|pl*rf!«|i|ii*

liHB

1'Ш

si

Kà

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000231493

ïjff 70640*1

Г "

I iv

/

BIBUOTEKA LAUREATÓW NOBLA

IMAGO

PRZYKRE ROZCZAROWANIE.

Zachowanie jej wydało mu się tak dalece nikczemnem

BÓL SERDECZNY.

.#■

BIBUOTEKA LAUREATÓW NOBLA

POD REDAKCJĄ DRA STANISŁAWA LAMA

TOM 10.

KAROL SPITTELER

IMAGO

LWÓW—POZNAN 1922

NAKŁADEM WYDAWNICTWA POLSKIEGO

KAROL SP1TTELER

IMAGO

ROMANS

PRZEŁOŻYŁ

F. MIRAND OLA.

LWOW—POZNAN 1922

NAKŁADEM WYDAWNICTWA POLSKIEGO

J .29,55d

BIBUOTlaA .

G.ÓWN^

/'O

//«

■:

WSZELKIE PRAWA ZASTRZEŻONE

oooooo ODBITO NA PAPIERZE BEZDRZEWNYM <*x>ooo POZNAŃSKA DRUKARNIA I ZAKŁAD NAKŁADOWY T. A.. POZNAŃ

POWROT SĘDZIEGO.

—    Czekać! Nie wysiadać aż pociąg stanie!

—    Posługacz !... Posługacz ! Można zabrać

rzeczy ?

Nakoniec... nareszcie jesteśmy w zacnej, szlachetnej, uroczej ojczyźnie, do której tęskniło serce mało nie wyskakując z piersi. Coprawda, nie wygląda na stęsknionego ów żandarm sterczący u wnijścia. Ziewa nawet, zdaje się. Ojczyzna i poziewanie !... Ludne zestawienie !

— Czy pan ma pakunki w towarowym

wozie ?

Dworzec podobny wszystkim, szary, ponury, sztywny gmach, ni śladu purpurowego blasku powitania, ni złota. Czy ulice zawsze były tak puste i przewiewne, raczej pełne przeciągu? Uf! Co za kurz! Co za wiatr lodowaty w początkach września ? Pod jednym przynajmniej względem zabezpieczony jesteś, drogi Wiktorku, w tej trzeźwej, osępiałej mieścinie, a mianowicie przed miłosną pokusą. Niema żadnego niebezpieczeństwa.

‘2

Ruchliwy, rozgadany posługacz nie pozwalał na chwilkę skupienia myśli.

— Zrób mi pan pewną przysługę ! — poprosił go Wiktor — Obejdź pan powoli, ale bardzo powoli ten filar i licz dokładnie kroki. Ile ? Sześć ? Dobrze, dziękuję. A teraz, jeśli pan chce, możemy iść dalej.

Biednemu człowieczkowi opadła ze zdumienia dolna szczęka i kroczył z otwartą gębą, nie wyrzekłszy już ani słowa.

Wiktor, znalazłszy się w hotelu, natychmiast zażądał księgi adresowej.

— Jakżeż się teraz nazywa owa niewierna dama ? Wyss, zdaje mi się. Tak, dyrekto-rowa Wyss. Ale jakiż to dyrektor ? Bywają przecież dyrektorowie kolei, banku, gazowni, cementu, gumy, wogóle najrozmaitszych rzeczy i wielu innych.

Ha, jest, jest, oczywiście przezornie ukryta poza mężem: Drem Treugottem Wyssem, profesorem, dyrektorem Muzeum Miejskiego i Szkoły Malarskiej, prezesem Bibljoteki Kantonalnej„ członkiem wydziału Przytułku Sierot, ulica Katedralna 6.

No

Hu! Aż tyle godności naraz! Aż tyle! Co-prawda, wolałbym już dyrektora kolei, trudno! W każdym razie człowiek, widać bardzo

uczony. Mimo wszystko jednak nie mogę się oprzeć, sam nie wiem czemu, moja to już wina, wrażeniu, że ów małżonek musi być malutki, niepozorny niemal, że tak rzekę, śmieszny.

Tedy jutro przed południem idę na ulicę Katedralną 6. Ho ho, nadobna damulko, ani ci się śniło, że jutro, jutro przed południem zjawi się twój sędzia.

Nazajutrz, około południa, przybrany po wizytowemu udał się na ulicę Katedralną.

— Ciekawym — myślał — jak się zachowa na mój widok? Możliwe są dwie ewentualności. Zblednie, zachwieje się i, słaniając się na nogach, wyjdzie z pokoju. Albo poczerwienieje, opanuje się i spojrzy mi w twarz wyzywająco. W tym wypadku we wzrok swój włożę wszystkie wspomnienia i zmuszę ją do spuszczenia oczu.

Zwrócę się wówczas do zacnego małżonka i powiem: — Przezacny panie! Owa niepojęta pantomina pomiędzy mną, a pańską czcigodną małżonką, na którą spoglądasz wysoce zdumiony, domaga się oczywiście wyjaśnienia. Jestem skłonny udzielić go panu, ale sądzę że będę bardziej rycerskim, jeśli pozostawię to żonie pańskiej. Jestem jej wierzycielem, jednak oska-

l*

rżycielem być nie chcę. Niechże tedy ona sama opowie, dlaczego i w jaki sposób stałem się prawnym posiadaczem pańskiej małżonki, zaś pan, zacny dyrektorze, jesteś jeno namiestnikiem moim, wiernym i zaufanym stróżem, na którego się zgodziłem. Nie żyw pan jednak obaw żadnych, uznawszy pana swym namiestnikiem w sprawacłi małżeńskich przyjąłem na siebie naturalnie milcząco obowiązek nie podkopywania pańskiej opinji, małżeństwa, pokoju i szczęścia. Pańskie ognisko domowe świętem mi jest, a obowńązek, który widzę jasno, * wymaga bym się pięknie ukłonił i znikł co prędzej z widowni. Nauczysz się pan, czcigodny dyrektorze, na mej osobie co znaczy cnota niewidzialności. Po raz pierwszy i ostatni przekroczyłem progi pańskiego domu, a zjawiłem się dzisiaj poto tylko, by jeden jedyny raz w życiu wyrazić szanownej małżonce pańskiej swój zupełny brak wszelkiego szacunku. Tam oto stoi wcielone wyznanie winy. To mi wystarcza w zupełności, jeśli zaś nie wystarcza panu, natenczas racz pan przyjąć do wiadomości, że mieszkam tu i tu i jestem każdej chwili do pańskiej dyspozycji!

Tak mniej więcej chciał przemówić.

— Co ? Liczba 14 ? Zamyśliłem się i minąłem dom. Zawracajmyż tedy! Liczba 12, potem 10,

zbliżam się coraz bardziej, liczba 8... w następnym domu mieszka. Wcale tu pięknie, czysto, przytulnie, białe firaneczki w oknach, daleko w ulicę sięgający wykusz, któżby z zewnątrz domyślił się, że tam mieszka obłuda ? Słychać kanarka! Śmiech dziecka? Dziecko? Skądże się tu bierze dziecko ? Może omyliłem się ? Nie, to właśnie ten dom. Ale w jednym domu może mieszkać kilka rodzinnych stadeł.

Gdy odczytywał tabliczkę na drzwiach Wyssów, puls jego roztętnił się szaleńczo, jakby szło o wyścig szybkości.

— Cicho! — zawołał na serce swe — Wzruszenie nie przystoi sędziemu! Zadzwonił i czekał.

Pokojówka wyraziła słodziutkim tonem głęboki żal, iż nie zastał nikogo, gdyż oboje państwo właśnie wyszli.

Zazgrzytało w nim oburzenie. Przygotowany był na każdy rodzaj przyjęcia, jeno nie na jego zupełny brak. Niecierpiał zresztą nieobecności osób do których się udawał.

— Wyszła ? Wychodzi przeto w biały dzień z mężem? — pomyślał — Miała, copra wda, ku temu prawo, ale wszakże poza prawem istnieje jeszcze wstyd! — Proszę oddać bilet! — powie-. cbiał służącej — Przyjdę dziś o trzeciej !

— Wątpię bardzo, — zauważyła dziewczyna — czy pani dyrektorowa będzie dzisiaj po południu w domu!

— Będzie, na pewne będzie! — powiedział szorstko, obrócił się na piecie i poszedł — Cóż to za złośliwe stworzenie z tej służącej ! — pomyślał — Z jakąż jadowitą intencją podkreśliła słowo „pani dyrektorowi“! Szydziła zeń poprostu.

W progu spotkał listonosza.

— Kartka do pani dyrektorowrej ! — rzekł do

służącej.

— I on także!

błysnęło mu w myśli — Co za kanalje, ci wszyscy ludzie! Pachołki faktów dokonanych! Gdyby została moją żoną, to zwaliby ją dziś mojem nazwiskiem!

Spojrzał na zegarek, znalazłszy się w ulicy.

— Pół do dwunastej ! — pomyślał — Ostatni czas, by udać się przed objadem do pani Stein-bach. Duży to, copiawda, kawał drogi z ulicy Katedralnej, ale można rozpuścić potrochu nogi...

W pamięci zjawił mu się miły, zaciszny ogródek, pełen astrów oblanych jesiennem słońcem. Ruszył tedy żwawo, radując się z góry nadzieją ujrzenia przyjaciółki. Im dłużej szedł, tern silniejszą odczuwał potrzebę zobaczenia się z nią.

Przed furtką ogrodu zatrzymał się jednak z wahaniem :

— Pewnie także wyszła ! — pomyślał — Gdy się raz zacznie, szerzy się taka rzecz, niby zaraza!

Ale nie stało się tak istnym cudem, bo nagle z okna na pietize rozległ się wykrzyk radosny i uradowana, szczęśliwa zbiegła doń po schodach. Mało brakło, by sobie padli w objęcia. Chwyciła go oburącz i pociągnęła za sobą.

— To pan ? To pan naprawdę ? — dziwowała się — Proszę usiąść i opowiadać wszystko po kolei. Przedewszystkiem jednak, cóż z panem słychać ?

— Bo ja też wiem? — odrzekł wesoło.

Roześmiała sie radośnie:

— Po tern powiedzeniu poznałabym pana wszędzie! Mów pan tedy, mów, wszystko jedno co. Chcę tylko słyszeć głos, by wiedzieć, że to pan, że to rzeczywistość, a nie przywidzenie. Chcę się upewnić, bo u pana jawa i sen, prawda i złuda tak są pomieszane, iż nie zdziwiłabym się wcale, gdybyś mi nagle znikł z przed oczu.

— Myśli moje — żartował — nie zawsze są należycie skojarzone, coś niby źle zestawione wagony pociągu. Pozwoli pani, że obrócę się wkoło, by pokazać z wszystkich stron, że napiawdę jestem.

— Nie, wolę byś mi pan raz jeszcze dał rękę! Tak, trzymam pana teraz! Ach, cóż to za niespodzianka. Kiedyż pan przybyłeś do nas ?

— Wczoraj wieczór! — odparł — Ale wie pani, że coraz młodziej i coraz piękniej pani wygląda. A co za strój ! Zawsze się pani ubiera niezmiernie gustownie i estetycznie.

— Nie mów pan komplementów. Jestem wszakże trzydziestotrzechletnią wdową. Ale pan, zmężniałeś, stałeś się poważniejszy niż przed czterema laty, zdaje mi się nabrałeś pewności siebie i męstwa.

— Zuchwałości nawet, przedsiębiorczości i zaczepliwości! — zawołał.

— Doskonale! W takim razie mogę się spodziewać czegoś wielkiego, pięknego. Wiesz pan przecież, że pragnę tego i liczę na pana!

— Aa... jeśli o to idzie... — westchnął

i spojrzał przed siebie z troską i smutkiem.

v>

— Nie rób pan takiej miny, bo nie wywoła mego współczucia. Są to niezawodnie cierpienia nierozłączne z wydaniem na świat dzieła, troski poprzedzające zwycięstwo.

Z katedry rozległo się dzwonienie na posiłek południowy. Ton głęboki, uroczysty sprawił, iż wstał z krzesła.

— Wie pan со ? — prosiła. — Przyjdź pam po obiedzie na szklankę herbaty. Będziemy sami,, pogwarzymy sobie!

Chciał już przystać z wielką ochotą, gdy nagle-wspomniał :

— Niestety, przyobiecałem już komuś! — powiedział osmutniały.

— A to co ? — spytała — Wczoraj wieczór przybyłeś pan dopiero, a już dzisiaj masz zobowiązania ? Ale nie chcę wydzierać się w pańskie-tajemnice!

Nie było mu na rękę wyznawać wszystkiego, ale właśnie dlatego powiedział. Nie pozwalał sobie bowiem nigdy na drobne nikczemnostki.

— Nie jest to tajemnicą dla nikogo, a tern bardziej dla pani. Mam być o trzeciej u dyrekto-rostwa Wyssów.

Spojrzała nań zdumiona.

— Cóż pan masz do roboty w tej demokratycznej świątyni cnoty? Czy pan znasz choćby dyrektora Wyssą ?

— Jego nie, natomiast znam ją!

Z jej twarzy znikł radosny wyraz, stała się-chłodna i obojętna.

— Wiem, wiem, — powiedziała — spotka^--pan ją przed czterema laty w kąpielach. Cała ta przelotna znajomość trwała parę zaledwo dni-

— Przelotna ? — zawołał oburzony — Przelotna ? I to mówisz pani, która wiesz wszystko ? Kilka dni ? Cóż to znaczy ? Czyż życie i wartość przeżyć mierzy się kalendarzem ? Sądzę, że są czasem godziny nieskończenie większej Wagi, niż trzydziestolecie odrętwiałego nawyku. Godzina taka trwać może wiecznie, jak każde arcydzieło, trwale istnieć nawet, bo mistrz, który je stworzył, jest wykładnikiem samego piękna!

— Mimo to arcydzieła przemijają i toną w zapomnieniu! — powiedziała.

— Nie znam zapomnienia i nie znoszę przeszłości ! — zawołał.

— Chroni pana od tego wyobraźnia. Ale czynią to inni, wówczas zwłaszcza, gdy teraźniejszość zaspakaja wszystkie ich pożądania. Czy sądzisz pan, że dyrektorowa Wyss oczekuje pańskiej wizyty i że czułaby jej brak, gdyby nie nastąpiła ?

odrzekł

— Nie sądzę tak wcale i wizytą moją nie pragnę sprawić jej przyjemności! twardo.

Pani Stein bach milczała przez chwilę, a potem zaczęła mówić, jakby sama do siebie, ale głośno i z naciskiem:

— Piękna Teuda Neukamm, to dzisiaj kromka chleba odcięta od bochenka. Żyje szczęśliwie i spokojnie. Ma męża wykształconego, szanowanego, godnego pod każdym względem szacunku, kocha go, a on zasługuje na jej miłość. Ma też śliczne dziecko, powiadam panu istnego aniołka o ciemnych włoskach i wesołych, swawolnych oczkach. Podobny zupełnie do matki i zaczyna już mówić. Masz pan nieco pogardliwą minę. Dla pana jest to, oczywiście rzecz obojętna, dla matki jednak rzecz wielkiej wagi. Pozatem Teuda posiada duże koło znajomych i krewnych i czuje się niezmiernie szczęśliwą w tern otoczeniu. Pierwsze miejsce zajmuje oczywiście jej braciszek Kurt, cudowny, genjalny człowiek, którego czci jak bóstwo! — przerwała na chwilę i roześmiała się zcicha — Przypominam sobie zaraz— że nie zastanie jej pan nawet po południu w domu, bo wyjeżdża na wieś z koncertem chóru miejskiego.

dodała

— Przepraszam — zauważył twardo — ale będzie po południu w domu!

