bracia Scharf byli niezmiernie poruszeni widokiem tym, oni, którzy przez całe życia

zaznawali jeno niedostatku, oni, dla których grosz zawsze stanowił więcej niż dla innych złota moneta.

Z krosna uniósł się nasamprzód człek w podeszłym wieku o krzaczastej brodzie i długich włosach i podszedł bezgłośnemi kroki w stronę przybyszów. Człowiek ten, w którym poznać można było starego żołnierza po wypłowiałej, ongi barwnej czapce — nosił ją również i w izbie — przypatrzył się głupcowi wylękłym wzrokiem, poczem się pochylił nad jego ręką. Gdy się z powrotem uniósł, wzrok jego spotkał się z błyszczą-cemi oczyma braci Scharf; rozpoznał w nich wyraz zachwytu i triumfu; wyczytał w nich: tenci jest, którego poszukiwaliśmy.

Quint stwierdził, że go oczekiwano, a to dziwne poczucie, że jest wszędy oczekiwany, gdzie tylko kroki swe zwróci, utwierdzało go w głupawem przeświadczeniu, jakoby świat go specjalnie potrzebował, jakoby jego ziemska wędrówka była misją boską.

Zaprowadzono go przed łoże. Było pokryte słomą, a w piwnicznym mroku nie rozeznał odrazu konturów. Gdy słoma poczęła szeleścić, ujrzał Emanuel nagie, łachmanami gdzieniegdzie okryte, zbiedzone ludzkie ciało, a obok głowę młodej jeszcze, jasnowłosej kobiety, spozierającej nań z lękiem. I nie pytając, kim jest i poco przybył, poczęła rozdzierającym głosem jęczeć.

Leżała od tygodni chora, pozbawiona pomocy, na słomie i nie mogła pracować. Przed pół rokiem, w burzliwą noc jesienną, narodziła dziecko, leżące obok na ziemi, w drewnianej dzieży. Wskazała na dziecko, gdy Emanuel kilkoma słowy, pełnemi litości, do niej przemówił i ruchem wielkiej rozpaczy dała mu do poznania, iż tu spoczywa źródło jej właściwego i jedynego bólu.

Głupiec.

Biała, piegowata twarz głupca pochyliła się nad dzieckiem, śpiącem w drewnianej dzieży, a bracia ujrzeli, że oczy głupca napełniły się łzami. Quint zrozumiał, że owa naga, wynędzniała kobieta na słomie prawdę rzekła; bowiem dziecię, ciężko i gorączkowo oddychające, było pokryte całe jednym odrażającym, strasznym strupem, iż ledwo można było uwierzyć, że mimoto jest jeszcze przy życiu.

Brodaty ojciec rodziny nie rzekł ani słowa, można było jednak zauważyć, iż przenika go niemal uroczysta świadomość, że Bóg wybrał go sobie, by go ciężko doświadczyć. Lewe jego ramię zwisało bezradnie; przeguby pokryte były drzawemi guzami; w kampanjach 1866 i 1870 nabawił się nieuleczalnego artretyzmu; za nim przy krośnie siedziała czternastoletnia, jasna dziewczynka ze zwitkiem nici w ręku, chuda i bez-krwista, o zapadłych policzkach i hektycznych plamach na twarzy. Zmurszałą jego chałupę unikali ludzie i unikało szczęście; była ona schronem chorób, zgryzot i nędzy, odwiedzanym corocznie przez śmierć, która tu stale obfite żniwo znajdywała; to ojca, to matkę, to pięcioro z pośród jego dzieci brała ze sobą na mały cmentarzyk tam w dole, obok kościółka w dolinie.

Straszna ta, naga nędza istotę Quinta poruszała i nieciła w niej utajone błyski nadzieji; oparte były one na niebiańskim instynkcie, iż najgłębsza⁻ nędza najbliższą jest boskiej pomocy: słowa te brać należy w znaczeniu zaprawdę nie przyziemnem, lecz głębokiem, mitycznem. W cierpieniu, w litości, w miłości objawia się Bóg. Jest on ukryty przed oczyma umęczonych i utrapionych zaledwo cienkim welonem. Toteż często w takich chwilach widział Quint, jakby z oparów męczeństwa formującą się głowę Zbawiciela, z ciernistą

koroną nad czołem, z którego powoli ściekała na twarz Umęczonego, kropla za kroplą, święta krew.

I tu też stało się, jak wszędy, gdzie Quint pojawiał się na terenie nędzy, iż ten przepojony tajemną nadzieją stan jego duszy rozprzestrzenił się na wszystkich, iż każdy biedak samo jego pobliże uważał za dobrodziejstwo, zaś oddalenia się jego lękał jakby straszliwej kary. We wzruszeniu jednak, które ogarnęło trzech mieszkańców nędznej chaty i braci Scharf, tkwiło więcej niż upodobanie w ludzkiej dobroci i ludzkiej pociesze. Quint czuł oczy starca, oczy kobiety, oczy czternastoletniej dziewczyny, spoczywające na nim, pytające, łaknące, błyszczące, widział osobliwe drżenie ich rąk, jak gdyby zwątpienie i wiara, mocując się ze sobą, przecież już odczuwały bliskość pożądanego tęskliwie cudu. Widział to wszystko i zestawiając trzeźwym umysłem swe spostrzeżenia z poprzednim wykrzyknikiem braci, który go tak bardzo zaskoczył, doszedł do przeświadczenia, iż tu pod wpływem nędzy i lęku krzewią się, bez jego przyczynienia się, grzeszne myśli i pomysły.

Ci biedni, nieświadomi ludzie, pomyślał, uważają mnie w swych gorączkowych majaczeniach doprawdy za Jezusa Chrystusa, syna bożego; lecz zamiast z miejsca czynić to, co już raz napróżno czynił, zamiast tę chorobliwą omyłkę z miejsca wyplenić, postanowił na później to odwlec. Ba, część tej omyłki i na niego samego wy promieniowała, tak że zarówno we wnętrzu swem jak i na ciele zadrżał.

Bracia Scharf, wygłodzony weteran, nazwiskiem Schubert, i Marta, czternastoletnia jego córka, usługiwali mu. Porozumieli się wzrokiem i sprowadzili z piwnicy chaty pewne zapasy, które zakupiono za kilka groszy, ofiarowanych przez braci Scharf. Marta zebrała nieco chróstu i napełniła nim czeluść pieca. Przyniosła w czerepie garnka świeżą wodę górską i poczęła gotować kartofle. Była to niezwykła uczta w rodzinie, która zwykle kontentowała się warzeliną z łup kartoflanych.

Lecz w piwnicy było coś jeszcze lepszego — wino. Bracia zakupili je u jakiegoś człowieka o cygańskim wyglądzie, nie wiedząc, że przemycił je z Czech: wino to — pełna flaszka — dostało się również na stół.

Emanuel Quint nie zwracał uwagi na te przygotowania do zbytkownej uczty. Przysunął stołeczek do łóżka chorej kobiety i z pochyloną głową cicho do niej mówił. Ani śladu wstydu nie było w nim wobec niemal całkowitej nagości tej kobiety. Nędza, daremne zmaganie się z niedostatkiem, zdławiły w niej wszelkie pożądanie stroju. Zaś Emanuel pochodzący przecież z tych środowisk, w których rodziny, obarczone hcznem potomstwem, dopuszczają, by dzieci w domu wałęsały się nago, bowiem posiadając tylko nieliczne części ubrań, dają je dzieciom na zmianę do noszenia poza domem — Emanuel Quint przejęty był wobec tej kobiety takiemi wrażeniami, iż możliwie unikał spojrzenia na nią... .

Nie słyszał też wiele z tego, co mówiła; walczył z wewnętrznemi popędami, które, zdało mu się, w o-statnich tygodniach całkowicie opanował był. Nagle miał wrażenie, jakby ta kobieta, której twarz była tak wychudła, iż nie mogła wąskiemi wargami zakryć zębów, była uroczą w bujnem ozdobieniu swych rozpuszczonych, rudawych • włosów. Wstydził się swych myśli. Lecz nieposzlakowany blask jej okrągłych, smukłych ramion, których widoku oczy jego ujść nie mogły, lśnienie tego ciała na słomie — czyniło go coraz bardziej niepewnym. Miłował tę kobietę. Miłował ją, gdyż miał w sobie, jakby stale krwawiącą ranę, ból współczuwania, gdyż w piersi tego głupca wszelaka nienawiść ludzka była zastąpiona miłością ludzką. Ale jak w magazynach okrętu leżą towary posortowane, w oddzielnych komorach, przedzielone ścianami, zasię gdy burza wybucha, towary te wyłamują ściany i przewalają się, jedne w komory drugich — podobnie i w duszy Quinta zaszły takie przesunięcia. Jeśli bowiem, podobnie jak to ludzie czynią, rozgraniczymy niebiańską miłość od ziemskiej, to określić możemy stan Quinta w ten sposób, iż przyziemna miłość głupca wdarła się w odosobniony teren niebiańskiej miłości.

Biedna kobieta żaliła się i to nie na ludzi, lecz raczej na Boga. Opowiadała historję swego życia, a więc historję swej nieprzerwanej nędzy życiowej, a biednemu głupcowi przychodziło na myśl: skądże ta osoba może w ogóle wiedzieć o stanie szczęśliwości? Już jako dziecko znosiła niewysłowione męki, zadawane jej przez matkę-pijaczkę, widziała często zdarzenia, które zatruły jej wspomnienia i przedwcześnie osłabiły siłę jej rozumu. Wszystko, co najohydniejsze, co zwierzęce, wykonywali rodzice przed jej oczyma, jak ropuchy. Wreszcie, na szczęście dla córki, matka, żebrząc i zapijając się, coraz dłużej bywała poza domem; toteż tygodniami przynajmniej spokój panował, ściany zmurszałej chałupy nie odbrzmiewały kłótniami i dzikiemi bijatykami.

Potem zaniemógł ojciec; nie mógł więcej ze swą katarynką chodzić na rozdroże, kędy przechodzili turyści. Więc nędza w całej pełni zajrzała do chaty, obok choroby zaległ na stałe głód. Odtąd na jej barkach spoczęła troska o wyżywienie ojca i rodzeństwa, na barkach jedenastoletniej dziewczyny, aż pewnego dnia po wielu mękach ojciec legł, w świetle słońca, na Słomianem łożu.

Vv

Zamilkły więc przekleństwa, któremi stary sprawiał sobie ulgę, pędząc dziecko do pracy bez wytchnienia. Lecz teraz pojawiła się znowu matka; nocą zjawiła się w szale pijackim przed chatą, żądając pieniędzy i noclegu.

Drżąc otworzyło dziecko drzwi!

Pijana matka nie poznała śmierci w twarzy zmarłego. Była w stanie deliryjnym, szał nią władał i zbliżyła się do trupa, łajała i klęła. Coraz bardziej miotała nią złość, wreszcie poczęła znieważać trupa, bić go po twarzy. Wreszcie upadła, czerwona, zapachem wódki trącąca, obok zmarłego na łoże i leżała tam nieprzytomna, chrapiąc przez całą noc do późnego ranka.

Coraz gorliwiej, ciężko oddychając, spowiadała się kobieta przed Quintem; rzucała się niespokojnie na łóżku, iż słoma pod nią szeleściła.

A potem mówiła o swych cierpieniach jako dziewicy i kobiety. Przyszły bóle porodowe, ostatni połóg przed pół rokiem, z którego, jako że w czasie ciąży zaniedbywała się, nie może dotychczas przyjść do sił. I wciąż brzmiało w jej słowach pytanie: dlaczego? Dlaczego wszystkie te cierpienia? Wszak powiadają, iż w niebie jest dobrotliwy Bóg. ..

Czy też prawdą jest to, pytała, co mąż jej wciąż powtarza: że Zbawiciel raz jeszcze zjawi się na świecie i że nastąpi wtedy tysiąclecie szczęścia i radości? Ona

w to nie wierzy. Wszak zawsze, wciąż od nowa, wierzyła, a zawsze spotykał ją zawód. Ma wrażenie, jakby wszystkie te słowa: należy wierzyć, lub: będzie lepiej — były jeno kłamstwem.

Wtedy przystąpił mąż jej, Schubert, i kilkoma poważnemi słowy zganił ją za grzech niewiary.

Jak chętnie byłby Quint powiedział tej biednej, krwią plującej kobiecie: powstań i chodź! lub też tylko: noś jarzmo, które na cię wkładam, jarzmo moje jest łagodne, ciężar mój lekki. Lecz we wnętrzu jego brak było już przeświadczenia o dopuszczalności wyrzeczenia takich słów. Już przed swem pierwszem kazaniem na rynku w Reichenbach uważał kazanie górskie Zbawiciela za swój pierwowzór, a słowa: ,,Dźwigajcie swój krzyż!“ za swe hasło. Oczywista, wtedy hasła tego jeszcze nie rozumiał tak, jak je potem nauczył się pojmować.

Jakżeby więc mógł Quint tej jęczącej pod biczem utrapienia kobiecie powiedzieć: ,,Dźwigaj swój krzyż!“? Jej, której wygłodniałe oczy, wbrew słowom, wypatrywały sytości w raju niebiańskim? Jakże mógłby tej nędzarce powiedzieć to, co sam sobie stale powtarzał: Twa męka jest nagrodą! nie spodziewaj się innej! Nagrody łaknie człek na świecie, który wciąż od nowa wytwarza wszelakie zło! pragnący nagrody jest uczłowieczonym wilkiem! nie bądź wilkiem, którego szatan wpuszcza w trzodę ludzką! bądź jagnięciem! jagnięciem bożem! bądź cierpliwem jagnięciem w ręku tego, który strzyże i zarzyna!

Nie, wszystko to zachował przy sobie. Jej nic z tego nie powiedział. W niej krzepił nadzieję w sprawiedliwy odwet, nieb ański, nieziemski...

Podczas uczty zachowywał głupiec milczenie. Kobieta ta — przemyśliwał — nie ujrzy ziemskiego

raju. Żaden z nas. Mamy żyć bez nadzieji uczestnictwa, żyć jako przykłady, żyć jako budowniczy kościoła, którego sami nigdy nie przestąpimy. Nie łaknę tego, myślał Quint dalej, by się poświęcić dla Boga! lecz z Bogiem i w Bogu, wedle przykładu Chrystusa, poświęcić się dla ludzi. Człowiek, syn człowieczy, on to jest, któremu poświęcić mam w miłości, bez zastrzeżeń, wszystkie swe ziemskie siły.

Bracia Scharf i tkacz Schubert nie przeczuwali nawet tych jego rozważań. Ci ograniczeni i biedni ludzie żyli wewnętrznie całkowicie pogrążeni w swem stałem, pobożnem urojeniu, którego ludzie trzeźwiej myślący zrozumieć nie mogą, jak zresztą żadnego urojenia.

Niesłychane urojenie, iż stali się jako pierwsi godni towarzyszenia Bogu przy ponownem jego zjawieniu się na świecie, wypełniało ich życie, zarówno na jawie jak i w nocnych snach, zachwytem, niełatwym do opanowania. Gdy tedy teraz jedli i pili, nie zdołali zachwytu tego i szczęścia utrzymać w karbach; przejawiało się ono, mimo obecność Quinta, w bucie i prze-sadnem samopoczuciu.

W słowach ich, wygłaszanych ochrypłemi głosami, nie było zbawienie najważniejszą treścią, lecz potępienie zła, sąd! nie wybaczenie, lecz zemsta! nie cierpienie dla J ezusa, lecz nagroda za wycierpiony boi ! Ze strachem wyznał sobie Quint, jak bardzo dalecy są od utęsknionego przezeń królestwa bożego ci jego na-razie najwierniejsi uczniowie.

Zajmowało ich zbliżanie się tysiąclecia, mającego ziemię zamienić w raj ; można było zauważyć, że nie liczyli więcej na nowe cierpienia przed nadejściem tego milenjum szczęśliwości. Wprawdzie objawienie Świę-

tego Jana strachem ich przejmowało, ale wszak byli — tak im się przynajmniej zdało — pod bezpośrednią opieką Zbawiciela. Wyobrażali sobie, jak po prawicy Ojca odprawiać będzie sądy, oddzielać owce od kozłów i cała ich wściekłość wyładowywała się przeciw tym panom świata, których uważali za bezbożników i których konto w księdze win obciążali całą sumą nędzy światowej.

Przypomnieli sobie przypowieść o bogaczu i biednym Łazarzu, kiedy to biedak wreszcie dostał się do nieba, zaś bogacza trawiło pragnienie w tureckiej łaźni piekła. Zaś podnieceni winem i potrawami poczęli zsyłać do piekieł i wydawać na pastwę wiecznego ognia coraz większą ilość swych rówieśników : młynarza ze wsi, w której żyli, proboszcza, handlarza barchanami, dla którego pocili się przy warsztacie tkackim i niejednego innego bliźniego.

Quint pomyślał, że należałoby braci skarcić ostremi słowy. Lecz zważył, jak dalece, od ostatniego rozstania, pogłębiła się różnica między nim a nimi. Pomyślał, że ludzie ci, acz dorośli, są pod pewnym względem dziećmi, których należy stopniowo prowadzić ku prawdzie, jeśli mieli być zdolni do pojęcia jej. A zresztą: należy to otwarcie wyznać: Quint uczuwał nieco lęku przed własną nową prawdą. Nie miał odwagi wyznać ją otwarcie.

I nagle — nie wiedział nawet dlaczego — począł głupiec mówić o ,,tajemnicy królestwa bożego,“ mimo-woli posługując się jednem z wyrażeń Zbawiciela. Toteż wsączył wiele zwątpienia w ich sądy i oczekiwania zbliżającego się królestwa. Ludzie ci poczciwi byli wielce osowiali, gdy Quint powstał i poszedł na strych, by się tam ułożyć na spoczynek.

Emanuel spał niewiele. Obudziwszy się, przystąpił z książką w ręku do okienka w dachu i w świetle księżyca począł z trudem odcyfrowywać poszczególne miejsca w biblji. Potem spokojnym krokiem przemierzał strych wzdłuż i wszerz i rozmyślał nad tajemnicą królestwa bożego. Nagle doleciały go z dołu krzyki i tuż potem zaskrzypiały schody. Antoni Scharf, który spał w sionce, zjawił się na strychu i począł nalegać, by Quint zeszedł.

Gdy Quint przestąpił próg izby, krzyczało głośno niemowlę w dzieży. Kobieta na Słomianem łożu załamywała ręce, łkała silnie i błagała o pomoc. Stary Schubert trzymał w ręku coś wijącego się konwulsyjnie. Martin Schwarz stał tuż obok, trzymając w ręku kopcący ogarek.

— Ma znowu atak! — rzekł starszy Scharf.

Wtedy Quint poznał czternastoletnią Martę. Wziął światło z ręki Scharf a. Skoro światło legło na jej twarzy, poczęła prychać jak kot. Wciąż była nieprzytomna. Nagle z nagiej i wąskiej jej piersi wydobywać się poczęły dzikie, zwierzęce ryki, przypominając skowyt psi. Wreszcie zaczęła, z szaloną szybkością miotając słowa, przeklinać Boga, Zbawiciela, wszystkich świętych i aniołów.

Quint czuł, że obecni spodziewają się odeń działania. Lecz i pozatem cała jego istota skłaniała się ku czynowi, mającemu przynieść pomoc. Całkiem in-stynkownie począł czynić to, co zwykle robi się, by kogoś z omdlenia przyprowadzić do przytomności; zażądał źródlanej wody i począł poważnym głosem przemawiać do Marty.

Prawdopodobnie atak byłby wówczas i tak minął, jednak, gdy ciało dziewczyny poczęło się uspakajać,

uważali to obecni, żądni stwierdzeń swej wiary, za nowy dowód sił cudownych głupca. I w istocie, gdy Quint w milczeniu się oddalił i ruszył poza chatę w mroźną, czystą noc księżycową, zaś dziewczyna spokojnie spała u boku matki, mężczyźni rozmawiali ze sobą do świtu, całkowicie przejęci rzekomym cudem.

Marta obudziła się dopiero koło południa, a to, co opowiadała, podniecało znowu wyobraźnię mieszkańców chaty. Promieniował z niej cichy, pełen szczęścia i podniosły spokój. Mówiła, że we śnie widziała Zbawiciela, opromienionego niebiańską glorją.

O Jezu, słodkie światło !

Oto noc minęła.

Zasię Twa łaska

Od nowa mnie objęła.

Tak odtąd wciąż śpiewała dziewczyna podczas swych zajęć domowych.

V.

zaleństwa pewne, jak śnieć w zbożu lub jak fizyczna zaraza, przestrzenią się w pewnych okolicach. Toteż i w naszej okolicy rychło rozeszła się wieść, iż pojawił się, jeśli nie sam Zbawiciel, to conaj-mniej apostoł! jeśli nie apostoł, to conajmniej święty! jeśli nie święty, to conajmniej cudotwórca!

Toteż trzeciego dnia oblęgł chałupę tłum schorzałych ludzi. By w to uwierzyć, należy sobie uprzytomnić, jakie znaczenie wciąż jeszcze u prostaków mają leki, stosowane przez owczarzy, znachorów, stare baby.

Było to w pierwszy dzień Zielonych Świąt, gdy pod chatą, zamieszkaną przez Quinta, zgromadziło się tyła kulawych i ślepych, kaszlących, gorączkujących i jęczących ludzi. Były to kobiety i mężczyźni, dzieci, ludzie w sile wieku i starcy. Słońce ogrzewało skalistą pustać; Marta pierwsza zauważyła osobliwy napływ ludzi; nakłoniła ich, by spokojnie, cierpliwie czekali; więc siedzieT przyzwoicie na złomach skalnych i oczekiwali cudownego lekarza.

W pobliżu wiodła w górę jedna z tych drożyn, które wyprowadzają mieszkańców dolin i nizin, miast i wsi we wspaniały świat górski; toteż dziś, w pierwszy dzień świąt, drożyna ta ożywiła się ludźmi wesołymi, wędrowcami, łaknącymi wiosny i powietrza. Kilku z nich przystanęło obok chaty, by przypatrzeć się osobliwemu zebraniu. Po pewnym czasie spostrzegli, iż ktoś wyszedł ze zmurszałej chaty, co między czekającymi wywołało ogólne poruszenie.

Emanuel Quint z pozornym spokojem, a biciem serca przyglądał się przez okno tłumowi, żądnemu pociechy i pomocy. Wreszcie wysłał tkacza Schuberta, by oświadczył tym ludziom, że Quint jest tylko biednym człowiekiem, a zaprawdę nie cudotwórcą. Gdy ludzie otoczyli dobrze sobie znanego tkacza, powiedział on, co miał przykazane, jednak nie w tak przekonywujący sposób, by zachwiać wiarę napierającego nań tłumu. Gęste masy podeszły do okien chałupy: kobiety unosiły, głośno zawodząc, niemowlęta ku szybom, mężczyźni wskazywali na swe kulasy, palcami pokazywali ślepcy na swe oczodoły, głośno domagając się uleczenia.

Wtem, po wziąwszy silne postanowienie, wyszedł głupiec odważnie w ciżbę upośledzonych i utrapionych, którzy cisnęli się do fałdów jego wyszarzanego surduta i pokrywali pocałunkami ręce jego i gołe nogi. Przez czas jakiś długi, groteskowy ten człowiek pływał jakby po fali nędzy. Potem udało się braciom Scharf wypchać ciżbę nieco w tył i odgrodzić ją. Quint nie miał innego wyjścia; musiał zabrać głos i przemówić do zebranych.

Treści tego kazania słuchacze nie podają jednako. Pod wrażeniem chwili nagromadził też głupiec w swem kazaniu wiele sprzeczności; mówił wogóle to, co mu na język przychodziło, co wyłaniało się z własnych jego myśli i wspomnień biblijnych.

— Cóż przyszliście zobaczyć? — począł wołać — Czy chcecie zobaczyć lekarza? Jestem człowiekiem chorym, a nie lekarzem! Czy chcieliście ujrzeć człowieka, lepiej ubranego? Noszącego piękniejsze ubranie, niżli to, które pokrywa wasze schorzałe członki? Zaprawdę, jestem tak źle ubrany jak i wy. Ci, którzy noszą dobre, miękkie ubrania, mieszkają spokojnie w pałacach! Czy chcecie ujrzeć proroka, wyklinającego grzechy świata? Nie po to przybyłem, by wyklinać! Czy chcecie ujrzeć człowieka, umiejącego więcej niż wy: mistrza sztuki, mistrza słowa? Wiedzcie, że jestem nieuczony, niklejszy, niżli wy! Nie umiem ani leczyć chorych, ani wskrzeszać zmarłych. Chyba leczyć duszne choroby i duszną nędzę, a jeśli tego łakniecie i o to prosicie, może wam mógłbym pomóc. Zaznałem chrztu, chrztu wodą! Sam jednak wodą chrzcić nie umiem, chrzczę duchem.

I spojrzawszy na braci Scharf i tkacza Schuberta, prawił dalej :

— Syn człowieczy nie po to na świat przyszedł, by dusze ludzkie niweczyć. Nie poto na świat przyszedł, by złożyć jarzmo z jednych pleców na drugie, brzemię z bark ludzi dobrych na barki ludzi złych; on sam chce wziąć na się wszystkie ciężary. Kto ma uszy do słyszenia niechaj słyszy: Słusznie zwiecie Jezusa, Zbawiciela, synem bożym. Atoli Bóg jest duchem! Jezus narodził się z ducha! Nie wolno nam przyjmować, że Bóg jest ciałem, że ludzkie ciało spłodziło Jego syna! Co narodziło się z ducha, jest duchem! Duchem jest Ojciec, duchem Syn, a i ja odrodziłem się w duchu! Zaprawdę, nie wzdragam się wyznać przed wami: kto z ducha się odrodzi , ten jest synem bożym. Jestem też w tern zrozumieniu synem bożym. Ale i wy, każdy z was, może odrodzić się i stać się tern, czem ja jestem, wszyscy możecie stać się dziećmi bożemi.

We wnętrzu chaty przysłuchiwały się przez okno chora kobieta i mała Marta kazaniu ślepego przewodnika ślepców, i nie rozumieli go, podobnie jak ci, którzy zwartem kołem go otaczali. Porwani donośnym, wnikliwym głosem Emanuela, mniej zważali na słowa, które wypowiadał, a zupełnie nie przeczuwali związku, łączącego poszczególne zdania. Wszyscy, również i bracia Scharf, przypominali sobie jeno to, co znali z biblji; bracia żyli wciąż w urojeniu, które niebezpieczne słowo Emanuela: ,Jestem synem bożym“ jeno potwierdzało. Zasię, w jakiem znaczeniu Quint pojmował to synostwo boskie, nie umieli pojąć.

Gdy Ouint zakończył kazanie, począł tłum wyjąc i jęcząc doń się tłoczyć, przyczem jeden odpychał drugiego. Jakiegoś ślepca przewrócono; niemowlęta krzyczały, zaś matki przezywały się ohydnemi wyzwiskami. Tuż obok głupca wywijano w powietrzu kikutami, skarlałemi rękami, laskami, szczudłami, poczęła się wstrętna bijatyka. Głupiec przeraził się! I pocóż tu było słów?

Przez czas jakiś napróżno silił się, by uspokoić i uporządkować wzburzony tłum, potem wycofał się do chałupy, gdzie jednak żona tkacza przyjęła go w taki sposób, iż stał przed nią bardziej bezradny, niż wobec naporu tłumu. W środku izby klęczała kobieta. Ręce miała wzniesione w górę; modliła się. Patrzała weń, mrucząc słowa modlitwy, błyszczącem, pełnem wiary okiem, zaś Marta stała drżąc koło pieca i widocznie poruszona do wnętrza miała ręce złożone do modlitwy. Głupiec odczuwał głębokie zmieszanie, a zarazem i pokusę, cięższą niż wszystkie poprzednie. Dokoła niego szerzył się szał, podobny do przepotężnej burzy. Dokoła niego rosła straszliwa moc; nie wiedział, czy ją

sam czy też ktoś inny rozpętał, moc wiary, która go nieprzerwanie ponosiła, jak górski potok unosi cienką słomkę.

Powiecie: był głupcem, zatem bez poważniejszego sprzeciwu uważał się za to, za co go ludzie w swej głupocie uważali: a mianowicie, jeśli nie za syna bożego, to przynajmniej za cudotwórcę, uposażonego w nadludzką siłę. Zapewne! Dotykał się czoła, stawiał sobie w cichości pytania, czy też naprawdę nie jest czem więcej, niżli sam wie : lecz natychmiast wszystko to odrzucał odważnie, odpierał wszystko, co go przejmowało poczuciem wygórowanej samowiedzy.

Zatem odwrócił się z boleścią, a nawet z pewnego rodzaju wstrętem od niemal nagiego ciała u swych stóp i od zachwyconego wzroku, z grzesznem uwielbieniem weń wlepionego — i szybkiemi kroki opuścił dom tyl-nemi drzwiami; dokonywał swej ucieczki przez łąki górskie z taką chyżością, iż niespodzianie przepadł i domownicy napróżno go szukali.

Dwaj młodzi turyści widzieli uciekającego Emanu

ela. Poszli za nim, bo to, co wprzódy widzieli i słyszeli,

Udało

przejęło ich niezwykłą awanturniczością. się im wreszcie dogonić go. Pozdrowili go uprzejmie i przemówili.

Byli to bracia Hassenpflug, cyganie literaccy, zaledwo dwudziestoletni chłopcy, żyjący z pożyczek; w Berlinie wydawali czasopismo, którego nikt nie czytał; słowem marzyciele, poeci i socjaliści. Dopatrywali się w Ouincie dobrej gratki do ,,przeżyć“ artystycznych.

Z początku wcale Quint nie odpowiadał na rozliczne pytania, któremi go zasypywali. Spoglądał tylko

na nich badawczo. Niełatwo bowiem byłoby mu, na wielką ilość pytań odpowiadać. Bowiem na przykład, cóż znaczyło słowo: socjalista? Nie wiedział, czy sam jest socjalistą!

Nie słyszał też o anarchizmie i rosyjskim nihilizmie. Niekiedy rumieniec pokrywał jego oblicze; wstydził się swej niewiedzy.

Lecz gdy dłuższy czas, przeszło pół godziny, we trójkę wędrowali w rzeźkiem powietrzu grzbietem górskim, wytworzyła się między nimi pewnego rodzaju poufałość. Z wielkiem zainteresowaniem poznawał Ouint z tego, co wygłaszali z gorliwością sekciarzy jego towarzysze, zupełnie nowy świat i wysilał się, by zaspokoić głód wiedzy i przeniknąć wszystko, co mówili.

Wygląd braci Hassenpflug nie podobał mu się. Starszy z nich objawiał kpiącą wesołość i naigrawał się stale z powiedzeń młodszego. Gdy młodszy mówił o wolności, o prawie do szczęścia, o bycie, pełnym har-monji i pozbawionym trosk, o przyszłej doskonałości — miał Quint stale przykre wyrażenie, że starszy brat w to wszystko wątpi i nie wierzy.

Lecz mimo to wszyscy trzej mieli wspólny punkt wyjścia: była nim młodość, była nim miłość rzeczywistego świata, który należało zdobyć, świata cudownego, rysującego się w wyobraźni tych młodzieńców.

Bowiem w ich wieku wszystko wydaje' się poza-i ponadziemskie, mimo iż młodzież tkwi zwykle głęboko we wszystłdem, co ziemskie i ludzkie. Sami nie wiedzieli, jak bardzo im świat wydaje się cudny i rozkoszny; gdyby im o tern mówiono, zaprzeczaliby. Cytowaliby zapewne Schopenhauera, słowami Marxa i Engelsa krytykowali wstrętne, nieznośne stosunki na świecie. Zapewne wraz z Belamy’m wskazaliby na

Głupiec*

socjalistyczne państwo przyszłości, na jakieś wymarzone, rajskie ukształtowanie się stosunków, a nie przeczuwaliby wcale, iż wyższego szczęścia nie można sobie wyobrazić, niż młodość, którą przeżywali.

Emanuel Quint, który zupełnie inne wiódł życie niż jego towarzysze, znosił pogardę, nędzę, niedostatek — jednak podobnie jak oni kipiał i szumiał młodością. A choćbyśmy uwzględnili całą powagę jego losu i mękę jego pomylonego żywota, to jednak musimy stwierdzić, iż właśnie nadmiar młodości, nadmiar miłości, skłaniał go do tego wszystkiego.

Zwolna ze słów braci dowiedział się Emanuel Quint takich rzeczy:

Niemal we wszystkich krajach ziemi utwierdziło się niezłomne przekonanie, że kończy się niesprawiedliwy porządek, wedle którego mniejszość korzysta i używa, zaś przeważająca większość cierpi i zaznaje niedostatku. Toteż nie ulega wątpliwości, iż w najbliższych czasach, a może nawet w najbliższych miesiącach, spodziewać się należy wielkiej, społecznej rewolucji. Stan trzeci, robotnicy, stan tak zwanych proletarjuszy, wywoła rewolucję. Już tworzy się w niemal wszystkich państwach na kuli ziemskiej wielka partja. Hasłem tej partji jest: wolność, równość, braterstwo. Skoro dojdzie do władzy, przedewszystkiem rozwali złego bożka — molocha kapitalizmu! Następstwem tego będzie: każdy będzie spożywał owoce swej uczciwej pracy, a nie wydawał ich w zbójeckie ręce bogaczy.

Ta wielka chwila wyzwolenia będzie następstwem naturalnego społecznego procesu, pewnego rodzaju rozkładu współczesnego społeczeństwa, podobnie jak przejrzały owoc gnije i rozpada się. Są jednak ludzie,

którzy nie chcą czekać; działają oni gwałtownemi środkami, rewolwerem i dynamitem. W ludziach tych utâ-jona wściekłość uciskanego ludu wyzwala się w straszliwych formach. Ich hasłem jest: wojna na noże! żadnego pardonu dla bestji obecnego porządku świata! I Karol Hassenpflug odczytał odezwę anarchistyczną, zionącą krwawemi wyziewami pomsty.

W odezwie tej, wyzyskującej fakt zgilotynowania pewnego anarchisty na Place de la Roquette w Paryżu, nazywano przedstawicieli legalnych władz bandą psów i morderców, łotrami i zbójami; wobec tych wybuchów wydały się głupcowi wrogie wyrażenia braci Scharf o bogaczach i posiadaczach jakby łagodne szepty dobroci. Groza go obejmowała, gdy słyszał okropne słowa odezwy. Toteż powiedział :

— Ci są dalecy od królestwa bożego...

Bracia Hassenpflug poczęli teraz badać tajemnice wnętrza orginalnego obieżyświata. Byli niesłychanie zdumieni tern, że na swej wycieczce spotkali człowieka i widzieli zdarzenie, jakby żywcem przeniesione w nasze czasy z Nowego Testamentu. Wiedzieli dobrze, jak zresztą w kołach młodych intelektualistów wówczas sobie uświadamiano dobrze, że w ludzie tkwi wielkie pożądanie nowalji i niezwykłości. I oto tutaj, w okolicach, leżących na uboczu od wielkich prądów, przenikających nowy świat, spotkali nietkniętą glebę ludzkiej duszy.

Skierowali rozmowę w inną dziedzinę. Powiedzieli sobie: jeśli do tego człowieka lgną tak liczni chorzy-to pewnie tkwi w nim majak jakiś dziwaczny, wiara: w jakieś lekarstwo, które zapewne odziedziczył i w skry-tości stosuje. Lecz ojciec jego nie był owczarzem, ïiié odziedziczy! też żadnej książeczki z receptami. Z tüë-

00-

wielu jego słów ulatywał poszum kart ,,księgi, nad księgami/' zaś w działaniu jego ani śladu nie było , jąkowychś terapeutycznych zabiegów lub starań.

Rzekł m;

— Nie mam nic wspólnego z cierpieniami ciała. Chorych ciał nie uzdrawiam! Zmarłych ciał nie obu-dzam! Jestem tylko lekarzem duszy, która nie zamiera. Widzę, że ludzie cierpią. Widzę, że chcą przezwyciężyć cierpienie. Znam nadzieję, przenikającą człowieka, nadzieję przezwyciężenia nędzy życiowej. Bo sam jestem pędzarzem. Wiem też, jak to gorzko jest, obywać się bez chleba codziennego, cierpieć głód. Lecz nie samym tylko chlebem żyje człowiek, żyje on również i słowem, wyszłem z ust boskich. Mówicie, że robotnicy na całym świecie zmierzają do stanu, w którym każdy korzystać będzie z owoców swej pracy. A ja wam powiadam: korzystajcie teraz, korzystajcie każdej chwili z żywych słów, płynących z ust Boga. Gdy kiedyś, jak mówicie, zakwitnie na ziemi raj robotniczy, wówczas ja będę daleko, bo w królestwie boskiem.

A gdy zapytali głupca, gdzie też znajduje się prawdziwa karm duchowa, wyjął małą książeczkę i odczytał im z ewangelji świętego Jana: ,,Na początku było słowo, a słowo było w Bogu, a Bóg był słowem/'

Nieco zmęczeni zasiedli w pobliżu jednego z licznie przez turystów odwiedzanych schronisk górskich. Poprzez wilgotną łąkę przybiegł olbrzymi pies, bernardyn, i począł głośno szczekać; lecz nie zwracali na to uwagi. Emanuel Quint spokojnie prawił o tajemnicy królestwa bożego. Zakończył cytatem z św. Łukasza, iż nic nie pozostanie ukryte, bo swego czasu przejawić

00

się musi, nic tak dalece tajne, by się zdradzić nie miało; gdy nadejdzie czas i potrzeba. A jeśli chowa się światło pod korzec, to zaprawdę nie na wieczne czasy!

Wtedy bracia Hassenpflug zaprosili go, by z nimi poszedł do schroniska i pozwolił się ugościć. Quint zgodził się. Gdy zbliżyli się do wejścia — a towarzyszyło im szczekanie psa — napełniła się weranda i schody tłumem gapiów.

Kazanie Quinta bowiem było i w schronisku głośne. Kilku turystów zdołało już rozgłosić dziwy, których byli, pnąc się w górę, świadkami. A że celem wycieczki turystycznej jest sprawienie sobie przyjemności, zatem wszystko, co się zdarzy na takiej wy^ cieczce, przybiera natychmiast charakter ucieszny. Nie należy też zapominać, że szlachetne oburzenie jest również jedną z przyjemności duszy małomieszczańskiej.

Toteż gdy w jadalni schroniska rozeszła się wieść o kazaniu, wygłoszonem na łące przed chatą, obudziła ona u jednych pusty śmiech, zaś u wielu istny orkan oburzenia. W tych wypadkach serca ludzkie łatwo się jednoczą i uzgadniają. Rzeźnik, piekarz, kramikarz, szynkarz z przedmieścia, siedzący przy czwartej szklance piwa, ich małżonki, raczące się garnuszkami kawy, przypominają sobie, zwłaszcza w podróży, bardzo' łatwo swe obowiązki i cnoty obywatelskie.

Toteż, podchodząc do schroniska, usłyszał głupiec poprzez jazgot psi, wyzwisko: apostoł z kalarepą! Bowiem u tych mieszczuchów przedewszystkiem wyraził się osąd o niedorzeczności jarskiego żywienia się. A byli w tern zgodni i ci, którzy z Wrocławia przybyli, jak i ci, którzy pochodzili z Drezna.

Quint i obaj jego towarzysze nie zwracali wcäle uwagi na urągania i śmiechy. Wtem zastąpił im drogę;

bezczelnie się w oczy im śmiejąc, jakiś opasły turysta z olbrzymią lagą w ręku, plecakiem na plecach i okutych gwoździami buciarach.

Tu nie ma rzepy! — zawołał handlarz bydła.

Bracia Hassenpflug oburzyli się i natarli potokiem wyzwisk na spotniałego grubasa, który zamiast odpowiedzi chwycił Quinta za surdut i kilkakroć dobrodusznie nim potrząsnął. Wył przytem słowa z operetki: ,,Jesteś szalony, dzieciaku!“

.. To było również i dla psa sygnałem do działania. Przyskoczył i wpił się zębami w udo biedaka. W tej chwili przybiegła kelnerka i trzasnęła psisko w mordę serwetą.

. Mimo wszystko bracia Hassenpflug pociągnęli Emanuela w stronę schroniska, aż do progu. Tu jednak spotkali gospodarza. Nie wpuścił ich do środka. Nie powiedział ani słowa. Jednak z całym spokojem i bardzo wyraźnie dał im postawą swą i giestami do poznania: ruszajcie sobie precz! i to natychmiast!

Ta niesłychana bezczelność spotęgowała oczywista oburzenie obu braci. Byli kandydatami filozofji, nosili wstęgę swej korporacji akademickiej i póki życia nie spotkali się z taką bezczelnością jakiegoś tam właściciela knajpy. Lecz nic nie pomogło. Ani oburzenie, ani słowa, ani groźne stawianie się. Wśród dzikich po-śmiechów zebranej tłuszczy turystycznej, musieli opuścić schronisko.

Opodal stał parobek. Gdy trójka przechodziła, głośno zawołał do oberżysty:

— Oto idzie ten włóczęga, o którym kilka razy mówiłem. Tygodniami włóczy się w górach. Djabli go wiedzą, co tu robi. Należałoby mu sprowadzić na kark żandarma!

Trzej wędrowcy uszli w milczeniu kawał drogi, gdy Emanuel Quint zboczył z gościńca i począł iść na przełaj do lasu. Poprosił braci, by mu towarzyszyli. Nagle w pośrodku sośniny i kosodrzewiny ujrzeli polanę, na której wypasał bydło i kozy pasterz, zaprzyjaźniony z Quintem. Gdy bracia z serdecznego powitania obu dziwaków, pokracznego pastucha i chudego marzyciela, wymiarkowali, iż obaj dobrze się znają, zaproponowali, by wysłać pasterza do jakiejś osady po żywność. Zaopatrzyli go w pieniądze, zaś Quint wskazał mu, gdzie ma się udać po zakupy.

Tymczasem prowadził Emanuel swych nowych znajomków po samotnych drożynach, aż dotarli do ukrytego wśród złomów skalnych i kosodrzewiny schronu, będącego tygodniami miejscem jego pobytu i ucieczki przed wichurą i pluchą. A gdy w pobliskim ścieku wodnym zmył ranę, zadaną mu przez psa, stał się, jakoby gospodarz i pan domu, rozmowny i niemal wesoły.

Począł tedy, nie bez swady i łatwości wysławiania się, mówić:

— Tu przeżyłem szereg tygodni samotnie; tu zastanawiałem się nad wieloma poważnemi rzeczami. Chata ta, o ile ją chatą nazwać można, była w każdym razie dla mnie kryjówką. Że zaś królestwo boże dziś, chociaż wielu ludzi zwie się chrześcijanami, jest, jak już rzekłem, tajemnicą, czyż sługa boży może się uskarżać, iż ukrywać się musi przed ludźmi?

Wyjął z długiej poły swego szpetnie wyszarzanego surduta biblję:

— Wiem, żeście uczeni, ja zaś nieuczony. Czytałem tylko tę jedną, świętą księgę: sądzę jednak, iż Bóg

byłby również i wtedy przy mnie, gdybym tej księgi nie znał.

Ucałował biblję:

— Bóg w mem sercu jest taki potężny, iż nie mogę pomyśleć, aby był związany z jakąś książką. Książka sama w sobie jest rzeczą cudowną, zwłaszcza dla tych, którzy nie umieją czytać. Sądzę, że lęk przed książką pochodzi może z tych czasów, gdy dla większości ludzi było to niepojęte, iż książki mówią, żyją niejako. A cóż dopiero książka, którą trzymam w ręku... Bóg żywię we mnie, a nie w książce! Jeślibym bowiem książkę tę ukrył pod kamieniami, a nie znalazł jej człowiek, umiejący czytać — książka ta byłaby nieżywa. Zawsze jest nieżywa, tylko my jesteśmy żywi. Książka beze mnie jest martwa jak kamień. Natomiast ja bez książki jestem za wolą boską naczyniem łaski bożej.

Emanuel wskazał palcem na swe oczy, okrążone krwawą obwódką:

— Albo temi oczyma, promieniującemi na wewnątrz i na zewnątrz, ujrzę Boga, albo wogóle Go nigdy widzieć nie będę!

Wskazał na słońce na bladem niebie :

— Kto tego nie widzi, choćby wciąż wpatrywał się w książki, do tego Bóg nie przemawia! Najwznioślej-szem narzędziem objawienia boskiego jest człowiek, a nie książka. Człowiek, jako narzędzie objawienia, stworzył dla ludzi inny środek boskich objawień: mianowicie książkę.

I prawił dalej :

— Książka jest niczem innem, jak tylko listem, za pomocą którego oddaleni od siebie ludzie — a właściwie wszyscy ludzie są co do miejsca i czasu dalecy od siebie — porozumiewają się o swem życiu, swych* cierpieniach i o tem, co Bóg w nich zdziałał. Bóg u-święca człowieka, a człowiek książkę. Za pomocą książki może człowiek uświęcać innych ludzi. Tak tedy za pomocą książki uświęcił mnie Jezus.

Na obliczu głupca pojawił się wyraz serdecznego wesela :

— Należy kontentować się czystem i cichem poznaniem. Jestem zadowolony, czując, iż nikt... nikt!... nawet książka!. .. nie jest między mną a Bogiem! Ale obok mnie stoi syn człowieczy!... stoi Jezus, który z miłości do ludzi, do swych braci, zmarł. Takich rzeczy nie można opowiadać ludziom, czekającym na ulżenie swych boleści, na zaspokojenie swych pożądań. A bynajmniej nie ludziom, widzącym Boga w postaci ludzkiej, zamiast w postaci Ducha Świętego. Tamci bowiem spodziewają się, ja zaś mam pewność. Oczywista, gdy widzę u ludzi nędzę, z której się wydostałem, czasem ogarnia mnie dawna groza, dawna rozpacz i wtedy wstydzę się swej szczęśliwości. Uczucia te władają mną czasem z taką siłą, iż radbym się zatracić. Czasem coś we mnie wola: ratuj swą niebiańską cząstkę przed światem! opuść świat i schroń się jeszcze głębiej w Bogu! Czasem jednak uczuwam popęd — chociaż wiem, dlaczego Zbawiciel dla nas poniósł śmierć — poświęcenia się raz jeszcze, podobnie jak On, na krzyżu dla ludzi, dla dobra ludzkości. Nigdy mi się nie udaje przestać ludzi kochać, choćby byli nawet wobec mnie nieokrzesani. Wielka jakaś bezradność jest we mnie. Uczuwam bolesną litość, potęgującą się aż do męki, gdy widzę ludzi, występujących bezmyślnie przeciw sobie, przeciw człowiekowi. Są to ślepcy. Nie wiedzą, co czynią.

Mówiąc to, szedł Emanuel Quint tam i napowrót po udeptanej dróżce przed swym schronem. Bracia

Hassenpflug przysłuchiwali się poważnie i w milczeniu, oparci o kanciaste, potężne złomy skalne. Spozierali na się, a wzrok ich wyrażał nieme wyznanie, iż z pośród wszelkich osobliwości, które spotkać im danem było w ciągu życia, ta niespodziana przygoda podczas wycieczki świątecznej jest największą osobliwością.

Każdy z nich miał w kieszeni notatnik. Zapisywali różne pomysły i spostrzeżenia, które chcieli spożytkować w późniejszych literackich dziełach (a mieli zamiar tworzyć nieśmiertelne dzieła!) Więc uważali głupca za interesujący model, mający im posłużyć do uzupełnienia ich wiadomości o duszy ludu.

Zapytali tedy Quinta: dokąd zmierza i co zamierza czynić w dalszem swem życiu, jak i w jakim celu chce działać, jakie nadzieje żywi w sercu.

— Jezus! — rzekł Ouint, zamiast odpowiedzi, po chwili milczenia. I dwakroć, trzykroć powtórzył:

— Jezus! Nie chcę niczego innego! Chcę tylko żyć jak Jezus.

I myśl swą rozwijał szerzej i głębiej :

Kocha ludzi, lecz czuł się zawsze między nimi obcy i samotny. Istota jego dopiero wtedy opuściła stan „lękliwego oczekiwania/⁴ gdy dowiedział się o Jezusie, synu człowieczym. Od tego czasu stał się Jezus nie-tylko pośrednikiem między nim a Bogiem, lecz również między nim a ludźmi! między nim a ziemią, naturą całą!... Do Boga prowadzą niezliczone drogi. Lecz Ouint jest człowiekiem, i nie uważa wcale za grzech wobec Boga, miłować Go w człowieku.

— Jestem człowiekiem — mówił z naciskiem — a losem moim na ziemi może być tylko wędrówka Boga w kształcie ludzkim. Nikt inny, jak tylko Zbawiciel, nie dał tak czystego przykładu wędrówki boskiej na ziemi. Więc życie Jezusa, kroczenie śladem Jezusa — oto mój cel. Jedność duchowa z Jezusem — oto moje prawdziwe życie! Zbawiciel powiedział: Coście uczynili dla jednego z mych najnikłej szych braci, to uczyniliście dla mnie. Według tych słów, a nie żadnych innych, chcę postępować. Pragnę sobie wyszukać naj nikłej szego człowieka i postępować wobec niego, jakby był Zbawicielem : łaknącym pomocy, pogrążonym w ziemskiej nędzy. Nie pragnę niczego innego na świecie zdziałać. Całować będę rany Chrystusa. Ślady gwoździ. Będę Jego rany zmywał, cierpienia koił. A rany ludzkie będą dla mnie ranami Jezusa.

Po zjedzeniu śniadania, które pasterz przyniósł, opuścili bracia Hassenpflug Emanuela Quinta. Głupiec wskazał im ścieżynę, wiodącą do licznie nawiedzanego przytułku górskiego, wznoszącego się na turni granitowej. Gdy stracili z oczu Emanuela, przecierali sobie oczy, jak gdyby obudzili się ze snu i znaleźli się z powrotem w świetle rzeczywistości. Po drodze radowali się, że żyją pod koniec dziewiętnastego stulecia, a nie tysiąc dziewięćset lat temu. Gdy wydostali się na wirch, zakwaterowali się wespół z wieloma rozbawionymi turystami w schronisku i podobnie jak inni wycieczkowcy rozkoszowali się wspaniałym widokiem, wyszukiwali zapomocą lupy naj charakterystyczniej sze punkty w górach zarówno po stronie pruskiej jak i czeskiej.

Quint legł w swym małym schronie na mchu. Przemyśliwał o ostatnich wydarzeniach.

—- Pozostanę sam — myślał; krótki pobyt z braćmi Hassenpflug myśl tę od nowa w nim ukrzepił — sam będąc, nikogo nie zwiodę, ni też przez nikogo nie dam

się zwieść. Nie będę zgorszeniem dla świata, ni świat dla mnie. Będę żył sam, jeno z myślami memi, jak J an, którego J ezus miłował. Będę bliski Zbawiciela, a nikogo więcej.

I głos jakiś w nim mówił:

— Zaprawdę, nie jestem egipskim czarodziejem! Nigdy nie starałem się nim być, ni uchodzić za takiego, który czyni cuda.

Lecz w Emanuelu Ouincie było coś, co stale podcinało postanowienia jego, by żyć samotnie: serce jego! miłość jego do ludzi! Ona to wciąż budziła w nim wieczną, bólem przepojoną litość, krwawiącą jakby otwarta rana...

Quint leżał z pół godziny, a może i dłużej, w stanie pół jawy i półsnu, gdy uczuł na sobie dech ludzki. Otworzył oczy i przeraził się, bowiem nad nim był pochylony człowiek o tak odrażającej twarzy, że podobnie ohydnej Quint nigdy nie widział.

Quint podskoczył. Przybysz, a był nim znany w okolicy przemytnik, z powodu swej chytrości osławiony, zdjął spokojnie zawiniątko z pleców i umieścił je w schronie.

Miał on twarz małpią. Nos przemytnika był szeroki i spłaszczony, głowę pokrywały czarne jak smoła włosy, czoło miał jakby niski, obrzękły wałek, a oczy małe, psie. Dokoła szerokich ust miał cienką, czarną brodę. Natomiast gardziel pokrywał gęsty zarost: Drab ten, którego ostatecznie nazwać można było człowiekiem, był niskiego wzrostu i silnie zbudowany. Koszulę miał rozpiętą, że dojrzeć było można pokryte gęsto włosem jak u zwierzęcia ciało; włosy sięgały niemal do pępka.

Przemytnik, uważający widocznie Quinta za kolegę zawodowego, podpełzał na czworakach do ścieku, ukrytego w kosodrzewinie i jak pudel łapczywie żłopał lodową wodę. Pragnienie miał wielkie. Miał za sobą długi, uciążliwy marsz, wiodący go poprzez przeróżne drożyny i ścieżki z dolin w szczyty górskie; a zmieniał zawsze drogę, którą maszerował, by zmylić wszelkie ślady, tak że zwykle w jednem miejscu nie wypoczywał więcej niż raz w roku. Był on znany w okolicy jako ,,czeski Józef.“

Wracając od źródła i wstępując do schronu Quinta,

rzekł :

— Niezbyt bezpiecznie dziś tu jest.

Wziął zawiniątko i wyniósł je ze schronu. Znikł wśród krzewów, a gdy wrócił, nie miał nic w ręku.

— Nie będziemy mogli tu pozostać — rzekł i wskazał w stronę przeciwległego stoku, na którym ludzie, drobni jak mrówki, posuwali się wzdłuż skał, przyczem głośno pokrzykiwali.

— To na nas idzie obława — rzekł Józef Czech i przerwał rozpakowanie kraciastej chustki, w której miał olbrzymi bochen chleba; a właśnie chciał się pokrzepić przed dalszą drogą.

Teraz rozległo się głośne szczekanie psów. Quint nie pojmował wcale, jako że miał czyste sumienie, co go obchodzić mają szczekania psów i nawoływania. Lecz orli wzrok Józefa Czecha wypatrzył już poszczególne twarze między zbliżającymi się. Poznał gajowego, strażnika granicznego i jeszcze jakiegoś człowieka w mundurze.

— A teraz nogi za pas!

Pobiegł po zawiniątko, które może byłby zostawił na miejscu, gdyby się nie bał, że je psy wywęszą. Umo-

cował je sobie na grzbiecie i skinął na Quinta, by z nim poszedł; na jego grube wargi wypełzł chytry uśmiech. Wyraził nim myśl, właśnie w tej chwili pomyślaną: oho, już nas nie złapią...

Quint, nie wiedząc właściwie, dlaczego, szedł mechanicznie za przemytnikiem. Na przełaj, kryci kosodrzewiną, szli czas jakiś, brodzili kilkakroć poprzez górskie potoki, by psy nie wywęszyły śladów ich stóp. Tymczasem przetrząsał gajowy, strzelec graniczny i żandarm norę, właśnie przez obu wyrzutków społeczeństwa opuszczoną.

Spotkali się oni przypadkowo w schronisku. Przyszli tam na dobre piwko. Właśnie turyści opowiadali o dziwacznym głupcu, niepokojącym ludzi w okolicy. Toteż żandarm postanowił nareszcie przystąpić do wykonania zlecenia, otrzymanego od swej przełożonej władzy. Bowiem naczelnik powiatu Reichenbach rozesłał do wszystkich podległych mu organów okólnik, iż ,,nie jaki Emanuel Quint znikł ze swej wsi; należy za nim czynić poszukiwania, bowiem wielu wiarygodnych świadków zapodaje, jako że wywołuje swemi występami publiczne zgorszenie itd. Należy obserwować i dowiadywać się o jego zachowaniu się, bowiem trzebaby stwierdzić, czynie byłoby wskazane umieszczenie tegoż Quinta w domu pracy względnie domu warjatów. Toteż uprasza się, wymienionego Quinta, o którym zresztą własna matka, żona stolarza, wydaje złe świadectwo, przy aresztować w każdem miejscu spotkania/'

Szereg turystów poznał w braciach Hassenpflug towarzyszy Quinta i wskazał ich wachmistrzowi. Brzęcząc ostrogami przystąpił żandarm do stołu, za którym studenci zasiedli. DawTali odpowiedzi umyślnie

co-

tak niejasne, a przytem, by z władzy zakpić, posługiwali się łacińskiemi i trudnemi do zrozumienia wyrażeniami, że krew uderzała do twarzy żandarma. Lecz cóż mógł poradzić wobec zuchwałych studentów? Im przecież nie miał nic do zarzucenia.

Wtem przystąpił doń dzierżawca schroniska i doradził, by dalsze poszukiwania czynił za pomocą lunety. Bowiem na jednym z cyplów skalnych, tuż obok schroniska, była umieszczona długa luneta, przez którą za zapłatą można było oglądać okolicę. Oczywista za dzierżawcą, żandarmem, strzelcem granicznym i gajowym potoczyła się ku lunecie większa część żądnych sensacji turystów.

— Od szeregu tygodni — chwalił się dzierżawca — obserwuję tam, na odludziu, jakiegoś człowieka, wiodącego widocznie żywot eremity. Oto widzicie, tam u wejścia malutkiego chronu widać go.. . O patrzcie, jest z nim czeski Józef!

Więc ławą ruszyli na obławę. Zaś gdy dotarłszy do schronu, nie zastali więcej ptaszków w gnieździe, odezwał się gajowy:

— Niepotrzebnie ludzie narobili tyle krzyku, gdyś-my wypatrywali przez lunetę. Czeski Jaś to wymiar-kował i szukaj teraz wiatru w polu!

Ucieczka Józka Czecha, za którym szedł Quint, trwała przez wiele godzin; wreszcie obaj dotarli do chaty po stronie czeskiej; byli tu bezpieczni przed pościgiem pruskich władz. Poprzez piękne, stare lasy ścielił się tu przecudny i daleki widok w głąb kraju. Chata stała jak samotnia i tak zdała od osiedli ludzkich, iż wioski i domostwa, hen w oddali • rozsiane w dolinach, wydawały się gdyby zabawki dla dzieci.

a*

Chałupa do której wstąpili, była wewnątrz podparta wieloma zczerniałemi palami: trzeba było się przedostawać poprzez nie jakby poprzez sztolnię szybu, zanim się dostać można było do izby. Izba zaś miała spróchniałe, popękane belkowanie, tak nisko umieszczone nad podłogą, iż Quint przechodząc ścierał głową mączny pył, osadzający się dokoła dziur, drążonych przez czerwie drzewne. Słońce zaszło. Przez mętne szybki okien, o ile nie były zatkane słomą lub zabite deskami, wnikało sine światło.

Tu Józef Czech czuł się widocznie swojsko. Zdjął z pleców zawiniątko, potarł o ścianę pieca zapałkę i począł na przypiecku czegoś szukać. Znalazł wreszcie świecę łojową, tkwiącą w pustej flaszce. Powoli wnikało światło we wszystkie kąty i odsłoniło obraz przeraźliwej nędzy.

Nawet na Quincie, który przecież przez całe życie oswajał się z nędzą, uczyniło głębokie wrażenie to, co się przed nim przejawiło w chacie, gdy światło w niej zapłonęło. Wstrętny, zapierający dech, zapach śmiecia, gnijących odpadków, wilgoci, rozprzestrzeniał się wszędy, iż chciało się uciec z powrotem na dwór. W chwili, gdy zajaśniało światło łojówki, ujrzał cztery, pięć myszy, goniących po czarnej glinie podłogi w różne strony. Coś podejrzanego smykało też po stole, wypełniającym kąt izby. Józef wytłumaczył spokojnie :

— Tak się dzieje, gdy ludzie zjadają każdego kota...

Wtem uwagę Quinta przykuła jakaś dziwaczna postać. Po mózgu mu przemknęło: jawa to, czy majak duszy, przemęczonej wrażeniami dnia tego? Zdało mu się, jakoby przy oknie, w slabem świetle księżyca, lub też z światła księżycowego utkana, siedziała starucha, jaśniejąc w czerni izby...

Tknięty podświadomie głęboką czcią, widocznie Ouint szepnął coś, gdyż Józef odezwał się głośno:

— Nie oglądaj się na nic, nie krępuj się, możesz mówić głośno. Starucha ma sto dziesięć lat, niektórzy mówią, że sto czternaście. Ludzie twierdzą, żenie może zemrzeć. Nie może dlatego zemrzeć, bo przez całe swe życie wyprawiała dziwne rzeczy, zmieniała pogodę, czarowała, a teraz za karę nie może zaznać spokoju śmierci.

W tej chwili rozległy się w izbie cudowne dźwięki, jakiś śpiew, tak nieziemsko cichy, tak wzruszający i jakby pod niebiosami szybujący, iż pomyśleć nie można było, jakoby pochodził z piersi ludzkich. Ani śpiewające chłopięta, czy też dziewczyny wiejskie, ani alumni, jakich Quint słyszał w kościołach różnych, nie mieli tej zagadkowej, kojącej, wzruszającej siły... Usłyszawszy te dźwięki, Ouint natychmiast przepomniał o sobie i swem otoczeniu. Bezwolnie, jakąś siłą pociągany, zbliżył się do śpiewającej staruchy — bo to ona śpiewała! — i wpatrywał się w nią z twarzą, zroszoną łzami, nie wiedząc zupełnie, że płacze. Wpatrywał się, jakby badając tajemnicę jakichś nieziemskich sfer, w szlachetne rysy stuletniej staruchy, w twarz, okoloną długiemi, śnieżnemi lokami, przywiędłą, lecz przezroczystą, woskową, delikatną, a tak jaśniejącą, jak twarz dziecka. . .

Zasię w powietrzu drżały słowa, wydobywające się z duszy staruchy, bo wąskie, blade wargi niemal zupełnie się nie poruszały:

Koszulka moja uszyta, Łóżeczko przygotowane. Przyjdź, o przyjdź, Ostatnia, długa nocy...

Józek Czech głośno się roześmiał.

97

Głupiec.

— Piosnkę tę stara wiedźma już nieraz śpiewała?

A mimo to nie tak prędko sczeźnie! Na świecie jest tyła rzeczy, które jedni potrafią, a inni nie! Ta umiała wiele! O, z nią nie dobrze było się wdawać!

Nagle przez sień weszła do izby, głośno becząc, koza i poczęła pyskiem trącać staruchę, siedzącą jakby rzeźba ze śniegu w slabem świetle księżyca, wnikającem przez okienko. Lecz stara ani się poruszyła. Miała wzrok skierowany przed się, zżółkłe, pomarszczone ręce złożone na łonie; zdało się, że należy już swemi duchowemi władzami do innych sfer, zasię wnętrzna powłoka już obumarła.

teraz do

zawołał J ózef i wyszedł do sieni. Po chwili rozbrzmiały chrapliwe dźwięki katarynki. W ten sposób zwykle, gdy był w dobrym humorze, oznajmiał swe przybycie do chałupy, poczem siedemdziesięcioletni wnuk staruchy, niemal całkowicie ogłuchły kataryniarz, złaził po drabinie ze strychu.

Również i dziś pojawił się podeszły wiekiem wnuk. Podobny był do olbrzymiej wieży, gdy owinięty w brudne łachmany i mrucząc słowa, zrozumiałe tylko dla Józefa, złaził po trzeszczących sprychach drabiny. Począł natychmiast na kolanie łamać chróst i uzbierawszy pokaźną wiązkę, zebrał ją w wyszarzały i podarty surdut żołnierski, którego poły ujął w ręce, jak kobiety, noszące coś w fartuchu. Wszedł do izb}^ i cisnął drzewo przed piec. Przez cały czas rozmawiał z nim Józef.

Quint słyszał rozmaite nazwiska, które wymieniali: nazwiska ludzi, którzy prawdopodobnie, jak Józef, szli manowcami i zawód przemytniczy uprawiali.

Po pewnym czasie dały się w sionce słyszeć tupania nóg. Do izby weszli trzej ludzie i głośno i żywo witali się z J ózefem. Poznać można było, że są uradowani, mogąc po długiej, ciężkiej wędrówce wypocząć w bez-piecznem miejscu. I znów zabrzmiała katarynka, umieszczona na ławce w sionce; wciąż ją Józef nakręcał, bo był w dobrym humorze i cieszyła go muzyka.

Wkróce potem zasiedli przemytnicy do stołu i poczęli grać w karty. Flacha wódki krążyła od jednego do drugiego, gdy zaś podano ją Ouintowi, odmówił picia.

To na niego ściągnęło moc ordynarnych słów.

Jeden z przemytników zapytał, skąd się Ouint tu wziął i dokąd zdąża.

Głupiec nie odpowiedział, podniósł się z ławy, przystąpił do staruch}^ i ucałował jej ręce. Potem poszedł do wnuka, który właśnie do rury pieca wsuwał żelazny garnek, napełniony kartoflami i zapytał go, gdzie się znajduje łoże staruszki Gdy mu kataryniarz wskazał puste, drewniane łóżko w kącie, uniósł Ouint staruszkę w ramionach i z dziwną łatwością przeniósł ją. Była ona coprawda dziwnie, zastraszająco lekka. A teraz zachował się głupi dziwak jak samarytanin lub zawodowy lekarz. Przyniósł w garnku wody i począł zmywać staruszkę; po chwili zaczęła drżeć na całem ciele i powoli a głęboko oddychać.

Gracze nie uciszyli się; wcale się tern wszystkiem nie przejmowali.

Był jednak między przemytnikami garbus, nazwiskiem Schwabe, ongi czeladnik krawiecki, który, Bóg wie, w jaki sposób przystał do bandy przemytniczej. Był przeważnie trzeźwy, okazywał zawsze wielką odwagę; przemytnicy wiedzieli, że gdzie największe niebezpieczeństwo, tam posiać należy Schwabego. W jego zachowaniu się było coś śmiesznego, coś, co mu przysparzało wiele sympatji u ludzi. Był protestantem, a mimoto po czeskiej stronie przystawał kolo wszystkich przydrożnych figur świętych i kapliczek, cicho się modląc; po drodze śpiewał zawsze, i to po kolei świeckie i duchowne pieśni.

Ten to Schwabe, który zresztą nie grał w karty, lecz zaglądał do zatluszczonej jakiejś starej gazety, zainteresował się tern co Quint robił. Począł następnie z wielką żywością opowiadać wielce osobliwą, ba cudowną historję. Oto dziś spotkało go coś niezwykłego. Powtarzał wciąż:

— Wy nie uwierzycie! Ale ja wam mówię i po-przysiąc mogę najświętszemi przysięgami, że to prawda.

— Co takiego, krawcze? — pytali inni.

— Jak prawdą jest, że siedzę tu w budzie kataryniarza, tak jest prawdą, że dziś rano widziałem żonę szewca w Klenner, noszącą wiadra wody do stajni dla krowy, ba wspinającą się na stóg siana.

— Co? wszak ta kobieta od długiego czasu jest sparaliżowana! przecież nie może się ruszać z łoża!

— Tak, ale dziś rano zanieśli kobietę do chałupy tkacza Schuberta, a stąd wróciła wesoła i zwinna jak łasica.

I począł im opowiadać, oczywiście mocno już przekoloryzowane, zdarzenia w domu i przed domem tkacza Schuberta. Emanuel Quint urósł w tern opowiadaniu do roli cudownego lekarza, który sułtanowi tureckiemu i cesarzowi austrjackiemu uratował życie; gdzieś na Węgrzech ma on, pod kamieniem ukrytą, receptę na maść, będącą niechybnym środkiem leczniczym. N aj dziwniej szem atoli — opowiadał — było dziś rano, że ten cudotwórca nagle, z pośrodku zebranego tłumu, znikł, jakby się rozwiał w powietrzu.

rzekł Józef Czech —

— Poczekajcie chwilę przypatrzymy się bliżej temu tu drabowi. He, ty tam: byłeś ty dziś rano w budzie Schuberta?

Zajęty całkowicie staruchą, skinął Quint tylko głową. Jakby pod wpływem jakiegoś kaprysu — co mu się zresztą częściej zdarzało — Józef oświadczył nagłe przemytnikom, że z nimi dalej grać nie będzie. Wywołało to głośne protesty, bo Józef wygrał, a partnerzy jego przegrali. Lecz był on niewzruszony.

Coś mu przemknęło po głowie. Od samego początku Quint wywarł na nim jakieś niesamowite wrażenie. A może pomyślał sobie nagle, że dla dobrego katolika, a uważał się za takiego, nie przystoi w pierwszy dzień Zielonych Świątek grać w karty? Czy też może nagle tknęła go litość wobec staruszki, o której Śmierć zapomniała? Powstał z swego miejsca przy stole, przystąpił do głupca i począł, wciąż wzdychając, filozofować na temat smutnego losu ludzi w ogóle, zaś ludzi starych w szczególności.

Gdy kto przystępował do Emanuela z takim tonem w krtani, poznawał Quint odrazu, że gleba jest użyźniona i poczynał siać ziarno. Miał wtedy tak czyste i tak proste słowa do dyspozycji, iż każdemu zdało się, jakoby słuchał dobrze mu znanych, oddawna na duszy ciążących słów.

Ponieważ wyciągnięta i nieruchomo na łożu leżąca starucha była całkiem zimna, mimo że Emanuel nakrył ją aż pod brodę różnemi gałganami, a wreszcie i swym własnym surdutem, poszedł Józef do pieca i począł ogrzewać cegłę, by nią ogrzać zziębnięte nogi staruchy. Na to gracze przy stole poczęli się zeń naigrawywać, a jeszcze bardziej z Quinta, jako że zabrał im towarzysza zabawy. J ózef wpadł w szalony gniew. Z cegłą w ręku przystąpił do kpiarzy, a twarz jego była tak groźna, że budziła przerażenie. Mały ten, zewnętrznie tak pokracznie wyglądający człowiek, niejednokrotnie już przy różnych sposobnościach, a zwłaszcza w szynkach dawał ,,dla żartu“ dowody herkulesowej siły. Kilkakroć siedział też w więzieniu z powodu dzikich wybryków, które, acz pozatem dobroduszny, popełniał w podrażnieniu, a zwłaszcza w stanie opilstwa.

Lecz jedno słowo głupca wezwało go z powrotem do łoża boleści staruchy.

Również i Schwabe opuścił swe miejsce obok graczy i podszedł do łoża. Owładnęło nim dziwnie uroczyste poczucie, że tu zbliża się wielka i ostatnia chwila przeszło stuletniej walki życiowej. Toteż wcale się nie dziwił, gdy Quint donośnym głosem o tern uwiadomił siedemdziesięcioletniego wnuka.

Lecz minęło jeszcze prawie ośm godzin, zanim staruszka wydała ostatnie tchnienie. Stało się to w czasie, gdy słońce gwałtownie przez wschodnie bramy wtargnęło ciemno-czerwonemi promieniami i woskowo-żółtą twarz staruchy ubarwiło purpurowemi plamami. Quint przywiązał podbródek zmarłej, który wciąż opadał, niebieską chustką, dostarczoną przez Schwa-bego i związał chustkę w guz nad białym włosem, pokrywającym czub głowy. Potem zapanowała cisza w izbie i jaśń poranka poczęła wnikać.

Przemytnicy dawno już wynieśli się.

Przy stole, o który poprzednio uderzały karty i pięści graczy, zasiadł Quint z Schwabem i Józefem

K)

i czytał biblję. Prawie całą noc nie spał i wpatrując się w staruchę, myślał wciąż o swej matce, której od tylu tygodni nie widział. Wyobrażał sobie, jak w najgłębszej swej istocie smutny jest los każdej matki, a zwłaszcza jak wielce brzemię długiego życia obciąża jeszcze bardziej osamotnienie. Józef, jako znajda, nie znał ani ojca ani matki. Schwabe od siódmego roku życia był wyłącznie pod opieką matki, gdy zaś miał łat czternaście, odwiedził w jej towarzystwie jakiegoś człowieka, który znajdował się w wielkomiejskiem więzieniu za kratami i który, jak mówiono, był jego ojcem.

Siedzieli tedy we trójkę w skupieniu i prowadzili poważne rozmowy.

— Dlaczego pan — pytał Józef Emanuela; nie ośmielał się więcej mówić do niego: ty — dlaczego pan, gdy stara umarła, przystąpił do okna i długo płakał? Czy jesteś pan krewny zmarłej?

— Życie — odpowiedział Ouint — dla większości ludzi jest ciężkim, niewymownie bolesnym losem.

I począł prawić o mrokach, zalegających biedny, pogrążony w nocy świat; mówił o tern, że duch zmarłej niewątpliwie po oczyszczeniu przez życie — a życie zawsze jest oczyszczeniem — przydirał obecnie formy seraficzne.

Gdy zaś tego widocznie nie rozumieli, odczytał im drugi list Świętego Pawła.

Słowa apostoła, odczytywane bez patosu, wzbudziły żądzę wiedzy słuchaczy.

Toteż poczęli go pytać o tajemnicę jego powodzenia, o cudowną siłę, która nim władała, siłę leczenia i uśmierzania.

Zaczem zmusili go do wyznania, że nie jest cudotwórcą, że z własnego popędu głosi słowo boże. Jako

rH

cc

dziecko otrzymał chrzest tych, którzy są pozornymi chrześcijanami; potem zaznał powtórnego chrztu* chrztu wodą, chrztu Jana Chrzciciela; wreszcie został ochrzczony przez Ducha Świętego : a ten, ten ostatni chrzest, zawiera w sobie tajemnicę królestwa bożego.

— Łaska Pana naszego, Jezusa Chrystusa, niechaj nam przypadnie w udziele! Amen.

Skoro te słowa powiedział, powstał, by odejść. Lecz w tej chwili weszła do izby skromna, schludnie ubrana kobieta, żona nauczyciela w pobliskiej, biednej, gminie górskiej.

Ujrzała, że zmarła staruszka, której przez długie lata, wykonując obowiązek miłosierdzia, codziennie posyłała lub też sama przynosiła garnek rosołu. A gdy uświadomiła sobie w całej pełni, że jej słabe dowody dobroczynności nie znajdą więcej zastosowania, bo przedmiot ich znajduje się już w mocy Boga —-zapadła, mocno wzruszona, w głębokie milczenie.

r-1

>zed szy do izby, poznała żona nauczyciela od-razu Quinta, którego nie po raz pierwszy widziała. Przed ośmiu dniami polecono obu braci Scharf jej mężowi jako przykładne, wierne sługi boże. Nauczyciel, mężczyzna czterdziestoletni, głęboko wierzący, przyjął oczywista braci z wielką serdecznością, co się samo-przez się rozumie, należał bowiem do grona tych, którzy wyczekują przybycia Chrystusa. Gdy dowiedział się o przyczynie ich wędrówki, był prosty ten człowiek nieco przykrzę dotknięty. Bowiem zapał, który bracia . Scharf objawiali w poszukiwaniu Emanuela, pochwały i podziwr, który dlań wyrażali, wreszcie wiadomość, że sprzedali swe gospodarstwo : wszystko to podziałało < nań wielce niepokojąco.

Trosk swych nie ukrywał nauczyciel Stoppe przed swą żoną.

— Jest rzeczą zdrożną — mówił — jeśli robotnicy opuszczają miejsce swej pracy i pędzą próźniaczy żywrot. Lecz jeszcze bardziej jest zdrożne, jeśli pewne rzeczy biorą dosłownie; wtedy mogą przysporzyć wiele szkód.

Nauczyciel uważał za swój obowiązek ostrzec braci przed fałszywymi prorokami, przed wilkami w skórze jagnięcia, o których biblja wyraża się z odrazą. Jednak mimo tych jego słów wiara w niebiańskie posłannictwa poszukiwanego wędrowca była silnie ugrun- -towana w duszach obu braci, którzy godzinami, dniami całe mi modlili się* śpiewali, zmagali wewnętrznie.

Tego nie mogły zmienić żadne rozmowy. Pobożni bracia nocami modlili się, spędzali je bez snu, pomni słów: Czuwajcie, bowiem oblubieniec jest bliski. Toteż wreszcie zaszło to, co się przecież stać musiało: nauczyciel Stoppe został wciągnięty w wir i również z wielkiem przejęciem oczekiwał pojawienia się Quinta.

Gdy mu bracia wciąż opowiadali o kazaniu, wy-gloszonem przez Quinta na rynku miasteczka powiatowego, o cudzie, przejawionym wobec ich ojca, o licznych cudownych uleczeniach, zdało mu się, że rzeczywiście cudotwórcza siła Quinta jest stwierdzona: nie wiedział tylko, czy ta misja jego opiera się o podstawy -niebiańskie czy też szatańskie; a może podłożem jej jest mesmeryczny magnetyzm, złączony z fałszywie pojętą miłością ku Zbawicielowi.

Nauczyciel po pewnym czasie sprowadził braci Scharf do domu tkacza Schuberta, gdzie przez dłuższy czas czynili intensywne poszukiwania, wciąż coraz bardziej wzburzeni i przejęci. Kto kiedykolwiek przeżył, że ukochana, utęskniona iluzja urasta wbrew ^wszelkim rozumowym względom do olbrzymich rozmiarów, tego zapewne nie zadziwi, że dom Schuberta stał się wkrótce wylęgarnią różnych fantasmagoryj, omamień i zjaw.

Gdy Quint się odnalazł i bawił w chacie Schuberta, «odwiedzili bracia Scharf pewnego dnia nauczyciela i donieśli mu o szczęśliwem odnalezieniu Quinta i licznych nowych cudownościach. Prosili nauczyciela, by wespół z nimi odwiedził Quinta. Lecz ten wymówił się, zasłaniając się różnemi obowiązkami i nie dającemi się odwlec pracami. Natomiast pani Stoppe nie mogła oprzeć się ciekawości. Ruszyła w drogę i dotarła do domu Schuberta właśnie w tej chwili, gdy Quint o-puścił dom, by samotnie w świetle księżyca wy wędrować w pustacie górskie.

Owego dnia drugiego Zielonych Świąt, gdy żona nauczyciela zastała stuletnią staruszkę zmarłą, zaś Quinta obok trupa — pojawiła się wraz z nim około godziny dziewiątej w szkole. Stoppe właśnie zajęty był w ogródku — coś tam robił przy ulach. Zbliżenie się Quinta w dziwny sposób, nieco nieprzyjemny również, tknęło go. Podszedł do żony, i podał też rękę jej towarzyszowi .

Żona poszła, by przygotować legowisko w komorze dla Quinta, gdyż zoczyła, iż jest niezwykle zmęczony; tymczasem nauczyciel pokazywał swe pszczoły. Emanuel przystąpił do uli, i choć go doświadczony pszczelarz ostrzegał, bez lęku zbliżył się do wzburzonych tą inwazją pszczół.

Gdy wreszcie Quint legł w komorze, na schludnem łóżku, opowiadała żona nauczyciela swemu mężowi w kuchni, w której w niepokalanej czystości na ścianach błyszczały porozwieszane naczynia miedziane, cynowe i blaszane, gdzie Quinta rankiem odnalazła. Niestety głupiec wywarł na niej głębokie wrażenie. Wstrząsnął nią głęboko dziwny traf, że stara, przez wszystkich opuszczona i unikana kobieta, która — jak mówiono — nie mogła zemrzeć z powodu swych popełnionych w przeszłości grzechów, umarła niemal w jego ramionach.

— Gdybyśmy — mówiła żona nauczyciela — mieli wówczas przy sobie tego pobożnego i dobrego człowieka, zapewne dzieci nie byłyby nam pomarły.

I poczęła cicho, bezgłośnie płakać...    „

Bowiem treścią życia te] kobiety było dwoje dzieci które pozostawiły swej matce nową treść życia: żałobę po sobie.

Stoppe począł żonę upominać:

— Winniśmy być ulegli. I cierpliwi. I weseli. Bowiem apostoł prawi : Ciało nasze niech spocznie radując się nadzieją Pana. Winniśmy być cierpliwi i zapierać się fałszywych proroków. Bowiem Jezus», prawdziwy Zbawiciel, rzekł, a możesz to każdej chwili odczytać w Łukaszu, 21. rozdział, 8. wiersz: Baczcie i nie dajcie się zwieść. Bowiem wielu przyjdzie i powie, że to ja i że czas nadszedł. Nie idźcie za nimi! Zaś w Mateuszu napisano : Siła fałszywych proroków będzie tak wielką, iż również i wybrańcy uwiedzeni będą do błędu. Więc strzeżmy się! strzeż się!

— Nie wierzę — rzekła kobieta — by czynił lub myślał bezecnie, by zło w swem sercu nosił; nie powiedziałam też, że uważam go za proroka. I on sam też nie ma się za takiego. Zdaje mi się, że mówi jako człowiek, działa jako człowiek, wędruje tylko jako człowiek.

Nauczyciel potrząsał głową; twarz jego wyrażała powątpiewanie.

— Na niego spada — rzekł — niewątpliwie odpowiedzialność za niejedno, co, jak wiesz dobrze, ostatnio się zdarzyło. Każdy winien wypełniać swój obowiązek i służyć Bogu w cichości i na wyznaczonem miejscu. Mnie, stosownie do mej woli i życzenia spełniając me modły, wysłał Bóg w to odległe miejsce, gdzie wierzę w to, jestem tembardziej bliższy Mu, im dalej znajduję się od ludzi. Bóg pobłogosławił memu działaniu i codzień mi objawia, że nie jestem bez pożytku tu dla.

moich biednych, rozprószonych po górach, uczniów i ich ojców. I tem, sądzę, winniśmy się kontentować.

Na to żona, która była córką pastora i miała bystrość dialektyczną, rzekła:

— Z tego nie wynika jednak, że ten Emanuel Ouint, służący Zbawicielowi w inny sposób, jest człowiekiem zdrożnym. Przypominam ci, mężu, związek świętych, założony przez apostołów; wszak po dzień dzisiejszy księża z kazalnic głoszą, iż ten związek w Chrystusie istnieje!

Podczas tej rozmowy żona nauczyciela krzątała się przy kuchni. Podając mężowi jajecznicę wyraziła pewność, że Ouint jest prawdziwie świętym człowiekiem.

— Ale buntuje mi — odparł nauczyciel, zajadając smaczną potrawę — moich górali. Zbiegają się, gorączkują, opowiadają sobie jakieś przesadne wieści, a skończy się to na tem, że wprowadzą siebie i nas w konflikt z władzą! Bo kogo władze będą się czepiać? Zwłaszcza jeśli gościć będziemy tego człowieka! Kto ponosić będzie następstwa, zwłaszcza gdy zgorszenie rozprzestrzeni się jeszcze bardziej?

Natychmiast żona odparła:

— Zależy wszystko tylko od tego, czy Quint jest oszustem, czy też głosi prawdę. Jeśli naprawdę przepojony jest duchem apostolskim, niema wahania, na co się zdecydować: odepchnąć go, czy też pójść za nim. Bowiem największą łaską, która nas spotkać może na ziemi, jest cierpieć dla tego, który dla nas zmarł na krzyżu!

Na to nauczyciel zamilkł.

Około drugiej pojawił się w szkole Antoni Scharf. Z wielkim łoskotem wszedł blady, nerwowy ten człowiek do domu; wargi jego, pokryte jasnemi włosami, drżały niespokojnie. Na głowie jeżyły się włosy. Wszedł do izby szkolnej, w której właśnie nauczyciel i jego żona zajęci byli rozwieszaniem obrazu, wyobrażającego Zbawiciela, kroczącego przez morze, i zawołał z wielką żywością: ,,Niech będzie pochwalony I“ Był dziwnie wzburzony, jednak na dnie tego wzburzenia tkwił pewien uroczysty nastrój. Cała postać jego dyszała żądzą walki, uporem.