— Aa... jeśli pan to wiesz tak napewno, to musze się oczywiście uznać za pokonaną! — odrzekła, a potem spojrzała nań poważnie i spytała: — Przyjacielu drogi, powiedz mi szczerze, czego chcesz od dyrektorowej Wyss ?

— Niczego! — zawołał niechętnie.

— To dobrze! — powiedziała. — Inaczej doznałbyś pan bolesnego rozczarowania. Ano więc, do widzenia! — zakończyła — Przychodź pan kiedy tylko zechcesz. W domu moim będziesz miłym gościem o każdej godzinie i każdego dnia!

Wyprowadzając go, powtórzyła raz jeszcze z naciskiem:

— Piękna Teuda jest teraz, jak odcięta od bochenka kromka chleba!

Jakże upomie powtarzała owo porównanie o kromce chleba ! Czyżby przypuszczała... ? O nie, szanowna pani, małżonek nadziemskiej Imago nie może się spodziewać niczego od pani dyrektorowej Wyss! Ach, jest to więc sport najnowszy wydawać na świat dzieci ? Proszę, proszę, łaskawa pani, nie przeszkadzam wcale! Można dowolnie rodzić dwojaczki, trojaczki, a nawet dwunastoraczki ! Proszę zgoła nie zważać na moją obecność. Nie! Źle powiedziałem. Nieprawdą jest, że niczego od niej nie chcę! Muszę to zaraz sprostować!

Zawołał hotelowego chłopca od windy i posłał przezeń kartkę pani Steinbach:

— Droga przyjaciółko! Załączam sprostowanie! — pisał — Niczego nie chcę od niej, jeno tego, by przedemną spuściła oczy.

Przywiązany Wiktor.

W jadalni hotelowej nudzili się stołownicy, wodząc spojrzeniem po ścianach, gdzie wisiały różne ryciny i ogłoszenia, czasem zaś wpatrując się bezmyślnie w okna. Czekali cierpliwie na pierwsze danie.

Wiktor przechadzał się leniwo po sali i stanął nagle przed portretem jakiegoś męża stanu w czarnych ramach.

Podpis był, jak zawsze zatarty. Ujrzał twarz o rysach wydatnych, prostackich nieco, stworzonych wprost do drzeworytu. W spojrzeniu malowała się bezinteresowność, świadomość celu, płomienna siła przekonania, a oczy to patrzyły tak jakoś objektywnie wiecowo i ogólnikowo, iż każdy nabrać mógł pewności, że niezdolne zmierzyć się z przeciwnikiem innych poglądów, nawykły spozierać jeno na pełną salę współwyznawców.

Wiktorowi udało się przesylabizować hasło onego wielkiego męża, wypisane u góry : „ Wszystko dla szkoły i przez szkołę ludowrą!" Wyglądał zupełnie na to ów człek z' drzewa wyrąbany. Świat musiał uważać za zakład wychowawczy, za cel życia naukę, potem nauczanie drugich, nie uznawał prawdy, nie posiadającej posmaku mądrości, a również nie liczył się z mądrością nie wyrażającą się w kazaniu moralnem i maksy-mie. Jakżeż strasznego człowiek ten narobiłby spustoszenia w kulturze, stosując do życia swój-poglądowy czworobok ustalonych przekonań,, gdyby go los postawił u steru świata, miast u nieszkodliwej urny, pełnej kart głosowania.

Wiktor porozumiewał się przez chwilę z owym mężem stanu i tak był zatopiony w obserwacji, że nie spostrzegł, iż jeden ze stołowników zbliżył się i patrzył na obraz poprzez jego ramię.

— Prawda ? Co za charakterystyczna głowa ? — spytał nieznajomy z podziwem.

Kilka osób obstąpiło portret, niby zlatujące się do cukru muchy, a z tej giupy doleciało poraź: drugi z przekonaniem powtórzone twierdzenie:

— Przepyszna głown!

Musiała to być osobistość ważna, znana i popularna w szerokich warstwach, gdyż rozmowa potoczyła sie o nim w dalszym ciągu mimo, że jedzono obiad i brzęczały talerze, widelce i noże. Wiktor posłyszał niebawem nazwisko znakomitości ... Neukamm.

— Ha... cóż to ? — pomyślał — Neukamm ? To było jej panieńskie nazwisko. Może spokrewniona z nim jest w dalszym stopniu ?

— Czy pozostawił dzieci ? — spytał ktoś obok.

— Dwoje! — odpowiedział drugi biesiadnik.. — Syna i córkę. Syn, to tam nic ważnego! Pisze wiersze! Natomiast córka, wyszła za znanego dyrektora Wyssą. Pyszna to kobieta powiadam panońi, wszyscy oglądają się za nią na ulicy. Wysmukła, dumna, czarna, jakby pochodziła z południa (babka jej była Włoszką;, a namiętna, psiakość... powiadam piec ognisty ! Mimo to jednak skromna i obyczajna, a nikt nie może zarzucić najbłahszej rzeczy. Przytem patrjotka gorąca i społeczniczka, zupełnie jak ojciec.

— Pyszna głowa... jak ojciec! — powiedział Wiktor do swego rozumu i dodał : — Ruszże się raz, bowiem płynie stąd mnóstwo nader ważnych wniosków !

, Rozum podniósł się od niechcenia, ale po chwili złożył ponownie głowę na łapach, obojętnie, jak leżący na ulicy pies, spostrzegłszy że przeszedł jeno mleczarz z blaszankami.

— To fakt bez znaczenia dla mnie! — bąknął zaspanym głosem.

Po jedzeniu spytał Wiktor płatniczego, gdzie można o tej porze przeczytać dzienniki.

— Najlepiej w kawiarni Scherza, tuż koło dworca. Każde dziecko wskaże panu drogę.

Kawiarnia była pełna, przy jednym tylko •stoliczku pod oknem widniały dwa wolne miejsca. Przychodzili rozmaici ludzie, rozglądali się, wychodzili, nikt jednak nie zajął miejsca naprzeciw Wiktora.

— I tu, jak wszędzie — powiedział do siebie — nie pociągasz ku sobie, nie masz widocznie .szczęścia do ludzi!

I nagle ogarnęła go myśl ucieszna:

A gdyby tak znalazł się pośród tego tłumu mój czcigodny namiestnik? Cóż w tem niemożliwego ? Wszakże pozwala sobie i on na przeczytanie pism przy poobiednej kawie! Niechby nim był naprzykład tamten jegomość o kono-piastych kudłach, w podwójnych okularach jna owczym nosie. Nie jest, copra wda, Adonisem, nie można tego twierdzić w najżyczliwszym nawet nastroju, nie posiada też więcej inteligencji od tej koniecznej dawki, przynależnej panu profesorowi. Ej namiestniku... nie polegajno tak bardzo na swej uczoności, bo może się zdarzyć, że pewnego mglistego ranka twoja wzniosła Junona zmierzi sobie ciebie. Właściwie, wedle zasad przyzwoitości towarzyskiej, należałoby podejść doń i zawrzyć z nim przyjaźń? Nie wiem tylko, czy to on sam. Niedługo się dowiemy. Jest dziesięć po drugiej, przeto za trzy

kwadranse musi udać się do domu. Jakże się czas wlecze ? Ha, a to co ? Cóżto za mąż wspaniały wszedł właśnie ? Brr! Aż mróz po kościach chodzi ! Wszakże to wymarzony ideał dziewiczych snów. Coś ,,o co się można oprzyć", „kolumna koło której owinąć się można!“, wspaniała „podpora życia!" Oo, gdybym umiał śpiewać, zanuciłbym pieśń Elzy z Lohengrina! A jakie loki jowiszowe! Kogóż przypomina ów truba-duryczny Herkules ? Już Wiem, króla kierowego z kart ! Ma obrączkę na palcu... płaczcież tedy ojczyste dziewice! Tak, ma obrączkę ślubną, a nawet jest papą, założę się, że jest bo ów niezrównany uśmiech na twarzy mieć może jeno ten, kto zaznał słodyczy ojcostwa! Jak troskliwie zawiesza okrycie ? Cóż za wykwintna, niepokalana koszula i manszety. Tam, u licha! Zdaje się, że steruje prosto na mnie! Witam, witam o ty, najwspanialszy pośród wszystkich talij kart całego świata!

Król kierowy skłonił się uprzejmie, usiadł, dobył ozdobne etui z cygarami i podał Wiktorowi :

— Czy mogę sobie pozwolić... ? — spytał.

Wiktor podziękował:

— Nie palę! — rzekł uprzejmie, a przez myśl mu strzeliło:

Imago.

— Jak »wspaniale wyhaftowana wewnątrz! Niezawodnie jest to dzieło żony.

Król kierowy, poprosiwszy o pozwolenie, sięgnął po leżące przy Wiktorze pismo z rycinami i spój rżał w nie z życzliwym, dobrodusznym, łaskawym niemal uśmiechem. Nie warte b}do całej jego uwagi. Patrzył, bębniąc palcami po stole.

— Ach, jakże wspaniale utrzymane paznokcie? — pomyślał Wiktor.

Królowi kierowemu nie tyle szło, widocznie o czytanie, co o pogwarkę. Niezawodnie obiad smakował mu doskonale.

— Pan obcym jest tutaj, — zaczął z wahaniem swą introdukcję do rozmowy, nawiązując do chrapliwych dźwięków rozlegających się wokół — to też pewnie niemile brzmi w uszach pańskich nasz twardy djalekt miejscowy.

— Nie jestem cudzoziemcem! — zaprzeczył Wiktor — tum się urodził i wychował, tylko długo przebywałem zagranicą.

— Tern lepiej! — zauważył król kierowy — Mogę przeto powitać w panu krajana!

Zakrył twarz zeszytem pisma i uśmiechał się słodkawo.

— Ssie słodycz swego szczęścia rodzinnego, zupełnie jak kawałek lukrecji! — pomyślał Wiktor.

Król kierowy skończył swój kawałek lukrecji, a potem Wskazując palcem obrazek przedstawiający Wertera, spytał:

— Jak pan sądzisz? Czy możliwą jest dzisiaj taka namiętna i romantyczna miłość ?

— Natura zawsze jest możliwą! — odparł

Wiktor.

Król kierowy uśmiechnął się.

— Hm... dużo w tern prawdy ! — powiedział

—    idzie jeno o to, w jakim zakresie, ciasnym, czy szerokim, weźmiemy pojęcie natury. Czyż pan jednak sądzisz serjo, by w naszych, pozytywnych czasach.. .

— Niema czasów pozytywnych!

— I owszem, zgadzam się, jeśli tak pan sobie życzy. Ale zechce pan niezawodnie pizy-znać, że nastroje i skłonności rozmaite panują w różnych wiekach. Są czasy, w których nie można sobie zgoła wyobrazić pewnych stanów duszy, pospolitych dawniej. Weźmy naprzykład, czy możnaby sobie wyobrazić w wieku naszym Jana Chrzciciela, Franciszka z Asyżu, albo wracając do naszego bohatera takiego Wertera w wysokim, krochmalnym kołnierzyku? Racz pan wybaczyć!

—    dodał — Nie mam żadnych ubocznych myśli i nie chcę zgoła dotykać pańskich poglądów, rzuciłem jeno zgoła niewinne zapytanie.

Wiktor uśmiechnął się życzliwie:

— Nie mam kwalifikacyj, ani na Jana Chrzciciela, — odparł — ani na św. Franciszka, wątpię jednak, by Duch Święty zstępował na kogoś dlatego tylko, że je szarańcze, albo by uniesienie i romantyzm były skutkiem noszenia krochmalnych kołnierzyków. Zresztą, o ile mnie dobrze poinformowano, twórca Wertera ubierał się wykwintnie, a nawet wystawnie.

Nastała cisza. Nagle przyszła Wiktorowi do głowy pewna myśl i rozwielmożniła się w jego umyśle tak bardzo, że nie mógł powstrzymać pytania :

— Czy zna pan, — spytał nagle, bez wstępu, drżącym głosem — czy zna pan może w mieście niejakiego pana dyrektora Wyssą ?

Ledwo wypowiedziai te słowa, uczuł natychmiast, że zaczerwienił się po uszy.

Król kierowy podniósł głowę, a na twarzy jego odmalowało się wielkie zdumienie.

— Naturalnie ! — odparł —• czemużby nie ?

— Cóż to za rodzaj człowieka ? — spytał Wiktor — Czy on jest wysoki, czy niski, młody, czy stary, brzydki, czy przystojny? Przypuszczam, że musi być wykształcony, sądząc po rozlicznych godnościach, tytułach i urzędach, jakie piastuje!

Król kierowy zrobił bardzo chytrą minę i śmiał się wesoło, patrząc przed siebie.

— Ano, — odparł — ma on jak wszyscy pewne wady. Ale obok nich, jak sobie przynajmniej pochlebiam, posiada też pewne strony dodatnie. Ale pozwoli pan, że się przedstawię! — dodał — Jestem właśnie dyrektor Wyss!

Powiedział to tak mile, poprostu, z taką dozą ironji, że Wiktor, umiejący cenić delikatność uczuć, ogarnięty naglą sympatją zerwał się i wyciągnął dłoń, którą Wyss uścisnął serdecznie i szczerze. Odrazu powstało wród nich coś w rodzaju przyjacielskiego przymierza.

Gdy potem Wiktor wymienił swoje nazwisko, dyrektor Wyss zawołał radośnie:

— A, to pan! Otrzymaliśmy przed południem pański bilet. Ale żałujemy niewymownie, że bytność pańska jest dziś niemożliwą. Przykrem to jest zwłaszcza żonie mej, która miała przyjemność poznajomić się z panem w jakichś kąpielach morskich!

— Nie w kąpielach! — poprawił Wiktor. W pewnej górskiej miejscowości klimatycznej.

— Niestety dziś popołudniu nie możemy sobie zrobić tej przyjemności, gdyż właśnie odbywa się wycieczka chóru damskiego na wieś. Wracam ze stacji. Mam jednak nadzieję, że

pana to nie odstraszy. A tymczasem, gdybym pewny był, że nie uzna mnie pan za natrętnego, zaproponowałbym wspólną bydność w „Idealji“. Nie potrzeba tam żadnych formalności. Przyjdzie pan poprostu ze mną i koniec. Żona moja jest prezydentką tego związku.

— Ideal ja ? — spytał Wiktor.

— Ach,prawda!—powiedział dyrektor Wyss — Zapomniałem objaśnić! Jakże jestem roztargniony ?