— Bracie! — zawołał do nauczyciela, że zahuczało w izbie — znaki i cuda mnożą się. Widzieliśmy w ostatnich dniach rzeczy, które dobrze uświadomić sobie trzeba. Widzieliśmy siłę apostolską, siłę boską! Narodziło się nam Dziecię! Wędruje wśród nas jeden, o którym napisano, że ma nadejść. Nie my jedni widzieliśmy go! Setki biednych, chorych, strapionych, obciążonych widziało twarz jego, słyszało jego głos i doznało uzdrowienia. Zaprawdę powiadam wam, on ci jest więcej niż apostoł, więcej niż prorok! Również i dzieci świata czują jego zbliżenie. Wyciągają szyje! Wietrzą dzień sądu! Ruszają w drogę z mieczami i drągami, by go pojmać! Lecz nigdzie nie jest napisane, że J ezus po raz wtóry zostanie przez nich ukrzyżowany !

Groźnie wzniósł szałem opętany człowiek swą dłoń w stronę pruską, skąd, jak się zdało, spodziewał się natarcia wrogów królestwa bożego.

— Gdy to stawać się pocznie — wołał dalej, a oczy jego błyszczały — spójrzcie i podnieście głowy, bowiem zbliża się wasze zbawienie!

Temi słowy, wziętemi z świętego Łukasza, zakończył, wyjął z kieszeni wielką, czerwoną chustkę i otarł sobie pot z czoła i karku.

Nauczyciel zapytał głosem spokojnym, niemal mroźnym, o co właściwie chodzi. Jednak wobec wielkiego-wzburzenia Antoniego Scharfa nie tak łatwo można się było wywiedzieć. Pewnem było tylko, że władze po pruskiej stronie ścigają Quinta. O tern zresztą nauczy ciel już wiedział, bo mu to z rana przechodnie opowiedzieli..

Wreszcie Antoni Scharf uspokoił się na tyle, że mógł bardziej szczegółowo opowiadać.

Wczesnym rankiem do domu tkacza Schuberta przybył żandarm. Dom był, jak dnia poprzedniego, otoczony tłumem łaknących pomocy ludzi. Z początku żandarm wypytywał wielu wyczekujących, wreszcie rozkazał im pójść sobie precz, bowiem Quint nie jest niczem innem, jak tylko rozpróżniaczonym, przez władze poszukiwanym włóczęgą.

Potem, brzęcząc ostrogami i pałaszem, wszedł żandarm do izby, i począł, z ołówkiem i notatnikiem w ręku, jak najdokładniej badać Schuberta, jego żonę, czternastoletnią córkę, a wreszcie i jego, Antoniego-(Marcin był nieobecny, bo już od wczoraj bawił poza chałupą, poszukując Quinta).

Opowiadanie to zaniepokoiło wielce nauczyciela. Zbladł i zwrócił uwagę, iż wedle wyraźnego rozkazu Zbawiciela nie należy się sprzeciwiać władzy. Prosił Scharfa, by się uspokoił i począł go łagodnemi, dobrotli-wemi słowy długo wypytywać, i to nawet dokładniej niż żandarm, o poprzednie życie Quinta, pragnąc się wywiedzieć, czy w przeszłości tego człowieka niema, ukrytych jakichś grzesznych sprawek.

— Nie! — wołał Antoni Scharf — wierzę, wierzę i szczęśliw jestem!

Był on przekonany, że boską wiedzą nawiedzony Quint już dnia poprzedniego usunął się z przed oczu

rH

swych prześladowców; toteż wcale nie lękał się o jego los. Gdy się dowiedział, że Quint bawi w budynku szkolnym, uderzył się twardą swą ręką w czoło, bowiem teraz nagle sobie uświadomił : oto dlatego ciągnęło go tu z jakąś nieprzepartą siłą, tu do domostwa nauczyciela.. .

Źe ten pociąg nie tylko nim samym władnął, lecz również ogarnął innych mieszkańców gór, przekonać się w tej chwili mógł, wyjrzawszy przez okno izby szkolnej.

Nauczyciel, poruszony w swem sumieniu, a zresztą wogóle człowiek o głębokiej, prawdziwej pobożności, zaproponował, b}^ sposobem apostolskim pomodlić się do Boga i uprosić Go o oświecenie dusz. Był on przekonany o potędze modłów, zgodnie ze słowami Chrystusa: Co uprosicie w mem imieniu, to wam pragnę dać. W sprawach, o wiele mniej ważnych, zwracał się w modłach do Boga, a rozmawiając z ludźmi, mającymi podobne jak on poglądy, zawrsze podkreślał, że, ilekroć się modlił, zawsze mu Bóg wskazywrał, co czynie należy.

Gdy więc wre troje wT ciche i korne modły byli pogrążeni, zaś żona nauczyciela łagodnie a wnikliwie Boga Ojca, Syna i Ducha Świętego błagała o łaskę świadomości, czy Quint jest narzędziem oświecenia, czy też grzesznikiem, wiodącym dusze na rozdroża — nagle usłyszeli za oknami dźwięki chorału, śpiewanego głosami dziecięcemi i kobiecemi, dźwięki, które wydały -się ich przerażonym sercom odpowiedzią na trapiące ich wątpliwości :

O Jezu, słodkie światło Oto noc minęła.

Zaś twa łaska Odnowa nas objęła!

I zawtórowali w słowa chorału.

a 12

Marta Schubert to była, która zaintonowała pieśń. Z wszech stron przybyły z nią kobiety i dzieci, a też kilku mężczyzn; wszyscy, jako że był to drugi dzień świąt, brali udział w śpiewie. Józef Czech i Schwabe rozgłosili w oberży o śmiecri staruchy i z głębi przekonania sławili zbawcze działanie cudownego lekarza podczas ostatniej nocy. Z szynkowni wieść w najkrótszym czasie rozeszła się po domostwach, przyczem również do wiadomości ogółu dotarła wiadomość o chwilowem miejscu pobytu Quinta.

I nagle, zanim nauczyciel mógł temu przeszkodzić, otworzył Antoni Scharf, porwany namiętnym żarem świadczenia o prawdzie, okno izby szkolnej i zawołał w rosnący wciąż tłum słowa, które tkwiły w jego pamięci z historji apostołów:

— Bowiem Mojżesz rzekł: z pośród braci obudzi Pan, Bóg wasz, proroka, podobnego do mnie, jego macie słuchać we wszystkiem, co wam powie. I stanie się, która dusza proroka tego słuchać nie będzie, ta zniknąć ma z pośród ludu!

Podczas tych zdarzeń, rozgrywających się przed domem szkolnym, spał na poddaszu, w komorze, prorok snem głębokim. Jednak Marja Stoppe, widząc rosnące fale wzburzenia, a zwłaszcza głośne przejawy entuzjazmu Antoniego, lękała się, by Quinta nie zbudzono i nie przewano zasłużonego snu. Więc weszła między tłum z tą poufałością, którą ma kobieta dobra, kobieta, znająca niemal wszystkich zebranych, kobieta, która prawie każdemu z nich wyświadczyła przygodnie niejedną przysługę.

Starała się uspokoić czekających i nawoływała gromadę biedaków do cierpliwości. Zaznaczyła, że Quint jest niewątpliwie prawdziwym i uczciwym sługą

bożym. Wszak to dosyć! Nie należy mu więc przypisywać sił i zamiarów sprzecznych z jego niezwykłą pokorą.

•*.

Lecz upomnienie to przebrzmiało bez skutku. Rozległy się krzyki głośne, opowieści o cudownych działaniach Quinta, wykluczających wszelkie wątpliwości.

Poprzez wykrzykujący tłum przedostał się do żony nauczyciela ex-czeladnik krawiecki Schwabe i jąkając się szepnął, że ma jej coś do powiedzenia w cztery oczy. W ciemnej sieni, za zamkniętemi drzwiami — pani Marja rękę miała na klamce — opowiedział, że również i na austrjackiej stronie poszukują władze Quinta ; wedle wszelkiego prawdopodobieństwa nie upłynie godzina, a zjawi się tu austrjacka policja.

W chwilę potem powtórzył tosamo Schwabe w izbie szkolnej, wobec nauczyciela i Antoniego Scharfa.

Nauczyciel rzekł:

— J eśli to będzie żandarm z Spindel, może uda mi się zapobiec przyaresztowaniu i odprowadzeniu Quinta. Mógłbym coś dla niego zrobić, gdyby tyle ludzi dokoła nie oblegało budynku szkolnego; bowiem w oczach władzy jest to wykroczeniem. Quint jest bez wszelkich środków utrzymania, możliwe zatem, że z tego powodu zechcą go poprostu odstawić do pobliskiej pruskiej granicy, to znaczy wydać go tamtejszej żandarmerji. . . A może byłoby właściwiej, obudzić go i powiedzieć mu o wszystkiem.. .

Gdy tak naradzali się w izbie szkolnej, na dworze zjawił się właśnie drugi Scharf, Marcin, i zapytał, czy Quint bawi w domu. Wszyscy krzyknęli: tak!

W tej chwili przemęczony Marcin załkał, z oczu jego trysły łzy radości i — zemdlał.

Jak kiedy iskra padnie w zbiorowisko rozgrzanych, łatwo zapalnych materjałów i wszystko odrazu wybucha płomieniem, tak niespodziewany wybuch łez z oczu Marcina wywołał ogólne łkanie, paroksyzm zbra-• tania, przejawiający się w uściskach i apostolskich ca-łunkach.

Emanuela zbudziły wreszcie krzyki przed domem. Leżał i nasłuchiwał i myślał. Hałasy, znane mu z chaty tkacza Schuberta, odrazu poznał jako wywołane jego obecnością; wiedział, że na dworze czeka tłum, żądający odeń pomocy. Złożył więc ręce i pogrążył się w modlitwie.

Istotą jego modłów było zawsze, iż uważał się, tylko za narzędzie woli boskiej. Nie miał poczucia, jakoby w życiu szukał czegoś poza Bogiem, lub by szedł drogą, która go tu zawiodła, z własnej woli lub zamiaru. Jednak zapytywał samego siebie:

' — Czy kroczyłem właściwą drogą? Czy rzeczywiście wypełniałem Twoją, a nie moją wolę?

I w duchu opadał przed Bogiem na kolana, by niejako wytrzebić z siebie resztkę własnej woli —; i błagał:

— Poucz mnie jednem choćby Twem słowem, jednem tchnieniem, jednem spojrzeniem, jednem uderzeniem Twego serca!

I prawił do siebie dalej :

— Mówią, że Jezus Chrystus przekazał apostołom siłę cudu. Nie jestem apostołem. Jestem niegodny. Miłość Zbawiciela jest jakby morze! miłość moja jest

tylko jakby sączący się strumyk. Miłość Zbawiciela jest silą, która nietylko chore ciała natychmiast uzdrawia, lecz również i potępione, na piekło skazane dusze jednem tchnieniem przeobraża w szczęśliwe anioły. Jestem ślepy. Na moich powiekach spoczywa tylko odblask cienia takiej miłości. Ba, gdybym był pewien, że to naprawdę jest cień cienia miłości Zbawiciela, zdołałbym pustynię świata przeobrazić w raj!. . . Lecz ja nie umiem czynić cudów. Nie chcę czynić cudów. Czyżbym chciał poprawiać Twe dzieło? Nie jestem tak zarozumiały, tego szaleństwa nie żywię zaprawdę. Ty o tern wiesz, Ty, który we mnie jesteś! Przed Tobą nic nie jest ukryte! Ale dlaczego ślesz za mną tych nędzarzy, pożądających rzeczy ziemskich, a nie niebiańskich, żądających ode mnie tego, czego im może dostarczyć mogą dzieci świata, a nie dzieci nieba? Żal mi ich, uczuwam głęboką litość w piersi. Chciałbym chętnie, z całego serca, dać im to, co we mnie jest niebiańskiego, nie mówiąc już o tern, co we mnie jest ziemskiego, boć z tern jaknajchętniej rozstałbym się. Prowadź mnie! Poucz, czy i jak mam im objawić litość i miłość, im, braciom moim i siostrom, idącym 'po omacku wśród mroków świata! Mamże od nich się odwrócić, od ich gorzkiej, strasznej nędzy życiowej i całkowicie powrócić do Twego serca?. . . Lecz, pocóż tedy mieszczę się na świecie? Pocóż jestem zesłany w tern znikomem, niedoskonałem, łomliwem ciele, nosząc Cię w sobie gdyby światło? Czyż nie mam braciom mym przyświecać? Komuż należy świecić, jeśli nie tym, którzy brodzą w ciemności? Komuż należy prawić o Bogu, jeśli nie bezbożnym? Kogoż należy sprowadzić w dom, jeśli nie zbłąkane owce? Kogoż pocieszać, jeśli nie przepędzonych z światła w ciemność? W ciemność, gdzie rozlega się wycie i szczękanie zębów. Któż to powraca w dom rodzicielski i zostaje przez ojca powitany radośnie? Kto jeśli nie marnotrawny syn, który z pychą w sercu opuścił dom. . .

I Quint rzucał się na łóżku, załamywał ręce, przyciskał twarz do poduszki i szeptał płacząc:

— Zgrzeszyłem, zgrzeszyłem przed Tobą, Panie! Panie, nie wart jestem, że zwę się Twym synem!

Ogarnęła go nagle skrucha, gorące pożądanie cierpienia, śmierci, zatraty; przepojony był poczuciem winy, której przyczyny nie znał, bowiem nie mógł sobie przypomnieć, by kiedy jako marnotrawny syn, z własnej woli, ruszył w dal. Lecz nie wątpił we własną winę. I teraz zdało mu się, że rozumie, nie tylko dlaczego zbłąkane owce za nim podążają, lecz również dlaczego uzbrojeni ludzie, zbrojni w oręż do zabijania ludzi, za nim śledzą i schwytać go zamierzają. Zrozumiał, dlaczego go ścigają jak dzikie zwierzę. Wina jego była odleglejsza, dawniejsza! Nie tkwiła ona w rzeczach ziemskich. Nie to było winą, iż zapragnął kroczyć śladami Jezusa, lecz to, że odstąpił Ojca.

I w duszy swej przemyśliwał długo o micie, dotyczącym grzechu pierworodnego, aż nagle jednym ruchem wyskoczył z łóżka i cicho rzekł:

— Zatem dalej wam służyć będę, bracia moi i siostry.

Odwładnęło nim od nowa zdecydowanie, hart, siła. Toteż miał wyraz radosnej podniosłości na duchu, gdy nagle pojawił się w izbie szkolnej między tęsknie nań czekającymi ludźmi. Bracia Scharf ucałowali namiętnie jego ręce; a on z lekkim uśmiechem na ustach zezwolił, by to czynili.

Tłum, stojący na dworze, począł się cisnąć do wnętrza, skoro tylko przez okno zoczył Quinta w izbie szkolnej. Kobiety, dzieci, starcy, mężczyźni, a na przedzie, przed wszystkimi, Józef Czech — wszyscy zapragnęli widoku Quinta i wtargnęl do izby.

Tu jednak owładnął nimi pełen tęsknego oczekiwania nastrój uroczysty; milkli i cicho przysiady wali na ławach; ci zaś, którzy miejsca więcej nie mieli, stali po kątach. Lecz tylu ich przybyło, pędzonych jakimś głuchym popędem, iż wypełnili i sień i ganek i gęstym tłumem całą przestrzeń przed otwartemi oknami, spozierając do środka z wybałuszonemi oczyma i otwartemi usty.

Zaległa głęboka cisza, gdy Quint począł mówić.

— Siła Chrystusa — począł — jest wielka w ludziach słabych. Apostoł mówi: Jeślim słaby, tom mocny/' Zaczem nikt nie winien się lękać swej słabości, albo niewiedzy, albo choroby, albo nędzy. . . Też lękać się nie winien, jeśli go prześladują dzieci świata. Jezus został ukrzyżowany, apostołowie zamordowani. Ale tylko ci, którzy są zmarli, mogą być zabici, zasię ci, którzy żyją w Chrystusie — tych zabić nie można. Kto ma uszy do słyszenia, niechaj słyszy: odbywamy ziemską wędrówkę, spowici w ciało, ale nie toczymy walki o ciało. Jesteśmy pokojem, jesteśmy miłością Boga, jesteśmy duchem! Chrystus kroczył po ziemi w ciele ludzkiem. Kroczy i dziś. Choć jednak widzieliśmy Go oczyma, dotykaliśmy się Go rękoma, nie znamy Go w cielesnej powłoce, jeno w duchu.

Jest On w nas, a my w Nim. To nasza pociecha. Stąd każde utrapienie, grożące nam, jest przemijające i lekkie: bo nie zważamy na to, co widoczne, lecz na to, co niewidoczne. Bowiem wszystko, co wi-

doczne, jest przemijające, zasię wszystko, co niewidoczne, wieczne.

Jeśli nas prześladują, męczą, zabijają, to niszczą ziemską powłokę, lecz poto tylko, by się stało widoczne, że jesteśmy tworami, nie stworzonymi siłą ludzką, lecz wieczną i po wieki trwającą potęgą ducha.

Bóg, Pan — oto duch. Zasię tam, gdzie jest duch Pana, tam jest wolność. Dlatego też nie mogą nas zmóc mieczami i drągami! Nie mogą nas trzymać w więzieniu, chyba takiem, z którego prowadzą otwarte drzwi do królestwa niebiańskiego.

Niech nas to nie martwi, żeśmy głupi wobec świata: co głupie przed światem, co prostacze przed światem, co pogardzane przed światem — to Bóg sobie obrał. Zaiste, oby wam Bóg dopomógł, byście nie ugrzęźli w g upocie ciała, lecz zaznali tej boskiej głupoty, która mędrszą jest niźli mądrość ludzka, tej boskiej słabości, która silniejszą jest niźli siła królewska. Oby wam Bóg dopomógł do posiążenia tej tajemnej mądrości, byście nie łaknęli chleba, chyba ciała Pana, Chrystusa naszego, ani wina, chyba krwi Pańskiej! Ani uczty, chyba wieczerzy Pańskiej! Bowiem jeśli radujemy się, wówczas radujemy się w Panu, zasię jeśli smucimy się, wówczas smucimy w Nim.

Kto ma uszy do słyszenia, niechaj słyszy: wy-zbądźcie się człowieka w sobie samych, zamrzyjcie cieleśnie, a odrodźcie się w duchu! Człowiek przeciętny nie rozumie nic z tego, co wam mówię, nie pojmuje ducha bożego. Uważa on wszystko to za głupotę. Mówi o mnie tak, jak żydzi mówili o Świętym Pawle: Dla Chrystusa stał się głupcem. Lecz nic nie jest tajne, wszystko objawi się swego czasu, zaś ci, przed którymi dopotąd ewangelja nasza jest ukryta, niechaj cierpliwie czekają oświecenia.

Bowiem Bóg, sam będący światłem, świecącem w ciemności, złożył w moje serce jasny promień, by przeze mnie powstała światłość i byśmy poznali Boga w obliczu Jezusa Chrystusa. Wtedy to promieniować wszyscy będziemy jaśnią Pana.

Mężowie, drodzy bracia, kobiety, drogie siostry, nie trapcie się tern, że mnie ścigają. Sumieniem swem się świadczę, że kroczę, człek prosty, po świecie po-to tylko, by głosić boski pokój, a nie wymęćlrkowane sprawy ciała. Kazać o Chrystusie, pojednaniu, pokoju — to mój urząd. Jeśli mam zmartwienie, nie lękam się. Jeśli mam smutek, nie popadam w zwątpienie. Jeśli mnie ścigają, to zaprawdę nie zdołają schwytać mej duszy! Jeśli mnie zgnębią, toć mimo to pozostanę wolny. Bowiem nie ma we mnie innej miłości i tęsknoty, jak jedna tylko: by każdej chwili ciało moje gotowe było na śmierć, poniesioną przez Jezusa Pana, a serce moje żyło życiem Jezusa Pana.

Mniej więcej do słów ,,Mężowie, drodzy bracia, kobiety, drogie siostry, nie trapcie się.. . “ — wszyscy słuchali w skupieniu. Rozumie się samo przez się, że Antoni i Marcin Scharfowie najbardziej byli przejęci wykładem głupca. Lecz również i brodaty nauczyciel zawisł na ustach Quinta, nie odwracając ani na chwilę odeń swego wzroku; wszystkie jego skrupuły co do prawdziwych i fałszywych proroków, co do posłuszeństwa wobec władz — zdołał Quint rozprószyć. Żona nauczyciela, siedząca wraz z Martą Schubert na niskim stopniu małej katedry, wpatrzona była wraz z dziewczyną pobożnie w kaznodzieję; znajdowała się w stanie duchowym, graniczącym z zachwytem.

Gdy Quint w swym wykładzie doszedł do ostatniego ustępu, poczęły się szepty. W ławach ludzie zaczęli się niespokojnie poruszać. Wiele twarzy odwróciło się od Emanuela i skierowało badawczo ku oknom. Wtedy Józef Czech twarzą swą ohydną powiódł dokoła i nakazał spokój.

Nie pomogło to na długo. Bowiem po chwili na dworze, za drzwiami, jakby jastrząb wpadł nagle między wróble: z głośnym krzykiem rozpierzchli się na wsze strony ludzie. Krzyk niebawem dotarł do sieni, z której zbity tłum począł się przewalać na dwór. Po chwili poczęły i w izbie szkolnej kobiety krzyczeć. Powstać nagle panika Ludzie potracili głowy; każdy starał się drzwiami i oknami wydostać z izby.

Gdy po krótkim czasie w izbie się wreszcie uciszyło, nie zdawali sobie narazie pozostali sprawy, co spowodowało to ogólne zamieszanie i ten ogólny wybuch lęku. Wtem przez okno zabrzmiał ostrzegawczy głos: ,,Policja!“

Prócz Quinta pozostali w izbie: nauczyciel i jego żona, Marta Schubert, bracia Scharf, Schwabe i Józef Czech. Ten głośno westchnął, pokiwał głową, rzekł kilka razy ,,Tak, tak!,“ ustawił z powrotem ławę szkolną, którą w panicznej ucieczce przewrócono i wygłosił sentencjonalnie:

— Wszyscy ludzie są niestety tacy. . .

I dodał słowa biblji, które sobie skądeś przypomniał :

— Duch jest chętny, jeno ciało słabe. .. Natomiast Antoni Scharf począł przemawiać z wielkiem oburzeniem:

— Jeśli jesteście, bracia i siostry, tejsamej myśli co ja, zamknijmy na rygiel tę nową świątnicę Boga,

ten nowy żłób Pana, to nowe Betlejem i brońmy go naszemi pięściami przed naporem świata. Tu zapłonął krzew ciernisty Pana. Tu do nas przemówił głos Pana z krzewu ciernistego! Tu święta ziemia! I żaden wysłaniec piekielnych mocy niech w nią nie wstąpi!

I w ekstazie zerwał ze swych nóg krótkie, chole-wiaste buty.

Quint zachował przez cały czas spokój ; jeno lekkiemi poruszeniami głowy wyraził swe niezadowolenie z powodu popędliwości swego wiernego wyznawcy.

— My gwałtem nie działamy. Prawdziwi uczniowie Zbawiciela nie przeciwdziałają nieszczęściom: nie przeciwdziałają na ziemi i nie przeciwdziałają gwałtem. Ktokolwiek mnie poszukuje, znajdzie mnie!

Żona nauczyciela podeszła tymczasem do dwóch austrjackich żandarmów, których dojrzała przez okno. Nauczyciel miał zamiar pójść za nią, lecz w ostatniej chwili powziął inne postanowienie. Przystąpił do katedry i zapytał Quinta:

— Powiedz, co każesz, byśmy czynili.

Quint uniósł się ze swego miejsca na katedrze, twarz miał nieco przybladłą, ruszył nieznacznie ramionami i odpowiedział:

— Kroczcie śladami Jezusa Chrystusa!

Poczem spokojnie poszedł w stronę drzwi.

Pozostali usłyszeli kroki jego, skierowane ku izdebce na poddaszu.

Żandarmi rozprawiali z żoną nauczyciela z wielką uprzejmością, jednak mocno obstawali przy tern, że zgodnie z rozkazem muszą natychmiast przystąpić do przyaresztowania Quinta.

Weszli tedy do izby szkolnej, a zoczywszy niespodzianie takich dwóch ptaszków jak J ózka Czecha i Schwa-bego, zawołali zdziwieni: ,,Aha!,“ bowiem opinja o nich w urzędach po obu stronach granicy była jednaka.

Przystąpili następnie do braci Scharf i zapytawszy ich o nazwisko, oświadczyli niespodzianie, iż mają rozkaz aresztowania ich również. Bracia chcieli dowiedzieć się, co właściwie popełnili, co im władza ma do zarzucenia.

— Tak, mój drogi — rzekł śmiejąc się jeden z żandarmów — coś zbroił, to chyba sam najlepiej wiesz. A zresztą, jesteście w wcale dobrem towarzystwie...

I głową skinął w stronę Schwabego i J ózka Czecha.

Schwabe skulił się, jakby się chciał pod ziemię zapaść. Ale Józek, spoglądając zupełnie bez lęku w oczy austrjackich stróżów prawa, zawołał głosem, z którego przebijało bardzo niewiele poszanowania:

— Już niejednego figla ludziom spłatałem, a da Bóg, że i w przyszłości niejeden figiel spłatam, ale przecież, nie powieszą mnie za to, że słuchałem kazania o biblji!

— Co? — krzyknął żandarm — kazanie?!

Natychmiast na to słowo, wypowiedziane w tonie na poły kpiącym, na poły niedowierzającym, żachnęli się bracia Scharf. Wciąż sobie przerywając, poczęli mówić o apokaliptycznych sprawach, o których żaden z panów żandarmów nigdy nie słyszał; w relacji ich kazanie Quinta wyrosło do rozmiarów zdarzenia nadzwyczajnego. W słowach ich, pełnych gróźb i próśb, była niemal próba nawrócenia tych poczciwych, uśmiechających się naiwnie funkcjonarjuszy, którzy wzrokiem zapytywali się, czy też ludzie ci zamiast do więzienia nie winni raczej być odstawieni do domu warjatów.

*"■> V

V<

^\AIKA

O ^ «

fi- <?- ?

<0

co

andarmi podejrzewali Emanuela o chęć ucieczki. Prawdopodobnie ze strony pruskiej doniesiono im o tern, że już raz zdołał zniknąć bez śladu, zaś po raz wtóry po prostu uciekł z Józefem Czechem. Toteż gdy weszli do izdebki na poddaszu i zastali tam biednego grzesznika, nałożyli mu kajdanki na ręce.

Bracia Scharf z wielką stanowczością żądali, by ich również spętać, nie zdołali jednak obudzić podejrzenia, jakoby zamierzali uciekać. Więc z męką wielką w sercu szli z żandarmem ku pruskiej granicy, w pewnej odległości od Quinta, którego prowadzono przodem.

Choć unikano wedle możności bardziej ożywionych ścieżek i dróg, przecież prowadzono więźniów koło kilku osiedli, z których w zapadającym mroku dolaty-. wały echa zabaw świątecznych: słychać było muzykę, śpiewy, głośne nawoływania. Toteż eskortowanie długiego, chudego, podobnego do żyrafy człowieka, kroczącego z kajdankami na rękach przed żandarmem, budziło powszechne zainteresowanie. Droga była daleka i wogóle trudna do przebycia, toteż po godzinie marszu żandarm i delikwent nie byli sami. Przyłączyła się gromada dzieci, których niepodobna było odpędzić. Przyłączyły się kobiety i mężczyźni z tego, to tamtego osiedla, a byli między nimi tacy, którzy sympatyzowali

t—H

co

z biednym więźniem. Przyłączyły się też watahy wy-cieczkowców, takich, których droga tędy prowadziła, ale też i takich, którym gwoli wpatrywania się w zbrodniarza opłacało się nałożyć kawał drogi. Drugi żandarm, prowadzący braci Scharf, pozostał daleko w tyle, a że eskortował ludzi niespętanych, a więc widocznie mniej niebezpiecznych, miał też o wiele mniej gawiedzi przy sobie.

W duszy głupca pleniła się bolesna gorycz. Wszak działał tylko z ducha Pisma Świętego, wiedziony czystą miłością -— a znowu popadał w pogardę świata! Tym razem pogardy tej wcale nie pojmował, bowiem przecież zniesławienie, zadane mu przez nałożenie kajdanków, nie miało żadnej widocznej racji. Prowadzono go jak dzikie zwierzę. Oburzenie w nim rosło, gdy za sobą słyszał rozmowy i krzyki, gdy dolatywały go słowa: kradzież, czy też zabójstwo, alboli mord rabunkowy był przyczyną jego przyarésztowania. Biegnący za nim ludzie nie krępowali się wcale i głośne czynili uwagi, wytykając jego zbyt wysokie czoło, zbyt ostry nos, rudą brodę, przydługie nogi, nawet piegi. Niektórzy utrzymywali, że jest zapewne trucicielem....

Czuł jednak, że gdyby zawołał: nie jestem nim! — głos jego odbrzmiałby bez echa od ich skamieniałych serc. Gdyby rzekł: jestem spokojnym uczniem Zbawiciela, nic więcej! — rozpętałby jeno okropne, puste śmiechy. Gdyby przed nimi nie ukrywał całej prawdy i wyjaśnił im, że w porównaniu z nimi jest wolny, a nie pojmany, błogosławiony,, a nie przeklęty — nie starczyłoby wokół kamieni, któremi szalone te ręce ukamienowałyby go.

Zwolna tedy, snując te myśli, poweselał; owładnął nim nieporównany spokój i głęboka równowaga. Słowa, rozbrzmiewające za nim, nie przejmowały go wcale. Jakby dolatywały odgłosy powoli sączącej się lawiny kamieni, jakby poszum potoku, dudnienie kopyt końskich lub szelest wiatru. Zdało mu się, że kroczą za nim twory z kamienia, gliny, zmarli, nie mający w sobie ni skry życia. Ludzie zapomnieni, opuszczeni, pogrzebani, których może kiedyś tchnienie miłosne Stwórcy obudzi i uczyni tern, czem On jest.

I coraz jaśniej promieniowało w duszy jego boskie szczęście.

Tedy pomyślał sobie:

— Jestem światłem! Dlaczego właściwie nie widzą, że jaśnieję? Zaprawdę, oczy ich są zasnute czarnem bielmem śmierci. Dlaczego nie widzą, że wyświadczają mi niezwykłe dobrodziejstwo, pozwalając doświadczać tego, co On, Zbawiciel, doświadczał, On, którego wzorem pragnę żyć, On, którego pragnę w swern wnętrzu coraz bardziej zgłębiać! Czyż przez swą kąśliwość, swe urągania, swą niewiedzę, swą obojętność nie czynią mnie podobniejszym do Zbawiciela? Czyż nie poznają, iż kroczy On tuż obok mnie tą znaną im drogą publicznej męki, drogą krzyżową? Radbym ucałować ręce żandarma, który mnie wiedzie tą, a nie inną drogą! Czyż nie zauważają ludzie ci, że gdy przez długie chwile marszu byłem w Nim zagłębiony, a On we mnie — On sam, w mej postaci, kroczy przed nimi z łańcuszkami na przegubach rąk?

Niemiecki żandarm, w którego ręce miał być na granicy Quint wydany, począł się głośno i jowjalnie śmiać, skoro go zoczył. Śmiali się również i austrjaccy policjanci i tłum gapiów.

Niemiec odrazu wskazał na długie włosy głupca, które czasu pustelniczego żywota nadmiernie wyrosły i rzekł:

— Najwyższy czas, by te kudły ściąć!

Słowa te wywołały istny huragan śmiechu. Bowiem zdało się, jakoby ten okazały kawalerzy sta przybył na granicę poto tylko, by jako golibroda ściąć włosy Emanuela Quinta, zaś ten poto tylko, by poddać się tej kosmetycznej czynności.

Śmiechy jeszcze nie umilkły, gdy nagle poprzez tłum przecisnął się chłopak, jedenastoletni może, do Quinta i podał mu kromkę chleba, posmarowaną tłuszczem. Głupiec spojrzał nań i zdało się, jakby w tej chwili obudził się ze swych rozpamiętywań i powrócił do życia rzeczywistego. Zapomniał, że na rękach ma łańcuszki, toteż, widocznie wzruszony, napróżno starał się podnieść prawicę, by ją złożyć, z błogosławieństwem na ustach, na głowie dziecka. Zasię ruch ten chłopak zrozumiał w tej sposób, iż biedny grzesznik nie może z powodu spętania ująć w dłoń kromki chleba. Litość tedy w chłopcu wezbrała. Twarz jego zalała purpura. Przez chwilkę stał bezradny. Wtem dojrzał wystrzępione brzegi kieszeni długiego surduta aresztanta. Szybkim ruchem wepchnął chleb do kieszeni. I natychmiast brunatne, nagie jego nóżki pognały w stronę łąki, ścielącej się za drogą. Po chwili znikł z oczu.

Pewnego rodzaju zawstydzenie ogarnęło śmiejących się dotychczas. Niektórzy z obecnych poczęli się oddalać. Inni zaczęli nawet zbierać pieniądze, by je wręczyć Ouintowi. Lecz Emanuel nawet się nie po-> ruszył, gdy mu podawano pieniądze.

— Do djabła, weźże, głupi wielbłądzie! — krzyknął żandarm i zdjął mu z rąk łańcuszki.

Lecz ręce głupca opadły w dół i zwisały ku ziemi. Nie wyciągnął ręki po pieniądze. Bowiem dusza jego oślepiona była promieniem wiecznej dobroci, zesłanym przez Boga w postaci chłopca, iż nie widział tego, co mu podawano. Czy też widział, a nie chciał rąk swych splamić, przyjmując pieniądze od ludzi, tych

r-r

Podczas zstępowania w dolinę, w stronę Hirschen-berg, miał Emanuel przy sobie braci Scharf. Żandarm pruski nie żywił żadnych podejrzeń; zapalił cygaro i prowadząc konia za uzdę, pozwolił aresztantom iść przodem i rozmawiać ze sobą.

Naturalnie bracia byli bardzo radzi, iż mogli iść społem, równocześnie jednak byli wielce wzburzeni tern, co ich, a przedewszystkiem Quinta, spotkało. Zwłaszcza Antoni Scharf, nie zważając na spadzistości terenu i często wskutek tego padając, oburzał się głośno; wymachiwał ściśniętemi pięściami i pomstował na świat i ludzi. Wołał:

— Niczego dobrego robić nie chcą! Mają oczy, a nie widzą! Mają uszy, a nie słyszą! Przekleństwo Boże czyni ich ślepymi i głuchymi!

Marcin Scharf, który podczas marszu po stronie austrjackiej wiele z bratem rozmawiał i zastanawiał się, co należałoby przedsięwziąć wobec głupoty świeckich władz, począł Quinta prosić o usankcjonowanie tego, co postanowili we dwójkę. Byli przekonani, że ani oni ani Quint niedługo posiedzą w areszcie. Zaczem, natychmiast po wypuszczeniu, udadzą się do pewnej bogobojnej damy szlacheckiego pochodzenia; jest ona bardzo stara, bardzo bogata, bardzo dobroczynna i znana w całej prowincji jako ,,panna z Gozdawy/' Do niej to zwrócą się z prośbą o opiekę nad Quintem. Gdy to się stanie i Quinta ochroni wielki wpływ i poważanie, jakie dama ta wszędy u władz zażywa, wówczas Scharf o wie zwołają zebranie współwyznawców i wogóle ludzi, mających podobne zapatrywania co oni, zebranie najgodniejszych, którzy zgrupują się około Quinta, czcząc go jako swego przewódcę.

— Następstwo po Chrystusie — rzekł na to Quint — musi każdy z osobna wziąść na się; jeden tylko może i musi być wodzem — Zbawiciel! Ja zaś nie ośmielę się być na świecie pierwszym, tam, gdzie Zbawiciel był ostatnim.

Dotarli do miejsca, w którem żandarm chciał widocznie wypocząć, bo nagle zabrzmiało: „Halt!“ Aresztanci przystanęli. Żandarm odsapnął i zasiadł na ławce, znajdującej się w tern miejscu dla użytku turystów.

— Wypocznijcie, draby — mamy jeszcze daleko! Gdyby was djabli nie byli ponieśli, nie potrzebowałbym w święta łazić po górach. A to żadna przyjemność, gdy się ma na sobie tyle sadła co ja!

Spojrzał świdrującemi oczkami w trójkę i począł kiwać głową, że się hełm na niej zachybotał.

— Gdyby to wiedzieć można, co wam do kołdunów strzeliło! Zdaje mi się, że zwarjowaliście! Raz już transportowałem draba, który dostał się potem rzeczywiście do domu warjatów; wmawiał on stale we mnie, że ma potwierdzone czarno na białem, licho wie przez kogo, iż za życia wozem i końmi pojedzie do nieba. A wóz, niech mnie licho trzaśnie, jeśli blaguję, miał być w dodatku ognisty!. . . Az wami co? Co wy? Niech mnie licho trzaśnie! A może wierzycie, że za trzy dni świat zapadnie? Póki to nastąpi, wysączę niejeden kieliszek koniaku! Niech mnie licho trzaśnie!...

Przestańcie tumanić ludzi! Ta hołota w górach przez was naprawdę powarjowała! Kto wam wmówił takie nonsensa? Ja przecież dość często bywam w kościele garnizonowym. A co to jest religja i nasz Chrystus Pan, wiem przecież lepiej niż wy! Ale takiego idjotyzmu nigdy nie spotkałem.

— Panie żandarmie — odparł Marcin Scharf — nie czyniliśmy nic innego, jak tylko to, do czego nas skłania duch boży. Chcemy świadczyć o Chrystusie! Gdybyśmy to odwlekli choćby na godzinę, kto wie, może odwleklibyśmy na wieki wieków.

— Mój Boże! Człowieczku, czy ty naprawdę sądzisz, że czekaliśmy na was? Czy każdej niedzieli w kościele nie świadczymy o Chrystusie? Każdej niedzieli, we wszystkich kościołach! Czy ja jestem poganinem? Czy nie jestem, tak jak ty, chrześcijaninem?

Antoni Scharf przygryzł wargi i spojrzał na żandarma wzrokiem pełnym oburzenia. Potem bez zastanowienia rzekł:

— Są tacy, którzy fałszywie świadczą o Jezusie Chrystusie; jest dużo takich, którzy zwą się chrześcijanami i innych nazywają chrześcijanami, a są tylko płodami świata a nie Chrystusa.

Quint jednak nakazał mu milczenie. Sam się odezwał :

— Niech żaden z nas nie ośmiela się mówić, jakoby był chrześcijaninem. Jeden jest tylko chrześcijanin: Chrystus, Pan nasz i Zbawiciel; zasię, gdzie po-zatem jest Chrystus, tam jest on w ukryciu. Czem byłby świat, gdyby Chrystus był w tobie, w tysiącach, setkach tysięcy, ba w mil jonach ludzi? Byłby królestwem bożem! Być chrześcijaninem to nic innego jak być Chrystusem. A kto ośmieliłby się powiedzieć: ja Nim jestem?

— Naprzód, marsz! dość wypoczywaliście! — rzekł nagle żandarm, pokrywając doniosłością głosu pewne zmieszanie—mówicie głupstwo! co tu gadacie, sami nie wiecie! Niech każdy wróci do swego rzemiosła,, a nie tumani ludzi. Nikt wam nie przeszkodzi, jeśli w niedzielę pójdziecie nie raz, jeno dwa razy do kościoła!

— A ja panu mówię, panie wachmistrzu, że tu między nami jest jeden, który większy jest, niż kościół, niż świątynia.

Oczy Antoniego Scharfa, skoro to powiedział, zajaśniały i zamigotały chorobliwym blaskiem. . i Żandarm spojrzał na brodacza tak, jak się patrzy' na człowieka, w którego zdrowy rozsądek jest się uprawnionym mocno powątpiewać.

Resztę drogi przebyli maszerując w takim- porządku, jak dotychczas. Znowu starali się bracia Scharf pozyskać Quinta dla związku, który zamierzali założyć. Lecz Emanuel, zaniepokojony dziwacznym pło mieniem wiary, strzelającym znowu z oczu Antoniego, wypowiadał się z większą jeszcze stanowczością przeciw pomysłowi, ustanawiającemu go głową jakiejś gminy.1 Począł się nawet gniewTać i podkreślał z wielkim naciskiem, iż daleką odeń jest myśl pomnożenia legjonu frazesowiczów o jeszcze jednego i krzewienia na świecie jakiegoś nowego zabobonu.

— Jestem pogodzony z Bogiem. Jezus Chrystus mnie pogodził. A jeśli mam czynem na tej ziemi o czemś zaświadczyć, to tylko o tern pogodzeniu z Bogiem,; a potem o pogodzeniu z ludźmi. Jestem pogodzony) z nimi, nie gniewam się na moich biednych braci

i siostry. Starajcie się, byście i wy byli pogodzeni. Dlaczego troszczycie się o mnie? Czy nie jestem godzien, by cierpieć jak moi bracia i siostry? Czy nie jestem godzien , być człowiekiem między ludźmi? Idźcie do domu, służcie Jezusowi, a jeśli o mnie myśleć będziecie, to nie myślcie o mnie, lecz o synu człowieczym! Myślcie o Zbawicielu i proście, by się z wami stopił w jedno. Zasię o mnie odtąd nikogo nie pytajcie!

Aresztantów przetrzymano przez noc w areszcie policyjnym w Hainsdorfie, obu braci razem w jednej celi, zaś ,,głupca w Chrystusie“ osobno.

Leżąc o chlebie i wodzie w wilgotnej i ciemnej celi miał Quint sen, po którym rychło się obudził, by do samego rana czuwać w stanie głębokiego uszczęśliwienia.

Śniło mu się, że Zbawiciel osobiście odwiedził go w więzieniu.

Sen Emanuela Quinta należał do tych, które są niemniej realne, niż jakiekolwiek zdarzenia tak zwanego życia rzeczywistego, życia na jawie. Gdyby zatem w celi Quinta zjawił się policjant, mający funkcję klucznika, nie byłby zaprawdę bardziej rzeczywisty, wyraźny, niż Zbawiciel. Śni się wszak zapachy, dotyki, widziadła. Śni się poematy, słowa, opowieści, muzykę. Latami zachowuje się wspomnienie takich zmysłowych wrażeń snu: wspomnienie żywe, wyraźne, podczas gdy równocześnie bardzo wiele, nawet ważnych zdarzeń z życia na jawie zatraca się w pamięci. Tedy Quint usłyszał ciche stąpanie Zbawiciela, widział Go wchodzącego z pochyloną głową przez drzwiczki. Widział, że matowy, dziwny blask dokoła płowej głowy Zbawiciela

opromienił wilgotny mur, tynkiem pokryte odrzwia, blask, nie silniejszy niż refleks lampki oliwnej. Widział: tak a nie inaczej wygląda Zbawiciel, syn człowieczy, syn Marji, król w koronie cierniowej. Poznał w jego

*fr⁻ ’

twarzy każdy rys : tak spozierały zapadłe oczy, tak półkolem okrążały je czerwonawe brwi, tak pokrywały piegi kąciki powiek i nasadę nosa. Tak poruszało się ramię, tak podnosiła się ręka i gładziła chudemi, dlu¹-giemi palcami poskręcane włosy szpiczastej brody¹. A wtedy na tej ręce widać było straszliwe znamię, tam gdzie zardzawiony koniec gwoździa poprzez rękę wbił się w drzewo. Z rany sączyły się czarne krople krwi.

Również i na pokrytych kurzem nogach Zbawiciela, który snąć przychodził boso z długiej wędrówki, widoczne były znamiona. Promieniowały one siłą, która Quinta ściągała ku ziemi, jakby wichura litości i miłości. Wciąż całował te drogie nogi, zalewając się łzami. I oto nad Emanuelem Quintem rozległ się miękki a poważny głos:

— Bracie Emanuelu! Czy miłujesz ty mnie? •: )

— Tak — odrzekł Emanuel — więcej niż siebie samego.

I znowu zabrzmiał głos, zupełnie jak poprzednio:

— Bracie Emanuelu! Czy miłujesz ty mnie?

Gdy śniący to potwierdził, ozwał się głos*:

— Emanuelu Quint! Zatem pozostanę przy tobie na zawsze.

Wtem zgrzytnął zamek we drzwiach celi i w uchybionych drzwiach pojawiła się głowa i ręka nowego grzesznika, wpuszczonego do celi; lecz zaledwo śe*-kunda minęła, ujrzał Quint, że to złudzenie. Nagle bowiem znalazł się w siódmem niebie: uniósł się ze swego łoża i wyciągnął daleko ramiona... I oto stało się to, co jego snom dało święcenie cudu.

Bowiem, skoro Quint i postać Zbawiciela z roz-wartemi ramionami zbliżyli się ku sobie jak miłujący się bracia, dawno się nie widzący, stało się, że dosłownie jeden wniknął w drugiego, i to tak, iż Quint odczuwał, jak ciało Zbawiciela, cała Jego istota w niego przenika i po nim się rozpływa. Doznanie to było jednocześnie i niewytłumaczalnie cudowne i zupełnie realne zarazem : bowiem zdało mu się, że rzeczywiście w każdym nerwie, każdem tętnie, każdej kropli krwi dokonał się ten mistyczny ślub, ta },unio mystica,“ i że Jezus naprawdę wszedł w swego ucznia i w nim się rozpłynął.

Nazajutrz obaj tkacze, Marcin i Antoni Scharf, zostali wypuszczeni z aresztu. Quinta natomiast zatrzymano, by go szupasem odstawić do gminy przynależności.

Obaj bracia zastali w pobliskiej oberży J ózefa Czecha i ex-krawca Schwabego, którzy śladami eskortowanych przybyli do miasteczka.

We czworo, prowadzeni przez Schwabego, udali się, polami, na przełaj, do odległej wioski, zamieszkałej przez licznych ubogich tkaczy i koszykarzy; w wioszczynie tej oddawna szerzyło się pietystyczne sekciarstwo. Tu miał krawiec Schwabe zamężną siostrę.

Gdy zbliżył się wraz ze swymi towarzyszami do domu siostry, ujrzał bladą i zatroskaną kobietę pod drzwiami; miał wrażenie, jakoby stała na straży, by nikogo do izby nie wpuścić.

I było tak istotnie: bowiem człek pewien, kowal John z Oberdorfu, odprawiał modły i garść chrześcijan i nabożnisiów zebrała się w izbie w tak zwane trzecie święto. Po krótkiej dyskusji sprowadziła kobieta przed chałupę swego męża, a szwagra krawca Schwabego, żółtawego, obszarpanego człowieka, który wprowadził braci Schwarz między zebranych.

Właśnie wszyscy klęczeli, pogrążeni w długiej, niemej modlitwie. Słońce poranne, wnikające trzema małemi okienkami, migotało nad posiwiałemi, młodzieńczo jasnemi i łysemi głowami. Nagle podniosła się stara, bezzębna kobieta i poczęła miotać z siebie w niezrozumiałym języku jakieś niezrozumiałe słowa, wpadając przy tern w coraz większą ekstazę. Po pewnym czasie, gdy starucha, wyczerpana płaczem, jękami i krzykami ,,Jezus!", zamilkła, zluzował ją jakiś mężczyzna, który począł głośno się modlić i prosić Boga o oświecenie.

Gdy i ten umilkł, podniósł się z klęczek Marcin Scharf — bowiem i on i brat jego i Józef Czech i Schwabe przyklękli, wszedłszy do izby — i przemówił tak zgoła odmiennym tonem, iż całe zebranie poczęło uważnie nasłuchiwać.

Nie krzyczał głośno, jeno mówił stanowczo i pewnie.

— Śpiewajcie — mówił — radujcie się! Pan, Zbawiciel, bawi wśród nas! Już nie czas po temu, by się uderzać o pierś, wzdychać, jęczeć, błagać o wysłuchanie! Obietnica spełnia się. Czyż nie słyszeliśmy Jego głosu? Czyż nie widzieliśmy na własne oczy Oblubieńca? Póki narzeczony bawi zdała, jest narzeczona smutna. Gdy się zbliża, raduje się. Przynoszę wam radosną wieść. Nikt nigdy z taką wieścią do was nie przybył jak my: Chrystus zmartwychwstał!

Nikogo słowa te nie zdziwiły w tern małem gronie. Bowiem bardzo często wieść tę ludziom tym głoszono.

Przejęło ich co innego: głębia przekonania, drżąca w słowach mówcy. Była ona tak wielka, iż wstrząsnęła nimi jakby niesłychana nowość, chociaż zawierała dawno znane im wieści.

— Nie pytajcie więcej — mówił Marcin dalej — jeno gotujcie się! Niech każdy wdzieje strój weselny! Niechaj nasłuchuje w dzień i w noc! Niech baczy, by nie był pogrążony we śnie, gdy zabrzmi głos sądu!

Nakazał potem, by kobiety i dzieci odeszły; zatrzymał dojrzałych mężczyzn, by naradzić się z nimi co do tajemnicy, którą w poprzednich swych słowach jeno ogólnikowo przejawił. Wkrótce siedział z nimi dokoła stołu i wyjawił im uroczyście, że wedle jego mniemania Emanuel Quint jest tą postacią, która zjawiła się na ziemi, wyposażona w pełnię sił ducha apostolskiego. Instynktem wiedziony unikał na razie stawienia - wyższych wymogów łatwowierności swych słuchaczy i nie wspomniał, za co uważają naprawdę Quinta, tego biednego głupca w Chrystusie, i on i brat jego. Natomiast począł opowiadać rzeczy cudowne. Z ust jego i Antoniego popłynęły dzieje ostatnich dni, w fantastyczny sposób upstrzone. Zdało mu się, że mówi tylko prawdę i wcale mie kłamał, podobnie jak Antoni, który jeszcze cudowniej wszystko przedstawiał. Również i Józef Czech i Schwabe zabierali głos i z przesadą, z uciechy wobec wszelkich niezwykłości, opowiadali swe doznania ostatnich dni.

Nie upłynęła godzina, a w gronie zebranych uchodziło za pewnik, że Quint zapomocą dotknięcia uwolnił ojca Scharf a od ciężkich boleści i przepędził djabła, który trapił. Martę Schubert. Było dowiedzione, że sparaliżowana kobieta przed chatą Schubertów dotknęła się jego surduta i natychmiast rzeźka i zdrowa wróciła o własnych siłach do domu. Nikt nie wątpił, że stuletnia starucha za pośrednictwem Quinta uzyskała podarowanie win i wyzwolenie z życia.

Oczywista szwagier krawca i przemytnika Schwa-bego, tkacz Zumpt, był wraz z gromadką ludzi, w jego izbie zebranych, przykładowym okazem najwyższej łatwowierności. W oczach tych ludzi malował się wyraz długiego, nadaremnego głodu i pragnienia sprawiedliwości, wyraz niekończącego się nigdy oczekiwania; życie ich składało się z przemyśliwania nad smutną dolą — i czekania. A czekali zawsze pełni lęku. Bo zarobki tych ludzi są niepewne, nędzne. Jakby biczyskiem bezlitośnie pędząc do pracy, stoi za tymi ludźmi straszne widmo nędzy. Dokoła widzą ludzi obcych i wrogich, którzy przeważnie grożą, w najlepszym razie spokojnie i chłodno przypatrują się nadmiarowi ich pracy, przemęczeniu ich sił. Więc lęk przyjmuje • olbrzymie, mistyczne formy. Wszędzie widzą ci biedacy groźne, gdyby zwierzęta dzikie, drapieżne moce, wyczekujące chwili ich osłabienia.. .

Zatem w swym lęku i bezwoli ludzie ci byli wydani całkowicie na pastwę wizji, rozsnuwanych przez braci Scharf ; silnym ich dowodzeniom nie mieli nic dobrego ani nic złego do przeciwstawienia. Przywykli stale walczyć o życie, chwytali każde źdźbło słomy, które na fali życiowej przypłynęło w miejsce belki ratunku. Ktoś powiedział, że nadzieja jest drugą duszą człowieka. Każdy, kto krzepił tę drugą, wyższą, jaśniejszą duszę tych ludzi, był — czyż mogło być inaczej? — radośnie przez nich witany: nawet zbro-dzień, kłamca, szarlatan! A tu stali dwaj mężowie, którzy z wielką siłą i tajemną, nieukrywaną radością głosili to, co było niemal spełnieniem ich nadzieji!

W ludzie, a więc w olbrzymiej większości ludzi, a zwłaszcza w warstwie rolniczej, tkwi, niezawsze uświadomione, oczekiwanie nadejścia pewnego człowieka, lub pewnego dnia: i oto tu głoszono, że ten człowiek, ten dzień nadszedł! Z pobladłemi twarzami i drżącemi ustami siedzieli ci wcześnie postarzali ludzie dokoła obu mówców i chwytali każde słowo, płynące z ich ust. Świat poza ich wsią i poza obrazami biblji nie był dla nich rzeczywistością, lecz tylko siedzibą strasznych widm : ponad tym światem siedział jednak na tronie w czystych i nietkniętych wyżynach, osiągalnych dopiero po śmierci, Chrystus, Zbawiciel. Tu weń naprawdę wierzono. W tych głowach tkaczy była wiara jeszcze wiarą: to znaczy co innego, niż badanie, wątpienie ub poznanie A do pewników, których wiara ich kurczowo się imała, należało ponowne zjawienie się Jezusa na ziemi i stworzenie tysiącletniego królestwa bożego; a ono to według przekonywujących słów obu obcych braci naprawdę i rzeczywiście zbliżało się.. .

Mała izdebka tkacza była tedy świadkiem wybuchu iście wzruszającej radości.

związku, mającego uznać głupca

Teraz Marcin Scharf z całą stanowczością, dowodzącą, że już przedtem powziął postanowienie, zażądał, by głęboko się zastanowili nad propozycją, którą im postawi. I począł przed nimi rozwijać plan stałego związku — jak to dnia poprzedniego, nie zyskując jednak u niego poparcia, zaproponował Emanuelowi Quintowi

w Chrystusie za kierownika i służyć mu słowem i czynem

Oczywista tu, w tern środowisku, wszyscy oświadczyli gotowość należenia do tego związku.

Nastrój nie zaznał też najmniejszego zmącenia, gdy Marcin zaproponował składkę: natychmiast sięgnięto do skrzyń, pootwierano pularesy i schowki na pieniądze, wyciągano grosze, a nawet złotówki i wręczano je braciom, którzy wszystkie dary zapisywali sumiennie w niebieskawej książeczce.

VIII.

L< manuel został odstawiony do więzienia sądu swego miasta powiatowego. Miał się tłumaczyć z włóczęgostwa, szalbierczego lecznictwa i wywołania publicznego zgorszenia w szeregu powtarzających się wypadków. Przesłuchanie wprawiło raczej sędziego niż Emanuela w zakłopotanie ; bowiem sędzia mimo swych rozlicznych pytań nie mógł z oskarżonego wydobyć przyznania się do karygodnych czynów, ani nabrać o nich w inny sposób przekonania.

Pierwsze pytanie brzmiało:

— Czy Pan zajmuje się uzdrawianiem chorych, nawet takich, którzy tknięci są nieuleczalnemi chorobami?

Odpowiedź brzmiała:

— Nie!

— Pan głosi wobec ludzi nieuświadomionych, że zjawiłeś się na tym świecie, wysłany przez Boga w specjalnem posłannictwie?

Na to drugie pytanie po raz wtóry odpowiedział:

— Nie!

Zapytany, dlaczego nie pracuje w warsztacie ojca, odpowiedział:

— Wiem z biblji, że troska o wyżywienie i utrzymanie ciała nie jest ani w połowie tak ważna, jak troska o wieczne zbawienie duszy.

Słowem: sędzia nie wiedział, co począć z tym dziwakiem, którego odpowiedzi były proste i wiarygodne.

Poruszył wreszcie punkt oskarżenia: żebractwo.

A gdy mu Quint spokojnym tonem odpowiedział, że w ogóle unika pieniędzy, bowiem wszelkie dobro jest niesłusznie dobrem ludzkiem, sędzia odparł ,,Aha!“ i zakończył przesłuchanie zdumiewająco szybko.

W dwa dni potem był Quint w pobliskim domu warjatów na obserwacji. Lekarz-asystent stawiał mu dziwne pytania. Zapragnął wiedzieć, ile lat Quint ma. Chciał znać datę dzisiejszego dnia, potem kazał sobie wymienić miesiąc i rok. Dał mu zadanie rachunkowe. Upewnił się, czy Quint umie rozeznać na zegarku godziny i minuty. Zaprowadził biednego człowieka do okna, wprost naprzeciw światła, by stwierdzić, czy źrenica się zwęża (co też rzeczywiście się stało).

I nagle, iąkby w przystępie litości, wyjął z kieszeni srebrny pieniądz i podał go Emanuelowi. Lecz srebro stoczyło się z prawicy głupca na ziemię. Wprawdzie na rozkaz lekarza Quint podniósł pieniądz z podłogi, lecz nie chciał go pod żadnym warunkiem przyjąć i zatrzymać. W żaden sposób lekarz nie mógł do tego doprowadzić: groził, śmiał się, udawał złego, obrażonego. Quint niewzruszenie odmawiał przyjęcia.

Zapytany wreszcie o powód tego osobliwego zachowania się, odparł:

— Nie chcę być o grosz bogatszy, niż był nasz Zbawiciel na świecie.

Byłby zapewne więcej powiedział, lecz w tej chwili odprowadził go jeden z dozorców, zaś lekarz zwrócił się do następnego, głośno krzyczącego pacjenta, przytrzymywanego z trudem przez kilka pielęgniarek, przybranych w białe fartuchy. Quinta umieszczono z powrotem w celi.

Orzeczenie psychiatryczne brzmiało: Quint należy do typu dziwaków, na ogół jest zdrów, co najwyżej stwierdzić można u niego objawy lekkiego niedorozwoju umysłowego; za swe czyny nie ponosi pełnej odpowiedzialności, toteż wskazanem jest oddać go pod opiekę domu rodzicielskiego i przykazać baczne strzeżenie go.

za-

Zatem po kilku dniach został Quint znowu powierzony żandarmowi i począł wędrówkę w stronę miejsca przynależności, gdzie matka jego i ojczym wraz z kilkoma dziećmi wiedli mizerny żywot w padłej chacie.

Długa ta wędrówka była największą męczarnią, której Quint, głupiec w Chrystusie, miał w swem życiu doznać. Wiedział, co go czeka, gdy mu oznajmiono o celu podróży. Był to dżdżysty, zimny dzień. Żandarm prowadził go przez plac obok kościoła, gdzie Quint wygłosił swe pierwsze kazanie, nawołując do pokuty. Był to właśnie dzień targowy. Liczne straganiarki, sprzedające jarzyny, czereśnie, jaja i różne produkta wiejskie, poznały go. Choć żandarm starał się jak-najprędzej tędy się przedostać, posypał się grad wyzwisk i kąśliwych słów.

— He, wszak to chłopak Quintowej?

— Panie wachmistrzu, czy dużo nakradł?

— Niech się Bóg nad tobą ulituje, chłopcze, gdy dostaniesz się w łapy ojca! — ryczała jedna z kobiet, niemal dusząca się we własnym tłuszczu.

— A taki leń i obieżyświat nie nadaje się nawet, by mój wózek na rynek przyciągnąć! Pies to robi, a taki

głodomór nie może i nie chce! Bo ten łotr, ten wszarz woli leniuchować!

Jeden z furmanów, rozwożących po mieście piwo, opluł Quinta, gdy obok jego wozu przechodził, nibyto przez przeoczenie, pestkami czereśni. W okół baby zanosiły się z śmiechu.

Quint odetchnął, gdy znalazł się za miastem, mimo że do wielkich przyjemności przecież nie należało, w deszczu iść boso brzegiem rozmokłego gościńca, od topoli do topoli, bez przerwy i wytchnienia.

Lecz i tu wkrótce poczęły się męczarnie. Wóz za wozem toczył się po gościńcu w stronę miasteczka. Niemal wszyscy woźnice, chłopi, zwożący drzewo na targ, rzeźnik, młynarz i inni, znali Quinta i witali, widząc go w takiem towarzystwie, niezbyt pochlebnemi epitetami. Niektórzy wiedzieli o jego szaleńczem wystąpieniu przed kościołem, inni o jego zagadkowem zniknieniu.

— Słuchajno, chłopcze — wołano — masz zapewne wór, napchany złotem i odnosisz go w dom!

— Czy to prawda — krzyknął inny — że zostałeś pastorem?

Biedak, który wżyciu zaznał przecież już niejednej krzywdy, zapytywał się w duchu, co może być przyczyną tej powszechnej i zagadkowej nienawiści, z jaką się ludzie do niego odnoszą; boć przecie nikomu nawet w myślach nigdy nie wyrządał krzywdy, jeno w cichości starał się kroczyć śladami Chrystusa, którego przecież oni wszyscy rzekomo uwielbiają. Gdy tedy serce jego przepełnia litość i miłość, gdy sili się, choćby kosztem własnej krwi, niejako przymusić Boga, by tych ludzi obdarzał swą łaską, szczęściem swego ducha — transportuje się go jak dzikie, niebezpieczne zwierzę i obsypuje, jakby spętanego nareszcie wroga, pogardą i nienawiścią.

Im bardziej zbliżał się do rodzinnych stron, tem bardziej przenikał go straszny lęk. Poruszał wciąż wargi w modlitwie, jednak z utrapionego jego wnętrza wydobywały się tylko słowa: ,,Boże mój! Boże mój!“ Miał wrażenie, jakoby z każdym krokiem zstępował w podziemie tortur, w bezświetlne sklepienie, w którem zagasła od mil jonów lat wszelka nadzieja, wszelka wiara i wszelka miłość. Miał wrażenie, jakoby tam w dole Jezus Chrystus był zwolen wszelkiej władzy; dusza jego wiła się w rozpaczy.

Jeśli chcemy pojąć dziwny stan, który ogarnął marzyciela naszego, musimy sobie przypomnieć, że młodość silnie jest związana z wrażeniami zmysłowemi, wchłanianemi w domu rodzicielskim i najbliższem otoczeniu. Wrażenia te, jeśli nawet sporo czasu minęło, mogą się przejawić w sposób wielce bolesny lub też naodwrót: radosny, uszczęśliwiający.

Emanuel wzrastał pod naciskiem szczególnej pogardy, jaką go darzyło otoczenie. Pogardę uważał za naturalną właściwość ludzi. Niewymownie cierpiał wskutek przeróżnych form tej pogardy i lekceważenia, okazywanego mu codziennie, wciąż, w domu i poza ^domem. Zniesławienie, spotykane wszędy i zawśze, uczuwał tak silnie i boleśnie, iż już w dziesiątym roku swego życia uważał pogardę bliźniego za najcięższy, najstraszniejszy grzech. Zwolna wyradzało się u niego poczucie samopogardy : pogardzał sobą tak dalece, iż często zapragnął ucieczki z ziemskiej samotni, w głęb-

szą, wieczną, w

I właśnie podczas jednej z tych niebezpiecznych chwil po raz pierwszy nasunęła mu się postać Zbawi-

— śmierć.

cielą i tchnęła weń cudowną pociechę boskiego syna człowieczego. Ona też stała się odtąd jedyną ostoją pogardzanego chłopca. To też cóż dziwnego, że garnął się z taką żarliwością do swego przyjaciela i pocieszyciela?

Przez szereg lat matka Emanuela nie zdawała sobie wcale sprawy z utajonego przestawania syna z boskim przyjacielem. Emanuel jako dziecko sypiał z małą, poniszczoną biblją, którą mu pewnego dnia podarował wędrowny kolporter, tą właśnie, którą i teraz miał ze sobą. Oprawa książeczki wypełzła z niezliczonych, płomiennych całunków, które na niej w ciągu lat składał* zasię zawsze miał wrażenie, że całuje ręce Chrystusa. Czasem wizje jego dziecięcego mózgu były tak dziwaczne, iż przerażały matkę. Mówił wtedy niezrozumiałe słowa, wywołujące obawę, czy też w Emanuelu nie kiełkuje obłęd.

Naprawdę jednak chłopak godzinami całemi, i to właśnie w rozgwarze warsztatu stolarskiego, nie widział niczego innego, jak tylko Zbawiciela i drogę Jego męki. Zdarzało się też, że widząc wyraźnie straszliwe męczarnie przed i podczas ukrzyżowania, krzyczał, zdjęty nagłym strachem. Wołał tedy: ,,Matko, matko, chcą go zakłuć!“ Wywoływało to śmiechy, kpiny, kopniaki i inne kary i podwajało troskę matki o to nieudane, nienormalne dziecko.

Nareszcie dotarli do wsi, z której Emanue' pochodził. Rozpościerała się wzdłuż szerokiego potoku, ocienionego grupami starych drzew. Choć żandarm unikał głównego gościńca, wiodącego przez wieś, zoczono go, gdy znalazł się między zabudowaniami.

145

Głupiec. 10

Wkrótce rozbrzmiały za Emanuelem okrutne głosy ludzi, którzy go, póki mógł pamięcią sięgnąć, stale dręczyli naigrawaniem i pogardą. By odwrócić uwagę od tych ohydnych przejawów złości ludzkiej, ' skierował Emanuel wzrok ku zielonemu sklepieniu ja-rząbów i klonów, ociekających kroplami deszczu. Lecz hańba i poniżenie wnikało zewsząd tak natrętnie, iż musiał je wchłaniać. Zdawało mu się, jakby nawet Zbawiciel pozostawił go samego.. .

Najpierw dołączyły się dzieci, potem zaczęły iść za nim próźniaczące, wciąż językami mielące baby. Emanuel słyszał wszystkie, przeważnie złośliwe bajdy, obmyślone po jego zniknięciu. Nie odpowiadał wcale na skierowane doń wprost przemowy, i to bez względu na to, czy były złośliwe, natrętne, czy też pochodziły od bliższych znajomych i zdradzały pewną życzliwość i litość. Jeden z chłopów, stojący u wejścia do swego domostwa, powitał uśmiechem żandarma i podszedłszy do głupca, zdzielił go, i to wcale nie łagodnie, nibyto z żartu, biczyskiem po plecach, poczem rzekł:

— Czekaj, błaźnie, ojciec naszykował harap na ciebie !

W tych przykrych chwilach wyschła niemal całkowicie miłość do ludzi w duszy Quinta; budziła się w niej złość, nienawiść, oburzenie.

Wreszcie, nie wiedząc niemal, w jaki sposób kroczy drogą, co robi, dokąd idzie — dotarł do domu rodzicielskiego, znajdującego się na stoku góry.

Gdy w towarzystwie licznej gawiedzi, niemal nieprzytomny, zbliżył się do progu, zjawił się na nim człowiek, którego chudą twarz, okoloną brudno-siwą brodą, pokrywała nienaturalna bladość. I nie powiedziawszy ani słowa, uderzył ten człowiek z całej siły kilkakrotnie Emanuela w twarz.

Dopiero po dokonaniu tego, wyładowała się bezmyślna złość ojczyma w gradzie przekleństw i ordynarności.

Teraz wcisnęła się między ojczyma a głupca matka, by ich rozdzielić. Lecz brutalnym ruchem odepchnął ją mąż i znowu począł pięściami okładać ciało Emanuela.

— Ja cię, ty przeklęty psie, ty łajdaku, nauczę już dziesięciu przykazań!

Wreszcie wdał się w to żandarm. Odciągnął szalejącego stolarza od jego ofiary, krwawiącej z kilku miejsc na głowie.

Wówczas począł ojczym Emanuela ryczeć, że nikt, nawet żandarm, nie ma prawa przeszkodzić mu w ukaraniu tego łotra, noszącego jego nazwisko.

— Ja — wołał — tego bękarta chciałem wyprowadzić na ludzi! Żreć mu dawałem przez tyle lat, choć wcale do tego nie byłem zobowiązany! Ty ścierwo, tysiąc razy byłoby lepiej, gdybyś był zdechł w kołysce!

I długo jeszcze przed mieszkańcami wsi popisywał się swą szlachetnością i hańbą swej żony.

Gołębie z pobliskich chałup uleciały w powietrze, psy z okolicznych domostw poczęły szczekać. Wreszcie rozpróźniaczony, stale zapity stolarz Adolf Quint ryknął :

— Chodź do izby, tam cię na śmierć zbiję!

Groźba to niezbyt straszna i wcale rzadko się ziszczająca, bowiem nie jest to wcale łatwo, jak się ludziom zdaje, człowiekowi odebrać życie.

/ pośród przyrodnich braci Quinta, najmłodszy, dwunastoletni Gustaw lgnął skrycie ku g upcow . W pierwszych dniach, kiedy to ojczym przymuszał Emanuela, by z starszym swym bratem przyrodnim, Augustem, pracował w zbiedzonym, zaniedbanym warsztacie, Gustaw pomagał mu. Natomiast August, najtęższy robotnik w rodzinie, był dlań nieprzyjaźnie usposobiony, choć Emanuel wszystko czynił, by go sobie pozyskać. Zdrowego, praktycznego Augusta raziła obcość i dziwaczność natury przyrodniego brata, dla której nie miał żadnego zrozumienia.

H-¹ •

Oczywiście: widok Emanuela przy heblarce mógł każdego czeladnika pobudzać do śmiechu, a nawet oburzać. Toteż August w poczuciu własnej sprawności gorszył się lenistwem i niezdarnością brata i od rana do wieczora dokuczał mu.

Nie można utrzymywać, by w domu Ouintów panował dobrobyt. Jeśli jednak nie zubożeli i zmarnieli całkowicie, zawdzięczali to matce, która zarabiała jako praczka w domu pastora, nauczyciela i pobliskich właścicieli dóbr. Broniąc Emanuela wobec swego męża, jak tylko mogła, jednak wciąż czyniła mu wyrzuty z powodu jego postępowania. Żywot zatem naszego głupca w domu rodzicielskim nie był zaprawdę godnym zazdrości. A w dodatku wieczne docinki naj-

CC

starszego brata przyrodniego, Augusta, który nim pogardzał, a jednak w skrytości swego serca jakby mu zazdrościł. . . Bowiem odczuwał on w Emanuelu pewną duchową wyższość, której brak u siebie wyraźnie wyczuwał, coś, co tajemnie podziwiał, nadając sobie właśnie dlatego pozór zewnętrznego lekceważenia, pogardy dla jego osoby.

Zauważył też, że i matka pod tym względem przejęta jest podobnemi odczuwaniami. I ona też nie pojmowała głupstw swego syna, lecz na dnie swej duszy żywiła dlań pewien respekt. Uczucie to niekiedy przeradzało się nawet w pewien rodzaj dumy matczynej i niespodziewanie uzewnętrzniało w słowach, wypowiadanych do którejś z sąsiadek.

Tedy w duszy pracowitego Augusta, stale do warsztatu przykutego, i to w przeciwieństwie do Emanuela, wyzyskującego każdą okazję, by próżniaczyć i wałęsać się — wyrodziło się przeświadczenie, iż jemu to jest pisane dźwigać wszelkie ciężary, a Emanuelowi korzystać z wszelkich przyjemności. Zdawało mu się też, że pod tym względem matka zupełnie niesprawiedliwie dzieli między nich swą miłość i troskliwość, dając stale pierwszeństwo Emanuelowi.

To jego poczucie pokrzywdzenia utwierdziło się jeszcze bardziej, gdy trzeciego dnia po powrocie Emanuela młody pastor miejscowy pojawił się w warsztacie i powitawszy się dość oschle z Augustem, wdał się w rozmowę z Emanuelem. Wcale nie można było zauważyć, jakoby przybył celem ofukania i strofowania Emanuela. Przeciwnie, w obcowaniu jego z Emanuelem była pewna delikatność i ostrożność, właśnie to tajemne

*•

►u

05

uszanowanie, które zaostrzony złością wzrok Augusta spostrzegał u każdego, kto wchodził w stosunki z jego bratem.

Zauważył również, że, gdy on sam czuł się zawsze zakłopotany wobec osoby duchownej, Emanuel przejawiał w tonie i ruchach spokój i pewność. Zupełnie jednak nieprawdopodobnem zdało mu się zachowanie się zarówno pastora jak i brata, gdy po wielu uprzejmych słowach wreszcie pastor zaprosił Emanuela, by go po południu — August wyraźnie słyszał : na filiżankę kawy! — raczył odwiedzić.

Poczem pastor uściśnieniem ręki pożegnał się z głupcem i August usłyszał kroki jego, zmierzające poprzez sień do izby mieszkalnej stolarza, skąd wkrótce dolatywać poczęły odgłosy rozmowy, prowadzonej przez pastora z ojcem i matką. A już zupełnie nie mógł tego August zrozumieć, gdy wyraźnie doszły go słowa pastora, wzywające ojca z całą stanowczością, by bezwarunkowo obchodził się łagodnie z Emanuelem i na miły Bóg nigdy nie dał się porwać do brutalnych wystąpień.

Stary Quint zresztą był już poważnie zmieniony. Różne przejawy, dostrzeżone przezeń w ostatnich trzech dniach, nie pozostały bez wpływu. Już następnego dnia po przybyciu Emanuela poczęli się gromadzić przed jego chałupą ludzie z pobliskich wsi. Tłumaczyli oni staremu leniowi i krzykaczowi, który prawie nigdy nie imał się od dawna hebla, że syn jego jest znakomitym lekarzem-cudotwórcą. Rzadko udawało się odprawiać tych ludzi z niczem. Zwykle musiał ojczym wzywać syna, zaś z chwilą jego pojawienia się ludzie zachowali się z niezwykłą czołobitnością.

Zaś najbardziej w osłupienie wprawiło matkę, ojczyma, braci, gdy rankiem trzeciego dnia listonosz

r-i

O'

ze swej skórzanej torby wyjął siedemdziesiąt listów, zaadresowanych do Emanuela Quinta. Większość tych listów została napisana w następstwie sprawozdania, wydrukowanego w socjalistycznem pisemku okręgo-wem; w czterdziestu wierszach opisano tu ironicznie, lecz nie antypatycznie, pierwsze kazanie Emanuela, jego zniknięcie i powrót. Wspomniano też o sławie cudotwórcy, jakiej zażywał w pewnych kołach. Między 70 listami był również jeden, zawierający numer ,,Głosu ludu“, ze sprawozdaniem o działalności Quinta; ustęp ten był czerwonym ołówkiem zakreślony ; redaktor listownie też zawiadamiał, że wkrótce osobiście odwiedzi Emanuela.

On sam mimo wszystko przejęty był zgorzknięciem. Dusza jego nie mogła się wyswobodzić ze splotu niezliczonych szarych a mocnych nici, jakby omotana siecią pajęczą. Wszystko wokół wydawało mu się skarlałe; zdało mu się, jakby z powrotem przeobraził się w zbiedzonego, wynędzniałego chłopaka, pozbawionego pocieszenia i opuszczonego przez Boga, jakim ongi był.

Około czwartej po południu wybrał się Emanuel w drogę do domu pastora. Matka przystroiła go jak można najlepiej. Dała mu buty ojca i stary surdut, który kiedyś, przed laty, kupiła dla męża, jednak dotychczas przechowywała na dnie kufra.

Pastor przyjął Emanuela serdecznie. Poprosił, gdy gościa kucharka wprowadziła do pokoju, w którym znajdowała się bibljoteka i biurko pastora, by usiadł obok niego. Zapytał następnie, czy pali i pozwoli cygaro (sam miał w ustach wylot fajki, sięgającej niemal

ÇJI

H-*-

do podłogi). Gdy Emanuel oświadczył, że nie pali, odparł pastor, że niestety hołduje temu nałogowi. Na biurku, między stosem książek, znajdowała się maszynka do parzenia kawy, którą pastor osobiście sporządzał. Zaznaczył, że w swym pokoju, w którym zwykł pracować, wiedzie niemal kawalerski żywot, bowiem wchodzenie i wychodzenie kobiet przeszkadza mu

w pracy.

Po tym wstępie zajął się postawny, trzydziestoletni pastor sporządzaniem kawy, uważnie przyglądał się przeciekaniu ciemnego napoju w porcelanową ko-neweczkę, poczem napełnił dwie, przygotowane już, filiżanki gorącym odwarem. Podał gościowi śmietankę i cukier, poczekał, aż Emanuel wypił kilka łyków’, ściągnął sznury u szarego, jedwabnego surduta domowego, związał je zgrabnie w węzeł i oparłszy się wygodnie o poręcz fotelu, rozpoczął dłuższe przemówienie słowem ,,A więc!"

— Zdaje mi się — rzekł — że to pan jest tym Emanuelem Ouintem, który przed niejakimś czasem uznał za wskazane wygłosić kazanie na rynku naszego miasta powiatowego. Dobrze! Żyjemy w^ państwie, w którem jest dozwolone tylko pewnym, powołanym do tego osobom, jak naprzykład mnie, głosić słowo boże. I to nie na rynku, lecz w specjalnie ku temu zbudowanych domach bożych. Dowiedziałem się też, że uważał się pan za uprawnionego, panie Emanuelu. . . Emanuel to piękne imię, znaczy ono: Bóg z nami!. . . a więc uważał się pan za uprawmionego do wyznawania prawd boskich w różnych miejscowościach czesko-pruskiej granicy, na naszej śląskiej ziemi. Nie przyłączam się do tego stanowiska, które zajął mój kolega po fachu tam w miasteczku, bezpośrednio po pierwTszem

pańskiem kazaniu. Nie chcę też krytykować stanowiska władz policyjnych, zmuszonych do czuwania nad utrzymaniem porządku publicznego. Nie wiem też, czy władze mają podstawę, by panu zarzucać szal- • biercze leczenie chorych. Przejściowo umieszczono pana w domu war jat ów i poddano tam oględzinom i badaniom. Jestem daleki od tego, by z miejsca uważać to za warjactwo, jeśli ktoś, tłumacząc sobie biblję, nie umie odrazu znaleźć właściwego sensu. Pan miał z pewnością najczystsze zamiary. . . Nie chcę przed panem niczego ukrywać: otrzymałem list w pańskiej sprawie. Ma pan protektorkę. Jest to dama, wysoko-w hierarchji społecznej postawiona, dama, należąca do* arystokracji, niezmiernie bogata, a ponadto z powodu swych prawdziwie chrześcijańskich cnót ciesząca, się ogólnem poważaniem. Ta wpływowa, bardzo wpływowa dama pragnie dowiedzieć się o panu bliższych szczegółów. . . Czy znany jest panu kaznodzieja świecki, brat Hilary Schwarz?

Quint odrzekł: ,,Tak!“, a blada jego twarz przybladła jeszcze bardziej.

— Ten więc brat Hilary — począł pastor znowu, przerwał jednak po kilku słowach, bo zajął się swą fajką: wziął z woreczka nieco tytoniu i począł napychać fajkę — ... zatem ten brat Hilary wyświadczył panu wielką przysługę, zaś dwaj inni mężowie nakłonili go do tego. Czekaj pan, tu są ich nazwiska. . . — i począł odczytywać z listu, leżącego przed nim — Marcin i Antoni Scharf. . . Tak więc ma się sprawa. Mnie zaś proszono. .. dama się wyraża: ,,jako że wymieniony Emanuel jest owieczką z pańskiej trzody". . . więc proszono mnie, bym się dowiedział o panu bardziej wyczerpujących i szczegółowych rzeczy. Dodaję, że polecono mi_

153*

"wyposażyć pana w pieniądze na drogę i skierować -do posiadłości tej damy, znajdujących się w pobliżu Fryburga, oczywista, jeśli nasza rozmowa wypadnie zadowalająco... A teraz proszę, powiedz mi pan, -oczywiście nie w dwóch słowach, ale, jeśli wolno prosić, możliwie krótko, do czego pan właściwie i naprawdę zmierza.

Długo siedział Quint w milczeniu; dokoła jego ust błąkał się półuśmieszek ; nie mówił ani słowa.

Duchowny bacznie mu się przypatrywał. Milczenie brał za nieśmiałość. Począł go tedy ośmielać :

— Nie jest to oczywiście łatwą rzeczą, tak odrazu, bez przygotowania, dotrzeć do najgłębszych, najistotniejszych spraw. A może lepiej będzie, jeśli pan uważać mnie będzie za człowieka o innych poglądach i zechce mnie nawrócić i przekonać.

Tymczasem jednak dokoła głowy biednego głupca począł się znowu rozlegać poszum skrzydeł z czystszych sfer. . . Blask wewnętrzny promieniował zeń, gdy powoli i spokojnie spojrzał w oczy pastora.

— Jeśli dama, wielce szacowna i wpływowa dama, -o której pan mówił, panie pastorze, poszukuje Chrystusa, każdej chwili, o każdej godzinie dnia i nocy, przyjdę do niej, jeśli sobie tego życzy. Jeśli jednak mnie szuka, wówczas mówię: ona mnie nie potrzebuje, a ja jej również nie.

Pastor, niemile tknięty nagłą zmianą w zachowaniu się Quinta i uroczystością jego słów, myślał w pierwszej chwili, że Quint uważa się za Chrystusa, że zatem sąd o nim już jest zdecydowany. Emanuel jednak począł dalej mówić:

— Nie potrzebuję jej, gdyż przywykłem do nędzy :i nie mam żadnych wymogów. Trzeba mi jednego tylko :

Zbawiciela naszego, Chrystusa Pana. A ona również mnie nie potrzebuje, bo pan przecież sam widzi, w jakim jestem niedostatku. Nie znałem nigdy ojca; ojcem moim był Jezus Chrystus. Byłem w pogardzie świata przez całe me życie. Gdy niekiedy goryczą z tego powodu przesiąkałem, to jedynie dlatego, że pozwalałem unosić się próżności, że wywyższałem się ponad Zbawiciela. Powiadam to wszystko niechętnie, bo słowa moje robią wrażenie przechwałek. Jeśli się i panu tak wydaje, panie pastorze, to mój brat, mój ojczym, moja matka lepiej przedstawią panu, kim właściwie jestem. A więc dama, o której pan mówi, mnie nie potrzebuje. Jeśli natomiast szuka ona Chrystusa, to i ja Go szukam! a jedność w duchu jest jednością w Chrystusie!

— Jeśli ty jednak, mój synu — nagłe począł mu pastor mówić : ty — masz o sobie tak skromne wyobrażenie, co zresztą jest zgoła w duchu chrześcijańskim, to nie pojmuję, jak mogłeś publicznie wystąpić i w kraju, w którym tylu jest powołanych sług słowa bożego, zbawienie łączyć ze swą nikłą osobą. Kto naprawdę jest skromny, ten, zdaje mi się, nie wywołuje w taki sposób publicznego zgorszenia.

— Panie pastorze! Krzyż niestety wciąż jeszcze na tym świecie jest, jak powiada apostoł, zgorszeniem. A zresztą ja jestem skromny tylko odnośnie własnej swej osoby, nie zaś odnośnie tego, który jest we mnie.

— Wytłumacz mi, kto jest w tobie, mój synu? — zapytał z naciskiem pastor.

odparł Quint.

— Ojciec, który mnie stworzył Pastor usiłował z trudem zachować spokój.

— Mówisz — rzekł — coś wielce dziwnego, można-by powiedzieć, niesłychanego, mój drogi Emanuelu.

Może nie dobrze cię zrozumiałem: cóż to za ojciec, który jest w tobie?

— Tensam, przez którego odrodziłem się — rzekł biedny głupiec w Chrystusie.

— Więc sądzisz, że się odrodziłeś? Jak? W jaki. sposób to uzasadniasz? Moja pokora nie zezwoliłaby mi coś takiego bez zastrzeżenia twierdzić o sobie.

— Ja jednak — rzekł Emanuel spokojnie — wiem, że się odrodziłem.

— O ile, synu, odrodziłeś się?

— Odrodziłem się łaską Jezusa Chrystusa, nie w ciele, lecz w Jego świętym duchu. Ułomny i bezwolny na ciele, stałem się silny i wolny na duchu. Byłem martwy, pogrzebiony w pogardzie świata, a ożyłem • przez Ojca. Duch bowiem ożywia, ciało nie daje korzyści.

Pastor odłożył nagle fajkę.