Zaczął rozpowiadać szeroko o ,,Idealji“. Jest to związek towarzyski, założony przez nieboszczyka teścia jego. Zebrania wolne najzupełniej od przymusu i czczej formalistyki. Zarówno pod względem stroju, jak i bufetu wszystko jest tam nader skromne. Panuje pełna treści rozmowa o rzeczach ducha, tak, że można się zbudować i rozerwać jednocześnie (wszakże jedno drugiego nie wyklucza). Do celów takich nadaje się zwłaszcza muzyka... Mówił, mówił, wyjaśniał, wymieniał członków, daty zebrań i porządek produkcyj, które odbywają się zazwy-czaj w środy, piątki i niedziele.

Wiktor słuchał uważnie uszyma, ale myślą prześlizgnął się mimo słów, patrzył mu w oczy snuł rozważania :

— To jest więc jego namiestnik, on, ten król kierowy ? On, najwspanialszy pośród wszystkich talij świata ? Jakże mógł uważać konopiastego okularnika, owczonosego Adonisa za namiestnika swego? Dlaczego przyjął z góry, że namifestnik musi być człowiek komiczny, a co najmniej niedołężny ? Król kierowy nie był śmieszny. Wcale nie! — Patrzył nań zdumiony, zmieszany, niemal przerażony! — Bądźże zadowolony,Wiktorze! — pocieszał się — Wszakże dumnym być ci na widok tak dzielnego namiestnika! Rozumiem całkiem, że musi kochać takiego człowieka! Czyż życzyłem j ej kiedy czegoś innego ? Nie, przeciwnie, smuciłoby mnie, gdyby się stało inaczej! Ale ona... ? Co za zuchwalstwo ? Jechać na wieś z chórem damskim po dowiedzeniu się, że chcę przybyć! Niema wątpliwości, damie tej brak wstydu!

— Pan także zapewne muzykalny ? — zabrzmiały nagle słowa dyrektora poprzez myśli Wiktora — Przynajmniej musi pan lubić muzykę ?

— Tak, zdaje mi się... — odrzekł — to znaczy, nie wiem... to zależy...

Z wieży kościelnej wybiła trzecia. — Już trzecia! — zawołał namiestnik, zrywając się co żywo — Zagadałem się. Musze co prędzej spieszyć do Muzeum! A więc zgoda? Mogę liczyć na to, że pana spotkam w „Idealji“ ?

Podał mu pospiesznie rękę i oddalił się.

Powtarzał

Wiktora ogarnął zły humor, sobie raz po raz:

— „Bądź zadowolony, Wiktorze! Ciesz się!“

Nic to nie pomagało, czuł przygnębienie, niechęć do życia, straszny smutek.

Cóż go spotkało złego ? Nic a nic! A mimo to był zrozpaczony. Wałęsał się długo po mieście, potem wrócił do hotelu, wyciągnął na łóżku znużone ciało i to mu sprawiło znaczną ulgę.

— Na zdrowie! — powiedziało mu jego ciało.

— Dziękuję, drogi Konradzie! — odrzekł życzliwie. Nawykł ciało swoje zwać Konradem, jakby to był dobry kolega i towarzysz.

Wyspoczywawszy się do syta, zauważył na stole list, który, sądząc według zwykłej miary czasu, musiał tu już długo leżyć. List był od pani Steinbach.

— Zły, nieznośny człowieku!— pisała —• Pani dyrektorowa Wyss nie ma potrzeby przed nikim spuszczać oczu! Przychodź pan natychmiast do mnie po zasłużoną burę.

Przejęty buntowniczemi myślami, skupiony w sobie, usłuchał wezwania.

— Nie myślałam, — powiedziała doń z miejsca — byś pan mógł być tak strasznym człowiekiem! Siadaj pan tu, na ławie oskarżonych, muszę pana przesłuchać! Co zarzucasz pani dyrektorowej Wyss ?

— Wiarołomstwo !

—• Cóż to znaczy, mówiąc słowami rozsą-dnemi ? — spytała.

— To znaczy najrozsądniej w świecie i bez wszelkiej przenośni, że złamała wiarę małżeńską!

— Muszę z panem mówić poważnie i surowo. Idzie bowiem o honor uczciwej kobiety. Apeluję do pańskiej prawdomówności, w którą wierzę, • i proszę, byś mi powiedział wedle sumienia, czy ' pomiędzy panem, a Teudą Neukamm istniało zobowiązanie narzeczeńskie ?

Uczynił gest gwałtowny:

— Co pani ma na myśli ? — spytał.

— Albo czy istniało coś, co byłoby równoznaczne z przyrzeczeniem małżeńskiem, upra"-wniającem do pewnych nadziei, jakieś miłosne wyznanie, słowo, czy znak. .. pocałunek, lub coś w tym rodzaju?

Zaprzeczał z pośpiechem wielkim:

— Nie... nie... nie! Jest pani na zupełnie błędnej drodze! Zamieniliśmy jeno kilka słów bez znaczenia. Siedziałem obok niej przy stole, odbyliśmy kilka przechadzek po parku, potem zaśpiewała przy fortepianie jakąś piosnkę. Pozatem * nie było nic, a nic!

— A więc pewnie listy?

— O, nie! —zaprzeczył. — Ja byłem na to za nieśmiały, lub raczej zbyt sumienny, ona zaś zbyt ostrożna. Kobiety nie czynią rzeczy niewłaściwych na piśmie. Pani wie o tern doskonale.

— Więc cóż było ? Dopomóżże pan słabemu rozumowi memu!

Twarz Wiktora nabrała wyrazu poważnego, jakiego zgoła nie miała do tej pory. Zdawało się, że widziadło stanęło przed nim.

— Spotkaliśmy się osobiście daleko stąd, zagranicą! — powiedział głosem drżącym.

— Przebacz pan, ale przeczę temu wręcz! — zawołała — Wiem od niej samej, że tak nie było, a ona nie kłamie nigdy!

— Ja także nie! Jeśli powiadam: spotkanie osobiste, to nie mam na myśli spotkania cielesnego !

Mimowoli przysunęła się doń z krzesłem i wytrzeszczyła oczy.

— Nie cielesne ? — spytała. — Przecież nie będziesz pan twierdził... Jakże mam to rozumieć ?

Idzie

— Zupełnie dobrze pani rozumie, o spotkanie się duszy z duszą. Proszę się uspokoić ! Jestem przy zdrowych zmysłach i rozróżniam przedmioty świata zewnętrznego równie dobrze, jak każdy inny. Czemuż pani ma takie niedowierzanie w oczach ? Czy sądzi pani, że z clomu umeblowanego lepiej wyglądać oknem, niż z pustego ? Jeśli mówię o zjawisku, to.. .

— Pan wierzysz w zjawiska? -- jęknęła.

— Jak każdy, jak pani sama! G^ż sen, wspomnienie, blask jaki pozostawia w duśzywidok

ukochanego oblicza, rozbłyśnięcie wizji w umyśle artysty, nie są to zjawiska ?

— Proszę, porzuć pan sztuczki sofistyczne, mówmy poważnie. Wszakże kiedy idzie o wspomnienie, czy artystyczne objawienie, mamy zupełną świadomość, że są to jeno utwory wyobraźni.

— I ja to sobie doskonale uświadomiam! —

wyznał.

— Dzięki Bogu! Oddycham swobodniej. Przed chwilą wyraziłeś się pan w? ten sposób, że sądziłam, iż chcesz przyznać tak zwanym wizjom, czy zjawiskom decydujący wpływ' na swoje życie realne i na swe czyny.

— Tak czynię ciągle! — przyświadczył.

— Tego pan nie czynisz! Tego czynić nie wolno! — zakazała surowo.

Skłonił się.

— Raczy mi pani przebaczyć, ale pozwalam sobie w ten sposób postępować!

— To szaleństwo! — wykrzyknęła.

Uśmiechnął się.

— Cóż w tern może być szalonego — spytał — że oceniam przeżycia wewnętrzne w ten sam sposób, co zewnętrzne i że nawet stawiam je nierównie wyżej ? Cóż z tego, że kieruję się niemi ? Pomyśl pani, czemże innem jest sumienie... czemże jest Bóg ? Czyż szaleńcem nazwiesz pani tego, kto w życiu kieiuje się sumieniem, a czyni to, co mu nakazuje Bóg jego?

Zamilkła na chwilę zmieszana, nie wiedząc co odpowiedzieć, on zaś mówił dalej :

— Cała różnica polega na tern, że ludzie zada walnia ją się zjawiskami niewyraźnemi, mgli-stemi, ja zaś muszę je widzieć przed sobą, jak malarz n. p. ,,Wniebowzięcie Matki Boskiej“. Cóż mi z całego tego anatomicznego muzeum, gdzie pełno „Palców Boga“, „Oczu bożych“, „Głosów natury“, „Wskazówek losu“. Ja chcę mieć wszystko jasno i realnie przed sobą!

Westchnęła smutnie:

— Bystrość pańskiego rozumowania przekracza mój słaby umysł kobiecy, przewyższa go stokrotnie. Nie chcę też dalej iść tym szlakiem. Mogę tylko żałować i smucić się.

Położył dłoń na jej ramieniu:

— Szlachetna, droga przyjaciółko! Nie rozumiałaś pani nigdy, dlaczego nie chcę oprzeć mego stosunku z Teudą na formalnych zaręczynach i dla czego nie zwracałem uwagi na rady pani ? Przyznaj pani że sądziłaś i sądzisz dotąd, iż utraciłem całe szczęście swego życia przez nikczemny, głupi strach przed małżeństwem ?

— Przez brak decyzji! — złagodziła.

— Nie, przez nikczemność! — poprawił — Gdyż brak decyzji jest nikczemnością woli. Nie mogę znieść dłużej, byś pani miała o mnie fałszywe wyobrażenie. Wypowiem tedy jakie mną kierowały względy. Czy pani gotowa słuchać?

— Jestem na wszystko gotowa! — szepnęła pochylając głowę — Nie ukrywam jednak wcale^ że temat ten jest dla mnie nad wyraz bolesny i nie rozumiem poco pan odświeża przestarzałe historje. Jeśli pan jednak chce...

— Nie chcę... — odrzekł — ale muszę...

Potem ciągnął dalej dziwnie zmienionym, podniesionym głosem:

— Nie skutkiem braku decyzji stałem bez ruchu, nie sięgnąwszy dłonią gdy szczęście przechodziło mimo. Nie z głupoty, ni strachu pozostałem jak skała, gdy spojrzało przecudnemi oczyma i szepnęło: Weź mnie! Uczyniłem to z całą świadomością, z własnej woli, oceniając dobrze wartość tego czego się wyrzekam, a postanowienie powziąłem po dojrzałej rozwadze i ciężkich walkach ze sobą. Pozostaje jeszcze wyjaśnić pani powody.

Powiedziawszy to, zamilkł, jakby chciał zaczerpnąć oddechu. Gdy jednak pauza trwała za długo, podniosła oczy. Stał drżąc na całem ciele, targany wnętrzną burzą, z zaciśniętemi mocno ustami.

— Nie mogę powiedzieć... — rzekł z wielkim trudem — to leży w jakichś głę biach...

Jęknął i oparł się o fortepian.

Zerwała się prędko, by mu pospieszyć z pomocą. Pewna była, iż zemdleje.

Ale przyszedł potrochu do siebie.

— Postanowienie może było dobre! Wiem że było słuszne! Gdybym raz jeszcze miał rozstrzygać, uczyniłbym tak samo!

Wstał, wziął kapelusz i pocałował ją w rękę:

— Napiszę to pani! — zawołał.

Poruszona do głębi, odprowadziła go do drzwi.

— Dobrze! — powiedziała, by coś mówić, a potem zmuszając się do spokoju, dodała:

—    Dobrze! Proszę mi to napisać! Wiesz pan, że wszystko co pana porusza, obchodzi mnie żywo. Możesz pan być pewnym, drogi przyjacielu, że chociaż wielu rzeczy nie rozumiałam wówczas i dziś także nie rozumiem, to jednak nigdy, przez chwilę bodaj nie Wątpiłam, że pow-ody pańskiej decyzji były słuszne i uczciwe.

— Dzięki ci droga, szlachetna przyjaciółko!

—    zawołał ściskając z uniesieniem jej ręce — Wracasz mi zdrowie, bo nad wyraz boleję, ile razy ktoś wątpi w uczciwy, szlachetny charakter mój.

— Któż się tego śmiał dopuścić ? — zawoła! spiesznie, gniewnie nawet.

Zdumiał się.

— Każdy... — powiedział z wahaniem — to znaczy... nikt wyraźnie, ale wszyscy po-trochu...

Wysunęła tymczasem ręce z jego uścisku i cofnęła się o kilka stopni wstecz ku bramie domu.

— Jedno jeszcze! — powiedziała — Nie popełnisz pan niesprawiedliwości i nie uczynisz jej krzywdy?

Uśmiechnął się.

— Nikomu nie czynię nigdy krzywdy, prócz samemu sobie! — powiedział i poszedł.

— Co za straszny, co za niebezpieczny człowiek! — westchnęła i padła we fotel, wyczerpana tą rozmową i żądna odpoczynku.

On zaś pobiegł do pokoju hotelowego, by spisać wyznanie, którego wypowiedzieć ustnie nie zdołał.

I oto dziwna się stała rzecz. Zazwyczaj pisanie mierziło go, niby dotknięcie śliskiego gadu, dziś po wznowieniu wspomnień rozmową, uczuł wprost nieokiełznaną potrzebę utrwalenia owęj godziny postanowienia na piśmie, dania jej bytu samoistnego, niezależnego od własnej pamięci, b}? tajemnica święta nabrała realności prawdy.

Pisał tedy, zgrzytając wprawdzie zębami, gdy przyszło podlegać trzeźwym prawom myśli, ale pisał bez przerwy, nie wstając, z gorączkowym pośpiechem.

Do pani Marty Steinbach.

Przekleństwo i pogarda nędznej prozie, bowiem bezcześci i kala. Powiedziawszy to, siadam kalać i bezcześcić:

Moja godzina.

List pani, wraz z portretem Teudy otrzymałem pewnego ranka. W liście owym dawała mi pani do poznania, iż ona czeka na wyraźne słowo z mej strony, że słowo to wywoła przychylną odpowiedź, natomiast dłuższe wahanie uważanem będzie za rezygnację.

Zrozumiałem to napomnienie wzmocnione pogróżką i pojąłem, że dzień ten jest dla mnie nader ważny, bowiem muszę powziąć stanowrczą decyzję.

Patrzyłem na portret i uśmiechały mi się zeń wartości duchowne i rozkosz przedziwna. Czysta, piękna, cnotlrwa, ukształtowana wychowaniem i nauką dusza nadobnej dziewicy, pociągała mnie urokiem nieprzepartym. Wabiło mnie wspomnienie spędzonych razem godzin, o ubogiej treści faktycznej, wyposażone natomiast w nieśmiertelne walory poezji (zowie godziny •owe — paruzją). Z portretu spoglądał}- na mnie -oczy, mówiące : — O tobie marzy tęsknota moja, — napawając mnie nieprzebranem szczęściem, które posiąść mogę na zawsze. Pod wizerunkiem wddniał, nienakreślony przez nikogo napis:

— Oto nagroda wielka — zaś słowra listu pani szeptały: — Nagroda ta stanie się twrym udziałem !

Podczas dnia niepokój targał moje zmysły, przeto nie miałem sposobu innego nad ukradkowe rzucanie spojrzeń na portret, dla zatopienia się w głębiach zagadkowych oczu jej, lub rozko-

Imago.

szowania uroczemi linjami pięknego jej ciała. Dorywczo tedy jeno chwytałem strzępki tej kontemplacji w ciągu dnia. Natomiast wieczór rozsiadałem się wygodnie w ciemnym pokoju i patrzyłem z nabożnem skupieniem na stojący prze-demną na stole portret, nie widząc go zresztą wcale.

Mieszkanie było wielkie, puste i zamilkłe. Wszystkie drzwi stały otworem, a powietrze przesnuwały fale niedosłyszalnych tonów. Czasem dolatało jeno z ciemnej jadalni gruchanie miłosnej pary turkawek i z dalekiego, jaskrawo oświetlonego salonu tryl kanarka, przyuczonego śpiewać przy sztucznem świetle.

Siedziałem tak i ważyłem los mój. Z dwu przeciwnych biegunów świata szedł ku mnie wiew myśli, pośrodku zaś leżało pytanie:

— Czy możesz ośmielić się mniemać, iż szczęście pogodzić da się z genjuszem?

Wiedziałem, czułem z wielkim smutkiem, iż odpowiedź -wypaść musi przecząco, gdyż inaczej wogóle nie byłoby pytania. Serce odczuło to i zaczęło się znowu burzyć.

*    — Skąd masz prawo poświęcać mnie genju-

szowi ? Gdzież on jest zresztą ? Dowiedź! Ukaż twe czyny, dzieła ! Pewnie myślisz o sławie w przyszłości ? Któż ci zabezpieczy dożycie owej przyszłej sławy? Wszakże istnieją choroby i śmierć! Czy sądzisz może, iż wolny jesteś od tych konieczności natury ? Ale przypuśćmy nawet, że będziesz żył, skądżeś wTziął ową bajkę o swej przyszłej wielkości? Powiedz, powiedz szczerze! Czy ze swej świadomości ? Tak... a to ładnie, to bardzo ładnie! Nie gniewaj się, ale śmiech mnie zbiera.

Na dziesiątki, na setki tysięcy liczymy owych młodzieńców, którzy marzą dumnie i górnie o wielkich czynach, a mniemanie ich o sobie jest tak olbrzymie, iż przekracza rozmiary kuli ziemskiej. I w cóż się potem obracają ? Spójrz wokół : Są to bezużyteczni man jacy, zera napełnione rozgoryczeniem, osobniki targane ciągłą wnętrzną walką.

Może myślisz, iż świadomość twa przewyższa w karatach tamte brylanty ? Skądże ci to ? Czy dlatego, iż ogarniasz większą przestrzeń? Tern gorzej, tern większa pewność, że jesteś głupcem! To megalomanja, mój drogi, czysto germańska megalomanja sztubacka. Jeno smarkacze te są mniej nieskromne od ciebie, bowiem zarozumiałość odrzucają od siebie wraz z ostatnim egzaminem państwowym!

Wiktorze, powiadam ci, twroje ,,powołanie", łącznie z ułudną wielkością w przyszłości, to jeno

pragnienie, jeno majak, natomiast bezcenny dar losu, który ci się dostaje, to realne, prawdziwe, trwałe szczęście. Okryłbyś się śmiesznością i przez całe życie czuł żal straszny, piekielny żal, gdybyś olśniony fantastycznym blaskiem błędnego ognika porzucił szczęście wielkie, miłość, jaka niewielu jest dana na ziemi. Gdy marnie zginiesz, nie zaznasz nawet litości, ale miast sławy pośmiertnej, będziesz miał na grobie napis:

— Tu pękła bańka mydlana!

Po raz pierwszy w życiu dowiedziałem się co znaczy Wątpliwość. Odparłem niepewnym głosem :

— Wiesz dobrze, o serce moje, że powołanie me, że wiara moja, ma świadomość, ma inne, głębsze źródło.

— Jakieżto ? Jakie ? — szydziło serce — Ha, milczysz! Wstydzisz się własnego rozumu? Nie chcesz wyznać głośno własnego głupstwa ! Oczywiście dlatego, że wyznajesz sam sobie, że czujesz sam dobrze, iż byłeś bezrozumnym twórcą nieistniejącego bożyszcza. Tak, postawiłeś na ołtarzu majak, w miejscu Boga przyzwoitego, nazwalnego, światotwórczego, a majak ów jest bezistotnem, samozwańczem widmem. Modlisz się do komicznego odbicia własnej duszy, wyłonionego na zewnątrz siebie przy pomocy sztuczek fantazji, w głupiej nadziei, że zdołasz Wydrapać się wzwyż po samym sobie, niby Münchhausen po własnym warkoczu. Bez rumieńca wstydu imienia bóstwa onego nie śmiesz nawet wypowiedzieć!

Czemże jest tajemnicza pani życia twego, owa „Sroga Pani“, której z takiem służysz poświęceniem, z fanatyzmem proroka Jehowy ? Powiem ci, kim jest owa „Sroga Pani“. Zna ją każdy student, każdy partacz, każdy wierszokleta okolicznościowy, każdy karmelkarz! Zwie cię „muzą“, strupieszałą muzą poetów. To stara, spróchniała, bezzębna ciocia, alegorja, matka chrzesna martwoty, protektorka nieróbstwa i bezsiły. I takie to zaprószone, podniesione z gościńca pojęcie szkolarskie podajesz mi jako skarb, za który chcesz ceny szczęścia ? Za ten grat z dna szuflady szkolnej wyjęty chcesz prze-szachrować mnie, serce własne ?

Nie burz się i nie gniewaj, że twą rzekomą „Srogą Panią“ zowię muzą. Ach, gdybyż nią przynajmniej była! Ale tak nie jest! Muza zdolna jest wyuczyć gimnazjastę, jak się klei ze sobą dwa wiersze mniej więcej dobrze. Czyż to potrafisz ? Nie ? Więc cóż ty potrafisz smarkaczu trzydziestoletni? Nic nie potrafisz! Nawet nie umiesz napisać przyzwoitego zdania na kawałku papieru! Byłeś zerem, jesteś zerem i zerem pozostaniesz do śmierci. W tern podobny jesteś

innym zerom, a może nawet przewyższasz je znacznie! Tylko tamte zera są skromne i w nagrodę za to są szczęśliwe. Ukorz się, a wówczas szczęście stanie się twym udziałem.

W tej udręce zwróciłem się do niej samej, do pani mego życia, do „Srogiej Pani“ i powiedziałem :

— Kusi mnie o to serce moje, doświadcza nikłych moich sił. Grozi mi żalem i cierpieniem, przeczy tobie pochodzenia boskiego i bluźni, zwąc cię zwyczajną muzą. Dlatego wysłuchaj mnie ty, której bez szemrania oddałem wszystkie szczenięta mego serca, byś je pozabijała, bowiem dziś pragnę, zanim poniosę straszną ofiarę, znaku od ciebie jakiegoś, dowodu, iż nie jesteś mirażem, ni złudą, ale że posiadasz w istocie moc doprowadzenia mnie do zamierzonego celu. Daj mi ów dowód, daj znak, a posłucham cię niezawodnie. Jeśli zaś nie dasz, nie żądaj od słabej człowieczej istoty, by oddawała słodycz szczęścia ziemskiego za poszept z zaświatów, bez uchwytnego kształtu, ni podpisu.

Posłyszałem srogą odpowiedź:

— Ni znaku, ni dowodu nie daję. Jeśli służyć mi chcesz, to służ z wiarą ślepą aż do końca !

— Tedy daj mi chociaż wyraźny rozkaz! — błagałem — Powiedz: wyrzecz się! Niech posłyszę

głośno owe słowa, co mnie wyzwolą z mąk wahania !

I znowu nadpłynęła sroga odpowiedź:

— Nie dam rozkazu! Zwątpienie, wahanie i męka wyboru to twoje prawo. Wielkość ducha stwierdza właśnie owa moc wyboru na rozdrożu losów. Wiedz jeno, że jeśli uczynisz wybór zły, przeklnę cię i opuszczę na zawsze!

Po jednej stronie niepewność, po drugiej groźba. Zrozpaczony patrzyłem na języczek wagi. Zwolna zaczęło na dnie duszy mej kiełkować wspomnienie i rosło, rosło, wznosząc się ponad odmęty strasznej chwili. Przypomniałem sobie ową godzinę, kiedym posłyszał po raz pierwszy szept cichy, ledwo dosłyszalny mej „Srogiej Pani“ i kiedy przed oczyma mego ducha zjawiły się przeraźne obrazy zaziemskiego mytu. Ujrzałem znowu lwa wynurzającego się ze skalistej groty ziemi, wołaniu chorych stwoizeń powolnego, widziałem przestrach ludu niebian, drżenie wyniosłych kolumn pałacu i pobladłego Stwórcę. W myśli przebiegły mi wszystkie zdarzenia z owym lwem w przestworzach nieba-Godzinę ową przeżyłem na nowo, wiara skrzepiła moją duszę i ogarnęła ją niezmierna tęsknota.

— Dobrze! Niech się stanie! — zawołałem — Składam ci tę oto, największą ofiarę! Żebrakiem,

bezdomnym nędzarzem staję się na ziemi i nie mam nic prócz nikłego tchnienia świętych obietnic twoich.

Szarpnąłem się i zmusiłem wolę do postanowienia. Wyrzekłem się szczęścia.

Wówczas serce ozwało się, czyniąc ostatni, rozpaczliwy wysiłek:

— Pomyśl o niej! Wszakże czeka, ufa i tęskni! Czyż ją także złożysz w ofierze? Czy wolno ci, czy możesz być tak nieludzkim ?

Zmieszałem się, a wola moja osłabła. Serce zaś mówiło dalej:

— Zważ co czuć będzie, co o tobie pomyśli! Jaki wyrok wyda za to, iżeś nią wzgardził ? Uzna cię za pełnego wahania niedołęgę, a jednocześnie, za głupca naiwnego, niezdolnego ocenić wartości szczęścia. Zważ, że tak pomyśli, a gdy pomyśli, musi uczuć dla ciebie pogardę!

Okropny obraz. Mógłbym się zdobyć na ofiarę, ale trudno znieść owo ubliżające wytłumaczenie sobie poświęcenia, trudno udźwignąć brzemię niezasłużonej pogardy. Nie widząc wyjścia, znużony umysł mój popadł w straszliwe przygnębienie i nie był zdolny do żadnej myśli wybawczej.

W tej chwili ujrzałem zjawisko. Na własne oczy po raz pierwszy ujrzałem to, co ludzie zwą

widziadłem, a co jest materjalnym kształtem^ myśli. Ukazała mi się dusza Teudy. Majaczył mi ' jej obraz i dawniej w godzinach paruzji, w czasie rozmyślania o niej, teraz jednak stanęła przede mną realna, poważna, dojrzała, a oczy jej patrzyły z głębi niesiężnych, większe i piękniejsze, niż na portrecie.

Wyszła z ciemni jadalni, skąd dochodziło gruchanie pary turkawek. Stanęła w progu, spojrzała ze smutkiem i wyrzutem i spytała:

— Czemużto niedoceniasz mnie ?

— Ja ciebie niedoceniam? — zawołałem — Oo. .. gdybyś wiedziała ... !

— Niedoceniasz mnie! — powtórzyła — Przypisujesz mi widać duszę marną, pełną błahostek i sądzisz, że mogę stanąć między tobą,, a twem Szczytnem powołaniem. Czyż mniemasz,, że jeno twoje myśli są w stanie latać wysoko? Ty jeden jeno zdolnym się być czujesz do wielkiej ofiary serca ? Zdaje ci się, że nie wiem równie dobrze jak ty co znaczy wiew, co znaczy poszept twej „Srogiej Pani?“ Myślisz, że nie umiałabym ocenić onego dostojeństwa wzniesienia się do* wyżyn symbolu jej sługi, jej wybrańca i męczennika ? Mniemasz, iż nie wiem, jako stokroć zaszczytnie jszem jest i bardziej szczęsnem zostać towarzyszką twej podróży po stromych perciach

sławy, niż zapobiegliwą żoną, panią domu i matką twych dzieci?

Chodź, złóżmy razem gorące pragnienie serc naszych u stóp „Srogiej Pani“ i zwiążmy się przed jej obliczem w stadło szlachetniejsze nad związek płci u ołtarzy człowieczych, zawrzyjmy związek genjuszu i piękna! Chcę być twą wiarą, miłością i pociechą, ty zaś będziesz mą dumą, mą sławą, które uczynią nędzną, przyziemną, znikomą istotę, symbolem co przetrwa śmierć i wstąpi w progi nieśmiertelności!

Tak mówiła, a ja przepojony radosnem uniesieniem i wdzięcznością podziwiałem wielką jej duszę.

Uczyniliśmy, jako rzekła. Złożyliśmy pragnienia serc naszych u stop naszych, ona zdjęła wianek ślubny, ja pierścionek zsunąłem z jej palca i wraz ze swoim położyłem na ziemi. Staliśmy '•ogołoceni z wszystkiego, jako dwa drzewa, które same odarły się z liści i pączków, za całą przy-'Ozdobę, mając jeno dostojność dusz, a ja zawołałem :

— Władczyni życia mego „Sroga Pani“, -stało się! Spojrzyj! Ofiara, której żądałaś spoczywa na ołtarzu!

Zjawił się jej cień dostojny, a kochanka moja zadrżała i padła na kolana, kryjąc twarz w dłonie moje.

— Dobrześ uczynił! — rzekła „Sroga Pani“ — Tak, wierny rycerzu mój, dobryś uczynił wybór i w nagrodę daję ci błogosławieństwo moje. A jest takie: Stygmat dostojeństwa, znak wielkości genjuszu nosił będziesz na czole, a to wyróżni cię od wszystkich, którzy wiodą marny żywot nienaznaczony czarną pieczęcią powołania. Nadaję ci świadomość wyższości, która nie opuści cię nawet w błędzie, w błazeństwie, hańbie i pogardzie, oraz zabraniam ci czuć się nieszczęśliwym w życiu. Odtąd nie siebie samego odczuwał będziesz, ale zawsze mnie, przeto gdybyś nie doznawał ciągłego uczucia dumy, mniebyś ubliżał! Tak będzie! A teraz powiedz kim jest niewiasta obok ciebie klęcząca ?

Odpowiedziałem :

— To szlachetna przyjaciółka moja, twa pełna wiary służebnica, która wraz ze mną złożyła w ofierze gorętsze pragnienia serca swego. Przyjmij ją, jakoś mnie przyjęła!