— Mów, człowiecze, mów swobodnie, co masz na sercu. Mam czas. Będę uważnie słuchał — rzekł

Sądzisz więc, człowieku,

w tonie zachęcenia, żeś się odrodził. Przypuszczam, że masz na myśli inne odrodzenie, niźli to, które w chrzcie świętym odbywa się i zapomocą którego z pogan staliśmy się chrześcijanami. A może mi wreszcie powiesz, komu

zawdzięczasz to zwoje szczególne uświadomienie, boć przecie z samego siebie nie zyskałeś go.

— Nie mam nic z samego siebie — rzekł Quint — jeno wszystko od tego, który jest we mnie.

Pastor był już trochę gniewny.

— Prosiłbym cię, synu — rzekł — byś do mnie mówił w sposób prosty i naturalny, powiedziałbym, po ludzku. Co to znaczy, że świadomość, poznanie,

U-l

w'

cr.

masz od tego, który jest w tobie? Albo powiedz mi przynajmniej: za co uważasz siebie samego? czem jesteś?

— Po urodzeniu w ciele czy w duchu? — zapytał

Quint.

— Niech będzie wedle obu urodzeń!

— Wedle urodzenia w ciele — rzekł Quint — jestem synem człowieczym! wedle urodzenia w duchu synem bożym!

Pastor podniósł się przerażony.

— Na miłość boską, co ty mówisz? — zawołał. — To w najlepszym razie jest zuchwałość, granicząca z chorobliwością. Naturalnie doniosę o tern damie!

Począł w pantoflach chodzić po pokoju długiemi krokami.

— Człowieku, czy ty naprawdę nie wiesz, co mówisz? — rzekł, przystanąwszy obok Emanuela. — Jezus Chrystus był synem bożym, poczętym z Ducha Świętego, zrodzonym z Marji Panny! Czyżby twa czelność, choćby i w szaleństwie, sięgała tak da eko, byś chciał utrzymywać, że jesteś owym błogosławionym między błogosławionymi? Ściągnąłbyś na się, mimo szaleństwa, grzech śmiertelny!

Quint siedział jednak spokojnie, twarz jego uduchowiona była głęboką, wewnętrzną radością.

— Wytłumacz mi to raz jeszcze i całkiem dokładnie, powiedz mi raz jeszcze prostemi słowami, co myślisz i jak myślisz!

Przystąpił do okna, otworzył ie, poczem głęboko zaczerpnął świeżego powietrza.

Emanuel wyjął z kieszeni małą biblję i czytał: I nikt nie zna Syna, jeno Ojciec; i nikt nie zna Ojca, jeno Syn i komu Syn zechce to objawić. Jakże tedy mogliby poznać Syna i znać Go, jeśliby w nich nie był Ojciec ?

Na to nie bez emfazy rzekł pastor:

— Mogę ci dać tylko tę radę, mój przyjacielu: nie dotykaj tych tajemniczych i ostatecznych spraw; wierz mi, silili się o to najuczeńsi ludzie, najwznioślejsze umysły, najmocniejsze głowy napróżno i z wielką szkodą dla swych dusz. Radzę ci trzymać się zwykłego wytłumaczenia, wyjaśniającego te słowa Zbawiciela w ten sposób, iż całą władzę, siłę i miłość Syna bożego może zgłębić tylko Bóg Ojciec, do którego my, zwykli śmiertelnicy, dotrzeć możemy tylko przez umiłowanie Syna, naszego Zbawiciela. . . Lecz zanim skończymy naszą rozmowę, mój kochany, chciałbym wiedzieć, co mam donieść owej damie o twych praktycznych celach. Czy należysz może do tych, którzy w swe apostolskie posłannictwo tak dalece wierzą, iż uważają się za uzdolnionych do uzdrawiania chorych przez modły i dotknięcie ręką?

— Nie! — odparł Quint. — Też i Zbawiciel nie przyszedł po to na świat, by być sługą własnego i obcych ciał. Przyszedł nie po to, by nam pomóc w zdobywaniu świata, lecz w przezwyciężaniu go.

Na to zwrócił uwagę pastor, że przecież — jak to zapewne Ouintowi jest wiadome — zarówno Jezus jak i apostołowie leczyli chorych przez złożenie na nich swych rąk. Zbawiciel nawet powołał z powrotem do życia Łazarza, córkę Jaira i młodzieńca z Naim.

Pastor zauważył, że Emanuel potrząsł głową przecząco i zapytał go, dlaczego ten ruch wykonał.

— Dlaczego, w jakim celu — odparł Quint — miałby Zbawiciel z powrotem sprowadzać mężczyznę, młodzieńca, dziecko, na ten świat, który przecież już-, przezwyciężyli ?

Pastor w pierwszej chwili nie zrozumiał tego niespodzianego zapytania.

— Mógłby to uczynić — mówił dalej głupiec — jako sędzia świata, by zmarłych ukarać za popełnione-grzechy ponownem życiem. Lecz któż uczynił syna człowieczego sędzią świata? Znał on Ojca, który w nim był, tak jak ja znam Ojca, który jest we mnie. Ojciec każe deszczowi padać na sprawiedliwych i niesprawiedliwych, każe słońcu oświecać dobrych i złych. Panie pastorze! On każe słońcu wschodzić! A nie jest to słońce, które tu pada na pulpit z książkami, lecz duchowe słońce Ojca, stające się udziałem również i złych i niesprawiedliwych. Jeśli więc wierzę w tego, który wedle słów apostoła Pawła czyni niesprawiedliwych i bezbożnych sprawiedliwymi i pobożnymi — zapytuję tedy: coż zamierzał uczynić Łazarzowi, dziewczynie, młodzieńcowi, jeśli, nie chcąc ich karać, wskrzesił ich do życia? Nie! Zaprawdę powiadam panu, panie pastorze: syn boży tych zmarłych nie wskrzesił, chyba do wiecznego życia! Zasię syn człowieczy nie potrafił ich wskrzesić. Nie jest bowiem dane synowi człowieczemu wskrzeszać zmarłych i uzdrawiać chorych, chyba za pomocą ludzkich leków. Synowi człowieczemu jest dane jedynie cierpieć i współczuć, a więc miłować, a więc być miłosiernym.

— Wkraczasz na niebezpieczną drogę, przyjacielu — rzekł ksiądz i pogroził mu palcem — zdajesz sobie chyba sprawę z tego, że zmierzasz do przeczenia cudownym czynom naszego Chrystusa Pana. Stajesz, zatem w sprzeczności z pismem świętem i całym kościołem chrześcijańskim.

— Pan nasz rzekł — odparł Quint, a oczy jego błyszczały jak w gorączce — niech umarli grzebią umarłych. Nie powiedział, iż chce wskrzesić zmarłych do ziemskiego żywota i duchowej śmierci. Zaś co się tyczy pisma, to spisały je ręce ludzkie. Litera zabija, jeno duch żywię. Jeśli duch nie ożywia litery, jest ona martwą. Duch zawsze więcej znaczy, niż litera. Litera jest w książce, a duch jest we mnie. Wszyscy, umiejący czytać, czytają litery, lecz czemże byłby duch, gdyby był uwięziony w małych rozmiarach liter? Powłoką Ojca nie są litery, powłoką Syna nie są litery: powłoką obu jest wieczność. Zatem, panie pastorze, sądzę: Ojciec we mnie, Syn we mnie •— oto •cud, a nic więcej. Zasię światowe cuda syna człowieczego — czyż znaczą one cokolwiek wobec niebiańskiego cudu syna bożego?

— Niech i tak będzie! — rzekł wreszcie pastor — wyłóż swe mętne poglądy na zamku pani z Gozdawy, Nie sądzę, byś tam znalazł popleczników. Po tern, co teraz słyszałem, nie mam ochoty wnikać głębiej w labirynt twoich dziwacznych poglądów. Szkoda: myślisz, ale myślisz bez kierownictwa, co zawsze jest niebezpieczne dla niedokształconych głów. Gdybyś był studjował teologję, zapewne nie byłbyś się tak beznadziejnie zaplątał w gąszczach błędnych pojęć. .. Powiedz mi naostatek, czy zamierzasz swemi poglądami i zapatrywaniami osiągnąć jakieś ziemskie cele? Czy chcesz poprawić los biednej ludności? Czy czekasz, jak niektórzy marzyciele, na bliskie nadejście tysiącletniego królestwa? Czy chcesz zreformować kościół i zwalczać jego dogmaty? Czy dążysz do wspólnoty dóbr doczesnych, jak to czynili pierwsi chrześcijanie? Czy skłaniasz się ku socjalizmowi? iCo zresztą odradzam ci specjalnie i z naciskiem.

Na te wszystkie pytania potrząsał Quint przecząco głową. Raz jeszcze spojrzał cichym, badawczym wzrokiem na jasną, silną, młodzieńczą postać pastora; potem zdało się, jakby blada, nieprzejrzysta zasłona pokryła jego twarz, a tern samem i tajemnice jego wnętrza.

— Tak — westchnął pastor — tedy zakończyliśmy naszą rozmowę.

Przystąpił do wysokiej, ciemnej szafy w stylu barokowym, otworzył obie drzwi i z jednej z szuflad wyjął banknot. Trzymał go czas jakiś w ręku i, widocznie jeszcze niezdecydowany, począł się zastanawiać.

— Muszę panu, mój Quincie, po prawdzie wyznać — tu westchnął po raz wtóry — że właściwie nie wiem, jakpostąpićwmyśl intencji damy z Gozdawy : dać czy też nie dać panu, pieniądze? Gdybym ich nie chciał dać, powinienem był co prawda inaczej postąpić odrazu, z samego początku. Byłem zatem trochę nieostrożny. Bądź co bądź trudno jest wyobrazić sobie coś bardziej nieprawdopodobnego, jak pańskie, ponad wszelkie wyobrażenie dziwaczne wyznanie. A więc, pójdź pan w imię Boże do dziedziczki z Gozdawy!

Po tych słowach podał banknot temu osobliwemu synowi stolarza, chlubiącemu się jednym tchem, że jest synem człowieczym i synem bożym.

Lecz Quint odmówił przyjęcia.

Duchowny w pierwszej chwili nie mógł tego pojąć; był nieco zawstydzony, a też i trochę zirytowany. Quint rzekł, że nie zapoznaje wcale dobroci damy, jak również i łaskawości pastora — jednak nie potrzebuje wcale pieniędzy.

Gdy Quint oddalił się, wezwał pastor swą żonę do pokoju. Właśnie głupiec wychodził z domu.

— Czy widzisz tego długiego człowieka?

— Ależ naturalnie, widzę go.

— Powiedz mi, jak ci się wydaje ten człowiek? Co sądzisz o nim, patrząc na jego chód i wygląd?

Żona pastora, młoda, żywa kobiecina, odparła śmiejąc się:

— Sądzę, że jest to jeden z tych, którzy więcej lękają się żandarma niż Boga.

— Moja droga — rzekł pastor — ten drab o wyglądzie włóczęgi zdołał ifmie przez długie chwile zaniepokoić i to w sposób, jaki mi się dotychczas nigdy nie przydarzył. Dotknij moich rąk.

— Ależ, mężu, są zimne i wilgotne!

— Tak, ten człowiek utrzymuje, że jest nie mniej nie więcej jak tylko Jezusem Chrystusem z Nazaretu!

X.

fj o kilku dniach zjawili się bracia Scharf u Emanuela. * Wytłumaczył im, że w domu nie będą mogli spokojnie rozmawiać. Wobec tego w trójkę poszli do szynku. Tu bracia donieśli mu o wszystkiem, co w międzyczasie zaszło. Umówili się też, że wspólnie odwiedzą pannę z Gozdawy. Wreszcie podali mu bracia nowinę, że Józef Czech, kowal John i tkacz Schubert znajdują się również we wsi: przybyli, wiedzeni tęsknotą ujrzenia Emanuela.

Quint wskazał starą gruszę, znajdującą się poza wsią, jako punkt zborny. Mają się zebrać następnego dnia, o zmierzchu, by unikać wszelkiego rozgłosu i nie zwracać niczyjej uwagi.

— Wieś bowiem — rzekł — jest z mego powodu w dziwny jakiś sposób wzburzona. Przynajmniej ojczym i brat opowiadali mi o różnych dziwacznych rozmowach, które ludzie prowadzą, i przypisywali mi winę tego. Rodzina moja ma teraz z mego powodu wiele do zniesienia. Choć nigdy nie utrzymywałem, że umiem uzdrawiać ludzi, czynić, by kulawi chodzili, ślepcy widzieli, trędowaci odzyskiwali zdrowie, nawiedzają mnie liczni chorzy i szukają w domu rodziców. Inni natomiast zwalczają mnie, złorzeczą mi, jakbym był kłamcą.

Następnego dnia o mroku, gdy we wschodzącym blasku księżyca nad polami zwisały płaskie, szare mgły, zgromadziła się w cichości pod gruszą mała gmina głupców. Zjawili się nietylko bracia Scharf, nietylko Schubert, John, Schwabe i Józek Czech, lecz również przybyło ze wsi około dwadzieścia osób, mężczyzn i kobiet, których dopuszczono do tajemnicy, mówiąc im o Emanuelu jako o człowieku, oświeconym przez Ducha Świętego.

Do ludzi tych dotarła też wieść, mająca swe źródło w domu pastora, wieść, jakoby Ouint wyraźnie zeznał wobec pastora, że jest Jezusem Chrystusem, synem bożym. Jak błyskawica wpadła wieść w wieś. Ksiądz sam, acz bez jakiegoś szczególniejszego zamiaru, rozniecał wzburzenie, bowiem wciąż o Quincie opowiadał. Z zakrystjanem, aptekarzem, dzierżawcą omawiał często swą rozmowę, toteż Emanuel został napiętnowany jako skończony głupiec, w dodatku wcale niebezpieczny.

Równocześnie dowiedziano się, że fałszywy Jezus z Nazaretu ma odwiedzić pannę z Gozdawy. To odrazu nadało mu osobliwe znaczenie. Bowiem ci, którzy dotychczas litościwie potrząsali głową, byli teraz pełni wzburzenia, zaś ci, którzy się zeń śmiali, teraz z wściekłości ryczeli. Natomiast ludzie cisi i skupieni, nie dorośli w swej prostocie i łatwowierności do osądzania tak skomplikowanego zdarzenia, byli przerażeni, zmąceni, rozdwojeni: była w nich radość i smutek, nadzieja i lęk.

Tedy wieś ciągnąca się niemal na długość mili wzdłuż potoka, nagle ożyła życiem religijnem. W wielu domostwach nie mówiono o niczem, jak tylko o świętej godności prawdziwego, zaś śmieszności fałszywego Je-

<X>

zusa z Nazaretu. Odwiedzając chorych rozstrząsali lekarze tenże biblijny temat i pożałowania godne małpowanie postaci świętych. Dziewki służebne i parobcy rozmawiali tylko o tern. Dopuszczając, by biedni ludzie skromnie czekali na lekarstwa, opowiadał aptekarz godzinami całemi wesołe nowiny o Quincie. Woźnice, zwożący przez wieś kłody drzewne z lasu, zapytywali, krocząc obok swych ciężkich koni, każdego przechodnia, czy widział już na oczy nowego Pana Boga. W dolnej części wsi, w której naprzeciw kościoła ewangielickiego mieścił się katolicki, przybiegały do proboszcza młode i stare kobiety i donosiły mu o szaleństwach nieszczęśliwego głupca. Jednem słowem, Emanuel uzyskał tak niebezpieczną popularność, że odważał się wychodzić z domu tylko o zmroku, i to tylko drogami bocznemi.

Ten ogólny, niezwykły stan cichej pozatem, zaspanej wioszczyny uważali bracia Scharf właśnie za potwierdzenie swych nieuleczalnych omamień. Gospodarz oberży, w której zamieszkali, siedmdziesięcio-letni dziwak, będący we wsi od dziesiątków lat przedmiotem pokpiwań, członek jednej z sekt, zwącej się ,,gminą świętych'‘, począł im natychmiast po przybyciu opowiadać nowinę o pojawieniu się fałszywego Jezusa Chrystusa. Oberżysta ten dokonał niesłychanej rzeczy : oto od lat wielu przepędził z swego szynku wino, piwo i wódkę. Podawał mleko i wodę sodową, bo tylko mleko i woda sodowa godziła się z pobożnemi zasadami jego sekty. Opowiadając o straszliwym znaku, znamionującym ducha czasu — a za znak niechybny uważał niesłychane błazeństwo syna stolarza! — utrzymywał z całą stanowczością w szynku, że wszystko to wskazuje na to, iż los grzesznego świata ma się niebawem dopełnić.

Lecz właśnie te jego słowa podziałały na braci Scharf, i to na obu równocześnie, jakby oświecenie. A oświecenie to również poczęło opromieniować oberżystę, gdy bracia ognistemi słowy doń przemawiali i przekonywali go.

W tych warunkach stało się, co się stać musiało: oto ludzi, trwożliwie z wszech stron zakradających się pod gruszę, opanowywała bojaźńi wzruszenie i dreszcz.

Trwało czas niejaki, zanim wszyscy odważyli się skupić w gromadkę. Dotychczas każdy z osobna przystawał czy to na miedzy, czy też na skraju odległego o jakichś pięćdziesiąt kroków gaju brzozowego. Teraz zasiedli pod gruszą w milczeniu, w poświacie księżyca, który, wielki jak koło wozu, a płonący jak płyta żelazna, wznosił się między oboma kościołami. Siedzieli i czekali, przejęci oczekiwaniem tego, co się stać ma.

Antoni Scharf, oparty grzbietem o pień gruszy, trzymał za rękę siedzącego tuż obok, trzęsącego się krawca Schwabego. Emanuela nie było jeszcze między nimi; zdało im się, że widzą go idącego polem ze wsi, to tu, to tam. Z opłotków dolatywało szczekanie psów. W pobliskim gaju rozbrzmiał krzyk puhacza. Zwolna coraz więcej gwiazd pojawiało się na bezchmurnem niebie. Nad długim rzędem domostw i drzew wznosiła się ciemnoniebieska, zimna płachta wschodniej części nieba; zaś na zachodzie przez dłuższy czas krwawił się jeszcze widnokręg. Nietoperze, nadlatujące ze stodół i wież kościelnych, chybotały ponad warstwicami mgieł i okrążały gruszę w szerokich koliskach. Z bagnistego stawu, ukrytego poza gajem, dolatywał głośny rechot żabi.

Zebrani byliby może zaintonowali pobożny chorał, lecz lękali się. Jakiś lęk ciężył na wszystkich; stało

się to tak widocznie, iż Marcin Scharf uznał za wskazane wezwać obecnych, by się bliżej doń przysunęli; poczem począł serca ich krzepić cichą, a jędrną przemową.

— Wiemy przecież — powiedział — iż napisano: każdy prorok w swej ojczyźnie nie jest łubiany. Lecz nie bójcie się. Niechby o nim mówili źle, kpili zeń, nai-grawali, jak to zresztą przeważnie czynią: im bardziej nań się oburzają, tern większy to dla nas dowód, że Bóg jest z nim.

— Czy to prawda — zapytała starucha, żona jednego z tkaczy — że oświadczył naszemu pastorowi, jakoby był Zbawicielem, Jezusem Chrystusem?

— Co mówił pastorowi — odparł Antoni, jak zwykle gwałtownie, lecz wciąż jeszcze szeptem —tego nie wiemy. Ale to wiemy z całą pewnością: cokolwiek mówił pastorowi, było tak prawdziwe jak ewangelja.

Pewien młodzieniec, z zawodu stelmach, a przytem suchotnik, utrzymywał z całą stanowczością, iż Emanuel Quint rzeczywiście powiedział, że jest Jezusem Chrystusem, synem żywego Boga.

Teraz po kolei poczęli tkacz Schubert, krawiec Schwabe, Antoni i Marcin Scharf opowiadać swe sny. J eden widział znaki gwoździ na rękach i nogach Quinta, drugiego Emanuel trzykroć we śnie zapytał, czy go miłuje, inny widział go kroczącego suchą nogą ponad bezdennem bagniskiem w dolinie Hirschenberg. Schubert miał pewnego wieczora widzenie, które opowiedział w sposób bardzo ożywiony. Oto gdy pewnego wieczora opuścił swe osiedle, by się udać do nauczyciela Stoppego, doszedł zamyślony do miejsca, w którem odgałęzia się droga do Prus. Nagle ujrzał na dwadzieścia kroków od siebie Emanuela Quinta z przeciwnej strony, zbliżającego się powoli do skrzyżowania dróg. Na ten

widok w pierwszej chwili nie mógł poruszyć nogą, stał jakby skamieniały. Potem jednak postąpił naprzód.

— Myślę sobie: przywidzenie. Idę więc w imię Boże, by go minąć. Nagle, właśnie przy samej drodze, wiodącej do Prus, padam, jakbym się potknął o kamień. I w tej samej chwili, gdy tuż obok niego byłem, znikł!. .. Wiedziałem tedy, co to oznacza. Wróciłem do domu, powiedziałem żonie, dokąd zamierzam pójść i tej samej nocy, tą samą ścieżką, wiodącą od skrzyżowania dróg, zszedłem na pruską stronę. I oto, drodzy bracia, jestem tu.

Nagle zatrzęśli się wszyscy ze strachu. Jedni utrzymywali, że słyszeli w pobliskim gaju łomot gałęzi i głosy. Ktoś twierdził, że Quint się zbliża. Inny podskoczył — był to stelmach — i rzekł, że właśnie widział go, kroczącego skrajem pola, zarosłego wyką. Zaś Józek Czech, jako że zawsze był odważny, pobiegł w stronę gaju, by zbadać przyczynę szmerów, które zaniepokoiły zebranych.

Głowa Józka była stale przepełniona fantasmago-rjami; był to zresztą zdumiewająco inteligentny człowiek. Lęku wobec ludzi wogóle nie znał, raczej lęk wobec Boga i djabła. Był on synem cyganki, która go w jednej z wsi podrzuciła i znikła. Po swym rodzie odziedziczył: zabobonność, mistyczne pojmowanie przyrody i pociąg do włóczęgostwa.

— Ludzie!— rzekł wróciwszy — zdaje mi się, że tam podchodzi pułk strzelców z Fryburga.

Oczywista przesada ta wywołała wśród czekających wyzwalający, acz tłumiony śmiech.

Józek Czech był zawsze człowiekiem religijnym. Często spotykano go na cmentarzach. Zwykle przystawał przy jednym lub drugim grobie, coś mrucząc

-- c

i wzdychając. Zawsze skłonny do przygód wszelakich, dał się łatwo wciągnąć w wir, powstały dokoła Quinta. Przemyśliwał wiele o sobie i o Bogu. Nocą, leżąc na grzbiecie, spoglądał często godzinami w roz-gwiażdżone niebo, i ukorzony, a zarazem podniesiony na duchu, podziwiał niezbadany cud, jak to tylko do głębi wrażliwy człowiek podziwiać umie. Cieszył się każdą wielką tajemnicą. Cieszył się, pełen wzniosłych uczuć, złotemi gwiazdami spadaj ącemi i uważał w takich chwilach za rzecz pewną, że on, biedny, obszarpany wagabunda, jest doskonałym, błogosławionym, wybranym członem boskiego wszechświata.

Z bezbrzeżnie ciemnych, głębokich oczu tego człowieka można było wyczytać, że dlań nic nie było naturalne, wszystko cudem. Najprostsze rzeczy uważał za cudowne. Toteż dusza jego nie sprzeciwiała się również, by i w Quincie, zbłąkanym czeladniku stolarskim, widzieć naczynie cudu i zagadki. Był też przekonany, że ręka kierownicza świata niewidzialnego nie napróżno i zaprawdę nie przypadkowo sprowadziła go z Quintem tam w górze, w schronie, ukrytym wśród kosodrzewiny.

Miał on nietylko

Bracia Scharf jednak nie uznawali w nim jeszcze człowieka, całkowicie i bez zastrzeżeń oddanego sprawie. Wprawdzie przyczynił się większą kwotą do wspólnej kasy, ale nie uważali, by prawdziwie i namiętnie łaknął ostatecznego spełnienia, biblję w głowie, ba, niejednokrotnie wywoływał wrażenie, jakby serdecznie mało jej w sobie miał. Lecz lgnął do fantastycznego świata ewangelicznych wydarzeń, o których opowiadają Mateusz, Marek, Łukasz, święty Jan i zwisał jak dziecko u warg braci Scharf, nie mogąc się do syta nasłuchać ich opowieści.

Zatem wrósł zwolna w świat biblijny i oswoił się z owem zdarzeniem nad zdarzenia, z posłannictwem syna bożego : wyzwolenia świata z grzechu śmiertelnego i sprowadzenia ludzkości z powrotem do utraconego raju. Józek Czech myślał dniem i nocą o tym biednym młodzieńcu a synu bożym, o jego smutnych kolejach losu na ziemi. Wprawdzie byli to żydzi, którzy Go ścigali i ukrzyżowali, ale Józek potrząsał głową i wstydził się za cały ród ludzki. Zasię co bracia Scharf wyrazić chcieli, mówiąc, że Quint jest tym ongi Ukrzyżowanym — tego narazie zdrowy jego rozum nie pojmował.

Bądź co bądź był jednak przepojony oczekiwaniem. Czekał na jakieś wielkie, jeszcze dlań ciemne zdarzenie. Czasem począł się niecierpliwić i wówczas odtwarzał sobie na jakiejś gwieździe nowe życie i nowe zdarzenia,, Historje o zjawach i widziadłach — jak to naprzykład Schubert opowiadał o pojawieniu się Quinta na rozdrożu — bardzo lubił, zwłaszcza nocną porą, u ogniska, lub gdy groziło jakieś rzeczywiste lub też urojone niebezpieczeństwo. A zgoła nic milszego nie mogło było go spotkać, niż to grozą przejmujące nocne wyczekiwanie prześladowanego Emanuela Quinta, owionięte zagadkami, niebezpieczeństwami i przeczuciami.

Nagle zjawił się oczekiwany i wszyscy podnieśli się z ziemi.

— Proszę was, kochane siostry i kochani bracia, byście wrócili do domów swych — rzekł Emanuel wzruszonym głosem.

Księżyc, który coraz bardziej blednąc, wzniósł się już wysoko na niebie, oświecał Quinta, iż postać jego i twarz zdały się jakby oblane potokiem sinego światła.

—Nie chciałbym ,bvścieprzeze mnie znosili cierpienia.

Widzieli wszyscy, mimo półmroku, że twarz fałszywego Zbawiciela była zapadła i zroszona łzami.

— Nie powinniście przeze mnie cierpieć, bowiem marny jestem twór. Niech mnie zdeptają! Nie o to idzie! Zaprawdę, nie zasługuję na nic lepszego! Nie wiedziałem, że dziś, w dwa tysiące niemal lat po przyjściu na świat naszego Zbawiciela, świat ten tak bardzo grąży się w swych grzechach. Drodzy bracia i siostry, widzicie, że jestem przerażony! Ale zaprawdę nie dlatego, że ludze ci są przeciw mnie, jeno dlatego, że przeciw Jezusowi Chrystusowi samemu występują.

— Wiemy, że występują przeciw Jezusowi Chrystusowi — zawołał nagle garbus Schwabe i rzucił się do nóg Quinta.

Quint przeląkł się i starał się podnieść go. Przejęty jego gotowością oddania się całkowicie idei boskiej, uczuł serdeczne umiłowanie i głęboką litość dla tego człowieka.

Nie udało mu się podnieść z ziemi płaczącego.

Powiecie: powinien był mu powiedzieć: uwielbiasz we mnie nie Boga, lecz raczej pana piekieł, a właściwie biednego człowieka, jakim sam jesteś, biednego, oślepionego czeladnika stolarskiego! W najlepszym razie ulegasz strasznej samoułudzie!

Lecz powiedzieć to, lub coś takiego — nie mógł Quint przemóc na sobie.

Nie mógł biedaka rozczarować. A zresztą znowu począł Ouintem władać ten dziwaczny majak, któremuw chwilach podniecenia stale ulegał: oto następowało wnim rozdwojenie osobowości: w duchową, całkowicie wydającą mu się boską, i cielesną, a więc grzeszną, ziemską.

— Drogi bracie — powiedział — słowa twe nie odnoszą się do mnie, który tu oto przed tobą cieleśnie

się ukazuję. Ten jednak, ku któremu duch twój w ciszy nocy się uniósł i przed którym rzuciłeś się o ziemię, a mianowicie Ojciec, który jest we mnie, wysłuchał cię. Do niego to mówiłeś.

Temi słowy zaprawdę nie chciał Emanuel powiedzieć, jakoby był w fizycznem znaczeniu Chrystusem i synem bożym, który ponownie się zjawił na ziemi — a jednak, jak się potem wykazało, wszyscy obecni, mężczyźni, kobiety, dzieci, nie rozumieli słów jego inaczej, jeno że rzeczywiście jest Zbawicielem.

W zajściu tern tkwiła jakaś zniewalająca siła, która zupełnie zmąciła poczucie rzeczywistości obecnych. Tak przynajmniej wynika z późniejszych zeznań i opowiadań tych ludzi. Przeszło sześćdziesięcioletnia żona tkacza pewnego opowiadała, iż zdało jej się nagle, jakby rzęsisty deszcz gwiazd spadł z nieba ; w tej samej chwili postradała siłę oddechania i połykania i miała wrażenie, że się dusi. Stelmach zeznał, że, gdy Quint pochylił się nad płaczącym garbusem, czuł wyraźnie, iż ziemia pod jego nogami chwieje się, słyszał wyraźnie podziemne grzmoty. Józek Czech oświadczył, że nie wie, co to było: całe niebo nagle poczerwieniało jak krew.

Słowem: wybuchł chwilowy szał. Wszyscy, z braćmi Scharf na przedzie, cisnęli się do rąk głupca i całowali je, płacząc.

Każdemu, któryby się przypatrywał temu zajściu, wydałoby się ono zgoła niewytłumaczalne. I rzeczywiście nie odbyło się ono niespostrzeżenie. Wprawdzie nie strzelcy fryburscy, lecz mnóstwo gapiów zebrało się w gaju. Jedni, widząc tę gromadkę klęczących i pochylonych do ziemi ludzi dokoła wyprostowanego nad nimi głupca, kpili i natrząsali się, drudzy jednak mocno się dziwowali.

A jednak serce biednego Emanuela tego wieczora było przepojone niesłychanym bólem. Z wszech stron wpychano go na drogę kłamstwa, będącą zarazem drogą pogardy. Miał pożądanie, by się wyzwolić z wszyst kich ludzi, by tylko z Bogiem samym współistnieć. Lecz ludzie oblęgali go: jedni, gotowi iść za nim, dru dzy, żądający odeń w swej cielesnej i dusznej nędzy wyzwolenia, którego im dać nie był zdolen. Odczuwał wobec nich litość. Nie mógł się wycofać z świata i rozczarować i pozostawić w rozpaczy tych nielicznych, którzy mu zawierzyli. Są wprawdzie tacy, którzy żyją i śmieją się, jedzą i piją, mimo iż zwoleni są wszelkich nadziej i i zimna rozpacz, rozpacz, która nie górze więcej, w ich sercu się ściele. Ale on nie mógł zabijać ich wiary. Zbyt wielką była jego litość i jego miłość, by mógł popełnić taką zbrodnię,

Wziął jednak braci Scharf na bok i wciąż z naciskiem powtarzał:

— Proszę was usilnie, rozejdźcie się. Pilnujcie tajemnicy królestwa bożego, jednak, drodzy bracia, opuśćcie mnie.

I znowu niestety począł używać biblijnego sposobu wysławiania się:

— Syn człowieczy przybył, by znosić cierpienia. Jestem biedny. Podłoga w domu mego ojca i matki mej parzy moje nagie podeszwy. Muszę odejść. Syn człowieczy nie ma dachu nad głową, ani łóżka, ani poduszki, któraby doń należała. Czego się ode mnie spodziewacie? Czego ode mnie żądacie?

— Byś o nas nie zapominał — rzekł Marcin Scharf — byś o nas nie zapominał, kiedyś, w swej chwale.

Teraz dopiero zrozumiał Quint widocznie straszną omyłkę, która zagnieździła się w głowach najbliższego

koła jego zwolenników: bowiem wybuchł ostrym gniewem.

— Marcinie — zawołał — widzisz przecież, kim jestem! Zaprawdę nie jestem tym, za którego mnie masz! Czego chcesz ode mnie? Jeśli chcesz uczestniczyć w mojej chwale, patrz, moją chwałą jest cierpienie! Nie mam żadnej innej ziemskiej chwały! Idźcie i porozmawiajcie z moim ojczymem! Idźcie i porozmawiajcie z moim bratem! Słuchajcie, co opowiadają o mnie w szynkowniach i w domach bogaczy ! A wszystko, co się tam dowiecie — oto moja chwała! Jeśli życzycie sobie mieć surdut, który mam na plecach — weźcie go. Srebra i złota nie mam i nie poszukuję! Bogactwa zatem nie można się po mnie spodziewać. Więc czego się po mnie spodziewacie?

Antoni zawołał natychmiast tonem biblijnym:

— Spodziewamy się pojawienia chwały Boga i naszego Zbawiciela, Chrystusa Pana, który poświęcił się dla nas, by nas zbawić z wszelakiej niesprawiedliwości.

Emanuel westchnął boleśnie z głębi serca. Chciał się wyrwać, lecz tłoczyli się doń gdyby zgłodniali żebracy, jakby wysoko w powietrzu unosił bochen chleba. Litość i groza owładnęły nim; litość nad ich bezradną nędzą fizyczną, groza wobec niegodnego ich pożądania innych dóbr, niż duchowe.

Wszystko to skłaniało go ku postanowieniu dokonania ucieczki. Lecz nagle znowu z całej siły został tknięty przeświadczeniem o konieczności swego urojonego zawodu nauczycielskiego. Zatem zdecydowanym krokiem wszedł na wzniesienie, na którem rosła grusza i nakazał zebranym, by zasiedli dokoła niego!

— Wiecie — począł głosem, brzmiącym znowu mocno a prosto, głosem, w którym wyczuwać się da-

wało drżenie serca, drżenie inspiracji — wiecie, że Jezus, jak to ewangelista donosi, nie mówił nigdy do swoich inaczej, jak przypowieściam . ..

• 1—1

Dalej nie dotarł Emanuel w swem przemówieniu, bowiem w tej chwili zarówno jego jak i słuchaczy jego spotkały wielce przykre przypadłości.

V.

XI

którzy uczynili próbę usunięcia — na swó] sposób — raz na zawsze zgorszenia ze wsi. Mówiono, że czeladnik rzeźnika, który uderzeniem pałki złamał lewe ramię krawca Schwabego, wprawdzie nie był uprawniony do czynienia tego, jednak należy jego prawdziwe chrześcijańskie uczucia i popędy usprawiedliwić. Powszechnie też potępiano postępek Józka Czecha, który pewnego szynkarza z dolnej części wsi i parobka chłopa Kargego dosłownie wepchnął do wcale głębokiego stawu, poprzednio zarówno szynkarza jak i oberżystę tak zbiwszy, że przeleżeli w łóżku prawie dwa tygodnie. Lecz Józef działał w obronie koniecznej.

Było dowiedzione, że zgraja, w której znajdowało się kilku robotników z pobliskiej kopalni węgla, handlarz końmi, rzeźnik i pewien kupiec, o dziewiątej wieczorem opuściła w stanie opiłym szynk ,,Pod gwiazdą''. Mieli oni zamiar udać się narazie do oberży, w której zwykle zbierali się zwolennicy Emanuela, by tam rozprawić się z ,,świętoszkami", przedewszystkiem jednak ich herszta — jak się wyrazili — ,,zbić na kwaśne jabłko."

Przechodząc podle mostu uzbroili się w patyki, kamienie i sznury. Właściciel oberży natychmiast drzwi zamknął i nie wpuścił napastników. Podczas

późniejszego przesłuchania pokazał kamień, wielkości pięści, którym rozbito jedno z okien jego domu. Innych wykroczeń przed oberżą nie było.

Przyczyną tego zajścia była niecna zdrada, popełniona przez kelnerkę szynku. Zdradziła ona jednemu z napastników, który zresztą był jej kochankiem, miejsce zborne „świętoszków“, tam w polu, pod gruszą. Był to właśnie ten sam czeladnik rzeźniczy, który zgru-chotał ramię krawca Schwabego.

Gdy dzika zgraja dowiedziała się o miejscu pobytu głupca i jego zwolenników, zmieniła natychmiast taktykę: w miejsce dotychczasowego hałasu nastała głęboka cisza.

Później uczestnicy jednogłośnie zeznawali, że planowali tylko nieudały żart. Rzeczywiście też czasem rozbrzmiewał z pośród nich pusty śmiech ; lecz mała gromadka dokoła Quinta, gdy wreszcie zgraja apaszów na nią się rzuciła, nie zauważyła wcale, jakoby żartowano.

Właśnie rzekł Emanuel, że Jezus przemawiał do swych uczniów przypowieściami, gdy w ciemności nocy przedarł się przeraźliwy gwizd, rozbrzmiewający z pobliskiego gaju. Był to sygnał do ataku, dany przez handlarza koni w ten sposób, że włożył w napęczniałe swe usta dwa palce. Gromadka modlących się i wsłuchanych w słowa Emanuela nie zdołała, przerażona tym okropnym gwizdem, krzyknąć ze strachu, gdy już ciemne postaci wyłoniły się z głębokiego cienia gaju w światło księżycowe i pędem rzuciły się w stronę gruszy. Wielokroć potem widział Emanuel we śnie to zajście. Ta sama cisza nocy księżycowej otaczała go. Widział uginanie się czarnych drzew. Słyszał nagle przejmujący gwizd, a potem jakby sapanie stada zgłodniałych wilków.

»

Gdy oto napastnicy zbliżyli się, poczęli zwolennicy Quinta głośno, rozpaczliwie wołać o pomoc — i ioz-pierzchli się. Ten krzyk o pomoc później stał się mitem, bowiem nietylko żony parobków z dworu, lecz również i kobiety poważniejsze, rozsądniejsze, żony najpoważniejszych mieszkańców wsi utrzymywały, iż krzyk ten słychać było w najdalszych krańcach górnej części wsi, a równocześnie po wprost przeciwnej stronie, na wielce od wsi odległym folwarku; jeśli się zaś uwzględni, że nocy tej panowała absolutna cisza, że wiatru nie było, chyba cudem jakimś możnaby sobie wytłumaczyć to zjawisko.

W pierwszej chwili był Emanuel zupełnie osamotniony. Bowiem prześladowcy popędzili za uciekającymi na wsze strony. Potem otoczyły go trzy zadyszane, dzikie postaci, niezapomniane, niebieskawe, ohydne maszkary; usłyszał głos: ,,Qto jest ten drab!“ Równocześnie uczuł, że twarde pięści chwytają go za pierś, kark, ramiona.

Nie stawiał oporu.

Nagle zdało mu się, że nie jest wcale sobą samym i nie na tern miejscu, na którem się znajdował; zdało mu się, jakby nie uczestniczył wcale w tern, co się dokoła niego działo. Przyniosło mu to zapewne pewną korzyść, bo, nie spotykając oporu, narazie prześladowcy nie znieważali go.

Ujęto go jednak i przed się pędzono, zmuszając niegodnie do biegania poprzez pole ku gaikowi. Tam się nie zatrzymano, jeno gnano dalej; dobieżano już na. kilka kroków stawu, obrosłego na obrzeżach trzcinami, gdy jeden z prześladowców Emanuela, rażony okropnym ciosem — zabrzmiało to tak, jakby pałką trzaśnięto o kamień — wpadł w wodorosty.

Pozostali jednak wlekli dalej Emanuela w stronę stawu. Chcieli go bowiem w wodzie sadzawki w szcze-gólny sposób ochrzcić, by raz na zawsze otrzeźwiał. Lecz do tego chrztu nie doszło, bowiem Józek Czech zamysły napastników o tyle zmienił i odwrócił, iż oni sami, a nie ich ofiara, znieść musieli ten otrzeźwiający chrzest.

J ózek bowiem wynurzył się nagle przed zdumiałymi prześladowcami Quinta w swej przejmującej lękiem brzydocie, jakby demon, lub zgoła djabeł i kilkoma chwytami i ciosami uwolnił biednego głupca.

Ledwo Quint wydostał się z opresji, gdy padł na ziemię nieprzytomny.

W ten sposób wiełce żałośnie zakończyło się niewinne, acz osobliwe zebranie biednych, łaknących zbawienia, zbłąkanych dusz.

Śmiano się wiele z tej nocnej schadzki głuptasów. Uważano ją za trawestację najświętszych obrządków, jednak poniekąd wzruszającą w swej prostocie. Natomiast w innych kołach uważano to zebranie za bezeceństwo; toteż napad określono jako zdrową reakcję obrażonej duszy ludowej. Lecz w pobliskiem mieście po-wiatowem istniało stowarzyszenie, do którego należało wiele wpływowych osób, a zwłaszcza liczne kobiety, stowarzyszenie, zmierzające do obudzenia głębszego życia religijnego, niżlikościół je dawał: w tym pobożnym związku poczęły się odzywać głosy sympatyzujące z Quintem i jego zwolennikami. Lecz naogół wkrótce całe zajście uległo zapomnieniu, bowiem właśnie wtedy zjechał się na francuskim statku wojennym car rosyjski z prezydentem francuskiej republiki; wygłoszono wów-

czas toasty, które cały świat europejski podzieliły na dwie sfery: radujących się i zaniepokojonych.

Toteż wcale nie interesowano się dalszemi losami Emanuela Quinta, gdy odniesiono go do domu rodzicielskiego nieprzytomnego, pokrwawionego. Przerażona matka, której miłość na widok syna przejawiła się w płaczu i łkaniach, pielęgnowała go z starannością i pieczołowitością większą, niźli to jest zwyczajem w tych sferach. Po kilku dniach przybył lekarz, którego dziedziczka z Gozdawy, uwiadomiona przez braci Scharf o nieszczęśliwym wypadku, listownie uprosiła, by zajął się Quintem. Stwierdził, że prócz licznych powierzchownych odrapań skóry Emanuel ma poważne dolegliwości: oto jakieś krwionośne naczynia pękły w jego piersi; spowodowało to zapewne silne pchnięcie lub uderzenie.

Po dokładnem zbadaniu chorego radził lekarz Emanuelowi i jego matce, stojącej ze łzami obok łoża, by wniesiono doniesienie karne przeciw sprawcom. Matka, jak również i ojczym, byli gotowi to uczynić; natomiast Emanuel wzbraniał się; nie chciał ani słyszeć o skardze.

W kilka dni zabrano go z nędznej izdebki na poddaszu, gdzie dotychczas przeleżał, i skoro się ściemniło, przewieziono do lecznicy, założonej i utrzymywanej przez dziedziczkę z Gozdawy. ,,Ponieważ — wyraziła się miłosierna pani — ten biedny człowiek niestety sam do mnie przyjść nie może, nie pozostaje mi nic innego, jak sprowadzić go/'

Trzy siostry miłosierdzia i starsza siostra kierowały lecznicą, znajdującą się w pośrodku ogrodu, blisko kraju lasu. Od czasu do czasu przybywała z Gozdawy powozem, wyścielonym atłasem, sama dziedziczka, by się osobiście przekonać o rozwoju fundacji. Tym razem

zjawiła się w siedem dni po dostawieniu Emanuela do lecznicy.

Najpierw odbyła dłuższą konferencję z lekarzem i starszą siostrą, przyczem niska, przygarbiona staruszka w czarnej jedwabnej sukni wciąż szła po pokoju: od ściany z sztychem, wyobrażającym pójście do Emmaus, do ściany z obrazem, przedstawiającym wniebowstąpienie Chrystusa.

Wreszcie poszła do chorego i poczęła mu się z zaciekawieniem przyglądać. Na schludnem łożu, w flanelowej koszuli, leżał Emanuel Quint, mając grzbiet podparty kilkoma poduszkami. Obok niego, na krześle, leżały dwa egzemplarze biblji; jeden brunatnawy, brudny, o postrzępionych brzegach, był jego własnością i źródłem wszystkich jego omamień, drugi należał do lecznicy, a właściwie do łóżka, zajmowanego przez Emanuela; bowiem według mniemania założycielki tego chrześcijańskiego schroniska, podobnie jak ciało każde potrzebuje pokarmu, tak i każda dusza winna być zaopatrzona w księgę biblijną.

— Oto tu jest — rzekł lekarz — pańska dobrodziejka.

Lecz dama potrząsała przecząco głową, umieszczoną między szerokiemi, czarnemi wstążkami koronkowego kapelusza.

— Nie przybyłam tu, panie Ouint, by się przedstawić panu jako jego dobrodziejka. Chcę się tylko naocznie przekonać, czy panu już lepiej.

I pogroziła lekarzowi palcem, ukazując przytem długą, chudą rękę, przyodzianą w rękawiczki czarne, koronkowe.

— Co panu na myśl przychodzi, doktorze! Jeśli czynimy co dobrego, to powinien pan przecież jako

dobry chrześcijanin wiedzieć, że spełniamy zaledwo swoją powinność.

Zwróciła się następnie do swej damy do towarzystwa, długiej, sztywnej osoby i szepnęła jej parę słów, jednak tak, że wszyscy usłyszeć je mogli:

— Znajduję, że człowiek ten robi dobre wrażenie.

Teraz począł lekarz wykład kliniczny, przyczem pokazywał różne okaleczone, po części już zabliźnione miejsca na ciele chorego. Odsuwrając na bok koszulę głupca, opukał tę część płuc, która ucierpiała wskutek uderzenia; wjdać było jeszcze ciemną plamę na białej skórze, po prawej stronie piersi.

Wszystko, co tyczyło się psychicznej choroby Quinta, narazie lekarz wykluczył z zakresu swych obserwacyj. Dotychczas ani razu nie poruszył tej

sprawy.

Poprzednio, przed wejściem do izby chorych, zapytała go fundatorka:

— Czy sądzi pan, że mog oby mu zaszkodzić, gdybym ostrożnie sprowadziła rozmowę na tę jego nieszczęsną ideę, która, jak się zdaje, jest jego fatal-nością?

Lekarz począł się śmiać i oświadczył, że nie ma nic przeciw podobnej rozmowie. Dodał, że nie jest tak łatwą rzeczą, rozpoznać u paranoika jego ,,idee fixe,“ bowiem tacy chorzy często, z jakiejś utajonej przyczyny, z wielkim sprytem i inteligencją wprowadzić umieją w błąd nawet najbystrzejszych obserwatorów. Zwrócił też uwagę, że wobec tego, iż Emanuel właśnie przez ujawnienie swej manjakalnej idei o synostwie bożem zaznał tyle przykrości, zechce może utrzymywać w tajemnicy lub też wprost przeczyć temu, jakoby był Mesjaszem.

Po tych słowach opuścił wraz z damą do towarzystwa izbę i udał się do następnej sali, by odwiedzać umieszczonych w niej chorych.

Siostra J adwiga przysunęła do łoża Emanuela pleciony fotel, na którym zasiadła dziedziczka z Gozdawy.

Opowiadała ona potem w różnych kołach, że Emanuel podczas tego pierwszego spotkania i pierwszej rozmowy, silnie na nią podziałał. Zapewniała, że nie podobna było patrzeć w oczy tego człowieka bez wzruszenia, ba nawet bez pewnej grozy.

— Gdy do niego się udawałam — mówiła — byłam ciekawa, gdy go opuszczałam, nie wiedziałam, co się z mą duszą stało. . .

Dziedziczka gozdawska poczęła rozmowę zwy-kłemi to warzy skiemi frazesami.

— Czy smakuje panu wikt? — zapytała.

Quint skinął potwierdzająco głową.

— Czy jest pan z czego niezadowolony?

Quint zaprzeczył ruchem głowy.

— To oburzające, jak się z panem obeszli ci dzicy i źli ludzie. Słyszałam, że prokurator zajął się już tą sprawą. Mówiono mi, że pana już przesłuchiwano. Żyjemy w praworządnem państwie. Do czegoby doszło, gdyby bandy mogły rzucać się bezkarnie na spokojnych ludzi?

Quint, który z rękami złożonemi na kołdrze, z opuszczonemi w dół powiekami, przysłuchiwał się dotychczas w milczeniu, spojrzał w twarz damy i począł miarowym głosem i bez śladu nieśmiałości:

— Jeśli się dobrze zrozumiało nauki Zbawiciela, ponadto jego życie i śmierć, jeśli się w tern życiu nie

zna wyższego celu, niźli kroczyć śladem Jego nauki, życia i śmierci — czy sądzi pani, że można się zgodzić na orzeczenie jakiegokolwiek bądź sądu, złożonego z ludzi jako sędziów, lub nawet odnieść się do takiego sądu?

— Myślę, że tak! — odrzekła dama. — Zbawiciel głosi, że tam, gdzie jest władza, tam Bóg ją osadził i każdy jest jej podległy. Ludzie ci zawinili wobec Boga i władzy, to też winni być przykładnie ukarani.

— Czyż Zbawiciel nie wypowiadał czasem słów, które w innym związku inaczej brzmią i co innego oznaczają? Zapytuję, co z trojga rzeczy jest najcenniejsze: życie Pana naszego, opisane przez ludzi? życie naszego Zbawiciela, przeżyte na ziemi? czy też niebiański żywot Pana naszego?

— Niebiański żywot.

— Tak i ja mniemam. Sądzę, że w żywocie tym było światło ducha, pozbawione zupełnie wszelakiego cienia. Natomiast cienie padały na to święte światło ducha w Jego drugiem, ziemskiem życiu. A bardziej w tern trzeciem życiu, przeżywanem na wydrukowanych kartach księgi, zawierającej to, co ludzie opowiadali, ludzie podsłuchali, ludzie spisali. Czyż są ludzie, którzy sądzą, że glorja, opromieniająca Syna bożego, pochodzi z tej księgi? Zawiera ona raczej tylko słaby odblask Jego glorji.

Dama była nieco zaniepokojona, bo wszystko to wydało jej się wielce niebezpieczne. Quint mówił dalej :

— Mniemam, że to słowo o władzy pod pewnym względem należy zaliczyć do tych, na które pada gruby i gęsty cień. W każdym razie jest to powiedzenie przeznaczone dla ludzi, należących, zarówno jako władcy

jak i władani, do królestwa cieni. Ja jednak nie należę do tego królestwa : moje królestwo nie jest z tego świata.

Teraz spojrzała dama w głupca ze wzmożoną ciekawością.

Koszula jego była rozpięta. Widać było żyły na szyji. Obok nasady ucha i na bladej skroni widoczne były sinawe pręgi. Oko syna stolarza było otwarte szeroko. Prawił dalej :

— Moje królestwo nie jest z tego świata. W tym świecie siła grzechu stała się prawem. Mną jednak, grzech nie włada, więc mnie ustawy nie dotyczą. To też nie bronię mej czci wobec ustaw, bronię jedynie czci Tego, który mnie zesłał.

I oto stała dziedziczka z Gozdawy oko w oko wobec tego systemu szaleństwa, który sobie Quint urobił. Ponieważ narazie nie była zdolna wniknąć w osobliwy rodzaj jego dialektyki, wydało się jej to szaleństwo bardziej okropne, niźli było w istocie. Oczywiście przeraziła się wielce. A jednak gorące i mroźne dreszcze, przenikające jej ciało, były przyjemne. Szukała takich wstrząsów zmysłowych, szukała ich w religji, w swej działalności filantropijnej, lecz nigdy nie były podobnie silne i przejmujące, jak w tej chwili.

Bowiem Emanuel Quint w pierwszej chwili nie wydał się jej ani śmiesznym, ani pożałowania godnym, ani głupim, ani chorym; silne wrażenie, które wywierał, nie zaznało szwanku nawet wówczas, gdy bez ogródek począł opowiadać obszernie o swych religijnych urojeniach. Dziedziczka z Gozdawy przechodziła obecnie to samo, co wszyscy, których opętały majaki dziwacznego marzyciela. Urojenie tego człowieka, iż jest nie mniej nie więcej jeno Zbawicielem, ogłuszało ją,, choć stanowczo opierała się przeciw tej zuchwałości:;

18ń

jednak w niebywały sposób krzepła iluzja bliskości Zbawiciela i wzmagała się jeszcze bardziej wobec skromności, z jaką głupiec w Chrystusie przejawiał swe urojenia.

Wprawdzie Emanuel nie utrzymywał wprost, że jest Chrystusem — lecz to, a nic innego, według mniemania damy, stanowiło sens jego słów.

— Nie wszystko, co pan powiedział — odrzekła ostrożnie — nie wszystko jest dla mnie zrozumiałe, kochany panie Ouincie. Jestem starą kobietą, a głowa moja nigdy nie była zbyt bystrą. W mej prostocie sądzę jednak, że władza ma prawo sądzić i karać. Znam pana jeszcze zbyt mało, panie Quint. A zwłaszcza nie znam historji pańskiego życia i pańskich doświadczeń. Wiem, że jest napisane: ukryłem przed mędrcami, natomiast dałem do poznania nieuczonym, dzieciom, małoletnim, ubogim w duchu i czystym w sercu. Jestem też całkowicie przejęta tern, co święty apostoł Piotr powiedział: mamy silne, prorocze słowa, a wy baczcie na nie jakoby na światło, świecące w ciemności,

. aż dzień zaświta i gwiazda poranna ukaże się. ..

—- W waszem sercu! — uzupełnił Quint.

— Tak — mówiła dalej — ale też przejawią się znaki różne, gdy Syn zasiędzie w chmurach u prawicy Ojca w dzień sądu ostatecznego. Strzeżmy się, by nie wpaść wT pokusę i zgubne błędy.

Wszystko to mówiła dama z rosnącem wciąż wzburzeniem i drżeniem serca.

Ouint z pewną czułością, jakby chciał ukoić wzburzenie starej panny, położył dłoń na jej drżących rękach i rzekł:

— Bóg jest duchem, a ci którzy doń się modlą, winni się modlić duchem. Niech pani pomyśli: Bóg jest duchem. Zasię, póki świat stoi, święci mężowie,

natchnieni duchem świętym, głosili słowo boże. Ale, moja dobra pani, tosamo słowo, zapomocą którego światło opromienia wszystko, co ziemskie, to samo słowo zaciemnia również i światło! o ile duch nie zabija słowa, to słowo zabija ducha! Bóg jest duchem; zatem wiemy: do kogo i o kim święci mężowie mówią: Ojcze! Tylko ci, którzy z Ducha Świętego się odrodzili, ci jedynie nazwą Boga Ojcem i ci jedynie nazywać się będą synami bożymi. Ale zaprawdę nie ci, którzy fizycznie umarli, którycłi ciała zostały wskrzeszone w dniu sądu ostatecznego. Bowiem, niechaj pani nie wierzy, że Bóg jest Bogiem zmarłych. Jest on, jak to nam zwiastował Zbawiciel, Bogiem żywych, a nie zmarłych! Biada tym, którzy grzeszą przeciw duchowi, tworząc sobie zeń obraz! robiąc zeń ziemskiego króla! czarodzieja! władcę, królującego w chmurach, otoczonego pachołkami z ognistemi biczami! męża, który nas sądzi, a więc ani miłuje ani nienawidzi, jeno trzyma się ustaw, praw, zrodzonych z grzechu. Ten nie jest i nie może być nam Ojcem, bo czyż ojciec może być sędzią życia i śmierci swych dzieci? Ojciec miłuje swe dzieci, bo dzieci są jego krwią. My jesteśmy krwią Boga, bo modlimy się ,,Ojcze nasz/' Nasz Ojciec nie sądzi nas! Między Nim a nami niema ani sprawiedliwości, ani niesprawiedliwości, jest jeno miłość. I nikt nie zasiada po Jego prawicy, któryby był czemś więcej niż ja, syn człowieczy! I nikt nie zasiada po Jego lewicy, któryby był czemś więcej niż ja i każdy, kto w Jezusie Chrystusie się odrodził i przyjęty został do jednoty ducha. Biada tym, którzy szerzą kłamstwa, jakoby duch nie był duchem, jeno dozorcą więzienia! Biada tym, którzy przyszli, by świat dręczyć i torturować! Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam: rozwarłem

bramę piekła, bowiem tak silną jest mocOjcawe mnie; wiem: niema takiej ciemności, w którą wniknąć nie zdołałoby światło ducha, niema tak nędznego złoczyńcy, którego moja miłość nie zdołałaby wyzwolić! Wszyscy oni poznają prawdę, a prawda uczyni ich wolnymi. Czekacie na Boga? Tajemnica jest ujawniona! Bóg nie jest w oddali! Nie jest w obcych krainach! Bóg jest tu! Bóg jest z nami! We mnie jest Bóg!

Emanuel Quint rozwijał i później często ten tak bardzo dlań charakterystyczny tok myśli, a upór, z jakim to czynił, uważano właśnie za dowód, potwierdzający symptomaty chorobowe jego życia duchowego. Jednak duchowieństwo inaczej na to się zapatrywało; ono przedewszystkiem w tych dziwacznych dedukcjach wietrzyło niebezpieczeństwo dla dogmatów kościoła. A zresztą duchowieństwo to podzieliło się potem na dwa obozy: jedni widzieli niebezpieczeństwo właśnie w podniosłości, w ujmującym czarze tego wy-rozumowania i tego sposobu myślenia; inni — o wiele liczniejsi — nie zadawali sobie wcale trudu wniknięcia w wewnętrzną logikę tych głupich dowodzeń ; a może nie zdołaliby. Ci krzywdzili Quinta o tyle, iż uważali go za szarlatana i świadomego oszusta, który, bacząc na własne, wcale nieidealne korzyści, wyzysk wal łatwowierność, która chyba nigdy nie wygaśnie, i podobnie jak hipnotyzerzy, spirytyści i inni magicy, z cynizmem niesłychanym nadużywał nimbu Zbawiciela.

Jednak oszustem tego rodzaju nie był zaprawdę nasz biedny głupiec, a też i dziedziczka z Gozdawy nie uważała go nigdy za takiego, nawet wówczas, gdy dawno już losy jego się dopełniły. Utrzymywała ona, że był co najwyżej zbałamuconym, uczciwym poszu-

kiwać z em Boga i niejednokrotnie mawiała w obecności licznych uczonych mężów:

— Kto wie, a może był człowiekiem oświeconym, którego wy, mądrzy teologowie, poprostu nie zrozumieliście !

Na razie jednak słowa Emanuela zupełnie wytrąciły ją z równowagi. Przeżyła mocny wstrząs. Z natury kobieta dzielna, o bystrym rozumie, a nawet wyposażona w zdrowy humor, musiała jednak zawsze zwalczać w sobie, zwłaszcza na polu religijnem, pewne wybujałości uczuciowe, których niejednokrotnie przyszło jej potem żałować. I teraz też, po przemowie Quinta, miała wrażenie, jakoby znalazła się nagle u źródła wielkiego światła. Zdało jej się, jakoby o-padły zasłony i ujawniły ostatnią tajemnicę. Zdało się jej, jakoby dotychczas rozlegafy się jeno trąby kiepsko brzmiące i miedź brząkająca, zasię teraz nagle posłyszała jasny i prawdziwy ton, jasny i prawdziwy sens miłości Zbawiciela. Zdało jej się, jakoby promień z serca tego obcego, a przecież tak bliskiego człowieka wniknął w najgłębsze pokłady jej istoty. Mąciło jej się przed oczyma, serce w niej biło tak gwałtownie, że dech zapierało i gdyby się gwałtem nie była opanowała, byłaby z pewnością runęła płacząc do stóp tego biednego kuracjusza.

W tej chwili jednak z piersi Emanuela Quinta wydobyło się lekkie rzężenie, zakaszlał, a biała chustka, zbliżona do ust, pokryła się kilkoma czerwonemi plamami. Obojętnie wepchał chustkę między materac a kołdrę.

Dziedziczka z Gozdawy podniosła się natychmiast

z fotelu.

— Mówił pan za dużo, kochany panie Quint — rzekła przestraszona, a równocześnie zarumieniła się

jak młoda dziewczyna — chętnie słuchałabym pana długo jeszcze; niestety nie wolno. Nasz doktor będzie mi czynił wyrzuty.

Siostra Jadwiga przystąpiła. Rozkroiła cytrynę, plasterki ułożyła na talerzu i podała Emanuelowi. Lecz ten wcale na to nie zwrócił uwagi.

— Jeśli Bóg pozwoli — rzekła pani z Gozdawy — zobaczymy się jeszcze, panie Ouint.

Podała mu rękę, którą on przez czas jakiś w swej dłoni przytrzymał; lekko skinął głową. Rudawe kosmyki jego włosów opadły przy tern na bladą, zapadłą, pokrytą piegami twarz jego, na której igrał promień światła słonecznego, wnikającego przez białe firanki do izby.

Chodząc znowu tam i z powrotem, między drogą do Emaus, a wniebowstąpieniem Chrystusa, w izbie biurowej szpitala, powtarzała dziedziczka gozdawska stanowczym tonem:

— Powiadam wam, uzdrówcie mi jaknajprędzej tego biedaka! Nie należy niczego zaniedbywać, doktorze! Prześlę wam owoce i wino dla niego — rzekła, zwracając się do sióstr miłosierdzia.

— A więc udało się pani naprawdę skłonić go do mówienia? — zapytał lekarz ze zdziwieniem. — To dziwne. Przez cały tydzień ani w obecności mojej, ani żadnej z sióstr nie poruszył tematu religijnego.

— Wciąż pisał i czytał — tłumaczyła starsza siostra. — Wcale nie odpowiadał, chyba na pytania, dotyczące jego zdrowia. Wszelkie próby wciągnięcia go w rozmowę kwitował zmęczonym, dobrotliwym uśmiechem.

XII.

W/ Pa*acu w Gozdawie, położonym w wielkim parku,, * * a otoczonym staremi drzewami, było tego dnia. zebranych kilka osób na obiedzie: brat Hilary, zarządca dóbr Scheibler i jego żona. Dama do towarzystwa poprosiła gości do stołu, bowiem pani domu nie wróciła jeszcze z lecznicy. Gdy podawano zupę, dama do towarzystwa opisywała obszernie niezwykłe wrażenie, jakie Quint wywarł na wszystkich, a specjalnie na pani dziedziczce.

Gdy wkrótce potem zjawiła się pani domu w jadalni, wszyscy poznali, że dama do towarzystwa wcale -nie przesadzała. Chociaż bowiem goście natychmiast przerwali rozmowę o Quincie, wkrótce po przywitaniu się i zajęciu miejsca wśród gości pani dziedziczka poruszyła szczególnie ją interesujący temat.

— Opowiadaj pan, opowiadaj pan wszystko, co* pan o nim wie, bracie Hilary! —zwróciła się do gorliwie zajadającego misjonarza, przybranego dziś odświętnie w schludny, czarny surdut. Brat Hilary połknął kęs, który właśnie miał w ustach, obtarł serwetą zdziczałą swą brodę i począł opowiadać.

Zaczął od swego kazania w szkole wiejskiej, gdzie-po raz pierwszy ujrzał i rozmawiał z Emanuelem Ouin-tem. Przypominał sobie szczegóły tej pierwszej roz~

:mowy. Potem opowiedział o swem drugiem spotkaniu: gdy ujrzał Emanuela obok stogu siana, klęczącego i modlącego się.

W dalszym ciągu swej opowieści brat Hilary nie silił się na zbytnią dokładność. Nie wspomniał bowiem o tej pełnej rozmarzenia chwili, gdy dzielił się z Emanuelem chlebem, ani o tym osobliwym chrzcie, kiedy to ostatecznie i nieodwołalnie tchnął w piersi syna stolarza przeświadczenie o jego osobliwej misji.

Te zajścia brat Hilary przemilczał.

h-* •

Wprawdzie, gdy go o to prosili bracia Scharf, ujął się w liście do dziedziczki za Emanuelem, lecz duszą jego władały tajemne troski, skrucha i lęk. Przerażało go bowiem zgorszenie, wywoływane publicznemi wystąpień ami Quinta.

Wbrew gwałtownemu tonowi swych kazań zwykł był pobożny brat Hilary w domach i przy stole swych chrześcijańskich przyjaciół mówić powoli i w tonie głębokiej pokory. Więc skończywszy swą relację, mówił :

— Oby Bóg tego biednego brata w Chrystusie sprowadził z powrotem ku prawdzie, jeśli zszedł na bezdroża, i oby wybaczył tym, krórzy go sprowadzili na bezdroża. Bowiem władza szatana jest wielka, a my powinniśmy się go wystrzegać co dzień, co chwila. Jasną jest bowiem rzeczą, że szatan nikogo tak nienawidzi, jak właśnie tych, którzy służą naszemu Zbawicielowi w dzień i w noc, z wielkim żarem i płomienną miłością. Znam od wielu lat braci Scharf. Są oni pierwszym dowodem łaski, okazanym przez Boga mnie, niegodnemu swemu słudze. Raczył On dusze tych chłopców przezemnie obudzić dla Chrystusa i doprowadzić do Chrystusa. A jednak zdaje się, że zły, stary wróg i ich skusił. Wezwałem obu Scharf ów przed kilku dnia-

mi do siebie. Przez kilka godzin tłumaczyłem im wszystkie wątpliwości, nasuwające mi się co do tego Emanuela. Lecz twardo obstawali przy tern, że ma on w sobie siłę ducha bożego i władzę nad życiem i śmiercią. Uczyniłem więcej jeszcze. Uczyniłem to, co w takich wypadkach i wogóle we wszystkich sprawach życiowych jest jedynym sposobem, by dotrzeć do prawdy w Chrystusie : zwróciłem się z niemi w modłach do Boga* 1 oby Bóg dał, by potęga błędu w nich się załamała.

— Proszę mi powiedzieć, bracie Hilary — zapytał zarządca Scheibler —w jakim to błędzie tkwi ten człowiek, o którym pan mówi, ten Emanuel Quant czy też Ouint, jak go pan nazywa.

— Kochany panie radco, czy pan wcale nie słyszał o tak zwanym fałszywym Zbawicielu z Giersdorfu? — zapytała zdziwiona pani domu.

Pan Scheibler potrząsnął przecząco głową.

— Jest to człowiek — tłumaczyła dziedziczka — który, jak mi donosi pastor Schuch z Giersdorfu, uważa się za Zbawiciela, zeszłego z powrotem na ten padół...

— ... A którego — uzupełniła dama do towarzystwa — wielu biednych, uwiedzionych ludzi faktycznie uważa za Zbawiciela.

— To rzecz niesłychana, niepojęta! — zawołał zarządca.

Pani Julja Scheible^, bardzo gorliwa chrześcijanka, uważała za wskazane wmieszać się w rozmowę.

— Ależ to gorszący wybryk — wołała z przejęciem — niebywała zbrodnia, najohydniejsze bluźnierstwo wobec najświętszych i najwyższych spraw i pojęć. Zapewne jest to biedny warjat, opanowany przez straszliwego demona; należałoby też wszystko uczynić, by go wyrwać z szpon szatana.

— Właśnie to jest najdziwniejsze — wtrąciła pani domu — że ten Emanuel Quint wcale nie robi wrażenia war jata lub opętanego przez djabła.

— A więc, jakże może on utrzymywać coś tak niesłychanego?

— Po takich objawach można dokładnie poznać — rzekł zarządca niemal uroczystym tonem — iż niedaleki już jest dzień ostateczny; bowiem cóż należałoby powiedzieć o takim zastraszająco fałszywym proroku, jeśli nie: antychryst? Oto nadchodzą dni antychrysta, jak to poznać można po wielu wyraźnych znakach. Któż może wątpić, że duchowy Babel wszędy się pleni?

— Wypowiada pan, panie rządco — rzekła dziedziczka — straszne słowo: antychryst! Czyż nie jest to zbyt wielkie słowo i zbyt dosadne określenie wobec jednej biednej, zbłąkanej owieczki? Trzeba się przyjrzeć temu człowiekowi, by poznać, że słowo antychryst jest zbyt srogie wobec niego. Gdy wyzdrowieje zupełnie, zaproszę go kiedyś tu i wszyscy go zobaczymy.

-— Dziwne rzeczy — rzekł brat Hilary, biorąc równocześnie z półmiska pieczeń, podawaną przez służącego — dziwne rzeczy pisze mi pewien nauczyciel ludowy, nazwiskiem Hoppe, który miał przez czas jakiś Emanuela Quinta u siebie w domu. Nauczyciel ten zapewnia, że Quint nigdy nie przyznaje się do nadnaturalnych sił i mocy, ba, oświadcza on wciąż, że nie ma nic wspólnego z jakiemiś cudami i czarodziej stwami. Nauczyciel Hoppe donosi mi jednak, że bez wątpienia, świadomie czy też nieświadomie, popełnia Quint pewne czyny, które przekraczają zwykłe siły i władze ludzkie: naprzykład uleczenie sparaliżowanej, wyzwolenie staruszki. A zresztą, pisze mi Hoppe, nigdy nie słyszał, by się Quint wprost mianował Zbawicielem.

— A jednak pastor z Giersdorfu utrzymuje to stanowczo — rzekła pani domu i zbliżyła do pomarszczonych już nieco warg kielich wina — a muszę też powiedzieć, choć cała postać tego dziwnego człowieka przejmuje mnie litością, że dziś, wprawdzie nie wprost, ale pośrednio, potwierdził wobec mnie, jako że uważa się za syna bożego. W każdym razie powiedział mi, że jest czemś więcej niż święty apostoł Piotr.

— Na miły Bóg, tedy sprawa przedstawia się doprawdy gorzej, niż przypuszczałem! — zawołał brat Hilary, a twarz jego pod gęstem uwłosieniem zbladła, — A więc pomyliłem się co do tego człowieka! Wierzyłem bowiem wciąż w możliwość pewnego nieporozu-* mienia! Przypuszczałem, że zapoznajemy próbę, uczynioną przez tego człowieka, próbę czystej i świętej: wędrówki śladem Chrystusa Pana. A teraz tego przecież więcej przypuszczać niepodobna!

Rządca Scheibler, człek wielce łagodny, żałował swych słów, wypowiedzianych o Quincie pod wpływem pierwszego wrażenia.

— Ma pani rację — rzekł, zwracając się do gospodyni — biedny grzesznik nie musi być zaprawdę antychrystem. Jesteśmy skłonni do przesady. Siedmiogłowe bydlę bluźnierstwa zdaje się jest już na świecie. jednak nie wolno nam wydawać wyroku potępiającego na któregokolwiek z naszych braci. Pan powiedział; ,,sąd jest mój.“ Życzyćby sobie należało, by nasz przyjaciel i kochany brat Hilary uczynił próbę odwiedzenia tego głupca od błędu. Sądzę, że powinien do niego się udać i przemówić mu do sumienia ; powinien przedstawić mu niebezpieczeństwa, grożące tym, którzy zbaczają z prostej drogi. Powinien mu powiedzieć:; pouczasz innych, pouczże samego siebie! Chlubisz

się Bogiem, a zohydzasz Go! Powinien z nim modlić się i temu biednemu, pomylonemu, fałszywemu Zbawicielowi złożyć w serce prawdziwego Zbawiciela i ubłagać, by go w swej niezmierzonej łasce i miłości uwolnił z straszliwego omamenia. Jestem przekonany, że Bóg przyjmie do swej łaski tego biedaka, jeśli żałować będzie szczerze swych grzechów.

— Bracie Hilary — rzekła chuda rządczyni — proszę mu odmalować następstwu jego strasznych urojeń. Należy mu zwrócić uwagę, że nie jest to zaprawdę temsamem, czy się cuda czyni z mocy Boga, czy ż mocy piekła. Proszę mu opowiedzieć o Szymonie Magu, czarodzieju i fałszywym proroku. Szatan też dokonuje cudów, na zatracenie i zgubę zarówno tego, kto te cuda wywołuje, jak i tego, na kim zostają wykonywane. Również i Szymon Mag czarował Samary tów, a wierzono, iż tkwi w nim siła boska. A jednak Piotr rzekł do niego: Nie będziesz uczestniczył w łaskach, bowiem serce twoje jest znie-prawione. Proszę, bracie Hilary, przedstawić mu kary...

Pani domu poprosiła o głos, wobec czego pani Scheiblerowa natychmiast przerwała swą przemowę.

— Nie sądzę — rzekła dziedziczka — by w ten sposób dojść można do ładu z tym Emanuelem Quintem. Wyznać muszę, że tkwi w nim jakaś dziwna, fascynująca siła. Nie można sobie wyobrazić, by w tym człowieku, dokoła którego rozpościera się taki błogi pokój, tkwiła moc zła. Nie wstydzę się przyznać: słuchałam tego człowieka, jak nikogo jeszcze w życiu, jakby oczarowana, niemal nabożnie. Głos jego brzmiał w mych uszach jak dzwon, wydzwaniający pokój, i zupełnie nie miałam wrażenia, jakoby słowa jego były bezsen-sowę, odrażające, lub nawet śmieszne. Sądzę, że on zapiera się piekła.

Po tych słowach pani domu powstała i podała ramię rządcy. Wszyscy udali się na piękny taras, z którego ścielił się daleki widok na kwietniki i klomby drzew parku. Tu podano czarną kawę.

— Jeśli zapiera się djabła — odezwał się brat Hilary i pogładził swą niepielęgnowaną, zmierzwioną, żółtawą brodę — jeśli zapiera się djabła, to już z tego wnioskuję, że zszedł z właściwej drogi.

Małe oczy brata Hilarego poczęły migotać przeszywającym blaskiem.

— Czyż nie mamy przypowieści o bogaczu i biednym Łazarzu? —mówił—Czy nie wiemy, że syn człowieczy przyjdzie w chmurze, by sądzić dwanaście pokoleń Izraela i lud cały, zamieszkujący ziemię? Żywych i zmarłych? Że powie do jagniąt: chodźcie, wy umiłowane Ojca mego; zaś do innych: precz odemnie, wy niecni, złoczyńcy? Zasię sprawiedliwi będą jaśnieć jak słońce, zaś złoczyńcy zostaną strąceni do pieca ognistego i tam będą wyli i szczękali zębami.

Brat Hilary przez czas dłuższy grzmiał w tym tonie, zaś dokoła wiatr donosił zapach skoszonego siana i wszędy rozlegało się wesołe szczebiotanie ptaków leśnych.

Pani domu zauważyła:

— Szkoda, że nasz brat Hilary dziś nie słyszał Emanuela Quinta, mówiącego o sądzie bożym, o władzy naszego Zbawiciela, by sądzić ludzi.

Popadła w zamyślenie i usiłowała sobie przypoim nieć słowa głupca. Nagle przyszło jej na myśl jego powiedzenie: ,,I nikt nie zasiada po Jego prawicy, któryby był większy, niż ja, syn człowieczy! Nikt nie zasiada po Jego lewicy, któryby był większy, ni-źli ja."

Podskoczyła z fotelu i poczęła krążyć szybko po terasie, tam i z powrotem.

■— Jest on przecież — zawołała — niebywałem zjawiskiem, ten Quint! Pomyślcie: powiedział o sobie te śłowa: odryglowałem bramę piekieł, tak silną we mnie jest moc Boga!

Brat Hilary oświadczył, że natychmiast uda się do lecznicy, by odwiedzić tego, jak się wyraził, nieszczęśliwego człowieka.

Lecz pani dziedziczka odradzała z całą stanowczością, mówiąc, że krótka jej pogawędka z biednym pacjentem spowodowała atak kaszlu i pojawienie się krwi z płuc.

— Nie będę miał — odparł brat Hilary — odtąd chwili spokoju, póki nie zobaczę tego zaślepio-hègo młodzieńca i nie sprowadzę go na właściwą drogę.

Dopiero po czternastu dniach pozwolono bratu Hilaremu odwiedzić w lecznicy chrześniaka. Nie leżał więcej w łóżku; siedział, odziany w perkalowy surdut z niebieskiemi paseczkami, w plecionem krześle, przysuniętem do drzwi, prowadzących na balkon.

Emanuel był wzruszony do łez.

Wędrowny kaznodzieja, mając zamiar ostro się rozprawić ze swym niedawnym przyjacielem i bratem w Chrystusie, opanował wzruszenie, jakie go przejęło na widok głupca. Zaznaczył też od razu, że nie przybył li tylko gwoli odwiedzin, lecz z o wiele ważniejszych przyczyn.

— Drogi bracie w Chrystusie — począł — muszę przedewszystkiem wszystko to wyrazić, co mnie, Bóg świadkiem, od wielu dni i nocy trapi i męczy. Wciąż w modłach zwracałem się z tern do Pana naszego i Zbawiciela, a On wreszcie nakazał mi, bym się do ciebie udał i sprowadził z powrotem na jasną i prostą drogę ewangelji. Prawda: jesteś jednym z wybrańców, jednym z tych, których wyznaczono do działania —lecz oto widzę, iż wróg krokami twemi kierował i, wybacz, sprowadził cię z drogi wiecznego zbawienia na szeroki gościniec potępienia. A że nie ma siły zbawienia w żadnej sprawie, która nie zaczyna się i nie kończy się modlitwą, więc, drogi bracie, wspólnie odnieśmy się do Boga, zanim poczniemy spór z szatanem, który, jak przecież wiadomo, zawsze między żyto zasiewa osty.

I brat Hilary odmówił Ojczenasz.

Emanuel nie złożył rąk do modlitwy i nie powtarzał za Hilarym słów pacierza. Spojrzał na misjonarza pytającym wzrokiem.

Po chwili brat Hilary z głębi piersi zaczerpnął tchu i począł długą przemowę. Uwzględniwszy wszystko, czego się dowiedział o Ouincie bądź ustnie bądź listownie i potępiwszy jego błąd, polegający na wmówieniu, jakoby był Chrystusem — przeszedł do tego potajemnego chrztu, za który, jak się wyraził, jest osobiście odpowiedzialny, a który miał tylko to znaczenie, by Emanuela wyświęcić na wiernego, pokornego sługę bożego.

— I oto popadłeś w butę, w samochwalstwo niesłychane!

Czynił wyrzuty Emanuelowi, iż w niedopuszczalny sposób opętał wiele dusz i zapomocą różnych oszukańczych cudotwórstw starał sobie jednać zwolenników,

słowem niecnemi sposobami uprawiał duszołapstwo. Wreszcie poruszył najniebezpieczniejszą, najdrażliwszą sprawę.

— Nie mogę w to wierzyć! — rzekł — ale też nie mogę nie wierzyć, bo słyszałem przecież z różnych stron i od różnych osób. To też było przyczyną, że cię napadnięto. Z jakiej innej racji mieliby cię napaść?

— Bo stroniłem ode złego — odparł Quint — bo odsłoniłem nieco tajemnicy królestwa bożego. Czy nie wiesz, drogi bracie, iż napisane jest: kto stroni od kłamstwa, a więc ode złego, tego wszyscy napadają?

— A oni mówią — rzekł Hilary — że cię dlatego napadli, bo djabeł cię skusił, byś bluźnił Panu naszemu, bluźnił słowami, które mi przejść nie mogą przez usta, słowami, jakobyś był Nim, Panem naszym, Zbawicielem i synem bożym. Powiedz mi, czy powiedziano mi prawdę?

— Powiedz mi wprzódy, bracie w Chrystusie, bracie Hilary, któryś mnie ochrzcił wodą, czy mam cię w zamian za to, zamiast wodą, ochrzcić Duchem Świętym?

Słowa te przeraziły do najwyższego stopnia wędrownego kaznodzieję.

— Nie — zawołał — ani słowa o chrzcie! Zaoszczędź mi twego chrztu! Będę dość musiał pokutować, by z księgi mych win wymazać ten nieszczęsny poranek, w którym, w ślepem zaufaniu, wodą cię pokropiłem. Nie pożądam twego chrztu!

Emanuel zbladł po paznokcie swej długiej, szerokiej ręki i z drżącemi usty spozierał w przestwór.

Hilary podskoczył z krzesła.

Miał on w swem życiu wiele do czynienia z chorymi, z war jatami. Wzywano go do wielu pobożnych domów, by się modlił u łoża schorzałych synów, córek, matek, ojców; niejednego opętańca zdołał uspokoić in-tensywnemi modłami; tu jednak szczerzyła zęby najstraszniejsza paszcza szału. Tu był uczeń, przyjaciel, ku któremu ongi za pierwszem spojrzeniem dusza Hilarego zwróciła się szczerze i serdecznie. I oto bez wzburzenia, cicho i prosto, płynęły z ust tego przyjaciela straszne słowa: słowa, których szaleństwo wydawało się tak grozą przejmujące, tak oczywiste, tak zimne, iż brat Hilary miał wrażenie, jakoby miał przed sobą twardą, martwą maskę z kamienia lub żelaza. I .wobec tych słów sam kamieniał.

— Emanuelu! —zawołał, a głos jego nie był więcej ostry, lecz przepojony litością, błagający — nawróć z tej drogi, choćby tylko gwoli mnie, od którego Bóg w dniu sądu ostatecznego zażąda twej zatraconej duszy. Mówiłeś o tajemnicy królestwa bożego. . . Włosy mi stają na głowie, Emanuelu! Módlmy się, by zamroczenie, któremu dusza twa uległa, ustąpiło z woli Boga. Tajemnica królestwa bożego jest sprawą Boga! Zbawiciel ujawni ją kiedyś tym, którzy w pokorze czekać będą, jak to nam przyobiecał, w on czas, gdy się znowu pojawi, i to nie w ciele ludzkiem, lecz w pełni swej wspaniałości. Wtedy nam wszystko objawi. Ty jednak wymaż ze swej duszy plamy złego ducha, owego kłamcy nad kłamcami, który w ciebie wmawia, żeś zgłębił tajemnicę Boga. Uwolń się od tego gada, przegryzającego twą duszę! Wielu jest takich, którzy obnoszą się z takiemi tajemnicami, rzekomo im tylko wiadomemi. Widziałem i słyszałem takich. Ale wykrzykują to za kratami domu warjatów... Módlmy się, Emanuelu, by Bóg uchronił cię przed tym losem. Zastanów się i przypomnij, że jesteś Emanuelem Quintem, synem biednego stolarza z Giersdorfu, niczem innem, jeno ostatnim, marnym, niegodnym sługą Pana!

Twarz Emanuela była zupełnie spokojna. Uśmie

chał się.

— Pójdź, nie upieraj się, módlmy się! — powtórzył

Hilary.

Lecz głupiec rzekł:

me

— Gdy kto jest w Bogu, a Bóg w modli się! Do kogoż miałby się modlić?

Przerażenie Hilarego wzmagało się. Zwolna opadły ręce jego, złożone do modlitwy. Patrzał w osłupieniu na chudego, bladego głupca. Chwycił stary, wyniszczony kapelusz, leżący obok. Widocznie chciał natychmiast wyjść.

Emanuel wciąż patrzał nań; uśmiech znikł z jego twarzy, a wypełzła na niej gorycz rezygnacji.

— Poznaję — rzekł — coraz bardziej, że tam, gdzie się syn boży zjawia, dzieli się świat na dwa obozy. Moja matka odwiedziła mnie i załamując ręce modliła się, by mnie opuściło szaleństwo. A ja wiem przecież, że nie mam ani słabego umysłu ani zwiedzionego serca, iż nie jestem ani butny ani oszukańczy, jeno że kroczę śladami Zbawiciela naszego... Niech to pojmie ten, kto pojąć umie i chce: ślady nóg moich są śladami stóp syna człowieczego! Mówię słowa syna bożego, jakie Ojciec włożył mi w serce, a wy przychodzicie z wszech stron i wołacie: jesteś szaleńcem... Wpuścili do mnie moją matkę, a ona mi powiedziała, że spodziewa się, iż obecnie wobec tylu złych doświadczeń, więzienia, naigrawań gawiedzi, nocnego napadu, znieważań, upomnień, stałem się pewnie mądrzejszy. Nie, nie stałem się wcale mądrzejszy, nie jestem mędrszy niż Ojciec, który jest we mnie. .. Nie modlę

się! Również i uczniowie Chrystusa, uczniowie syna człowieczego, nie modlili się. Mówili oni doń: dlaczego uczniowie Jana poszczą tak często i modlą się tyle, a Twoi uczniowie jedzą i piją? I nalegali długo, by ich przecież nauczył modlić się, aż dał im Ojczenasz, który jest raczej źródłem żywej wody, niż modlitwą...

I po chwili milczenia mówił w dalszym ciągu:

— Ponieważ mówiłem o świetle pod korcem, o ukrytem ziarnku gorczycy, o skarbie na roli, słowem o tajemnicy królestwa bożego, myślisz, że duszę moją zaciemnia zły duch. Ale powiadam ci: znalazłem skarb na roli, skarb, który był ukryty; cokolwiek posiadam, oddam, by tylko zachować dla siebie rolę, w której ukryty jest odnaleziony przeze mnie skarb. Wszystko oddam, bracie Hilary, bowiem byłem kupcem, który ruszył w świat, by kupić perłę. A skoro w tym ukrytym skarbie znalazłem najlepszą perłę, najwspanialszą, pojąłem dobrze, że chętnie oddam wszystko, co posiadam, by na roli zatrzymać perłę, najcenniejszy okaz skarbu. Zrozum mnie dobrze, bracie Hilary, wszystko oddałbym bez zastrzeżeń i z radością; bo choćbym pozyskał ciebie i świat cały, cóżby mi to pomogło, gdybym postradał w zamian tę perłę ukrytego na polu skarbu? A ja wszystko chętnie za tę perlę oddam, nawet życie.

Brat Hilary potarł ręką czoło. Wybałuszył oczy, jakby widział djabła, w spokojną twarz Emanuela Quinta, zmiął pilśniowy kapelusz w garści i wybiegł, jakby go kto biczem smaga

-J

CO

V

wej nieszczęsnej notyT gdy dokonano napadu na Emanuela Quinta, przeważna część jego zwolenników rozprószyła się. Krawiec Schwabe leżał w okręgowym szpitalu, miał zwichniętą nogę. Józek Czech odwiedził go po kilku dniach, dowiedziawszy się o jego miejscu pobytu. Schwabe zapytał, gdzie się Emanuel znajduje i czy go nie skrzywdzono owej nocy; dowiedział się, że Quint leży ciężko chory w domu rodzicielskim.

Krawiec i przemytnik Schwabe dniem i nocą marzył w szpitalu o Emanuelu Quincie. Choć gorączka, którą miał przez kilka dni, dawno już ustąpiła, to jednak dusza jego wciąż była mocno wzburzona; często też sanitarjusz słyszał, że w stanie napół przytomnym krzyczy i modli się.

Odkąd go po raz pierwszy ujrzał w domu stuletniej staruszki, pokochał Schwabe Emanuela Quinta, głupca w Chrystusie. Józek Czech może niemniej silną uczuł skłonność ku temu dziwnemu marzycielowi, lecz u niego przeważała wciąż jeszcze ciekawość, co też z tego wszystkiego wyniknie, i wrodzona żądza przygód.

— Schwabe, jak sądzisz, czy nie byłby czas, pójść znowu w góry?

Schwabe potrząsał przecząco głową.

Stary włóczykij, syn cyganki był mocno przejęty stanem, w jakim zastał swego dawnego, zwykle tak wesołego towarzysza: obok łóżka stał krucyfiks, a w ręku trzymał Schwabe biblję i sylabizował jakiś ustęp.

Przedewszystkiem uderzyła Józka niepojęta zmiana w poglądach, w całej istocie Schwabego.

Natychmiast bowiem po przywitaniu począł go Schwabe wymownie skłaniać do wniknięcia w siebie, do przeobrażenia się, do skruchy i pokuty; z zachwytem w wyrazie twarzy oświadczył, że sam jest na drodze, wiodącej do odpuszczenia grzechów. Rzekł, że żałuje swych grzechów i zdecydował się kroczyć odtąd czystą drożyną, wiodącą do Chrystusa. Z przemytnictwem i wszelkiemi nieczystemi zajęciami rozstał się raz na zawsze.

— Przyrzecz mi, Józku, że i ty nie będziesz kaził, a może i gubił swej biednej duszy niedozwolonym handlem i nie przynależnem ci dobrem. Patrz, jestem taki szczęśliwy, odkąd Bóg tchnął we mnie tego nowego ducha i uznał mnie godnym cierpienia, co okazał mi, dozwalając, by mi pogruchotano tę oto nogę. Choć tu leżę spokojnie i mam usztywnioną nogę gipsowym opatrunkiem, skacze, powiadam ci, moje serce z nadmiernej szczęśliwości.

A gdy Józef Czech milczał, bo nie wiedział poprostu, co ma na to odpowiedzieć, ciągnął Schwabe dalej :

— Uwierz mi na słowo, Józku: jeśli nie jesteś całkowicie zaślepiony, będziesz uczestniczył w takich sprawach, w jakich nigdy nikt nie brał udziału. Uwierz, albo też i nie wierz, ale ja, który tu oto leżę, powiadam ci: ten, z powodu którego leżę tu z poprzetrąca-nemi kulasami, jest nikim innym, jak tym, którego powrót na świat nam obiecano.

Teraz Józek opowiedział — a dotychczas stale to przed wszystkimi przemilczał — co owej pamiętnej nocy zdziałał pięściami, by Quinta wydobyć z opresji.

— Bóg ci to w niebie nie zapomni!

Schwabe zawołał to w uniesieniu i począł opowiadać sny, w których mu się zjawiał Emanuel Quint, aż wreszcie wmieszał w swą opowieść niezrozumiałe należycie słowa z objawienia Świętego Jana, o których częściowo dowiedział się od braci Scharf, częściowo z własnej lektury.

Począł następnie opowiadać, że we śnie widział syna bożego z oczyma jak płomienie i nogami z mosiądzu; a miał on twarz Quinta... Mówił o utajonej mannie, którą spożywał, i nie bez tajemniczości dał do poznania, że należy do tych, którzy znają ową tajemnicę, ukrywaną przez Emanuela Quinta... ,,Kto ma uszy do słyszenia/' powtarzał wciąż bez właściwego sensu i podnosił często palec do góry, jakby chciał grozić. Naśladował pod tym względem ekstatyczne wybuchy Antoniego Scharfa.

Wreszcie sanitarjusz chwycił za kark Józka Czecha i wyrzucił go z izby chorych.

Pod niebieskiem sklepieniem, pełnem świergotu skowronków, ukryty w łanie pszenicy, wyciągnięty na ziemi, zastanawiał się Józef Czech nad tern, co ostatnio widział i słyszał; przemyśliwał nad tern, co mu się u Schwabego wydało obcem, ba nawet niepojętem; stawił sobie pytanie, czy też w głowie przyjaciela

wszystko jest jeszcze naprawdę w porządku___

Tajemniczość, pogoń za iluzją, są właściwością, wrodzoną również i zdrowej duszy, podobnie jak i ży-ozenie skierowania nieokreślonej wiary na pewien określony przedmiot, by tym sposobem wiarę ukrze-piać i wzmacniać. Zatem mimo wszelkie zastrzeżenia Józek przyjął za pewne, że wpływ to był boski, który tak gwałtownie zmienił istotę jego przyjaciela. Następstwem tego było, że ogarnęła go tęsknota ujrzenia Quinta.

Gdy o zmroku pojawił się przed domem Quint ów, w nagrodę za pomoc, którą okazał Emanuelowi, uwalniając go z rąk wrogów, opsypali go domownicy — ojczym i brat — zamiast podzięki gradem wyzwisk i kamieni.

Józek Czech nie był wcale oburzony. Westchnął tylko i przystanął niezdecydowany, wycofawszy się poza granicę, do której dosięgnąć go mogły słowa i kamienie. Było mu ciężko, ciężej niżli przypuszczał wprzódy, zrzec się spotkania z Emanuelem; uświadamiając sobie to, zrozumiał nagle, że związany jest z tym człowiekiem niewidzialnemi więzami.

Wtem wpadło mu na myśl, by odszukać pomocnika stelmacha, który widział Quinta w noc napadu, by przynajmniej z kimś o nim rozmawiać, a może też i dowiedzieć się, co się stało z Schubertem, Johnem i braćmi Scharf.

Lecz, nauczony doświadczeniem, nie wszedł do warsztatu stelmacha, jeno zapytał przechodzącą w pobliżu jakąś staruszkę o czeladnika. Dowiedział się, że niestety majster bezpośrednio po tym nocnym napadzie czeladnika swego wyrzucił z domu i odprawił ze służby.

Więc Józek wygramolił się na stertę siana hen w polu i przenocował. Zaś o świcie udał się do szyn-karza, którego zastał przy koszeniu siana w sadzie i za-

pytał o braci Scharf. Szynkarz powiedział mu, że z pewnego młyna, położonego w dolinie samotnie nad rzeczką, otrzymał list od Marcina Scharf a, wzywającego go do wzięcia udziału w nabożeństwach i modłach, które tam odprawiać można zupełnie spokojnie.

Pokrzepiony dostatecznie chlebem, masłem i kawą, wybrał się Józef Czech w drogę do tego młyna.

Dopiero pod wieczór przybył. Zbliżając się do / samotnego domu, usłyszał, poprzez poszum koła młyńskiego, pobożne pienia. W izdebce, której okno znajdowało się nad kołem i bocznicą potoka młyńskiego, zastał obu braci. A ponadto obu tkaczy: Schuberta i Johna; dziwnym trafem była tu również i Marta Schubert; ponadto chudy młynarz i ów napędzony pomocnik stelmacha, którego poprzedniego wieczora napróżno poszukiwał. Nigdy w swem życiu Józef Czech nie był powitany z takim wybuchem radości, jak tu. Nie zwracano uwagi na grubą warstwę brudu, pokrywającego jego szkaradną, spłaszczoną, ciemną twarz cygańską, nie lękano się robactwa, mrowiącego się na jego czarnej czaszce, obejmowano i całowano go po bratersku, jakby był tęskliwie oczekiwanym, zmartwychwstałym bratem.

Gdy pierwsze wybuchy radości minęły, zaintonowali wszyscy: ,,Chwalmy tedy Boga.“

To, co się w samotnym młynie przez szereg tygodni, ba nawet miesięcy, działo, stanowiło potem przedmiot ożywionych rozmów. Mówiono, że młynarz, trzydziestopięcioletni wdowiec, który przez długi czas bawił w Brazylji, był wielce podejrzanym osobnikiem. Miał być wmieszany w jakiś fantastyczny wypadek

morderczy, długo przebywał w więzieniu śledczem i został wreszcie wypuszczony na wolność, bo mu niczego nie można było dowieść. Żył bardzo źle ze swą żoną, którą pewnego dnia znaleziono martwą w stawie młyńskim. Lecz było dowiedzione, że była dziedzicznie obciążona ciężką melancholją, która ją zapewne wpędziła w objęcia śmierci. Bądź co bądź był młynarz Straube dziwakiem, rozczytanym w książkach, stroniącym od ludzi, niedowierzającym nikomu, mającym na twarzy, od nasady nosa do ust, gorzki fałd zgryzoty: a przecież innych właściwości nie trzeba, by mieć u ludzi kiepską opinję.

Mówiono, że podczas zebrań zwolenników Quinta w młynie działy się orgje, zajścia osobliwego rodzaju, jakie od czasu do czasu pojawiają się w sektach chrześcijańskich; mówiono, że brała w nich udział spora liczba ladacznic. Mylono się. Nigdy żaden z zebranych w młynie nie wpadł na pomysł, by nagle zgasić światło i zawołać do braci i sióstr : mnóżcie się!

Zebrani mówili do siebie na propozycję młynarza: brat, siostra. Wprowadzili wspólnotę posiadania — co oczywista prowadzi często do bardzo niebezpiecznej wspólnoty posiadania kobiet! — i utrzymywali się z wspólnej kasy, którą prowadził Marcin Scharf.

Byli oni przekonani w upojeniu swej prostoty, w upojeniu swej nędzy, lęku, zgryzot, w upojeniu grzechu i odkupienia win, w upojeniu walki, w upojeniu niezwykłych czynów, w upojeniu wydobycia się z nicości, w upojeniu poszukiwania, czekania, uświęcania, w upojeniu krwawej ofiary Chrystusowej, a przede-wszystkiem w upojeniu miłosnem — że Zbawiciel się pojawił, że nowe Jeruzalem ścieli się przed nimi. Byli

wiedzący! Byli świadomi! I to sprowadzało nowe upojenie tajemniczości.

Nazwać wszystkich tych ludzi głupcami, udowodnić, że byli nimi naprawdę — jest zapewne nie trudno; nie trudno jest też dowieść, że byli ograniczeni i niewykształceni. Lecz tu nie mamy przecież zamiaru sądzić, lecz możliwie głęboko pojmować i — wybaczać.

Świadome życie duchowe tych ludzi opanowane było żądzą życia i dziesiątki lat trwaj ącem wyczekiwaniem i nadzieją wyrwania się z monotonji dnia codziennego. Nagle zabrakło cierpliwości w tern tęsknem oczekiwaniu ziszczenia się wszystkich życzeń, skłonności, potrzeb. Należy sobie przypomnieć zmęczonych, spragnionych wędrowców po pustyni i znane zjawisko „fata morgana“: nagle ukazują się przejrzyste jeziora i cieniste lasy i pobudzają wszystkie siły żywotne, które już całkowicie osłabły, do nowych tęsknot i na-dzieji.

Dziwną była tylko wiara w Emanuela Quinta.

Wiary oczywista nie można pojmować, chyba że się ją podziela wraz z tymi, którzy wierzą. Musimy się więc liczyć z tym faktem. Lecz należy mieć przed oczyma, że u ludzi, nawet u wyższego typu ludzi, zawsze wyrazicielem boskości, pośrednikiem między Bogiem, jest człowiek! Bóg jest niemy, wypowiada się zapo-mocą ludzi.

Historja religji dowodzi, że bóstwo nigdy inaczej nie zstąpiło ku nam jak tylko zapomocą „boskiego człowieka“; tylko to, co taki człowiek o boskości zdołał pojąć, jest naszą wiedzą o Bogu.

Żaden człowiek nie chce zawsze, wiecznie pozostawać bez odpowiedzi, gdy przemawia do boskiej

istoty. Już słowem „ojciec“ uczłowieczono Boga; ogół łudu katolickiego modli się najchętniej do świętych, bo ci są ubóstwionymi ludźmi. Lud modli się do Matki Zbawiciela z tego samego powodu, również też i dlatego, że na własnem ciele przeżyła cierpienia każdej matki, że jednoczy w sobie zaufanie wszystkich cierpiących matek. A też chrześcijanin modli się z więk-szem ciepłem do Chrystusa, niźli do Boga, który jest daleki i nieosiągalny, gdy natomiast Zbawiciel jest bliski, ludzki.

Ludzie boją się niewidzialnego Boga. Miłują natomiast uczłowieczonego Jego wyraziciela; ta niewy-słowiona miłość, którą Jezus w sobie jednoczy, opromienia też i mroczność Niewidomego, ogrzewa swem tchnieniem boskość.

Wiara braci, przebywających w młynie, w Emanuela Quinta, nie była u wszystkich jednakowo silna. Marcin Scharf przodował. Ten cichy, czasem nawet ponury człowiek, siedział niekiedy dniami całemi zasklepiony w sobie i nie mówił ani słowa; jeśli jednak przemówił, wówczas było widoczne: zgłębił sens każdego słowa, wypowiedzianego przez Quinta. Antoni Scharf był przeważnie podniecony i roznamiętniony, lecz popadał czasem w ciężkie zwątpienia. Schubert potrząsał często głową, jakby miał pewne wątpliwości. W jakim stopniu młynarz wierzy w Quinta, nie wiedziano. Młynarz dawał posłuch socjalistycznym u-topjom i eksperymentom spółdzielczym. Zresztą pochodził z rodziny bigotów, a ojciec jego, również młynarz, zakończył życie w domu warjatów. Kowal John pozostawał, o ile tyczyło to Quinta, pod wpływem silnej suggestji, stawiał jednak często nieśmiało różne pytania, dowodzące, że sumienie go niepokoi.

Siłę każdej rzeczy, a więc i siłę duchową, siłę błędu, siłę szału wzmaga opór. Sekciarze z młyna zdawali sobie dobrze sprawę, że ich małą gminę otacza wrogi ocean świata. To uświadomienie wzmagało ich samopoczucie.

Działalność sekty w młynie trwała miesiącami. Zjawił się też i krawiec Schwabe, również i szwagier jego, tkacz Zumpt. Kowal John sprzedał swą kuźnię i część pieniędzy złożył do wspólnej kasy. Bracia Scharf oddali wogóle wszystko, co posiadali. Majątek sekty, zarządzany przez Marcina, osiągnął, jeśli się uwzględni, że członkami byli sami niemal biedacy, wcale pokaźną sumę i narastał wciąż przez napływ licznych datków.

Między braćmi był również i członek armji zbawienia, bardzo ubogo ubrany ,,kapitan/⁴ noszący wciąż jeszcze spłowiałe odznaki swej godności. Człowieka tego, kilkakroć karanego za oszustwa, żeńscy oficerowie armji zbawienia sprowadzili na drogę cnoty! Dobroduszny, trzydziestoletni Dybicz należał do tej kategorji ludzi, których psychjatrzy określają jako nie-pełnowartościowych. Pewnego dnia zjawił się i, jak zwykle, również i w młynie chciał wykonywać ową żebraczą praktykę, polegającą na sprzedawaniu jakichś odezw. Przy tej sposobności przerobili go sekciarze na zwolennika i współwyznawcę. Dybicz był bardzo pożyteczny. Wniósł nietylko systematyczną orgjastycz-ność armji zbawienia, nie tylko jej pieśni i hasła, lecz również i wiele zdolności organizacyjnych. W służbie armji zbawienia był używany w przeróżnych okolicach Niemiec i miał wiele doświadczeń. Wkrótce między braćmi począł — w sprawach praktycznych — rej wodzić, choć się z całą stanowczością opowiadali przeciw jego usiłowaniom narzucenia im formalności, przejętych z armji zbawienia, a nawet dnia pewnego za młynem spalili jego na poły wojskową bluzę z dystynkcjami „kapitańskiemi.“

Jeśli chcemy sobie urobić pojęcie, w jakiej atmosferze duchowej żyli ci bracia, musimy cofnąć się myślą w te czasy, w których nie istniały jeszcze koleje żelazne, a furman i dyliżans pocztowy byli łącznikami między dalekiemi stronami świata. Wprawdzie w czasie, w którym żyli nasi sekciarze, istniała zarówno kolej żelazna jak i telegraf, jednak między braćmi było bardzo niewielu, którzy znali życie poza swą ziemią ojczystą, i to pojętą w bardzo ciasnym zakresie tery-torjalnym. A dotychczas niema dostatecznego zrozumienia dla niewątpliwego faktu, jak wybitną rolę odgrywa wyobraźnia w życiu każdego człowieka, a zwłaszcza ludzi prost aczych. Wyobraźnia jest płaszczem człowieka. Wyobraźnią żywi się dusza człowieka. Dusza choćby najbardziej skostniałego w swej trzeźwości człowieka żywi się wyobraźnią, choć ją zwalcza i lekceważy, żywi się nią jak płuca powietrzem. Gdyby się człowiekowi udało zdusić wyobraźnią, zamarłby jego umysł: a też i jego dusza, jego ciało bez ratunku poniosłyby śmierć. W sferze wyobraźni widzi człowiek człowieka, świat, Boga! Mąż żonę! Żona męża! Dzieci rodziców! Rodzice dzieci! W przestworze wyobraźni mieści się raj i piekło. Człowiek jest zamknięty w pstrej chmurze, którą każdy widzi tylko dokoła siebie, a nie dokoła swego bliźniego, który znów otoczony jest podobną fantasmagorją.

Największym społecznym łącznikiem, najidealniej-szym łącznikiem jest wyobraźnia. O tern wiedzą ci, którzy chcą z tłumu ludzkiego urobić posłuszną masę. Tacy twórcy państw, zdobywcy, kierownicze natury, posługują się ludźmi, uposażonymi w fanatyczną wyobraźnię, posiadającymi wiarę w swe czyny ; w ten sposób wytwarza się w masach wspólna świętość, dla której utrzymania przez czas dłuższy wszyscy gotowi są poświęcić się.

Lecz życie duchowe kulturalnych narodów jest podobne do olbrzymiego źródliska wyobraźni, otrzymującego karmię z wód nieba, a nie z jednego, niejako oficjalnego dopływu. Życie duchowe ludów ulega wiecznym powodziom. Wielkie masy ludzkie, zebrane dokoła jednej, z wyobraźni powstałej świętości, tworzą jednak między sobą rozliczne sekty dokoła przeróżnych bóstw łub innych produktów wyobraźni : to też powstawanie sekt, walka sekt, wiara w sekty jest oznaką współczesnego życia kulturalnego.

Sekta braci w młynie, mająca za tło fantastyczne urojenie o zbliżeniu się tysiącletniego państwa bożego, a za swego wyraziciela Emanuela Quinta jako w ukryciu zeszłego na świat Zbawiciela — była podobna do niezliczonych sekt, powstałych w średniowieczu. Istniały wszak nawet w świeżo zakończonem 19-tym stuleciu sekty, które jeszcze o wiele dziwaczniejsze miały podstawy, a prowadzone były przez jakiegoś oszusta, czy też histeryka: przypomnijmy sobie Józefa Smitha i jego biblję mormońską. Sekta mormonów była, co prawda, możliwą tylko w najtrzeźwiejszej, a zarazem najbardziej awanturniczej części świata, w Ameryce. Wiemy, że szał może ogarnąć całe narody, a nietylko tak mały związek ludzi, jak nasi bracia z młyna. Jest to psychiczna febra, wzmagająca się bezustannie wskutek swej zaraźliwości. Wspólna wiara, wspólny szał niecą wspólny płomień miłości, który bądź grzeje, bądź też źre, trawi, niszczy, spala i bożki i gonty nę.

Bracia modlili się, mieli widzenia, tłumaczyli sny, wyznawali winy. Przychodzili też chorzy i wierzyli, że zaznają tu pomocy. Książeczki, teksty, odezwy dostały się do młyna: z nich to, jak też z biblji, czerpali wiedzę.

Dybicz, Antoni i Marcin Scharf, kowal John i młynarz Straube, stanowili ściślejsze koło i obradowali często osobno, w jednej z izb. Tu szaleństwo tych ludzi ukrzepiało się w konkretniejszych formach. O wiele później urzędnicy sądowi, przeprowadzający rewizję, znaleźli w szufladzie stołu, przy którym obradowano, pozostawiony dokument, spisany ręką Dy bicza, a zawierający wyznanie wiary sekty. Odbiegało ono od protestanckiego wyznania tylko w niewielu punktach, a mianowicie w paragrafach 7 do 10.

Siódmy paragraf brzmiał: ,,Wierzymy w siły i dary ewangelji, to znaczy, w dar wiary, poznania duchów, prorokowania, objawienia, widziadeł, siły leczniczej, mądrości, litości, miłości braterskiej/'

Paragraf ósmy był następujący: ,,Wierzymy, że tajemnica królestwa bożego po dziś dzień nie jest ujawniona. Wierzymy jednak i wiemy: godzina objawienia jest bliska. Bóg zesłał swego Syna w świat. Zaprawdę, nie jest Cn ani postawny, ani piękny; ludzie uważają go za człowieka, którego Bóg pokarał. Są tacy między nami, którym Bóg łaskę wyświadczył, że mogli go widzieć na oczy. On to wyjawi tajemnicę. Jest on jednym z najbardziej pogardzanych ludzi, jednak my wielbimy imię jego: ,,Emanuel."

Ważny jest dziewiąty paragraf: ,,Wierzymy w odbudowanie Syonu i tysiącletnie panowanie Chrystusa na ziemi w rajskiej świetności. I my, zgromadzeni tu w modłach i postach, wierzymy, iż przed naszą śmiercią Pan wypełni Swą obietnicę."

Bracia zagłębiali się w biblję. Kto z nich umiał czytać, odczytywał ewangelje, listy i objawienie Jana. Badali nowy testament, badali stary — a wszystko w zdumiewający sposób układało się w ich umyśle jako potwierdzenie ich szaleńczej wiary. Codzień dokon} wali ceremonji łamania chleba; zawsze, zanim zasiadali do stołu, wypijali ze specjalnie do tego wyznaczonej czary wino, na pamiątkę Wieczerzy Pańskiej. Fakt ten, gdy potem został ujawniany, wywołał, zupełnie słusznie, wielkie zgorszenie. Lecz należy uznać jako okoliczność łagodzącą, że działo się to w istnej ekstazie i z tą legendarną prostodu-sznością, która głupi czyn ubogich w duchu przeobraża niekiedy w działanie, miłe Bogu i znajdujące w Jego oczach łaskę.

7-

Wśród braci tajemnica królestwa bożego oczywiście niejednokrotnie przybierała formę konkretnych przypuszczeń. Aktywna, niezużyta wyobraźnia tych ludzi nie dopuszczała cierpliwego wyczekiwania spełnienia ich płomiennych nadziej i. Nie przyznając się nawet do tego, postawili swój cały majątek jakby na jedną kartę: przegrywając grę, tracili wszystko. To też trapiły ich troski i zgryzoty, stawiali pytania i pożądali odpowiedzi. Sercem byli wciąż jeszcze przy swych doczesnych dobrach, a tylko oczekiwanie nieba na ziemi mogło działać uspokajająco i kojąco.

W sposób wzruszający przejawiła się u tych ludzi, uważających się za wybrańców, zazdrość. Boć przecie raj, który ich czekał w tysiącleciu błogosławionego żywota, nie był niczem innem, jak tylko starym, zwolo-nym z wszelkich braków, światem, kiedy to — wedle przepowiedni — nareszcie pierwsi będą ostatnimi, a ostatni pierwszymi. Z tego też powodu u wydziedziczonych, zrezygnowanych, nędznych, idea królestwa niebiańskiego na ziemi cieszy się tak wielką popularnością. W miejsce przymusowego wydziedziczenia i rezygnacji wchodzi pełnia życia zmysłowego, życie zwielokrotnione, i to przeżywane konkretnie, zmysłowo. To też w głębi swej duszy każdy z tych biedaków chciał być wtedy pierwszym, a nie ostatnim.

Bardzo często intonowali pewną łzawą pieśń, istną powódź łez, huczącą poprzez dziesięć długich strof, ociekających łzami, szarych, wszystko wytapiających, wszystko zwilżających:

— Łzy, łzy, tylko łzy — poczynała się ta pieśń — oto życie chrześcijan; ludzie, tęskniący za niebem, łzawią; potrawy we łzach, napój we łzach. ‘.

Zaś ostatnie słowa pieśni brzmiały:

— Łzy, o wy drogie łzy! Oto kończycie się. Bowiem łzy ziemskie tam w niebie zamienią się w trony!

Po takich pieśniach i takich łzach ogarniało ich ekstatyczne uniesienie.

Śpiewali tedy:

— Duszo, ruszaj w drogę, by towarzyszyć Jezusowi i u boku J ego kroczyć ku J eruzalem. . .

Lub śpiewali :

— Duszo, oto zostaniesz uskrzydlona promieniami, ulecisz ku ranom Chrystusa...

Pieśń, którą również chętnie śpiewali przy akom-panjamende ptactwa, szczebiotaniu zięb i sikor w krzewach nadrzecznych, stanowiła numer 542 ewangelickiego śpiewnika, wydrukowanego we Wrocławiu Roku Pańskiego 1790 przez Gottlieba Korna, cum privilegio regio privativo. Były w tej pieśni takie zwroty :

— Patrzcie, jakim człowiekiem jest Bóg! Patrzcie na skargi Boga! Patrzcie na mękę Jego duszy! Patrzcie na jego drżenie! Patrzcie, jak serce j ego puka!

I tak dalej. Wciąż powtarzały się słowa: Patrzcie, jakim człowiekiem jest Bóg/' słowa przepojone rubasznym realizmem, słowa, mieszające iluzję i rzeczywistość, niebo i świat, słowa, które wzmacniały wiarę w Emanuela Ouinta.

XIV.

a czas rekonwalescencji umieściła dziedziczka z Gozdawy Emanuela Quinta w zakładzie ogrodniczym, znajdującym się w jej folwarku w Mielnicy. Chętnie Emanuel dał folgę propozycji, by tam na-razie zamieszkać. Ogrodnik, któremu zresztą podlegały wszystkie ogrody i parki w posiadłościach dziedziczki . gozdawskiej, zwał się Heidebrand. Był to, jak zresztą wszyscy oficjaliści starej panny, bogobojny protestant; nad drzwiami domu jego widniał transparent, ułożony z róż: ,,Ja i dom mój służymy Panu.“

r-

Prastara siedziba ta była ongi pałacem dworskim. Gęsty bluszcz pokrywał mury, młode pędy zakradały się do miłej izdebki, zamieszkałej przez Quinta. Dokoła ścieliły się kwietne ogrody i oranżerje. Był ogródek pełen róż stulistnych, w którym stale pracowało kilku chłopaków. Opodal widać było szereg okiennic, pokr^ wających najdelikatniejsze krzewy. Między grządkami rosły agresty i porzeczki. Na osobnych plantacjach znajdowały się truskawki. Wzdłuż muru ogrodu dojrzewały maliny. Brzoskwinie były już dojrzałe i zwisały w długich szpalerach, gdy Quint zamieszkał w swej nowej kwaterze.

Ogrodnik Heidebrand zajął się nim z wielką gorliwością. Oprowadził go po całym terenie, podległym jego pieczy i zezwolił, by zrywał wszelkie owoce, jakich tylko zapragnie. Dopatrywał się on w Quincie młodzieńca, którego wprawdzie szatan chciał skusić, który jednak zaprawdę nie jest stracony. Od pierwszej chwili stał się pan Heidebrand opiekunem Quinta w przekonaniu, że mu sam Bóg powierzył tę opiekę: bowiem ludzie tacy, jak on, są zawsze głęboko przekonani, że pozostają w bezpośredniej łączności z Bogiem i działają z Jego polecenia.

Quint miał od pierwszego dnia poczucie błogości i ciszy. W tym ogrodzie, przepojonym zapachem kwiatów i owoców, uczuwał wiew rajski, który wcale nie postradał ciepła i czaru, gdy izdebkę jego opuściła Różyczka Heidebrand, piętnastoletnia córka ogrodnika, która przyniosła karafkę świeżej wody i zapytała go, czy sobie czego nie życzy.

Wkrótce pozostawał Emanuel Quint pod tak troskliwą opieką matki i córki, jakby był w domu synem lub bratem.

Nie jest ładwo odtworzyć bogatą, pełną harmonji treść tego idylicznego roku, który głupiec nasz tu przeżył : bowiem od początku lata do jesieni następnego roku udało mu się żyć tu w ukryciu. Oczywiście nie całkowicie w ukryciu; jednak zawsze w tym stopniu, iż lawina ślepej wiary, którą spowodował, narazie przestała się toczyć.

Przez murowany parkan wydostać można było się na dalekie pola, poprzez które przewijały się samotne ścieżyny — teren, jakby stworzony domedytacyj naszego dziwaka. Kilka furtek w przedniej stronie parkanu ogrodowego prowadziło do parku angielskiego, w którym w otoczeniu starych drzew szkliło się niewielkie jezioro. Widać na niem było płynącą parę łabędzi i odblask białej fasady pałacu. Przeważnie pałac ten był niezamieszkany. Na rozkaz dziedziczki z Gozdawy utrzymywano go w stanie takim, w jakim był ongi, Brat dziedziczki, zmarły podczas podróży po x\fryce, zamieszkiwał go swego czasu i stworzył bi-bljotekę, którą siostra z pietyzmem utrzymywała w należytym porządku. Bibljotekarzem był każdoczesny pastor wsi Krug, znajdującej się w sąsiedztwie, a należącej również do patronatu dziedziczki gozdawskiej.

W kilka dni po zamieszkaniu Quinta w Mielnicy przybyła pani dziedziczka. Zjawiła się w domu ogrodnika i zabrała ze sobą do pałacu biednego syna stolarza. Ilekroć w tak niespodziany sposób zjawiała się w jednym ze swych folwarków, mawiali urzędnicy i rządcy : pani dziedziczka dziś energicznie bierze się do rzeczy! Wówczas nie mówiła nigdy o religji, lecz o sprawach praktycznych, o decyzjach, które powzięła swym prostym, tęgim rozumem i przeprowadzała z wielką konsekwencją.

Co mówiła z Emanuelem, idąc z nim we dwójkę, bez swej damy do towarzystwa, poprzez park, a następnie w salach pałacowych — tego nie wiedziano. Długo bawiła z nim w bibljotece, gdzie w jej obecności burgrabia pałacowy wręczył nieszczęsnemu fałszywemu prorokowi klucze do drzwi bibljotecznych. Wieczorem przy kolacji zasiadł z nią do stołu Quint i pan Heide-brand. Dowiedział się on przy tej sposobności o zamiarach swej chlebodawczym.

— Emanuelu — rzekła — proszę się uważać odtąd za mego wychowańca. Jest pan człowiekiem, któremu należy dać sposobność pracowania bez trosk nad swem wykształceniem. Nie stawiam panu jednak żadnych ograniczeń i nie daję żadnych wskazówek, w jaki

sposób ma pan to uczynić. Pozostanie pan tu, aż pan całkowicie wyzdrowieje. Jeśli pan potem zechce pójść do jakiejś szkoły, studjować to czy owo, z góry zapewniam panu wszystkie potrzebne środki. Mój brat był także dziwakiem. I gdybym tego sama nie wiedziała, to przypomniałabym sobie zapewne jego słowa, iż pewne natury nie znoszą przymusu, programów. Pan sam znajdzie drogę, wiodącą ku dobremu. Ale musi się • pan uczyć, uczyć, uczyć! Może pan kiedyś wiele zdziała dobrego dla ludzkości. Lecz zanim się to stanie, powinien pan wprzódy dokładnie poznać świat i ludzi. Nie musi pan przecież zostać misjonarzem. Niech pana Bóg prowadzi! Jak rzekłam, nie myślę wcale o jakimś zewnętrznym, czy wewnętrznym przymusie. Proszę mnie odwiedzać, jeśli zapragnie pan się ze mną rozmówić, lub tez poszukaj pan sobie innego towarzystwa. Pastorów, lub też innych ludzi. Najważniejsze, byś pan wdawał się z ludźmi, od których mógłbyś się czego nauczyć.

Spokojnie i poważnie wysłuchał Quint tych rezolutnych a życzliwych słów. W głębokiem, spokojnem zamyśleniu wracał z Heidebrandem w gościnny dom ogrodnika.

Z lecznicy przyniósł Quint pewne lepsze zwyczaje i formy życiowe, które w mieszczańskim, wzorowo prowadzonym domu Heidebrandów jeszcze bardziej się wysubtelniły.

Obiad spożywał przeważnie z domownikami. Poczynano go wedle starego, chrześcijańskiego zwyczaju głośną modlitwą: ,,Przyjdź, Chryste Panie, bądź gościem naszym.“

— Czy wiecie państwo — rzekł Quint pewnego razu, gdy po odmówieniu modlitwy ogrodnik, żona jego, Róża i on sam zasiedli do stołu — czy wiecie państwo, że wezwany temi słowy Jezu, każdym razem rzeczywiście gości wśród nas?

I począł to uzasadniać:

— Gdy tą modlitwą ucztę się rozpoczyna, czyni się ją nie mniej nie więcej jak tylko świętą wieczerzą. Albowiem na waszą prośbę zstąpił Jezus między was, a wówczas dokonał się tu sakrament Świętej Wieczerzy — albo mimo waszego wołania nie przybył, a wówczas nie modliliście się należycie i jesteście od Niego tak dalecy, jak On od was. . .

Pan domu starał się unikać takich rozmów. Jego pobożność była prosta, nie skomplikowana; nie sięgała ona poza ogrodzenie jego domostwa. Wiedział zresztą, że w duszy Quinta znajduje się pewien schorzały punkt, który musi ozdrowieć, zanim od tego człowieka spodziewać się będzie można czegoś pożytecznego dla idei boskiej. Lekka zgroza go nawiedzała, ilekroć głupiec w jego obecności wymawiał słowo: Jezus. Zdawało mu się, że w tych chwilach nie Jezus, lecz kusiciel, władca piekieł, nawiedza Quinta.

Żona ogrodnika nie umiała sobie tak jasno skrystalizować wrażenia, jakie na niej Quint wywierał. Ilekroć chorobliwe jego majaki zamigotały, przenikał ją to lęk, to pewnego rodzaju uwielbienie.

Mała Róża była miłem dzieckiem, które właśnie wtedy, gdy Quint zamieszkał w domu jej rodziców, przetwarzała się w dziewicę. Zatem przeżywała ten niebezpieczny okres wiosenny, w którym pęki i kwiaty się ujawiają, w którym niewinność z pełnią wiary przyjmuje i wchłania wszystkie sprzeczne, napiera-

jące wrażenia, żar i mróz, burze.

rajskie rozkosze i dzikie

Młody, dwudziestoletni medyk, syn pastora z pobliskiej wioski — jedyny syn owdowiałego pastora Beleitesa ze wsi Krug, tego samego, który zawiadywał bibljoteką pałacową — znał dziewczynę od dzieciństwa i zwrócił na nią uwagę. Rodzice chętnie godzili się, by cichy, pilny młodzieniec ich odwiedzał. Wyczuwali, do czego zmierza, wiedzieli, że wiernie wyczeka chwili, gdy po szeregu lat ugruntuje swój byt, zaś wtedy osięgnie Róża pełnię swej kobiecej dojrzałości. Godzili się na to i widzieli w nim już teraz syna.

Właśnie po złożeniu egzaminu miał młody medyk ferje i bawił u ojca. Niemal codzień odwiedzał Różę w domu ogrodnika. On pierwszy zauważył w dziewczynie głęboką zmianę. Znając ją od dzieciństwa jako istotę bardzo szczerą i prostą, stwierdził, że bardzo często popada obecnie w stan jakiegoś głuchego onieśmielenia. Z początku przypisywał to krytycznemu okresowi, jaki przechodziła. Wiedział coś o tern ze swych świeżych studjów medycznych... Jednak po pewnym czasie zachowanie jej poczęło go niepokoić: oto właśnie liczył się z tern, że spotka pierwsze przejawy budzącego się żaru, a skonstatował całkiem wyraźnie objawy wprost przeciwne: oziębienie.

Zaraz pierwszego dnia zauważył w ogrodzie, między grządkami, na których hodowano centyfolje, pewnego dziwnego pomocnika ogrodnika, którego w kilka dni potem ku swemu zdumieniu zastał przy wspólnym stole. Gdy po obiedzie ze smukłą, ciemnooką Różą w parku, nad brzegiem stawu, karmił suchą bułką łabędzie, starał się od niej wydostać kilka wyjaśnień co do tego dziwacznego przybysza; lecz Róża zbyła go

niczem. Wróciwszy wieczorem do domu, zapytał ojca, co za człowiek bawi w domu ogrodnika.

Pastor Beleites był, mimo przekroczonej pięćdziesiątki, silnym, doskonale zbudowanym, zdrowym mężczyzną. W sprawach, nie tyczących się dogmatów, był nawskroś trzeźwy i praktyczny. Gdy mu syn wspomniał o dziwacznym domowniku Heidebranda, roze-śmiał się.

— To nieszczęście dla przeróżnych ,,beati possidentes,“ — rzekł — a więc i dla mojej szanownej patronki, że bez zastrzeżeń chcą zrealizować każdy kaprys.

Poczem opowiedział synowi wszystko, co wiedział o osobliwych przejściach Quinta, dosadnie zresztą piętnując je jako niesłychane zgorszenie.

Młody medyk Beleites odbył już kurs psychjatrji. Był przekonany, że Quint jest degeneratem. Od razu wpadło mu to na myśl, gdy po raz pierwszy ujrzał go w ogrodzie, między krzewami różanemi. Ponadto - ma bez wątpienia wodogłowie.

Począł się też rozwodzić nad niebezpieczeństwem, zagrażającem zdrowej atmosferze szczerze religijnego domu wskutek obecności człowieka, obciążonego man ją religijną.

Hans Beleites postanowił tedy działać.

Przedewszystkiem przy najbliższej sposobności skierował, przechadzając się z Różą, rozmowę na awanturnika i jego dziwne przygody. Prosił, by mu opowiedziała, co o nim wie. Róża poczęła mówić z wielkim zapałem. Było to na skraju polnej drogi; dokoła szumiały kłosy żyta. Róża poczęła marzyć. Wyciągnęła z kieszeni fartuszka egzemplarz Nowego Testamentu, wydanego przez angielskie towarzystwo biblijne. Policzki jej pokryły sięwielkiemi hektycznemi plamami. Na ten widok Hans zbladł.

— Słuchaj — zawołał i zabrał jej z ręki biblję — tak nie może być! Przedewszystkiem napiszę receptę i będziesz zażywała pigułki żelaziste. Powtóre zakazuję ci w najbliższych miesiącach czytać cokolwiek, nawet biblję. Zawsze byłaś trochę egzaltowana, a teraz w twym wieku egzaltacja jest podwójnie niebezpieczna. Pomówię z twoją matką i poproszę, by na-razie zaoszczędzano ci modłów, nabożnych pieśni, bywania w kościele. Częste uświadamianie sobie zdarzeń, począwszy od Góry Oliwnej poprzez biczowanie do śmierci na krzyżu i pogrzebu Zbawiciela, mogłoby fatalnie oddziałać na twój umysł. Mówmy lepiej o naszej przyszłości, Różo. Bądź wesoła, dobra. Byłaś nią dawniej. . .

Lecz ona stała z otwartemi oczyma i nie rozumiała go.

Więc począł się oburzać, dlaczego ojciec jej zgodził się na to, by przyjąć w swój dom Quinta. Człowiek ten należy przedewszystkiem do domu zdrowia, do szpitala warjatów. To kretyn, amanja jego może się stać zaraźliwą i niebezpieczną dla niedojrzałych, młodych osób. W Szwajcarji, we Francji zdarzyły się ostatnio wypadki wybuchu szaleństwa u kilku osób równocześnie.

Młody medyk byłby długo jeszcze wygłaszał swą przemowę, napoły odymaną uczonością, napoły przepojoną troską, przemowę, polegającą na wykazywaniu własnej wyższości, zaś lekceważenia dla Quinta.

Lecz nagle spostrzegł, że jest sam. Róża uciekła. ..

Następnego dnia starał się nawiązać podobną rozmowę z panią Heidebrand. Lecz i tu przekonał się, że wpływ tego głupawego człowieka stale się wzmaga.

Pani Heidebrand powiedziała mu:

— Być może, że ma pan rację, mój dobry Hansie. Ale powinien był pan wobec Róży unikać tego tematu. Dziewczyna z powodu pańskich, może zbyt ostrych słów o naszym domowniku, jest mocno wystraszona. Dziecko mi wprost zachorowało. Radzę, jeśli panu drogą jest stara przyjaźń, która pana łączy z Różą, nie mów pan z nią nigdy więcej o Ouincie. . . Nie myśl pan bowiem, że tak łatwą jest rzeczą, osądzać tego człowieka. Zbliż się pan do niego. Jestem przekonana, że pozna pan prostego, skromnego człowieka. Mąż mój nauczył go już nieco sztuki ogrodniczej, naprzykład oczkowania centyfolji. Może go pan też ujrzeć z nożycami do ścinania przebujałych gałęzi lub też z rydlem. Choć się sam do nikogo nie zbliża, to jednak wszyscy chcą być w jego pobliżu, chłopcy, zatrudnieni v/ ogrodzie, robotnicy, a nawet moc osób ze dworu. Niech pan kiedy przyjdzie w podwieczerz. Ujrzy go pan, siedzącego w polu, na kamieniu granicznym, a dokoła niego czterdzieści, czasem i pięćdziesiąt dzieci, którym niezmordowanie opowiada małe, piękne historyjki. Można spokojnie przysiąść się i posłuchać. Nie przeszkadza mu to. I bardzo byłabym zdziwiona, gdyby pan znalazł tu cokolwiek, coby wskazywało na szał, tępotę, czy też jakąś ,,idee fixe/'

Następnego wieczora propozycja żony ogrodnika została wykonana.

Kumki nawoływały. Świerszcze krzyczały w ściernisku. Poprzez wierzchołki drzew w pobliskim parku przeciągał ciepły wiatr wieczorny. Na bladem niebie

tkwił nieruchomo okrągły księżyc. Jeszcze przestrzeniła się jaśń dzienna, lecz słońce, źródło światła, zaszło już. Ouint cały dzień spędził z owczarzem hen, na polach na pastwisku. Gdy zjawił się na czele trzody, liczącej setki owiec, w pobliżu wsi, oczekiwały go już dzieci. Jednak przeszedł mimo i towarzyszył dreptającej masie poprzez bramę wjazdową i podwórze, w towarzystwie psa owczarskiego.

Owczarz szedł na czele drugiej trzody. Ujrzawszy żonę ogrodnika, stojącą z Różą i Hansem obok dzieci, zawołał :

— Mam teraz parobka, z którego jestem bardzo

kontent !

Wiadomo, że niektórzy owczarze są doskonałymi weterynarzami i chirurgami. Godny ten, doświadczony starzec, znany powszechnie jako ,,owczarz mielnicki, już niejednego parobka i niejedną dziewkę opatrzył w chorobie, niejedną złamaną nogę wedle wszelkich reguł sztuki wyleczył.

Gdy Quint przechodził obok zebranych dzieci, Róża przypadła do matki; widoczne było, że jest wielce wzruszona, roznamiętniona.

Hans przyznał, że wrażenie przeciągającego na czele trzodjf dziwnego tego pasterza było niezwykłe. Niewiele brakowało, a przejęty biblijną glorją, owiewającą ten bukoliczny obraz, byłby zdjął z głowy słomiany kapelusz. Naturalnie począł natychmiast w myślach wyszukiwać symptomaty, któreby potwierdziły jego poprzednią diagnozę, lecz musiał uznać, iż Chrystusowe wrażenie, jakie Emanuel wywołuje, nie da się wywnioskować z sztuczności jego zewnętrznej powłoki.

psy-

Chęć odróżniania się od ludzi, zwracania na się uwagi zewnętrznemi właściwościami, uważa bowiem

chjatra za objaw chorobowy. Emanuel miał szpiczastą brodę, i lekkie uwłosienie na górnej wardze. Nos jego był długi i ostry. Miał krzaczaste, w szeroki łuk rozpięte brwi. Oczy jego były wielkie, dobrotliwe i wcale nie miały wyrazu zdziwienia. Może w przydługich jego włosach tkwiło nieco sztuczności. Natomiast niezapięta koszula, krótkie spodnie, długi kij w prawicy — nie mogły uchodzić za coś nienaturalnego. Również i owczarz miał olbrzymi kij w ręku i surdut, przewieszony na lewem ramieniu. Quint świadomie szedł zwykle boso. Mówił, że chce pozostawać w łączności z siłami matki - ziemi.

włoskach, drugiego powitał miłym

po

Po wpędzeniu trzody do stajni, Ouint starannie umył sobie ręce i twarz przy studni, poczem zbliżył się i z uśmiechem na ustach podał rękę pani Heidebrand, Róży i młodemu medykowi. Dzieci poczęły się cisnąć do niego. Jednego z chłopców pogłaskał ręką

uśmiechem, dziewczynkę wziął z • ramion starszej siostry i postawił na trawie: wszystko to czynił tak, jak doświadczony pasterz doprowadza do ładu swą trzodę, wnosi w nią pokój, daje jej poczucie bezpieczeństwa.

— Siadajcie — rzekł potem i zasiadł sam na kamieniu granicznym.

Poczem począł:

— Moi mali przyjaciele, ten, który do was przemawia i przy was bawi, jest synem człowieczym. Niechaj dzieci do mnie przyjdą, mówi, bowiem ich jest królestwo boże. Dzieci, wasze jest królestwo boże. Wasze słodkie oczęta, dzieci moje, są dla mnie źródłem nie-biańskiem. Wprawdzie i zło macie w sobie, bowiem w to, co nasz Pan Bóg stworzył, dostały się również i chwasty.

I począł dzieciom opowiadać przypowieść Zbawiciela o djable, który posiał chwasty w żyto.

— Ja daję wam — mówił potem — dzieci moje, słowa, a wy otwieracie przede mną źródło waszego milczenia, źródło waszego oczekiwania, źródło waszego dzieciństwa. Jeśli z tego źródła czerpię w naczynia mej duszy, wówczas czerpię czystość, a wlewam brud.

Wziął na kolana małego chłopczyka i prawił:

— Powiedziano: kto swe dziecko miłuje, winien je karać. Ja zaś mówię wam: kto karze dziecko, sam jest ukarany. Syn człowieczy nie podnosi swej ręki, chybaby was, dzieci, leczyć lub głaskać. Lecz siłą syna człowieczego jest, że wyplenia z was kiełki zła, by nie rosły i nie wrastały w królestwo niebiańskie, które na was się opiera. Bowiem zaprawdę, jeśli nie staniecie się jako dziecko to —miał rękę złożoną na główce dziecka, siedzącego na jego kolanie i patrzał na panią Heidebrand, Różę i młodego medyka —jeśli nie staniecie się, jako to dziecko, nie zbliżycie się do królestwa niebiańskiego.

I odtąd mówił tak, jakby swemi słowy zwraoałsię do grupy dorosłych, do których przyłączył się również i pan Heidebrand i burgrabia pałacu.

Emanuel mówił tonem naturalnym, prostym, wcale nie przypominającym patetyki kaznodziejskiej. Począł rozwijać pogląd, jak to dają się rozróżniać rozmaite fazy w ukształtowaniu się duszy dziecięcej.

Młody medyk,nie wiedział, co począć, jak zareagować na niewątpliwie silne wrażenia, jakie odniósł. Zapewne, takie kazanie dla dzieci i o dzieciach, było samo w sobie nieco dziwaczne, lecz pozatem nie było tu niczego, coby lekarz mógł wyzyskać do swej diagnozy. Było to, coprawda, rzeczą niezwykłą, że człowiek niskiego pochodzenia, człowiek, który ukończył tylko

wiejską szkółkę, znajdował takie słowa i określenia: ale mówił on bez wszelkiej egzaltacji, a to, co mówił, dawało wiele do myślenia, było pełne treści. Gdyby Róża nie była obecna, byłby może Hans Beleites przystąpił do tego dziwnego człowieka; jednak gorszyła go i niepokoiła widoczna zależność duchowa, w której Róża pozostawała; to też głupiec stawał się przedmiotem jego zazdrości, ubrdał sobie, że jest jego rywalem.

Pewnego dnia spotkał go w bibljotece. Emanuel w bardzo wydatny sposób korzystał z zezwolenia posługiwania się według własnego uznania księgozbiorem. Przesiadywał zwykle w skwarze popołudnia przez szereg godzin w sklepionej sali bibljotecznej, podobnej do nawy kościelnej, czytał lub też szedł tam i z powrotem, z otwartą jakąś książką w ręku.

Właśnie wtedy owczarz z Mielnicy dokonał jednej z tych medycznych sztuk, które zawodowi lekarze traktują zwykle z niedowierzaniem, a często też i z pogardą. Oto właściciel pokaźnego gospodarstwa z sąsiedztwa, niejak Fritsch, został pokąsany przez jakąś muchę w ramię. Napuchło ono tak strasznie, że spuch-lizna sięgała łopatek. Zawieziono więc chłopa do Wrocławia, gdzie jeden z najsłynniejszych lekarzy oświadczył, że jedynie amputacja zakażonego ramienia może człowieka uratować. Lecz uparty chłop nie chciał tracić ręki. Wezwał owczarza z Mielnicy, a temu ud?Jo się, mimo prognozy lekarza miejskiego, uratować mu życie, i to wraz z ramieniem.

Młody Beleites nie wierzył w tę historję. Użył jej więc jako doskonałej okazji do nawiązania rozmowy z Ouintem.

Instynktownym zamiarem jego było wywołać sprzeciw. Wyrażał się tedy z młodzieńczą przesadą i przechwalstwem. Chociaż niezwykle dosadnie potępiał partactwo owczarza, nie udało mu się wywołać sprzeciwu ze strony Quinta.

— Zarówno lekarz wrocławski, jak i owczarz mielnicki — rzekł Quint — działali wedle najlepszej wiedzy i woli; jednak decyzja jest u Pana Boga.

Quint, powitawszy młodego medyka bardzo ser

decznie, oświadczył mu, że z wszystkich zawodów najszlachetniejszy jest zawód lekarza.

— To też

rzekł — zazdroszczę panu drogi., która przed panem stoi otworem, drogi miłosierdzia.

Z tej strony młody Beleites, zapatrujący się dotychczas po mieszczańsku na swe studja i uważający je za podwalinę wygodnej egzystencji, zawodu swego jeszcze nie ujął.

Quint począł mu następnie tłumaczyć, że lekarz ciała musi być zawsze też i lekarzem duszy. Jednak wkrótce przeszedł na tematy biblijne, i sprawy cielesne i duchowe tak dalece pomieszał ze sobą, iż młody medyk nie mógł się więcej rozeznać w jego myślach i słowach. Przy tern mówił wprost absurda. Naprzykład: kto nie umie zmarłych budzić do życia, nie jest lekarzem — oświadczenie, z którego młody Beleites wysnuł wniosek, że człowiek, który je złożył, przekroczył granicę, dzielącą rozsądek i szaleństwo.

Młodemu medykowi nie udało się przekonać Heide-brandów o konieczności usunięcia z domu Quinta. Ogrodnik utrzymywał, że nie znajduje w tym człowieku nic zdrożnego. Bo też w tym czasie Quint prowadził spokojny, cichy żywot. Jego sposób życia przybierał w domu Heidebrandów coraz bardziej charakter mie-

szczański. Z łaski dziedziczki przyzwyczajał się do schludnej izby, do czystej bielizny, wygodnych ubrań. Jeśli już w domu rodzicielskim mył się w niemal kapłań-skiem poczuciu czystości: to teraz popadł w istny" fanatyzm pod tym względem.

O godzinie czwartej z rana wschodzi słońce w miesiącu sierpniu. Pojawiając się na horyzoncie, widziało* słońce: wsie pogrążone w głębokim śnie, natomiast Emanuel Quint wychodzi już z kąpieli, stoi nagi nad brzegiem stawu.

Dokoła panuje cisza. Jeno w ostatnich chwilach przed pojawieniem się słońca poczyna się w wierzchołkach olbrzymich drzew w parku z niezliczonych gardzieli ptactwa entuzjastyczny hołd. gwieździe dnia, owa pełna zachwytu, uroczysta modlitwa, towarzysząca zawsze wschodowi słońca.

Kąpiel o świcie była dla Emanuela wspaniałem szczęściem, rajską błogością. Była czemś więcej: była. świętem! Czar chwil tych uświęcał cały jego dzień.

Pewnego dnia zaszedł wypadek, który zmącił pokój w domu ogrodnika, wypadek, który spowodował, że małżeństwo Heidebrand serjo się poczęło zastanawiać, czy można ze względu na Różę dłużej przetrzymywać-Emanuela Quinta w domu.

Bowiem pewnej niedzieli, gdy cała rodzina powozem dworskim wróciła z pobliskiej wsi i kościoła, popadła Róża w niemal magnetyczny sen. Piętnastoletnia dziewczyna leżała wyciągnięta na starej, wzorzystym dywanem pokrytej kanapie ; przerażeni rodzice przesłonili okna i zamknęli drzwi, by nikt nie słyszał dziwnych słów, które ze snu mówiła. Róża była .

zawsze małomównem dzieckiem, teraz jednak widocznie dawała folgę jakimś wewnętrznym podnietom i mówiła z zamkniętemi oczyma, wyrzucała z siebie jakieś słowa, zdania, przemowy, które zupełnie od niej nie mogły pochodzić, które najwidoczniej powtarzała.

Rodzice nie po raz pierwszy widzieli ten stan, w który ich dziecko obecnie popadło. Przed rokiem w o-kolicy produkowała się tak zwana somnambuliczka ze swym towarzyszem, a rządca Scheibler urządził w swym domu seans ztemmedjum, podczas którego był również obecny ogrodnik Heidebrand i jego żona. Naturalnie omawiano potem w domu w obecności Róży przedziwne przejawy, zauważone podczas tego posiedzenia.

Młody Beleites miał rację, gdy wyraził obawy co do stanu nerwowego pięknej córki ogrodnika. Jednak i bez Quinta była atmosfera, w której Róża dojrzewała, wielce niezdrowa. Boć przecie dyskutowano tu wciąż o tych samych sprawach, które swego czasu Antoniego i Marcina Scharfa wepchnęły na tak niebezpieczne tory. Biblja, na którą w domu ogrodnika się powoływano, uznawała dar prorokowania. Istniała przepowiednia, że ci zwiastują tajemnicę królestwa bożego, których nawiedzi Duch Święty. Zresztą Pismo Święte nie przeczyło możliwości zmartwychwstania. Wreszcie objawienie Świętego Jana w tych sferach wciąż pobudzało wyobraźnię i egzaltowało ludzi.

Gdy więc Róża popadła w sen i poczęła w zachwycie majaczyć, naiwni jej rodzice stali wobec alternatywy:    czy jest narzędziem czystych duchów,

pozostaje w kontakcie z dobrymi duchami i ich mistrzem, Bogiem, czy też ze złymi i ich mistrzem, szatanem. Wreszcie, im dłużej wsłuchiwali się w jej majaczenie, ogarnął ich lęk.

Bowiem mała Róża pozostawała w kontakcie nie mniej nie więcej jak tylko ze Zbawicielem, o ile można było wysnuć z jej słów. Widziała Zbawiciela. Odpowiadała Mu. Widziała Go w świetlanej glorji. Dawał jej rozkazy, które uszczęśliwiona obiecywała wykonywać.

Gdy się wreszcie obudziła, przez czas dłuższy nie mogła się rozeznać w swem najbliższem otoczeniu. Rodzice powiedzieli jej, że jest chora. Matka chciała położyć ją do łóżka. Lecz ona na to się obruszyła; gniewało ją to, że nie może matce wyjaśnić swych doznań: jakiegoś blasku, jakiegoś doświadczenia, będącego poza zakresem ludzkich wyobrażeń. Wciąż wołała:

— Nie jestem chora! Jakże możecie przypuszczać, że jestem chora! Wszak byliście tu, obok mnie. Czyż możliwe, że nie wiecie, jaka łaska nieba mnie spotkała?

Pan Heidebrand starał się uspokoić ją, matka poczęła z przestrachu płakać.

— Mamo! — zawołała Róża — jakże możesz płakać, gdy oblubieniec jest tak blisko, mamo, tu, pod naszym dachem, gdy wesele jest przygotowane!

Ogrodnik i jego żona zastanawiali się tedy, kogo wezwać, komu zwierzyć się. jakiś instynkt nakazywał im, by narazie nie sprzeciwiać się córce; podziałało to wcale skutecznie, bo młoda dziewczyna poczęła się zwolna zewnętrznie i wewnętrznie uspakajać. Rodzice nie mogli się zdecydować. Po pierwsze byli przecież ludźmi zależnymi, a dziedziczka powierzyła Quinta ich szczególnej pieczy. Dalej : byli to spokojni ludzie, pragnący koniecznie uniknąć rozgłosu. Wreszcie: nie wiedzieli, kto byłby tu najwłaściwszym lekarzem. W pobliżu był wprawdzie pewien lekarz, lecz był to stary, mało wzbudzający zaufania człowiek, który za-

pomocą kilku leków, zresztą wszystkim znanych,, również leczył choroby, zaszczepione przez złego ducha.. Poglądy jego na życie umysłowe, na wzloty i upadki ducha, były wprost przeciwne zapatrywaniom, którym hołdowano w nabożnych kołach, do których zaliczali się Heidebrandowie. Liczyli oni raczej na uzdrawiającą siłę modłów.

To też gdy wieczorem byli w izbie sami, zaś mała. somnambuliczka spokojnie w łóżku oddechała, w cichości zwrócili się do Boga o radę i pomoc. I dziwne: Bóg złożył w ich serca decyzję, by zwrócili się z zaufaniem do Emanuela Quinta.

Następny dzień poświęcili bacznej obserwacji córki,. Widoczne było, że Quint niewidzialnemi węzły opętał dziewczynę. Róża szła za nim, gdy się tylko zjawiał. Czy składała bieliznę, czy też pomagała matce w kuchni — gdy Quinta ujrzała na dworze, natychmiast wychodziła z domu.

Gdy Quint się do niej odzywał, bladą jej twarz oblewała purpura. Towarzyszyła mu, gdy pracował w ogrodzie. Z niebieskich jego oczu starała się wyczytać życzenia i podawała mu rydel, grabie lub inne narzędzia ogrodnicze. Pewnego razu Quint maszyną, posuwaną przed się, kosił trawniki w parku : wtedy mała Róża Heidebrand grabiła z wyrazem uszczęśliwienia na twarzy trawnik dokoła niego. Lecz nigdy się go nie dotknęła. Również nikt nie spostrzegł nigdy, by ręka Emanuela zetknęła się z jej ręką, ramionami, głową.

Gdy pewnego dnia żona ogrodnika opowiedziała Ouintowi o tajemniczym wypadku chorobliwego zaśnięcia córki

objawił dziwak szczere współczucie;

jednak, nawet wtedy, gdy sam pan Heidebrand z nim

o tern mówił, nie można było zauważyć ani śladu poczucia własnej winy lub świadomości, że między stanem duchowym małej Róży a jego urojeniami istnieje jakikolwiek związek. Nie ośmielono się też wspomnieć o podobnem przypuszczeniu.

Również i po tej rozmowie zajmował się Emanuel Ouint spokojnie swójemi sprawami; temi wewnętrznemi, które były dla otoczenia ukryte, i temi zewnętrznemi, które każdy mógł widzieć.

A ponieważ u małej Róży na razie nie powtórzyła się chorobliwa senność, zaś żyła spokojnie, opromieniona jakąś wewnętrzną radością, wkrótce zapomniano o tym osobliwym wypadku.

XV.

ewnego dnia odwiedziła Quinta siostra Jadwiga,, owa pielęgniarka, która się nim zajmowała w lecznicy. Udał się z nią do małej chatki owczarza, naprzeciw stajni, gdzie zebrało się — a było to w niedzielę po południu — około dwadzieścia osób, dopraszających się od owczarza pomocy w swych chorobach.

Właśnie owczarz układał w szynę złamaną nogę pewnego żniwiarza, którego dwaj ludzie przynieśli na noszach. Zoczywszy przybyłych gości, powitał ich serdecznie i z miejsca zatrudnił jako pomocników.

Siostra Jadwiga pomagała owczarzowi przy opatrunkach, natomiast Quint rozmawiał z kilkoma kobietami, które przed nim wynurzały się ze swych utrapień.

Pracując gorliwie począł owczarz rozmawiać z siostrą Jadwigą. Podkreślił dziwną okoliczność, że większość dotychczasowych pacjentów opuszcza go; wszyscy bowiem starają się dostać przed oblicze Quinta. I wskazał na bandażowanego właśnie człowieka, który leżąc wyciągnięty na noszach, spozierał wciąż w stronę Quinta.

Siostra Jadwiga znała cierpliwość Quinta, bowiem pielęgnowała go jako chorego. Cierpienia swoje znosił spokojnie, pogodnie, jakby coś, co dobry duch ob-

myślił dla jego dobra. B}da wzruszona; ciepło jego duszy ogrzewało ją; była mu wdzięczną za wpływ, jaki wywierał. Wiedziała opłotkach, które wszędy o nim. rozpowiadano. Ponieważ jednak sama z jego ust • nigdy nie słyszała słów, któreby ją były przeraziły, natomiast osoba jego promieniowała jakąś nieokreśloną siłą — dusza jej poddawała się chętnie, owiewana jakby nieziemskiem jakiemś przeczucim.

Była uszczęśliwiona, gdy Emanuel oświadczył gotowość towarzyszenia jej do domu rodziców, oddalonego o półtorej godziny drogi. W milczeniu szedł obok niej wzdłuż ściernisk, po których uganiały się

wrony.

Gdy z gościńca zboczyli w podwórze romantycznie pod starą lipą położonej szkoły wiejskiej, którą od trzydziestu lat kierował ojciec dziewczyny, biło jej serce tak mocno, jakby chciało rozsadzić piersi.

Nauczyciel Krause był to przeszło pięćdziesięcioletni, lecz rzeźki, niemal młodzieńczy mężczyzna. Żona jego wyglądała jak kula tłuszczu.

W środku izby mieszkalnej stał stary fortepian, obok ściany pianino.

Gdy córka zjawiła się z Quintem, podniósł się pan Krause z kąta otomany i podał serdecznie rękę gościowi. Izbę wypełniał dym. Nauczyciel bowiem namiętnie palił z olbrzymiej fajki, która była oparta o otomanę.

pomagając

Już po krótkim czasie czuł się Quint w tern otoczeniu zupełnie swojsko. Jadwiga zdjęła biały czepek siostry miłosierdzia, udała się do kuchni i gorliwie się zakrzątała sporządzaniem wieczerzy, matce w pracy. Marja, młodsza jej siostra, weszła do pokoju w jasnej sukience i słomianym kape-

Tuszu; miała w ręku książkę; wróciła właśnie z ulubionego swego kącika za starym murem cmentarnym, gdzie wśród ćwierkania świerszczy rozkoszowała się osta-tniemi promieniami słońca.

Przed wieczerzą zasiadł nauczyciel do szpi-netu. Obok niego stanęła dziewczyna i przy akom-panj amende ojca śpiewała pieśni ludowe pięknym, ■subtelnym głosem altowym.

Przed samą kolacją wpadła do pokoju pani rząd-czyni Scheiblerowa. Towarzyszył jej w drodze z pobliskiego folwarku, który mąż jej dzierżawił, siostrzeniec, Kurt Simon.

Młodzieniec przywitał się z Ouintem, lecz go od-razu nie poznał. Dopiero po pewnym czasie uświadomił sobie, że ten schludny, przyzwoicie ubrany człowiek jest tym samym, którego, idąc z bratem Hilarym, spotkał ongi, nawpół nagiego, o świcie, pogrążonego w modłach. Pani Scheiblerowa przeraziła się, gdy jej nauczyciel wymienił nazwisko: Ouint. Przesadne wieści o jego uprzednich postępkach przepełniały ją .zgrozą. Patrzała nań z zaciekawieniem i przestrachem. Niedawno spotkała się na pewnem święcie misyjnem z pastorem Schuchem, a ten stanowczo utrzymywał, :że Emanuel nazwał się ,,pomazańcem bożym“. Miała zatem do wyboru: albo tego człowieka uważać za chorego, albo za nawiedzonego przez szatana. Toteż, gdy przez chwilę mogła mówić z nauczycielem na osobności, bez ogródek wypowiedziała swe zastrzeżenia. Lecz gdy zwracała uwagę na niebezpieczeństwo, tkwiące w obcowaniu z tym człowiekiem i goszczeniu go w domu, pan Krause w sposób pełen temperamentu a dobrotliwy uspakajał ją, sławiąc Quinta jako cichego, skromnego człowieka.

Pani Scheiblerowa przyniosła ze sobą ze śpiżarni folwarcznej różne zapasy. Jej rezolutna, aktywna natura wyładowywała się w dopomaganiu rodzinie nauczyciela wiejskiego, z którą była oddawna szczerze zaprzyjaźniona. W naturze jej, niezależnie od rozmaitych nalotów idealizmu, tkwił zdrowy pozytywizm. Krausowie uważali ją za dobrodziejkę. Choć nie było między nimi pokrewieństwa, mówiono sobie „ty.“ Dziewczętami, Jadwigą i Marją Krauze, opiekowała się pani rządczyni z wielką pieczołowitością ; wogóle liczne dziewczęta w okolicy zawdzięczały jej wiele. Mając piękny, dźwięczny głos, uczyła gorliwie córki oficjalistów, urzędników, pastorów, nauczycieli okolicznych śpiewu i muzyki. Uczyła je wogóle wielu pożytecznych rzeczy: nietylko, jak się należy w towarzystwie znaleźć i poruszać, lecz również jak upiąć kapelusz, jak się. ubierać, a nadewszystko : jak się myć wodą i mydłem.

W swej młodości uchodziła pani Scheiblerowa na balach za doskonałą tancerkę. Byłaby zapewne dziewczęta uczyła też tańców, gdyby nie żałoba, którą stale nosiła po śmierci swego jedynaka. Od czasu zgonu swego jedynego dziecka między nią a światem rozwarła się przepaść. Wrogo odnosiła się do świata, bo ją ten świat w ciągu życia pozbawił wszelkiej, nawet ostatniej nadziei: nadziei dochowania się potomstwa. Jej nadzieją był Chrystus! Świat ją okpił, świat najpierw pozbawił w młodości kochanka, którego pierwszą miłością pokochała, potem jedynego syna. Więc serce jej lgnęło do Dzieciątka, do boskiego oblubieńca, z którym mistycznie poślubiona dusza jej jednoczyła się w zaświatach. To też na widok Quinta ogarniało ją oburzenie i wstręt, bowiem jego słowa, jakoby był Zbawicielem, jego płaska, tuzinkowa postać, wydawały się jej jakby bezczelnem wyszydzeniem boskiej glorji własnych, trawionych bólem snów.

Rzekła też do Jadwigi:

— Poco przyprowadziłaś tego okropnego człowieka?

na-

Zmarły jej synek był pochowany na starym cmentarzu, który od dłuższego czasu nie służył więcej do grzebania zmarłych. Cmentarz był zamknięty. W budynku szkolnym znajdowały się klucze. Jeden, którym otwierano starą, żelazną bramę w parkanie, drugi, większy, do otwierania drzwi, wiodących do małego kościółka, strzegącego grobów\ Ilekroć pani Scheible-rowa odwiedzała rodzinę nauczyciela, szła również i na grób swego dziecka. Pobliże tego miejsca, w którem owoc jej ciała spoczywał w metalowej trumnie, pełniało ją tern bolesnem szczęściem, które na pustyni jej życia stanowiło ożywczą oazę. Po raz wtóry po-zbawionoby ją syna, gdyby jej zabrano możność widoku tego wzgórka, pod którym spoczywał jej syn lub przeszkodzono w codziennych niemal odwiedzinach grobu. Wszystko, co jeszcze w jej wnętrzu w\⁷kwitało, spopielałoby wtedy.

Po wieczerzy wszyscy domownicy towarzyszyli matce w drodze na grób syna. Quint przyłączył się. Pani Scheibłerowa, idąca przodem z nauczycielem, świadomie nie zwracała wcale na niego uwagi. Siostry Krause szły po obu bokach Quinta. Stąpały powoli, w przeciwieństwie do pani rządczyni, która szła męskim krokiem, jakby jej spieszno było do dziecka.

Quint po drodze dowiedział się o smutnym losie rządczyni. Jadwiga opowiadała, z jakim przepychem,

wśród objawów ogólnego współczucia, małego Wawrzyńca Scheiblera złożono do grobu. Ustawiono trumnę przed ołtarzem, na którego stopniach pięciu czy sześciu pastorów po kolei głosiło słowa miłości, słowa wiary, słowa upomnienia, słowa pociechy. Wreszcie zwłoki pobłogosławił przeszło dziewięćdziesięcioletni starzec, którego szlachetna, uduchowiona postać, srebrzyste, do pleców spływaj ące włosy na młodziutkich wówczas dziewczętach wywarły niezapomniane wrażenie.

Mar ja górowała pobożnością nad swą siostrą Jadwigą, chociaż ta nosiła strój siostry miłosierdzia i wiodła życie, poświęcone całkowicie miłosierdziu i dobroczynności. W istocie Jadwigi tkwiło wieczne poszukiwanie, natomiast Mar ja była pełna wewnętrznej harmonji. Obie przejęte były wielkim szacunkiem dla pani rządczyni i niepokoiły się wielce jej widocznem wrogiem odnoszeniem się wobec Quinta. To też przypuszczając, że i on zauważył niechęć ze strony pani Scheiblerowej, mówiły o niej z wielką życzliwością i usprawiedliwiały ją bólem, który ją trawi wskutek śmierci dziecka.

Jadwiga Krause liczyła lat dwadzieścia cztery, Mar ja nie skończyła jeszcze dwudziestego roku życia. Marję opromieniał już urok kobiecy, potęgowany jeszcze niewinnością i dziewiczością, którą cała jej postać tchnęła. Na twarzy Jadwigi widoczne już były ślady surowej zawodowej pracy. Łatwo można było z twarzy tej wyczytać gorzkie doświadczenia wszelkiego rodzaju. Jednak wciąż jeszcze była w pełnej krasie swego dziewictwa, a obie córki nauczyciela z Drons-dorfu zaliczały się do najpiękniejszych panien w okolicy.

Zbliżyli się do kościółka. Wielkim, rdzą z wierzchu przeżartym kluczem otwierano portal kaplicy; wokół

szumiały tysiącletnie lipy ; po chwili dziewczęta i Quint znaleźli się w czarnej głębi nawy ; obok stał Kurt Simon, który przybył sam, inną drogą. W środku kościółka zadrgało światełko. Organy poczęły cicho brzęczeć, potem silniej dźwięczeć, wreszcie brzmieć harmonijnie. Wreszcie kościółek przepełniły jasne, przejmujące tony, jakby z nieba ulatujące. Dziewczęta i Quint wsłuchiwali się przejęci. .. I oto poczęła śpiewać nieszczęsna, pozbawiona syna matka:

O Je/.u, słodkie światło,

Oto noc minęła-Zasię łaska Twa Odnowa mnie objęła

Podczas śpiewu wyłonił się nagle przed Ouintem obraz biednej, atakiem nerwowym wstrząsanej Marty Schubert, która tę samą pieśń śpiewała swym dziecinnym, nieuczonym głosem.

Quint uczuł, że dźwięk, który tu przez ludzkie gardło się wydobywał, przepojony jest głęboką łaską. Był to dźwięk uświęcony bólem i żarliwością. Nigdy jeszcze, póki pamięć Quinta sięgnąć mogła, imię Zbawiciela, słowo: Jezus, nie dotarło do jego uszu tak czysto, pieści wie.

Odkąd głupiec zamieszkiwał w domu ogrodnika, stał się pogodny, prosty, serdeczny, niemal rozradowany. Spokój, dokoła niego się ścielący, życie regularne, bezpieczne, — stworzyły w jego wnętrzu pełnię harmonji. „Patrzcie na ptaki pod niebiosami, nie sieją, nie orzą, nie zbierają w stodoły/' Duch słów tych Zbawiciela ożywiał go i czynił szczęśliwym. I oto słysząc triumfujące dźwięki tej pieśni uczuł, że z głębokich przepaści jego duszy podnoszą się groźne cienie, unosi się przed jego duchowem okiem piekło domu

tkacza Schuberta. Ból go przeniknął; czarny płomień buchał dokoła, parząc i żrąc.

Emanuel wiedział: oto znowu zapowiada swe przybycie jego dawny towarzysz z czasów, kied}^ budziło się jego samopoczucie. . .

Kurt Simon odprowadził Emanuela Quinta do gospody, w której nauczyciel Krause wynajął dla głupca małą izdebkę jako kwaterę. Po raz wtóry młodzieńca ujęła dziwna postać tego ,,syna człowieczego/' jak się sam nazwał. Siedząc późnym wieczorem w pustej izbie gościnnej, długo poufnie z Ouintem rozmawiał.

Co tej nocy obaj omawiali, tego nigdy się nie dowiedziano. W każdym razie panią rzndczynię Scheible-rową z domu Krausego na folwark nie odprowadził Kurt Simon. Wracała sama. Po powrocie z cmentarza wciąż jeszcze oburzała się na to, że w domu Krausego bawi Quint; utrzymywała wprost, że za pojawieniem się tego człowieka ustępuje z każdego domu i każdej rodziny błogosławieństwo boże.

— Spowodował on — mówiła —w rodzinie poczciwego, łatwowiernego Heidebranda tylko zamieszanie. Młody Beleites popadł wr nieszczęście. Biedna, zwiedziona Róża jest we władaniu jakiegoś złego, złośliwego ducha, który zapraw⁷dę nie z nieba się wywodzi. A zresztą człowiek ten nigdy nie chodzi do kościoła!

Córki nauczyciela broniły głupca z wielkiem ożywieniem. Nawet Mar ja, która zwykle przysłuchiwała się i prawie nigdy nie zabierała głosu. Rumieniła się i ręczyła, że Emanuel prowadzi życie czyste, bogobojne.

Odtąd Emanuel pojawiał się kilka razy w tygodniu w domu nauczyciela. Chociaż pani Scheiblerowa za

Każdym pobytem u Krausów powtarzała swoje zastrzeżenia i stale stroniła od głupca, był on jednak zawsze mile witanym gościem w domu nauczyciela. Widywano go spacerującego godzinami z Marją wzdłuż miedz, a rodzice dziewczyny oswoili się nawet z myślą, że pewnego dnia ujrzą ich złączonych przed ołtarzem. Pan Krause nie miał wprawdzie dotychczas odwagi zwierzyć się wobec Quinta ze swemi myślami, jednak w duchu uświadomił sobie zupełnie przyszłe losy pary. Dlaczegożby Emanuel, którego żądza wiedzy od szeregu miesięcy wyraziła się w intensywnych studjach, nie mógł zostać misjonarzem i pewnego poranku, z Marją jako żoną u boku, udać się między pogan jako apostoł wiary w Zbawiciela?

W okolicy stanowił Quint przedmiot ożywionych rozmów. Nietylko dlatego, że nie zapomniano wcale o jego uprzedniej, tak dziwacznej działalności apostolskiej, lecz również i dlatego, że dziedziczka z Gozdawy utrzymywała go i nim się opiekowała. Ludzie nie mogli się pogodzić w swych sądach o nim. Ogólnemu lekceważeniu przeciwstawiał się sąd dziedziczki, ogrodnika Heidebranda, a wreszcie ogólnie poważanego i łubianego nauczyciela Krausego. Lud nie nazywał Emanuela inaczej jak ,,głupiec z Mielnicy/' To też ci z pośród inteligencji okolicznej, którzy byli jego przeciwnikami, mogli słusznie powoływać się na ,,vox populi,“ będący przecież ,,vox Dei.“

Wiedzą ludzie na Śląsku, a też i wr innych prowincjach nad Łabą, że w tych okolicach bywają szlacheccy właściciele dóbr ziemskich, którzy są wcale bogobojni, a równocześnie tacy twardzi, rubaszni, ostrzy, iż zaprawdę nie promieniują łagodnością chrystusowrą. Ci ludzie — a było ich kilku w okolicy Mielnicy —

srodze się oburzali, dowiedziawszy się, że Quinta czasem zapraszano w to lub tamto towarzystwo, że na-przykład widziano go u aptekarza w miejscowości Krug, lub u właściciela dóbr rycerskich Salomona Glasera.

Zwłaszcza płonął gniewem i głośno się oburzał niejaki pan von Keilwinkel, którego włości graniczyły z Mielnicą.

Liczył on przeszło sześćdziesiątkę. Twarz jego zdobiły czarne okulary i potężny, siwy wąs. Gdy się gniewał, ściągał białe, krzaczaste brwi i chmurzył wysokie, sklepione czoło. Twarz jego wyrażała srogość, inteligencję i bezwzględność. Przemijająco nabrał w społeczeństwie rozgłosu, gdy w parlamencie wystąpił z mową, w której bronił kary chłosty. Nie szczędził jej też swym oficjalistom i parobkom. Węszył wciąż za podejrzanemi objawami,,ducha czasu,“ lękając się, by nie poczęły ograniczać jego władczych uprawnień. Nie uznawał opieki społecznej. Nędzy również nie. Oświadczył, że jest ona winą tego, który w nią popadł; nazywał ją zasłużoną karą. Pojęcia: litość, miłosierdzie — najchętniej usunąłby z wszystkich nabożnych ksiąg, z kazalnic. Opisy nędzy i nienormalnych stosunków społecznych, przykłady wołających do Boga o pomstę krzywd socjalnych, jakie spotykał czasem wr dziennikach lub książkach, traktował tak, jakby człowiek, który takie rzeczy pisał, dojrzał właściwie do kryminału. Zdanie: ,,zamknąć draba do kryminału!“ było jego ulubionem wyrażeniem. Mówił naprzykład: ,,gdyby dziś żył Schiller“ i natychmiast dodawał automatycznie: ,,zamknąć należałoby draba do kryminału!“ Jednem słowom: pan von Kellwdnkelbyłby najchętniej, gdyby to od niego zależało, całą kulturę duchowrą zamknął do kryminału.

Chociaż Quinta nigdy na oczy nie widział, zionął ku niemu straszliwą złością. Nienawiść tę spotęgował nietylko sekciarski duch, wrogi kościołowi, który pan von Keilwinkel wietrzył w działalności Quinta, nietylko buta kastowa, dopatrująca się w czynach Quinta czegoś w rodzaju buntu niewolnika — prze-dewszystkiem na dnie tej nienawiści tkwiły instynkt a starego raubryterstwa, obrażonego samem tylko istnieniem Quinta w swem poczuciu nadczło-wieczeństwa.

Co chwila gorszył się wiadomościami, które donoszono z środowiska, w którem Quint żył. Drażniło go dziwactwo tego człowieka, nie przyjmującego, nie biorącego wogóle do ręki pieniędzy. Gorszył się, że ze względu na obecność Quinta ludzie gromadzili się u owczarza mielnickiego. Napisał kilka gwałtownych listów do dziedziczki gozdawskiej, zwracając jej uwagę na jakieś tajemnicze postaci, pojawiające się w okolicy Mielnicy i niepokojące również i jego włości. Ludzie ci nie pracują. Zatrzymani przez straż dworską, wykazali się dokumentami, którym nic zarzucić nie było można, w oberży zapłacili za wszystko, co spożyli, nie żebrali też wcale, ale powodu i celu swej podejrzanej włóczęgi wydać nie chcieli. Prosił tedy dziedziczkę gozdawską, by wreszcie kres położyła tym matactwTom Quinta, będącego plagą okolicy.

Emanuel nie przeczuwał wcale, co się wokół dzieje, nie widział chmur, ściągających się nad nim. Miał poczucie, że jest w swej kryjówce odosobniony od świata i przed nim zupełnie bezpieczny.

Lecz wkrótce poczucie to doznało zmącenia.

Było to pod koniec lutego, gdy idąc w niedzielę do Dronsdorfu, po raz pierwszy zauważył przejawy

wrogiego nastroju ludu. Chmara ludzi, wracających z kościoła, szła w jego stronę.

Poczęło się od wyzwisk. Wkrótce dołączyły się śmiechy, urągania, wyrazy oburzenia.

Najpierw jakaś stara kobieta parsknęła mu w twarz. Jakiś chłop w czarnym surducie pogrzebowym i cylindrze zawołał: ,,Uwaga! patrzcie!“ Potem wszyscy poczęli wyć: ,,Głupiec z Mielnicy!“ i ,,Zbawiciel z Giersdorfu!“

Był to pogodny, przedwiosenny dzień. Świergot wróbli w nagich i wilgotnych topolach, biegnących rzędem wzdłuż gościńca, mieszał się z dźwiękami dzwonów w wiejskich kościołach; w te jaskrawym rozdźwię-kiem wnikały nienawistne krzyki ludzi.

Puszę Quinta zalała gorycz. Strapienie wielkie władnęło nim, gdy widział to stado wilków, szczerzące ku niemu zęby, słyszał obraźliwe słowa, miotane z ust tych ludzi, którzy dopiero co wyszli z kościoła. Czemże zasłużył sobie, że chłopi miotali mu w twarz bezeceństwa?