— Powstań! — rozkazała przyjaciółce mojej „Sroga Pani". — Powstań i ukaż mi oblicze twoje! Twarz twoja piękna jest i pełna prawdy. Przyjmuję cię tedy, ale za córkę mą, nie zaś służebnicę.

Pochyl teraz głowę, córko moja, i odbierz chrzest z rąk moich.

Pochyliła skronie, a ,,Sroga Pani“ ochrzciła ją imieniem — Imago.

— Podajcie sobie dłonie! — rzekła ,,Sroga Pani“ — Pobłogosławię wasz związek!

Podaliśmy sobie ręce, a ona wyrzekła błogosławieństwo.

— I imię Ducha, który wyższy jest nad prawa natury, w imię Wieczności, świętszej nad znikome ludzkie prawo łączę was małżeńskim węzłem, jako męża i żonę na całe życie, nierozdzielnie w szczęściu i niedoli, byście żyli pospołu duszami w nieustannych małżeńskich godach. Ty będziesz jej chwałą i dostojeństwem, ona twą rozkoszą i osłodą! Tak się stanie, na wieki, wieków Amen!

Powiedziawszy to, znikła „Sroga Pani“ i zostaliśmy sami we dwoje.

— Czy ofiara była ci ciężką? — spytała ze śmiechem Imago.

Duszę mą napełniła radość niezmierna.

— O ty, korono życia mego! — zawołałem — O ty nieprzebranych skarbie łask!

Imago pożegnała mnie potem:

— Jesteś znużony, — rzekła — a ja mam daleką przed sobą drogę. Ale wrócę jutro i nie

rozłączymy się odtąd nigdy, święcąc wieczysto gody weselne.

Pożegnaliśmy się i rozstali w szczęściu i dostojeństwie, a ja siedziałem długo jeszcze w ciemni, przy biurku, chwytając echa onych cudownych wydarzeń. Cóś, jakby nieskończony ocean szumiało w moim duchu, a w uszach brzmiał pogłos hymnu, jak po skończonem nabożeństwie.

Zaraz od następnego ranka, jak zapowie-dzianem było, rozpoczęło się nasze nieustanne współżycie. Była to ciągła uczta weselna, radosny duet triumfalny śpiewany przez zwycięzców. Tylko głos jej wzbijał się wyżej i brzmiał cudniej, tak, że często przerywałem, sławiąc nieziemskiej piękności tony.

Radowała się bardzo Imago gdyśmy pędzili obok siebie poprzez wzgórza ziemi w krainę mej „Srogiej Pani“, czystszą niż rzeczywistość, ale realniejszą, niż kraj marzeń sennych. Rzeczywistość stoi w takim stosunku do owej krainy, w jakim zwierzę do człowieka, zaś marzenie senne jest dla niej tern, czem zapach dla kwiatu. Kraina to rozległa, sięga bowiem aż po rozcłrwiej wspomnień i przeczuć.

— O mój jedyny! —wołała Imago — Cóż to za cudne, niepojęte dale, jakież nowe tu wszystko

wokół! Zdumione oczy moje zwą to co widzą obcem, ale szczęsne serce wita ojczyste strony.

Witały nas serdecznie, po bratersku u bram rozległych dolin ludy lepsze, dostojniejsze od ludów ziemi.

Kiedym, po długiej, ciężkiej pracy, pełnej zmagań z niedopodobieństwem spoczywał i wznosił oczy na tę, która w skromności wielkiej kryła samo nawet swe istnienie, wówczas ukazywała mi się i mówiła z czcią i miłością wielką:

— O jakąż czuję radość i dumę!

Gdym, zasłużywszy na wytchnienie, zstę-pywał wraz z nią w życie zewnętrzne, żartując i baraszkując, jakby z zwyczajną, cielesną małżonką, dając jej różne naiwne i dziecinne przezwiska, gdym jej przy jedzeniu podsuwał talerze, łyżki i widelce, jakgdyby siedziała przy mnie we własnem ciele, śmiała się Imago wesoło i mówiła:

— Jakieżto z nas dzieci! Powiedz, o mój ty jedyny, niezrównany mędrcze, w jaki sposób wywołujesz we mnie ten śmiech, tak radosny, tak upojony, jakiego przedtem nie znałam zgoła?

Stałem się tak hojny i życzliwy, iż ludzie pytali zdumieni:

— Jakżeś się stal miły, jak pociągający? Cóż cię tak zmieniło ?

Byłem, jako drzewo na wolnej, zalanej słońcem łące, co rozpościera na wsze strony

koronę, a wszystkie owoce jego dochodzą do-rozwoju i dojrzałości.

Niewysłowiona szczęśliwość owa trwała poza czasem i przestrzenią aż do dnia, kiedy ohydny ryj zdrady wcisnął się w złocisty zagajnik szczęścia.. Zupełnie jakby dzik prosto z lasu pędzący rozdarł cudowne jedwabne obicie pałacu marzeń.

Dostałem drukowane zawiadomienie o ślubie z człowiekiem obcym, bez słowa przyjaznego, bez znaku wspomnienia. Brutalny fakt, milczące zuchwalstwo, nic pozatem.

Rzuciłem z pogardą w kąt ów głupi świstek, nie odczuwając najlżejszego bólu, samo tylko-oburzenie z powodu zdrady, połączone ze smutkiem, iż ujrzałem małostkowość jej duszy. Zupełnie jakbyś słuchał w uniesieniu przecudnego-utworu muzycznego i nagle zobaczył zamiast nut poczwarną ropuchę na pulcie.

Nie jest zgoła dziwne, że stworzenie kobiece,, któremu dziwny los udzielił w darze prawa oddychania wiewem nieskończoności przy boku kochanka, ulubieńca bogów, rzuca o ziemię skarb swój, woląc grzęznąć w bagnie familijnem wraz z pierwszym lepszym osobnikiem, podobnym do tamtego przez wąsy i brodę. Rozumiałem to zawsze, zdumiałem się jeno trywialnością

przejawów życia, jak dziwiłem się czasu dzieciństwa na widok raka:

— Nie rozumiem, jak można być rakiem! — zawołałem pewnego razu — Nie rozumiem, jak można nie chcieć zostać czemś więcej !

Czyż przez tę haniebną zdradę ma zostać pogrążona cała szczęśliwość moja ? — pomyślałem i wybuchnąłem nagle śmiechem.

— To była karnawałowa złuda, to redutowy kostjum. Sameś sobie wszystko wmówił. Przedziwna godzina przeznaczenia, podniosłość jej duszy, dostojność, ofiarność, miłość, przyjaźń... wszystko było złudą. Imago żyje jeno w tobie, zaś ludzka, prawdziwa, czyli fałszywa Teuda, to coś zgoła odmiennego, obcego, to panna X, to szara pliszka, których w mieście tysiące po śmietnikach skacze.

Podniosłem bezwstydny świstek i powąchałem go. Tak, niema wątpliwości, czuć go pospolitością. Była jak inne. Miała ochotę iść za mąż, (zapewne po zawodzie miłosnym, bo droga do ołtarza u większości kobiet wiedzie poprzez grób serca) napastowana przez tłum wstrętnych, marnych zalotników, zobaczyła we mnie wybawcę, zjawisko nowe, ciekawe, spodobałem jej się (oczywiście, to zrozumiałe), ale nie dostała mnie, przeto w imię boże wzięła

innego. Tak się dzieje z wszystkiemi pospoli-temi kobietami, tak się też z nią stać musiało.

Precz tedy z pamięci! Panienko, panienka nie nazywa się nawet X, ale poprostu niema panny zgoła i basta. Byś wiedziała, że tak jest patrz oto, co z tobą czynię.

Przedarłem świstek i rzuciłem kawałki do kosza na papiery.

— A teraz zrobię to samo, z twą kłamliwą małpią buzią.

Wyjąłem portret, by go również potargać. Przedtem jednak spojrzałem nań uważnie.

— Acha! Tak wyglądają oczy głębokie, — mówiłem do siebie — oczy pełne zadumy, acha... szlachetność tych młodzieńczych, wioś-nianych rysów polega na dostatecznym podkładzie tłuszczu pod skórą. ..

Nagle portret zaczął spazmatycznie płakać.

Wówczas

— Ja nie kłamię! — wołał kiedy byłem odbiciem rzeczywistości, dusza ma pożądała naprawdę zaświatów, oczy, które patrzą na ciebie teraz, tęskniły za tobą, pragnęła ciebie Imago, byłeś całą jej tęsknotą i nadzieją. Zdradziła cię inna, późniejsza osoba, z którą nie mam nic wspólnego. A uczyniła to nie przez nikczem-ność, ale przez to, iż była słabszą i mniejszą niż sądziła sama.

Imago.

Może nie wszystko stracone, może nadejdzie Ahwila kiedy się namyśli, wspomni, zawstydzi zdrady i wróci do ciebie. A wówczas portret ten będzie odkupiony i przestanie spoglądać w świat smutnemi oczyma napiętnowanego hańbą, upadłego anioła!

Ulitowałem się nad portretem i schowałem go z szacunkiem, niby wizerunek zmarłej. Natomiast tej drugiej, tej nowej, nikczemnej odebrałem ukochane, pamiętne imię Teudy i nazwałem ją Pseudą, to znaczy: Szalbierką.

Tegoż wieczora wyjechałem konno na spacer (oczywiście na prawdziwym, realnym koniu) i dostawszy się za miasto, posłyszałem za sobą tętent. Wiedziałem kto jedzie, gdyż czekałem na nią.

— Imago! — zawołałem — Czemuż jedziesz za mną, a nie zrównasz się ze mną, jak dawniej ?

— Nie czuję się ciebie godną! — odparła — Mam wszakże rysy niewiernej, Szalbierki!

— Imago ! — zawołałem — Kochanko i żono moja. Nie ty masz jej rysy twarzy, ale to ona właśnie, ta Szalbierka skradła twe rysy i używa ich bezprawnie! Stań tedy przy mym boku, oblicze twe święte jest!

Podjechała zaraz, ale twarz ukryła w dłonie! Ja zaś odjąłem jej ręce i powiedziałem:

— Imago! Jesteś piękna, dostojna, oczy twe patrzą z niesiężnych głębin duszy. Dlatego patrz na mnie śmiało, nie troszcząc się o swój niegodny pierwowzór, jak ja się oń nie troszczę.

Spojrzała mi w oczy z wdzięczną radością i zaczęliśmy śpiewać, jak przedtem. Głos jej brzmiał teraz piękniej jeszcze, ale taił się w nim smutek, żal i łzy, jak w śpiewie cierpiącego niewinnie, tak że przejęło mnie rozrzewnienie wielkie.

Nagle urwała i wydała dźwięk gardłowy, krzyk, potem zacisnęła usta, niby konający ptak i zachwiała się w siodle.

— Biada mi! — jękła po chwili — Ktoś zadał mi zdradliwy cios, tak że chora jestem i głosu wydać z piersi nie mogę. Porzuć mnie, Wiktorze, i szukaj sobie nowej Imago, młodej, zdrowej, silnej, z obliczem bez winy, byś z nią radował się, śpiewał i zaznawał .wszystkiego, co ci się należy w nagrodę trudów.

— Imago! — zawołałem — żono moja poślubiona! Czyż mam cię porzucać dlatego, żeś zachorzała ? Wszakże zawarłem z tobą związek dośmiertny w obliczu „Srogiej Pani“, tak że oblicze twe jest mi symbolem wszystkiego co wielkie i szczytne! Słuchaj, co ci powiem. Dlatego właśnie, żeś chora i smutna, miłość ma ku tobie stokroć większą jest i silniejszą, niż przed-

4*

tem, kiedy radowałaś się przy mym boku, dzieląc me szczęście i wesele.

Odparła :

— Źle, bardzo źle, że mnie nie chcesz porzucić, Wiktorze, bowiem ból jeno i żal mogę ci nieść odtąd w dani!

— Daj mi tedy ból i żal, Imago! — zawołałem — Daj mi smutek, żono moja, ale nie porzucaj mnie!

W ten sposób odnowiłem ślub mój z chorą Imago i znowu wszystko było jak przedtem, tylko śpiew jej umilkł na zawsze, a oczy spoglądały smutnie...

Aż do dnia dzisiejszego trwa stan taki. Jest żoną moją i nie porzucę jej, bowiem chociaż milczy i chora, jest mi nad wszystkie skarby świata.

Odważny jestem, wolny i zuchwały! Moją jest ,,Sroga Pani“ i moją Imago. Pierwsza tworzy dzieło mego życia, kieruje powołaniem, buduje wielkość, druga, to miłość moja. Reszta brud! Drwię z ziemskich kobiet, to drobnostka na drodze życia. Biorę je, mam, porzucam i zapominam. Spotykałem różne, jasno i ciemnowłose, brałem od nich szał i upojenie, a imion ich nie rozróżniam wcale. Jedno tylko zapamiętałem imię, to Pseuda inaczej X, ta nikczemna,

zdradna, która mi skradła Teudę, a Imago przyprawiła o chorobę.

Chcę zemsty! Chcę ją raz jeno, raz bodaj zobaczyć i przekonać się, czy będzie śmiała spojrzeć mi w oczy, mimo że w świat bezczelnie patrzy. Chcę, by oczy przedemną spuściła. To moje prawo, to kara słuszna i sprawiedliwa. Na tern koniec! Niech jej potem wychodzi dalej na zdrowie bagno! Niech będzie szczęśliwą w małżeństwie.

Skończyłem, a ponieważ skończyłem, przeto pisać przestaję.

Szczerze przywiązany Wiktor.

Wyznanie owo tegoż samego jeszcze wieczoru wrzucił do skrzynki listowej pani Marty Steinbach, a na drugi dzień otrzymał przedpołudniową pocztą odpowiedź przyjaciółki:

Drogi przyjacielu!

Z należną czcią odczytałam pańskie zdumiewające wyznanie, które uważam za dowód zaufania, za które dziękuję. Zanim zajmę się jego treścią radabym usunąć coś, jednę myśl, która mąci wszystko. Mam to na końcu języka, przeto powiem bez ogródek. Nie sądzi pan przecież

na serjo, by miało zobowiązywać kobietę wydarzenie, o którem nie wie nic zgoła i wiedzieć nie może, a które miało miejsce wyłącznie w pańskiej wyobraźni. Wyśnione zaślubiny nie zobowiązują. .. prawda ? Obstawanie przytem byłoby zarówno nierozumne, jak niesprawiedliwe.

Pani dyrektorowa Wyss nie zasługuje wcale na szkaradne imię Pseudy, bo nie znam na ziemi kobiety szczerszej i uczciwszej. Chciałeś ją pan zobowiązać do dostojności ? Nie wiem, czy wogóle kobiety zdolne są do czegoś takiego, mamy inne przymioty... ale przypuściwszy nawet, że tak jest, to kogóż tu na ziemi można obarczać takiem brzemieniem ? Zbyt straszliwy to zaiste obowiązek dla biednej, słabej ludzkości! Pani dyrektorowa Wyss sposobiła się od lat dziecięcych, jak inne, jak ja także do tego, by być towarzyszką życia uczciwego człowieka, a powołanie to swoje spełnia jak najlepiej, w pogodzie i spokoju serca, ku szczęściu rodziny, a zbudowaniu społeczeństwa.

W całem mieście nie znam wierniejszej, bardziej oddanej małżonki i matki. - Raz jeszcze muszę się najkategoryczniej zastrzec przed tem, jakoby ktoś miał rościć sobie prawo do żądania, by przed nim spuszczała oczy. Nie potrzebuje tego czynić i mówiąc otwarcie, nigdy tego nie uczyni, bądź pan pewny.

Można przypuścić zresztą, że znalazłaby się kobieta, któraby zdolną była odczuć urok pa-ruzji ale musiałaby to być kobieta zgoła wyjątkowych zdolności i kochać pana, każdem drgnieniem serca swego. Ona jednak nie odczuła owej paruzji i nie miała żadnego obowiązku jej odczuwać. To powiedziawszy zaczynam na nowo od początku.

List pański przeczytałam z prawdziwą czcią wstrząsnął mną i zmieszał mnie, przeraził i zbudował jednocześnie. Nie mam dosyć trzeźwości i zdrowego rozsądku, ani też odpowiedniej tępoty, by oburzać się tego rodzaju straszliwą gmatwaniną urojenia i prawdy. Cóż to za okropność. Teuda, Pseuda, Imago (pannę X daruję panu już) trzy osoby o jednem obliczu! Jednej całkiem niema, druga zmarła, trzecia zgoła niemożliwa, a właśnie ta, której być nie może jest chora! Czy nie jest to tylko, drogi panie, mus serdeczny? Oddech mi zapiera, nie wiem strach, czy uwielbienie. Jesteś pan, przebacz wyrażenie, którego nie znosisz, ale przecież nie mogę panu powiedzieć: rabbi, jesteś pan choćbyś się bronił rękami i nogami, poprostu poetą. A może woli pan, by go zwać jasnowidzem, albo prorokiem ?

Czytałam pański hymn o Imago z takiem radosnem uniesieniem, jakiem ogarniają człowieka

dzieła prawdziwej sztuki. Najgłębiej przekonana jestem, że ów demon, który pana opętał, zwiej go pan jak chcesz: Imago, albo „Sroga Pani" (pewnie jest to bliski krewny genjuszu), że demon ów jest zaziemskiego pochodzenia. Jakżeby mogło bowiem nie być świętością coś, czemu człowiek dojrzały, tak rozsądny, tak wybitnie mądry składa w ofierze szczęście swego życia.

Jednem słowem, wierzę w pańską „Srogą Panią“, a także w Pana, w pańskie dzieło, w pańską przyszłą wielkość, co do której żywiłam do tej pory jeno nadzieję, którą przeczuwałam i o której marzyłam. Tak bardzo wierzę w to, że przepoiłoby mnie najwyższą radością czytanie pańskiego, nieśmiertelnego utworu, gdybym nie była pańską przyjaciółką i nie była przez serdeczną sympatję, jaką mam dla pana, zmuszoną myśleć przedewszyst-kiem o tern, co dla pana dobre jest, a co zgubne.

Strach mnie przejmuje, gdy pomyślę, jak będziesz cierpiał, gdy pański wspaniały gmach fantazji (przebacz kobiecie wyrażenie zaczerpnięte z romansu) roztrzaska się o twardą rzeczywistość (...ach, nie mam innego pod ręką wyrażenia). Dziwi mnie nawet, że dotąd cios ten straszliwy nie nastąpił.

Zaiste, nader względni i subtelni musieli to być ludzie, z którymi żyłeś pan zagranicą tak długo. Ogromną musieli być wyposażeni dęli-

katnością, jeśli pozwolili panu żyć bezkarnie i bez przeszkody w tak odrębnym, tak zgoła innym świecie, wprost sprzecznym z wymaganiami i zamętem wielkiego miasta.

Nie mylę się chyba przypuszczając, że czuwała nad panem kobieta i to kobieta niezwykłej dostojności duszy i zalet umysłu. Nie mając w rękach dowodu, szczegółowego opisu, nie uwierzyłabym, że takie długotrwałe marzenie senne istnieć może w życiu pośród ludzi.

Podziwiam, z jaką bystrością przy pomocy ,,Srogiej Pani“ znajdujesz pan drogę życia poprzez najgorszą gęstwę, ale sądzę, że wkradł się błąd, wkradła się niezawodnie pomyłka, albowiem jesteś pan w miejscu, gdzieś być nie powinien. (Proszę źle nie rozumieć, nie myślę o sobie, ale wyłącznie o panu). Przebacz, że nie dam się omamić tem, co powiadasz. Poprostu wróciłeś pan, bo chcesz zobaczyć panią Wyss. A dlaczego chcesz ją zobaczyć ? Bo nie możesz o niej zapomnieć.

Jest to bardzo smutna rzecz i bardzobym rada była, gdybyś pan mógł zapomnieć, bo gdy się patrzy na to, z czego się raz na zawsze zrezygnowało (podkreślam słowa : raz na zawsze) wówczas jeno bolą oczy i nic więcej.

Nie jest to rzeczą kobiety przyganiać komuś z tego powodu, bo my kobiety wiemy chyba

najlepiej, że sercu rozkazywać nie można. Radabym tylko ustrzec pana od strasznych rozczarowań, spowodowanych płonną nadzieją. Przyjm tedy życzliwe ostrzeżenie ze strony dawnej przyjaciółki. Wiem, że się na nic nie przyda, ale żałowałabym wiecznie, gdybym pana nie ostrzegła. Nie staraj się pan widzieć z panią Wyss, opuść jak najprędzej tę niebezpieczną miejscowość i śpiewaj dalej ze swą Imago wspaniały duet w bezpiecznej oddali. Imago ozdrowieje z czasem i odzyska głos, jestem całkiem pewna. Tutaj zaś nie czeka pana nic, prócz zawodu i nieszczęścia.

Mówię panu szczerą prawdę, bowiem znam, dobrze panią Wyss. Była ona pod pewnemi względami moją uczennicą, (przez czas krótki, coprawda) i zaszczycała mnie zupełnem zaufaniem. Otóż zważ pan dobrze, co mówię: Wszystkie skrytki jej serca, aż do ostatniej komórki są zapełnione po brzegi. Nie domagasz się od niej chyba miłości! Na to jesteś pan zbyt uczciwy, przyjaźni natomiast nie uzyskasz. Zgłaszasz się pan zapóźno, jeśli idzie o przyjaźń koncertowo, odczyt owo, domową, zaś na przyjaźń duchową, w pańskiem znaczeniu, zawcześnie. Jest na to za‘młoda, za mało pokiereszowana przez życie i zbyt szczęśliwa.

Nie polegaj pan też nadto na swych zaletach duchowych! Nie lubi ona tej konfitury. Kto

nie odczuwa uroku paruzji,, ani wiewu „Srogiej Pani“, ten zapewne nie posłyszy również kroku lwa idącego na pożarcie niebiosów. Nie mówię tego, by obniżać poziom duchowy tej damy, którą cenię naprawdę tak bardzo, że swego czasu uważałam ją za godną pana małżonkę. Mimo, że • uznałam ją za godną tamtego dostojeństwa, to żadną miarą nie mogę przyznać jej kwalifikacyj na przyjaciółkę pańską, bowiem te dwie sprawy wymagają zgoła innych uzdolnień.

Proszę tedy raz jeszcze, opuść pan tę niebezpieczną miejscowość, bo wyglądasz pan tak, jak gdybyś miał zamiar narobić tu całe mnóstwo niedorzeczności, ku przykrości wielu ludzi, a swemu

gorzkiemu rozczarowaniu.

Rzekłam i ocaliłam duszę moją. Teraz czyń pan co chcesz, a raczej co musisz, bo los wie dobrze, co z panem ma uczynić. Ja, słaba istota ludzka nie mogę dokazać niczego ponadto, jak dać panu na drogę serdeczne, gorące życzenie, byś nie okupywał zbyt bolesnemi ranami tego wzniosłego celu życia, jaki osiągniesz niezawodnie. Mam tedy nadzieję, że nie zobaczę już pana i proszę, byś zaniósł odemnie serdeczne pozdrowienie swej zaziemskiej Imago.

Z szczerą przyjaźnią i hołdem oddana

Marta Steinbach.

60 —

P. S. Uważaj pan, by ziemskie kobiety nie zażartowały sobie z pana.

— I czemuż miałbym nie posłuchać ? — rzekł do siebie Wiktor, skończywszy czytać list — Przeciwnie, usłucham! Człowiek tern się przecież: różni od muła, że idzie za rozsądną radą. Droga przyjaciółko, masz poprostu zupełną słuszność? Czegóż tutaj właściwie szukam ? Cóż mnie obchodzi ta cała skarlała, wydana za mąż damulka ? Zgoda! Postanowione! Nie pójdę do niej, ale wyjadę i basta! Oczywiście wpierw odwiedzę dawnych znajomych, kolegów szkolnych i przyjaciół. Chcę unikać tej szanownej kwoki, nie znaczy to jednak jeszcze, bym miał uciekać przed nią ze strachem, niby młodzieniec przed pokusą-Tak źle nie jest jeszcze ze mną. Gdybym się tedy spotkał z nią przypadkiem, bez własnej woli, ot tak, mimochodem... ano, to tern gorzej dla niej-Na dnie duszy zjawiło się małe życzeńko,. coś niby nędzny robaczek i zaczęło gryźć i przypominać się i prosić, by się taki przypadek zdarzył-

PRZYKRE ROZCZAROWANIE.

Wszyscy koledzy szkolni zdobyli sobie wygodne miejsce w państwie. Jeden był profesorem, drugi kapitanem w generalnym sztabie, trzeci fabrykantem rur gazowych, czwarty leśnym kan-tonalnym, słowem wszyscy byli zabezpieczeni, a większość żonata, okrągła i zadowolona. Wszyscy, bez Wyjątku stali się użyteczni i zdobyli sobie szacunek.

Wiktor natomiast miał jeno trzydziesty czwarty rok życia, pozatem ani zawodu, stanowiska, sławy, stałego miejsca zamieszkania, zasług, książek, słowem niczego. Uczuwał tedy boleśnie pytania, przypominające posiadane, a utracone dary natury.

— Czy rysujesz tak pięknie, jak dawniej ?

— Co porabia twój talent muzyczny ?

Ach! Wszystkie biedne talenty jego poginęły w służbie „Srogiej Pani“. I cóż dostał wzamian? Oto weksel na przyszłość. Zawsze i ciągle jeno przyszłość... nigdy dziś! Zdałoby się, by raz już nakoniec zjawiła się owa przyszłość! Wszakże miał lat trzydzieści cztery!

— Czy pamiętasz, Wiktorze, — spytał go pewnego dnia Witalis, porucznik policji — czy pamiętasz naszego dobrotliwego profesora języka niemieckiego, naszego Fritzli ? Piszą o nim teraz ciągle gazety, z powodu książek, jakie wydał. Ach.. . Boże drogi, cóż mu z tego, skoro biedaczysko stary i chory!

Wiktor miał wobec starego Fritzli dawny dług wdzięczności, albowiem udaremnił jego wydalenie ze szkoły „za złe obyczaje“, czyli właściwie za otwarty bunt. Serce mu poradziło, by go odwiedzić.

Zastał leżące w łóżku, skulone, stękające stworzenie boskie.

Z trudnością obrócił chory ku niemu głowę i rzucił przybyszowi spojrzenie obojętne, przepojone bólem i zaprzątnięte cierpieniem. Po chwili jednak zaczął się wpatrywać we Wiktora uważnie i długo badał wyraz jego twarzy. Nie było w tem żadnej nieżyczliwości, jeno zaciekawienie i zdumienie, coś co przypominało spojrzenie przyrodnika, badającego rzadką gąsienicę.

Wiktor wyrażał swe podziękowanie za dawną przysługę w słowach nie płynących gładko, bowiem mówcą był bardzo lichym, ale Fritzli nie słuchał zgoła tego co mówił, zajęty wyłącznie analizowaniem jego twarzy.

Nagle zaczął żałośliwie:

— A więc i pan także ? Nie wiem, czy mam gratulować, czy żałować pana. Zaraz... jakże się to pan nazywasz ? Muszę się nauczyć wymawiać to nazwisko.

Po tym wstępie obdarzył go nagle zagadkową sentencją, wypowiedzianą głosem silnym i z wielkim naciskiem:

Niechże się

—• Niestarzy zwyciężą, bo stracili wiarę,nie współcześni, bo tego nie ścierpią, nie kobiety, bo kierują się powodzeniem, ale tylko i jedynie legjon wybrany z pośród pokolenia następnego... ! Idź pan teraz, idź sobie przyjacielu. Nie twoje miejsce przy zwłokach szkaradnego starca! Masz dość kłopotu z troskami własnemi. wszystko dobrze skończy! Zresztą dziękuję, żeś pan przyszedł, było mi to wielką pociechą! Wszakże powiedziałem: jedynie i wyłącznie legjon wybrany z pośród młodego pokolenia! Ale idź już, idź, proszę pana o to!

Wiktor chciał starca odwiedzić jeszcze kilka razy, ale go nie dopuszczono.

Nie spotkał się dotąd nigdzie z Pseudą, a pozostała mu jedna jeszcze tylko wizyta do złożenia, mianowicie u pani radczyni Kellerowej. Potem

mógł już jechać... powiedzmy w poniedziałek, lub wtorek, najpóźniej.

Dwukrotnie już był i nie zastawał jej w domu. Dziś spróbował po raz trzeci i znowu spotkało go to samo.

— Ano dobrze, widać zrządzenie losu! Jadę tedy w poniedziałek!

Ale za chwilę otrzymał od niej pisemne zaproszenie na herbatę we środę.

—- Zbiera się u mnie grupa osób ze związku „Idealja“, — pisała — poznasz pan ciekawych ludzi, będzie zdaje się nawet muzyka!

— Nawet muzyka! — zawołał — Muzyka, jako szczyt uciech tego świata! Ciekawi ludzie! ,, Idealja“!

Miał jechać najpóźniej we wtorek, a program nie nęcił go wcale. Z drugiej strony jednak nie chciał odmawiać radczjmi, dla której miał zdawna pewne obowiązki wdzięczności. Przeto, bez wielkiej chęci, przyobiecał, że będzie.

— Mniejsza z tern! — powiedział sobie — Nie mam się tak bardzo do czego spieszyć!

Radczyni przyjęła go serdecznie, z pewnem jednak zaaferowaniem i jakby roztargnieniem.

— Spodziewamy się Kurta! — zawiadomiła go rozpromieniona, przyciszonym głosem, jakby

mu zdradzała tajemnicę, gdzie jest ukryte w trawie wielkanocne jajko.

— Kurt ? — spytał i dodał zaraz, że słyszał już to imię.