— Djabeł! djabeł idzie! Ludzie, uważajcie, pilnujcie się!

A kobieta jakaś wskazała na niego palcem i zaskrzeczała :

— Ma końskie kopyto!

Lecz męka jego nie miała się skończyć na tych słownych obelgach. Oto już wydostał się poza najbliższy dystans, dzielący go od roznamiętnionej gawiedzi, gdy nagle z tyłu został tak silnie rażony, że potoczył się kilka kroków wprzód. Z triumfalnego okrzyku swych prześladowców poznał, że to jeden z nich, jakby na pożegnanie, z całej siły cisnął weń kawałem twardej gleby..

Tego samego dnia, opowiadając Marji o tem zdarzeniu, przekonał się Emanuel, że relacja jego obudzą w sercu dziewczyny oddawna tajone zmartwienie. Zdradziła się swem strapieniem. Z cichych, obfitych jej łez, z kilku zaledwie słów, które wypowiedziała, poznał Quint nagle, iż czyniono jej wyrzuty z powodu jej obcowania z głupcem.

Rzeczywiście też nauczyciel Krause, czy to sam, czy też kilkakrocrw obecności Marji, musiał niejeden wyrzut, niejedno ostre słowo wysłuchać z powodu tego, że przyjmował w swym domu Quinta.

Jakby zmora, pędzona wyrzutami sumienia, zjawił się pewnego dnia w szkole brat Hilary i napełnił ciepły, miły salonik swemi namiętnemi wywodami, w których do niemożliwości wydymał i potępił zgorszenie, stale wywoływane przez Emanuela Quinta. Brat Hilary wyglądał tak, jakby go gnały demony. Dawna jego wiara w głupca, święty obrządek chrztu, którego na nim dokonał: i jedno i drugie ciążyło na misjonarzu jakby zbrodnia. Uważał swego dawnego ucznia za człowieka opuszczonego przez Boga i opętanego przez djabła; zaniepokojony różnemi snami był on przekonany, że sędzia świata w dzień ostateczny zażąda odeń duszy tej zbłąkanej owcy.

Krause starał się uspokoić go. Nietylko wobec brata Hilarego, również wobec pastora Beleitesa, ba nawet wobec własnego patrona kościoła, obstawał stanowczo przy tem, że Quint jest człowiekiem bez krzty winy i grzechu, że jest tylko cichym, spokojnym wyznawcą Chrystusa.

Lecz głosy wrogów, głosy tych, których wiarę Quint rzekomo obrażał, tycłi, którzy irytowali się „szczęściem“ głupca, mającego możną dziedziczkę za

protektorkę — mnożyły się wciąż. Wszystkie te wrogie głosy odpierał i zwalczał nauczyciel Krause, zawsze odważnie, czasem spokojnie, a czasem gwałtownie.

O tern wszystkiem dowiedział się teraz Quint i wywnioskował, że jego obecne ciche, skupione, nikomu się nie narzucające, nikogo nie krzywdzące życie nie zdołało go uchronić przed zawiścią świata. Nawet powaga dziedziczki gozdawskiej nie ochraniała jego cichego trybu życia. Piękne przytulisko, stworzone dlań przez wielkoduszną damę, zdało mu się nagle jakby oblężone przez złe, zaczajone potęgi, które obraził w zupełnie nieznany sobie sposób. Nie użyczano mu również i drugiego przytuliska w domu Krausego. Tu bardziej jeszcze niż w rodzinie Heidebrand, poznawał Emanuel przez długie tygodnie pięknej jesieni i zimy harmonję mądrego, słonecznego żywota chrześcijańskiego. Tu wiara była czemś żywem, raczej podobnem do kwitnących astrów v/ ogrodzie, do śpiewu kanarka w oknie, niż do tematu, wykutego napamięć na rozkaz srogiego nauczyciela. Nauczyciel Krause mawiał zwykle: każda religja jest fałszywa, która czyni człowieka ponurym. Toteż ognisko domowe rodziny nauczyciela odbrzmiewało śpiewami i żartami. Nauczyciel ten miłość do swego zawodu oparł na miłości do dzieci. Krause był sam wielkiem dzieckiem, które wesołem spojrzeniem i żartobliwym sposobem mówienia dowodziło, że z łaski Boga już tu na ziemi zaznaje wiele szczęścia i zadowolenia.

Chociaż Krause był ogólnie szanowanym człowiekiem, jednak wciąż zwracano się doń z wyrzutami z powodu Quinta. Znosił też ostatnio wiele przykrości. Nigdy naprzykład pastor Beleites, sprawujący nadzór szkolny — a ponadto będący z Krausem na ,,ty“ —

nie miał dotychczas najmniejszej sposobności, by cokolwiek w szkole zganić; a jednak teraz z całą stanowczością wyprosił sobie, by nauczyciel podczas lekcyj — jak to ostatnio parokroć się zdarzyło — tolerował pobyt w izbie szkolnej niebezpiecznego głupca. Lecz pastor posunął się dalej jeszcze: oto zaznaczył, że stosunek Marji do Quinta grozi wielkiem niebezpieczeństwem.

Te słowa doprowadziły do zerwania starej przyjaźni, łączącej dotychczas pastora i nauczyciela.

W owo popołudnie lutowe, gdy podczas przechadzki wzdłuż odległych ścieżyn Mar ja wszystko to opowiedziała głupcowi, wypowiedział on kilka zdań, z których pierwsze brzmiało:

— Jeżeli już teraz się na mnie gniewają, to jakże dopiero będą się ci ludzie gniewali na mnie w przyszłości!

Potem rzekł:

— Bóg jest ze mną, a ja jestem z Bogiem! A dalej :

— Kazałem jak Jan i nawoływałem publicznie do pokuty. Jeśli mnie wskutek tego prześladowali, nie skarżę się. Ale że mnie teraz prześladują, gdy światło i lichtarz są ukryte pod korcem, któż to pojąć może?

I w zamyśleniu powtórzył kilkakroć:

— Wybacz im, Panie, bo nie wiedzą, co czynią. Westchnął :

— Milczeć to grzeszyć.

I nagle powiedział:

— Już czas!

I dodał po kilku westchnieniach:

— Syn człowieczy musi być pielgrzymem na tym świecie. Ten, który przede mną szedł, również nie miał

stałego miejsca pobytu; napisano o nim, że nie miał na tym świecie gdzie złożyć głowę.

Marja Krause wróciła z Quintem o mroku do szkoły. Emanuel zasiadł przy stole i począł czytać, zaś Marja na osobności opowiadała ojcu, co się dziś Emanuelowi tuż obok kościoła przytrafiło i co jej potem mówił. Natychmiast Krause udał się, wielce wzburzony, do Quinta.

W długiej, przez szereg godzin trwającej rozmowie Krause wyjaśnił Emanuelowi jego położenie wobec lokalnych stosunków i działających w okolicy osób. Otwarcie i szczerze, jako starszy wiekiem przyjaciel zapytał go, czy nie byłoby możliwe, by po pierwsze dał pokój kaprysowi niebrania do rąk pieniędzy, co wielce ludzi drażni, powtóre by przecież kiedyś, zwłaszcza w niedzielę, poszedł do kościoła. Bowiem ludzie są najbardziej tern zgorszeni, że go nigdy nie widziano w domu bożym.

Lecz wiemy i mądry przyjaciel i doradca napotkał u Quinta na niewzruszony opór.

Z wielką ostrożnością, ale również i pełnym serdeczności naciskiem poruszył teraz Krause najdrażliwszy zdaniem swem punkt w poglądach Quinta: jego przygodne, niezrozumiałe, budzące tyle nieporozumień słowa. .. Wylot fajki przesuwał to w jedną to w drugą stronę uzębienia, z nozdrzy wyrzucał gwałtowne kłęby dymu, haftowaną czapeczkę nasuwał to na prawe to na lewe ucho. Był zdenerwowany, przejęty, gdy mówił, że lęk go ogarnia nie na myśl o tern, co się dziś przydarzyło obok kościoła, lecz gdy pomyśli o tych oderwanych, niewytłumaczalnych zdaniach, które potem Quint wypowiedział.

W przeciwieństwie do wielu nabożnych ludzi swego otoczenia, Krause nigdy nie używał w potocznej, codziennej mowie cytatów biblijnych. Również i Emanuel w całej tej, cichej epoce swego żywota nigdy nie miał ku temu sposobności. Przynajmniej nie w obecności Krausego. Nauczyciel zdawrał sobie sprawę, że u Quinta stało się szczególnie złym, budzącym zgorszenie nałogiem używanie wielkich i świętych słów. Tu tkwiło jądro, z którego zdaniem Krausego wywodziło się owo wielkie niebezpieczeństwa dla istoty Quinta, pozatem tak bardzo mu miłej.

Chciał tedy ostro skarcić go za użycie w^obec Marji słów Zbawiciela, chciał rozgraniczyć postać Zbawcy świata od postaci skromnego poszukiwacza Chrystusa, za jakiego Quinta uważał.

Lecz nagle ten tak wrymowny człowiek uczuł, że brak mu słówr.

Pod wpływam spojrzenia wielkich, spokojnych oczu Quinta nie mógł dokonać tego, zdaniem swem, koniecznego cięcia, mającego zapobiec recydjwvie głupca, ponownemu popadnięciu w stan chorobowy...

<ć;

o^N/^

--y

/ początkiem marca zjawił się przed domem ogro-dnika jakiś okropny drab, podobny raczej do małpy, a może i do pudla, niż do człowieka. Robotnicy, którzy właśnie, w pięknem marcowem słońcu, grządki porządkowali, roześmiali się, widząc to monstrum. Józek Czech zapytał o Quinta, a gdy mu wskazano izdebkę na poddaszu, zamieszkaną przez utrzymańca dziedziczki gozdawskiej, podreptał swemi powygina-nemi odn żami w stronę drzwi wchodowych. Tu spotkał smukłą postać bladej Róży Heidebrand. Wybałuszył w nią oczy i również zapytał o Emanuela Quinta. Foczem wyszedł na trzeszczące schody.

Józek Czech był już czwartym czy piątym posłańcem, którego bracia z młyna wysłali do Quinta. Ten jednak stale wszystkim odpowiadał, że obowiązkiem zarówno jego, jak i wszystkich braci w Chrystusie jest czekać cierpliwie dnia, który nadejdzie. Narazie winien każdy wedle swych zdolności i umiejętności pracować: rada, której jednak zebrani w młynie poplecznicy jego nie słuchali.

Gdy tedy Quint, ów ,,Messias designatus“ braci z młyna, zapytał Czecha, czego sobie odeń życzy, ten z miejsca, prosto z mostu, bez ogródek, głupawo, zapytał o tajemnicę Quinta, o tajemnicę królestwa bożego.

Emanuel spojrzał nań i uśmiechnął się.

Ów miły, ledwo widoczny uśmiech, igrający niekiedy dokoła warg Emanuela, zjednał mu już wiele :serc. Marta Schubert, siostra miłosierdzia Jadwiga Krause, Róża Heidebrand i Mar ja Krause śniły o tym uśmiechu. Niemy ten uśmiech, tyle wybaczający, tyle rozumiejący, podobny był do promienia wiosennego słońca, który jednocześnie topi lód i pobudza roślinę do zakwitnięcia. Ten uśmiech zwabiał gromady dzieci, które natychmiast otaczały Emanuela, gdzie tylko się pojawiał. Był to uśmiech czarowny, uwodzicielski, wobec którego też Józek Czech był bezbronny: zgiął kolana i ucałował rękę Quinta.

Zamiast odpowiadać na zapytanie Czecha, począł Quint wypytywać o sposób życia w młynie i o powód tej niespodzianej interpelacji, z którą Józek tu przybył i bez ogródek ujawnił.

Na to wyjaśnił Czech, że o tę tajemnicę wybuchł w młynie namiętny spór. Jedni mówili: dla tych, którzy wierzą w posłannictwo Quinta, tajemnica jest już ujawniona; bowiem polega ona na tern właśnie, że Quint jest nowym Mesjaszem! Inni utrzymywali: Quint jest pod pewnym względem obiecanym Mesjaszem, jednak jeśli się uwzględni niektóre jego słowa, wypowiedziane przy różnych sposobnościach, wówczas dojść musi się do przeświadczenia, że istnieje jeszcze jakaś ostateczna tajemnica, którą Quint zachowuje przy sobie. Oba te poglądy miały swych zwolenników. Natomiast byli i tacy, którzy oświadczyli — ośmielili się, mimo fanatycznych zapewnień braci Scharf, 'Oświadczyć — że wcale nie jest jeszcze dowiedzione, jakoby Quint był prawdziwym pomazańcem bożym. I to pytanie stanowi właśnie tajemnicę Quinta.

Twierdzenie to spowodowało namiętną walkę. Józek Czech opisywał ją poważnie, a chytrze zarazem. Nie ukrywał też, iż bracia Scharf przekrzyczeli swemi doniosłemi głosami hałasujących braci i oświadczyli, że gdyby człowiek, który złożył tak wyraźne zeznania jak Emanuel Quint, mimo to nie miał w sobie ducha Ojca i krwi Syna, byłby największym oszustem na świecie.

Biedny Emanuel był poszukiwaczem Boga. Wszelki inny trud, wszelki inny cel jego życia ustępował wobec tego poszukiwania Boga, tego znajdowania Boga, tego przytrzymywania Boga. Lecz nie rozumem poszukiwał Boga; szukał go miłością. A miłość ta niejako weszła w posiadanie Boga, opromieniowała, podobnie jak słońce, braci i siostry, dzieci i starców, ludzi głuchych i ślepych. I wtedy między Ouintem a bratem, Ouintem a siostrą, znikały wszelkie przegrody j akby opadające mgły, następowała jednota w Bogu. Tak też w danej chwili jednoczył się tajemnie z Marją, a nawet z lunatyczką Różą Heidebrand, jednakową iluminacją, jednako wem uświadomieniem. Podobnie też z braćmi Scharf i wogóle z wszystkimi tymi nieszczęsnymi, objuczonymi męką ludźmi, z którymi w chwili modłów stapiał się w jedno na płaszczyźnie miłości Boga.

I oto z pośród tej gromady podnosi się twarda dłoń

)z mu .. .

Od szeregu tygodni spędzał Quint bezsenne noce. Do ostatnich czasów pokój, cisza, monotonja regularnego życia, pewme wygody i uprzyjemnienia ukołysały go w pewmą harmonję. Zmniejszyły też jego pasję. Z tego też, a żadnego innego powodu w późniejszych czasach tak mile go wspominali ci, którzy się z nim stykali w’ tym okresie jego życia. Bowiem właściwie wcale wtedy się do ludzi nie zbliżał: ani nie poruszał własnych spraw, ani nie interesował się cudzemi. Dla natur, jak Mar ja Krause, właśnie ta jego osobista niedostępność była jakby wyrazem boskości.

Z tego półsnu został oto teraz nagle zbudzony : jakby kto t war demi uderzeniami dobijał się do drzwi domu. Mgły opadły i oto stał, z miłością swą i Bogiem w sercu, wobec żądań swych cierpiących braci i sióstr, wobec bezlitosnej zawiści świata, wTobec władczego nakazu własnego sumienia czy też demona.

Słowo ,,oszust" wstrząsło nim, choć nie poczuwał się wcale do winy oszustwa. Ba, nawet przez chwile podniosła się w nim fala oburzenia, która jednak rychło opadła w szerokie koryto wybaczenia. Ci ludzie mylą się, są ogłupieni... A jednak namiętnie poszukują Chrystusa, zaczem są z nim złączeni w Chrystusie.. .

ce-

Rozmowna między Ouintem a Czechem — którą zresztą podsłuchiwała Róża Heidebrand, ukryta za drzwiami komórki, służącej do przechowywania bulek kwiatówT, a przytykającej do izdebki Ouiiąta rozmowa ta mogła snadnie skończyć się spokojnemi słowy, któremi Ouint, nie odpowiadając wcale na postawione mu pytanie, odnoszące się do ,,tajemnicy,“ pozdrowić kazał braci w młynie i upomnieć, by cierpliwie czekali.

Jednak Józef Czech począł, po pewnem ociąganiu się, znów mówić. Zdawrał on jakiś wielce osobliwy raport, gdyż pod koniec tego przemówienia Emanuel Quint wzburzony podskoczył z krzesła i z całej siły uderzył dłonią o stół.

Nigdy Róża nie widziała swego ubóstwianego w gniewie, a cóż dopiero w takim gniewie, jak w tej chwali.

Emanuel począł mówić w wielkiem uniesieniu, sposobem, jakiego nigdy nie używał:

Powiedz braciom :

— Idź i powiedz braciom: to co tam robią, jest ohydnem nadużyciem, a nie służbą bożą! Powiedz im: Zbawiciel jest w Bogu, a Bóg w Nim; nie siedzi On po prawicy Boga, ani Bóg Ojciec po jego lewicy. Jeśli się kłócą o pierwszeństwo w królestwie bożem, to czynią to samo, co żołdacy, którzy w kości grali o szaty Chrystusa, zmarłego na krzyżu. Tak tedy objawiam wam moją tajemnicę, wy zdziczali niewolnicy pożądań własnych ! Wy, szaleńcy z piekła rodem ! J eśli uczyniliście syna człowieczego sędzią, który ma sądzić w dzień ostateczny, to sami staliście się złoczyńcami! Jeśli uczyniliście Go królem z berłem i mieczem, panem ziemi, to włożyliście Mu krwawą koronę na głowę i pozbawiliście Go tronu niebiańskiego! Wy głupcy i niewolnicy, czy służycie gwoli nagrody? Tedy wleczcie pług i źryjcie chleb! Jeśli chcecie zbierać skarby, zyskiwać złoto i bogate stroje, to idźcie, służcie Mamonowi, a nie Bogu! Czegóż żądacie od tego ziemskiego tysiąclecia, które w obliczu Boga jest jeno jednym, krótkim dniem? Żreć, pić, kurwić, przesiadywać przy uginających się stołach, przeklinać, potępiać, wydawać krwawe sądy, drżące chwalby wyśpiewywać straszliwemu Adonaj, którego lewa ręka was głaszcze, zaś prawica braci waszych, siostry, ojców i matki, mir jady i mir jady z grobów wy-wleka, ożywia i w piekielną otchłań ciska? Pożądacie bardziej tego tysiąca lat niż życia w Chrystusie po wieki? Biada, jeśli to królestwo boże nie jest dla was ni -czem innem, jak tylko ożywTczym napojem w w^aszem płomiennem łaknieniu zemsty! wr niebie będą ostatni pierwszymi, pierwsi ostatnimi!

Pierwszą myślą Quinta było, odsunąć się zupełnie od tego nahalnego, śmiesznego orszaku braci z młyna, którzy go zrobili przedmiotem tak przejaskrawionych zabobonów. Lecz po chwili ogarnęła go litość. Pierwszej swej myśli nakazał milczenie w imieniu Tego, który jest jeno litością, jeno miłością, jeno mądrością.

I on to, on, Zbawiciel, nakazał Emanuelowi, by tego samego wieczora ruszył w drogę do braci w młynie.

Wysłał Józefa Czecha przodem, by obwieścił w młynie o swem rychłem przybyciu.

Gdy wszyscy byli pogrążeni w głębokim śnie, opuścił Ouint dom ogrodnika, z nikim się nie pożegnawszy. Dusza jego była przepojona smętkiem. Choć zamyślał wrócić — a też po kilku dniach wrócił — czuł w sercu już dziś, że żegna się na zawsze. Przez krótką chwilę stał pod drzwiami izby, w której spała mała Róża, potem wyszedł na dwór, w poświatę księżyca. Jeszcze raz zatrzymał się w głębokiem zamyśleniu u drzwiczek, wiodących do parku. Czuł jednak, że nie może dłużej zostać w tym ogrodzie, w który go ze skalistego gruntu przeszczepiono, jakby drzewo.

Z początku szedł smutny, jednak już za parkiem, na gościńcu, uczuł ulgę w sercu; uświadomił sobie bowiem nietylko to, co zostawia, lecz również i to, co go czeka. Uczuwał głęboką wdzięczność. Uznawał dobroć dziedziczki, Krausów, Heidebrandów, wszystkich tych, którzy mu umożliwili dotarcie do układnego trybu życia: a jednak szedł teraz silniejszym, swobodniejszym krokiem, niż w ciągu ostatnich miesięcy.

Działał znowu z własnej odpowiedzialności. Dotykał się, wspólnej wszystkim, matki-ziemi, miał nad sobą, wspólny wszystkim, firmament. Nie korzystał z cudzego schroniska, nie korzystał z jałmużny. Opadły wszystkie te łagodne węzły i względy, które w ciągu jesieni i zimy tajemnie, a coraz gęściej i mocniej omotały go. Miał wrażenie, jakoby gość, przyjaciel, król i Bóg jego wnętrza znowu znalazł się w godnem siebie, przestronnem mieszkaniu.

Sam kroczył jak Bóg.

W istocie Emanuela tkwiła pokora. Istnieje jednak pewma duma powołania, która go teraz poczynała odnowa przejmować, duma, dająca się pogodzić z pokorą. Uczuwał, że dobroć przyjaciół, jakich ostatnio sobie pozyskał, wciągnęła go z ogniście, szeroko płynących kolein bytowania w ciche, chłodne, stojące, płytkie wody, w których niema ani wirów ani głębin, a więc również niema niebezpieczeństwa utonięcia. Wszyscy ci poczciwi, zacni ludzie kierowali się wobec niego nakazanym przez Chrystusa obowiązkiem miłosierdzia, nie zdając sobie nawet sprawy, iż czynili to jedynie w tym celu, by się wyparł Chrystusa.

I oto uczuł, iż niemal więcej miłuje tych swoich wrogów, którzy go wypędzić chcieli ze swego dotychczasowego schroniska, niż tych swoich przyjaciół, którzy mu to schronisko stworzyli i w niem zatrzymać go usiłowali.

Szedł, by sądzić braci w młynie. Jednak błąd, który Quint zamierzał z nich wytrzebić, podnosił jego samego. Ludzie ci byli doń przywiązani. Wierzyli weń, łudzili się nadzieją, płonęli dziką, ślepą namiętnością. Natomiast ci, którzy pozostawali za nim, tolerowali go tylko. A jest to przecież wielka różnica, czy jest się z dobrego serca tolerowanym, czy też, choćby z głupoty i prostactwa, miłowanym, ubóstwianym.

Oczywista głupiec nie miał jeszcze jasnego pojęcia o tern, co się tymczasem działo w młynie.

Panowało tu zdziczenie.

Zimę spędzili bracia w młynie, to przychodząc, to odchodząc, żywiąc nadzieję i cierpliwie czekając, modląc się i śpiewając, łamiąc się chlebem i ,,spijając świętą krew,“ jak się wyrażali. Młynarz Straube, osobnik, którego zamknięta w sobie istota nie łatwą była do przejrzenia i odgadnięcia, ciągnął z tego wcale znaczne zyski; choć może w porywie awanturniczości — a miał ten rys w swym charakterze — byłby i bez materjal-nych korzyści znosił braci w swym samotnym młynie.

Dybicz, zbiegły z szeregów armji zbawienia ,,oficer,“ wprowadził zwolna niektóre orgjastyczne właściwości swej ,,armji“ w obrządki braci, którzy na wniosek Antoniego Scharfa nazwali się ,,Związkiem Tajemniej^.“.

Zwyrodnienie, szerzące się w tym związku, krzewił po części Dybicz, wprowadzając prócz tamburynu, „harfy Dawida“ i innych akcesorjów armji zbawdenia, w większym jeszcze stopniu konspiratorskie metody między braci. Ludzie pokrzywxizeni odosabniają się chętnie od masy w ten sposób, iż tworzą sobie swoją „tajemnicę“ ; uważają się wtedy za „wiedzących,“ innych zaś za „niewiedzących.“ Taki człowiek, otoczony mniejszą lub większą garścią „wtajemniczonych,“ u-waża się za osobnika powołanego, wybrańca, on, któryby był pozatem kroplą w morzu, mizerną jednostką, przymuszoną do życia w ukryciu. Już dzieci, które

łączy pewna tajemnica, mają uczucie wyższości, ważności.

Dybicz wprowadził też zwyczaj głośnych spowiedzi i publicznych zeznań na temat łaski Jezusa Chrystusa, która stała się udziałem każdego z osobna. Lecz te dość płaskie i nieco mechaniczne przejawy, które zresztą od wielu stuleci objawiają się w pewnych sektach, w cień usunęły inne wybuchy szału.

Poczęto się ogólnie zajmować prorokowaniem.

Na tern polu był zwłaszcza krawiec Schwabe wielkim matadorem. On to był, który pewnego dnia po raz pierwszy począł prorokować, wprowadzając w zebranie ton apokaliptyczny, szaleńczy, fantastyczny. On pierwszy nazwał siebie samego, braci Scharf i tkacza Schuberta ,,świętymi.“ Im bardziej w mówcach i słuchaczach ukrzepiało się to poczucie świętości, tern bardziej ich pobożne praktyki zatracały spokojny charakter, a stawały się niesamowite.

Kto znał tych ludzi dawniej, gdy jeszcze w milczeniu, ucisku, pod brzemieniem nędzy i ciężkiej pracy, zajmowali się zaspokajaniem głodu i prymitywnych -swych potrzeb życiowych, mógłby teraz, widząc tych-samych ludzi, czynić głębokie studja nad zmiennością natury ludzkiej. Krawiec Schwabe, dawniej wcielenie nieśmiałości, teraz w gronie tern zajmował rangę kierowniczą i przejawiał władcze instynkta. Pewne stany ekstazy, w które pierwszy popadł, uczyniły go niejako przywódcą. Zaczem nabożeństwa, urządzane na tłoce, zawsze rozpoczynał od słów:

— Cicho! Cicho! Ludu Pana! Tam, gdzie Jego słowo się głosi, tamCn jest obecny! Cicho! Bóg jest obecny!

I w podobnym tonie przemawiał dalej. Oczywista w dźwięku głosu tego herolda Boga nie było ani śladu wstydliwej skromności byłego przemytnika.

Gdy bracia nie modlili się, odbywali zebrania lub spali, wówczas rozprawiali o biblijnych słowach bożych. To też nic dziwnego, że w nieuczonych, płytkich ich głowinach teksty Ewangelji, Historji Apostołów i Listów — nie mówiąc już o objawieniu Świętego Jana i o Starym Testamencie — mieszały się w sposób przerażający. Słowa, które z płomiennych dusz apostołów wytrysnęły, w okopconych mózgach tych niedorozwiniętych ludzi czyniły liczne spustoszenia.

I oto pewnej nocy, gdy przez wiele godzin wprawiano w ruch: niebo i piekło, omawiano wieczną szczęśliwość, grzech, karę, łaskę Boga, Ojca, Syna i Ducha Świętego, nowy Syon i sąd ostateczny — wybuchł nagle paroksyzm szału.

Zjawy, widziadła, manifestacje zmarłych, ujawnianie duchów — to już oddawna wśród braci pleniło się. Teraz jednak wybuchły choroby fizyczne tego rodzaju, jakie w pewnych okresach średniowiecza były nagminne.

Poczęło się to następującem zdarzeniem.

Silna dziewczyna wiejska, licząca lat ośmnaście, Teresa Kaczmarek, poczęła nagle dziwnie potrząsać głową, z początku powoli, potem z taką niepowstrzymaną szybkością, iż zauważywszy te niesamowite ruchy wielu braci i sióstr przenvalo nabożeństwo, by zapobiec temu osobliwemu zachowaniu się dziewczyny. Lecz ruchy te nie dały się powstrzymać. Nie pomogły słowa, prośby, krzyki, nie

pomogło przytrzymywanie silnemi dłońmi. Głowa Teresy Kaczmarek poruszała się. Niewinna, dziecinna niemał, piękna główka dziewczęcia przeginała się kurczowo tam i z powrotem, podbródek obracał się od ramienia do ramienia, i to tak szybko, iż przed obecnymi zamigotała jakaś masa, w której rozeznać nie można było poszczególnych części twarzy. Biedna głowa stała się niejako odrębną istotą; jakby schwytany ptak, usiłujący się wyrwać z pętlicy; głowa ta na wszelki sposób chciała się oderwać od ciała.

Natychmiast powstała cisza ogólna. W tej ciszy głowa biednego dziecka, bezwolnie miotana na wsze strony, budziła jeszcze większą grozę. Z początku biczowały warkocze dziewczyny piersi i ramiona, potem, gdy ruchy stały się błyskawicznie szybkie, rozpuszczone włosy migotały dokoła twarzy. Otwarte usta, wybałuszone oczy miały wyraz wzruszającego zadziwie-

Zdało

ma.

się : niema ratunku, każdej chwili zerwie się łączność między szyją dziewczęcia a jej plecami.

W tym momencie rozległ się na innem miejscu tłoki, oświetlonej trzema czy czterema latarniami, krzyk. Wszyscy zwrócili się w tę stronę. I oto blada, pofałdowana twarz jakiejś staruszki poczęła w podobny sposób szaleć.

Ledwo to dostrzeżono, gdy doleciał huk ciężko o ziemię padającego ciała: żona robotnika z pobliskiej cegielni zaczęła mamrotać, podskoczyła i runęła jak ryba, ciśnięta z sieci na ziemię.

Gdy te trzy ofiary długich postów, czuwań, modłów, śpiewów, samooskarżań, skruszeń wszelakich, niebiańskich i piekielnych, urojeń uszczęśliwiających i przerażających, popadły w szał, podniósł się ogólny

krzyk przerażenia, po przez który przedzierał się piskliwy, ostry głos:

— Koniec świata! Dzień ostateczny!

, I oto wszystkich zebranych ogarnął szał. Noc była czarna. Drzewa szumiały .... Jedni wili się po ziemi, inni pędzili do pustej stodoły, inni znowu gonili przed się, wciąż przed się. Jedni nasłuchiwali, azali do uszu ich nie dotrą pierwsze dźwięki trąb, głoszących początek sądu nad sądami. Inni wyciągali ręce ku niebu i krzyczeli, że widzą na tronach, w otoczeniu aniołów, nad chmurami, Boga Ojca i Syna i Ducha Świętego. Inni znów wdrapywali się na drzewa. Dzieci płakały. Marcin i Antoni Scharf weszli po kolana w potok młyński.

Znamy wszyscy moc nocy. Wiemy, że może ona obudzić wszystkie demony we wnętrzu człowieka; natomiast jaśń słoneczna przesłania przepaściste głębie i oświeca, porządkuje nasze duchowe widzenia.

To, co się w tych kilku minutach ogólnego szalu działo, nie byłoby za dnia możliwe.

Przypomnijmy sobie, że łącznikiem takich zrzeszeń, takich sekt, jest miłość. Święty Paweł powiada, że między ludźmi wtedy zanikają wszelkie przegrody.

Słowem: lęk, przerażenie, radość, szał, doprowadziły do tego, że jedni, wołając pomocy, inni, nie wiedząc, co czynią — rzucali się w objęcia, całowali się, obejmowali, W małym ogródku warzywnym widać było w sinem świetle, padającem z okna, brata i siostrę, tańczących ze sobą. Kobiety — a może była to wciąż jedna i ta sama kobieta? — latały z rozpuszczonemi włosami, jakby szukając upiorów, dokoła młyna; inne zerwawszy koszule z pleców, spódnice z bioder, pędziły, gnane jakąś żądzą ofiarowania się, nagie, w pole...

Józek Czech skradał się w milczeniu, z błyszczą-cemi oczyma.

Orgje religijne tego rodzaju powtarzały się. Wieści o nich dotarły wreszcie do brata Hilarego Schwarza. Bezeceństwa te spędzały sen z jego powiek. Wreszcie powziął postanowienie. Mimo niebezpieczeństwo, grożące mu, iż uczciwe jego imię zostanie wmieszane w całą tę grzeszną aferę, postanowił osobiście zjawić się na miejscu i możliwie zapobiec panoszącemu się zgorszeniu.

Stanął więc pewnego wieczora, skoro krawiec Schwabe skończył już swe przetkane mnóstwem niedorzeczności przemówienie, na podwyższeniu, niejako na kazalnicy, w stodole młynarza.

Słowa jego bez wątpienia byłyby wywarły zbawczy skutek; zwłaszcza bracia Scharf, zaniepokojeni nieobecnością Quinta i bezeceństwami niektórych sekcia-rzy, byli pod silnym, niemal wyzwalającym wpływem jego upomnień, ostrzeżeń, silnych apostrof, gróźb niemal. Niestety, brat Hilary dał się unieść temperamentowi i naruszył najistotniejszy nerw ogłupienia sekcia-rzy. Tern samem, wbrew swym zamiarom i ku swemu najwyższemu przerażeniu, podniecił ich tylko w ich urojeniach i umocnił w nich.

—■ Znałem — powiedział — waszego Emanuela Quinta, zanim ktokolwiek z was wiedział o jego bycie.

I począł słuchaczom odmalowywać, w jaki sposób niestety ten Emanuel, nietylko wedle zeznań poważnych ludzi, lecz również ojczyma i własnej matki,

już od wczesnej młodości, by się łagodnie wyrazić, zszedł na bezdroża.

— Nie chcę — mówił — zarzucać wam, że daliście się opanować złudzeniu, jakoby ten człowiek był szczególną łaską nawiedzonym sługą bożym: mnie samego złudziła ongi, podobnie jak was, prosta, łagodna postać tego fałszywego proroka. Jestem też gotów wyspowiadać się przed wami z grzechu, popełnionego na sobie i na Emanuelu Quincie, grzechu, o którego wybaczenie wciąż błagam Boga w gorących modłach.

I opowiedział im o swej wędrówce o świcie wespół z Emanuelem i o zdarzeniu nad potokiem, mającem niemal charakter chrztu. Utrzymywał, że właściwie Emanuel skłonił go do tego niewytłumaczalnego czynu. Przyznał otwarcie, iż chrzest ten, dokonany nienależycie, a tern bardziej nienależycie przyjęty, stał się dla Emanuela fatalnością, zgubą. Zatem przyznawał, że część winy spada na niego. Bowiem chrzest ten utwierdził Quinta w jego omamieniach, był punktem wyjścia wszelkich bezeceństw, które odtąd począł popełniać.

Gdy te słowa przebrzmiały, rozległy się w szopie szmery wrogie i zabrzmiał głos pewnego handlarza — zbierał on szmaty i gałgany i uprawiał niemi handel — który do sekty przystał dopiero w Giersdorfie i był obecny podczas nocnego napadu. Był to człek przeszło pięćdziesięcioletni, blady i pochylony. W oczach jego tkwił gorączkowy odblask wewnętrznych cierpień : pełnej lęku niecierpliwości, jakiejś rozpaczliwej pożądliwości. Jest to rzeczą zdumiewającą, z jaką pasją właśnie hipochondrycy kurczowo trzymają się życia i lękają jego końca. Cbawa śmierci każe ludziom takim

imać się fantasmagorji o wiecznem życiu. Tchórzostwo wpędza wciąż naiwne natury w sieci szalbierzy.

Ten gałganiarz oto rozpaczliwie, kurczowo imał się iluzji i mitów, utworzonych dokoła Quinta, jak tonący, chwytający lada słomkę.

I oto począł krzyczeć, że Quint jest albo tym, czem się sam nazwał, albo największym łotrem, największym oszustem, który kiedykolwiek żył na świecie. Natychmiast jednak odwrócił oręż, zwrócił go przeciw misjonarzowi i uderzył w brata Hilarego tak ostremi słowy, że wszystkich obecnych przejęła zgroza.

Nazwał więc brata Hilarego po kolei: kłamcą, zdrajcą, apostołem szatana, wreszcie Judaszem! Słowo to padło jakby iskra w beczkę prochu i wywołało taki skutek, iż brat Hilary uznał za wskazane rozpocząć natychmiastowy odwrót i pospiesznie uciec z placu.

Odwiedziny te, ucieczka brata Hilarego, okrzyk ,, Judasz!“, słowo ,,oszust'', wypowiedziane przez szalejącego gałganiarza w odniesieniu do Quinta, jako jedna z możliwości —wszystko to, chociaż opary szału z każdym dniem w młynie coraz bardziej gęstniały, spowodowało jednak ożywioną dyskusję wśród przywódców sekty, dyskusję nad posłannictwem i tajemnicą Quinta. Następstwem tej dyskusji było właśnie wysłanie doń Józefa Czecha i pytanie, które ten wysłaniec postawił głupcowi.

Odkąd Józef Czech przybył z wieścią, że Emanuel Quint osobiście zjawi się wśród braci, w ,,Związku Tajemnicy/' poruszenie wśród tych biedaków przybierać poczynało znów wielce osobliwe formy. Płakano. Radowano się. Witano się słowami: Niech będzie pochwalony ten, który oto zawita w imieniu Pana. Opowia-

dano sobie o jego „cudach.“ Jeszcze raz utrwalano sobie w pamięci wszystkie wydarzenia, począwszy od kazania na rynku miasta powiatowego, w fantastyczny sposób gloryfikowano każdy szczegół. Przy tej sposobności ujawniły się najdziwaczniejsze, wprost szaleńcze wyobrażenia. Bracia Scharf oświadczyli, że fizycznie odczuwają jego bliskość. Kobiety i dziewczęta, opuściwszy tłum, złożony z około pięćdziesięciu osób, a śpiewający wciąż Kyrie Eleison i Halleluja, wróciły z krzykiem, zadyszane i przysięgały, że widziały go: jedna na łące, druga na polu obok gaju, trzecia przy potoku.

Józef Czech zdawał starszyźnie, złożonej z braci Scharf, krawca Schwabego, tkacza Schuberta, cholerycznego gałganiarza, młynarza i kilku jeszcze innych, sprawę ze swej bytności u Quinta i z wypowiedzianych przezeń ostrych wyrażeń. Dowiedzieli się więc, łowiąc żarliwie słowa relacji, że mistrz ich jest oburzony, że widocznie czemś zgrzeszyli; lecz to tembardziej ich utwierdzało w ich opętańczej wierze.

XVII.

• i-i

• i—i

dz ew ątej wieczorem przybiegła wreszcie Marta Schubert i krzyknęła: Idzie! Powtórzyła braciom Scharf, powtórzyła ojcu, powtórzyła kilkakroć tym i owym, że Emanuel kroczy ścieżyną polną, wiodącą przez mostek do młyna.

Po kilku chwilach ogólnego poruszenia i uniesienia zaległa wszędy cisza oczekiwania; ciemna postać pojawiła się na drodze, wiodącej do bramy i stanęła nagle w poświacie księżyca.

Był to moment złowieszczy, a zarazem wstrząsający. Zarówno dla Quinta jaki wszystkich wyczekujących go.

Powoli, badawczo idąc, ujrzał Quint milczący tłum na podwórzu. Tłum ludzi, owładniętych szałem. Tłum ludzi klęczących, mających ręce złożone do modlitwy. Niektórzy dotykali czołami ziemi, inni twarz zwracali w górę ku niebu; jedni płakali, inni poruszali wargami: modlili się.

Nawet młynarz Straube — a w rzeczach wiary ten człowiek zasługiwał na niewielkie zaufanie — oświadczył, że na widok nadciągającego Quinta bezskutecznie starał się zwalczyć w sobie jakąś pokusą, która jego kolana ściągała ku ziemi.

Przywitanie to było dla Quinta i wielu jego zwolenników złowieszcze, bowiem odnowa związało ich

wszystkich silnemi węzły i spotkaniu przydało nowe, mistyczne znaczenie.

Emanuel stał na podwórzu i wpatrywał się długo w gromadę klęczących. Nawet gdy opanował pierwsze zdziwienie, pierwsze wzruszenie, nie wydali mu się ci ludzie ani straszni w swem szaleństwie, ani śmieszni. Należało to do właściwości Quinta, że w każdej sytuacji życiowej umiał się z podzrwu godną szybkością opanowywać; była to dyscyplina wewnętrzna, działająca z brutalną dokładnością,widocznie wrodzona. Ten dziwny człowiek, nie posiadający właściwie żadnego wykształcenia, umiał opanowywać — wyjąwszy miłość do Boga — każdą namiętność; na twarzy jego, w zachowaniu się jego, nie ujawniało się nic z tego, co duszę jego poruszało.

Naprawdę bowiem był głęboko, boleśnie wzruszony. Spokojnym głosem zapytał, czy i gdzie klęczą bracia Scharf. Z nimi oboma udał się— uniósł się, mówili potem klęczący — nie rzekłszy ani słowa, do domu.

Wraz z przybyciem Quinta do młyna nastała cisza i spokój. Orgjastyczne rozwydrzenie ustąpiło pokorze, onieśmieleniu, wy czekiwaniu. Głośne śpiewy i modły zamieniły się w ciche szepty; tamburyn i ,,harfa Sy-onu“ Dybicza zamilkły.

Jakby z pałacu, w którym król ucztuje, znosiła Marja Schubert i inniod czasu do czasu relacjew tłum, wyczekując pod drzwiami. Nawet młynarz Straube, który zwykle odnosił się do wszystkiego, co się poprzednio w młynie działo, z nieprzeniknioną, niekiedy ironiczną rezerwą, był poważny, niemal uro-

czysty. Po raz pierwszy nie robił wrażenia łaskawego i dufnego w siebie gospodarza, lecz skromnego gościa.

Emanuel udał się do małej izdebki, a wyczekujący w sieni i pod młynem tłum dowiedział się wkrótce, że postanowił rozmówić się przedewszystkiem ze starszyzną sekty, i to z każdym z osobna. To też wkrótce młyn, do niedawna teren ożywionych rozpraw, burzliwych scen, miał wygląd, jakby w nim życie zamarło.

Najpierw został wezwany Marcin Scharf. Gdy wyszedł po upływie pół godziny, po kolei poszli: Antoni Scharf, tkacz Schubert, Dybicz, gałganiarz, tkacz Zumpt, młynarz Straube, krawiec Schwabe.

Na czołach ich perliły się krople zimnego potu. Spracowane ich palce były skostniałe jak sople lodu.

Miłość, posłuszeństwo, skupienie, wiara, bezwzględne oddanie — wszystko to wzmagało się w niebywały sposób podczas tych nocnych rozmów w cztery oczy, chociaż Emanuel jak najostrzej wobec każdego z osobna potępiał to, co dotychczas w młynie wyczyniano.

Powiedział Dybiczowi, że królestwo boże nie ma nic wspólnego z zewnętrznemi akcesorjami. Potępił — ku wielkiemu zdumieniu wszystkich, zyskując sobie jednak tern jeszcze większą powagę! — nietylko tam-buryn armji zbawienia, gitarę Dybicza, lecz również i pieśni kościelne.

— Gdy Jezus — rzekł — przed niemal dwu tysiącami lat po raz pierwszy kroczył po ziemi, nie śpiewał. Głosił słowo boże, cicho mówiąc świętemi swemi usty.

Radził braciom słowami bardzo stanowczemi, by zaprzestali kazań, głośnych spowiedzi, prorokowań, publicznych modłów.

— Jeśli jednak chcecie i musicie się modlić, to czyńcie to w ukryciu, każdy w swej izbie! Mówię wam jednak, że źle byłoby z wami i waszym Ojcem w niebie, gdyby sam nie wiedział, czego wam niedostawa, i to zanim go o coś poprosicie.

Młynarz, stojąc przed Emanuelem, nie pojmował wcale pytań, które mu stawiano. Zapytany o paroksyzm, który zaszedł z kobietami, dawał sprzeczne odpowiedzi; wogóle słowa jego były mętne i bez należytego związku.

Następnie stanęła przed obliczem Quinta Teresa Kaczmarek. Drżała na calem ciele, rzęsiste łzy spływały jej z oczu. Ucałowała jego ręce i nogi. Począł ją uspokajać. Po chwili zaczęła się spowiadać. Wyzwalała się z swego żaru, z swej lubieżności. Wtajemniczała go we wszystkie swoje przewinienia i nie ukrywała nawet ostatniego grzechu przeciw czystości, dokonanego z młynarzem . . .

Emanuel był głęboko poruszony wszystkemi temi dowodami miłości i psiego wprost przywiązania, okazywanego przez ludzi, których sama jego obecność uszczęśliwiała. I choć był zdecydowany — boć przecie tylko w tym celu przybył — oczyścić to gniazdo, przepędzić całe bractwo, to jednak przenikało go gorące pragnienie : stać się dobrym pasterzem dla tych zbłąkanych, bezradnych owiec.

Ludzie ci bowiem, póki życia, łaknęli tylko chleba, dóbr, dobrobytu: czyż zatem nie było to osobliwe, że mimo swą nędzę, swe troski, odczuwali tęsknotę za karmią duchową? Czyż ich wtargnięcie, włamanie się

w spiżarnie Pisma Świętego, dobór karmi — mógł być inny, niźli fałszywy, niezdarny?

Gdy Emanuel skończył rozmowę z każdym z przywódców z osobna, kazał ich wezwać do siebie ponownie. Tym razem przemówił do całej zebranej starszyzny.

Przystanął obok okrągłego stołu, na którym paliła się świeca i przez niemal pół godziny napełniał izbę dźwiękami swego miękkiego, młodzieńczego głosu.

Mówił im, że i dziś, podobnie jak za czasów Jezusa z Nazaretu, na ziemi wybujały osty i pokrzywy. Wciąż jeszcze na świecie plenią się chwasty zabobonu. To też tajemnica królestwa bożego wciąż jeszcze jest tą samą głęboką tajemnicą, jak za czasów Chrystusa, bowiem ukryta jest w gęstwie leśnej zabobonów.

— Od czasu do czasu — mówił dalej — idzie temi lasami Jezus, opuszczony przez wszystkich, jeno nie przez Boga. Tak tedy widzicie mnie samotnego i opuszczonego, mnie, którego Ojciec wezwał między tych, którzy być mają stworzeni na podobieństwo Syna, by był pierworodnym między licznymi braćmi, jak powiada Paweł. O tajemnicy, którą poznać stałem się godzien, wy nic nie wiecie! Ja jej wam objawić nie mogę! Lecz Ojciec, który jest we mnie, może ją objawić. A gdy ją wam Ojciec objawi, przyjdźcie i nazwijcie się moimi braćmi.

I przykazał im, by od świtu dnia następnego przestali o nim myśleć, nie szli za nim. Wtedy wszyscy zawołali z płaczem:

— Panie! Nie opuszczaj nas, nie odprawiaj!

On zaś rzekł:

— Widzieliście, że również i brat Hilary, który mnie ochrzcił, odpadł. Niesłusznie go nazwaliście Judaszem. Wprawdzie jest napisane, że ten, kto do swego

brata mówi: „głupcze!“ skazan być winien na ogień piekielny, ale ja mówię wam: ten Hilary nie jest moim bratem, bowiem Ojciec nie uznał go godnym, by poznał tajemnicę królestwa bożego.

Krawiec Schwabe krzyknął:

— Panie! Powiedz nam tajemnicę!

Określenie ,,pan“ powstało wśród braci widocznie pod wpływem dostatniego stroju, który Quint obecnie nosił.

— Królestwo niebieskie jest podobne do ziarna gorczycznego, do perły, do skarbu na roli; jest ono we mnie; jest ono w sercach dzieci. Lecz twój Syon, który z chmur spada z domami ze złota, z nizinami, pełnemi jaspisu, szafiru, szmaragdu — nie jest królestwem niebieskiem! Dlaczegóż pragniecie, by Ojciec, Syn, Duch, zstąpili w burzy i wśród dźwięków puzonów z chmur, gdy Ojciec, Syn, Duch niepoznany bawi wśród was?

I oto dokonał biedny głupiec, Emanuel Quint, tego bluźnierstwa, które później, gdy stał przed sądem, oskarżony o ciężkie przestępstwo, tak bardzo serca sędziów jego uczyniło twardemi.

Oto zrzucił ze stołu biblję, którą wedle zwyczaju jeden z braci Scharf położył obok świecy.

Biedni wyrobnicy siedzieli nieporuszeni, przerażeni, przekonani w pierwszej chwili, że oto z nieba lunie deszcz ognisty.

— Zakazuję wam czytać tę księgę! słyszycie? zakazuję! — krzyczał zupełnie nie w duchu Lutra. — Co właściwie chcecie wybłagać u Boga? Wijecie się, chrypniecie, by Ojciec w niebiesiech podzielił się z wami swem berłem? Czy sądzicie, że berło to w waszych rękach będzie lepiej przechowywane, niż w Jego? Cóż

się ciśniecie przed tron boski? Szarpiecie połę boskiej sukni? Wrzeszczycie? Pocóż bijecie waszemi pięściami, waszemi grubemi podeszwami w drzwi nieba? Zaprawdę, powiadam wam, tam, za temi drzwiami, niema dla was ani chleba, ani słoniny, ani nawet najmniejszej beczułki wódki! Kłamstwo pleni się wciąż jeszcze we wszystkich ogrodach, na wszystkich polach! Kłamstwo posiada wciąż jeszcze na naszej ziemi kolumny, bramy, wieże, świątnice — najwyższe kolumny, największe bramy, najsmuklejsze wieże, najwspanialsze świątnice ze złota, jaspisu i drogich kamieni !

Bracia oczywista nie wiele pojęli z tych wszystkich, gwałtownie wypowiadanych słów, dowodzących, że w odosobnieniu, w jakiem przez szereg miesięcy żył, siła jego uporu i jego szaleństwa zwielokrotniała.

Jednak mimo swe upomnienia, swe groźby, nie zdołał wyplenić owej ,,idee fixe“ swych popleczników, iż on to jest zbawcą z wszelakiej opresji, nowym Mesjaszem. Przeciwnie, ich przekonanie pogłębiło się, utrwaliło. Słuchacze jego wyczuwali, że poczucie jedności ze Zbawicielem umocniło się w tym człowieku: wszak wyraźnie oświadczał, że jest w posiadaniu tajemnicy. . .

I rzeczywiście Emanuel Quint nie dowidzał więcej Zbawiciela w biblji, lecz — horribile dictu — tylko w sobie. Od owego snu w więzieniu, gdy Chrystus z nim się w jedno stopił, to urojenie coraz bardziej zagnieżdżało się w jego duszy. Temsamem w zachowaniu się głupca poczęły się przejawiać cechy, niepodobne zupełnie do dawnej jego skromności i pokory. Wrogowie jego późniejsi nazywali te cechy : śmiesznemi urojeniemi własnej nieomylności, on sam: wolnością dzieci bożych.

Podczas wieczerzy, którą wybrańcy z pośród sek-ciarzy i młynarz Straube spożyli wspólnie z Emanuelem w izbie kuchennej, okazało się dopiero, jak niewielki skutek Quint osiągnął swem przemówieniem, jak mało zamierzenia jego, z któremi przybył przecież do młyna, zostały dotychczas zrealizowane. To Marcin, to Antoni Scharf, to gałganiarz, to garbaty krawiec Schwabe poczęli go ostrożnie, trwożliwie wypytywać.

— Panie — rzekł naprzykład Schwabe — wszak sam czyniłeś cuda. Wszak okazałeś cudotwórczą moc wobec starego Scharfa, Marty Schubert, sparaliżowanej wieśniaczki, umierającej staruchy i wielu innych.

— Robiłem to bez zamiaru i bez świadomości — odrzekł Quint. — Jeśli wogóle coś zrobiłem, nie ja jeno Ojciec to uskutecznił.

— Wszak i Jezus czynił cuda.

— Jak i ja — odparł Quint.    *

Wprawdzie dodał do tych słów wyjaśnienie, jednak mimo to gruboskórni jego współbiesiadnicy byli przekonani: Jezus i on, on i Jezus czynili podobne cuda.

Zaś wyjaśnienie to brzmiało:

— Silicie się, by zrozumieć cuda boskie, a dotychczas nie zrozumieliście tych niesłychanych cudowności, które was otaczają! O wy głupcy! Wy błazny! Nie widzicie lasu, patrząc na drzewa! Czy moglibyście od Boga żądać czego, co w tysiącznej części byłoby takie cudowne, jak jedna lilja lub bławatek na polu, gardło lub piórko jednego skowronka, nie mówiąc o wielkiej, skalistej, kwitnącej ziemi lub pokrytym gwiazdami niezmierzonym nieboskłonie?

Na dworze, za oknami kuchennemi, stała żona

i dzieci pomocnika młynarza. Wszyscy mieli oczy wlepione w stół, za którym wieczerzał Emanuel Quint ze swymi zwolennikami. Na schludnie kraciastym obrusie, pokrytym stole dymiły się dwie misy. Antoni Scharf, promieniejąc szczęściem, nalewał z beczułki do szklanek czerwone wino, które Józek Czech skądeś wydostał. Od czasu do czasu Quint zbliżał szklankę do ust. Gdy do kogo przemówił, natychmiast zaszczycony przemową pełen szacunku podskakiwał z ławy i odpowiadał stojąco.

Czasem wśród zebranych rozlegały się serdeczne śmiechy. Również i usta nowego Mesjasza niekiedy składały się do uśmiechu, gdy skądeś padło żartobliwe słowo.

Nagle ujrzały dzieci pomocnika młynarza — czternastoletnia dziewczynka, dwunastoletni chłopak i dziewięcioletnie dziecko — jakąś obcą osobę w swem gronie. Nie słyszały wcale, gdy ta ciemnowłosa, dziwna panna przyszła. Patrzały też na nią głupawo, wielce zdziwione. Obca ta osoba wpatrywała się w okno, miała wzrok utkwiony stałe w jedno miejsce we wnętrzu kuchni.

Była to piękna panna, miała giętką, smukłą postać. Miała na sobie ciemny płaszczyk i pelerynkę z czerwoną podszewką. Jej owalną twarzyczkę owiewał subtelny czar nietkniętej dziewiczości. W ręku trzymała jedwabną kapotę z ciemnemi wstążkami. Nawet do cienkich kostek nie sięgały brzegi jej sukienki, przytrzymywanej nad smukłemi biodrami szerokim, czarno lakierowanym paskiem. Gdy się zwracała w jedną czy drugą stronę, padało światło z izby na dwa gęste, ciemne warkocze, sięgające, gdy ramiona zwisały, do końca palców.

Zadziwiający był widok tego dziewczęcia, pochodzącego widocznie z lepszych sfer, w tem miejscu i tem otoczeniu.

A jednak spoglądała nie inaczej, niż dzieci czeladnika młynarskiego, wpatrywała się stęsknionym, pragnącym, niemal łakomym wzrokiem, śledziła przebieg tej osobliwej wieczerzy taksamo, jak nieokrzesane jej otoczenie.

Po pewnym czasie Józek Czech przypadkowo wewnątrz izby podszedł do okna i ohydna jego twarz stała się widoczną tuż w pobliżu małej gromadki, podpatrującej, co się wewnątrz dzieje. Natychmiast obca panna z przerażeniem cofnęła się w głąb podwórza.

Czy też Józek poznał obcą pannę, niewiadomo; jednak po kilku chwilach opuścił zebranie i pojawił się na dworze, między dziećmi, bacznie się im przyglądając. Jednak obcej panny oczy jego badawcze nie wypatrzyły, bowiem wciąż jeszcze była w ukryciu.

Toteż dał pokój poszukiwaniom i wrócił do izby.

Tu tymczasem stawiano Emanuelowi w dalszym ciągu pytania, które dla zgłodniałych, łaknących karmi duchowej jednostek wciąż jeszcze są sprawami pieką-cemi, pierwszorzędnemi.

Więc zapytał go ktoś: czy by też nie zechciał mu w cztery oczy powierzyć tajemnicy królestwa bożego? Schwabe dał wyraz zaniepokojeniu, że prawdopodobnie wciąż jeszcze starzy apostołowie są przeznaczeni do roli sędziów w dzień ostateczny. Inni życzyli sobie odpowiedzi na pytanie : kiedy mniej więcej należy liczyć się z początkiem tysiącletniego państwa. A znowu inni: kiedy wreszcie pojawią się: Ojciec, Syn i Duch, i to już nie w poniżeniu, lecz w pełni świetności.

Emanuel uśmiechał się tylko i nie chciał więcej wdawać się w żadne rozmowy. Poczciwi ludzie a kiepscy chrześcijanie, jak ich określał w głębi duszy, obudzali w nim litość. Czasem, smutkiem przejęty, potrząsał głową. Niekiedy dokoła jego ust zaigrał uśmiech, wywołany śmiesznemi strachami tych prostaczych dusz;

wtedy ten ślepy przewodnik ślepców z serdeczną ironją

- *.

głaskał kudłatą głowę Schwarza lub lekko uderzał garbatego krawca w policzek.

Około godziny dwunastej oświadczył, że udaje się na spoczynek. Przedtem odebrał od wszystkich zebranych uroczyste przyrzeczenie, że o świcie się rozejdą; każdy pójdzie sobie w swoją stronę.

serce.

Emanuel obudził się niespełna po godzinie snu, gdy wskazówka na zegarze pokazywała pierwszą. Przetarł dłonią oczy, a przecież widział ciemną postać obok małego okienka swej izdebki, podle której szumiał potok. Zapytał: kto tam? lecz smukła postać u okna nie poruszyła się i nie odpowiedziała. W głupcu załopotało Wyskoczył z łóżka, szybko ubrał się, zapalił świecę i poznał — Różę Heidebrand.

To odkrycie podziałało nań piorunująco. Zdrętwiał. Zeznał potem, że wyczuł natychmiast niechybne następstwa tego niezawinionego przez się faktu.

Mówiono też potem, że w duszy syna stolarza istniał utajony pociąg ku bezsprzecznie histerycznej córce ogrodnika. Bądź co bądź jednak do rejestru win biednego Quinta nie może być wpisany nierozważny, chorobliwy postępek małej Róży, postępek, który pozbawił Quinta wszelkich niemal sympatyj u dziedziczki z Gozdawy, u Krausego, u wielu jego przyjaciół, a ponadto dostarczył wielu argumentów przeciw niemu jego

wrogom.

Nigdy przedtem i nigdy potem nie użył Quint tylu ostrych, karcących słów, jak w tej chwili wobec Róży Heidebrand.

Lecz mała Róża spoglądała tylko swemi nieco zbyt wielkiemi, wilgotnemi źrenicami, jakby chciała powiedzieć: nie lękam się gniewu mego dobrego pasterza, który zbłąkaną owieczkę bierze w ramiona, nie lękam się gniewu tego, który jest wieczną dobrocią, którego promień me oczy przenika i płonie w nich świętym, dumnym ogniem.

Wiara i zaufanie, które Quint stale widział w o-czach swych nieokrzesanych zwolenników, krępowały jego myśli i postanowienia, jego czoło i ręce. Gdyby nie to skrępowanie, byłby zapewne Quint znalazł właściwe sposoby, by otrząść z siebie, przez proste . wy-wyznanie prawdy, swych popleczników.

Tu jednak do dwudziestodziewięcioletniego Quinta biła wiara i zaufanie z uroczej i słodkiej dziewczęcej twarzyczki, wiara i zaufanie płynęło tu z głębi duszy, której nigdy nie zaciemniał ani najlżejszy cień zwątpienia.

Była to Miłość sama, która się weń wpatrywała. . .

Więc głupiec pojął wielkie niebezpieczeństwo i odczuł wielkie następstwa chwili.

To dodało mu siły.

Twardym głosem tedy zapytał:

— Czego chcesz? Kto pozwolił ci tu przyjść? Czego tu chcesz? Czego tu szukasz?

Róża opuściła powieki i zdało mu się, jakby szeptała słowa, które ongi biblijna Rut wypowiedziała: ,,Gdzie ty pójdziesz, tam i ja pójdę; gdzie ty się zatrzymasz, tam i ja się zatrzymam. Twój lud jest moim ludem, twój Bóg jest moim Bogiem. Gdzie ty umrzesz, tam i ja umrę; tam chcę też być pochowaną. Oby Bóg to sprawił; jeno śmierć nas rozdzieli/'

I znowu skierowała swe oczy w Emanuela, a przeświecała z nich głęboka pewność, że przecież nic nie może mieć przeciw temu jej wyznaniu.

Nieliczne te słowa, któremi biblijna Rut ukuła sobie swą wieczystą koronę, jaśniejącą poprzez wszystkie czasy i ludy, słowa, które, złożone na szali, ważą więcej niż wszystkie bibljoteki na świecie — nie zostały wprawdzie przez Emanuela dosłyszane, lecz u-czuwał siłę tego niemego wyznania. To też, zbladłszy, mocował się z sobą, jakby w świadomości, że wszelki jego opór jest bezskuteczny.

Wszyscy w młynie spali. Znajdował się z Różą w izdebce odosobnionej zupełnie. Dostać się do niej można było przez liczne sionki i po wielu schodach.

Pochylił głowę; ręce mu zwisały w dół; począł kroczyć po izdebce tam i z powrotem. Nie słychać było jego stąpania, bowiem był bosy.

Uświadamiał sobie dokładnie, że jemu, a nikomu innemu, przypiszą całą winę.

Powiedział tylko:

— Wprawiłaś nas w kiepskie położenie.

Róża odparła:

— Czyż mogłam inaczej postąpić, jeśli nie mam postradać oblubieńca?

Na to on:

— Wszyscy jesteście nierozsądni!

— Ucz mnie — rzekła — bym była rozsądna.

— Czcij ojca i matkę, nie smuć ich! Wspomnij lęk, który nimi teraz włada. W najlepszym razie nas odszukają, a ciebie żandarmami sprowadzą do domu.

Róża odparła, że do tego nie dopuści „ojciec.“ Gdy Emanuel zdziwiony na nią spojrzał, dodała:

— Ojciec, który jest w tobie.

Emanuel począł się niecierpliwić.

— Czego szukasz?—rzekł.—Czego żądasz ode mnie? Nie wiem nic o leg jonach aniołów waszego Ojca wnie-biesiech. Ich miecze nie są w mem władaniu! Nie jestem synem żadnego ziemskiego króla, ani też władającego mieczami Boga. Jestem tylko biednym synem człowieczym. Kto idzie mojemi śladami, tego bose nogi będą stąpały po twardych kamieniach. Deszcz go przemoczy, grady bić będą w jego głowę. Będzie brał jałmużnę, gdzie mu ją podadzą. Będzie pogardzany, nędzny. Wreszcie ulegnie hańbiącej śmierci.

W tej chwili zrzuciła Róża ze swych stóp obuwie, zerwała płaszcz, suknię, mały ciemny gorset i rzuciła się do piersi Quinta, głośno szlochając.

— Chcę przed tobą umrzeć! — zawołała.

Quint począł głaskać jej włosy, lecz usuwał wargi od bladych, wąskich jej ust, będących tak blisko jego twarzy. Ręce jego stroniły od dziewczęcego ciała, które się doń przytulało i mocno drgało. W tej chwili myślał o drżących skrzydłach wygnanego, lub też uciekającego z raju anioła: wyobrażenie, które mu się nawinęło wobec oszałamiającej niezwykłości tego zupełnie dlań nowego doznania.

Emanuel zacisnął zęby i bronił się z całych sił przed falą, która go poczynała zalewać. Mocował się z nią, opierał się jej i — zwyciężył. Delikatnie usuwając z swego ciała ramiona uroczej córki ogrodnika, począł łagodnemi, dobremi słowy uspokajać ją.

Własnemi rękami obuł ją, pomógł wdziać gorset, przykrył jej piękne ramiona płaszczem.

Wreszcie powiedział:

— Różo, teraz bezzwłocznie wrócimy do twych biednych rodziców.

Dziewczyna stała nieporuszona i nie rzekła ani słowa. Gdy jednak Quint, przejęty litością, objął ją ręką, po twarzy jej popłynęły łzy.

XVIII.

\\ T tej chwili zaskrzypiały drzwi i ukazała się głowa * * Józka Czecha. Szczerzył zęby w chytrym uśmie

chu. Uczynił ruch, jakby się chciał wycofać, lecz Quint zapytał go ze zdumiewającym spokojem, czego sobie życzy.

Na widok dziewczyny w pokoju Quinta Józek oniemiał. Quint powiedział mu, by zajął miejsce przy stole.

Teraz począł Józek opowiadać, że usłyszał na swem legowisku, iż meble wokół niego w straszny sposób trzeszczą* szyby i lampa zatrzęsły się. Zupełnie jak w czasie burzy, lub gdy obładowany wóz dudni po bruku miejskim, albo gorzej jeszcze: podczas trzęsienia ziemi.

— Gdybym miał choćby jedną tylko, małą kosteczkę jakiegoś wisielca, uczyniłbym was oboje niewidocznymi i sprowadziłbym, niepostrzeżenie dla wszystkich ludzi, do Mielnicy, do łóżka.

Widać było, że Różę niepokoi obecność Czecha, również Quint był nieprzyjemnie tknięty jego poniekąd bezczelną poufałością. Mimo to, prosząc Józka o przysługę, był jak zwykle wielce uprzejmy. Poprosił go mianowicie, aby udał się natychmiast do najbliższej wsi i wystarał się u jakiegoś chłopa o wóz i konie, by przewieźć Różę do Mielnicy.

Gdy Józek poszedł, udał się Quint z Różą do kuchni i podał dziewczynie chleb, masło i kawę, która w glinianym garnku, jeszcze gorąca, znajdowała się w rurze pieca.

Potem ukradkiem, cicho stąpając, niedostrzeżeni przez nikogo, opuścili młyn.

Z początku szli w milczeniu. Mała Róża kroczyła obok Quinta w głębokiem zamyśleniu. Wybrawszy się na swój lot weselny, wiedziona z domu rodzicielskiego jakąś instynktowną żądzą ofiarowania się, szła teraz jakby ociężała, ubezwładniona ; ciążyła na niej myśl, że miłość jej, chęć ofiarowania się, została odrzucona przez słodkiego przyjaciela i oblubieńca.

W trakcie wędrówki, będącej przecież najwłaściwszą formą bytu Quinta, poczęło w nim wzmagać się owo pełne, wielkie odczucie, bezsprzecznie mające charakter religijuy, owo odczucie, które go stale odosab-niało od otaczającego go świata. Gdyby to odczucie — a zważyć należy, że świadome życie nie jest niczem innem jak tylko odczuwaniem — gdyby więc to odczucie dało się dokładnie opisać, możnaby pojąć, możnaby dotrzeć do najgłębszych pokładów życia religijnego tego dziwnego separatysty.

Życie całej przyrody, którą znamy, a zwłaszcza wszelakie organiczne życie dokonywa się w nas w formie ruchu: przez urodzenie, śmierć i odrodzenie. To też najgłębszem doświadczeniem w duszy Quinta było wciąż odnowa: boska śmierć i boskie odrodzenie. Z wszystkich przejawów w świecie zjawisk najpotężniejszym, a zarazem najgłębszym symbolem było dlań: wschodzące i zachodzące słońce. Podobnie jak zachód i wschód słońca, tak w jego duszy zamierała i ożywiała się światłość.

Podobnie jak wschodzące słońce ma nad sobą bezkres nieba, a nie dachy domów, pałaców, katedr — tak też działo się, gdy słońce wschodziło w sercu Quinta: wzmagało się w nim bolesne a podniosłe, niemal rozsadzające jego ciało odczucie wielkości, wzniosłości, z której spoglądał na najwyższe wieże jakby na nikły twór mrówki. To odczucie właśnie powodowało, iż tak często mówił o swej jedności z Ojcem, swej jedności z Synem, swej jedności z Duchem.

To też należy pojąć niebezpieczeństwo, jakie groziło, gdy z tern odczuciem, w którem jak śnieg w słońcu topiło się jego poczucie rzeczywistości, fizycznego bytu, dostawał się pod dachy domów, pałaców, katedr. I oto obecnie również, gdy szedł w stronę Mielnicy, świadomość przykrości, która czeka niechybnie zarówno jego jak i uroczą córkę ogrodnika, zatraciła się — w wzmagaj ącem się w nim wciąż odczuciu wielkości, podniosłości.

Lecz Quint nie zapominał, że obok niego idzie Róża.

Zeznała ona potem, że dziwak, którego nazywała Zbawicielem, ujął ją za rękę, zanim jeszcze dotarli do wsi i do wozu, że przez całą drogę prowadził, ją złączywszy jej dłoń ze swoją. Zapewniała, że to ją, jakby niebiański czar, wzmocniło, pocieszyło, ba, przepoiło pewnością wiecznego szczęścia. Utrzymywała wreszcie, że biedny głupiec, otoczony świętą glorją, w zachwycie rozmawiał z Chrystusem, Mojżeszem i Eljaszem: dziwne, boć, wedle jej mniemania, Emanuel sam jest przecież Zbawicielem. ..

Rzeczywiście też po niejakim czasie, wędrując z nią ręka w rękę, w miarę jak czerwień wschodzącego

słońca oblewać poczęła coraz większe przestwory, począł mówić w uniesieniu, głosić gdyby hymny. Mówił o promiennej sile gwiazdy, która z tym samym blaskiem i tą samą radością budzi się do życia, z jaką po skończonym dniu sama siebie składa w ofierze.

— Słońce wędruje — mówił. — Spoczywa ono w Bogu, lecz nie spoczywa w swej drodze, a zwłaszcza nad domostwami ludzkiemi. Wszystko, co boskie, wędruje. Wędruje Zbawiciel, wędruje syn boży, wędruje syn człowieczy, wędruje każdy, kto się narodził z ducha, wędruje pozbawiony domu, stałego miejsca zamieszkania, majątku, żony, dziecka, łoża, na którem mógłby głowę złożyć do spoczynku.

I gdy potem słońce wypromieniowało w całym swym majestacie, upadł Quint na kolana i pociągnął za sobą Różę.

Natychmiast potem uspokoił się, poweselał, rozpogodził się. I był już stale taki, gdy z Różą przejeżdżał na drabiniastym wozie przez wyboiste drożyny polne, długie gościńce, poprzez szereg wsi i miasteczek.

W ostatnich dwóch, trzech miejscowościach, znajdujących się przed Mielnicą, wiedziano już o zniknięciu Quinta i Róży; czyniono bowiem już wszędy za nią poszukiwania. To też widok obojga, siedzących na wiązce słomy, w drabiniastym wozie, ciągnionym przez chudą szkapinę chłopską, budził powszechne prażenie.

Wiadomość o ich pojawieniu się szerzyła się lotem strzały. Ludzie poczęli się na przyzbach gromadzić, zbierać na gościńcu. Quint zaproponował zdziwionemu tern wszystkiem niepomiernie chłopu, by przez wieś popędził konia, potem zaś zatrzymał się. Bowiem Quint chciał wysiąść z Różą i niepostrzeżenie, na przełaj poprzez pola, piechotą dostać się do Mielnicy.

Wtem podjechała, w żywem tempie, karoca dworska, zaprzężona w dwa młode, ogniste siwki.

Siedział w niej pan von Keilwinkel.

Woźnica, przybrany w wspaniałą liberję, wcale nie pociągnął cugli i nie powstrzymał biegu koni, z których kantarów opadały kłęby piany, gdy mijał wózeczek, na którym siedział Quint i Róża. Przypadkowo zapewne odwrócił głowę pan von Kellwinkel, tkwiący wygodnie w olbrzymiem futrze podróżnem, poznał Quinta i silnie szarpnął woźnicę za rękaw.

Powóz się zatrzymał, pan von Kellwinkel, zostawiając lisiurę na siedzeniu, zszedł na gościniec.

Po chwili stanął czerwony, wściekły, przed Quin-tem i Różą.

Oczywiście słowa, któremi Różę uwiadomił o tern, jak straszne chwile jej rodzice przeżywają, nie były łagodne. Na jego rozkaz musiała natychmiast zejść z wozu i wsiąść do karocy. Nie znosił najmniejszego oporu. Nie dał jej przyjść do słowa. Musiała usiąść na miękkiej poduszce. Pan von Kellwinkel futrzaną dachą okrył zziębniętą dziewczynę.

Teraz zwrócił się do Quinta, na którego dotychczas nie raczył spojrzeć. Biedny głupiec zsiadł również z wozu. J3tał na gościńcu, otoczony gawiedzią.

Kellwinkel

— Bezczelny łajdaku! — krzyknął pan von przeklęty darmozjadzie, teraz kredyt twój nareszcie wyczerpał się u wszystkich, którzy ci żreć dawali! Z tobą należałoby się teraz rozprawić po rosyjsku: co kwadrans dwadzieścia pięć wyliczonych na goły tyłek! Błaźnie! Bezczelny łotrze! Jabym z ciebie już wypędził te łajdackie blagi!

Emanuel milczał. Pan von Kellwinkel odwrócił się. Zdawało się, że chce wsiąść do powozu. Jednak znowu obrócił się i począł:

— Kretynie! łotrze tchórzliwy, chytry, pasorzyt-niczy, leniwy! Dlaczego nie stawia się szubienicy, by taką małpę, takiego hańbiciela Zbawiciela naszego, w krótkiej drodze na niej powiesić? Głupcze! Ośle! Wielbłądzie! Wmawiasz sobie... ośmielasz się twym ptasim mózgiem wyobrazić.. . ty straszydło na wróble chcesz w nas wmówić, że jesteś Bóg wie co: apostołem, prorokiem? Łotrem jesteś, anarchistą! Zamknąć cię należałoby do kryminału!

Emanuel stał nieporuszony. Krzyki wściekłego ziemianina ściągnęły mnóstwo kobiet i dzieci, a nawet robotników z pobliskich pól.

Głupiec zapytał wreszcie:

— Czy popełniłem jakiś grzech?

— O tern chyba sam wiesz! —krzyknął pan v. Kellwinkel. — Wiesz przecież, jaką krzywdę wyrządziłeś rodzinie twego dobrodzieja i tej otumanionej dziewczynie! Wiesz przecie, jakich sposobów, jakich kruczków, jakich kłamstw, łajdactw, cygaństw użyłeś, leniuchu, włóczęgo, by to poczciwe dziecko ob}fwatelskie doprowadzić do tego, że zapomniało o przyzwoitości i obyczajności i w nocy opuściło dom ciężko utrapionych rodziców, by dostać się w twe brudne łapy!

Po tych słowach zaczęły kobiety i robotnicy wygrażać rękami i krzyczeć.

Jeden z wyrobników, z którym Quint podczas swych przechadzek po polach kilkakrotnie rozmawiał, skorzystał ze sposobności, by się przypochlebić panu. Wystąpił i oświadczył:

— Quint namawiał ludzi do bezrobocia. Podburzał robotników, bo kilka razy pytał kobiety i dzieci: co dla nich jest ważniejsze: krajanie buraków, czy zbawienie duszy?

Rzeczywiście Quint podczas jednej ze swych rozmów postawił przygodnie to pytanie. I oto powtórzono je teraz Kellwinklowi, by go przeciw niemu jeszcze bardziej rozjątrzyć. Patrząc w twarz wyrobnika, którego uważał za swego przyjaciela, a który go tak niecnie zdradził, uczuł Quint, że Judasz nie zmarł, lecz jest wciąż jeszcze żywą, straszną siłą w społeczeństwie ludzkiem.

— Łajdacy, jak ty, zasługują na stryczek! — krzyknął w zdwojonej wściekłości pan von Kellwinkel. Było to niejako hasło, rzucone w tłum, który otoczył Quinta z wzniesionemi w górę rękoma i zaciśniętemi pięściami.

Lecz ten rzekł drżącym głosem:

— Kto z was może mi dowieść grzechu?

Dokoła rozległ się ogólny, dziki śmiech. I on to, śmiech ten, uratował Quinta.

Pomyślał: sprawiedliwy musi zaznawać hańby.

I widział: oto Róża wyskoczyła z powozu, biegła ku niemu, jednak pan von Kellwinkel schwycił płaczącą i opierającą się Różę oboma rękami, przemocą umieścił w powozie i krzyknął do woźnicy, by ruszył z miejsca. Cwałem unosiły siwki kolasę w dal.

Chłop, który przywiózł Quinta i Różę, stał na skraju drogi, nad rowem przydrożnym, odlewał się i głośno zawodził. Kto mi teraz zwróci za jazdę? — zrzędził, bowiem napróżno poprzednio zwrócił się do . pana von Kellwinkel z zapytaniem, kto zapłaci za przewiezienie panienki. Quint oświadczył mu, by się w Mielnicy udał do ogrodnika Heidebranda, zapewnił go, że tam mu wypłacą jego należność do grosza.

Sam zaś szybkim krokiem ruszył na przełaj, przez

pole.

Jest rzeczą zrozumiałą, że zniknięcie małej Róży Heidebrand — jak sądzono: za wiedzą Quinta — spowodowało silne wzburzenie w całej okolicy; zwłaszcza rodzice dziewczyny, w uzasadnionym strachu, przyczynili się do rozgłoszenia tego zdarzenia. Niemal przez dwadzieścia cztery godziny trwał niepokój rodziców, Krausów, Scheiblerów, pastora Beleitesa i jego syna; w pewnych głowach snuły się już myśli o zbrodni, krwi.

Chociaż więc na szczęście okazało się, że mała Róża jest żywa i zdrowa, to jednak ogólne sądy, wypowiadane o Emanuelu Quincie, zgoła nie odbiegały od koszarowego stylu i sposobu wysławiania się pana von Kell-winkel.

Emanuel Quint bez lęku, z dziwną odwagą, wrócił do swej kwatery, w domu ogrodnika, którą tak polubił.

. Sposób, w jaki go potraktował pan von Kellwinkel, uznawał za oczekiwaną, ba nawet pożądaną próbę.

Przyniesiono Emanuelowi do jego pokoju kawę, masło, chleb. Przez godzinę niemal był sam, potem zjawił się u niego pan ogrodnik Heidebrand. Oczywista czynił mu wyrzuty! Że jednak czynił to w sposób raczej nabrzmiały żalem i skargą, niż oburzeniem i złością, zaś słowa tego zacnego człowieka przerywały często łzy, wreszcie, ponieważ sam całe to zdarzenie uważał za słuszną karę nieba — uczuł Quint głęboką, bólem przepojoną miłość ku niemu.

Dziedziczce gozdawskiej, bawiącej właśnie w stolicy, zadepeszowano natychmiast o powrocie Róży. Heidebrand zapytał telegraficznie, natychmiast po zniknięciu Quinta i Róży: „Czy muszę w domu trzymać Quinta, gdyby wrócił?“ Na to otrzymał lapidarną odpowiedź: ,, Wy rzucić go!“

Z wielką ostrożnością i wielkim lękiem zapytał ogrodnik Quinta, czy owej nocy, spędzonej w młynie, zaszło to najstraszniejsze. .. Lecz głupiec z cechującą go przekonywującą otwartością uspokoił ojca. To też stary ogrodnik wkrótce wymiarkował, że ucieczka Róży dokonała się wbrew woli, prawdopodobnie również i bez wiedzy Quinta. Powiedział też sobie wreszcie, że jeśli tak się rzeczywiście sprawa ma, to na Emanuelu nie ciąży żadna wina.

Lecz wciąż dom ogrodnika nawiedzali oburzeni przyjaciele, którzy z całą stanowczością utrzymywali, że Quint jest albo łotrem albo warjatem, i napierali, by go natychmiast wyrzucić z domu. A choć wyrozumiały Heidebrand na razie nie wykonał rozkazu dziedziczki, czuł jednak: biedak ten przemamował prawo asy lu, udzielone mu w tej okolicy.

Lekarz, wezwany do łoża Róży, oświadczył, że stanowczo zakazuje wszelkiego spotkania pacjentki z Quintem. W przeciwnym bowiem razie — oświadczył — nie ręczy za nic.

Pani Heidebrand przeżyła tak straszne chwile podczas poszukiwania zaginionej córki, że wcale nie życzyła sobie spotkania z tym, który stał się powodem jej wielkiego bólu.

Młody Beleites spędził noc i dzień, miotany wściekłością, lękiem, zazdrością i zawstydzeniem. Rozpłakał się w domu ogrodnika. W swej rozpaczy mówił, co mu ślina na język przyniosła. Wyznał bez ogródek swą miłość, mówił o swych obrażonych prawach, czynił swym niedoszłym teściom gorzkie wyrzuty.

W rodzinie nauczyciela Krausego polały się łzy i rozgorzała walka, bowiem Krause, w przeciwieństwie do Marji, • nie chciał więcej nic mieć wspólnego z głupcem. Mar ja natomiast broniła go. W swej obronie nie okazała się zbyt sprawiedliwą wobec Róży Heidebrand, którą nazywała egzaltowaną dziewczyną.

— Chorobliwa egzaltacja małej Róży — mówiła —• jest przecież powszechnie znaną; to dla mnie nic nowego.

Lecz wszystko, co podnosiła na obronę Quinta, nie pomagało. Ojciec na wieść o zniknięciu Róży poprzysiągł sobie, że zrywa raz na zawsze z niebezpiecznym głupcem.

A zresztą ubogi ten, niezwykły nauczyciel wiejski, którego spokojny, wygodny byt zależał od życzliwości przyjaciół i sąsiadów, nie miał po tern, co zaszło, innego wyboru. Nie było wskazane przeciwstawiać się powszechnemu sądowi, który Quinta tak stanowczo potępił. Groziło niebezpieczeństwo, że go zidentyfikują z głupcem, napiętnują i odosobnią.

To też Emanuel nie został przyjęty, gdy w Wielki Czwartek — w dzień, gdy we wszystkich wsiach dzieci gromadnie idą z pieśnią i woreczkiem żebraczym od drzwi do drzwi — stanął przed wejściem do budynku szkolnego. Natomiast ujrzał, że z domu wychodzi Hilary Schwarz, o którym było wiadomem, że przed kilku laty ubiegał się o rękę Marji.

Hilary okrążył wielkim lukiem Quinta i znikł w bocznej uliczce. Emanuelowi oświadczyła służąca krótko, że państwo nie przyjmują; właśnie przed nim zatrzasnęła drzwi, gdy z okna, niewidoczną ręką rzucona, spadła karteczka, którą Quint dopiero w polu przeczytał; zawierała ona słowa: ,,wierzę w ciebie!“ .. .

XIX.

I |dy służąca ogrodnika w niedzielę Wielkiej Nocy wczesnym rankiem otwierała okiennice, ujrzała ku swemu wielkiemu zdumieniu zarówno na placyku przed bramą jak i na ugorze za parkanem tłum obcych ludzi, złożony z kilkuset osób. Wprawdzie w każdą niedzielę do owczarza przychodziła pewna ilość pacjentów, niekiedy kilkadziesiąt osób, a również by mieć pierwszeństwo, już o świcie ludzie poczynali się gromadzić — lecz skąd się wzięły te setki osób, dziewczyna na razie pojąć nie mogła.

Tłum rósł; wciąż wypatrując wszędy, w prawo i w lewo, widziała dziewczyna, że z wszech stron, poprzez pola, drożynami, nadciągają ludzie, to chłopi to kobiety, to dzieci.

Właśnie słońce wschodziło. Obudzona przez służącą pani Heidebrand przystąpiła do okna, przesłoniła sobie ręką oczy od światła, wpatrywała się w mnożącą się wciąż ciżbę i również nie wiedziała, co to ma znaczyć. Widziała, że owczarz, widocznie niemniej zdziwiony, rozprawia z tymi ludźmi. Zoczywszy panią Heide-brand, podszedł do okna i zawołał, że nie wie, czego ci ludzie chcą. Jest między nimi tylko niewielu chorych, ale nie są to tacy, którzy do niego przy-bywają.

Gdy pan ogrodnik się obudził — w święta i niedziele wstawał nie tak wcześnie jak codziennie — również nie umiał wytłumaczyć sobie tej obecności tłumu wieśniaków. Nic zresztą z tych ludzi wydobyć nie można było.

Dopiero około dziewiątej zjawiła się w domu dziwna deputacja brodaczy i zapytała o Quinta.

Stali ci ludzie w sieni — a byli to bracia Scharf, Józek Czech, tkacz Schubert, Dybicz, krawiec Schwabe, tkacz Zumpt, gałganiarz Krezig i kowal John — stali więc w sieni, i żywo mówili, gestykulując przy tern namiętnie. Słowa ich pozostawały w wielkiej sprzeczności z skromnością, nieokazałością ich zewnętrznego wyglądu.