Żachnęła się. Jakże mógł nie znać Kurta ? Prawda, przypomniała sobie, wraca z zagranicy, przeto można mu przebaczyć. Potem zaś zaczęła opiewać sławę Kurta i czyniła to tak, jak tylko kobieta wielbić może, rozumując przy pomocy uczucia. Przypisywała mu wszelakie cnoty i zalety, a potem nawieszawszy na nim liczne festony pereł, spięła wszystko razem, niby kosztowną agrafą słowami: Koniec końcem: genjusz! I co za genjusz! Aprzytemowa rozczulająca, cudowna iście skromność! Jaki wykwintny, jaki miły? .. Mówiła bez końca, a Wiktor uśmiechał się. Radczyni nie zmieniła się na włos. Jak dawniej, lubiąc kogoś, wynosiła go pod niebiosy. Wiktor zauważył, że będzie wraz z innymi stanowił n;ejako chór wielbicieli Kurta i rozstroiło go to. Uczuł żal, iż przyszedł.

Radczyni dodała innym zgoła tonem, niedbale, podobnie jak śpiewaczka przechodząc z me-lodji do słowa.

— Przybyła też siostra jego. Zdaje mi się, że znasz pan dyrektorową Wyss.

Imago.

Ha! Nareszcie! Odetchnął z głębi piersi sposobiąc się do zemsty.

— Byle się jeno nie pomylić! — mówił sobie — To nie Imago, nawet nie Teuda, ale Pseuda, Szalbierka. A nie tłuczże mi się znowu głupie serce! Cicho siedź i basta.

Tak uzbrojony wszedł do salonu.

Spostrzegł ją odrazu. Siedziała Szalbierka we własnej osobie, pochylona nad zeszytem nut, strojna w skradzioną piękność Teudy, owiana urokiem zawiedzionych wspomnień. Ach! Jakże podobną była do Imago! Czyż zdolna jest do tego nawet ? Na ten widok krew zaczęła krążyć w nim niby wiewiórka w młynku klatki, a w uszach jego rozebrzmiał taki warkot, jak gdy budzik, spadłszy ze stoliczka nocnego, trajkotał dalej na ziemi, bez upamiętania i bez końca. Wzywał na pomoc wszystkie duchy rozsądku. Ale nie zjawił się żaden, nie pokazało się w nim zgoła nic rozsądnego

Pół przytomny odbył wszystkie prezentacje kłaniał się automatycznie, rozmyślając nad tern jeno, jak go powita. Nagle musnął go jej wzrok, był obojętny, zimny, jakby spływał po nieznajomym zgoła człowieku. Dla formy uniosła się troszkę z siedzenia, a potem najspokojniej w świecie zatopiła oczy w zeszycie z nutami.

— Już po wszystkiem? — spytał sam siebie zdrętwiały.

Nie, nie było jeszcze po wszystkiem. Obok niej stał talerzyk, napełniony śmietankowym kremem. Spozierała nań z czułem rozradowaniem. Obejrzała się raz i drugi lękliwie, czy ktoś nie patrzy, a potem, ulegając pokusie, pozwoliła sobie na skromne pół łyżeczki. Przełknąwszy tę odrobinę, nabrała widocznie męstwa, bo wsadziła w usta kopiatą łyżeczkę drugą, trzecią i czwartą.

Cóż za powitanie.. . tak ona go witać śmiała. Hańba! Oburzenie! Miotał w nią przez chwilę druzgocące spojrzenia, aż go pociągnął za rękaw rozsądek, mówiąc:

— Mylisz się, drogi Wiktorku, sądząc, że spostrzega twe dostojne grymasy.

Wówczas dał spokój i gapił się na nią bezmyślnie, przygnębiony, jakby siedział w krześle operatora, czekając czem go krajać zacznie, nożyczkami, czy może skalpelem.

Siedział tak docna ogłupiały, a w uszy wpadały mu strzępki rozmów zgoła bez związku: Protestanckie gościńce, dużo lepiej utrzymane od katolickich... W trzecim akcie niewinny bohater staje się winnym... Czy Kurt był na tern ?... Genjusz wybije się zawsze na wierzch. .. Czy Kurt był w humorze ?...

Czekał na słowa, jakiem’; się odezwie. Czy zabrzmi ów święty, znany dobrze głos? Czekał długo, daremnie. Ale cicho... cicho! Nadsłuchuje co mówią sąsiedzi. Marszczy brwi, czarne jej oczy rzucają skry. . .

— Ach! — zawołała — Ludzie grzeczni bywają niemal zawsze fałszywi!

Padło to tak nagle, że mimowołi wybuchnął głośnym śmiechem.

Obróciła zwolna głowę ku niemu i posłała spojrzenie z pod rzęs, które mówiło:

— Oo... z tobą skończyłam już raz na

zawsze!

Znowu odwróciła się od niego, ale posłała mu drogą duchową kilka dopowiedzeń małemi literami, bez znaków, które zrozumiał lepiej niż mu to było miłe.

— Szanowny panie, czegóż sobie pan właściwie życzy? Czemuż robisz pan tak dostojną pełną treści, ciężarną wspomnieniami minę ? Jeśli pana gryzie coś, co przetrwało z dawnych czasów, tern gorzej dla pana, ale czyń sobie sam wyrzuty. Mnie zaś racz najłaskawiej zostawić w spokoju... bo.. . wiedz, że dziś jest dziś, a jutro, to złuda. Mąż i dziecko są mi wszystkiem, pan zaś niczem!

Siedzący w fotelu chirurga przekonał się tedy, że nie użyto do krajania ani nożyczek, ani ostrego nożyka, jeno tępej piły. Ból i gniew zniweczyły osiągnięte z trudem panowanie nad sobą.

— Jakto ? — wołała jego dusza — Ona śmie szkaradzić swoimi głupiemi bazgrotami w rodzaju męża, dziecka t. zw. szczęścia rodzinnego, słowem sosem kuchennym święty i czysty obraz paruzji ?

I znowu zaskrzypiały mu w uszach strzępy rozmów :. .. Czy sądzisz pan, że Kurt przybędzie jeszcze?. . . Już czwarta!.. . Przepadło, znowu zawiedzie!. . . Gładcy dworacy. . . Eeztreściwe życie stolicy... Bezduszne rozmówki w tak zwanych wyższych kołach towarzyskich... Sztywny, zimny ceremonjał w pałacach możno-władców. . . Zdawało mu się, że w ciągu ostatnich lat dziesięciu nie usłyszał tylu absurdów, co przez ten kwadrans. Wstyd złączył się coraz to bardziej z obrzydzeniem. Czemuż nikt się mną nie zajmuje, myślał, jakże długo będę tak siedział na tern krześle, niby Robinson na skale?

Naraz towarzystwo drgnęło radośnie i prąd jakiś przebiegł po wszystkich. Zabrzmiały pół-głośne okrzyki radości, zaszemrały szepty, jakby się zbliżał korowód. Gdy się obejrzał ociężale, szukając przyczyny owego przejawu, który go zresztą nic a nic nie obchodził, spostrzegł jakiegoś mężczyznę, szybko przebiegającego salon.

Pędził prosto przed siebie nie witając się z nikim i w przelocie musnął silnie jego rękaw. Nie zatrzymał się, nie przeprosił, nie przedstawił się wcale, tylko poskoczył do fortepianu, usiadł i rozłożył nuty.

pomyślał

— Czyżby miał zamiar.. .

Wiktor — Ależ tak, naprawdę zaczyna śpiewać, prosto z mostu, nie prosząc o pozwolenie, nie proszony przez nikogo, zupełnie jak pijak w knajpie.

Wiktor zerwał się, przybliżył do śpiewaka, zamknął zeszyt i rzucił mu go na kolana, a dziwny osobnik, nie wydawszy ani jednego nawet pomruku, co prędzej wyniósł sie z salonu. Wszystko stało się tak szybko, jakby nietoperz wleciał jednem, a wyleciał drugiem oknem.

— Cóż to było za indywiduum ? — spytał rozweselony Wiktor, zwracając się do radczyni i sądząc, że mu podziękuje za szybkie wyrzucenie natręta z salonu.

Ach cóżto? Wokół zmieszanie, wzburzenie, strach nawet na twarzach.

— To nie żadne indywiduum! — wybuchnęła Pseuda z twarzą purpurową od złości, miotając weń spojrzenia zabójcze z połyskiiwych oczu, rzucane niby z karabinu maszynowego.

Radczyni, mając łzy w oczach, szepnęła mu z wyrzutem w ucho:

— To przecież jej brat, Kurt!

Wiktor skłonił się przed Pseudą z drwiącym szacunkiem i rzekł:

— Raczy łaskawa pani przyjąć me szczere i głębokie współczucie.

— Nie potrzebuję współczucia! — krzyknęła — Dumna jestem z mego brata i mogę się nim szczycić.

To rzekłszy, opuściła z wielkim szumem salon, a reszta towarzystwa zaczęła się również zabierać do domu.

— Cóż się stało z moim pięknym wieczorem muzycznym! — biadała radczyni, zrozpaczona, a gdy się Wiktor usprawiedliwiał, mówiąc, że nie mógł przeczuć, iż jegomość wpadający jak koń do salonu i roztrącający wszystkich łokciami, jest mile widzianym ulubieńcem towarzystwa, zawołała z goryczą:

— Jakiż z pana zacofany ceremonjant! Właśnie to jest w nim oryginalne! Wtem właśnie przejawia się jego nieopisana genjalność!

Lehmann, leśniczy, kolega szkolny Wiktora, poklepał go po ramieniu i rzekł, śmiejąc się wesoło :

— Drogi Wiktorku! Przykra to była pomyłka.

— Daruj, drogi przyjacielu, — odrzekł spokój nie-to nie była pomyłka, ale należne osmaganie !

— Nazywaj to jak chcesz! — powiedział leśniczy. — W każdym razie z panią dyrektorową Wyss raz na zawsze przegrałeś sprawę!

— Zobaczymy! Zobaczymy! — zawołał Wiktor zuchwale.

Gładcy dworscy...

Gdy się znalazł na ulicy, miał wrażenie, że dopiero wyszedł z teatru, gdzie dawano głupią farsę. Więc to był ów wychwalany Kurt ? Wykwintny, miły, iście cudownie skromny ? Czyliż tutaj, w tern mieście słowa mają inne znaczenie niż na całej ziemi? On i genjusz! Tak... tak jeden z dwóch setek tysięcy małych genj uszko w-nierobów, jakich każda rodzina ma pełno na składzie, olukrowany uwielbieniem siostry i ugar-nirowany wieńcem rozmarzonych kuzynek. Ej, Wiktorku, pomyślał, dostałeś się na jakiś śmietnik obrzydliwy. Cóż za rozmowy ? Przegniłe komunały, których gdzieindziej nie dotyka nawret kij łachmaniarza, wyrodki myśli, godne zakonserwowania w formalinie. Cóż oni gadają: — Sztywmy, zimny ceremonjał w pałacach możno-władców. . . — wydaje im się pewnie, że w pałacach owych możnowładców wszystko odbywa się tak uroczyście, jak na otwarciu wystawy bydła rozpłodowego ?...

Cóż oni sobie wyobrażają pod pojęciem dworaka ? Zapewne urzędowego, państwowego intryganta, który od rana do wieczora snuje się wokoło tronu, podobnie jak zbójca teatralny wokół budki suflera? — Beztreściwe życie stolicy!... — Pewnie dlatego beztreściwe, że trzciną nie biją tam dzieci przy każdej okazji złego humoru ? — Bezduszne rozmówki w tak zwanych, wyższych kołach towarzyskich! — Oczywiście nie rozmawia się tam o bohaterze z aktu trzeciego, który przed śmiercią sam dobrze nie wie, czy jest winny, czy nie.

Jeśli idzie o horyzont umysłowy, to Pseuda niebardzo go przekracza.. . No. . . zresztą czemuż się dziwić... w takiem otoczeniu? ,,Pełna cha

Ludzie grzeczni bywają zawsze

rakteru głowa“, to ojciec, a ,,genjusz“, to brat. .. Ha, trudno!

niemal fałszywi! — W jakimże to bezniebnjmr demokratycznym kuble wyłowiła owo przysłowie ? Mimo to powiedziała je pięknie, śmiało i z pewnością zwycięstwa, niby datę podczas egzaminu.

Ja wiem! — I pa-

— Bitwa pod Salaminą ? luszki do góry.

— Czy mam ci pow:edzieć, Wiktorku, czem ona jest ? — powiedział sam do siebie — Oto niedojrzałem dzieckiem, które wydano za mąż przy pomocy pospiesznej maszyny do prania, gdy miała jeszcze lalkę na ręku. Hopp! spostrzegła, już miała synaczka na kolanach.

I nim się

Czyś widział z jakiem dziewczecem łakomstwem pochłaniała krem śmietankowy? Mało brakło, a byłaby się jak klown w cyrku pogłaskała po żołądku (nie wypada tak czynić dorosłym).

Ale piękna jest. . . piękna! Możnaby Stwórcy dać lepszą notę, patrząc na nią. Jeszcze chyba

Nic

piękniejsza, niż wówczas czasu paruzji! nie zatraciła, a nabrała nowych jeszcze ponęt, poprostu „rozkwitła“, jakby powiedział romanso-pisarz. Jak dzielnie broniła tego błazna, brata swego ? Pseudo, podobasz mi się. Kopie jeszcze trochę coprawda, niby źrebię, ale to nic, widać, że rasowa. Miło na nią popatrzyć, gdy się złości, bardzo jej z tern do twarzy, to harmonizuje prze--dziwnie z ciemną cerą i włosami. Pseudo, będziemy jeszcze za pan brat ze sobą!

Zanucił piosenkę i kroczył wesoło.

Ale cała ta wesołość była niby piłka rzucana po pokładzie ręką dziecka, zaś pod pokładem leżał w kajucie poraniony sztyletami człowiek, a człowiek ten był kapitanem okrętu. Po przybyciu do hotelu odrzucił Wiktor zaraz ową przybraną sztuczną pogodę i zatopił się w rozpamiętywaniu.

— Wiktorze! — powiedział sobie. — Prawda • wyrzekła swe zdanie, a z wyroku prawdy nic utargować nie sposób. Prawda brzmi: nic powiodło się obyczajem Cezara przyjść, popatrzyć i zwyciężyć. Twój występ, spojrzenie, twe słuszne oburzenie zawiodły i to w sposób haniebny zawiodły! Jakiż jest tedy powód zawodu i jak się teraz przedstawia sprawa pomiędzy tobą, a Pseudą ? Pomyśl i odpowiedz.

Wiktor myślał długo, potem zaś odparł:

— Przyczyna zawodu jest następująca: Damulka owa jest szczęśliwa i zadowolona, dlatego też niczego nie pragnie, nie potrzebuje, a zwłaszcza niczego nie potrzebuje ode mnie Jestem jej, poprostu, zbyteczny. Pogrzebała przeszłość, nie stawiając jej nawet pomnika. Dlatego występ mój zawiódł. Przyszły zaś stosunek mój do niej przedstawia się w ten sposób : nie przyniesie mi żadnej korzyści moja przewaga umysłowa, gdyż ona nie jest w stanie ocenić jej, ani zrozumieć. Szkodzi mi to nawet, gdy przez owe duchowe właściwości popadam w sprzeczność z jej przekonaniami, które tern są trwalsze i bardziej nieustępliwe, że bierze je gotowe z umysłów ludzi innych. Krótko mówiąc : nie lubi tej konfitury, jak powiedziała Marta Steinbach. Ten kto czci ,,głowę pełną charakteru“, i uwielbia

Kurta, ten nie może ocenić Wiktora. Byłoby to sprzeczne z naturą rzeczy i nielogiczne, gdyż jedno wyklucza drugie. Tymczasem owa ,,pełna charakteru głowa“ to ojciec, a Kurt, to brat! Musiałbym tedy toczyć walkę przeciw jej własnej rodzinie, przeciw najpiękniejszej cnocie, jaka ją ożywia, to jest przeciw miłości rodzinnej. Wynika z tego. . .