Natychmiast pobiegły dwie dziewki służebne do Heidebranda i z przerażeniem doniosły, że do sieni wtargnęli ludzie, którzy stanowczo wyglądają wielce podejrzanie.

Nawet wówczas, gdy Heidebrand przez czas jakiś był między tymi ludźmi, bezładnie wykrzykującymi, obsypującymi go dziwacznemi zapytaniami — nie mógł sobie urobić dokładnego zdania, zarówno o ich stanie, jak i zamysłach.

Zachowywali się uroczyście, a równocześnie dziko, namiętnie. Robili wrażenie, jakoby byli pewni, że wszak wszyscy wiedzą, poco tu przyszli i dlaczego dom ogrodnika jest dziś oblężony przez tak wielki tłum. W tych ludziach tkwiła widocznie podwójna świadomość : świadomość ważności chwili i świadomość własnej ważności.

Nie dopuszczając myśli, że ludzie ci są pijani, zrozumiał ogrodnik, że łączy ich i do działania pobudza jakiś gromadzki obłęd. Pojął też dalej, że w związku z świętem Wielkanocy obłęd ten musi mieć charakter religijny. Ludzie ci zachowywali się tak, jakoby dowiedzieli się o jakiejś niesłychanej, poza-światowej zjawie i przybyli tu zdaleka, nie wypoczywając, zadyszani, by ją na własne ujrzeć oczy.

Ogrodnik zmiarkował, że ci namiętnie dyszący, jąkający się, gorączkowo wpatrujący się ludzie pochodzą chyba z śmietnika ludzkości. Twarz Józka Czecha przypominała mu wygląd zbrodniarza, który wykradł się z kryminału. Lecz treść jego słów wskazywała raczej na uciekiniera z zakładu obłąkanych lub ze schroniska dla deliryków.

Józek wołał wciąż:

— Chrystus zmartwychwstał!

Wlepiał swe kłujące oczy pudla w twarz ogrodnika i wciąż powtarzał:

— Niech się wszyscy ludzie na świecie dowiedzą, że Chrystus zmartwychwstał!

— Jezus, Zbawiciel mój, żyje! — powtarzał krępy kowal John.

— Padła, padła wieża Babel! — przekonywał krawiec Schwabe to ogrodnika, to braci Scharf, to Johna, Schuberta, Dybicza.

Gdy ogrodnik zapytał, czego właściwie chcą, odpowiedział Antoni Scharf trzykroć, mając przy tern oczy szeroko otwarte:

— Znaleźliśmy tego, o którym pisał Mojżesz i prorocy!

I wszyscy krzyknęli:

— Znaleźliśmy Mesjasza!

Nie wchodząc w szczegóły, należy powiedzieć, że bracia z młyna, członkowie „Związku Tajemnicy/' po wyjeździe Quinta, znowu poczęli się ściągać i odprawiać swe nabożeństwa. Oddalając się coraz bardziej w swej głupawej fantastyce od trzeźwej rzeczywistości, doszli wreszcie pewnego dnia, jakby w transie gromadnego oświecenia, do przekonania, że poznali nareszcie tajemnicę Quinta: oto on sam jest ponad wszelką wątpliwość Mesjaszem, siła jego ciała, krwi, ducha jest prawdziwsza niż wszelkie słowa biblji, niż wszelkie inne prawdy. On jest słowem, a słowo jest w Bogu, a Bóg jest słowem. On to stworzy królestwo boże, w sposób, nieprzeczuwany nawet przez biblję.

Więc zstępowali w tłum. któryż każdym dniem w coraz większej ilości zbierał się koło młyna i głosili tajemnicę królestwa bożego. Wygłaszali proroctwa, a gdy się zbliżało święto Wielkanocy, kowal John, który tego dnia wypił więcej, niż mu pragnienie pić kazało, wy prorokował ostateczne ujawnienie tajemnicy w niedzielę wielkanocną, objawienie Zbawi-cielą w domu ogrodnika w Mielnicy.

Gdy tedy wciąż jeszxze deputacja ,,Związku Tajemnicy'f w sieni domu rozprawiała z ogrodnikiem, zebrany na dworze tłum rozpoczął śpiewać pierwszą strofę pieśni wielkanocnej: ,,Triumf, triumf! Pan zmartwychwstał !"

Jest to bardzo podniosła pieśń, a śpiewana przez setkę ludzi budzi ogromne wrażenie. To też pani Heide-brand poczytywała to za szczęśliwe zrządzenie losu, że Róży niema w domu. Nie chcąc Emanuela wprost wyrzucać z domu, a powtóre, by dziewczyna w innem środowisku rychlej zapomniała o swych ostatnich doznaniach i wstrząśnieniach, wysłano ją do pobliskiego miasteczka, do aptekarza, którego córka była w jednym wieku co i Róża, a pozatem dawną jej przyjaciółką. Zatem na szczęście była zdała od wydarzeń wielkanocnego poranka, które może znowu spowodowałyby u dziecka atak nerwowy.

Pani Heidebrand wcześniej niż mąż zrozumiała, że jej nieszczęsny lokator jest owym magnesem, który ściągnął tych wszystkich ludzi i stał się przyczyną dziwacznych manifestacyj przed jej mieszkaniem. To też żałowała bardzo, że ograniczyła się do listu, który napisała do matki Emanuela, by syna zabrała do domu, zamiast postąpić zgodnie z poleceniem dziedziczki wprost i zdecydowanie wobec Quinta i wyprawić go poprostu z domu.

Emanuela tego chłodnego, spokojnego i słonecznego poranka obudził dopiero śpiew pod oknami. Poprzedniego wieczora spakował swe manatki w małe zawiniątko, zdecydowany rankiem w imię boże opuścić dom i ruszyć przed się. Zaledwo zdołał się ubrać, gdy usłyszał dudnienie po schodach, szorstkie głosy w przedsionku. Pan Heidebrand, a za nim bracia z młyna, stanęli przed Quintem.

— Ci ludzie przyszli do pana — rzekł pan Heidebrand; w głosie jego dźwięczał ton wyrzutu, niechęci, odrazy.

— Wiem o tern — odpowiedział spokojnie Emanuel.

Bracia milczeli, palce ich w zakłopotaniu mięły czapki.

Ogrodnik opowiadał potem, że zachowanie się Quinta i jego popleczników podczas tego pierwszego spotkania uwodziciela z uwiedzionymi groziło wielkiem niebezpieczeństwem jego zdrowemu rozsądkowi.

Pan Heidebrand stał przed głupcem i miał wrażenie, jakby mu ktoś komórki mózgowe poprzestawiał. Czuł jakiś ucisk na czole, jakiś przymus. Pytał siebie

co

samego, czy też nie zjadł wilczych jagód i sam poczyna szaleć. Miał odczucie, jakoby szatan migotał przed nim kuglarskiemi sztuczkami, ukazywał mu mamidło spotkania Jezusa i apostołów, mamidło, które jednak pod pewnemi względami miało olśniewającą, ba, przekonywującą moc.

W Emanuelu, po licznych kryzysach, ukrzepiła się silna wola, z niczem nie licząca się, nie dająca się niczem od swego ideału odwieść; nazywał sam stan ten: odwagą i swobodą dziecięcia bożego, by działać i umierać po Chrystusowemu.

Z jego oczu biły płomienie, przeszywał niemi swoich biednych uczni. Ruchem rozkazującym wskazał ręką na swe zawiniątko, na które natychmiast każdy z osobna się rzucił, zazdrośnie bacząc, by on, a nie inny stał się godnym wyświadczenia przysługi.

— Idę z wami — rzekł — wiem bowiem, że syn boży może być wśród was pewien kęsa chleba, napoju, leża.

Poczem opuścił z nimi dom.

Jak to często się dzieje podczas pielgrzymek, sprowadzili niektórzy chłopi, boć przecie zapowiedziano zdarzenie niezwykłe, cudowne, również i członków swej rodziny, obarczonych chorobą. Usiłowali z nimi dotrzeć do Quinta; to też uczynił się dokoła niego ścisk, skoro się tylko koło domu pojawił.

Przyniesiono pewnego człowieka, który całkiem poprostu miał ,,delirium potatorum,“ chorobę, znaną wt swych objawach każdemu lekarzowi, wywołującą jednak niekiedy na ludziach postronnych, niefachowych, wstrząsające wTrażenie.

Czyż jest kto, ktoby kiedyś nie był pomyślał, że ,,interno/' piekło, raczej rozwiera się za żelaznemi sztabami domu obłąkańców, niż za kratami więzienia? Z pośród wszystkich stanów, które widzieć można w szpitalu dla chorych umysłowo, delirjum pijackie budzi największą grozę.

Stojący tuż przed Quintem, przytrzymywany przez czterech chłopów, szeroki i muskularny mężczyzna, miotany straszliwemi kurczami, wyrzucał z siebie urywane, lękiem i męką przepojone słowa, miał okropne widzenia trzęsienia ziemi i końca świata. Wszędy, gdzie chciał postąpić, rozwierała się przed nim przepaścista głębia. Niekiedy wpadał w nią, a wtedy pod nim kłębiły się ogniste czeluście, przepełnione wężami, jaszczurkami i innemi gadami.

Męka tego człowieka działała zaraźliwie. Nadludzki lęk, który nim władał, wywoływał wśród tłumu ogólny niepokój.

Gdy Emanuel, nie zwracając nań wcale uwagi, przeszedł mimo, słychać było głos tego człowieka, podobny raczej do wycia psa niż do mowy ludzkiej :

— Jezusie, synu Dawida, ulituj się nade mną.

Słowa te, przyjęte całkiem serjo przez najbliższe otoczenie, wywołały jednak wśród gawiedzi, stale rosnącej w tern zbiorowisku ludzi, wyzwalający śmiech.

Lecz dnia tego w Quincie nie było ani krzty litości, miłosierdzia. Serce jego było twarde, zdecydowane, stalowe, ogniste.

Przemówił kilka słów do tego lub owego, poczerń na czele swych braci z młyna szybkim krokiem ruszył w stronę pól.

Był ugór, ciągnący się na pagórkowatym terenie, na którym Quinta zatrzymał ściągający z wszech stron tłum. Pospieszyli tu nietylko chłopi, idący do kościoła, pojawiły się też i postaci z wyższych sfer; wkrótce poczęły się zjeżdżać również i powozy, zwożące synów właścicieli dóbr, ba, nawet i ojców, spieszących, by zobaczyć to zbiegowisko, o którem wieść rychło dotarła do najdalszych zakątków powiatu.

Zjawił się Kurt Simon. Wraz z Heidebrandami przybył młody Beleites. Ciekawość, czy też inne jakieś uczucie skłoniło ogrodnika do pójścia za Quintem, gdy cały tłum potoczył się w pole.

Właśnie rozpoczynał Quint przemowę, gdy powozem nadjechał pastor Beleites i pan von Kell-winkel.

J ak dalece istota Quinta się przeobraziła, poznać było można z dźwięku jego głosu, którym nakazał milczenie. Groźnie podniósł w górę dłoń. Lecz jeszcze bardziej przeobrażenie to wyraziło się w treści jego kazania.

— Obłudnicy! — wołał — słuchajcie słów syna bożego! Słuchajcie słów, które Ojciec nakazuje mi wypowiedzieć. Ojciec jest we mnie, Ojciec, który mnie pomazał i wysłał: nie poto, bym pokój przyniósł, lecz miecz! Biada wam, obłudnicy! Jesteście niewiernem, kłamliwem, oszukańczem, lasem dostatku pokoleniem! Jeden wrogiem drugiego: w ukryciu i publicznie! Jeden zabójcą drugiego: w ukryciu i publicznie! Złodzieje, cudzołożnicy, zdrajcy, mordercy: w ukryciu i publicznie! Powiadam wam, pachołkowie Antychrysta: byłem głodny, a nie nakarmiliście mnie! byłem spragniony, a nie napoiliście mnie! byłem chory, a nie pielęgnowaliście mnie! byłem uwięziony, a strą-

ciliście mnie z celi więziennej, w której przynajmniej było okno, w ciemną piwnicę między skorpjony i węże. Cwiartowaliście mnie, wplataliście mnie w kolo, pło-nącemi obcęgami rozrywaliście mi ciało! Powiesiliście mnie na stryczku, obdzieraliście mnie ze skóry, biczowaliście mnie: w ukryciu i publicznie!

Podczas tych słów rozlegały się na peryferji tłumu głośne śmiechy, a ktoś zawołał:

— Szkoda, że cię nie nasolili, upiekli, zapakowali do beczułki i nie odesłali szatanowi do piekła!

Na to Ouint odparł:

— Znam ten glos. Nie dziwię się, biedny, zaślepiony parobku, że taki głos wydobył się z twego gardła. Pochodzi ten głos stąd, skąd się wywodzi wszystko, czego Bóg nie oczyścił. Pochodzi on z ust i zanieczyszcza ciebie, nie mnie. Wiesz przecież — powiedziano nam to i jest to prawdą —że tylko to, co z ust wychodzi, zanieczyszcza człowieka. Wiedz: nie ty mówisz, lecz owa siła, stara jak świat, która sprowadza ciemność i zdziczenie.

I zwracając się znów do tłumu, prawił dalej :

— Obłudnicy! Publicznie zwaliście mnie swym panem, w ukryciu codzień krzyżowaliście mnie! Niezliczone razy odcinaliście mnie od słupa i sprzedawaliście mnie: każdą cząstkę mego rozkładającego się ciała sprzedawaliście, każdą kosteczkę, każdą nitkę mego ubrania, każdy wiór ćfrzewa! Wszystko poświęcaliście mammonowi! Lecz ci, którzy mnie kupowali, zostali przez was ocyganieni!

Pan von Kellwinkel zeskoczył z powou i podszedł do młodego Beleitesa.

— Panie doktorze — rzekł — jeśli ten war jat nie przestanie tak dalej mówić, poproszę pana uprzejmie,

by pan wsiadł do mego powozu i z mego polecenia udał się jaknajszybciej do pana naczelnika powiatu. Sądzę, że jest obowiązkiem uwiadomić go o tern.

Quint prawił w dalszym ciągu:

— Kim wy jesteście? Wyznawcami Chrystusa? Tedy i Piłat i Judasz i arcykapłan, który Go skazał, i pachołcy kata, którzy Mu urągali, byli chrześcijanami! Tedy postępowano po chrześcijańsku, gdy Go bito, po chrześcijańsku, gdy Mu chustką zawiązywano oczy, po chrześcijańsku, gdy Mu cierniową koronę włożono na głowę i wołano: zgadnij, Chryste, kto cię bił?

— To skandal! — zawołał pan von Kellwinkel.

— Czyż nie rządzicie się wciąż prawem: oko za oko, ząb za ząb? Czy nie uzbroiliście ludu, nie stworzyliście miriadów morderczych intrumentów? Czy nie pływają wasze olbrzymie, żelazne przyrządy do mordowania po wszystkich morzach? Czy sądzicie, że Zbawiciel pobłogosławi waszym armatom i waszym ohydnym rzeziom? Wyszedł siewca, by siać. Czy sądzicie, że to j est posiew Zbawiciela, posiew królestwa bożego na ziemi ? A ja wam, którzy tu słuchacie, mówię: miłujcie swoje wrogi! czyńcie dobrze tym, którzy was nienawidzą! proście o tych, którzy was obrażają! błogosławcie tym, którzy was przeklinają! a kto was uderzy w jeden policzek, temu nadstawcie drugi.

Przerwał na krótką chwilę, by zaczerpnąć tchu.

— Czy sądzicie, że możecie równocześnie służyć i Bogu i mammonowi? Zaprawdę powiadam wam: będziecie służyli albo Bogu albo mammonowi. Czy sądzicie, że będziecie wobec wrogów wrogami, będziecie przeklinali tych, którzy was przeklinają, będziecie bili tych, którzy was biją, a mimo to nazywali się dziećmi Boga? Powiadam wam: kto wam z pleców zerwie

płaszcz, temu powiedzcie: zapomniałeś o surducie. Dajcież mu również surdut. Kto was prosi, temu dajcie dziesięćkroć więcej, niż prosił. Jeśli złodziej przyjdzie i wtargnie do twych zapasów, bogaczu, nie goń za nim pachołkami, zostaw mu to, co zabrał! Gdy wtargną do waszych sklepień, w których ukrywacie wasze skarby, klejnoty waszych żon, wasze złoto, niech spokojnie ze swą zdobyczą się wydostają! Bowiem powiadam wam: nie gromadźcie skarbów, które rdza przegryza, mole niweczą! I czy pomogłoby wam, gdybyście całą ziemię zdobyli, zasię dusze wasze zniszczały?

— Jeszcze lepiej! — zawołał pan von Keilwinkel.

Również i u innych słuchaczy wywołały te dziwne zasady wybuchy radości, oburzenia, szyderstwa.

Ouint mógł zauważyć, że twarze jego popleczników, którzy przybyli, by być świadkami jakiegoś cudu, poczęły się wydłużać. Musiał też spostrzec, że twarze jego najbliższego sztabu, braci z młyna, wyczekujących jakiejś niebiańskiej manifestacji, poczęły wyrażać pewne rozczarowanie.

Wszak uważali się za ludzi uczciwych! Skądże więc ten grad wyzwisk? Co miał oznaczać? Myśleli: czy jesteśmy zbójcami? złodziejami? zdrajcami? mordercami? cudzołóżcami? I odpowiadali sobie: nie, nie jesteśmy! nie jesteśmy też pachołkami Antychrysta, chyba że ten, który nas tak nazywa i tu stoi przed nami, jest Antychrystem.

A zresztą cóż go obchodzą złodzieje, kiedy ma do czynienia z uczciwymi ludźmi? Czyśmy zbójecką bandą? Kiedyż go okradaliśmy, mordowali, obdzierali ze skóry, wieszali na stryczku, w ukryciu czy jawnie?

Antoni Scharf poczerwieniał ze wstydu i złości. Co? Ja i brat mój nie bylibyśmy chrześcijanami? My

bylibyśmy Judaszami, Piłatami, pachołkami, którzyśmy go umęczali? Kiedy go biliśmy po twarzy? Co też on powiada? my mielibyśmy pomagać złodziejom i zbójcom !

— Spójrzcie na Ojca waszego w niebiesiech — mówił dalej głupiec, a głos jego stawał się coraz silniejszy — czy nie jest On łaskawy dla niewdzięczników? przyjazny dla bezbożnych i złośliwych? Czy

nie każe codzień wschodzić słońcu nad wami, którzy

⁷

jesteście nielicznymi sprawiedliwymi między złodziejami, oszustami, zdrajcami, mordercami, bezbożnikami?

— Stul mordę — krzyknął jakiś parobek — bo ci rozwalę kamieniem łeb.

Kilku młodych ludzi, widocznie znudzonych już, odmaszerowało w stronę wsi, śpiewając wesoło ,,0 ty mój Augustynie/‘

Lecz Ouint z niezmąconym spokojem mówił dalej, patrząc teraz groźnie w stronę, w której stali przyzwoicie ubrani słuchacze i znajdowało się kilka powozów :

— O znam was, znam was dobrze, was, którzy chcecie osądzać swych braci! Wy bezbożnicy! Nie znacie ani Boga Ojca, ani Boga Syna, ani Boga Ducha! A też i Bóg Duch, Bóg Syn, Bóg Ojciec nie znają was! Czy sądzicie, wy, którzy grzesznika, gdy mu już Bóg wybaczył, zamykacie do więzienia, którzy pozbawiacie wolności tych, którzy nie chcą brać w dłoń morderczej broni, wciskanej ludziom do ręki przez waszych panujących — czy sądzicie, że Zbawiciel będzie błogosławił waszym sądom? Zapominacie, że Bóg rzekł: sąd jest mój! że powiedział: nie sądźcie, byście sami nie byli sądzeni! nie potępiajcie, byście sami nie byli potępieni! wybaczcie, by i wam wybaczono! Wy wszyscy o tem zapomnieliście, ty! ty! ty! i ty! — począł wyciągniętą ręką wskazywać na tego i owego słuchacza. — Czy pójdziesz do swego brata i powiesz mu: nie drzazgę, jeno belkę zdejm mi z oczu! ty! ty! ty! i ty!

I opowiedział im przypowieść o królu, który rozliczał się ze swym parobkiem. Poczem począł wołać :

— Przystąpcie, wy, którym, każdemu z osobna, Bóg podarował z dwadzieścia tysięcy dukatów, aktorzy codziennie chcielibyście ukrzyżować swych braci dla kilku groszy! Ty, cesarzu, ty, królu na tronie! Wy, ministrowie i generałowie! Wy, magnaci i baronowie! Wy, sędziowie, sołtysi, policjanci! Wy, kobiety, bijące swoje służące! Wy, fabrykanci, obszarnicy! Przystąpcie: oto tu jest sąd syna człowieczego! A może powiecie: bądźmy srodzy, by wynikło z tego dobro? Powiadam wam: wasze ustawy są poto ustanowione, by potęgować grzechy. Kto się powołuje na prawa, ten się powołuje na ustawę, a nie na Boga. Tak, grzech, grzeszne porywy stworzyły wasze ustawy ; wasze usta są pełne przekleństw! Z waszych warg sączy się trucizna żmii! Wasze języki są przepojone goryczą! Wasze nogi poruszają się, by krew przelewać! Czy sądzicie naprawdę, że Zbawiciel błogosławić będzie waszym sądom, ustom waszych sędziów, którzy według martwej litery głoszą niesprawiedliwości, złem odpłacają za złe, nienawiścią za nienawiść, sędziów, którzy są zimni i bezlitośni -— zgoła inaczej niż Bóg! — grzesznika skazują na więzienie, kaźń, stryczek, śmierć! Czy sądzicie, że błogosławić będzie murom waszych kryminałów, waszym szubienicom i pieńkom katowskim? Że da waszym prokuratorom palmę wiecznego pokoju?

— To istne kpiny — rzekł pan von Keilwinkel do pastora Beleitesa — a w dodatku najdziksze bluźnier-stwo, jakie kiedykolwiek słyszano!

Nareszcie Quint dobiegał do końca:

— Wy obłudnicy! Każdy z was sądzi, że wyznaje Chrystusa, posiada chrzest Chrystusowy. A ja wam powiadam: nie wyznawaliście go, nie wyznajecie, nigdy chrzest Jego nie stanie się waszym udziałem! Kto wyznaje, ten zostaje ochrzczony! Prawdziwi wyznawcy Chrystusa zostali ochrzczeni Jego śmiercią. Ci, którzy ożyli w Chrystusie, ożyli Jego śmiercią! Gdyby było inaczej, musiałbym was znać i wy znalibyście mnie, a przecież wy mnie nie znacie, ani ja was nie znam! Więc mówię wam, wyznawani : wam wszystkim, bliskim i dalekim, wszystkim, którzy macie uszy, by słyszeć: ujrzycie mnie chrzczącego chrztem, o którym zgoła nie wiecie! Mnie, który z łaski Ojca i Syna i Ducha dziś przed wami zmartwychwstałem i stoję tu oto przed wami jako wasz Zbawiciel.

W tej chwili pociekła smuga krwi po lewej części czoła Quinta i sączyła się, poprzez rudą brew i rude rzęsy lewego oka, wzdłuż policzka.

Głupiec ani się poruszył.

Z różnych stron poczęły w stronę Emanuela latać grudy i kamienie.

Pastor Beleites zawołał:

— Ukamienują go!

— Dowodziłoby to tylko mocnego ducha religijnego w ludzie — odparł pan von Kellwinkel.

Przestrzeń między masą a Quintem zaciemniała chmura kamieni, wielkości pięści, a również i większych.

Rój kanciastych ptaków, zlatujących się nad głową głupca, gęstniał. Zdało się, jakoby był czarodziejem i ptactwo to ku sobie ściągał.

Wtem z tłumu wypadła jakaś kobieta i okryła głupca swem ciałem. Prócz braci z młyna nikt nie wiedział, że była to Teresa Kaczmarek, owa dziewczyna, której atak epileptyczny swego czasu wywołał w młynie ogólny paroksyzm. Jej odwaga i bohaterstwo jednak zwiększyło jeno grad kamieni.

Teraz wypadł z tłumu pan von Kellwinkel, stanął przed Quintem, groźnie potrząsał laską i rozkazującym głosem krzyknął:

— Wstydźcie się! Czy nie wiecie, że dziś niedziela wielkanocna? Nie jesteście przecież Turkami lub Zulusami! A zresztą zapewniam was, że ten bezczelny błazen — dotknął ręką ramienia Quinta — nie ujdzie sprawiedliwe j kary !

Wojskowy ton, marsowa postawa pana von Kellwinkel odrazu uspokoiła tłum. Nie potrzebował wcale dodawać słów dalszych, których użył jednak jakiś dla wszelkiej pewności :

— Jeśli dureń jaki trafi kamieniem choćby tylko mój mały palec u nogi, pójdzie na rok do kryminału!

I zwracając się do Quinta, któremu tymczasem Teresa Kaczmarek, by wstrzymać upływ krwi, obwinęła swą chustką głowę jakby pstrym turbanem, rzekł :

— Oto masz nauczkę! pewnie dwa razy się zastanowisz, zanim naszemu zdrowemu ludowi zechcesz wpajać swoje łajdackie zasady i hańbić imię naszego Zbawiciela. Uważaj to za słuszną karę, chociaż ka-mieniowanie już nie jest w modzie. Jabym się z tobą w inny sposób rozprawił, ale z zakończenia twej mowy,

C,

cc

t-H

którą oby Bóg ci wybaczył, widzę, że jesteś niespełna rozumu i nieodpowiedzialny za swe czyny.

Na przeważającej części wykształconych słuchaczy niesłychane zakończenie mowy Quinta wywarło wrażenie gromu. Lecz natychmiast potem grad kamieni i widok ściekającej krwi obudził litość. Oba wrażenia stopiły się w jedno: grożącego nieszczęścia, któremu bezwarunkowo należy zapobiec, jeśli bowiem początkowo słowa głupca trąciły zakapturzonym anarchizmem — własność jest kradzieżą: więc kradzież jest własnością! — to pod koniec dowodziły niezbicie, że ma się do czynienia z obłąkańcem. To też rozsądniejsza część tłumu instynktownie uczuła potrzebę zapobieżenia zbrodni, mogącej się dokonać na tym niepoczytalnym biedaku.

Z tego też powodu otoczyła Quinta pewna ilość panów, inteligentów, mieszczan, młodszych i starszych, więc pastor Beleites, syn jego, Kurt Simon, młody Benjamin Glaser, syn właściciela dóbr z sąsiedztwa, Heidebrand, a nawet Hilary Schwarz.

Natomiast bardzo to było dziwne, że bracia z młyna usunęli się z pobliża Quinta.

XX.

1\ iesposób ująć całokształt życia ludzkiego, a za-^ ™ razem poznać wszystkie jego części, szczegóły. Bowiem każdy z osobna człowiek, między swem urodzeniem a śmiercią, jest zjawiskiem, które się po raz wtóry nie powtarza, istnieje tylko w jednym jedynym egzemplarzu. A zresztą każdy obserwator przedmiot swych badań może pojąć tylko w ramach i zakresie własnej natury.

Emanuel nie uprawiał wiedzy, nie silił się na uczo-ność. Czuł głód, więc zjadał chleb duchowy, z ręki do ust. Czuł pragnienie, więc spijał wodę z źródła, które uważał za źródło życia. Gdy tedy zawołał, że stoi oto przed tłumem jako pomazaniec boży, łaską Ojca i Syna i Ducha wskrzeszony Zbawiciel, był wprawdzie podniecony chwilą, świadomością, że oto dziś jest niedziela wielkanocna, dzień Zmartwychwstania, był wreszcie podniecony widokiem ludzi, łaknących cudu — ale właściwie nie dla tych ludzi mówił: mówił do siebie i dla siebie, mówił do swoich wewmętrznych urojeń, stapiał się w jedno, identyfikował się z Chrystusem, którego w sobie, w swem wnętrzu, odczuwał.

To wyznanie jego było może wynikiem chwilowego uniesienia. A może też pozostawało ono w związku z tern, że ten póki życia pogardzany człowiek po raz pierwszy się rozprostował i swemu świeżo obudzonemu samopoczuciu dał symboliczny wyraz. Bądź co bądź nie można sobie wyobrazić gorszego, nieszczęśniejszego wyzwania. Nie można sobie też niczego wyobrazić, czemby więcej i straszniej można obrazić uczucia pobożnych chrześcijan.

Gdy kamienie przestały padać, umył sobie Quint wodą w przykopie twarz i ręce ze krwi i wśród krzyżowego ognia ostrzegawczych, karcących i urągliwych głosów, opuścił miejsce zebrania. Krótkiemi, twar-demi słowy odprawił wszystkich, nawet Teresę Kaczmarek. Na dolatające go głosy: ,,głupiec z Mielnicy/' ,,Zbawiciel z Giersdorfu“ — nie zważał.

Nie ścigano go. Tłumem owładnęło pewne zawstydzenie. Ogarnęło ono i tych, którzy przybyli, by ujrzeć cud, i tych, którzy dali się porwać do rękoczynów i niemal go nie ukamienowali. Jedni i drudzy starali się niepostrzeżenie wymknąć z widowni. Po-zatem obywatelstwo przy pomocy swych furmanów, a też i parobków dworskich i innych podwładnych, zorganizowało pewnego rodzaju policję, która gorliwie zakrzątała się około oczyszczenia pola z resztek uczestników meetingu.

Wszyscy panowie, łącznie z panem von Keilwinkel, byli zgodni w tern: najlepiej będzie, jeśli się pozwoli Quintowi ruszyć w świat. Kierowali się temi samemi powodami, które swego czasu wypowiedział wobec pastora Schimmelmana naczelnik gminy — było to po pierwszem kazaniu Quinta — gdy również zadecydowano, by mu zezwolić na swobodne odejście.

— Kościół chrześcijański — rzekł jeden z obywateli — ma w naszych czasach triumfującej bezbożności bardzo ciężkie stanowisko. Gdyby ta sprawa

nabrała rozgłosu, tylko kościół poniósłby szkodę. Bo kogoż, jak nie nas i kościół obwinialiby wrogowie Zbawiciela z powodu tego skandalu?

Emanuel Quint dotarł do skraju lasu, złożonego z świerków, sosen i pozbawionych jeszcze liści buków. Brzozy obrąbiały drogę, pokrytą wilgotnem listowiem, które tłumiło odgłosy kroków wędrowca. Z ziemi wyparowywała wilgoć. Ilekroć chmury, sunące po niebie, przepuszczały światło słoneczne, padały jego promienie poprzez wierzchołki drzew w mgły, toczące się po lesie. Wrony krzyczały głośno, zięby nawoływały.

Rzecz dziwna: w tej chwili chyba nikt na świecie nie czuł się tak szczęśliwym, swobodnym, jak Emanuel Quint. W jego wnętrzu śpiewały głosy anielskie, słowa wzruszające. Na ustach jego igrał słodki, chłopięcy uśmiech. Siniaki na czole uważał za piekące znamiona niebiańskiej sankcji. Jego gardło poczęło półgłosem śpiewać. Zdało mu się, jakby dokoła rozlegały się dźwięki harfy, i jakby w tym śpiewie i tej grze unosił się poprzez gałęzie świerków, z cicha szumiąc • i błogosławiąc, dech boskości i wieczności.

Wtem usłyszał trzask gałęzi. A może — pomyślał — jeden lub drugi prześladowca sunie w ślad za mną? Po chwili usłyszał ciężkie, chyże kroki. Nie przestał jednak śpiewu, nie zmącał w sobie uszczęśliwiającego nastroju chwili — aż obok niego rozbrzmiał głęboki, dobrze mu znany głos.

— Szedłem za tobą — rzekł do Emanuela Hilary

Schwarz.

Quint nie odpowiadał. Przez czas jakiś szli we ' dwójkę równym krokiem.

— Szedłem za tobą, bowiem jestem ci to winien. A choćbym tobie nie był tego winien, to w każdym razie Bogu, który może w dzień sądu ostatecznego zażąda odemnie twej duszy.

Słowem: Hilary wznowił, tym razem z wielkąr serdeczną natarczywością, próbę, by Quinta sprowadzić na właściwą drogę. Nigdy nie przeżył takiego przerażenia, jak dziś, kiedy głupiec wyznał, że uważa się za Zbawiciela. W' tej chwili miał wrażenie, jakby chrześniak jego był oświetlony bengalskiemi ogniami z piekła rodem, płomieniami siarczanemi. Poznawszy z taką oczywistością, naocznością, do czego Quint doprowadził w swem odszczepieństwie, postanowił raz jeszcze popróbować ocalenia tego człowieka.

— Nie opuszczę cię dziś —• rzekł — zanim nie zyskam pewności, żeś skruszony, że żałujesz swej strasznej zbrodni. Bowiem uważam cię za zbłąkanego, a nie za obłąkańca. Wszak wszelakie obłąkanie jest dziełem djabła.

L w tym tonie mówił dalej.

Gdy jednak zamilkł i czekał odpowiedzi, głupiec nie odezwał się ani jednem słowem.

Zapał Hilarego wzmógł się.

Wyjawił Ouintowi, że z powodu niego, z powodu owego chrztu, o którym się ludzie dowiedzieli, nie cieszy się więcej dawnem zaufaniem, jakie miał w gminach. Naprzykład ów nauczyciel, w którego szkole po raz pierwszy ujrzał Quinta, widocznie stroni od niego. Kilkakrotnie, zapewne za poduszczeniem pewnych pastorów, wzywano go do różnych władz ; również przełożony związku misjonarskiego upomniał go, by odtąd był ostrożniejszy. On był tym, który Emanuela polecił dziedziczce z Gozdawy, więc ponosi niejako wobec niej i wobec całej okolicy odpowiedzialność za straszne zgorszenie, spowodowane przez Quinta. Pan von Kellwinkel ostatnio z powozu zawołał, że nikt inny nie ponosi winy, jak on.

Słowem: Hilary przekonywał, unosił się, ba, płakał przed Quintem.

— Dawniej — mówił — pastorzy odstępowali mi swe kazalnice, bym wiernym głosił słowo boże. Dziś prawie wszystkim nauczycielom zwrócili ich przełożeni uwagę, że nie wolno stawiać do mojej dyspozycji nawet najmniejszej izby szkolnej, bym w niej mógł mówić o Bogu i Zbawicielu. Uniemożliwiłeś mnie u pani dziedziczki, od której dawniej otrzymywałem obfite datki celem krzewienia świętej wiary. Zamknąłeś mi dostęp do domu Heidebranda; przez ciebie przekroczyć nie śmiem progu mego starego przyjaciela Krausego, bo, w podziękę za udzieloną ci gościnność, uwiodłeś mózgi i serca córek tych wzorowych rodzin chrzęści j ańskich.

Emanuel nie mógł się wżyć w poważne słowa przerażonego, srodze utrapionego misjonarza. Wciąż jeszcze błąkał się dokoła jego ust pogodny, chłopięcy uśmiech.

Nagle złożył swe ramię dokoła pleców Hilarego i rzekł:

— Nie sprzeciwiajmy się złu, bracie Hilary.

— Gdybyś — rzekł brat — nie był wstąpił na tę drogę okropnych bluźnierstw, byłbym za tobą poszedł, przez wodę i ogień!

rzekł

— Nie wiem nic o bluźnierstwach

Ouint.

— Czy zapomniałeś, dlaczego omal cię nie ukamienowano ?

— Bo szczerze przyznałem się do tego, który jest

we mnie.

— Więc powiedz, bym się wreszcie mógł przekonać, czy w swej zatwardziałości jesteś nieuleczalny, powiedz mi, bez świadków, oko w oko, czy nie jesteś Emanuelem, synem stolarza z Giersdorfu? Lub też powiedz mi wogóle, kim jesteś?

— Jestem przedewszystkiem tym, który z tobą rozmawia — odparł Emanuel.

W tej chwili przejechał obok nich otwarty powóz, w którym siedział Kurt Simon mając po prawej ręce młodego Benjamina Glasera. Młodzieńcy ukłonili się z wielkiem u-szanowaniem. Quint podziękował lekkiemskinieniem ręki.

— Pokój boży niech będzie z nami wszystkimi! Amen! —- rzekł potem Quint. — Kto mówi, że miłuje Boga i pokój, ten musi być wolny od wszelkiego lęku. Bo czemże jest lęk ludzki, jeśli nie lękiem przed śmiercią i umiłowaniem doczesnego żywota? Życie zaś doczesne to niepokój i walka z bliźnimi: oko za oko, ząb za ząb. A ja powiadam, że nie powinniśmy bliźnich zwalczać jeno miłować jak samych siebie. Syn człowieczy jest na świecie wśród wrogów, ale mimo to nie stanie się siewcą niepokoju. Raczej odsunie rygle śmierci i przestąpi bramę otchłani. Syn człowieczy przezwyciężył śmierć. Czemże jest świat, jeśli mam w nim, krok w krok postępując, stać się mocen przez mordy, oszukaństwa bliźnich, brata mego i siostry mej? Wszak miłuję moje siostry i moich braci więcej niż świat! Nie czuję się, nie chcę się czuć swojsko na tym świecie. Chyba, żeby Bóg się w nim tak czul. Ale Bóg czuje się obco na tym świecie. Zatem chyba czuje się w nim swojsko wróg, wróg, wróg! i tylko wróg! tylko szatan!

.«*■1**

Wytchnął i prawił dalejV^'

^eszcze syn ię ukrywać,

— Że jednak wróg $$röd mycJ|>$3^cf4 sióstr jest silny, siostry me i bracią moi, $$ ^Dę^blni sprawach, boskich. Ba, nawet bezsilny jest syn fboży, który ujawnił się w synu człowieczym! Wci^ż boży, pomazaniec, siewca' pokoju iqtùs^ jest prześladowany, pogardzany, - przeklinany, prze-

kazywany wreszcie katowi i jego pachołkom. Zważ bowiem: ponad wszystkiemi sprawami, które szatan każe wykonywać, stoi pomocnik katowski! Nad pałacami królów, nad dachami sądów! Bo czemże byłaby władza bez kary, więzienia, kata? Świat ten stworzył wróg! Natomiast królestwo, którego obywatelem jestem, stworzył Bóg! Tajemnicą królestwa jest pokój! Powiadam ci, bracie Hilary, że niczem innem li tylko pokojem jest skarb na roli, światło pod korcem, perła„ kupca. Ja jestem tym mężem, który wszystko sprzedał i ruszył, by skarb ten posiąść. Posiadam go też, bracie Hilary! Wiedz jednak, że świat wciąż jeszcze jest korcem nad światłem. Któż jest bratem syna człowieczego, kto mu najbliższy, jeśli nie człowiek? A przecież wciąż jeszcze bliźni prześladują syna człowieczego, nie wiedząc, co czynią! Natomiast komu codziennie, co godzinę, składają w ofierze krwawe hekatomby swych dzieci, żon, braci? Wrogowi, który swych skomlących niewolników w dzień i noc biczuje ognistemi rózgami! Z jego pyska idzie nienawiść, zazdrość, pożądanie. Lubieżność jest jego poduszką! Góra chrobotaj ących łańcuchów jest jego tronem! W jego paszczy są kły! Jego spojrzenie morduje! Jego oddech jest grozą! Każdy dźwięk jego gardzieli jest dziesięcio-krotnem przekleństwem! I za to właśnie błogosławią, go moi bracia i moje siostry.

Znowu zaczerpnął tchu i począł dalej prawić:

— Nie możecie służyć równocześnie i Bogu i wrogowi. Nie możecie wraz służyć Bogu i mammonowi. To też służycie szatanowi, służycie mammonowi, a nie Bogu! Ja zaś nie służę wrogowi, ani mammonowi, lecz tylko Bogu! To też muszę znosić cierpienia, prześladowania. Patrz bowiem, oto kroczę wąską drogą, ukrytą drogą, przez wszystkich omijaną drogą, wkraczam wąską, ukrytą, omijaną bramą, wiodącą do królestwa bożego! Ty natomiast idziesz szeroką, wygodną drogą, przez wszystkie te szerokie place i ulice, które szatan brukuje, przez wszystkie te tysiączne bramy, które szatan otworzył! Zaprawdę, jesteś niewolnikiem wroga, zatem i niewolnikiem grzechu! Znajdujesz się w więzieniu, bowiem świat nie jest niczem innem, jakolbrzymiem więzieniem wroga. Ja natomiast zażywam wspaniałej wolności dzieci bożych.

Właśnie doszli do małej, w pośrodku lasu położonej leśniczówki, na której progu powitali ich Kurt Simon i Benjamin Glaser.

Postawa i mowa Emanuela wywarła na wędrownym . misjonarzu wielkie wrażenie. Czul dokładnie, że wciąż jeszcze przy bliższem obcowaniu nie może otrząść się z uroku Emanuela Quinta; dziwaczne słowa i wnioski jego omotywały go jak metalowe nici groźnego pająka, dławiącego jego własne myśli.

Benjamin Glaser, którego powierzchowność zdradzała żydowskie pochodzenie, przystąpił do Quinta i z zarumienioną twarzą, z pewną nieśmiałością, zapytał, czy go sobie jeszcze przypomina. Niełatwo było zapomnieć tę wąską twarz, okrągły podbródek,

wielkie oczy, delikatną skórę, twarz o niemal dziew częcej piękności. Emanuel, który młodzieńca raz tylko widział w domu ojca, właściciela dóbr Salomona Gla-sera, gdy był tam jedyny raz zaproszony w towarzystwie nauczyciela Krausego — Emanuel oświadczył, że go sobie dobrze przypomina. Teraz młody Glaser wystąpił z drugiem pytaniem: czy nie raczyłby przyjąć zaproszenia na obiad, tu, w leśniczówce.

Quint natychmiast się zgodził i podał rękę najpierw panu Glaserowi, potem Kurto wi Simonowi.

Twierdzenie Quinta, jakoby był Zbawicielem, wywarło oczywiście również wielkie wrażenie na Kurcie Simonie. Wywołało u niego, jak zresztą u wszystkich, przerażenie, a ponadto ubolewanie, litość, zatroskanie. Lecz równocześnie odczuł znowu ową osobliwą, odurzającą siłę, przed którą przed rokiem, podczas swego pierwszego spotkania z bratem Hilarym i Ouintem, ratował się wprost ucieczką.

Na ugorze, wśród zebranych, spotkał Benjamina Glasera, który był również poruszony kazaniem Quinta, przejęty litością nad jego niedolą, oburzony dzikością tłumu. Obaj młodzieńcy porwani byli tern niesamowitem zdarzeniem. Ujrzawszy głupca, opuszczającego zebranie, postanowili się odosobnić od reszty towarzystwa i pojechali w ślad za Ouintem.

Teraz oto, stojąc naprzeciw niego, byli wielce zakłopotani. Bowiem zdawali sobie sprawę, że mają do czynienia z człowiekiem, eonajmniej nienormalnym, mającym w swym duchowym ustroju jakiś chorobliwy punkt. To też porozumiewali się badawczym wzrokiem z towarzyszem Quinta, ociężałym brodaczem w olbrzymim, miękkim kapeluszu pilśniowym i sze-

rokiej pelerynie, w którym Kurt odrazu poznał brata Hilarego Schwarza.

Lęk ich, czy też obłęd Quinta nie uczynił dalszych postępów, rozprószyło obecne jego zachowanie się i pogodna wesołość, która zeń biła. Pogłaskał wyżła, który ośmielony dobrocią nowego gościa, oparł się o niego przedniemi łapami, począł zawzięcie wymachiwać ogonem i na oścież rozdziawiwszy mordę, przeciągle ziewał.

Obaj młodzieńcy skrycie podziwiali Emanuela Quinta, iż tak odważnie stanął w przeciwieństwie do całego świata, którego i oni byli przeciwnikami. Dusze ich były przepełnione typowo Schillerow-skim, bezprzedmiotowym entuzjazmem. Boć przecie nikt nie uzna, by ich entuzjazm dla społecznej sprawiedliwości, postępu i duchowej wolności, przy równoczesnej nienawiści dla tyranji państwa, kościoła i szkoły, był skierowany na właściwe tory.

Niebawem siedzieli obaj młodzieńcy z Quin-tem i Hilarym Schwarzem, który dał się nakłonić do pozostania w długiej, niskiej izbie pod dachem. Przez otwarte okna dolatywały z lasu poszumy.. .

Na stole, przykrytym schludnie białym obrusem, postawił leśniczy dymiącą wazę, pełną zupy. Wogóle, stosownie do starego, patrjarchalnego zwyczaju sam przyniósł z piwnicy wino, sam je odkorkował i sam nalewał do szklanek. Prócz niego usługiwała również i dziewczyna, jednak z jej usługi stary leśniczy niezbyt był kontent, bo wciąż zrzędził.

— Dokąd się pan teraz udaje? — zapytał Quinta młody Glaser.

Quint, jedzący z wielkim spokojem zupę, odparł, że zamierza się teraz udać do stolicy prowincji, do Wrocławia.

Jest to stale wielce charakterystycznym objawem, że każda nowa generacja stara się opleść ziemię swemi własnemi urojeniami. Młodzi ludzie, którzy jeszcze nie spełnili swego zadania we swym właściwym zawodzie, uważają za swój obowiązek: odmłodzić stary, zńikczemniały świat, uczuwają potrzebę wydatnych reform, zrewoltowania społeczeństwa, które do chwili ich pojawienia się — a mianowicie ukazania się ,,nowej generacji“ — przez tysiące lat kroczyło fałszywemi drogami,

— Co właściwie zamierza pan począć w Wrocławiu, Emanuelu? — zapytał Hilary. Poznać było można z jego bladej, zatroskanej twarzy, źe każdy nowy krok, każdy nowy zamysł Quinta jest dlań źródłem nowego niepokoju.

Leśniczy wszedł właśnie do pokoju i to zapobiegło na razie, odpowiedzi oczekiwano z wielkiem naprężeniem.

— Proszę, paniczu, spojrzeć — rzekł leśniczy do Benjamina — jakie królewskie danie moja stara sporządziła!

Były to gotowane pstrągi, ułożone na dymiącym półmisku. Leśniczy, również świetny rÿbak, łowił je w jednym z potoków, przepływających las.

Odtąd podczas uczty panowała niewinna, cicha radość. Niejakie zakłopotanie sprawił tylko fakt, że Quint nie chciał jeść pieczonych młodych gołębi. O-świadczył, że nie ma nic przeciw temu, aby inni jedli, sam natomiast nie chce jadać ptaka, który Noemu przyniósł pierwszą gałązkę oliwną pokoju, a który pozatem jest symbolem Ducha Świętego.

Gdy przyniesiono jabłka i ser, począł Benjamin z głębi swego niespokojnego, żądnego wiedzy ducha y/ywlekać kwest je i kwestyjki, które go niepokoiły.

— Proszę mi powiedzieć, szanowny panie Quint — począł — jak należy postępować, by wedle pańskiego rozumienia stać się doskonałym.

— Czyńcie dzieła boże! — odparł Quint.

— Jakże ja, człowiek — rzekł Benjamin — mogę czynić dzieła boże?

— W ten sposób, że stajesz się doskonały jak Bóg!

— Być doskonałym jak Bóg, to znaczyłoby przecież to samo, co zmienić się z człowieka w Boga!

— To też to jest zadaniem syna człowieczego.

Rozpostarł się między obecnymi ów szczególny nastrój, owo zaciekawienie, owo mistyczne oczekiwanie, które zawsze występuje, gdy się oczekuje wynurzeń człowieka, tkniętego ręką przeznaczenia. Wynurzenia takie posiadają też pewną majestatyczną nietykalność. Przyjmuje się je w pierwszej chwili bezkrytycznie, jako cudowność, to też zawsze wywierają potężne wrażenie na naiwnych umysłach i ludzie. Wiadomo przecież, że nietylko plemiona Indjan w Ameryce Północnej wierzą, że obłęd jest pochodzenia boskiego.

— Tak, było to zadaniem syna człowieczego —• temi słowy zwrócił się brat Hilary do Benjamina — syna człowieczego, który zmarł dla nas na krzyżu, który ślepców czynił widomymi, tkniętych trądem czystymi, który biednego Łazarza, od trzech dni złożonego w grobie, przywrócił do życia. Był to Chrystus, który suchą nogą szedł nad wodami morza, który przed > oczyma wszystkich uniósł się żywy do nieba. On to był doskonały jak Bóg.

Na to odparł Quint, pukając srebrną łyżeczką

w stół:

— Gdy kto obudzą człowieka z fizycznej śmierci, cóż czyni? Daje mu drugą śmierć! Kto chce chodzić

nad wodami morza, ten nie wie, że Duch Boga unosi się nad wodami i w wodach, w niebiosach i nad niebiosami. Gdybyście wy wiedzieli to, co ja wiem, nie potrzebowalibyście wiary. Że zaś wam wiedza nie jest daną, zatem mówię wam: ten, kto tu jest fizycznie ślepy, może mimo to więcej widzieć niż wy; również ten, kto fizycznie widzi, może być tknięty duchową ślepotą.

— Więc w co mamy, wedle pańskiego zdania, wierzyć? — zapytał Benjamin.

— Więc co mamy czynić? uzupełnił Kurt Simon.

— Spełniajcie przykazania! — odrzekł Quint.

Rozczarowani młodzieńcy odpowiedzieli, że znają wielu ludzi, którzy na ogół nie grzeszą przeciw dziesięciu przykazaniom, a przecież nie są doskonali.

— Zatem nie mogę wam, którzy łakniecie doskonałości, nic innego powiedzieć, jak: idźcie za mną.

Hilary Schwarz chciał, głęboko oburzony, a poza-tem lękający się o dusze młodzieńców, ruszyć w szranki, lecz zdołał się opanować. Pokazywał na migi Kur-towi i Benjaminowi, że temu człowiekowi widocznie brak piątej klepki.

— Mówiłeś pan dziś rano — począł znowu Benjamin — o bezinteresowności. Pańska nauka jest owiana altruizmem. Utrzymywał pan, że samolubstwo jest matką wszelakiego zła. Inni utrzymują natomiast, że wprost przeciwnie, samolubstwo jest matką wszelakiego postępu. Nasza Rzesza Niemiecka jest obecnie, w następstwie wojny z roku 1870, wojny, która przecież zawsze j est wyrazem samolubstwa, w wielkim rozkwicie, i to na wszystkich polach i dziedzinach. Dobrobyt wzmaga się. Kraj jest bogaty. Nasi kupcy zaliczają się do najpotężniej szych. Wogóle : świat należy do kupca. Kupiec

stworzył olbrzymie środki komunikacyjne. Wymiana towarów uczyniła świat jednym wielkim magazynem. A czyż można sobie pomyśleć kupca bez własności? Kupca niesumiennego w sprawach własności? Wszak całe życie zarobkowe runęłoby, gdyby nie było sumienności w sprawach własności! albo gdyby kradzież, mord, oszustwo nie ulegały karze!

Ouint odpowiedział:

— Był człek bogaty, zamożniejszy niźli wszyscy bogacze. Miał on rządcę, którego przed nim obwiniono, jakoby roztrwonił mu wszelkie dobra. Rzekł tedy do rządcy: ,,Wyrachuj się!“ A rządca odparł: ,,Byłem u jednego z twych dłużników, pożyczyłem mu wszystkie twoje pieniądze, pięćdziesiąt tysięcy talarów, i więcej jeszcze. Nie mógł zwrócić. Więc darowałem mu je. Inny dłużnik był ci winien sto beczek oliwy. Przedarłem list dłużny.“ Pan zaś pochwalił nierzetelnego rządcę.

Po chwili dodał Quint:

— Kto to może pojąć, niech pojmie!

W tej chwili dały się słyszeć jakieś głosy przed domem. Psy poczęły ujadać. Pewna ilość ludzi w cięż-kiem obuwiu — poznać to było można wyraźnie — weszła do sieni, wybrukowanej cegłą. Leśniczy zawołał: ,,Co to być może?“ i zbiegł natychmiast po’ drewnianych schodkach do sieni. Emanuel, który właśnie mówił spokojnie, pogodnie, zadrżał i zbladł.

Wedle relacyj, których potem udzielili Benjamin Glaser i Kurt Simon, w pierwszej chwili wszyscy obecni byli przekonani, że na leśniczówkę dokonano napadu. Z jakiemś niesamowitem wyciem, okutemi buciskami przeskakując po dwa, trzy drewniane schodki i wywołując w całym domu łomot, wTpadła jakaś banda. Brat Hilary i obaj młodzieńcy błyskawicznie podskoczyli ze swych miejsc. Hilary przewrócił krzesło. Zarówno on jak i Kurt Simon i Benjamin byli przekonani, że to wtargnął rozwścieczony tłum, który ścigając Emanuela, zapragnął w bestjałski sposób dokończyć rozpoczętego zlynchowTania.

Emanuel odezwał się cicho:

— Nie lękajcie się!

Poznał bowiem, że są to wprawdzie jego prześladowcy, ale nie ci, którzy go chcieli ukamienować.

Chociaż pozostał na miejscu i pozornie był spokojny, jednak z oczu jego przebijała zgroza. Drzwi otworzyły się i u progu widać było zdziczałe, rozna-miętnione, z biegu napęczniałe i spocone tw^arze. Nikt nie wszedł do izby. Jakby magiczną siłą przytrzymywały oczy Quinta tych ludzi u progu.

Emanuel oczywiście wiedział, kim są ci ludzie, wiedział, że z nimi — braćmi z młyna! — jego dobry i zły los jest związany po wieki. Zrozumiał to w tej chwili — i zmysły postradał. Uderzył głową o stół i zemdlał.

*_

Mowa Quinta, niespodziewany skutek, jaki wj warła na tłumie, grad kamieni, które również spadał na osoby, najbliżej stojące Quinta, podziałały na ósemkę ,,braci z młyna,“ na starszyznę ,,Związku Tajemnicy“ w bardzo silnym stopniu. Wrodzony człowiekowi instynkt lisi u każdego z nich spowudowid natychmiastową reakcję: poczęli się jak najszybciej ukrywać wT tłumie. Wprawdzie i tam ludzie, którzy

O O r-

o- (

ich znali, pokazywali ich sobie palcami i nawoływali: oto towarzysze bluźniercy! Ale z tem niektórzy z nich dawali sobie radę i to w sposób bardzo prosty: wypierali się wszelkiej styczności z Ouintem. W każdym razie uniknęli niebezpieczeństwa najgroźniejszego.

Jednak po pewnym czasie każdy z tych rozbitków „Związku“ podążył w kierunku, w którym spodziewał się zastać resztę towarzyszy: do leżącej zupełnie na uboczu cegielni, zupełnie pustej, jako że był to dzień niedzielny i świąteczny. Już przedtem, zanim Quinta wyprowadzili z domu ogrodnika, była ta cegielnia ich punktem zbornym.

Jako pierwsi przybyli po pogromie na tłoce Józek Czech i bracia Scharf. Wciąż jeszcze byli przerażeni, jakby ktoś zbudził ich z długiego snu, silnem uderzeniem w głowę doprowadzając do przytomności. Najgorzej wyszedł na całej awanturze Józek. Z powodu swej katykaturalnej brzydoty ściągnął na się zgraję chłopaków, którzy go przez czas dłuższy ścigali przez pola, waląc weń grudami i wołając: pies, małpa, szatan, djabeł, lucyfer!

Dopadłszy cegielni oświadczył, że odtąd nie chce więcej nic mieć wspólnego z Quintem. Mówił o nim z nietajonem oburzeniem. Mówił jadowicie. Słowa jego ociekały złośliwością. Nie przestawał ani na chwilę mówić. Rozjątrzał trzęsących się jeszcze ze strachu braci Scharf słowami, przepójonemi żółcią, aż wreszcie stanowczo wyprosili sobie jego rady i uwagi, co zresztą nieco dodało im tupetu i przywróciło utraconą kompletnie dotychczas równowagę umysłu.

Również gdy przybył tkacz Schubert, spocony biegiem, a mimo to blady wciąż na twarzy, a także gdy zjawił się kowal John, który z przerażenia dotychczas nie mógł wykrztusić słowa — nie przestawała małpia gęba Józka urągać Quintowi: nigdy weń nie wierzył, zawsze wiedział, że to jest tylko gaduła, i oszust. Nie poczuwał się też do obowiązku dyskrecji, i począł ordynarnie tłumaczyć ową nocną wizytę Róży Heidebrand w młynie, gdy to niespodzianie wszedłszy do izby Quinta, zastał tam dziewczynę...

Wkrótce pojawił się tkacz Zumpt. Przywłócz3da się za nim do cegielni żona i poczęła się awanturować. Płakała, krzyczała, zaklinała, by wrócił do domu. Dzieci zmarnieją; straci pracę w tkalni; kawałek pola, który posiadają, przepadnie. Krowę już sprzedał. Brak gnoju, brak ziarna pod zasiew. Została tylko jedna koza. Poczęła wypominać mężowi i braciom Scharf tajemne sprawki w młynie, przeróżne wybryki, orgje, ekstrawagancje płciowe. Głos jej stawał się coraz bardziej chrapliwy. Oboma rękami wymachiwała, jakby tuż miała rzucić się do oczu męża i braci Scharf. Ich to bowiem, zresztą zupełnie słusznie, uważała za sprawców tej całej przeklętej awantury.

— Głupcy •— wołała — okpiono was! jedynie młynarz zrobił na tern wszystkiem interes!

Było tak w istocie. Kobieta w swej rozpaczy wypowiedziała prawdę. Przeważna część pieniędzy, którą złożono w komunistycznej kasie, znalazła się w kieszeni sprytnego młynarza.

Gdy kowal John zdołał wreszcie dorwać się do głosu, brzmiały pierwsze jego słowa:

— Zbiję młynarza jak psa!

Przez dłuższy czas trwały kłótnie między starszyzną ,, Związku/'

Wreszcie, gdy już przesiąkli całkowicie zwątpieniem, gdy stali się zupełnie małoduszni, przekonani,.

.że oto wszystkie ich nadzieje prysły, w niwecz sie obróciły — zabrał głos krawiec Schwabe. Z siłą przekonania, która nawet na Józefie Czechu wywarła wrażenie, wystąpił garbus, złożył dwa palce jakby do przysięgi i zawołał:

— Zabijcie mnie, ale ja wierzę, wierzę w niego!

To oświadczenie przedewszystkiem powstrzymało panikę. Wszyscy poczęli uważnie przysłuchiwać się wywodom krawca. Zwłaszcza u braci Scharf nastąpiła momentalnie reakcja: jakby im kto zdjął ciężar z serca.

Wkrótce potem poczęli jedni zarzucać drugim tchórzostwo, a nawet zdradę.

— Dlaczego uciekliśmy? — rzekł kowal John. — Chyba tylko dlatego, że jesteśmy nikczemnymi tchórzami.

Napróżno usiłował Józek Czech urągliwemi wykrzyknikami, zaś żona tkacza Zumpta przeraźliwem jazgotaniem wystąpić przeciw tej zmianie nastroju. Zwłaszcza głośno pomstowała Zumptowa, siostra rodzona bladego i wyniszczonego ascetycznemi praktykami krawca. Zarzucała mu, że on to sprowadził jej na kark braci Scharf i wciągnął męża w grono głuptasów, -otaczających tego oszusta Quinta!

Brat zawołał:

— Stul pysk, babo! Nie bluźnij! Nie grzesz! Nie gub biednej swej duszy!

— Jesteście głupsi niż bydło! — wrzeszczała zrozpaczona kobieta — nie, wy nie jesteście tylko głupi, jesteście szaleni!

— Tak — krzyknął kowal John — jesteśmy szaleni, ale to szał święty! szał krzyża! szał królestwa bożego!

— Przyjdź jeszcze raz — wrzeszczała kobieta — w mój dom, kowalu, by odprawiać w nim te wasze szatańskie modły, a rozbiję ci łeb talerzami, garnkami* wiadrami!

Dybicz zauważył, iż w chwili, gdy Quint wyznał, że jest Zbawicielem, uczuł, jakby mroźny wiatr przeszedł mu po kościach. Zapytał, czy też nikt nie zauważył snopu światła dokoła głowy Emanuela, gdy z ust jego popłynęły owe brzemienne słowa, które spowodowały grad kamieni.

W mig każdy z braci odzyskał dawną pozę. Struchlenie ich ustąpiło. W ich wnętrze dostał się znowu ów narkotyk, który się stał wprost elementarną potrzebą ich życia. Poczęły się dawne wzruszenia! W duszy ich znowu odtajały uczucia i rozlały sięszerokim, bystrym strumieniem, po którym — zdało im się — płyną ku edenowi wiecznej szczęśliwości. Niestety nie zwracali znów najmniejszej uwagi na wiry i rafy podwodne.

W braciach Scharf tkwiła silna, wzruszająca miłość do Quinta. Obudziła się ona znowu w całej pełni. Bili się w piersi, kajali, czynili gorzkie wyrzuty, iż tak haniebnie uciekli. Głośno oświadczali, iż albo ich z powrotem Quint przyj mnie do swych łask, albo dalsze życie straci dla nich sens i urok.

Zatem dawny obłęd, opanowujący tych ludzi, wrócił, i to bardziej jeszcze spotęgowany.

Tylko Józek Czech uparł się i nie dał się przekonać!

Gałganiarz Krezig, który stale milczał i jeno, upiornie blady, trząsł się z wściekłości, przyskoczył nagłe z zaciśniętą pięścią do Józka i zawołał:

— Powiadam ci, Czechu, że kłamiesz. Gdyby tak było, jak mówisz, czy sądzisz, że skończyłoby się z Quin-tem tak poprostu?

I wykrzykiwał słowa, w które głęboko wierzył nie tylko on, lecz również i wszyscy:

— Naszedł nasze domy! Namówił nas! Skusił. Przedstawił się jako cudotwórca!

I zwracając się w stronę Scharf ów i pokazując na nich palcem, wołał:

— Nie dał wam pokoju, aż wszystko, co posiadaliście, spieniężyliście! porzuciliście pracę, dom, warsztat! On nie kłamie, powiadam ci, Czechu! Gdyby zaś kłamał — biada mu, biada!

I uczynił ruch, który nie pozostawiał żadnej wątpliwości zarówno co do celu zemsty, jak i co do jej gruntowności.

Na sam koniec dotarła do cegielni Teresa Kaczmarek. Miała podpuchnięte oczy i błędny wzrok. Oszalała dziewczyna poczęła z miejsca urągać:

— Jesteście stare baby! — krzyczała. — Tchórze! Uciekliście jak zmokłe kury! Jesteśmy po wieki przeklęci, przeklęci, przeklęci!

Zatem wreszcie pełni skruchy, wyrzuciwszy wedle wszelkich form z swego grona Józka Czecha, bracia z młyna w siedmiu wybrali się, w drogę, by poszukać Emanuela Ouinta.

XXL

rudno powiedzieć, dlaczego mistrz na widok swoich siedmiu uczniów popadł w omdlenie. Przypuśćmy, że stało się to wskutek przemęczenia i niezwykłego wyruszenia. Omdlenie Quinta tnvało niemal kwadrans. Zanim Kurt i Benjamin mogli się zorjentować, przypadli przybysze do Quinta, rzucili się na kolana, i płacząc, jęcząc, poczęli całować jego ręce i nogi. Wtedy dopiero spostrzegli, że jest nieprzytomny. Ostrożnie wzięli go na ręce i, jakby dziecko, zanieśli w głę-bokiem, pełnem grozy milczeniu, na długą, staroświecką otomanę, znajdującą się przy ścianie.

Nie byłoby to odpowiednie słowo, gdybyśmy powiedzieli, że każdy z tych ludzi był w tej chwili podobny do ojca, drżącego na myśl o utracie jedynaka. W swem przerażeniu i bezradności byli oni raczej podobni do matki, pragnącej za wszelką cenę utrzymać przy życiu dziecię, które oto dostaje się w bezlitosne ręce Śmierci.

Benjamin Glaser nacierał skronie Emanuela ko-lońską wodą, leśniczy i jego żona kładli mu zimne okłady na pierś. Wreszcie otworzył oczy.. .

Gdy się obudził, umysł jego był zupełnie zdała od środowiska, .w którem się naprawdę znajdował. Oczy jego były stale utkwione w górę; na tw^arzy jego malował się odblask doznanej właśnie głębokiej szczęśliwości.

Wyraz tego szczęścia, dziecięcy uśmiech na jego twarzy, były tak urocze, że wszyscy stali dokoła niego głęboko wzruszeni.

Wreszcie dusza jego wróciła do rzeczywistości, otoczenia. Spoglądał z uśmiechem na jednego i drugiego, obserwował jabłka, filiżanki na stole, potem wzrokiem powiódł po rozwieszonych w izbie rogach i malunkach, wyobrażających sceny myśliwskie, nasłuchiwał uważnie, gdy w jednej z izb w parterze kanarek harceński począł wywodzić długie, dźwięczne trele — wreszcie wyciągnął oba ramiona i podał rękę każdemu z braci. Uczynił to w sposób, dotychczas niepraktykowany, serdeczny, pełen miłości.

— Czy wiecie, mili moi, ulubieńcy mej duszy — nigdy ich takiemi lubemi słowy nie nazywał! — czy wiecie, gdzie byłem w tych stu tysiącach lat, które spędziłem zdała od was?

Wszyscy oświadczyli oczywista, że nie wiedzą.

On milczał długo. Wreszcie rzekł:

— Byłem w pierwszem niebie, głęboko, głęboko. Byłem w drugiem niebie, głębiej, głębiej. Mówię słowa. Ale to, czego tam w tych głębiach z łaski Ojca doznałem, tego słowa nie mogą wypowiedzieć!

W sieni szepnęła żona leśniczego do swego męża, że kto tak mówi, ten wkrótce zemrze. Opowiedziała swemu mężowi, że dziadkowi jej, a też i ojcu, tuż przed samą śmiercią, również Bóg ukazał raj. Komu się to przytrafi, kto zaznaje przedsmaku wiecznej szczęśliwości, tego ostatnia godzina niebawem wybije.

Emanuel uniósł się z łoża. Gdy swemi podługo-watemi, pokrytemi piegami rękoma, nienawykłemi do pracy, aie też i przez nią nie zniszczonemi, począł: serdecznie głaskać i obejmować głowy swych uczniów — najpierw Antoniego i Marcina Scharf a, potem kowala Johna, potem krawca Schwabego, wreszcie wszystkich innych — rozległo się głośne łkanie w izbie. Beczeli jak stare baby...

Tego dnia związek tych ludzi dopiero się nierozerwalnie zespolił; dopiero tego dnia trysnęły źródła miłości, łączącej ich na wieki.

Quint podskoczył z otomany. Oświadczył, iż nigdy jeszcze duch jego nie wypoczął tak głęboko i wspaniale.

Na te słowa leśniczy szepnął do swej żony, niejako by przeciwdziałać jej poprzednim słowom i przeczuciu rychłej śmierci Quinta:

— Nic innego, tylko dobre i obfite jedzenie i picie było powodem tego ,,wniebowstąpienia.“

Quint zabierał się do wyjścia. Podał rękę młodemu Glaserowi i Kurtowi, i wezwał braci, by mu towarzyszyli. Nagle Hilary Schwarz, który długo przypatrywał się w milczeniu Ouintowi, przypadł doń i objął ramionami.

— Nie rozumiem cię, nie pojmuję cię, —rzekł — ale Bóg nie pozwoli zejść na manowce duszy, która,, jak twoja, jest bez fałszu!

Ucałował Quinta, wziął kapelusz i wybiegł.

Wkrótce potem Benjamin Glaser i Kurt Simon byli sami. Mieli obaj wrażenie, że od chwili wtargnięcia chłopskiej bandy Quint przestał się nimi zupełnie interesować. Były wprawdzie pogłoski, że istnieje grono ludzi, związanych z Quintem i będących niejako jego uczn ami, ale obaj uważali to [za jedno z tych oszczerstw, których tyle miotano na biednego głupca..

Obecnie przekonali się, że pogłoski odpowiadały prawdzie.

Zwykle nie słyszymy z ust ludzi stanu niskiego niczego, co wykracza poza ich interesa. Kowal, krawiec wiejski, tkacz, rzadko będzie zdradzał, a zwłaszcza w krajach protestanckich, swe życie wewnętrzne, które z zazdrością i lękiem ukrywa. Tern bardziej zdumienie budzili ci ludzie, tern większe wrażenie wywierali ci łagodni, słabi marzyciele o twardych kościach i silnych pięściach.

Obaj młodzieńcy długo jeszcze przesiedzieli w izbie leśniczówki przy szklance wina, żywo rozprawiając o niedawnych swych doznaniach. Przedewszystkiem zajęła ich dziwna mieszanina, występująca na jaw u popleczników głupca: brutalność i nadwrażliwość. Widzieli i czuli, że działa tu jakaś zagadkowa siła. Pociągała ona również i ich samych. .. aczkolwiek w całem tern przejściu było też wiele elementów odpychających, obcych ich duszom i poglądom. Pewnem było jednak: była to walka i obłęd ludzi wydziedziczonych; dokoła Ouinta rozpościerało się cierpiętnictwo, które i w ich młodych duszach istniało. Stąd też wyr-wodziła się owa siła przyciągania, którą ten nieprzenikniony reformator wywierał, budzący w nich wrażenie zarówno śmieszne, jak i wzniosłe, pogardliwe i godne podziwu, trywjalne i boskie. To też nic dziwnego, że obaj ci młodzi ludzie niejednokrotnie jeszcze skrzyżowali się z drogą żywota Emanuela Ouinta.

Po opuszczeniu leśniczówki rozpoczął Quint ze swymi adeptami długą wędrówkę. Oświadczył natychmiast po wyjściu z domu niecierpliwym obywatelom

przyszłego królestwa niebieskiego, którzy go właściwie wepchnęli na drogę jego dalszych losów, że odtąd nie rozstaną się do owego dnia, gdy stanie się to, co przewiduje. Nie przestawał też po drodze ściskać im rąk, głaskać po głowie, pieścić.

Słońce dawno już zaszło. Rozpostarła się łagodna, czysta, jasna noc księżycowa.

Quint poprosił braci, by odtąd, o ile inaczej nie zarządzi, szli za nim w odległości rzutu kamieniem. Tak też odtąd było. Sam chodził na przedzie. Gdy zatrzymywał się, również i adepci jego przystawali. Wogóle szczęśliwi się czuli odtąd w swem bezgranicz-nem, bezkrytycznem posłuszeństwie.

Doszli w pobliże pałacu w Mielnicy, którego rzęsiście oświetlona jadalnia i bibjoteka — widocznie pani dziedziczka miała gości — przeświecała przez drzewa parku. Niedostrzeżony ruszył dawny faworyt dziedziczki przez samotne ścieżki w stronę stawu, w którym zwykł był kąpać się. W milczeniu szli za nim jego towarzysze. Ujrzeli, że zatrzymał się tuż u brzegu i że z ciemnej części tafli wodnej w jasną, oświetloną księżycem, popłynęły dwa łabędzie ku ich mistrzowi. Widzieli, że karmi je. Skinął na swych uczniów i szepnął:

— Nie wiedzą, żem wygnany i pogardzony. Syn człowieczy zawsze był pogardzany przez swych braci i siostry, zawsze prześladowany przez swych bliźnich. Więc i teraz jest pogardzony, prześladowany, wygnany.

Opuścił następnie park i przez furtkę dostał się do ogrodu. Długie ścieżyny wiły się tu wzdłuż pokrytych słomą grządek róż i krzewów malinowych. Światło księżyca oblewało orszak, cicho wzdłuż drożyn posuwający się. Adepci ujrzeli, że Quint znowu się

Głupiec.

22

337

zatrzymał i długo spoglądał w obramowane gęsto bluszczem okna. Nie było to jednak w tej stronie domu, w którym mieściła się jego dawna kwatera, lecz w innej stronie: tam, gdzie znajdowała się mała izdebka Róży Heidebrand.

Usłyszeli, że głęboko westchnął. . .

Nagle głośno szczekając wypadł z budy przed drzwiami pies. Zamilkł i począł węszyć. Kilkoma susami dopadł do Quinta. Był to stary, nawpół oślepły pudel, przez wszystkich zaniedbany, zaś przez wiele czasu szczególny przyjaciel i wierny towarzysz głupca. Powitanie przybrało ze strony psa formy tak przesadnie wybujałe, iż z wielkim trudem zdołano go pozbyć się u furty ogrodowej. Długo jeszcze słychać było jego skomlenie u żelaznych sztachetów.

Emanuel ruszył w stronę Dronsdorfu. Wraz ze swymi towarzyszami dostał się szerokim wyłomem w murze na cmentarz. Światło księżyca sączyło się na gęsto zbite, częściowo zapadłe w ziemię nagrobki. Tu spędził Quint około pół godziny w głębokiem zamyśleniu. Jedyne słowa, które przez ten czas wyrzekł, brzmiały:

— Niema grobową chyba te, które kroczą, mówią, działają.

Wkrótce potem znalazł się Quint ze swym orszakiem na podwórzu szkoły, ukrytej letnią porą całkowicie w cieniu olbrzymiego drzewa, obecnie zupełnie ogołoconego z liści. Dom był w głębokiem uśpieniu. Siedząc dokoła kamiennej studni wypoczywali tu wędrowcy w milczeniu, aż zegar pałacowy wydzwoniłL powoli dwanaście uderzeń.

— Widzę to wszystko po raz ostatni — rzekł Quint, jakby usprawiedliwiając się.

Odtąd szli miarowym krokiem wciąż naprzód, Quint na przedzie, a w nakazanym odstępie jego towarzysze. Nie śmieli go pytać o cel wędrówki. Gdy minęli kilka wsi, nagle Quint się zatrzymał. Nie zauważył wcale, że zaniepokojony Marcin Scharf doń przystąpił. Quint sprawiał wrażenie, jakby nasłuchiwał, jakby go dolatywały jakieś głosy. Na twarzy jego malowało się zaniepokojenie. Marcin zdobył się na odwagę i zapytał, co go niepokoi. Otrzymał w odpowiedzi tylko tajemnicze słowa:

— Głos! głos ten!

Księżyc przybladł. Na wschodzie pierwsza czerwień zapowiadała powrót światła dziennego. Właśnie gromadka biednych głupców docierała do wioszczyny, położonej między szeregiem pagórków.

Tu Quint odezwał się do Marcina Scharfa:

— Chciałbym raz jeszcze zobaczyć mego dwunastoletniego brata Gustawa. Pójdziesz i sprowadzisz go do mnie!

Następnie oświadczył mu, że radby ujrzeć swego brata we Wrocławiu, w gospodzie ,,Pod zielonem drzewem/' Tam ma go zaprowadzić.

Słowo Quinta było rozkazem. W duszy tkacza omdlały wszystkie inne popędy, prócz jednego: bezwzględnego zaufania i posłuszeństwa. Stan duchowy, w iakim się znajdował, nie dopuszczał nawet myśli o sprzeciwieniu się, oporze, krytyce. Choć był srodze utrudzony długim marszem, choć zdawał sobie dobrze sprawę z trudności swej misji zabrania dziecka z domu rodzicielskiego — natychmiast oddał bratu kasę, którą dotychczas zawiadywał, i ruszył w drogę.

XXII.

ez przerwy, bez wytchnienia szedł Emanuel przez szereg godzin. Szedł tak szybko, że towarzysze jego tylko z wielkim trudem mogli za nim nadążyć. Od niemal dwudziestu czterech godzin, nie mając w ustach ani kęsa, siłą woli przezwyciężali głód i zmęczenie. Udało im się nabyć po drodze tylko jeden bochenek chleba. Spotkali wóz, na którym piekarz woził do pobliskiego miasta chleb. Żuli więc, nie przerywając marszu, rozkroiwszy bochen na tyle kromek, ilu ich było. Quint odmówił przyjęcia, gdy mu kromkę ofiarowali.

Nie uczuwał on ani głodu, ani zmęczenia. Niecierpliwie zdążał do jakiegoś wyznaczonego celu. Tak szybuje ptak wodny, gdy po długim locie nad morzem uczuje rzeźki powiew wiatru, pobudzający jego skrzydła, uczuje, że pod nim jest ląd.

Quint zatrzymał się dopiero, gdy na dalekim horyzoncie ujrzał kominy fabryczne i wieże kościołów w Wrocławiu.

Zatrzymał się na dłuższy wypoczynek.

Niebo zaciągnęło się chmurami.

Quint i jego poplecznicy zasiedli na skraju mokrej łąki, otoczonej brzozami i olszami, niedaleko niskiego nasypu kolejowego. Od czasu do czasu zadźwięczał w pobliżu drut, ciągnący się wzdłuż nasypu od budki strażnika kolejowego do drewnianego słupa, zamykającego drogę i wstrzymującego ruch wozów i ludzi w czasie przejazdu pociągu. Po obu bokach toru widać było hen daleko brzozy, olsze, trzciny, słychać było świergot i nawoływania ptactwa wodnego. Okolica była pełna moczarów, trzęsawisk. Pojawiały się niekiedy na widnokręgu sarny, bez troski pasące się na mokradłach, słychać było krzyki dzikich kaczek, widać też było bażanty, przelatujące między słabo jeszcze zazielonemi krzewami.

Ouint siedział oparty o słup graniczny, a towarzysze, którzy zajęli miejsce wokół niego, patrzyli weń mimo wielkie przemęczenie wielce zaintrygowani, bowiem spodziewali się ważnych jakichś wynurzeń.

Nie pomylili się też. Wynurzenia te wkrótce nastąpiły.

Najpierw powiedział słowa, których znaczenie było dla nich zupełnie niejasne, niezrozumiałe. Potem zaczął mówić językiem zrozumialszym, jaśniejszym. U-pomniał ich, by się odtąd nie dziwowali temu, co będzie czynił. Wybrał ich, by do ostatniej godziny, możliwie do ostatniego tchnienia, byli świadkami jego żywota. Powtarzał odtąd często to, co im obecnie po raz pierwszy oświadczył: zbliżają się czasy wielkich jego cierpień i mąk. Wskazał na wieże na widnokręgu.

— To pole bitwy — rzekł — na które dostać się muszę. Wrogowie, dzieci świata, oczekują mnie. Syn człowieczy musi zawsze wpaść w ręce ludzi. Nie myślcie, że syna człowieczego, który jedynie w Bogu widzi swego ojca, i tym razem inaczej wywyższą, jak przez szubienicę. Przyjdzie czas, że inaczej zachowają się wobec syna człowieczego, lecz stanie się to wówczas, gdy nastąpi zmartwychwstanie! Wówczas dojrzą go nawet ślepcy.

Wszystko to wypowiedział Emanuel wcale nie smutnie; przeciwnie: z nieukrywanym żarem szczęśliwości.

Gwałtowny grzmot przerwał jego słowa. Wywołał go pociąg pospieszny, którego wagony połączone były ze sobą mostkami. Pędził tak szybko, iż szyny jakby uginały się pod kołami. Prąd powietrza był tak silny, że za ostatnim wagonem toczyła się ku niebu chmura prochu, żwiru i zeschłych, zeszłorocznych liści, tańczących przez chwilę w powietrzu, by następnie opaść w mokradła.

Zarówno mistrz jak i uczniowie odwrócili głowy i wpatrując się w pędzący, huczący cud cywilizacji, na chwilę jakby zapomnieli o wszystkieminnem. Gdy Quint ochłonął ze zdumienia, zdołał znowu skupić swe myśli w obłędnem kole swych urojeń i począł znowu przemawiać; jednak myśli jego towarzyszy wciąż były jeszcze przy tych wytwornych panach i paniach, stojących w oknach wagonów, przy tych ludziach, którzy nawet nie raczyli spojrzeć na nich, na biwakujących włóczęgów.

Po chwili Quint podskoczył, jakby pociąg, który przed chwilą przemknął, skłonił go do pospiechu. Nie miał więcej w wyrazie swej twarzy dotychczasowego spokoju, lecz niepokój, namiętność, żądzę walki.

Po drodze mówił:

— Kładę w świat kamień przeszkody, kamień obrazy, by koła wozów i maszyn dzieci świata, ba, nawet ich czoła i nogi potknçlx się o tę opokę! Najniżsi i najwyżsi, nędzarza i królowie, muszą się na nią natknąć!

I kilkakroć, przyspieszając kroku, biegnąc niemal, powtórzył :

— Jestem gotów!

Z wszystkich tych słów jego adepci nie zdawali sobie należytej sprawy, nie pojmowali, nie rozumieli. W duszach ich wzmagał się żar fantasma-gorji. Wskutek przemęczenia wybraźnia wysuwała przed ich duchowe oblicze widzenia przyszłego, niebiańskiego spokoju. Trud nieprzerwanej wędrówki sprawił, iż mówili wciąż o tern niebiańskiem schronisku, które stanowi koniec wszelkich cierpień, a do którego wedle ich mniemania wciąż się przybliżają. Uczuwali dobrze zmiany, zaszłą ostatnio w mistrzu; czuli, że zbliżają się decydujące chwile. Ponadto tajemnicze słowa Quinta, zwiastujące jego ponury, grozą przejmujący koniec, słowa, które zwracał jakby nie do swego otoczenia, lecz do niewidzialnych a wszechobecnych wrażych potęg — wywołały u nich pewnego rodzaju lęk, przygnębienie.

— Gdzie zostawiliście Józka Czecha? — zapytał nagle Quint.

Spojrzeli po sobie zakłopotani i milczeli. Nikt nie miał odwagi odpowiadać.

— Nie lękajcie się — rzekł Quint, który widocznie zauważył, że Józek Czech nie rozstał się po dobremu z jego zwolennikami. — Nie lękajcie się, bowiem nie was będzie ścigać nienawiść świata, jeno mnie, który świadczę wszędy i wszem wobec, świadczyć nie przestanę, że dzieła świata są złe i bezecne.

O godzinie siódmej z wieczora przybył Quint ze swoimi adeptami do niewielkiej gospody ,,Pod zielo-nem drzewem“ w Wrocławiu.

Gospodyni, której mąż był rzeźnikiem, umieściła Quinta osobno w izdebce na poddaszu, której okienko prowadziło w stronę Odry, zaś wszystkich innych za drewnianem przepierzeniem na strychu. Wszyscy, nieco się tylko posiliwszy, udali się na spoczynek, po kilkunastogodzinnym śnie obudzili się w południe dnia następnego.

O tej porze wysłał Quint Dybicza, ex-oficera armji zbawienia, z listem do Jadwigi Krause, która przed miesiącem przeniosła się do Wrocławia i była zatrudniona w nowo utworzonym szpitalu miejskim po drugiej stronie Odry. Żaden z towarzyszy Quinta nie byłby się nadawał do takiej ekskursji w labirynty wielkiego miasta, prócz Dybicza, bywalca na wielkim świecie.

Wkrótce dotarł on do siostry J adwigi, a że właśnie rozpoczynała popołudnie ,,wolnego wyjścia/' zjawiła się już po upływie godziny, u boku Dybicza, w gospodzie ,,Pod zielonem drzewem" i w izdebce Quinta.

Quint zauważył odrazu, że dziewczyna w mieście wielce się. zmieniła. Promieniowała z niej rzeźkość, świeżość, ruchliwość, wprost sprzeczne z pewną nie-mrawością, niezadowoleniem, które wyczuwał w niej tam na wsi. Lecz również i Jadwiga miała przed sobą jakby innego człowieka. Był wypoczęty. Z postaci jego przebijała męska siła, hart.

Piękna, dwudziestoczteroletnia dziewczyna o nieco zbyt ostrym wyrazie twarzy i wielkich, bystrych oczach, w skromnym stroju siostry miłosierdzia, uczuła odrazu, iż jej urojeń, złączonych z tym dziwnym człowiekiem, obecność jego wcale nie rozwiewa.

Usiadła na drewnianem łóżku Quinta i opowiadała, zarumieniona i widocznie uszczęśliwiona jego obecnością, swe przeżycia z ciągu ostatnich czasów, równocześnie domagając się, by jej również dokładnie opowiadał o Mielnicy. Wreszcie, nieco zakłopotana, powiedziała, że we wszystkich pismach wrocławskich było sprawozdanie o jego wystąpieniu w niedzielę wielkanocną, o tych nieszczęsnych wydarzeniach — jak się wyraziła.

Wyjęła z torebki gazetę i oto Quint czytał;

,,Obłęd religijny. W pobliżu Mielnicy w pierwszy dzień świąt pojawił się jakiś człowiek, który na szcze-rem polu chciał urządzić pewnego rodzaju meeting religijny. Wiadomo, że okolica Mielnicy po dziś dzień jest domeną ortodoksji. Warjat, który miał określić się sam jako zmartwychwstały Zbawiciel, już od dłuższego czasu grasował w różnych częściach prowincji. Opowiadają, że pewna dama, która swój olbrzymi majątek wydaje na cele kościelne, budowę świątyń itd., upodobała sobie tego dziwaka i popierała jego głupawe przedsięwzięcia. Zresztą lud w odpowiedni sposób wyparł się tego mąciwody. Chwała Bogu, lud nasz jest bardziej uświadomiony, niż w krajach religijnej obłudy i histerycznych kobiet, w Ameryce i Anglji.“

Z uśmiechem na ustach, acz nieco przybladłszy, zwrócił Quint gazetę Jadwidze i rzekł:

— Wyzwoliłem się z lęku przed ludźmi.

I dodał z wielką prostotą:

— Gdybym chciał utrzymywać, że nie jestem Chrystusem, synem bożym, musiałbym wyrzec się Ojca, musiałbym wyprzeć się Chrystusa i Boga.

Siostra Jadwiga, która częściowo tylko wierzyła sprawozdaniu pism, zaś obecnie otrzymała bezpośrednie potwierdzenie, i to w najgłówniejszej, zasadniczej sprawie — zbladła z przerażenia. A jednak słysząc słowa Quinta nie mogła oprzeć się poczuciu mistycznej rozkoszy.

Ponieważ Emanuel lekko kaszlał i pluł też krwią, sprowadziła następnego dnia ze sobą zaprzyjaźnionego lekarza-asystenta, silnego, jasno-niebieskiego blondyna, pochodzącego z Pomorza. Zbadał on gruntownie Quinta, o którego dziejach Jadwiga mu coś niecoś opowiedziała. Quint z wielką cierpliwością znosił to badanie, jednak ilekroć lekarz zadał pytanie, wybiegające poza fizyczne niedomagania, nie chciał udzielać żadnych dokładniejszych informacyj. To też, choć młody lekarz nie dowiedział się od Quinta nic istotnego o jego stanie duchowym, rzekł jednak, spotkawszy po kilku godzinach siostrę Jadwigę, że Quint stanowczo przedstawia typ degenerata.

— Degenerat, czy nie degenerat! — odparła Jadwiga. — Kto mógłby uchodzić za normalnego, gdyby wierzyć lekarzom i ich diagnozom? A zresztą jest pan ateistą i nie masz zrozumienia dla spraw religijnych.

Młody doktor Hülsebusch nie przeczył temu. Powiedział jednak, że choć nie ma zrozumienia dla przejawów reiigjonistyki, to jednak, jako szczery demokrata, pozatem lekarz, śledzi bacznie stronę społeczną i ogólnoludzką tych zjawisk.

Gdy doktor zapytał Jadwigę, jaki właściwie Quint uprawia zawód, była wielce zakłopotana. Nie chciała powiedzieć, że Quint wcale nie pracuje, nie mogła się zaś spodziewać, by lekarz zrozumiał, iż wyłącznie oddając się Bogu i sprawom boskim, nie jest jednak próżniakiem.

Lekarz zakończył rozmowę słowami:

— Quint jest słabowity, potrzebuje posilnych potraw i niewyczerpującego, nie szkodzącego zdrowiu zajęcia.

W pięć dni po przybyciu Quinta i jego adeptów do gospody „Pod zielonem drzewem/' miasto Wrocław zostało poruszone, wprawdzie tylko przelotnie, nie-z wy kłem zdarzeniem.

Było to w niedzielę po południu, około czwartej.

Tłumy spacerujące na tak zwanem wzgórzu Lie-biga ujrzały nagle jakiegoś człowieka, z wyglądu robotnika rolnego, który wszedłszy na znajdujące się tam kamienne schody, wzniesiony ponad falę wystrojonych panów i pań, czynił znaki, by się ludzie zbliżyli, bowiem pragnie przemówić. Niedzielne popołudnia, choćby nawet miłe słońce przedwiośnia przygrzewało, nie zawsze są zabawne. To też inicjatywa tego dziwnego człowieka, by wygłosić publicznie przemowę, spotkała się z ukontentowaniem tłumów, które porówni zaintrygowane, jak i rozbawione zbliżyły się i okrążyły mówcę.

Ten jednak nie wygłosił długiego przemówienia. Trzykrotnie powtórzył tylko:

— Powiadam wam, Jezus Chrystus zmartwychwstał!

Poczem zbiegł ze schodów i znikł w tłumie, który donośnym śmiechem skwitował tę zapowiedź i nie troszcząc się więcej o war jata, rozszedł się.

Zdarzenie to nie dostałoby się zapewne w szpalty gazet, gdyby nie fakt, że to samo zdarzyło się: na rampie królewskiego pałacu, na tak zwanym placu ćwiczeń, na rynku, na schodach zewnętrznych ratusza i na innych jeszcze miejscach. I to równocześnie. Niemożliwem było, by tego dokonał jeden człowiek, bowiem po pierwsze z opisu poszczególnych mówców przekonano się niezbicie, że na każdem miejscu był inny człowiek, a powtóre stało się to jednocześnie, co z wielką stwier-

dzono dokładnością, w różnych miejscach, bardzo od siebie odległych.

Występy tych ludzi dokonały się tak niespodzianie i z taką szybkością, iż policja wcale nie miała możności, ani też powodu do wkraczania. Skoro wieści o tern przedostały się do redakcyj, i to z różnych części miasta, redaktorzy uznali, że sprawa cała wcale groźnie się nie przedstawia, i potraktowali ją jako dziwny wybryk uliczny, umieszczając nazajutrz krótkie notatki. W następny dzień po ukazaniu się w pismach wzmianek oczywista rzecz poszła w zapomnienie.

Dr. Hülsebusch, czytając w gazecie wzmiankę, odrazu powziął podejrzenie co do autorstwa tego niedzielnego wybryku. Spotkawszy w korytarzu szpitala siostrę Jadwigę, rzekł jej:

— To wielce przykra sprawa. Trzebaby się zastanowić, czy nie należałoby wpłynąć na Quinta roz-sądnemi słowy, by zapobiec gorszym i mogącym poważniejsze skutki wywołać wystąpieniom.

Siostra Jadwiga zarumieniła się i przyznała, że Quint rzeczywiście zarządził owo niedzielne wystąpienie, dokonane przez jego towarzyszy. Zamiarem Quinta — mówiła — jest za wszelką cenę i na wszelki sposób wstrząsnąć ludźmi, wyprowadzić ich z bierności religijnej, to też posłużył się tym środkiem.

Lekarz zauważył, że od chwili obecności w mieście tego ,,świętego rodzinnego“ — jak się ironicznie wyraził, Jadwiga wygląda chorobliwie, jakby umęczona czuwaniem i poszczeniem święta Jadwiga, Agnieszka — czy Teresa. Ostrzegał też dziewczynę, by się nie dała omotać ,,patologicznym“ wpływom tego człowieka.

Siostra J adwiga ruszyła ramionami i odeszła w milczeniu.

Była też tego dnia — jak zresztą codziennie, odkąd Quint zamieszkał ,,Pod zielonem drzewem'‘ — u niego i zapytała o przyczynę tej dziwacznej demonstracji. Uderzył pięścią w stół i gniewnym głosem użył słów Pisma świętego, jakby były to jego własne słowa :

— Zaprawdę, jeśliby nie przemówili, kamienie musiałyby krzyczeć!

W kilku tych dniach od przybycia Quinta do Wrocławia działy się dziwne rzeczy ,,Pod zielonem drzewem." Przedewszystkiem między nędzarzami na przedmieściach gruchnęła wieść o przybyciu człowieka, obdarzonego cudowną siłą leczniczą; przyczynili się do tego adepci Quinta, którzy, chociaż on sam wypierał się, jakoby kiedykolwiek czynił cuda, częściowo z przekonania, częściowo z fanfaronady chlubili się nim jako cudotwórcą. Emanuel miał głębokie współczucie dla chorych, dla całej ludzkości, którą uważał za schorzałą, To też również i cierpienia każdego człowieka z osobna nie były mu obojętne; przeciwnie: głęboko odczuwał ból każdego osobnika. A jednak z całą stanowczością, z miejsca, po pierwszem pojawieniu się chorych w gospodzie, odmówił wdawania się w wszelakiego rodzaju leczenie. Oczywiście nie przeszkadzało to bynajmniej temu, że chorzy się zgłaszali, dawali doskonałe zarobki właścicielowi gospody, a nawet starali się go przekupić różnemi podarkami.

XXIII.

owego wystąpienia na schodach ratusza przyprowadził Antoni Scharf do gospody pewnego ośmnastoletniego młodzieńca, syna urzędnika pocztowego, ucznia ósmej klasy gimnazjalnej. Ubogo ubrany, chudy, wyrosły jak tyka i wcale przystojny młodzieniec zwał się Dominik. Miał on pierwszy ciemny meszek, jakby delikatny cień, na górnej wardze i dokoła brody, miał melancholijne oczy i delikatną, śniadą twarz. Nosił podarte buty z wytartemi, ze starości już zupełnie nieelastycznemi wkładami gumowemi ; nogawice i rękawy ubrania, widocznie sprawionego przed wielu laty, gdy był o wiele niższy, były przykrótkie; nie nosił krawatki, zaś przód koszuli i kołnierz nie jaśniały wcale śnieżnobiałą czystością.

W mózgu tego chłopaka tkwił głęboki, bólem prze

pojony idealizm; było w tym człowieku coś wytwor-mimo zaniedbanie zewnętrzne — coś nie-

nego

zmierme pociąga] ącego.

Powia-

wu serca, a

Dominik usłyszał słowa Antoniego Scharfa : dam wam, Chrystus zmartwychwstał I“, poszedł za nim za popędem jakiegoś niejasnego, nieuświadomionego pory-gd^ stanął przed mistrzem tego prostaczego, nieinteligentnego adepta, uczuł odrazu, na pierwsze

spojrzenie, związany z tym człowiekiem.

że los jego odtąd będzie nierozerwalnie

Stał się też — jakby to powiedzieć — prawą ręką

Ouinta.

(V

Właśnie takiej wyręki potrzebował Emanuel, bowiem już w kilka dni po wysłaniu swych siedmiu adeptów z wieścią o zmartwychwstaniu Chrystusa udzielać począł regularnie — niejako. . . audjencyj. Okazało się bowiem, że o wiele więcej ludzi, niżby to się wydawać mogło, przejętych zostało wieścią, ogłoszoną w niedzielę publicznie przez uczniów Quinta; ludzie ci odnajdywali wszyscy drogę do ogniska nowej herezji.

Między ludźmi, których Dominik przyjmował, zanim ich uznawał godnymi rozmowy z Emanuelem Quintem, były nie tylko dziewczęta, kobiety, mężczyźni z najniższych warstw ludowych, lecz również baronowe i hrabianki, wojskowi w cywilu, słowem ludzie na stanowiskach, czasem nawet wybitne osobistości ; nie zrażali się ci ludzie ani brudną, nie zażywającą dobrej opinji uliczką, w której znajdowała się gorszą opinją jeszcze ciesząca się gospoda ,,Pod zielonem drzewem/' Prze-stępowali odważnie brudny próg, wąską ciemną sień i szli drzwiami do przepojonej wonią sera i aromatem alkoholu tak zwanej ,,izby gościnnej," która dla wytworniejszych klientów Ouinta była poczekalnią i próbą cierpliwości.

W kilku tygodniach przesunęła się przed Quintem cała nędza tak zwanych średnich i wyższych sfer, mających pozory świetności, budzących zawiść i zazdrość. Wglądnął w otchłań — i zdało mu się, że widzi prawdziwe oblicze czasu.

Była tu kobieta, którą wytworny mąż, poprzysiągłszy dozgonną miłość i wierność, fizycznie zatruł,

pozbawił majątku, a potem dla innej kobiety porzucił.

Była córka, shańbiona przez własnego, ubóstwianego o] ca.

Była inna dziewczyna, którą niecny, łajdacki ojciec zrobił przedmiotem handlu i stręczył paniczykom.

Była inna córka, którą rodzice oderwali od młodego, zdrowego, ukochanego chłopca i sprzedali bogatemu, schorzałemu lowelasowi.

Był mąż, którego nadewszystko umiłowana żona nakłoniła do oszustwa, kradzieży i zabójstwa.

Był inny mąż, który przed sypialnią swej ubóstwianej żony niemal co nocy znajdował buty kochanka.

Był mąż, który, chcąc sobie ulżyć na duszy, opowiadał Quintowi,że żona jego jest nałogową pijaczką, że została wreszcie żebraczką i niekiedy zjawia się przed drzwiami domu żebrząc, zaś dzieci jej własne, od niemowlęctwa pozbawione widoku matki, obdarowując żebraczkę, odwracają się od niej ze wstrętem.

Był ojciec, który miotał na swego syna najokropniejsze przekleństwa: syn włamał się do kasy jego i zagrabił cały majątek.

Byli ludzie, którzy czuli się nieszczęśliwi w swym zawodzie, uważali go za nieszczęście, przymus, więzienie, gwałt, zadany swej duszy; a jednak nie mogli się wyrwać ze znienawidzonego środowiska, bo stanowiło ono jedyną możliwość zarobkowania, zdobywania chleba codziennego. Między tymi ludźmi, jakoby spętanymi, bezwolnymi, byli wyżsi i niżsi wojskowi, wyżsi i niżsi urzędnicy, przedstawiciele przeróżnych zawodów: nikt z nich nie chciał być tym, czem był, zmuszony stosunkami i warunkami ; każdy chciał być czemś annem.

Zwróciło to uwagę Emanuela, a także i Dominika, jak dalece niemal wszyscy ci ludzie są pokorni, bo-jaźliwi, ba nawet tchórzliwi, podczas gdy w swoich sferach towarzyskich i w ogóle na zewnątrz występują z nieubłaganą surowością i wielką pychą. Dlaczego właściwie szukali porady u niego, schodzili się w jego nędznej izdebce, gdy przecież mogli się postarać o innych doradców, doradców prawnych, doradców oficjalnych sumienia? Utrzymywali oni, że świat aż po najwyższe swe szczyty społeczne przepełniony jest złośliwością, kłamstwem, obłudą, nienawiścią, łajdactwem. Jeden śledzi kroki drugiego i skoro dojrzy najmniejszy ślad słabości, gotów jest każdej chwili napaść i zmóc swego bliźniego.

współczesne społeczeństwo oparte jest na bezwzględnem zmaganiu się interesów poszczególnych jednostek. Wszyscy przeciw wszystkim! Biada temu, kto choćby na jeden moment przestanie wrrogo dokoła siebie oglądać się i zmagać ze swem otoczeniem !

— Bowiem — mówili

Przychodzili też liczni ludzie do Quinta, skarżący się na nienaturalne swe popędy, które napróżno zwalczać w sobie usiłują. Byli między nimi tacy, którzy pozatem odznaczali się szczególną subtelnością, mieli zamiłowanie do piękna, przyjaźni, mieli odw^agę myśli o śmierci jako wybawicielce z niemoralnych, nienaturalnych swych skłonności.

Lecz utrapienia największej ilości osób, które nawiedzały Quinta, dotyczyły zdobycia i utraty pieniędzy. Troski pieniężne zatruwały im dni i noce, psuły im wrszelką radość życiową.

Quint nabierał przekonania, że cala współczesna cywilizacja nie jest niczem innem jeno bezmyślną

Głupiec.

23

353

orgją, połączoną z mdłem, powierzchownem upojeniem. Zaś nikt w tem orgjastycznem upojeniu nie czuje się dobrze. Był przekonany, że cała ludzkość stanowi obecnie pocącą się, jęczącą, przeklinającą obsługę wielkiego molocha: maszyny, ba, jest ona tylko częścią maszyny, stoi na jednym poziomie z kołem, osią, szyną, węglem, oliwą.

— Nie szkodziłoby to — mniemał — gdyby nie fakt, że całe ciało skaziło się, stało się złe. Kiepskie drożdże od wnętrza psują cały chleb. W ciele cywilizacji tkwią wrzody, pokryte suknem, jedwabiem, gronostajami, jątrzące wrzody żądzy płciowej, żądzy zaszczytów, żądzy mordu. Kto to ciało uzdrowi?

Wszystkim, którzy go odwiedzali, podawał Quint zawsze i stale jedno tylko lekarstwo:

— Błogosławcie tym, którzy was przeklinają! Módlcie się za tymi, którzy was obrażają i prześladują! Czyńcie dobrze tym, którzy was nienawidzą! Miłujcie* bliźnich, jak samych siebie! Kto cię prosi, nie odmawiaj mu datku! Kto ci zabiera twą własność, nie żądaj jej z powrotem! Kto cię bije w policzek, temu nadstaw drugi policzek! Kto ci zabiera surdut, temu daj również i koszulę!

Odpowiedzi Quinta były zatem zupełnie nieszkodliwe. Pewnego dnia przybył jednak pewien człowiek, który zapytał, co ma czynić, bowiem nie może ze swem sumieniem pogodzić noszenia broni, służącej do mordowania ludzi, zaś został niestety wzięty do wojska.

— Nie przysięgaj! Odmów przysięgi! — rzekł Quint. — Nie zabijaj! Odłóż szablę, którą ci chcą dać do boku, nie weź karabinu do ręki, gdy ci go podadzą !

— Zamkną mnie w więzieniu — rzekł ów człowiek.

I—i •

• rH

do więzienia!

cu

— Oplują mnie, będą mną pogardzali, będą się nade mną w różne sposoby znęcali, wypchają mnie i wyrzucą ze społeczności.

— To uczynili też i Jezusowi Chrystusowi — parł Quint.

'/ •

— A jeśli mnie zabiją? — zapytał ów człowiek,

— Wówczas musisz umrzeć! — zakończył dyskusję Quint.

•> .

Quint i Dominik, niekiedy również i Jadwiga Krause, urządzali często dalekie przechadzki. Snuli się wówczas wzdłuż brzegów Odry lub po melancholijnych łąkach nad pozornie nieruchomą Ohlą; czasem

siadali do łodzi, którą gdzieś na ustroniu znajdowali* przywiązaną do brzozy, której gałęzie opadały w głąb nurtów rzecznych. Tego roku wiosna wcześnie nadeszła, a noce były przecudowne w tern nizinnem dorzeczu,

Emanuel w pierwszych czternastu dniach dziwnym sposobem wobec Jadwigi i Dominika wcale nie wspominał o swych urojeniach mesjaszowych. Głó-wnie zajmował się troskami dziewczyny, której zawód nie dawał należytej satysfakcji i spokoju; zajmował się też wielce manją samobójczą oddanego mu ciałem i duszą gimnazjasty.

Dominik nosił się bowiem z myślą popełnienia samobójstwa.

Ludzie, którzy doszli do równowagi życiowej w długiem życiu, nie przypominają sobie przeważnie pewnych przesileń z czasów młodzieńczych, lub xofd-

Ol

co

mawiają im znaczenia. A jednak życie w każdem swem stadjum ma swe znaczenie. Choćby dlatego, że zawsze w grze jest ta sama stawka: mianowicie cała osobowość, cała istota. Tragizm i heroizm, jak tego dowodzą niezliczone przykłady, są tak samo bliskie wiekowi młodzieńczemu jak i późniejszemu. A może nawet bliższe! W chwili, w której czysty świat uczuciowy młodzieńca o wysokim polocie idealizmu i wielkich zdolnościach zostanie skażony poznaniem panującej podłości i płaskiej nikczemności jakby zatrutym oszczepem, w tej chwili bardzo często zniechęcony młodzieniec ten oszczep wraża zdecydowanym ruchem we własne ciało, wbija we własne serce. Rok w rok wracają okręty z czarnemi żaglami z labiryntów Minotaura...

Nauczyciele oświadczyli Dominikowi, że będzie musiał odstąpić od tak zwranego egzaminu dojrzałości, i to nie dla braku wiadomości, lecz z tego powodu, że nie posiada potrzebnej dojrzałości moralnej. Powodem tego orzeczenia była koleżeńska ofiarność i szczera przyjaźń, jaką Dominik pewnego razu wykazał. Dowiedziono mu bowiem, że prodczas prac pisemnych ,,pod klauzurą“ swym sąsiadom radą i czynem wydatnie pomagał.

Nie był zatem Dominik przeświadczony o własnej niemoralności i nie dlatego chciał rozstać się z życiem. Moralność szkoły, budzącą w nim wstręt, zidentyfikował z moralnością świata; uroił sobie, że taksamo, jak w szkole, panuje i na świecie niedorzeczne, brudne niezrozumienie dla szlachetnych porywów; uczuł dla świata śmiertelne obrzydzenie.

Po Dominiku pozostał zeszyt z poematami i pewną ilością uwag i spostrzeżeń o Emanuelu Quincie.

Pewnego wieczora, gdy księżyc jak olbrzymia, ognista kula zwisał na skraju łąk nad Ohlą, Dominik, siedząc w łodzi z Jadwigą Krause i Emanuelem, wyrecytował — ale tylko ten jeden raz — kilka swoich wierszy.

Dusza jego, jakby właśnie otwierający swe listowie kwiat, była przepyszna, królewska, przepiękna. Lecz też wrażliwa jak mimoza.

Wrażliwy był też na wszelakie ukorzenie, bezprawne. Nie należąc do żadnego stronnictwa, uważał się za członka jednej, wspólnej, niezorganizowanej partji: pokrzywdzonych i pogardzanych.

Dominik był człowiekiem o wielkich zdolnościach. Był nad swój wiek uczony i oczytany. Szczególnie liczne posiadał wiadomości z wiedzy przyrodniczej. Lubił sny kosmologiczne i kosmogoniczne. Mówił on

i

jako o dwóch jednakowych cudach: o prawie moralnem w nas i o ugwieźdżonem niebie nad nami. Miał wobec Emanuela Quinta i Jadwigi Krause wykłady, w których występowały nazwiska Giordana Bruna, Her-schela i Keplera. Oczy jego błyszczały, gdy mówił o słowach Galileusza, wypowiedzianych w więzieniu: ,,A przecież się porusza!“ Twierdził, że ludzkość zawsze kamienowała swych największych dobroczyńców. U-trzymywał, że gdyby miał dłużej pożyć, to tylko po-to, by działać dla ludu, przez lud, z ludem.

Jakby duchowo do niej należał, wielbił w literaturze tak zwaną ,,szkołę romantyczną.“ Ubóstwiał Novalisa. Miłował całą tę grupę, ponieważ jej myśli swobodne, śmiałe, nie ugrzęzły w racjonaliźmie, lecz zajmowały się misterjami życia. Prócz Novalisa uważał za swego najulubieńszego poetę Hölderlina. Godzinami całemi wygłaszał z pamięci jego poematy; zawsze miał w kieszeni egzemplarz ,,Hyperiona.“

-i

Z tego wszystkiego łatwo wywnioskować, co Dominika przykuwało do Emanuela Quinta. Decydujące było tu przedewszystkiem ogólne wrażenie, jakie Emanuel wywierał. Jeśli nawet najzwyklejszy, najprostszy człowiek był dla Dominika mis ter j urn, to cóż dopiero Quint, którego tajne uroszczenia i przeświadczenia dobrze znał. Wpadł więc w oszałamiającą atmosferę, otaczającą Quinta, raczej z artystycznych niż religijnych pobudek. Przywiązanie jego do Quinta oparte było o świadomą, zdecydowaną wolę; czuł bowiem, że droga mistrza, którego oto znalazł, prowadzi tam, gdzie i dla niego roziskrzy się najsilniejszy czar ukojenia, raju. Ten święty człowiek — jak z głębi przekonania nazywał Quinta — był, podobnie jak i on, niejako tylko zbłąkany w świecie.

W stosunku swym wobec Dominika przejawiał Quint największą prostotę, łagodność. Bez wszelkich układowi porozumień, ujednolicili obaj swej poglądy. Panowała między nimi niemal magiczna jednolitość.

Dominik, mający kącik u pewnego konduktora kolejowego, w izdebce, znajdującej się nad pewnym wielce podejrzanym lokalem, umieścił nad swem łóżkiem krucyfiks; drugi krzyż postawił na stoliku nocnym. A jednak niewiele zajmował się Pismem Świętem. Między nim a Quintem nie padło nigdy słowo biblijne. Wogóle nie prowadził rozmów na temat religji.

XXIV.

jopiero w dziesięć dni po swem wyprawieniu zja-

wił się Marcin Scharf z dwunastoletnim Gustawem Ouintem w gospodzie „Pod zielonem drzewem.“ Po drodze do Giersdorfu wstąpił do wsi, skąd był rodem, modlił się na grobie swych rodziców i oświadczył spoczywającym pod murawą, że zbliża się czas, w którym w mocy jego będzie spowodować ich z martwych powstanie. Gdy szedł przez wieś, zatrzymał go nowy właściciel jego chałupy i zażądał, by przez niedzielę u niego pozostał, bowiem w poniedziałek muszą w sądzie przeprowadzić zapis w księgach hipotecznych i urzędowe przekazanie prawa własności. Gdy to się stało i Marcin ruszył w dalszą drogę, mówił nowy właściciel jego gospodarstwa każdemu, kogo spotkał, że Scharf w swem zachowaniu i słowach wykazuje tyle bezsensu, iż trzeba wielkiego wysiłku, by, rozmawiając z nim, nie stracić samemu głowy.

Stary Quint nie przyjął oczywiście Marcina z otwar-temi ramionami. Quintowej nie było właśnie w domu. Z początkiem wiosny wybierała się ona zwykle na kilka dni do okolicznych miast i sprzedawała wczesne jarzy -ny. Ojczym Quinta i starszy syn jego August ani słyszeć nie chcieli o podróży małego Gustawa do Wrocławia. Dopiero piątego dnia przybyła wresz-

cie, pod wieczór matka i można było spokojniej się porozumiewać.

Z wielkim trudem otrzymał Marcin zezwolenie zabrania ze sobą benjaminka. Matka zalewała się łzami mówiąc o Emanuelu, czyniła Marcinowi gorzkie wyrzuty. Oświadczała, że w głowie Emanuela od wczesnej młodości, ba, od niemowlęctwa nie wszystko było w porządku, to znów utrzymywała, że i z powodu swj^ch zdolności mógłby był zostać podporą całego domu. Na wszystko, co Marcin jej opowiadał, znajdowała jedną tylko odpowiedź: głuptas, nicpoń! Wreszcie dała się nakłonić do zezwolenia Gustawowi na odwiedziny Emanuela, a to tem-bardziej, że malec natrętnie domagał się puszczenia go w świat i nie odstępował matki, wciąż płacząc i kaprysząc. Zezwolenie swe Quintowa ubrała w formę gorzkiej rezygnaćj i :

— A więc dobrze, zróbcie również z tego malca półgłówka!

Przez cały dzień w chałupie stolarza trwały krzyki, kłótnie, aż wreszcie Marcin Scharf usunął ostatnie skrupuły i ostatnią opozycję: oto wyjął dwa talary, jeden dał staremu stolarzowi, a drugi Augustowi.

Dostawszy pieniądze w łapę, stary Quint w milczeniu wykradł się z domu.

Tak więc dziesiątego dnia przybył Marcin Scharf rozpromieniony do Quinta, prowadząc ze sobą małego Gustawa. Quint przycisnął brata do piersi i przez trzy dni jakby zapomniał o wszystkiem innem, o swem posłannictwie, swych urojeniach, swych minionych i przyszłych losach, swych uczniach, swych przyjaciołach i nieprzyjaciołach, słowem o wszystkiem prócz brata.

Zachowanie Emanuela wobec przyrodniego brata było wprost wzruszające. Spał na otomanie, zaś malcowi odstąpił swe łóżko. Prosił codzień Dominika, czy też innego ze swych adeptów, by zakupywali dla malca różne drobiazgi i zabawki. Między innemi otrzymał chłopak mały warsztacik stolarski, piłkę do wyrzynania wzorzystych wykrętasów i figur na cieniutkich deseczkach. Godzinami pomagał mu Emanuel w tej delikatnej robocie. Na jego prośbę kupowano Gustawowi wodę sodową z sokiem malinowym. Pokazywano mu olbrzymie klatki, pełne dzikich zwierząt. Gustaw był wątłym, wcale nie po chłopsku wyglądającym chłopcem; spoglądał, uszczęśliwiony naporem nowych wrażeń, pełen podziwu na Emanuela.

Następnego dnia po przybyciu brata, przedstawił go Quint z widoczną dumą siostrze Jadwidze u wejścia do szpitala. Nie wypowiedział tego, ależ jego spojrzenia można było wyczytać, że myślał: takim przypadnie w udziele królestwo niebieskie! Niekiedy twarz Cuinta na-gle zasnuwała się groźną chmurą, rysowały się w niej słowa: Baczcie, by kto nie obraził dziecka! Wobec brata był Quint pełen poświęcenia; ba, nawet przez kilka pierwszych dni okazywał pewną duchową zależność od malca. Oglądał świat oczyma brata.

Dominik utrzymywał intymny stosunek z pewną kelnerką. Była to dziewczyna, znajdująca się we władaniu gospodarza, który dzierżawił szynk w lokalu, położonym o piętro poniżej mieszkania konduk-

tora kolejowego, gdzie Dominik zajmował kącik. Szynk ten, — a właściwie podła, podejrzana spelunka, — nazywał się dumnie : ,,Gaj Muz“ ; nazwą tą zohydzano czystą atmosferę wzgórz Parnasu ; starożytną siedzibę bogów i poezji zniżano do roli śmietnika, kanału.

Elsa Schuhbrich — tak zwała się dziewczyna — pokochała Dominika głęboką, acz zrezygnowaną i beznadziejną miłością. Była ona córką budnika kolejowego; gdy w ośmnastym roku życia urodziła dziecko, ojciec raz na zawsze wypędził ją z domu. Zakazał jej pokazywać się mu na oczy, bo — jak groził — zabije ją jak psa.

Pozbawiona wszelkich środków utrzymania, stała się oczywista łupem każdego, kto się nawinął, dostała się pod kontrolę policji, a wreszcie znalazła schronienie w owej strasznej norze o dźwięcznem nazwaniu: ,,Gaj Muz.“

Elsa pojawiła się pewnego dnia u Quinta, by się przed nim wyspowiadać ze swej wielkiej udręki dusznej i złożyć u jego stóp olbrzymie brzemię swej nędzy.

Quint rzekł jej:

— Rodzice twoi, którzy cię przeklinają, bracia i siostry, które cię potępiają i tobą pogardzają, wszyscy, którzy sądzą ciebie i twoje czyny, sądzą wedle ciała, mięsa, fizycznych postępków. Grzech może być potępiony jeno przez grzech. Ja nikogo nie sądzę!

I złożywszy swe ręce na głowie klęczącej dziewczyny, dodał:

— Powstań! Grzechy są ci darowane.

Od tego dnia ubóstwiała swego spowiednika Elsa Schuhbrich, pogardzana kelnerka z ,,Gaju Muz.“ Ponieważ była na stałe związana swą smutną służbą w knajpie, zaś nie chciała się obywać bez towarzystwa

Quinta i swego kochanka Dominika, skłoniła ich, by od czasu do czasu spędzali wieczór w szynku, i to przy jednym ze stołów, przy którym usługiwała.

Wiadomo, że głębokość brudu, w którym człowiek •dobrowolnie czy też z przymusu brodzi, niezawsze jest dowodem niechlujstwa jego duszy. To też w jednej z sal szynku, dokoła pewnego starszego artysty, profesora malarstwa, utworzyła się stale szynkownię odwiedzająca grupa ludzi, złożona przeważnie z młodych, pełnych idealizmu artystów; niestety niektórzy z nich popadli w deprawującą atmosferę alkoholizmu i prze-bujałej erotyki. Nie należy taić, że sam pan profesor, uwielbiany przez swych uczni, był pijakiem co się zowie; codzienny jego pokarm składał się zwykle tylko z kilku śledzi; topił je w olbrzymich ilościach piwa i wina. Dominik przysiadał się niekiedy do tego grona; profesor o czarnej twarzy Fauna i czerwonych, wilgotnych wargach, rozczochranej fryzurze i dziko błyszczących oczach, nazywał go ze względu na jego stosunek do Elsy Schuhbrich ,,nasz Asra“ lub też nasz rycerz Toggenburg.“

Wywołało to niemałe wrażenie, gdy po czternastodniowej nieobecności w ,,Gaju Muz“ pewnego wieczora Dominik zjawił się w towarzystwie Quinta, małego Gustawa i ośmiu chłopów, tworzących orszak naszego głupca. Profesor, który stale miał przymrużone •oczy, nagle rozwarł je. Wszyscy zebrani zanosili się od śmiechu na widok tej dziwacznej gromady ; jedynie profesor miał wzrok wlepiony wciąż w Quinta, jakby w świetle gazo wem i poprzez gęste opary alkoholu trudno mu było rozeznać, czy ten człowiek jest rzeczywiście osobą z krwi i kości, czy też urojeniem jego omroczonego mózgu.

wanych przez dziewięć kelnerek więc Muz! — siedzieli goście bardzo różnorodni. Prze

W szeregu pokoi i przy różnych stolach, usługi-

nibyto dzie-

ważnie znajdowali się tu ludzie, którym niskie czoła poznaczyła Venus Vulgivaga. Przy jednym stole zapijali się ludzie, z których ubrania, zachowania się, pięści, sądzić było można, że prawdopodobnie zajmują się zgonem bydła ze wsi. Przy innym stole zasiedli ludzie, których wygląd zdradzał najskromniejszych pracowników biurowych, zajmujących się pisarką w kiepsko przewietrzonych kancelarjach. Osobno, sam przy stole, siedział człowiek o atletycznej budowie, ze ziemi oczyma, mający karczydło napęcz-niałe, grube; widocznie popisywał się na jarmarkach łamaniem sztab żelaznych i rozrywaniem łańcuchów⁷. Widać też było studentów. Ten jegomość był może przedsiębiorcą budowlanym, tamten niższym urzędnikiem rządowym. A ten trzeci mógł być pastorem w podróży. Koło bufetu zasiadło jakieś hałasujące towarzystwo małomieszczańskie. Słowem: była tu owa mieszanina, która powstaje, gdy major w cywilnym ubraniu i podoficer, wiaściciel dóbr i kelner, kupiec i stróż zgodnie udają się na łowy w tosamo śmierdzące bagno.

Gdy Quint przybył w towarzystwie dwunastoletniego chłopca i gburowatych adeptów, nastała odrazu cisza, jakby każdy z tych głośno rozprawiających i żywo gestykulujących ludzi nagle zapomniał końca rozpoczętego właśnie zdania. Pijący i żujący łapczywie przesolone, przepieprzone, pikantne potrawy, przerwali na chwilę te rozkoszne czynności. Dopiero po pewnym czasie z powrotem zabrano się do jedzenia, picia, głośnego rozprawiania, żartowania z kelnerkami, szczypania ich po łydkach i innych grubawych żartów.

Gdy dziwaczny gość, do którego zresztą wszystkie kelnerki lgnęły, pojawił się znowu czwartego, piątego wieczora, stali goście już znali jego skryty manjakalizm. Kpiono z głupca w Chrystusie, rozbijającego namioty w knajpie ,,z obsługą damską,“ której symbolem był zaprawdę nie krzyż, lecz czerwona latarnia. Lecz dawano Ouintowi pokój jako warjatowi. Upłynęło też kilka dni, zanim się przy tym, czy tamtym stole poważono jawnie zeń pokpiwać.

Obecność Quinta ściągała do szynku najróżniejsze elementy; stół, którego punktem centralnym stał się on, a nie, jak dotychczas, profesor sztuki malarskiej, wydłużał się wciąż. Rozmowy, które prowadzono — Emanuel przysłuchiwał się jeno — dotyczyły sztuki, literatury, różnych gałęzi wiedzy, kwestyj społecznych i spraw filozoficznych. W kołach, które interesowały się Ouintem, wiedziano, że w określonych dniach tygodnia zastać go można w ,,Gaju Muz.“ To też pewnego wieczora zjawił się Kurt Simon, przygotowujący się w Wrocławiu do tak zwanego ,,egzaminu jedno-roczniackiego,“ mającego mu umożliwić skrócenie służby wojskowej i otrzymanie stanowiska oficera rezerwy. Następnego wieczora pojawił się też Benjamin Glaser, sprowadzony do knajpy przez Simona.

Później czyniono Ouintowi wyrzut i osądzano też ujemnie jego moralne kwalifikacje, że nietylko sam spędzał wieczory na tym śmietniku, w tern gnieździe zepsucia, lecz również brał ze sobą swego małego brata, póki ten bawił w Wrocławiu. Ba, co więcej, pozbawił on dobrej reputacji siostrę Jadwigę, która musiała wystąpić z chrześcijańskiego związku sióstr miłosierdzia, pozostającego pod protektoratem dziedziczki Gozdawskiej i przenieść się do międzywyznaniowego

związku Czerwonego Krzyża, bowiem i ona pewnego wieczora w towarzystwie doktora Hülsebuscha zasiadła za stołem w „Gaju Muz.“

Mały Gustaw objawiał wobec brata wzruszające przywiązanie. Był on jego najwierniejszym, najbardziej wierzącym adeptem. Oczy tego dziecka mówiły,, niezmącone najlżejszym cieniem powątpiewania, że brat jest wszystkiem: przyjacielem, obrońcą, panem^ Zbawicielem, Bogiem. Zresztą blady chłopak wcześnie zmarł. Nie dożył czternastego roku życia. Może, gdybw był żył dłużej, byłby został takim samym marzycielem * jak brat.

XXV.

ewnego wieczora jeden z obecnych, niejaki Weissländer, przygotuj ący się we wrocławskiej szkole sztuk pięknych do egzaminu na nauczyciela rysunków, otwarcie oświadczył, że obecność małego brata Quinta w knajpie i przy stole podczas pijatyk jest objawem gorszącym.

Ouint odparł:

— Mnie i brata memu dany jest tylko niewielki czas. Godziny, ba minuty, należące do nas, są policzone. Rozstanie jest niechybne. WTy nie możecie wiedzieć, o której godzinie i w którym kierunku i celu pójdziemy. Bowiem przywędrowaliśmy tu z daleka i powędrujemy w dal; choć tu jesteśmy, nie je« steśmy przecież tu, ani my z wami, ani wy z nami. Czego wy tu szukacie, tego my nie poszukujemy, co wy tu znajdujecie, tego my wogóle nie widzimy. Oczy aniołów uświęcają wszystko, na co patrzą. Czy sądzicie, że Gustaw nie jest aniołem?

— To okropna blaga! — zawołał Weissländer, jednak wszyscy obecni, a w pierwszym rzędzie profesor — nakazali mu milczenie.

— Słowa szatana i oczy szatana — zakończy! Ouint — czynią niebo i ziemię złą, podlą.

— Jesteś i pozostaniesz ścierwem, Minno — zawołał ktoś przy sąsiednim stole i uderzył niby żartem

CC

po plecach kelnerkę, która zbliżyła się do stołu z tacą, pełną kufli piwa.

— Daj pan temu pokój! — odezwał się, obracając się ku trywjalnemu żartownisiowi, Dominik. Zauważył on bowiem, że ręce kelnerki się zatrzęsły, iż część piwa wylała się z kufli na tacę, i że z wielkim wysiłkiem powstrzymywała łzy, nadbiegające jej do oczu.

Zachowanie się Quinta w tych czasach budziło wrażenie promieniej ącej stanowczości, samopoczucia i odwagi. Chód jego, postawa, wzrok, nabrały wyrazu swobody, dumy. W oczach swych popleczników był jakby samo władcą. Dominik oświadczył pewnego dnia Kurtowi Simonowi i Benjaminowi Glaserowi, pełen młodzieńczej przesady i uwielbienia, iż ten syn stolarza jest urodzonym genjuszem, urodzonym księciem ducha, władcą królestwa niebiańskiego, i — jak się romantycznie, mistycznie wyraził — z oznakami wszechwiedzy i wszechbólu na sklepionem czole, prawdziwym ,,crucifixus.“

Nie bez wzruszenia adepci i przyjaciele Quinta zebrali się dokoła niego o tej godzinie rozstania, gdy się wreszcie zdecydował odesłać do domu małego Gustawa. Tym razem miał drogę odbyć pod opieką Dybicza. Mistrz, uczniowie i przyjaciele odprowadzili chłopca pieszo do zamiejskiej stacji Schmolz. Między przyjaciółmi była Jadwiga Krause, Benjamin Glaser, Kurt Simon i, oczywista, nieodstępny Dominik. Był to wspaniały niedzielny poranek: wszystkie dzwony wrocławskich kościołów, starej katedry, Świętej Magdaleny, Świętej Elżbiety i innych świątyń słały za wędrowcami swe dźwięki hen daleko, w świeżo zazielenione, pracowitym śpiewem skowronków przepełnione pola.

Podczas całej drogi zarówno adepci Quinta jak i jego przyjaciele szli za nim w zwykłym szyku. Przyjaciele, a przedewszystkiem Dominik, starali się o to, by smętek rozstania i niemal uroczysty nastrój, wład-nący widocznie Emanuelem, nie został zmącony na-iwnemi pytaniami i wogóle gburowatem zachowaniem się jego adeptów.

Quint objął ramieniem swego brata i trzymał przez całą drogę prawą rękę Gustawa w swej dłoni. Chłopak objął lewem ramieniem biodra ubóstwianego brata, przyłożył do jego ciała swą bladą, marzycielsko spozierającą główkę; w gardle uczuwał jakiś przykry ucisk, a wzdłuż policzków sączyły mu się łzy.

Przed wstąpieniem na stacji do wagonu czwartej klasy rzucił się, łkając, na piersi Quinta.

— Jeśli będziesz żył — rzekł Emanuel — wówczas pójdziesz mojemi śladami! jeśli będziesz żył, spełniać będziesz czyny syna człowieczego! Zstąpisz do piekła i trzeciego dnia zmartwychwstaniesz! Jeśli jednak co innego jest ci przeznaczone, wówczas jeszcze wcześniej znajdziesz się ze mną w raju.

Wypowiedział te słowa półgłosem, jednak dosłyszał je Dominik, Jadwiga Krause i Marcin Scharf.

W drodze powrotnej przyjaciele i adepci tworzyli dokoła Quinta grupę, uważnie przysłuchającą się jego słowom. Ból, jaki widocznie przenikał mistrza, tworzył niedostrzegalną chmurę smutku, poprzez którą wszyscy kroczyli i którą oddychali.

— Czy nie odczuwacie — rzekł Quint — wszędzie w. naturze oczekiwania? Gdy się zasłuchacie, zagłębicie, czy nie uświadamiacie sobie, że wszystko, co was otacza, czeka? Że wszystko to jest tymczasowe, a nie ostateczne? Czy nigdy nie odczuliście życzenia, by znaleźć się tam, gdzie fale ducha docierają? Czy nie uczuliście płomiennej żądzy, by tam, na ostatecznej granicy się znaleźć, tam stanąć jakby na punkcie wyjściowym?

Dominik odważył się wtrącić:

— Samobójstwo jest realnym punktem wyjściowym wszelkiej filozofji, tylko ten akt ma wszystkie znamiona transcedentalnego czynu.

Kurt Simon i Benjamin Glaser zapytali równocześnie :

— Co? Dominiku! chce pan popełnić samobójstwo?

Dominik ruszył ramionami.

— Panowie mnie nie rozumieją!

Ouint pominął zupełnie ten dialog. Szedł ścieżyną polną, oblamowaną trawą i stokrotkami, a równocześnie dusza jego wnikała coraz bardziej w mistyczne dale.

— Wszędzie w naturze jest oczekiwanie! Czyż myślicie, że pieśni skowronka nad naszemi głowami nie są przepojone oczekiwaniem? Prawdy nie znamy, czekamy, wciąż czekamy. To, co uważamy za prawdę, jest jakby relacją posłańca, który przejął ją od innego posłańca, a ten znowu tylko tyle wie, że ktoś mu powiedział coś, w czem było tylko lekkie tchnienie prawdy... Zaprawdę., jeśli nie będziecie tak wierzący, jak to dziecko, które mnie właśnie opuściło, nigdy nie wnijdziecie do królestwa niebieskiego. Gdy kto pogardza dzieckiem, lepiej byłoby, by takiemu człowiekowi uwieszono ciężki kamień u szyi i utopiono go. Również i dla tego człowieka byłoby to lepiej, powiadam wam. Bo miałżeby żyć jako bezbożny, opuszczony przez Boga trup? Bóg jest duchem, a gdzie ducha niema, tam jest śmierć, choćby naw⁷et ciało żyło.

— Znajduję — odezwał się Kurt Simon — że w dzisiejszych czasach dziecko, chłopak, młodzieniec znosić musi ogólne lekceważenie, a nawet pogardę.

— Tak jest — rzekł Quint — jednak musimy nasz ziemski byt oprzeć na nadziei, nawet tam, gdzie niczego spodziewać się nie można, jak to czynili apostołowie, którzy po mnie przyszli!

Kurt Simon, Benjamin Glaser, Jadwiga Krause spojrzeli po sobie z przerażeniem, zaś innymi słuchaczami władnął święty wstrząs.

— Apostołowie — kończył Quint — którzy, jak powiada Pismo święte, żywili nadzieję, jaki ja; spodziewali się tam, gdzie spodziewać się nie należało.

Po chwili począł znowar.

— Tysiąc lat jest wobec Boga jakby jeden dzień, dzień, który wczoraj minął. Ogarnie rówmież i tę ziemską ciemność światło dnia owego! Gdy dzień ten nadejdzie, ujrzą synowie i córki ludzi oblicze mego Boga: nie będą wówczas jeno śnić i wyobrażać sobie, bowiem duch przeniknie wtedy wszystkie ciała, najniżsi i najwyżsi ożyją i staną się wiedzący. Bowiem tylko duch ożywia, ciało jest bez znaczenia. Bóg jest duchem. Czekajcie więc na przybycie Boga, naszego Pana. Powiadam wam: zapali On w waszych synach i córkach święty ogień, odrodzi się On w w⁷aszych synach i córkach! Tajemnica królestwa bożego nie będzie wówczas światłem pod korcem! Syn czło-

wieka i córka człowieka w świetle owego dnia będą podobne do błyskawicy, staną się braćmi i siostrami błyskawicy, która z nieba idzie ; rozświetli ona wówczas wszystko, co jest w niebie i pod niebem. Czekajcie!

— Po czem poznamy — zapytał kowal John — że zbliża się dzień ten?

— Poznajcie po mnie, moje dzieci — odparł Quint — że jest on bliski. Czyż wątpicie w moje świadectwo? Duch Ojca świadczy memu duchowi, bym tu na świecie o nim zaświadczał. Kto tedy z was nie poznaje, z jakiego ducha ja się wywodzę i że słowa, które głoszę, są duchem i życiem, ten jeszcze bardzo jest daleki od królestwa bożego.

— Wszyscy poznajemy! — krzyknęli adepci.

Emanuel cicho się uśmiechnął i powiódł dobro-tliwem spojrzeniem po gromadce.

Gałganiarz Krezig, który z szczególną uwagą przysłuchiwał się wywodom Quinta, odezwał się, przejęty wielkim jakimś niepokojem:

— Powiedziałeś: czekajcie! Więc nie jesteś tym, który ma przybyć! Więc mamy czekać na kogo innego ?

— Jestem tym, który wie i który szuka — odparł Quint. — Wy natomiast jesteście tymi, którzy nie wiedzą i nie widzą. Więc powiadam wam: wierzcie, gdy nie wiecie! Kto we mnie wierzy, wierzy w tego, który mnie zesłał. Więc jeśli mnie bluźnicie, bluźnicie synowi człowieczemu. Zaprawdę, powiadam wam : miłujcie wasze wrogi! błogosławcie tym, którzy wam urągają! — Więc chociaż bluźnicie, miłuję was i błogosławię. Jeśli jednak bluźnicie duchowi, to czynicie szatana władcą waszym.

Zbliżali się do miasta. Quint wskazał ręką na gęste kłęby dymu, unoszące się nad domami i rzekł:

— Szatan jest kłamcą, jest łotrem. Jest on kłamstwem i ojcem kłamstwa. Szatan zamknął Boga i ludzi do więzień. Szatan ma w ręku klucze do otchłani jako berło, a obiecuje, że temi kluczami otwrorzy bramy królestwa niebieskiego. Szatan uczynił świętymi bożki z drzewa, kamienia, żelaza, namalowanego płótna. Ale powiadam wam: drzewo, żelazo, kamień, płótno nie czynią człowieka świętym ; tylko sam człowiek może uświęcać drzewo, żelazo, kamień, płótno. To też winniście stać się ludźmi świętymi. Wy sami jesteście świątyniami Boga, świątyniami, napełnionemi Jego duchem. Innych świątyń niema. Usta Boga nie są z żelaza, Jego język nie jest śpiżowem sercem dzwonu. Bóg jest duchem! Wiemy, że on jedynie jest duchem rozumu, duchem prawdy, duchem poznania i duchem miłości. Człowiek może być sługą innego człowieka, ale nie może być sługą Boga. Staje się tedy sługą szatana. Szatan ma sługi i niewolników. Bóg nie zna sługi. Raczej jest Bóg sługą człowieka, raczej on sam służy człowiekowi, zamiast go poniżać do służalstwa. Powiadam wam: Bóg wywyższa ludzi. Kto wobec Boga czuje się poniżany, tego jeno szatan poniżył. Zaś ja, stale poniżony przez ludzi, zostałem wywyższony przez Ojca, który się we mnie wywyższył. .. Spójrzcie, jak w kościołach swemi skarło-waciałemi duszami modlą się do Tego, którego szatan zabił. Czemże chcą służyć Bogu? Co mogą ofiarować Bogu w swej nędzy? Czy sądzą, że Bóg pragnie być ojcem bitych, jęczących, spętanych parobków? Że chce swemi nogami deptać po ich karkach?

Słowa te dowodzą, że nowy ten Mesjasz podchwycił wiele słów Zbawiciela i kalejdoskopicznie pomięszał je z własnemi dodatkami. Wogóle przeżuwał wciąż te same myśli, grupując je wciąż odnowa. Oczywista słowa te, głośno wypowiadane, wywoływały wrażenie, jakby wywodziły się z jakiejś wewnętrznej mocy, która Quinta zmuszała do ich wypowiadania, jakby tworzył je samorodnie, a nie odtwarzał i przetwarzał z wyczytanych i zasłyszanych fragmentów ksiąg świętych. Bądź co bądź jednak były te słowa dla słuchaczy śmiałą, oszałamiającą, może i zachwycającą podnietą. Brak im jednak było jasności. Niczego właściwie w umysłach słuchaczy nie wyjaśniały.

— Co sądzi pan o słowach Quinta o apostołach, którzy po nim przyszli? — zapytał Dominika Benjamin Glaser, gdy znaleźli się potem sami we dwójkę.

— Jeśli pan żąda racjonalistycznej odpowiedzi — odparł Dominik — to ja nie jestem odpowiednim człowiekiem, któryby jej mógł udzielić. Novalis powiada: wszelakie oczarowanie dokonuje się przez częściowe zidentyfikowanie się z czarodziejem. Ja, oczarowany, zidentyfikowałem się z moim czarodziejem. Zmusił mnie, bym każdą sprawę tak czuł, tak widział, tak wierzył, jak on chce. I czyż nie wywiera podobnej władzy nad wszystkimi swymi towarzyszami, prócz pana i Simona Kurta? Przytoczę krótki dialog, pióra Novalisa, który odpowie panu na wszystkie pytania. Sądzę bowiem, że życie bez magji może być pojęte tylko przez bardzo powierzchownych myślicieli. J a zaprawdę nie dostałem się w ten świat dopiero

przed ośmnastu laty, przez przypadek urodzenia. A teraz posłuchaj pan dialogu Novalisa:

— „Kto ci o mnie mówił?“ — zapytał pielgrzym. „Nasza matka.“ — „A kto jest twoją matką?“ — — „Matka Boska.“ — „Odkąd jesteś tu?“ — „Odkąd wstałem z grobu.“ — „Czy już raz umarłeś?“ — „Jakżebym mógł inaczej żyć?“

— Więc — zapytał Glaser — wierzy pan w wieczne odradzanie się?

— Nie wiem — odparł Dominik — dlaczego nie miałbym w to wierzyć? Czy jest to mniej cudowne, niżli przypuszczenie, że urodziłem się poraź pierwszy? Czyż nie widzimy, że wszystko w obrębie szczupłego zakresu naszego pola widzenia wciąż się niewyczerpanie odnawia? I czyż poza tym szczupłym zakresem, który nasza słaba świadomość ogarnąć może, niema wieczności i nieskończoności?

Wreszcie policja zwróciła uwagę na to, co się dzieje „Pod zielonem drzewem.“ Wydelegowała kilku funk-cjonarjuszy, by w sąsiedztwie i u właściciela gospody zasięgnęli informacyj.

Gospodarz, a zarazem i rzeźnik, sprzyjał Ouin-towi i chętnie go miał w swym domu. Bowiem od czasu jego przybycia w sklepie sprzedawał więcej kieł-ba.sy z końskiego mięsa, a w gościnnej izbie więcej piwa i innych nąpojów. Ugościł też sowicie policjanta, który się u niego zjawił i zapewnił go, że Ouint i jego zwolennicy są Bogu ducha winnymi poboż-nisiami, których władze wcale nie mają powodu się lękać.

Teresa Kaczmarek i Marta Schubert dowiedziały się o miejscu pobytu Quinta, dotarły do miasta i pracowały w jednej z fabryk w bliskości ,,Zielonego drzewa/' Oczywista korzystały z każdej sposobności, by być w pobliżu swego bożyszcza.

To też gospodarz mógł z czystem sumieniem oświadczyć policjantowi, że kobiety schodzą się tylko pod wieczór na wspólne modły. Było to prawdą. W jednym z tylnych pokoi oberży zbierali się codziennie, często nawet kilka razy w dzień, adepci Quinta na wspólne modły. W tych zebraniach, w których Quint nie braî udziału, wedle zaświadczenia gospodarza działy się same tylko moralne rzeczy; żadnych nieprzyzwoitości w ogóle nie zauważył. Podniósł ku chlubie tych ludzi, że pewnego wieczora garść socjalistów, wracających z zebrania, rzuciła przez okno do izby ciężki kamień, bowiem obruszyła się ciągiem śpiewaniem pieśni kościelnych.

Policjant miał wprawdzie wielki apetyt i niemniej sze pragnienie, jednak przeprowadzał śledztwo wcale dokładnie. Dowiadywał się o Dominiku, Jadwidze Krause, Kurcie Simonie, Benjaminie Gla-serze, słowem o wszystkich, którzy Quinta odwiedzali. Gospodarz nie miał więc odwagi przemilczeć, że pewnego dnia również i agitator socjalistyczny Kurowski był między odwiedzającymi.

Czego właściwie ludzie, codziennie przybywający do Quinta, chcieli, tego ani gospodarz ani jego żona nie wiedzieli. . . Podsłuchują, oczywista przypadkowo, bowiem ich sypialnia przytyka do izdebki Quinta i mogą zapewnić, że nigdy nie zdarzyło się nic niestosownego, nawet wówczas, gdy ulicznice odwiedzały Quinta, Przychodziły też dziewczęta, po których od

razu można było poznać, że są w ciąży i którę-w swej rozpaczy spodziewały się odeń pomocy. Ale również i żadnej z tych kobiet nie podał nigdy jakiegoś lekarstwa, ani też nie dokonywał żadnych podejrzanych manipulacyj. Więc jedne odchodziły pocieszone jego słowami, inne wielce rozczarowane.

XXVI.

o pewnym czasie odbyło się w „Gaju Muz“ owo zebranie, które rozprószyło kółko tam się zbierające i zakończyło bywanie w tej obskurnej norze.

Pojawiła się Jadwiga Krause, lecz nie w stroju -siostry miłosierdzia, i przyprowadziła, niejako dla swej obrony, doktora Hülsebuscha, człowieka w sprawach moralnych bez zarzutu. Oświadczył on dawniej, że radby zbliska poznać środowisko, w którem się obraca i wieczory spędza Quint. W owe czasy było to wcale niebezpiecznie brać udział w takich zebraniach; policja bowiem wietrzyła wszędzie spiskowe konwentykle; istniały wtedy tak zwane prawa wyjątkowe, na mocy których szafowano drakońskiemi karami. Ale właśnie ta srogość wywoływała silną, fanatyczną reakcję i przyczyniała się do tego, że w wielu poczciwych, młodzieńczych głowach zagnieżdżały się śmiałe, rewolucyjne ideje. Liczono się zupełnie poważnie z gwałtownym, ogólnym przewrotem społecznym, który miał się dokonać około roku 1900 i odnowić świat. Jak biedni wiejscy profesjoniści, idący śladami głupca, liczyli na królestwo tysiącletnie i nowy' Syon, tak spodziewały się socjalistyczne koła i młodzież inteligentna, która była blisko tych kół, że wkrótce urzeczywistni się socjalistyczne, idealne państwo przyszłości.

Nad licznemi stołami politykujących warstw ludowych unosiła się wówczas, zmieszana z wyziewami piwa i cygar, jakby pstra, narkotyczna chmura —* utopja. U jednych miała ona takie, u drugich inne miano, u wszystkich wywodziła się z tęsknoty za wyzwoleniem, czystością, szczęściem, doskonałością: jedni nazywali ją państwem socjalistycznem, drudzy wolnością, a inni znów rajem, królestwem niebieskiem. Ten majak państwa przyszłości unosił się również stale nad głowami ludzi, zbierających się w ,,Gaju Muz.“

Dominik siedział po lewej stronie Quinta, Jadwiga Krause po prawej. Rodzice jej byliby wielce przerażeni, gdyby ją ujrzeli w takiem towarzystwie i takiem środowisku. Kierownik szpitala, w którym była zatrudniona, był znakomitym badaczem i znanym przedstawicielem wiedzy lekarskiej, wyznawał liberalne zasady i sam też — poza plecyma doktora Hülsebuscha i Jadwigi Krause — interesował się Quintem. Jego willa w pobliżu miasta była znanem w calem państwie centrum to warzy skiem. Lubił muzykę, utrzymywał stosunki z najwybitniejszymi przedstawicielami literatury i sztuki. Żona jego, wielce zamożna, bezdzietna, popierała młodych artystów i artystki; pewien młody' malarz, odznaczający się wybitnemi zdolnościami, został adoptowany przez profesora Mendla i jego żonę.

Jadwiga Krause czasami bywała w salonach profesora. Razu pewnego powiedział jej Mendel:

— Taka osoba, jak pani, siostro Jadwigo, może sama chodzić, gdzie jej się podoba!

To też powmli oswajała się Jadwiga ze swem otoczeniem i nie uczuwała więcej odrazy, którą początkowo była przejęta.

Nie była zresztą jedyną kobietą wT tern gronie.

Naprzeciw niej siedziała, obok olbrzymiego mężczyzny, podobnego do rosyjskiego chłopa, młoda kobieta, spoglądająca wciąż roztęsknionym wzrokiem w małe oczka swego sąsiada, oczka, które stale głupawo mrugały, a ukrywały się wprost w gęstwie włosów, którą cała głowa i twarz tego człowieka była pokryta. Sąsiad ten, stale bezdomny, wygłodzony poeta, wyciągał od czasu do czasu z kieszeni płaszcza małą książeczkę i zapisywał ołówkiem notatki. Nazywał się: Piotr Hullenkamp, a jego sąsiadka: Anetta von Rhyn.

Piotr Hullenkamp, z pierzem w rozmierzwionej czuprynie, w długim jakby kaftan paltocie, którego dlatego nie rozbierał, bo nosił go wprost na koszuli, miał wygląd apostoła. Kurtowi Simonowi wydał się jakby faun leśny. Młodemu Dominikowi jakby cyniczny filozof starożytny. W rzeczywistości był to niezżyty z światem człowiek, za którego Wysokiem, potężnem czołem daleka przyszłość i daleka przeszłość przetwarzała się w kotłującą wciąż baśń. Również i Anetta von Rhyn, która wciąż za nim się włóczyła jak Antygona za ślepym Edypem, była kompletnie zatracona w tym świecie baśni. Nazywała go to królem z Taprobany, to cesarzem siedmiu płynących srebrnych wysp, to dozorcą w ogrodach Semiramidy. Przez cztery tygodnie nazywała go księciem z Ofiru, przez następny miesiąc był on jej kalifem, Harunem ał Raszydem, żyła z nim w pałacach, w których stoły uginały się pod ciężarem owoców, napojów, korzeni, w pałacach, usługiwanych przez setki niewolników jej wyobraźni.

Prócz Jadwigi Krause i Annetty von Rhyn jeszcze trzecia kobieta, Józefa Schweglin, studentka z Szwaj-carji, rodem z Rosji, odważyła się wstąpić w obręb zniesławionej knajpy i towarzystwa ,,głupca z zielonego drzewa/' jak tu nazywano Quinta. Dziewczyna ta, mająca styczność z kołami, które Turgieniew nazywa nihili-stycznemi, miała prócz wielkich uzdolnień w matematyce, również wielkie odczucie dla wszystkich dążeń ludu do swobody, wyzwolenia. J ej hasłem było również : wszystko z ludem, dla ludu, przez lud, choć pochodziła z dumnego, arystokratycznego rodu i wychowała się wśród guwernantek, służby, jedwabnych strojów i karet.

W tern gronie wykształconych, inteligentnych ludzi czuła się siódemka chłopskich zwolenników Quinta bardzo nieśmiało, nieswójsko. Lecz oczy ich, płonące mistycznym ogniem, nie odwracały się ani na chwilę od swego, tak wielkiemi ofiarami okupionego Mesjasza; był to czar, który i on odczuwać musiał, czar, z którym nie wolno było igrać, któremu zresztą niepodobna było ujść. Ci prości ludzie byli skromni i nieśmiali, ale nie pozwoliliby sobie wytargować ani grosza z tego, co wedle ich mniemania mieli prawo żądać od Quinta. Biada, gdyby pewnego dnia stanął przed nimi jako bankrut !

W rzeczywistości Emanuel był przekonany, że zakończył już z życiem i że właśnie dlatego osiągnął pełny stopień niezależności, wolności. Uczuwał jednak równie dobrze, że życie tu w mieście ścisnęło go jakby tysiącem nowych /damer. Widząc dokoła obojętność, lub co najwyżej niechęć szerokich mas, uczuwał jednak, że coraz więcej oczu spogląda weń z napięciem i wyczekiwaniem; wiedział, że ludzie ci nie dadzą się inaczej zaspokoić chyba jakiemś ostatecznem, nadnaturalnem objawieniem. Wiedział, że na drodze, po której kroczy, niema dlań odwrotu. Często, samotnie płynąc łódką na Odrze, myślał, czyby nie należało zniknąć w rzece. Lecz oczekiwał, spodziewał się* niemal z tęsknotą, innej, przeczuciem wyczuwane] śmierci; nie znał jej rodzaju, lecz stanowczo się jej spodziewał. Zawsze był rozczarowany, gdy noc jej nie przynosiła, a słońce nowego dnia znowu zaglądnęło do jego okna.

Gdy zatem w środowisku, w którem się obracał,, oczekiwano jakby zbawienia decydującej, ostatecznej inkarnacj i tego niewytłumaczalnego człowieka, wzbierały się w nim coraz silniej fale, spływające ku śmierci* zdarzonej przez los, jako ku wybawicielce.

W rzeczywistości stanowisko jego wśród towarzystwa, zbierającego się w ,,Gaju Muz“, było godne raczej politowania niż zazdrości. Profesor uważał go za doskonały model, pozatem za durnia. Jedni uważali go za genjusza, inni wprost za matołka. Najgorzej było, że każdy z tych ludzi nie był pewien* czy ma do czynienia z czystym, łatwowiernym głupcem, czy też z bezczelnym oszustem. A jednak byli między nimi tacy, którzy wcale nie przejęci ślepą wiarą, wcale nie wierzący, nie religijni, odczuwali jednak jakiś nieprzeparty pociąg dla jedynej w swym rodzaju osobowości Quinta, odczuwali jakąś mistyczną wiarę. Była to studentka rosyjska, poeta Piotr Hullen-kamp, Kurt Simon, Benjamin Glaser, a przedewszyst-kiem J adwiga Krause, siostra miłosierdzia, Elsa Schuh-brich, kelnerka w nocnej knajpie i Dominik, napędzony z szkoły uczeń.

Gdy zebrani przy stole w liczniejszym zespole* niźli poprzednich wieczorów, przez czas jakiś zabawiali się rozmową o codziennych sprawach, poczęli pijacy z różnych stolowT i sąsiednich pokoi zajmować się współbiesiadnikami Quinta, bądźto oburzając się, bądź też dowcipkując. Jakaś banda pijanych kupczyków poczęła półgłosem śpiewać pobożną pieśń: ,,Ach, udziel mi Twej łaski/' mieszając w każdy dwuwiersz strofę ulicznikowskiej piosenki ,,Tyś zwarjowane, moje dziecko."

W wąskiej uliczce, przy której znajdował się „Gaj Muz," nie było nigdy silniejszego ruchu; rzadko się tu zabłąkał wóz; a jednak poprzez okna, szczelnie z zewnątrz zamknięte okiennicami, poprzez uderzenia, o stół kufli piwa i chichoty kelnerek, dolatywały głuche rumory wielkiego miasta.

Trzeźwy, rozsądny i praktyczny doktor Hülsebusch postanowił właściwie raz gruntownie zbadać ideał siostry Jadwigi. Poto tu przecież przybył. Na-razie zabawiał się z Dominikiem rozmową o wiwisekcji. Dominik był zasadniczym jej przeciwnikiem i używał silnych argumentów, natomiast Hülsebusch uważał za konieczne w interesie ludzkości, w interesie wiedzy, owe straszne katusze, które zadaje się zwierzętom.

— Wina rodzi winę — utrzymywał Dominik — choć jednak to tylko zbrodnia, popełniona na zwierzęciu, to przekleństwo spada na całą ludzkość. A zresztą: ludzkość ma już takie skarby poznania, iż gdyby ich użyła przeciw masowym niedorzecznościom, które wciąż jeszcze panują na świecie, przeciw płaskiemu, ograniczonemu samolubstwu — byłaby wyzwolona z większości niedomagali.

— Więc pan zwraca się przeciw swobodzie wiedzy,, wolności badań? — rzekł Hülsebusch.

Rozmowa poczęła intrygować również i innych. Trofesor rzucił na stół jedno tylko słowo: podłość! Miał na myśli dokonywanie wiwisekcji.

— Jeśli, panowie, w niwecz pójdzie prawo swobodnego badania i doświadczenia — zawołał doktor Hülsebusch — jakże dojdziemy kiedykolwiek do znośnych stosunków społecznych?

— Wiedza — zawołał ktoś przy sąsiednim stole

—    wiedza cofnęła nasz rozwój!

— Takie słowa — odparł doktor Hülsebusch — może wypowiedzieć tylko ten, kto ma o wiedzy takie pojęcie, jak koń dorożkarski o grze na fortepianie!

Pan przy sąsiednim stole, uczciwie już podpity, przystąpił do Hülsebuscha i począł użalać się, że pewne cierpienie, którego nie chce bliżej określić, od czterech łat, mimo kuracji i mimo że był eonajmniej u piętnastu lekarzy, coraz bardziej się pogarsza.

— Takich ludzi, jak pan — zawołał Hülsebusch

—    którzy ze swoją chorobą po czterech latach wciąż jeszcze włóczą się po takich lokalach, nawet sam Pan Bóg nie uzdrowiłby!

I zwracając się znów do Dominika, rzekł:

— Wiedza dopomaga nam coraz bardziej opanowywać przyrodę.

— Uczmy się przedewszystkiem opanowywać siebie samych -— rzekł Dominik.

— A cóż pocznie pan, mimo całego opanowania się, z cholerą, ospą, luesem, suchotami, mój przyjacielu? Tu tylko my, lekarze, mamy pole działania.

— Dobre powietrze, ruch, słońce, mydło —wtrącił Benjamin Glaser — oto wedle mego zdania cała sztuka lekarska.

Teraz zabrał głos Quint. W kole ludzi wykształconych przestarzała, biblijna forma jego myślenia wywoływała politowanie i lekceważenie, choć wszyscy przysłuchiwali się z wyrazem pozornego szacunku i uprzejmości.

— Szatan — rzekł — jest wrogiem i mordercą. Kto jednak ciałem i duszą jest z Bogiem, ten wiedzie wieczny żywot. Tylko szatan wniósł między ludzi choroby i śmierć. Klątwa szatana, pod którą żyjemy, zowie się: nienawiść, samolubstwo, prawo i wciąż wskutek prawa odradzający się grzech. Wszak choroba nie jest niczem innem jeno grzechem. Szatan był początkiem prawa. Zaś końcem prawa, a więc i grzechu, a więc i choroby będzie Chrystus.

Elsa Schuhbrich, stojąca za krzesłem Dominika, bez żenady złożyła obie ręce na jego ramionach, on zaś trzymał jej ręce w swoich dłoniach; dziewczyna poważnemi, nieco zmęczonemi oczyma wpatrywała się nabożnie w Quinta. Również i jej kochanek wysysał niejako słowa, padające z ust głupca.

Właśnie Quint dopowiadał ostatnie słowa, gdy z ulicy wszedł agitator Kurowski, pozdrowił zebranych, powiesił płaszcz na wieszadle, wyjął lusterko, przyczesał się, zamówił piwo, ujął kelnerkę pod brodę i zajął wreszcie miejsce między Kurtem Simonem a rosyjską studentką.

— Dobrze! — rzekł Hülsebusch do Emanuela, nie dając wcale po sobie poznać, że jest głęboko przekonany o obłędzie Quinta. — Dobrze! Ale tego wszystkiego przecież nie możemy powiedzieć chorym, którzy do nas przychodzą, żądając, byśmy im przywrócili zdrowie? A zresztą: powiadam panu otwarcie: jestem przeciwnikiem chrześcijaństwa. Jestem wraz z Goe-

them, Schillerem, wraz z największymi naszymi filozofami zdania, że nauka chrześcijańska wniosła w ludzkość element, wrogo odnoszący się do życia. Naprzy-kład: przez swe potępienie, poniżenie życia płciowego chrześcijaństwo przysporzyło niezmiernych szkód. Akt miłosny, z którego przecież nowi ludzie się wywodzą, zestawiło na jednym poziomie z aktem w latrynie czy kloace. Ba, nawet na niższym jeszcze poziomie. Uważam chrześcijaństwo za szkodnika.

Między adeptami Quinta rozległy się pomruki, Antoni Scharf zerwał się, widocznie, by ostro wpaść na zuchwalca. J ednak na skinienie swego mistrza uciszył się.

Quint odpowiedział:

— Wyszedł siewca, by zasiać nasiona. I gdy siał, padło kilka nasion na drogę; zostały zdeptane i ptactwo je zjadło. Kilka nasion padło na skałę, a gdy poczęło zboże wyrastać, zmarniało, bowiem nie miało soków żywotnych z gleby. Kilka nasion padło między osty; osty przebujniały i zdławiły rosnące zboże. Kilka nasion padło na dobre pole. Lecz w nocy przyszedł wróg i posiał na tern miejscu chwasty. A w dzień żniwa były złe zbiory, a po chłodach i upałach, słotach i gradach zostało tylko kilka ziarnek pszenicy.

— Mógłby się wyrażać nieco prościej — zauważył cynicznie Weisslaender — zamiast przymuszać swój język do takich wykrętasów stylistycznych.

Józefa Schweglin, używając świadomie tej samej inwokacji, co adepci Quinta, zapytała:

— Mistrzu, więc uważa pan, że dzisiejsze chrześcijaństwo jest skałą, chwastem, gradem, śniecią, słowem wszystkiem innem, jeno nie pierwotną pszenicą siewną? Dobrze! Ale czy wogóle pozostało choćby jedno ziarenko starej pszenicy?

—Coby uczynić należało, gdyby pozostało jedno ziarenko starej pszenicy?—zapytał, zamiast odpowiedzi, Quint.

— Należałoby je umieścić w dobrej glebie.

— A zatem niech ziarno pada w ziemię i w niej zamrze, bowiem inaczej nie wyrośnie w owoc. Dobrze mówiłaś, córo!

Teraz zabrał głos socjalista Kurowski:

— A zatem, jeśli pana dobrze zrozumieliśmy, w sensie panującego dziś rzymsko-katolickiego czy też protestanckiego chrześcijaństwa nie jest pan wcale chrzęści j aninem ?

— Jestem odrodzeniem i życiem — odparł Quint.

Ostatnie słowa wywołały wśród obecnych ogólne poruszenie. Żaden z nich nie mógłby właściwie zde-finjować wrażenia, jakie odniósł. Jeśli jeden czuł się dotknięty w swych chrześcijańskich uczuciach, drugi był wprost obrażony, trzeci przerażony, czwarty i piąty z naprężeniem wyczekiwał dalszych objawień ze strony tego kandydata na wieczyste miejsce w szpitalu war-jatów — to wszyscy, nie wyłączając doktora Hülsebuscha, uczuli niewytłumaczalne, głębokie wstrząśnie-nie. Oczy wszystkich były zwrócone ku temu silnie w swych urojeniach tkwiącemu, głęboko je uzasadniającemu, nowemu Mesjaszowi; wszystkich pociągał dziwny jakiś, nadnaturalny urok jego osobowości,

— Powiadam wam, tajemnica królestwa bożego, ziarnko gorczyczne w glebie ludzkości, zwie się — bezinteresownością !

Quint począł powtarzać główne hasła swych poprzednich kazań:

— Miłujcie wrogi wasze, błogosławcie tym, którzy was klną, czyńcie dobrze tym, którzy was obrażają i prześladują!

Po raz wtóry zabrała głos panna Schweglin:

— Jeśli rzeczywiście rozmiar stosowanej dziś bezinteresowności równa się rozmiarowi królestwa bożego na ziemi, to jest ono wciąż jeszcze nie większe niż ziarnko gorczycy.

— Rozwój, —zawołał doktor Hülsebusch — państwo, kultura wogóle, nie opierają się na bezinteresowności. Walka, egoizm, są najsilniejszemi pobudkami. To też chrześcijaństwo w swych dwu tysiącach latach istnienia doprowadziło przez swą fałszywą tendencję, gloryfikującą bezinteresowność, do kompletnego fiaska. Świat cały opiera się na interesowności, narody utrzymują się swym egoizmem, wszystkie wielkie i małe postępki ludzi pobudza egoizm. Najbardziej jałową zasadą, jaka wogóle istnieć może, jest zasada bezinteresowności '.bowiem ten, któryby chciał tę zasadę naprawdę i w całej jej rozciągłości zastosować, musiałby za wszelką cenę zachować pokój, ustąpić poprostu z pola walki, musiałby dobrowolnie zbyć się życia. Tern samem stałoby się, horribile dictu, samobójstwo prawdziwie chrześcijańskim postulatem, ostatecznym wnioskiem, wysnutym z nauki chrześcijańskiej.

— Zabij egoizm, a jeśli nie może być inaczej, zabij siebie!— odparł Ouint. — Kto drży o swe życie, ten je straci, kto się o nie nie obawia, ten je zyska.

W tym momencie zaszedł dziwny wypadek Benjamin Glaser, który być może, zbyt prędko i zbyt wiele wypił, nagle, pod wpływem słów i spojrzenia ,,głupca z zielonego drzewa“, stracił wszelkie panowanie nad sobą, wszelką duchową odporność, dostał się jakby w zawrotne wiry. Podskoczył z krzesła i zawołał głośnym, a jednak drżącym głosem:

— Mistrzu, co mam czynić, by stać się godnym ciebie i zaznać owego wiecznego żywota, o którym prawisz?

Kurt Simon usiłował ściągnąć Benjamina z powrotem na krzesło; mówił doń szeptem i błagał, by się opamiętał.

— J esteśmy światłymi ludźmi i artystami —• rzekł profesor — a nie histerycznemi babami!

— Nie rób pan na miły Bóg awantur — rzekł młody malarz, towarzyszący rosyjskiej studentce — stajemy się w najwyższym stopniu śmieszni! Ludzie poczynają na nas zwracać uwagę!

— Ta cała historja zaczyna się komplikować —• rzekł Weissländer. —Miałżeby nas tu zblamować napędzony z szkoły abiturjent i histeryczny studencik?

Wśród tego rozgwaru uniósł się z krzesła niemal uroczyście poeta Hullenkamp.

— Powiadam wam, dajcie mu mówić. Jesteście płaskimi, banalnymi, opuszczonymi przez Boga ludźmi, nie mającymi najmniejszego pojęcia o prawdziwym duchu chrześcijaństwa. Pijcie swe piwo i zatruwajcie się swemi cygarami, ale nie wypluwajcie waszych duchowych brudów, gdy gąsienica, która w prochu leżała długo jako poczwarka, obecnie po raz pierwszy rozpościera swe skrzydła motyle.

Wypił kieliszek wódki i zwracając się do Benjamina Glasera, zawołał:

— Dalej, wciąż naprzód, młody marzycielu! Dalej, nie daj się pan odstraszyć!

Benjamin stał przez cały czas nieporuszony ; tylko twarz jego mocno przybladła.

— Czem miałbym się odstraszać? Sądzę, że gdy się czuje, iż zbliża się decydująca chwila życia, wszystko inne nabiera bardzo małego znaczenia.

W tej chwili podskoczył Dominik i uścisnął Benjamina.

— Tak! — zawołał głośno — jestem abiturjentern, napędzonym z szkoły! Ale czyż nie wolno abitur-jentom napędzonym, czującym wstręt do życia, być poszukiwaczami Boga?

— Rób pan raczej — krzyknął doktor Hülsebusch — fizykalne lub chemiczne poszukiwania i staraj się pan zbadać, jakim sposobem z nieorganicznej natury możnaby wydobyć białko. Musimy się nauczyć robić z kamieni chleb. Wtedy kwest ja społeczna będzie rozwiązana, a pan stanie się prawdziwym dobroczyńcą ludzkości.

— Chleb? — zapytał Dominik, potrząsając ramionami i w tonie lekceważenia. — Chleb waszej wiedzy jest dla mnie zbyt suchy. Gdyby pan był przynajmniej powiedział: manna!

— Bezwarunkowo ma doktor rację! — zawołał Kurowski — albo wogóle nie można odnaleźć Boga, choć tysiące minionych pokoleń czyniło w tym kierunku poszukiwania, albo też już został odnaleziony, a wówczas niema więcej potrzeby szukać. Pocóż mi Bóg, któremu po stutysiącletnich rozmyślaniach nie udało się rozwiązać kwestji społecznej, lub który się nią wogóle nie interesuje!

Teraz poczęli wszyscy mówić równocześnie, żewroz-gwarze trudno było uchwycić jakiś związek pytań i odpowiedzi.

— Nie wstydzę się wyznać — rzekło jakieś indywiduum, które przystąpiło do stołu i wymachiwało

ręką, trzymając w dwóch palcach ohydnie woniejące cygaro — nie wstydzę się wyznać: jestem wielkim grzesznikiem, a jednak pod pewnym względem wierzącym człowiekiem. Spodziewam się odpuszczenia win, spodziewam się wiecznej szczęśliwości, którą nam Zbawiciel przyobiecał. Ale muszę panów zapewnić: gdyby niebo, obiecane nam, było tylko bezinteresownością, byłoby to największem oszustwem, które kiedykolwiek zaszło !

Weissländer, który się już przedtem wycofał z jedną z kelnerek, wrócił właśnie; miał podkrążone oczy. Zawołał, by mu dać piwa, trzasnął pięścią o stół i krzyknął, że jest to podłością ściągać rzeczy święte w brud.

— Nie uważam się, nawet w tern otoczeniu, za

człowieka brudnego — odparł spokojnie, skręcając papierosa, młody malarz, który przyszedł z rosyjską studentką. — Zapewne wiadomo panom, że założyciel religji chrześcijańskiej nie był, że się tak wyrażę, lwem salonowym. Jego uczniami byli prości rybacy i rzemieślnicy. Nie jestem mocny w biblji, ale zdaje mi się, że znajdują się w niej słowa: Chrystus ujmuje się za grzesznikami, jada z nimi. Takie, lub podobne słowa, nie pamiętam więcej. Zapewne też panom wiadomo, że pierwsze gminy chrześcijańskie przez tak zwanych pogan były przezywane zebraniami żebraków. Zaś co się tyczy używania cytat biblijnych, to przecież jest napisane: szukajcie, badajcie Pismo Święte!

— A kto najbardziej nadużywa słów Pisma Świętego? — krzyknął Dominik. — Mam na myśli te tysiączne, czarne rzesze, które nadużywają Pisma Świę

tego do celów władczych, zniżają je do knuta, stosu!

Mam na myśli niecnych, oszukańczych, egoistycznych, kłótliwych, powierzchownych, zarozumiałych, nadętych głupią pychą, chytrych, lubieżnych klechów! Naturalnie nie mam na myśli dobrych pasterzy, uczciwych księży. Jeno tamtych, którzy pod ochroną swej sukni kapłańskiej pragną uchodzić za dobrych pasterzy. Pocóż tym ludziom Zbawiciel? Czyż nie czują się w tern życiu, tu na świecie, doskonale? Powiedz pan! Co taki dobrze odżywiony, zjadający knedle i gęsi, człowiek może wiedzieć o cierpieniach syna człowieczego ? Ci ludzie zrobili z chrześcijaństwa dojną krowę! Ci ludzie nie potrzebują Zbawiciela, a i On nie potrzebuje ich! Ale te oto kelnerki, wyzyskiwane, przez cały świat pogardzane, hańbione, nadużywane, wyeliminowane z świata chrześcijańskiego, one, które kiedyś w nędzy i charłactwie zmarnieją, — one potrzebują Zbawiciela!

Słowa te, do których Dominik niestety pod wrażeniem chwili dał się porwać, byłyby może spowodowały burzliwe zajścia, a może też dotkliwe dlań następstwa. Lecz w chwili, gdy Dominik kończył swe przemówienie słowami „mam wstręt do świata!“, kochanka jego, Elsa Schuhbrich, gwałtem pociągnęła do pianina młodego pianistę, o bujnych, jasnych lokach i skłoniła, by począł grać. Zrozumiał on swoje zadanie i tak silnie uderzył o klawisze, basowemi i górnemi tony taki wywołał rumor, że przygłuszył wszystkie krzyki w sali; sprawił, że nikt własnego słowa nie rozumiał.

Jednak ktoś doniósł gospodarzowi, który z roli alfonsa zdołał się powoli wygramolić na intratne stanowisko właściciela knajpy nocnej, o słowach Dominika, jakoby kelnerki były przedmiotem wyzysku. Równocześnie zebrały się te biedne dziewczęta i, żywo gestykulując, naradzały się, jakby uśmierzyć grożącą burzę. Znały one dobrze bestjalstwo swego chlebodawcy i okrutnego wyzyskiwacza Wiedziały, że wobec brutalności, mściwości i zapalczy-wości tego gentlemana można się spodziewać najgorszych rzeczy.

Powoli zbliżał się do stołu gospodarz.

Był to przysadkowaty jegomość. Na krótkiej szyi tkwiła ufryzowana misternie, wypomadowana głowa; miał czarne, kłujące oczy i wąsik na górnej wardze, którego w górę podniesione końce wyglądały jak dwie szczoteczki. W kołach alfonsów i prostytutek nazywano go ,,czarnym Karolem/' wiedziano, że w pewnej zagadkowej aferze, gdy znaleziono pewnego fabrykanta zamordowanego, ,,czarny Karol" tylko dlatego uniknął dożywotniego więzienia albo może i topora, bo dowody, przeciw niemu świadczące, okazały się przecież niewystarczające do skazania go. Jednak w sferach ladacznic i utrzymanków nie wierzono wcale w jego niewinność. Opowiadano też, że kapitał, potrzebny do założenia ,,Gaju Muz," zdobył zapomocą wymuszeń.

Lękano się też powszechnie gniewu i mściwości tego draba, który najniewinniejszą wzmianką, każdem dwuznacznem słowem czuł się obrażony w swym honorze. Jak wiele zbrodniczych natur, tak i on był pełen temperamentu, ognia, miał wielką żądzę pie-n ędzy, był wielkim konsumentem ciała kobiecego — słowem był człowiekiem, ku któremu lgnęły, a którego zarazem szalenie się obawiały kupne dziewki.

Siostra Jadwiga, widząc gospodarza stojącego z rozkraczonemi nogami w pobliżu długiego stołu i mimo próśb kelnerek, by dał pokój, groźnie wpatru-

jącego się to w Quinta to w Dominika, poprosiła, zdjęta przestrachem, doktora Hülsebuscha, by wyrównał rachunek i odprowadził ją do bramy szpitala.

Pianista począł grać cicho, a wreszcie przestał zupełnie przygrywać.

Rozsądniejsze elementy wśród zebranych przy stole usiłowrały skierować rozmowę na spokojniejsze tory. Udało im się to w zupełności. Po chwili dyskusja zeszła na teoretyczne rozstrząsania historyczno-religijne. Po kolei wymieniano słowa: Parakletus, ojcowie kościoła; rozprawiano o sektach religijnych, mówiono o essejczykach, terapeutach, ebionitach, donatystach, montanistach, chiljastach.

— Zwłaszcza ci chiljaści — rzekł student pewien, przyjaciel Hülsebuscha, —wyczekujący tysiącletniego królestwa, wyprowadzają wciąż jeszcze wr obłęd zabobonnych i naiwnych ludzi.

Nagle nastała cisza.

Czarny Karol dotarł do Dominika i ustawił się przed młodzieńcem, który natychmiast podskoczył z krzesła.

— Chciałbym wiedzieć, czy to pan powiedział, że jestem wyzyskiwaczem?

— Nie miałem specjalnie pana na myśli — odparł przerażony i przejęty wstrętem do ochrypłego, ordynarnego głosu tego człowieka.

W tej chwili dłonie gospodarza chwyciły go z przodu za gardziel, z tyłu za kark, potrząsnęły nim — i raz, dwa, trzy, Dominik leżał pod drzwiami.

Profesor i większość zebranych podniosła się z krzeseł, wydając okrzyki oburzenia. Jednak przy sąsiednich stołach i w sąsiednich pokojach czyn gospodarza wy wołał istną salwę oklasków. Wołano: ,,banda socjalistyczna!“ ; w^ołano: ,,zgraj a anarchistyczna!“ Sło-\va te uznał ,,czarny Karol“ za dostateczną zachętę do dalszych kroków, mających na celu oczyszczenie swego obrażonego honoru.

dawno mam na

— Tego gagatka — wołał wątrobie! Uczniak, który zamiast siedzieć nad książką, włóczy się po nocach i bałamuci kelnerkę, którą najchętniej wyrzuciłbym za nim na ulicę!

Postąpił o krok i stanął przed Quintem.

— A pan! — wyraz twarzy Quinta wcale się nie zmienił — a pan, niech się pan ze swą hołotą jeszcze raz odważy wejść do mego lokalu.. .

Zamilkł. We wszystkich pokojach nastała taka cisza, że słyszano trelowanie kanarka, który w kuchni knajpy głośno śpiewał.

Nagle usłyszano głos Quinta:

— Czy panu wyrządziłem jakąś krzywdę?

• r-1

. i-H

Ci, którzy w powstałej znów po tych słowach ciszy obserwowali rysy twarzy gospodarza, uczuli, że człowiek ten biednego głupca, stojącego przed nim spokojnie, niemal wyniośle, nienawidzi śmiertelną nienawiścią, nienawidzi od lat tysięcy, nienawidzi od stnien a świata. . .

Niestety w tej chwili jeden ze studentów wyrzekł słowa, które wprawdzie stanowią piękny dowód jego odwagi i subtelności, jednak stały się fatalne dla Quinta.

— Niech pan nie próbuje dotknąć tego człowieka!

Na te groźne, ostro wypowiedziane słowa odpowiedział gospodarz gwałtownem uderzeniem w twarz Quinta.

Emanuel zachwiał się. Lewe jego oko zamknęło się i po spuchniętej twarzy spływać poczęła z oka krew.

I zanim gospodarz, ciężko dyszący, czerwony na twarzy, mógł oprzytomnieć po ciosie, który zadał, pochylił się Quint i ucałował rękę łotra. . .

XXVII.

I ej samej nocy, gdy Quint z obandażowaną głową * ułożył się na spoczynek, adepci jego odbywali w jednej z tylnych izb gospody długą naradę, która przeciągnęła się do świtu.

Nie mogli więcej przed sobą ukrywać, że wiara ich w Quinta, odkąd zamieszkali w mieście, została zmącona pewnemi wątpliwościami, zaś wskutek zdarzeń ostatniego wieczora wprost zachwiana.

cicha

gdyby

po-

Z rosnącym niepokojem, z wielką troską poszli posłusznie za Quintem do miasta, dzień w dzień oczekując objawienia, szli jego śladem, wykonywali jego rozkazy. Regularne, codzień odnawiające się życie wielkomiejskie, poczynające się każdego ranka od turkotu wozów, pospiesznego chodu zdążających do pracy rzesz robotniczych, wyjących syren fabrycznych, życie, w którem wcale miejsca nie było dla trąb archanielskich, dla trzęsienia ziemi, dla końca świata, dla Zbawiciela, dla Emanuela Quinta — niepokoiło ich, zmącało ich pewność. W życiu tern wielkomiejskiem, którego dotychczas wcale nie znali, tkwiła pewna odwaga, pewna radość. Ich ciche, ograniczone dusze przeżywały teraz podobny fakt, jaki zachód: i, gdy poprzez małą sadzawkę toruje sobie drogę szeroki, mocny strumień. Spokojne ich wnętrza były,

wierzchnia sadzawki, rozbite wirowym ruchem, roztrzęsione.

Obradowali tedy przy świetle świecy w izdebce ,,Pod zielonem drzewem'‘ ; mówili najpierw nieśmiało, szeptem — potem jednak, w miarę upływu czasu i przypływu roznamiętnienia, coraz głośniej, śmielej. Zwolna Emanuel w ich umysłach przeobrażał się, już nie w zwykłego, przeciętnego człowieka, lecz w wroga, demona, złego ducha. Poczynali ustalać rejestr jego win. Emanuel nie uznaje pieśni kościelnych. Jest zdania, że wierze szkodzi przesadna uczuciowość. Oświadczył wyrażanie: ,,Pokuta? Pocóż pokuta? Czyńcie to, co ja!" Powiedział to tkaczowi Schubertowi, gdy ten sam obwiniał się i kajał z powodu swych licznych grzechów. Oświadczył Dybiczowi, że jawna spowiedź jest pułapką szatana. Powiedział wyraźnie : ,,Djabeł grzeszy, póki djabeł jest w was; niech djabeł djabłu grzechy daruje! Bóg, jeśli jest w was, nie grzeszy: zatem nie może też samemu sobie grzechów darować ; pocóż więc pokuta? ‘ ‘ Czyż te słowa, pytali teraz adepci, nie są szatańskie, kacerskie?

również czynią to i inni

Pozatem stosunki Quinta z coraz większą ilością ludzi wykształconych stanowiły dla jego adeptów⁷ najdotkliwszy punkt obrazy. Przedewszystkiem dopatrywali się oni sekciarze — w wiedzy i wykształceniu dzieła szatańskiego. Posiadali też ową głuchą zawiść, właściwą par-jasom społeczeństwa, wobec lepszego stroju, szlachetniejszego wyglądu, wytwornych manier. Resztką wiary, jaką zachowali, bronili się też przed wtargnięciem tych wykształconych elementów, które gotowe ich pozbawić pierwszeństwa w przyszłem królestwie niebieski em na ziemi. Do tego dołączała się też zazdrość o osobiście miłowanego Emanuela.

Wszystko to spowodowało, że po wielogodzinnych naradach doszli do przekonania, iż nadszedł czas działania.

— Niema innej rady! — rzekł gałganiarz Krezig. — Musimy mu powiedzieć, że chcemy wreszcie wszystko wiedzieć, wszystko, stanowczo!

Upłynęło jednak kilka dni, zanim ośmielili się odnieść w tej sprawie do mistrza. Bowiem Quint cały czas spędzał teraz przeważnie sam, nie przyjmował wcale ludzi, którzy przychodzili o poradę, odbywał samotnie dłuższe przechadzki, kilkakroć z Dominikiem, ale tylko raz jeden z swymi uczniami, którzy zachować musieli nakazany odstęp i nie mogli się doń ani słowem odezwać.

Podczas tej przechadzki dotarli do ogrodu wiejskiej gospody, w odległości około dwóch mil od miasta. Quint zarządził, aby zamówiono obiad i podano go w malutkiej, świeżo piaskiem posypanej salce zabawowej, z której drzwi prowadziły do ogrodu.

Adepci Quinta, spacerując po ogrodzie, poczęli między sobą szeptać i coraz bardziej się zachęcać do decydującego wystąpienia; Krezig właśnie szykował się, by postawić Quintowi pytanie, mające przygotować dalszą rozprawę, gdy ku największemu zdumieniu, a też i największej radości wszystkich, w drzwiczkach, wiodących do ogrodu, ukazała się postać Józka Czecha.

Skoro wszyscy się powitali, Józef dość lakonicznie odpowiedział na mnóstwo pytań, któremi go zasypano.

Quint przenikliwym wzrokiem ogarnął utraconą, po-

Znowu

zornie odnalezioną owieczkę swej trzody, rozpoczęły się szepty i narady. Quint zauważył, że

kola, które tworzą jego adepci, przechadzając sięr grapami po ogrodzie, żywo rozprawiając i gestykulując,, stają się coraz większe; wreszcie został w ogrodzie sam, gromadka bowiem jego popleczników rozprószyła się dokoła gospody.

Położył się więc. Przysłuchiwał się brzęczeniu pszczół, słuchał hałasowania wiecujących wróbli na czereśnio wem drzewie, wchłaniał w siebie woń rezedy i laku, trzymał w ręce chrząszcza, który kolejno przełaził to na wewnętrzną to na zewnętrzną stronę ręki. Wreszcie chrabąszcz oSleciał, natomiast wyłoniły się tuż przed Ouintem postaci jego uczniów: Scharfowie, Schubert, John i inni. Nagle owładnęła. Ouintem litość dla tych ludzi, wleczących się za nim jak psy.

Przy pomocy Józka Czecha, ateżizajegopoduszcze-niem, ludzie ci zdobyli się wreszcie na odwagę i stanąwszy uroczyście przed swym uwodzicielem i bożyszczem, poprosili o pozwolenie postawienia kilku pytań. Naturalnie Quint zgodził się na to natychmiast.

— Kim jesteś? — brzmiało pierwsze pytaniev z którem wystąpił gałganiarz Krezig.

— Przedewszystkiem tym, który z tobą mówi — odpowiedział Quint.

— Powiedziałeś, że jesteś Zbawicielem! Czy nim jesteś rzeczywiście? — brzmiało drugie pytanie.

— Sam to mówisz, a mówisz słusznie — odparł

Emanuel.

Niemal wszyscy zbledli i poczęli wołać:

— Jaki znak uczynisz, byśmy ci wierzyli?

— Czyż nie wiecie — rzekł Quint spokojnie — iż jest napisane: złemu, żądnemu cudów pokoleniu, nie dowidzającemu znaków czasu, nie będzie uczyniony żaden znak! Dlaczego nie badacie Pisma Świętego, jeśli jesteście przekonani, że w niem tkwi wieczny żywot?

Na to odpowiedział kowal John:

— Na słowo Zbawiciela opuszczały ludzi złe duchy. On wskrzeszał zmarłych. Łazarz śmierdział już. Leżał w grobie cztery dni. J ezus czynił cuda. Przywracał wzrok ślepcom. Chromi poczynali chodzić. Trędowaci odzyskiwali czystość ciała.

— Jesteście głupi! — rzekł Emanuel. — Wy, którzy sami jesteście znakiem Boga, pożądacie znaków? To sprawka szatana: on oślepił was, iż nie dostrzegacie znaków boskich, wszędzie, w niebie i na ziemi. Czy uwierzylibyście, gdybym suchą nogą przeszedł przez wody Odry, która tam płynie? Jest napisane, że syn człowieczy nakarmił pięcioma bochenkami jęczmiennego chleba i dwiema rybami pięć tysięcy ludzi, że z tej uczty zebrano dwanaście koszy okruszyn, że szedł suchą nogą ponad powierzchnią wzburzonego morza ku Kaparnaum —a jednak ludzie nie wierzyli, w szóstym bowiem rozdziale ewangelji Świętego Jana można wyczytać, bezpośrednio po opisie tych cudów, w wierszu trzydziestym, właśnie to, co i wy do mnie powiedzieliście: ,,Rzekli tedy do Niego: cóż więc za znaki, Ty czynisz, abyśmy widzieli i uwierzyli w Ciebie ? “

— My uwierzylibyśmy! — zawołali adepci Quinta -— my uwierzylibyśmy! Spróbuj!

— Słuchajcie! — rzekł Quint. — Szatan mówił pewnego dnia do mnie: ,,Uczyń, by ten kamień stał się chlebem/' Syn człowieczy odparł mu: ,,Nie samym chlebem żyje człowiek." Syn człowieczy nigdy nie nakarmił pięciu tysięcy ludzi pięcioma bochenkami chleba. Wy, dzieci szatana! Dlaczego mnie wystawiacie na próbę? Syn człowieczy dał im do jedzenia chleb niebiański, a wy cisnęliście go do bagna!

— Ukaż nam ten chleb —• wołali z niecierpliwością.

Z oczyma pełnemi grozy, jakby niespodzianie znów ujrzał upiora, odwiecznego wroga, rzekł Quint:

— Ja... ja... ja! Ja jestem chlebem życia!

Na te słowa głupca zapanowało milczenie. Na twarzach słuchaczy odbiło się zakłopotanie. Jednak Krezig miał odwagę wypowiedzieć, że nie przypomina sobie chleba, któryby Quint im dawał do jedzenia, a tembardziej nie przypomina sobie, by chleb jakiś cisnęli do bagna.

Wszyscy, z wyjątkiem braci Scharf, poczęli głośno wywodzić, że jednak Zbawiciel czynił cuda, zarówno wobec innych jak i wobec siebie samego: boć przecie w trzeci dzień po ukrzyżowaniu i złożeniu do grobu zmartwychwstał.

— Panie, —odezwał się teraz Marcin Scharf —mów z nami po prostu. Jesteśmy prości, nieuczeni ludzie i nie rozumiemy twych zagadkowych słów. Otwórz przed naszemi oczyma niebo na chwilę i ukaż nam Ojca w niebiesiech, w całej Jego wspaniałości. Wówczas padniemy przed tobą na kolana i będziemy cię wielbili.

— Marcinie, jestem tak dawno z wami, a ty mnie nie znasz? Co ty powiadasz? Mówisz: ,,ukaż nam Ojca/' Kto mnie widzi, widzi Ojca. Czy nie wierzycie, że Ojciec jest we mnie, a ja w Nim?

— Uczyń znak! — zawołali — choćby najmniejszy znak, a uwierzymy! Uczyń to, a padniemy przed tobą na kolana i uwielbimy cię!

— Błogosławieni, którzy nie widzą, a jednak wierzą, — odparł Quint. — Kto mnie widzi, ten nie widzi mnie, jeno tego, który mnie zesłał, nie widzi tego, który mnie zesłał, ten nie widzi również i mnie.

Atoli kto

Antoni Scharf począł mówić gorączkowo, szybko:

— Wierzyliśmy. Poszliśmy za tobą. Nasz dobytek sprzedaliśmy. Wielu z nas porzuciło dom i warsztat. Dniem i nocą, pełni zaufania, oczekiwaliśmy objawienia. Dlaczego zaprowadziłeś nas do miasta ? Dlaczego zstąpiliśmy w tę otchłań grzechu? Dlaczego otaczasz się uczonymi i wytwornymi ludźmi? Dlaczego łotrowi, który cię bił, ucałowałeś ręce, zamiast zesłać z nieba płomień, któryby jego i całą tę bezecną norę spalił, wytępił?

— Prawda — odparł Quint, który, naciskany przez tych srodze rozczarowanych ludzi, wcale nie wyrzekał się pozorów mesjanistycznych — prawda, dawaliście mi do jedzenia chleb, a ja was nie obdarzałem ani pieniędzmi, ani chlebem. Więc potępcie mnie, wyprzyjcie się mnie. A jeśli słyszycie moje słowa, zaś nie chcecie im wierzyć, jeno odrzucacie je — nie będę was sądził. Bowiem nie przyszedłem, by świat sądzić, jeno uszczęśliwić. Nie mam ani srebra, ani złota, ani chleba, którybym mógł wam zostawić; jedno, co wam dać mogę, to — pokój. Pamiętacie słowa Pisma: Nie daję wam tego, co świat daje. I ja też nie daję wam, co wy mnie daliście. Lecz kto chce brać, co ja dać mogę, niech bierze i ma: pokój. Pokój z wami!

Można było poznać, że wszystkie te słowa bynajmniej nie wzmacniają zachwianej, prawie już w niwecz obróconej wiary tych wieśniaków i rzemieślników.

— Uczyń znak! — wołali. — Uczyń choćby najmniejszy znak, po którym poznać moglibyśmy, żeś naprawdę wysłaniec Boga!

Emanuel powstał z ławki ogrodowej, na której dotychczas siedział i rzekł:

— O, wy niedowiarki, syn człowieczy nie jest cudotwórcą ; nie dokonywa zaprawdę czynów gwałtownych. Patrzcie, sprawiedliwość boska otacza was jakby płaszcz, chroniący przed zimnem. Ona jest jakby dach nad waszemi głowami, chroniący przed deszczem, gradem, śniegiem, lawinami. Sprawiedliwość boska jest jakby dom, dający bezpieczeństwo. Ona to sprawia, że idziecie prostemi drogami, a nie zbaczacie w bezdroża i nie popadacie w błędy. Twórca cudów to twórca gwałtów. Tylko szatan chce rozbić mury sprawiedliwości boskiej i zerwać tamy, byście w potopie wszyscy się potopili. Tylko szatan, powiadam wam, jest cudotwórcą. Syn człowieczy nie czyni cudów, a więc nie czyni gwałtów, On czyni dobrze. Jest dobrodziejem. Czyżbyście chcieli zwątpić w dobrodziejstwo sprawiedliwości boskiej? Szatan, książę świata tego, czyni gwałty. Bóg zaś nie. Gdybyście mieli oczy do widzenia, uszy do słyszenia, widzielibyście i słyszelibyście jęki, wycia, sko-wyty piekła, jakiem świat ten jest od lat tysięcy. Ludzie nienawidzą mnie, ponieważ wnoszę pokój. Ale wy powinniście mnie miłować, a nie nienawidzić, jak książęta świata tego, bowiem i ja was miłuję. Stańcie się dziećmi Boga! Powiadam wam: zapalcie wasze światła o to jedno światło, póki ono jest przy was! Tylko przez krótki czas będzie ono jeszcze przy was! Potem ogarnie was dawna ciemność! Wierzcie w światłość wiekuistą, póki macie tu światło ono, byście się stali dziećmi światła.

Wszystkie te słowa nie wywarły najmniejszego wrażenia na zebranych: zbyt długo żyli nadzieją, zbyt byli rozczarowani w swych oczekiwaniach i swej ciekawości.

— Mów wyraźnie! — wołali. — Jeśli naprawdę jesteś tym, za którego się masz: królem Syjonu, królem państwa tysiącletniego, możesz tego dowieść jednem słowem, jednem skinieniem.    ,

— Rozwalcie — rzekł Quint z uśmiechem na ustach — wszystkie te świątynie, których wieże tam z oddali ku nam spoglądają, a w dwa dni zbuduję nową świątynię, wobec której z grozą myśleć będziecie o zburzonych świątyniach.

— Jakżeż moglibyśmy burzyć kościoły?

' — O to właśnie chodzi! — zakończył Quint, a u~ śmiech na jego twarzy ustąpił głębokiej powadze.

Te źle zrozumiane słowa wywarły na ósemce jego słuchaczy znowu pewne wrażenie.

— Powiedzże nam przynajmniej — zawołał tkacz Schubert — co stanowi tajemnicę królestwa bożego, którą przed nami ukrywasz?

— I co to ma oznaczać? —zapytał tkacz John — Wszystko poświęciliśmy, a ty powiadasz, że ciemność nas ogarnie?

Emanuel, z rozpaczą oczy w niebo skierowawszy/ ścisnął rękami swą głowę.

— Nie jest to w mej mocy, by was objaśniać. Uproszę Ojca mego, aby wasze mózgi oświecił. A jeśli kiedyś nawrócicie się i staniecie się widzącymi —teraz zaprawdę jesteście niewidomymi — wówczas przypomniecie sobie i zrozumiecie to, co wam teraz powiedziałem.

—- Czy pomrzemy wprzódy? — zapytał John — czy też ujrzymy na własne oczy przed śmiercią Boga w Jego wspaniałości i nowy Syjon?

Quint odparł:

— Czyż nie mówiłem wam zawsze, że przed odrodzeniem się nie możecie ujrzeć królestwa niebieskiego na ziemi? A czyż odrodziliście się? Czyż, uświęceni duchowo, staliście się świętymi? J esteście i nadal pachołkami świata tego. Ale ja nie jestem pachołkiem świata. Ja nie bawię więcej na świecie, gdy tu z wami mówię, wami, dziećmi świata. Zaprawdę, służyliście synowi człowieczemu, ale służyliście mu gwoli szatana, księcia świata tego. Syn człowieczy zaś służył wam gwoli Boga. Bowiem i ja poto przybyłem, by służyć, a nie by panować! Nato się narodziłem i w świat wszedłem, by głosić prawdę. Lecz tylko ten, kto pochodzi z prawdy, słyszy mój głos. Ale wy macie uszy, które nie słyszą, oczy, które nie widzą. Moje słowa przeto nie docierają do was.

Przerwał mu krzyk:

— To nieprawda, by twoje słowa do nas nie docierały! Niestety, zbyt głęboko dotarły. Każdy z nas służył gwoli Boga, a nie szatana!

Krezig zawołał :

— A może służyliśmy ci, nie wiedząc o tem, gwoli szatana! Bowiem może ty jesteś Antychrystem! •

— On jest tylko głupcem, uwodzicielem, rozleniu-chowanym synem stolarza — rzekł Józek Czech, który przez cały czas, stojąc za mówcami, milczał — on nas wszystkich wtrącił w to nieszczęście.

— Kto mnie służy — oświadczył Quint donośnym, silnym głosem — ten służy nie mnie, lecz temu, który mnie zesłał. Powtarzam: nikt nie stanie się uczestnikiem królestwa bożego, kto nie odrodził się w Ojcu. Co narodziło się z ciała, jest ciałem, co narodziło się z ducha, jest duchem. Bóg nie narodził się z ciała. Bóg jest duchem. Pierwszy człowiek został stworzony dla ziemskiego żywota, ostatni człowiek dla duchowego żywota.

Tak mówił Quint, dając im syntezę wszystkiego, co im kiedykolwiek wykładał.

Jednak zebrani czynili mu wyrzuty, że ich zwodził, zbywał wymówkami, używał zawsze dwuznacznych przypowieści. Żądali tedy, by im pokazał swą legitymację, otrzymaną od Boga; bowiem jeśli Bóg naprawdę jest jego ojcem, to przecież niezbyt jest trudno ukazać im choćby cząsteczkę boskiej wspaniałości.

— Ukaż nam nareszcie Ojca! — wołali.

Emanuel załamywał ręce.

— Jacyście wy nierozsądni! — wzdychał. — Czyż nie mówiłem wam: kto mnie widzi, widzi Ojca? Jestem tak długo z wami, a wy mnie nie znacie! Czy nie wiecie, że Ojciec jest we mnie? Ojciec jest duchem i nikt nie może Ojca widzieć, chyba że sam pochodzi od Ojca. Nikt do mnie nie przychodzi, chyba ten, kogo Ojciec do mnie prowadzi. Czyż mogę ślepcom ukazać Ojca? Wiatr wieje, kędy chce; słyszysz jego szum, ale nie wiesz, skąd przychodzi i dokąd zmierza.

XXVIII.

ilku włościan zaglądnęło poprzez parkan ogrodu. Nie wiedzieli, co ma oznaczać ta grupka ludzi, to

głośno krzyczących, to szeptem rozprawiających. Zachowanie się tych podejrzanych osobników w ogrodzie było wielce zadziwiające.

Wtem właściciel wiejskiej gospody zjawił się w ogrodzie i oświadczył tkaczowi Schubertowi, że ktoś na niego czeka przed drzwiami domu. Schubert poszedł i zastał swą córkę Martę, bladą, zadyszaną. Opowiedziała, że policja zrewidowała izdebkę Quinta ,,Pod zielonem drzewem/⁴ że przed gospodą zbiera się tłum coraz większy i coraz groźniejszy. Słychać okrzyki, że Quint jest zbrodniarzem, mordercą. Powinien uciec; nie wolno mu powrócić do miasta. Z pewmością wzburzony tłum zabiłby go.

Gdy tkacz Schubert rozmawiał ze swą córką, Emanuel w ogrodzie w dalszym ciągu głosił:

— Nie kłóćcie się, drogie dzieci, miłujcie się! Nie swarzcie się ze mną, który was miłuję i miłowałem od wieków. Czyż może kto uczuwać większą miłość, niżli ten, który odda swe życie dla zbawienia swych wrogów? Zaprawdę, czas się zbliża, gdy mnie zostawicie samego. Ale nie jestem sam; Ojciec jest ze mną. Nadejdzie godzina, gdy się rozprószycie, każdy z osobna, i bę-

dziecie wyklinali, złorzeczyli, wypierali się miłości, którą ku wam żywiłem. Chodźcie! Zasiądźmy i jedzmy, bowiem nadeszła godzina rozstania, godzina pożegnania się z wami i ze światem, który zabija proroków i kamienuje tych, którzy zostali zesłani, by gromadzili dzieci boże. Uważcie: nie jestem więcej na świecie, ale wy jesteście na świecie. Nie lękajcie się! Świat was nie znienawidzi, jeno mnie, bowiem świadczę, że dzieła świata są złe. Chodźcie! Miałbym wam wiele jeszcze do powiedzenia, ale dusze wasze są słabe i nie udźwignęłyby ważkich moich słów.

Ze słów tych głupca płynęła taka czystość, dobroć, serdeczność, iż na chwilę uciszyły się wzburzone fale buntowniczych myśli, które władały niedawnymi wielbicielami Quinta. Ujął on za rękę Antoniego Scharfa, objął drugiem ramieniem kowala Johna, tego siłacza, który w tej chwili bezsilny, jakby dziecko, prowadzone przez czułą matkę, szedł, rosząc pomarszczoną, surową twarz rzęsistemi łzami.

W salce był już stół nakryty i Quint zasiadł do uczty ostatniej, spędzonej ze swymi uczniami.

Józek Czech z jakiegoś powodu pobiegł za Schubertem, gdy go wezwano do córki. Chciał koniecznie dowiedzieć się, co ojcu doniosła. Gdy mu Marta powtórzyła to, co przed chwilą opowiedziała ojcu, Józek milczał; dziwne było, że usiłował coś powiedzieć, a nie mógł wydobyć słowa z ściśnionego gardła. ..

Właśnie w tej chwili nadbiegł Dominik ze swą kochanką. Dowiedzieli się o pewnej parze małżeńskiej, która w towarzystwie komisarza policyjnego zjawiła się „Pod zielonem drzewem"; ponoś jakaś młoda dziew czyna znikła przed kilku dniami, zaś szukano Quinta, by od niego dowiedzieć się o jej miejscu pobytu.

Wiadomość tę uzupełniła dalszemi relacjami Marta; drżąc na calem ciele opowiedziała, że zebrany przed gospodą tłum mówił nie o zniknięciu tej dziewczyny, lecz o jej zamordowaniu. Potwierdziła to Teresa Kaczmarek, która po rozpaczliwym, przeszło godzinnym biegu poprzez pola, runęła zupełnie wyczerpana na ławTkę przed domem.

W swej fabryce, o niczem nie wiedząc, pracowała jak codzień przy maszynie, gdy dokoła niej poczęto opowiadać o ohydnym mordzie, którego sprawcę właśnie tropi policja. W gaju, obok stawu, niedaleko miasta, znaleziono zamordowaną piętnastoletnią, widocznie pochodzącą z lepszych sfer dziew-czynę. Niewątpliwie po zhańbieniu zamordowano ją w bestjalski sposób.

Gdy Teresa Kaczmarek przyszła do siebie i w pe-wnem oddaleniu od domu opowiedziała to wszystko Dominikowi, Elsie Schuhbrich, tkaczowi Schubertowi, córce jego Marcie, Józkowi Czechowi, wszyscy byli przekonani głęboko, że mistrz ich nie jest sprawcą, być nim nie może! Po naradzeniu się postanowili narazie zamilczeć o tern wobec Quinta, a że chwilowo nic mu nie groziło, opowiedzieć mu dopiero w powrotnej drodze o tern, co zaszło i że policja podejrzewa go o tak straszny czyn. Zwłaszcza Dominik z całą stanowczością obstawał, by na razie zachowywać tajemnicę, zaś samemu Emanuelowi pozostawić wyjaśnienie całej tej sprawy.

'Tak więc do stołu zasiedli: Teresa Kaczmarek, Marta Schubert, Elsa Schuhbrich, przybrana w bardzo elegancki kostjum letni, stary Schubert, Dominik i Józek Czech.

Między Ouintem a Dominikiem, Quintem a Elsą Schuhbrich padły bardzo serdeczne słowa powitania. Strój i zachowanie się pary kochanków cechowała pewna uroczystość. Jakiś świąteczny nastrój otaczał ich. Byli pełni powagi, a równocześnie czemś wielce uszczęśliwieni.

Prócz nich jeden tylko Quint miał wygląd równie spokojny, poważny, uroczysty, przepojony tajemnem szczęściem.

Dominik zasiadł po lewej ręce Quinta, zaś Elsa, kelnerka, po prawej.

Już od samego początku uczty doleciały pierwsze pomruki zbliżającej się burzy.

Adepci, którzy od dawna mienili się członkami ,,Związku Tajemnicy“, obecnie rzeczywiście mieli miny wielce tajemnicze. I zaprawdę nie ten, który najcięższą tajemnicę — zdaniem ich — w sobie zawarł i nad którym jakby ciężka chmura ściągała się właśnie groza zagadkowego morderstwa, siedział przy stole najbardziej tajemniczo, ani też Dominik i kelnerka, którzy prócz lęku o grożące Ouintowi niebezpieczeństwo, musieli ukrywać przed obecnymi owo wielkie postanowienie, które właśnie z własnej woli powzięli — najbardziej zagadkowi byli inni, adepci, spozierający na się z podełba, zastra-chani, zatrwożeni jak skazańcy. Dopiero, gdy Domiik sięgnął do torebki kelnerki i wyjąwszy pieniądze, kazał podać wina, nastrój nieco się poprawił.

Po niejakim czasie, zanim na dworze ukazała się pierwsza błyskawica i poczęły padać pierwsze krople

deszczu, podniósł się nagle Dominik i trzymając w ręce szklankę, przemówił:

— Świat jest zły, świat jest zbrodniczy. To, co ludzie nazywają cnotą, jest przeważnie lenistwem i wygodą. Kaci utrzymują na świecie porządek zapomocą szubienicy i krzyża. Kajfasz wytłumaczył żydom, że byłoby dobrze, gdyby ludowi dać widowisko śmierci człowieka. Nieprawda, że ludzie śpiewają z głębi serca: alleluja! Nasłuchiwałem dniem i nocą, miesiącami, latami, a jakby odgłosy burzy dolatywały mnie z wszech stron, z miljona gardzieli, wołania: ukrzyżuj! ukrzyżuj!

I Dominik począł opowiadać, jak to od dzieciństwa świat wrogo się do niego odnosił.

— Między człowiekiem a człowiekiem jest obcość; ja sam w domu rodziców czułem się obco. Nie pojmuję sensu życia, które oni prowadzą, a oni nie pojmują sensu tego życia, ku któremu uczuwam nieprzeparty, niepowstrzymany pociąg. Nie chciałbym mej czystej duszy poświęcić, by wygodnie i przyjemnie żyć między dziećmi świata. Wpakowano mnie do więzienia, a bezlitośni dozorcy więzienni chcieli mi moją duszę okaleczyć, skalać! Chcieli mnie wciągnąć w ohydne błoto własnego ich trybu życia. Ja mam skrzydła i poczucie honoru, oni zaś nie mają ani skrzydeł, ani honoru. Wcbec Boga są parjasami, a wobec możnych świata tego są również parjasami. Miałem parjasów jako nauczycieli; chcieli mi obciąć skrzydła i uczynić mnie również parjasem wobec Boga i ludzi. Miałem złych, zimnych, obojętnych, złośliwych, zepsutych, bezbożnych, ohydnych nauczycieli, zanim poznałem tego wzniosłego mistrza, który siedzi po mojej prawicy.

Począł się coraz bardziej unosić, popadał coraz bardziej w naiwny, młodzieńczy entuzjazm.

— Ten człowiek nauczył mnie wolności życia. Ten człowiek sprawił, że ja i moja kochanka, wśród ucisku niewoli, w której tkwiliśmy, poznaliśmy misterjum wolności. Świat zwie nas fantastami: oby świat był pełen takich f antast ów! Dla filistra każdy jest fantastą i marzycielem, w kim płonie wielkie uczucie. My nie jesteśmy końmi dorożkarskiemi, ani automatami w pocztowych urzędach, ani nastawiaczami zwrotnic na kolejach, nie jesteśmy ludźmi praktycznymi, nie odpowiadamy filisterskiemu pojęciu o użyteczności. Nazywają nas entuzjastami, a przecież wszystko to, co czyni życie możliwe i znośne, wywalczył entuzjazm i duch. Nie uważają nas za ludzi tęgich, ale ja ani na chwilę się nie zastanawiam, gdy mam rozstrzygnąć: czy mam być tęgi w pojęciu świata, czy też w pojęciu Boga. Ty, mistrzu, nauczyłeś mnie nie lękać się ludzi, nie lękać się ludzkich kajdanów, być wolnym, pogardzać światem i śmiercią. Więc użyję moich skrzydeł, a ta, którą kocham, Wzniesie się ze mną!

Wychylił szklankę wina. Adepci Quinta nie rozumieli go, ale we wzroku Quinta i Elsy, gdy trącili się z nim szklankami, widoczne było, że należycie go zrozumieli.

Krawiec i przemytnik Schwabe podskoczył z krzesła. Pił już wcale dużo i uczuł po długim czasie znowu potrzebę wygadania się.

Mówił z wzmagającą się wciąż pasją o tej chwili, gdy spotkał Emanuela w chacie umierającej staruchy i odtąd wiernie szedł jego śladami. Roztaczał przed słuchaczami fantastyczne urojenia swego mózgu, tłumaczył, jakie nadzieje uczniowie Quinta żywili, wypominał, że dla ziszczenia tych nadziei każdy z nich robił, co tylko mógł, ofiarował wszystko, co miał. Wbrew prawdzie

to

utrzymywał, że Quint z dnia na dzień, z tygodnia na tydzień, z miesiąca na miesiąc, odwlekał wypełnienie swej obietnicy: ujawnienia boskiej swej tajemnicy. Czekali cierpliwie, a jednak nic się nie ziściło, żadna obietnica nie wypełniła, żadne objawienie nie nastąpiło.

— Czy sądzicie może — krzyknął w oburzeniu Dominik — że ten wysłaniec boży poto tylko na świat przyszedł, żeby zdjąć bielmo z waszych głupich oczu?

Te słowa wywołały istny bunt. Długo powstrzymywany strumień wściekłości, lęku, rozczarowania, rozpaczy znalazł wreszcie ujście i torował sobie drogę, wszerz się rozlewając i wszystko wokół topiąc. Jakby sfora, którą instynkt krwiożerczy godzinami pędził w tropy zwierzęcia, a ono wreszcie zdołało umknąć — tak teraz krzyczeli, ryczeli, wyli. Zdało się, jakby wszyscy nagle otrzeźwieli, a zarazem w inny sposób powarjowali. Zdało się, jakby odbywali srogi sąd nad swym niedawnym mistrzem. Sąd nad podłym oszustem.

Kto wie, czy w oburzeniu swem nie byliby się porwali do czynu, do znieważenia Quinta, Dominika i jego kochanki, gdyby ruchu fałszywego proroka, nakazującego spokój, nie poparł przypadkowo gwałtowny grzmot. Natychmiast wszyscy się uciszyli.

— Bóg wam wybacza, bowiem nie wiecie, co czynicie — rzekł Quint.

I w głuchej ciszy, która zaległa izbę, wziął miednicę i spokojnie począł dokonywać ceremonji, praktykowanej w wielu okolicach wśród wyznawców religji rzymsko- i grecko-katolickiej : mycia nóg. Adepci, na których zabobonne umysły grzmot wywarł piorunujące wrażenie, zachwiali się znowu w swej niewierze. Gdy mistrz zmywał ich nogi z brudu, ogarnęła ich bezradność i zawstydzenie. Było jasne, że dziwna siła jego osobowości raz jeszcze poczynała działać.

Skoro Emanuel po kolei dotarł do nóg Józka Czecha, wlepił ten w Quinta przerażone oczy, a gdy na nogi jego padły pierwsze krople wody, cofnął się nagłym, gwałtownym ruchem, jakby ciała jego dotknęły krople rozżarzonego do białości, płynnego żelaza.

Po zakończeniu ceremonji rzekł Ouint:

— Nazywaliście mnie mistrzem i panem. Jak oto ja, którego zwaliście mistrzem i panem, poniżam się, tak niech poniżają się przed sobą mistrze, panowie i władcy świata tego! Tak i wy przed sobą poniżajcie się ; bowiem powiadam wam : jak parobek nie jest niższy od swego pana, tak też pan nie jest wyższy niż parobek. Bowiem jeno najniklejszy człek na świecie ujrzy świt wiecznego dnia, nadejście królestwa bożego! Za-się kto mocarz na tym świecie, ten poprzez mroki się w jaśń słoneczną nie wydostanie!

XXIX.

L« manuel wyszedł z izby. Dominik i wszyscy inni ^ zapłacili za posiłek, poczem podążyli za nim. Wkrótce, prowadzeni przez Quinta, szli zwykłym krokiem wędrownym.

Quint przyśpieszał kroku. Prócz Dominika wszyscy zostali w tyle. Również i Elsa Schuhbrich podążała o spory kawał drogi za Dominikiem, by nie przeszkadzać, gdy jej kochanek opowie Ouintowi o podejrzeniach i dochodzeniach w mieście.

Emanuel rzekł do Dominika:

— Na należy nowego wina wlewać aż po wierzch w stare beczki, bo moszcz rozerwie je i wycieknie. Wszystko, co tym ludziom głosiłem, mówiłem jako syn człowieczy. Jeśli nie pojęli, co czyniłem i mówiłem jako syn człowieczy, jakżeby pojąć mogli, gdybym mówił i czynił jako syn boży? Ciało ich jest chętne, ale duch słaby... Miłuję cię i wiem, co uczynić zamierzasz, Dominiku. Patrz, wobec Boga jestem młody, ale wobec świata jestem stary, zmęczony. Świat jest jak morze, które chłonie wołania zabłąkanego żeglarza. Jestem dla świata obcy i on jest dla mnie obcy... Moje życie w tym świecie jest nieużyteczne, jeno moje życie w Bogu nie jest nieużyteczne. Oczekiwałem głosu Ojca, by się spełniło przeznaczenie. Wciąż pytałem: kiedy mam

swą krew, swą miłość przelać w wieczny żar nienawiści tego świata? Pytałem: teraz? teraz? Lecz moja ofiara nie została przyjęta... Z tobą, Dominiku, będzie Bóg, bo tam, dokąd zmierzasz, prowadzi cię tęsknota ku Bogu!... Boleję nad tymi, których miłuję, a których zostawiam w niepewności. Ale wszystko na-próżno! Moje słowa są bezsilne. Odbijają się o zabobony, o niewolnicze instynkta pogańskie.

Zamilkł. Dominik począł najpierw ostrożnie, potem coraz wyraźniej opowiadać, co tymczasem zaszło w gospodzie ,,Pod zielonem drzewem/' Emanuel zażądał, by Marta Schubert i Teresa Kaczmarek podeszły i z ich relacji wymiarkował, że zaginioną, a możliwie też zamordowaną dziewczyną jest prawdopodobnie Róża Heidebrand; rodzice jej, ogrodnik i jego żona, poszukiwali go w gospodzie.

Tymczasem, wbrew umowie z Dominikiem, tkacz Schubert rozgłosił wśród adeptów, że na Quincie ciąży podejrzenie morderstwa i że dokoła ,,Zielonego Drzewa" zgromadził się tłum, dyszący żądzą zemsty i samosądu. To też, gdy po pewnym czasie Quint się oglądnął, ujrzał, że dotychczasowi jego towarzysze, prócz Marcina i Antoniego Scharf a, rozpraszają się, zbaczają w pojedynkę z gościńca i wnikają w drożyny polne.

Twarz Emanuela oblokła się bólem i litością ; przyzwał do siebie braci Scharf i zapytał:

— Czy wierzycie temu, o co mnie obwiniają wrogowie?

Bracia Scharf milczeli.

Quint uśmiechnął się, objął Marcina prawem ramieniem, Antoniego lewem, przycisnął każdego z nich kilka razy do swego ciała.

— Że też — zawołał z wzruszającym uśmiechem — tyle miłości, wierności, wiary, nadziei zmarnowaliście wobec jakiegoś głupca w Chrystusie!

A oni krzyknęli kilkakroć:

—- Uciekaj, Emanuelu, uciekaj!

— Czy nie chcecie wziąść na się krzyża i pójść

ze mną?

Zadrżeli, nic nie odpowiedzieli. Wtedy Quint ściągnął swe ramiona z ich ciał, zwrócił się do Dominika i rzekł:

— Kto nie jest ze mną, ten jest przeciw mnie!

I zwracając się znowu do braci, zawołał:

— Precz! Idźcie! Zostawcie mnie samego!

Lecz oni nie mogli się zdecydować. Wprawdzie widzieli w nim księcia piekieł, antychrysta, który zamiast do bramy niebieskiej zaprowadził ich na skraj piekielnej otchłani — ale wciąż jeszcze powstrzymywała ich dawna przychylność, którą jako pierwsi byli owładnięci. Lecz po kwadransie dalszego marszu zwiększał się coraz bardziej odstęp między braćmi a Quin-tem, a gdy Emanuel po niejakim czasie oglądnął się, nie ujrzał ani śladu swych pierwszych i ostatnich uczniów.

Przy jednym z słupów granicznych, tkwiącym między staremi topolami obok muru, otaczającego jedną z wił miejskich, pożegnał się Quint z Dominikiem uściskiem, z Elsą podaniem ręki. Dziewczyna upierała się, by mu towarzyszyć w dalszej drodze.

— On tak chce — rzekł do niej Dominik — musimy być posłuszni.

— A przecież przyjdzie czas — rzekł na pożegnanie Qinut — że ta stara, wspaniała, niewolniczem ro-

bactwem przeludniona ziemia będzie zamieszkana przez synów i córki boże.

Po tych słowach zmieniła się, spochmumiała twarz Emanuela. Srogość jego miny, rozkazujący ton, którym teraz przemawiał, odstraszyły również i Teresę Kaczmarek i Martę Schubert, kiedy po odejściu Dominika i Elsy próbowały się zbliżyć do Quinta. Więc jeno z oddali śledziły dalsze kroki jego. A szedł teraz, jak nigdy dotychczas, krokiem pewnym, silnym, szedł wyprostowany, niemal przekorny. Zdawało się, jakby miasto, do którego teraz wracał i gdzie przecież czekały go najcięższe przejścia, ciągnęło go ku sobie, gdyby dawno utęsknione miejsce spodziewanych rozkoszy.

Był w nim jakiś niezwykły, zagadkowy triumf, gdy niecierpliwie, niemal biegnąc, zbliżał się do Wrocławia. Jakieś głosy w nim się odzywały: „Czy nie widzicie, że hucząc i szumiąc idzie duch?“ A gdy był już w obrębie ulic: „Wrogowie, wrogowie wszędy, gdzie spojrzę! Oto uznano mnie za godnego ofiarowania się!“

Przepełniała go żądza męczeństwa.

XXX.

iepoznany przez gawiedź, zgromadzoną przed gospodą ,,Pod zielonem drzewem/' dotarł Quint wreszcie do wnętrza domu. Natychmiast został przy-aresztowany. Znowu musiał przejść przez zebrany tłum. Ludzie grozili mu pięściami, opluwali go, krzyczeli. Byli przekonani, że pod maską nabożnisia kryje się wilk w owczej skórze, że jest mordercą piętnastoletniej dziewczyny.

Twarz

W komisarjacie policji pokazano aresztanta rodzicom małej Róży, którzy oczywiście natychmiast rozpoznali swego byłego wychowańca. Quint był wzruszony widokiem    zrozpaczonych    rodziców,

miał wprawdzie    bardzo    bladą,    ale zupełnie    spo

kojną. Nic z niej wyczytać nie było można. Na wszystkie pytania milczał. Oczywiście milczenie to interpretowano na jego niekorzyść.

W Mielnicy uczuto jako wielką ulgę, gdy po nieszczęsnem kazaniu na polu głupiec znikł z okolicy. Jedni mówili, że go matka zabrała do domu, inni, że Metodyści się nim    zajęli i    wysłali    do Ameryki,    gdzie

tacy ludzie, jak    on, są    bardzo    cenieni. Po    kilku

tygodniach mówiono o nim czasem tylko w domu ogrodnika Heidebranda i nauczyciela Krau-sego.

Róża wróciła do domu rodziców. Była jednak niemrawa, wymuszona, nieszczera, osowiała. Wszystkie starania młodego Beleitesa, by z powrotem pozyskać sobie dziewczynę, spełzły na niczem. Namiętność tego chłopca wzmagała się w miarę, jak Róża coraz bardziej duchowo zasklepiała się w sobie, coraz bardziej stawała się nieprzeniknioną.

Pewnego dnia zaskoczyło wszystkich zniknięcie dziewczyny. Rankiem zastano jej izdebkę pustą, łóżko nietknięte. Mimo natychmiastowych poszukiwań we wsi, w parku, w stodołach, stajniach, na strychach — nie można było natrafić na żaden ślad. Znano wszystkie jej ulubione kąciki, w których zwykle smutnie przesiadywała, rozczytując się nieraz i przez pół dnia w wielce ozdobnej, złoconej bibłji, którą jej podarował w dzień konfirmacji pastor Beleites.

Natychmiast po zniknięciu Róży poczęto liczyć się z możliwością nieszczęśliwego wypadku, a nawet śmierci. W obawie, czy też w przystępie ciężkiej melan-choiji, a może obłędu nie popełniła zamobójstwa, przeszukano starannie staw. Niekiedy Róża, jeżdżąc łódką, karmiła łabędzie; może pochyliła się i wpadła w głębinę. Leśniczy i gajowi dokładnie zbadali każdy kąt w lesie; Róża spędzała w nim również wiele godzin, oddając się samotnej lekturze i rozmyślaniom

Wreszcie, gdy mimo intensywnych, dokładnych, mozolnych poszukiwań nie natrafiono na najmniejszy ślad, pozostawała jedna ewentualność: może po raz wtóry opuściła potajemnie dom, by znaleźć Quinta, odszukać go na świecie.

Niestety — jak to czasem dzieje się w podobnych wypadkach — prowadzący poszukiwania nie wpadli na jedyny punkt wyjścia, który może doprowadziłby do

odnalezienia i wyratowania małej Róży. Przed kilku tygodniami otrzymał w dworze zajęcie jako robotnik ogrodowy jakiś człowiek o odrażającym wyglądzie zewnętrznym. Właściwie powinni się byli wśród robotników i służby znaleźć ludzie, którzy by w tym człowieku poznali Józka Czecha; boć przecie widzieli go wówczas, gdy przybył do Quinta przed świętami wielkanocnemi, a również i wró wczas, gdy towarzyszył głupcowi po drodze ku tłoce, na której Ouint wygłosił owo słynne kazanie. Nie przypomniano go sobie jednak i nie zwrócono na niego szczególniejszej uwagi, tem-bardziej, że zachowywał się cicho, skromnie i był bardzo pracowity.

Po zniknięciu Róży—dowiedziano się o niem w niedzielę rano — nie zwrócono również niestety uwagi na fakt, że odrażający, pokraczny, ale pilny i potulny drab, w sobotę wieczór, jak wszyscy inni, otrzymał swój tygodniowy zarobek, zaś w poniedziałek rano nie stanął do roboty. Mogło to ujść uwagi oficjalistów dworskich, bowiem tacy przygodni robotnicy często się zmieniali, niekiedy co tygodnia trzech, czterech ustępowało, a inni w ich miejsce się zjawiali. Gdyby w poniedziałek rano zauważono nieobecność tego człowieka o głowie pudla i wykryto pewien związek między jego nieobecnością a zniknięciem Róży, prawdopodobnie tego samego dnia dopędzonoby łotra z jego ofiarą. We wtorek wieczór nie wiedziano nic ani o nim, ani o Róży, ani o o Quincie. W tym to czasie nadeszła telegraficzna wiadomość o zamordowaniu pewnej młodej dziewczyny w pobliżu Wrocławia.

Niebieski blankiet telegraficzny, który odczytali rodzice, szalejąc niemal z rozpaczy, zawierał ró-nież opis zamordowanej i jej ubrania. Czarne buciki

do zapinania, bronzowe pończochy, białe podwiązki, zielona sukienka i bluzka tej samej barwy. Chusteczka i koszula znaczona monogramem R. H. Wiek zabitej: między 14—17 rokiem życia. Obok trupa znaleziono ,,Nowy Testament“ z dedykacją: Róży Heidebrand — Pastor Beleites.. .

W opisie zaznaczono również, że przy zamordowanej znajdował się kołnierzyk z białych królików. Pani Heidebrand pobiegła natychmiast do pokoiku Róży, drżącemi rękami otworzyła szafę. Kołnierza nie było. . . Ujrzała nagle swe dziecko, gdy kończyło jedenasty roczek, słyszała jego radosny okrzyk, gdy wśród innych podarunków leżało na stole skromne futerko, na stole, na którym płonęło jedenaście świateł, a ponadto jedno, największe, tak zwane ,,światło życia.“ I oto na zawsze to światło życia jej córeczki zagasło. . .

Emanuel wcale nie odpowiadał na pytania, które w biurze policyjnem zadawali mu ciężko utrapieni rodzice. To też utwierdzało się coraz silniej przekonanie, że jeśli sam nie jest mordercą, to jednak pozostaje w jakimś związku z morderstwem. Pani Heidebrand rozpaczała; nie można jej było wcale uspokoić; wciąż krzyczała, by jej Quint oddał dziecko. Pan Heide-brand b}d cichy i skupiony; uważał — jak się wyraził — ten straszny cios za słuszną karę boską.

7-

Emanuela odstawiono do więzienia śledczego. W} kąpano go i umieszczono w odosobnionej celi.

Niemal codzień stawiano go przed oblicze sędziego, prowadzącego dochodzenie w tern tajemniczem morderstwie. Quint milczał. Sędzia nie mógł nawet wydobyć z niego najpotrzebniejszych dat: nazwiska, miejsca pobytu, daty urodzenia.

— Jeśli pan nie będzie zeznawał — powiedział wreszcie sędzia — to przyniesie to panu tylko szkodę. Tembardziej, jeśli pan uważa się za niewinnego.

Gdyby Ouint był wymienił pewne nazwiska z pośród grona swych dawnych adeptów, byłby przecież dany jakiś punkt zaczepienia i śledztwo zostałoby przyśpieszone. Im bardziej szczegółowe byłyby jego zeznania, tern wcześniej przejawiłaby się jego niewinność. Lecz on milczał jak zaklęty. Jakby życzył sobie, by go uznano winnym.

Ponieważ Emanuel nie pragnął wcale mieć prywatnego adwokata, dano mu obrońcę z urzędu. Lecz i ten nie zdołał sobie poradzić z upartym milczkiem. Wprawdzie Ouint nie przyznawał się do winy, lecz również nie dawał żadnego materjału, na podstawie którego możnaby wnioskować o jego niewinności.

Prokurator był przekonany o winie Quinta. Przesłucha.! wielu świadków; udało mu się częściowo odtworzyć dziwną karjerę życiową głupca. Bracia Scharf, Hassenpflug, agitator Kurowski, brat Hilary, młynarz Straube, pastorowie Schimmelmann i Schuch zostali przesłuchani; na biurku prokuratora piętrzył się stos aktów i protokułów, w których zebrane były liczne, bardzo dla Quinta niepomyślne zeznania.

Rezultaty swych badań ujął prokurator w następującą syntezę:

Delikwent jest nieślubnem dzieckiem. Matka nie wymieniła ojca; jest on zatem nieznany. Wiadomo, że większość takich dzieci idzie na marne; część zbacza na zbrodnicze tory. Lenistwo, niechęć do pracy również w danym przypadku była pierwszym krokiem na

drodze do zbrodni. Ojczym Quinta, brat przyrodni, a nawet własna matka potwierdziły to. Próżniak ten, nie chcąc pozostać w domu, bo go tam napędzano do pracy, począł łazikować. W tym okresie, a może też pod wpływem złego towarzystwa szumowin społecznych, wpadł na pomysł, by zabobonną naiwność pospólstwa wieśniaczego w oszukańczy sposób wyzyskać dla osobistych korzyści. Udało mu się to nadspodziewanie. Przedewszystkiem zagnieździł się w cyniczny sposób w domu braci Scharf i rozpoczął pasorzytniczy żywot. Systematycznemi oszukaństwami pozyskał sobie łatwowiernych tkaczów i jak wyrafinowany oszust, korzystając z ich zaślepienia, wyłudził od nich cały majątek. Ujęty wówczas przez władze z powodu włóczęgostwa, został odstawiony do gminy przynależności. Tu począł uprawiać zawód lekarski; ludzie tacy, urodzeni szarlatani, choć raz zdemaskowani, nigdy nie są w kłopocie, gdy chodzi o nowe sposoby oszukańcze. Posunął się dalej jeszcze: w swym cynizmie, nie cofając się przed najświętszemi pojęciami, podawał się za cudotwórcę, apostoła, a nawet za Chrystusa. Jednak zdrowy instynkt mieszkańców wsi obruszył się na te bezeceństwa i skwitował je stanowczem wystąpieniem. Wówczas zajęła się nim w poczuciu miłości chrześcijańskiej pewna ogólnie poważana dama i przy pomocy szeregu zacnych łudzi, przeważnie swych oficjalistów, z wielką pobłażliwością opiekujących się okpiświatem, starała się go sprowadzić na drogę cnoty, stwarzając mu skromne, uporządkowane stosunki bytu i dając możność pracy i nauki. Lecz napróżno zużyto tyle starań. Umysł tego zdecydowanego parwenjusza — a takim się okazał w tym okresie swego życia — zatruwały coraz głębiej ideje socjalistyczne, anarchi-

styczne i nihilistyczne. W podziękę za dobrodziejstwa* któremi go obsypywano, zawiązał ten wiejski Tartuff niedozwolone stosunki z młodocianą, niedawno konfir-mowaną córką jednego ze swych dobroczyńców, którą wkrótce, z właściwą mu rutyną, wyzyskując jej dziecięcą naiwność, zupełnie zdołał omotać.

Z dalszego przebiegu życia Quinta wywodził prokurator, że jest to wielce niebezpieczne indywiduum. W swym elaboracie zestawił wszystkie antypaństwowe wyrażenia, które zbrodniarz wypowiadał otwarcie, i według stanowczych zeznań licznych świadków, niejednokrotnie. Przeciw monarchji! Przeciw religji! Przeciw kościołowi! Przeciw państwu! — Oto były hasła, które Quint szerzył. Głosił on też zasady wolnej miłości, występował pod płaszczykiem wiary chrześcijańskiej przeciw prawu prywatnej własności.

Prokurator przesłuchał właścicieli gospody ,,Pod zielonem drzewem“ i restauracji pod nazwaniem ,,Gaj Muz.“ Zwłaszcza protokół spisany z t. zw. ,,czarnym Karolern“ był dla Quinta druzgocący. ,,Nawret ten niezbyt wzorowy chrzęścijanin i obywatel —- stwierdzał prokurator — czuł się dotknięty w swych najświętszych uczuciach wobec blasfemji tego zwyrodniałego człowieka.“

Sędzia śledczy i obrońca z urzędu nie byli przekonani o winie Quinta, chociaż na zwłokach Róży, i to pod koszulą, na lewej piersi, znaleziono list z podpisem ,,Emanuel Quint,“ wzywający dziewczynę, by przybyła do Wrocławia, słowami przesadnemi, pełnemi frazesów, zapowiadające mi zbudowanie w najbliższym czasie ,,nowego Syjonu.“ Wprawdzie prokurator przyznawał, że oskarżony prawdopodobnie listu tego, napisanego bardzo niezdarnemi, koszlawemi literami, nie-

napisał, bowiem pismo Quinta ma inny zupełnie charakter, twierdził jednak, że Quint podyktował ten list. Utrzymywał, że najlepiej moralną nicość i zepsucie Quinta charakteryzuje fakt, iż miał odwagę, to niewinne, dobrze wychowane dziecko zwabić do tych jaskiń grzechu, tych bagnisk, w których sam podczas pobytu w mieście się zanurzał.

A jednak sędzia śledczy i obrońca z urzędu nie podzielali tych poglądów. Pewnego dnia zjawili się: właściciel dóbr Glaser, tajny radca profesor doktor Mendel i artysta-malarz Kurz, by zeznać, że nie uważają Quinta za zdolnego do popełnienia zarzucanego mu czynu. Pan Glaser uczynił to, choć syn jego wskutek zetknięcia się z Ouintem, a zwdaszcza w następstwie owej pamiętnej sceny w „Gaju Muz/' popadł w jakiś dziwaczny stan psychicznego rozprzężenia. Star}/ Glaser otrzymał bowiem od syna list, w którym ten zrzekał się formalnie ojcowizny, majątku, wszelakiej wda-sności. Oczywdsta ojciec natychmiast pojechał do Wrocławia i ku swemu przerażeniu stwierdził, że Benjamin w przystępie jakiejś niewytłumaczalnej psychozy zdołał już rozdarować większą część swego urządzenia i ubrań. Więc natychmiast wyprawił syna wraz z jednym jego przyjaciół — młodym lekarzem — w podróż do Skandy nawj i.

Dominika i Elzę Schuhbrich znaleziono nieżywych w lasku obok Odry. Za wspólnem porozumieniem położyli kres swemu życiu. Kula z rewolweru Dominika

»

sprowadziła zgon jego kochanki, następna uśmierciła jego. Po kilku dniach na ich ciała natknęli się przypadkowa flisacy; Dominik leżał, dotykając czołem piersi Elzy.

Oczywista i to podwójne samobójstwa było również momentem obciążającym Quinta, gdyż w^ nim

jedynie dopatrywano się uwodziciela tych młodzieńczych dusz. Pewnego dnia w kancelarji więzienia Quint spotkał ojca Dominika, z zawodu urzędnika pocztowego, który zresztą bez szczególnych znamion żałoby — chyba że za żałobę uznawać będziemy czarną opaskę na prawem ramieniu! — twardemi słowy wypowiadał przed sędzią śledczym swoje zdanie o zmarłym synu. Nie ulegało wątpliwości, że śmierć syna raczej uwolniła go od dręczącej troski, niż zasmuciła. Póki Dominik żył, musiał pewną część swych skromnych poborów^ łożyć na wychowanie i naukę syna, czem się stale srodze przejmował i co zresztą wciąż bez ogródek synowi wypominał.

Gdy zacny ten i wzorowy urzędnik opuścił kance-larję więzienną, Quint miał wygląd taki, jakby mu się ze wstrętu zbierało na wymioty. Dozorcy więzienni opowiedzieli potem sędziemu, że wyraził się: nic człowieka nie czyni tak małym i wstrętnym, jak troska o chleb codzienny.

Dozorcy ci zameldowali również z oburzeniem, jak niegodziwie Quint przyjął w sali widzeń swą matkę, gdy pewnego dnia go odwiedziła. Płakała i raz wraz powtarzała słowa: ,,Chłopcze, czy ty to naprawdę zrobiłeś?“ Nie otrzymała ani słowa odpowiedzi. Więc była przekonana, że Emanuel rzeczywiście jest mordercą i poczęła głośno zawodzić, narzekać, pomstować. Wszystko stało się tak, jak przepowiedział ojczym, brat przyrodni, jak zresztą ona sama stale przewidywała: zeszedł na marne, stał się zakałą rodziny.

Wreszcie zawołała:

— Ty jedynie będziesz winien, jeśli twa biedna matka ze wstydu i zgryzoty nie przeżyje tego wszystkiego.

Na to Quint krzyknął:

— Kobieto, kto ty? Nie znam ciebie! Ja pochodzę skądinąd, z wysoka, stamtąd — podniósł palec w górę — ty pochodzisz z przepaścistych głębi, z czarnych czeluści! Jeśli chcesz znowu wziąść trupa, który narodziłaś, miej jeszcze chwilę cierpliwości! Wkrótce odrzucę precz resztkę tego, co we mnie jest ziemskie!

I zwracając się do dozorców, prosił, by go natychmiast odprowadzono z powrotem do celi.

Wiadomo, że więźniowie porozumiewają się ze sobą zapomocą pukania w ściany. Każda z dwudziestu sześciu liter zostaje określona tyloma uderzeniami w ścianę, jaką posiada liczbę porządkową w alfabecie. Nie własno wolni mieszkańcy więzienia śledczego, skrzydła B, zostali w ten sposób wkrótce uwiadomieni, ba, rozśmieszeni dziwaczną wiadomością, która niebawem rozpostarła się po wszystkich zakątkach więzienia i zapomocą pukania dotarła poprzez wszystkie ściany: oto w jednej z cel znajduje się sam Chrystus.. .

Ta dziwaczna, rozweselająca smutnych rzezi-

.*î

mieszków wieść dotarła wkrótce do biura dyrektora, który ją powtórzył, głośno śmiejąc się, swemu szwagrowi, kapelanowi więziennemu. Przez długi czas nie wiedziano, z której celi rozchodzą się tak niewczesne żarty. Coraz częściej opukiwano ściany i coraz więcej mnożono plotek, domysłów. Źródło zaś ich było niewidoczne, niemożliwe do stwierdzenia.

Nareszcie wpadł kapelan na pomysł, by wezwać do swego biura podejrzanego o mord Quinta. Był to przestronny, schludnie i wcale pięknie urządzony pokój. Kapelan zachwycał się wyżywieniem więziennem i ra-

czył się stale przed opuszczeniem biura i pójściem do domu na obiad talerzem krup, które więźniowie w południe do spożycia otrzymywali. Właśnie zajadał, siedząc za stołem i świecąc białą serwetą, którą miał wetkniętą między dwa guziki swego surduta, gdy dwaj dozorcy wprowadzili do pokoju Emanuela.

— Dzieci, — zawołał — jaka pyszna zupa! Sami nie wiecie, jak wam dobrze. Dawniej leżeliście na gołych deskach, a karmiono was spleśniałym chlebem. Teraz jest tu istny raj!

Kazał sobie sprowadzić do biura Quinta, by po pierwsze od niego dowiedzieć się, czy też on sam nie jest sprawcą tych niecnych wypukiwań, które niepokoją poczciwych więźniów. Fowtóre miał na celu popróbować, czy też jemu, osobie duchownej, przedstawicielowi miłości chrześcijańskiej, nie uda się skłonić upartego tego zbrodniarza do przyznania się do winy.

Lecz przed rozmową z Ouintem chciał uporać się ze znajdującą się również w pokoju dziewczyną, która za dzieciobójstwo została skazana na dwanaście lat więzienia. Biedaczka przypadkowo tylko uniknęła topora katowskiego.

Od szeregu tygodni nie przestała płakać. Próbowała w różny sposób pozbawić się życia. Kapelana wciąż zapytywała, czy może mieć nadzieję, by zobaczyć swe dziecię na tamtym świecie. Ta jedynie myśl ją zajmowała. Wszystko inne było jej obojętne. Tęsknota za dzieckiem pozbawiała ją niemal zmysłów. Z płaczu prawie oślepła.

Tak zwany kalefaktor — był nim jeden z więźniów — wyniósł z pokoju pusty talerz, pastor obtarł sobie serwetą usta i brodę i zwrócił się do dzieciobójczyni.

J

— Nie wiem — rzekła dziewczyna, zanosząc się z płaczu — dlaczego właśnie mnie trafiło takie nieszczęsne przeznaczenie?

— Co? przeznaczenie trafiło? — huknął pastor, chwycił atletyczną ręką krzesło i cisnął niem o ścianę. — Można krzesłem trafić w ścianę, ale przeznaczenie nie może ,,trafić“ człowieka. Bóg nie dał przeznaczeniu tej władzy. Bóg dał człowiekowi wolną wolę, Bóg ustanowił karę dla złych, nagrodę dla dobrych. Nie przeznaczenie ponosi odpowiedzialność, lecz ty, ty, morderczyni własnego dziecka, jesteś odpowiedzialna przed Bogiem i ludźmi. Twe dziecię będzie przeciw tobie świadczyło w dzień sądu ostatecznego.

Dziewczyna skuliła się. W oczach jej malowało się najwyższe przerażenie. Przed rokiem była ta dwudziestoletnia osoba jeszcze kobietą piękną, dziś była wychudła, mizerna, brzydka, postarzała.

I czy z tego powodu, że dziwnie dobre, wielkie oczy drugiego aresztanta, Emanuela Quinta, przez cały czas rozmowy z pastorem na niej spoczywały, czy też miała wogóle nieodpartą potrzebę błagania kogoś o łaskę — w chwili gdy ją wyprowadzono, przycisnęła sw^e płonące wargi do ręki Quinta.

Pastor oniemiał z oburzenia. Miał, wrażenie, jakby ktoś wyraźnie powiedział:

— Kobieto, winy twe są odpuszczone!

Po chwili zawołał:

— A to dobre! Łotr, któremu niemal z całą stanowczością udowodniono morderstwo, ma tę czelność, że tu, w moim pokoju, nadużywa słowa bożego!

Przyskoczył do Quinta i zbliżył swą ogoloną, szeroką twarz do policzków aresztanta:

— My tu me igramy z najświętszemi sprawami!: Marsz! Taka bezczelność! To przechodzi wszelkie pojęcie! Na to nie zdobył się jeszcze żaden kryminalnik!

Zwracając się do dozorcy, powiedział:

— Odprowadzić tego człowieka! Nie chcę go widzieć. Czyż mam dopuścić, aby to bydlę przede mną ściągało do błota wszystko, co najświętsze? To, co we mnie jest najwznioślejsze? Nie! To nie należy do moich obowiązków służbowych.

Gdy Quinta wyprowadzono, wszedł do pokoju kalefaktor.

— Pójdzie pan na dół do kancelarji i zobaczy, czy moja żona jest u pana dyrektora. Mieliśmy pójść na koncert do parku. Powie pan mojej żonie, by czekała, ja za chwilę zejdę.

I zapalił cygaro.. .

Przez szereg tygodni wypukiwano od celi do celi wiadomość, że Chrystus sam znajduje się w więzieniu. Ściany odbrzmiewały słowami Zbawiciela. Najczęściej jakaś tajemnicza, nieodgadniona ręka podawała słowa, które obiegały całe więzienie: Co uczyniliście dla naj nikłej -szego z mych dzieci, to uczyniliście dla Mnie. Kamienie mówiły : Zaprawdę, wziął On na się nasze boleści, lecz my wzięliśmy Go za tego, którego Bóg dręczył i męczył. Kamienie mówiły : Chrystusem pogardzali, nienawidzili Go, prześladowali, przeklinali, wykpiwali, bili, opluwali, niewinnie zamknęli i ukrzyżowali! Powieszono Go między mordercami i zaliczono do złoczyńców.

Takie i inne podobne słowa mówiły kamienie.

Wreszcie dyrektor uznał, że najlepiej będzie, jeśli się wcale nie będzie zwracało uwagi na te nieszkodliwe właściwie wybryki.

W międzyczasie robotnica Kaczmarek podała do "wiadomości sądu fakty, które zdołały nieco osłabić podejrzenie, jakoby Quint był sprawcą mordu. Pewnego dnia zapytano go, czy zna człowieka, który według opisu mógł być tylko Józkiem Czechem i czy uważa go za zdolnego do popełnienia morderstwa. Quint odparł, że zna go, ale jest pewien, że nie ma nic wspólnego z mordem. Mimo milczenia, w którem Quint niestety uporczywie tkwił i które można było uważać za następstwo poczucia winy, jednak rezultaty dokładnych dochodzeń, które władze również i w innym kierunku poczyniły, niemal niezbicie dowiodły, że Quint jest niewinny.

Dokładnie zbadano życic J ózka Czecha w ostatnich tygodniach przed dokonaniem ohydnego czynu. Dowiedziano się, że kręcił się w pobliżu domu aptekarza, u którego rodzice swego czasu umieścili Różę, by ją usunąć z pod wpływm Quinta i zająć innemi myślami. Na dworze w Mielnicy przyjął pracę jako robotnik. Zgłosił się szereg świadków, których uwagę zwrócił ten pokraczny, ohydnie wyglądający człowiek, zdążający, przeważnie drogami polnemi, w towarzystwie ślicznej dziewczyny do miasta. Lecz mimo wszelkich poszukiwań nie udało się przy chwytać tego człowieka.

Gdy uwiadomiono Quinta o tym korzystnym dlań zwrocie i zapowiedziano mu możliwość wypuszczenia go na wolną stopę — nagle Quint ku przerażeniu swego obrońcy z urzędu i zakłopotaniu sędziego śledczego przyznał się do winy, przyznał, że on to dokonał morderstwa.

Jednak to przyznanie okazało się fałszywe. Bowiem wkrótce potem w miejscu, wr którem dokonane zostało morderstwo, znaleziono trupa Józka Czecha.

Powiesił się na gałęzi. W kieszeni surduta znajdowało się pismo, w którem obszernie opisywał swój czyn/

* *

Wiadomość o wykryciu istotnego sprawcy dotarła naturalnie natychmiast do Mielnicy. Wiadomość ta spowodowała, że stan zdrowia Marji Krause uległ polepszeniu. Bowiem młodsza córka nauczyciela Krau-sego od chwili zniknięcia Quinta z okolicy spędzała życie w odosobnieniu, zupełnie samotna, a gdy podejrzenia popełnienia morderstwa kuniemu się skierowały, zapadła ciężko na zdrowiu. Wzywano lekarzy, przybył też owczarz, używano różnych środków i leków — zdrowia dziewczyny nie zdołano polepszyć. Nie przyjmowała potraw, womitowała, gdy ją zmuszano do jedzenia, stawała się coraz bledsza, cierpiała na silne bóle głowy i bicie serca. Wreszcie tak osłabła, że nie mogła przejść kilku kroków z łóżka do fotelu, w którym kilka godzin dziennie spędzała w głębokiem zamyśleniu, niemal odrętwieniu.

Dopiero, gdy wykazała się niewinność Quinta, stan zdrowia Marji począł się stale polepszać. Jadła, rozmawiała, policzki jej zaróżowiły się. Napisała list do swej siostry Jadwigi, pracującej wciąż jeszcze na klinice profesora Mendla i prosiła o uwiadomienie jej, którego dnia Emanuel przypuszczalnie zostanie wypuszczony z więzienia.

Władze ustanowiły dzień pierwszego października jako termin wypuszczenia na wolną stopę Quinta. Na kilka dni przedtem otrzymał on od Jadwigi Krause list, w którym mu doniosła, że Marja, ona sama i narzeczony jej, malarz Kurz, będą oczekiwali Quinta przed bramą więzienną. Quint natychmiast odpowiedział: napisał,

że zwolnienie go nastąpi nie pierwszego, lecz drugiego października.

Gdy zatem tego dnia malarz Kurz z oboma dziewczętami o godzinie dwunastej w południe zjawił się pod bramą więzienia śledczego, napróżno wyczekiwał pojawienia się Quinta.

Poszukiwał go wraz z dziewczętami w różnych stronach i kątach miasta przez cały dzień i dni następne.

Quint przepadł.

W pobliżu miejsca, w którem mała Róża życie zakończyła, pojawił się pierwszego października długi, ubogo przybrany, rudawy, wybladły człowiek. Przez czas jakiś bawił w lasku, w którym dokonano morderstwa.

Pod wieczór zapukał Quint do drzwi izdebki za-krystjana podmiejskiego kościoła. Żona zakrystjana otworzyła.

— Jestem Chrystusem! Pozwólcie mi przenocować.

Z przerażeniem zatrzasnęła kobieta drzwi przed obłąkańcem.

To samo stało się w kilka dni potem w domu nauczyciela, w którym ongi Emanuel Quint przysłuchiwał się kazaniu brata Hilarego. Nauczyciel siedział właśnie z żoną przy stole. Z zewnątrz dolatywał poszum zimnego wiatru jesiennego. Wtem usłyszano kroki na progu, a po chwili ciche pukanie do drzwi. Żona nauczyciela nie ruszyła się z miejsca; bała się. Nauczyciel przystąpił do drzwi, uchylił je i zapytał:

— Kto tam?

— Chrystus! — brzmiała cicha odpowiedź.

Natychmiast drzwi zamknięto na klucz. Nauczyciel wrócił do jadalni i z przestrachem oświadczył żonie, że na dworze stoi jakiś warjat.

Po tygodniu pojawiła się w stołecznych pismach krótka wzmianka:

,,Mieszkańców okolicznych wsi niepokoi od pewnego czasu jakiś czołwiek, który nigdy nie domaga się pieniędzy, jeno prosi o chleb i nocleg. Człowiek ten puka do drzwi, a na stereotypowe pytanie ,,kto tam?" odpowiada: „Chrystus!" Można sobie wyobrazić, jak ten pozatem nieszkodliwy obłąkaniec przeraża ludzi, przed których drzwiami się pojawia. Jego prośby przeważnie nie zostają uwzględniane. Bo gosposie zatrzaskują mu przed nosem drzwi i zamykają je na oba spusty."

W kilka dni potem ten sam człowiek począł niepokoić ludzi w wolnem mieście Frankfurcie nad Menem. Potem w Darmsztadzie, Karlsruhe, Heidelbergu, Bazylei, Zurychu, Luzernie, Andermatt. Wreszcie głupiec, który się zwał Chrystusem, dzielił łoże i otrzymywał chleb od dwóch biednych, miłosiernych pasterzy szwajcarskich, hen w górach.

Kronikarz przypuszcza, że ów obłąkaniec, który samotny i opuszczony wędrował poprzez Niemcy i Szwaj car ję, był biednym synem stolarza z Śląska. Zdaje się, że jego to następnej wiosny, gdy śniegi stopniały, znaleziono skostniałego, leżącego powyżej schroniska na górze St. Gotthard. Niewątpliwie Emanuel Quint zabłądził w zamieci śnieżnej, zboczył z drogi, wiodącej do schroniska, i dostał się w puszczę Pizzo Centrale. Tam noc, mgła, zamieć były świadkami jedynymi jego zgonu.

Stało się to późną jesienią lub z początkiem zimy, bowiem, gdy go pasterze alpejscy z wiosną odnaleźli, stan, w jakim szczątki jego cielesne się znajdowały, dowodził, że przeleżał pod warstwą śniegu kilka miesięcy. Na kartce papieru, którą znaleziono w kieszeni jego surduta, można było jeszcze odcyfrować słowa: i,tajemnica królestwa?" Słów tych nikt nie rozumiał. A zresztą i nie zwrócił nikt na nie zbytniej uwagi.

■ .Kronikarz jednak, dostawszy kartkę do rąk, czytał słowa te z wzruszeniem.

Czy umarł w zwątpieniu, czy też przekonany o swych urojeniach? Kto to wiedzieć może?

Kartka zawiera pytanie. To niewątpliwe. Ale co oznaczają słowa: tajemnica królestwa?

'■

WYDAWNICTWO POLSKIE

J/M

SPÓŁKA Z OGRANICZONĄ PORĘKĄ

POZNAŃ

ULICA ZWIERZYNIECKA L.6 ULICA ZYBLIKIEWICZA L. 15

LWÓW

PROSPEKT

B I B LJ OT E KA

\ LAUREATÓW NOBLA

POD REDAKCJĄ D«Ł STAN. LAMA

O RAZ pierwszy w Polsce ujęto w tem wydawnictwie lite- X raturę przekładów w pewien system, dając dzieła o wysokiej i | wartości artystycznej z wszystkich piśmiennictw zagranicznych. Jj i Każdy z laureatów fundacji Nobla będzie tu reprezentowany | ( szeregiem swych dzieł, tak iż z czasem cała bibljoteka obejmie f I kwiat dorobku kulturalnego wszystkich narodów. Że zaś zarząd j | fundacji przy rozdawaniu nagród bierze pod uwagę nietylko | | stronę estetyczną utworów ale także ich wartość społeczną f t i moralną — przeto wydawnictwo skupiając w jedną całość \ | te wszystkie prace — posiadać będzie również pewien podkład } ideowy.

„BIBLJOTEKA LAUREATÓW NOBLA“ jest pierwszem ♦ j tego rodzaju przedsiębiorstwem wydawniczem w Europie i dla | | tego też redakcja dołoży wszelkich starań, aby całe to przed- f sięwzięcie stanęło na wysokim poziomie. Główną więc troską | jest dobór przekładów, któreby mogły godnie oddawać w słowie j) polakiem arcydzieła nowszej i najnowszej literatury zagra- \

? niczneb Nie o poprawność tylko — do której zresztą daleko | | było dorywczym i przygodnym tłumaczeniom polskim — ale Ï ‘ o artystyczne walory, odpowiadające wysokiej mierze oryginałów w tych przekładach iść będzie. Słowo bowiem jako wyraz | treści jest z nią ściśle związane, a takie lub inne jego użycie f T obojętnem być nie może. Tłumacz, przyswajający piśmien- t | nictwu ojczystemu obce dzieło — musi być jego współtwórcą. | | I o tę współtwórczą pracę zabiegać będziemy jak najusilniej. $

Dotychczas wyszły następujące utwory:

I. ROMAIN ROLLAND — colas Breugnon — powieść IL RABINDRANATH TAGORE - opowiadania.

* III. MAURYCY MAETERLINCK - życie pszczół . IY. BJÖRNSTJERNE BJÖRNSON synnöve solbakken -

[MARSZ WESELNY

. V. RUDYARD KIPLING - księga dżungli „ VI. RABINDRANATH TAGORE - rozbicie - powieść „ VII. SELMA LAGERLOF — tętniące serce — powieść „ VIII. ANATOL FRANCE — poglądy księdza Hieronima coi-

[GNARDA

„ IX. RABINDRANATH TAGORE - sadhana - szept du-

[SZY — ZBŁĄKANE PTAKI

. X. KAROL SPITTELER — imago — romans . XI. HENRYK PONTOPPIDAN —djabeł domowego ogniska | „ XII. KNUT HAMSUN - błogosławieństwo ziemi — powieść j-„ XIII. MAURYCY MAETERLINCK - inteligencja kwiatów „ XIV. KAROL GJELLERUP —pielgrzym kamanita — romans . XV. RUDYARD KIPLING — druga księga dżungli „ XVI. RABINDRANATH TAGORE — wspomnienia — błyski

[BENGALU.

„ XVII. MAURYCY MAETERLINCK - wielka tajemnica.

„XVIII. PAWEŁ HEYSE — l-arrabbiata — nowele włoskie.

„ XIX. RUDYARD KIPLING - stalky i sp. - powieść.

„ XX. KAROL GJELLERUP — dojrzali do życia — powieść.

„ XXL KNUT HAMSUN - głód - powieść.

Tom XXII. HENRYK PONTOPPIDAN - ziemia obiecana -

POWIEŚĆ.

„ XXIII. KAROL GJELLERUP — wędrowcy świata — romans

POETYCZNY.

„ XXIV. BJÖRNSTJERNE BJÖRNSON-tomasz rendalen-

POWIEŚĆ.

„ XXV. ROMAIN ROLLAND — dusza zaczarowana i.

anetka i sylwja — POWIEŚĆ.

„ XXVI. VERNER v. HEIDENSTAM — HANS alienus -

POWIEŚĆ.

„ XXVII. ROMAIN ROLLAND

DUSZA ZACZAROWANA II. LATO — POWIEŚĆ.

XXVIII PAWEŁ HEYSE — wesele na kapri — nowele

WŁOSKIE.

„ XXIX. SELMA LAGERLOF — gösta berling — powieść.

„ XXX. WŁADYSŁAW ST REYMONT — pęknięty dzwon. „ XXXI. GERHARD HAUPTMANN —GŁUPIEC - POWIEŚĆ.

„ XXXII. MAURYCY MAETERLINCK — gość nieznany.

W dalszym ciągu pojawią się następujące tomy: KNUT HAMSUN — kobiety u studni.

KONRAD PORUCZNIK — POWIEŚĆ.

| KAROL SPITTELER -

ROMAIN ROLLAND — jan Krzysztof. - powieść. MAURYCY MAETERLINCK — mądrość i przeznaczenie. RUDOLF EUCKEN — wielcy myśliciele.

JACINTO BENEVENTE — źle kochana.

„BIBLJOTEKA LAUREATÓW NOBLA" wychodzi w odstępach mniejwięcej miesięcznych i każdy tom obejmuje À od 15 do 35 arkuszy druku.

Do nabycia we wszystkich większych księgarniach; gdzie takiej niema, zamawiać można wprost u wydawcy.

WYDAWNICTWO POLSKIE

Sp. z ogr. por.

w POZNANIU, ul. Zwierzyniecka 6.

x\

i S, 61 i

.

?**•>. w

*-    - -[Mą Mi i    ■    ...

•• - ' •' » '

.

-'W-»-'

.• *<**. . —

; '■

âgü " ■ • Ti'

TW~ : ^

.

•■ - * >«■- -W '

•    .'7-*-    ■ ■ •--

•• ..-. i

■

■ : t 1 •. V r- .,;    --

SPsä

.

■ -. 1 '.mm»—''*    -—w-V-    .    ---T~    ** '    ' — •'

E5g| - *    ' ------- - -

’ ■ - -

i

■* --e-    ■    • — '    •**■..

^r-_-:*iT

"Sb®^„

^-ögöpT-

Om«BF

- ss&azr

- -

*

*

«

rO

?

-"i

r

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231563