Tu urwała się myśl, gdyż nie chciała w żaden sposób wyciągnąć wniosku.

Miast tego podniósł się z głębin uczucia cichy głos i szepnął:

— Niema nadziei...

Było to, widać, hasło, gdyż nagle z wszystkich stron zabrzmiały głosy, a wszystkie powtarzały: niema nadziei... szeptały, wołały, coraz to głośniej, natarczywiej, bez końca, wiecznie to samo. Nabrzmiewały, rosły, mnożyły się, stawały groźne, zupełnie jak w teatrze, kiedy publiczność wywołuje aktora, a kurtyna zatnie się i nie chce iść w górę.

Wiktor zwiesił głowę, przekonany, ale bezwolny jednocześnie.

Nagle rozum dotknął jego ramienia.

— Wiktorku! Słyszysz wyrok ludzi? Godzi on się z moim, a także z twoim własnym wyrokiem! Wiktorku, klimat tych okolic nie sprzyja twemu zdrow’iu!

— Więc cóż ... ?

— Pakować manatki i jazda!

— Sądzisz, że ambicja moja przełknie taką gorzką pigułkę? Przyjechałem jak sędzia, jak gniewny Odyseus, a teraz mam uchodzić chyłkiem ? Oo... nie!

— Czyż milej będzie twej ambicji wyjeżdżać po upokorzeniu, po sromotnej porażce, z głebo-kiemi, licznemi ranami, z sercem przepełnionem goryczą ?

— Los winien mi jedno bodaj zwycięstwo, jeden, drobny choćby triumf nad zdrajczynią!

— Los, to zły płatnik! — zauważył rozum — Lepiej jedź, nie tłucz daremnie głową w mur!

Wiktor westchnął i milczał przez chwilę, potem rzekł:

— Masz pewnie zupełną rację i nie zarzekam się wcale, bym ci miał nie ulec w końcu, ale radbym trochę pociągnąć głupstwo za wąsy. To tak miła rzecz! Przytem należy mi się jakaś pociecha. Jutro rano otrzymasz stanowczą odpowiedź, tymczasem pozwól, że się prześpię, noc daje często dobrą radę.

Leżał w ciepłem łóżku, był pod wrażeniem bliskiego odjazdu, czuł się napoły nieobecnym.

Rozmyślał z boleść i wym żalem nad niepowodzeniem swej wyprawy karnej, swego sędziowskiego wyroku. Serce skorzystało zaraz z tej chwili i szepnęło:

— Należałaby ci się jakaś lepsza forma rozłąki, jakieś milsze pożegnanie. Nie tłumacz sobie słów moich opacznie. Nie chcę wcale wpływać na twe postanowienie, przeciwnie, radzę ci byś słuchał rozumu, gdyż on jeden z nas trojga ma wszystkie klepki we łbie. Szkoda tylko, że rozstajesz się z nią w zły sposób i przez całe już życie będzie ci tkwiła w umyśle Pseuda, jako nieprzy-jaciółka twoja.

Zdajesz sobie chyba jasno z tego sprawę, że do śmierci nie zobaczysz jej już, a przeto nic nie zdoła zmienić wspomnienia, jakie ze sobą uniesiesz. Będziesz ją miał do śmierci przed oczyma taką obcą i rozgniewaną, jaką dziś oglądałeś po raz ostatni. Trzebaby ci na pożegnanie czegoś co godzi, co koi, dobrego spojrzenia, serdecznego słowa, słowem czegoś pięknego, co można zabrać ze sobą i co potem błyszczy i rozjaśnia ciemności w obczyźnie. Dobrzeby ci to zrobiło (o sobie nie wspominam nawet, bo jestem na świecie czemś zgoła zbytecznem, jak się zdaje), a także dla chorej Imago byłoby to prawdziwem lekarstwem.

Serce gadało w tym guście dalej jeszcze tonem przyciszonym, uwodzicielskim, aż wreszcie zasnął na dobre.

Nad ranem przyśniła mu się bajka, w której główną rolę grała Pseuda. Była to zaczarowana królewna na małej wysepce pośród bagna pełnego ropuch i jaszczurek. Kurt był królem żab i skakał śmiesznie po błocie.

— Czyż niema na świecie szlachetnego człowieka, — lamentowała — któryby mnie wyratował z tego bagna ? Na brzegu w gęstym krzaku siedział skulony namiestnik i ruszał rytmicznie rękami w kierunku swej żony, jakby kosił łąkę-

— Dopomóż jej ! — prosił spojrzeniem i przewracał oczyma. Ale Wiktor nie mógł się ruszyć, jak to zawsze bywa we śnie.

Zbudził się zdrów, wesoły, rzeźwy na duchu z ciałem wzmocnionem odwagą i pewnością siebie. Wojowniczo wyskoczył z łóżka i krzyknął:

— Ufaj Pseudo! Wyzwolę cię od żab!

Złożywszy to ślubowanie, rozrzewnił się,, otwarł okno, posłał swą duszę hen w dalekie góry, łyskał oczyma i przytupywał.

— Jakto niema nadziei? Kto powiedział, że niema nadziei? Nie jest przecież wewnątrz próżna, ale ma duszę, jak każdy człowiek, a w duszy leży ziarenko, a w ziarenku tkwi, o czem pewnie wie już sama, tkwi i czeka tęsknota, zaś tęsknota łaknie czegoś co wyższe, szlachetniejsze, piękniejsze od owych marności, w jakich otoczeniu żyje codziennie. Okrywa ją jeno skorupa. Jeśli jednak będę blisko niej, to niezawodnie prędzej, czy później .. . magiczny wpływ mej osobowości... lub powiedzmy lepiej, płomienne spojrzenie owych dostojnych istot, które są zawsze wkoło mnie, sprawi, iż żar przeniknie z mojej, do jej duszy i stopi ową skorupę. Wówczas zbudzi się, odzyska wzrok, pozna mą wartość i ukorzy się przed tern w co wierzę i czego pragnę.

Duch przeciw nawykowi... żuchwa lstwo . . przeciw ospałości, indywidualność przeciw hordzie, oto hasła bojowe, oto rycerskie ślubowanie. Bronią moją jest magja ducha, a „Sroga Pani“ to wódz potężny, który mnie wiedzie w bój. Przekonamy się teraz kto silniejszy!

Tego samego jeszcze ranka, sądząc pewnie, ie owa kuracja magiczna potrwa przez czas dłuższy, wynajął mieszkanie prywatne.

— Na zdrowie! — rzekł mu rozum, kiedy późnym wieczorem sprowadził się z hotelu na nową siedzibę. Zaś dwie myśli, szeptając ze sobą zapamiętale, otarły się o jego duszę.

Bliższa powiedziała:

— Widać, że zalicza się do tych, którzy muszą stracić nogę, zanim nabiorą rozumu.

Druga myśl czekała przezornie, aż się dostatecznie odsunie, potem obróciła się doń i zadrwiła bezczelnie:

— Poprostu jest zakochany i basta!

Natychmiast jednak uciekła na oślep, bo Wiktor cisnął w nią garść klątw najgorszego gatunku.

Fantazja skinęła nań poufale, odprowadziła go ku oknu i powiedziała:

— Niech sobie gadają co chcą! Chodź, coś ci pokażę.

Rozsunęła firanki, ale trochę tylko, tak, że utworzyła się wąska szpara na trzy palce jeno, by mógł przez nią spój rzyć i ujrzał widowisko, zaprawdę niesłychane.

Na podniesieniu, niby na scenie stała Pseuda

Po chwili powiedziała

i on sam, Wiktor. Trzymali się za ręce i patrzyli na siebie serdecznie.

Pseuda :

— O ty wielki, dostojny, zgoła o sobie nie myślący! Wszystko co mogę ci dać, nie popełniając grzechu, twojem jest! Nazwij to przyjaźnią, lub miłością, wedle woli swojej, bo wszystko to własność twoja!

Imago.

Fantazja zesunęła firanki, widzenie znikło, a potem rzekła mu:

— Jest to jeno mała próbka, byś wiedział co cię czeka. Później ukażę ci nierównie piękniejsze rzeczy.

W TOWARZYSKI EM PIEKIEŁKU.

Chcąc zademonstrować opornej damie swoją osobowość i działać na nią tym czarem, musiał posiąść możność spotykania się z nią często, w raczej ciągle, bowiem zalety osobiste nie działają z odległości. Ale gdzie ją widywać? Pytanie proste i jeszcze prostsza odpowiedź. W jej domuî Od czegóż jest namiestnik? Wszakże go sam zaprosił ?

Namiestnik przyjął Wiktora jak najserdeczniej i przez całą godzinę roztrząsał z nim kwest je naukowe, nie ukazała się natomiast całkiem dama, na intencję której odprawianą była cała ta wizyta. Odchodząc, spotkał ją, ale obdarzyła tak lodo-watem spojrzeniem, że musiał zrozumieć, iż po-prostu wyprasza sobie raz na zawsze jego odwiedziny.

Ta droga okazała się tedy niemożliwą. Musiał się starać widywać ją w innem, neutralnem miejscu. Wywiedział się gdzie bywa i z kim przestaje, ale wieści nie były pocieszające. Wszyscy oświadczyli jednogłośnie, że poza zebraniami Ide-alji nie bywa nigdzie niemal, a zgoła już nie utrzymuje stałych i ożywionych stosunków z nikim. Wiktor westchnął ciężko, posłyszawszy tę fatalną wiadomość. Skosztował owej „Idealji" u radczyni Kellerowej. Ale po chwili wróciła mu otucha.

Pomyślał, że w gruncie rzeczy są to ludzie poczciwi i dzielni, a mają też dużo wnętrznej serdeczności, trzeba ją tylko odkryć pod owym pancerzem szkolarskiego dogmatyzmu, którym się pysznią. Przemawia na ich korzyść samo już to choćby, że nikt nie przypomina mu przygody z Kurtem. Przeto, przy dobrej woli...

I Wzgardziwszy innemi zaproszeniami, oraz zaniedbując zupełnie panią Steinbach, zaczął pilnie uczęszczać na zebrania Idealji, przysposobiony na wszelkie najgorsze awantury i uzbrojony w cierpliwość anielską.

Towarzystwo okazało mu ze swej strony równą przychylność, ale niedługo sztuczna har-monja ulec musiała potędze przeciwieństw.

Zaznaczyła się w pierwszym rzędzie wrodzona, lub nabyta doświadczeniem dążność do wyłączania się z każdego zgrupowania ludzkiego, bez względu na jego cel, czy tendencję. Tem większej doznawać musiał instynktownej repulsji w stosunku do „związku" zwącego się na dobitek Idealją. Związkowcy natomiast zakładali z góry, że posiada dwie cechy, odznaczające, zdaniem ich każdego człowieka, mianowicie: nienasycony głód wiedzy i łaknienie muzyki. Wiktor zaś nie posiadał ani jednej, ani drugiej z tych zalet, czy wad. „Idealiści“ czuli się bez muzyki tak osamotnionymi, jak Beduini na puszczy, gdy im uciekły wielbłądy.

— Może nam pan coś zagra? — pytali się siebie ciągle wzajem.

Owo ,,coś“ napełniało go przeraźnym strachem i podrywało z krzesła. Bo czyż nie należałoby również spytać:

— Możeby pan coś mówił, coś myślał... coś chodził... itp.

Odnośnie do głodu wiedzy, kontrast był tern większy jeszcze. Ich ciekawiło wszystko, jego nic zgoła. A to dlatego, że dusza własna przepełniona wprost wizjami i poematami, nie była w stanie znieść żadnego przypływu z zewnątrz.

Główną przyczynę rozdźwięku stanowiło jednak to, że brakło mu poprostu warunków bezpretensjonalnej towarzyskości, płynących bezpośrednio z określonego zawodu, czy stanowiska, z obowiązków i trosk życia rodzinnego. Nie odczuwał potrzeby rozrywki i drzemki duchowej na łonie towarzyskiem. Była to słowem stara, utrwalona wiekami sprzeczność pomiędzy cyganem ducha, a benedyktynem familijnym. Już to samo, że czekał na coś bezczynnie (mianowicie na nawrócenie Pseudy) musiało życie jego pozbawić rzeźwości i napięcia, gdyż dusza człowiecza nie lubi wyczekiwać daremnie o głodzie .

Miast tedy obustronnego przystosowania, wyłonił się obustronny niesmak. On był im „niesamowity“, oni jemu „trywjalni“. Oczywiście czynił wszystko co mógł, by ukryć swe zniechęcenie i nie odgrywać tej roli, jaką ma zazwyczaj „czarny Piotruś“, czyli as treflowy, którego się wszyscy chcą co prędzej wyzbyć, Jakże jednak trudno ukryć to, co nam dolega?

— Jakże się panu u nas podoba ? Czyś pan przywykł już?

— O, oo... całkiem! — zapewniał z zapałem, jęcząc jednocześnie, niby wieloryb, w którego boku tkwi ostrze harpuna.

Zaczęli go pocieszać różni „Idealiści“ na swój sposób, najczęściej zaś na nutę piosenki ludowej: „Twoja to własna Jasiu wina, że ci nie dała nic dziewczyna... “ Z każdego kondolencyjnego przemówienia sączył się jednocześnie nektar admonicji, niby z dwojaczków, z których dziobków ciecze razem tłuszcz i krupy.

Słyszał ciągle:—Pan powinienbyś... pan byś dobrze zrobił, gdyby... — Albo przeciwnie: — Nie czyń pan tego... tamtego...

— 87

Wedle zapatrywań „Idealistów” nią. powinien był: „opuszczać rąk”, „odosabniać się“, „owijać w kokon“. — Natomiast winien był: — przezwyciężyć się... wyrwać z własnego ja.. . otrząsnąć z letargu. .. (Wiktor dowiedział się teraz, że jest pogrążony w letargu) ... powoli oswoić z życiem normalnem... nawet ożenić... czemużby nie... i to najlepiej z jakąś ochoczą, gotową do tańca i różańca dziewczyną, któraby go rozruszała! (Stanowczo uważano go za umrzyka).

Radzono mu, by korzystał ż rozlicznych rozrywek, jakich pełno w mieście. Czyż nie ma zamiłowania w rzeczach podniosłych, w rzeczach ducha ? We czwartek ma się odbyć ciekawy wykład na temat: Miłość u starożytnych Germanów, w niedzielę zaś koncert siedmioletniego skrzypka. Nie jest to oczywiście żadne t. zw. cudowne dziecko, nienaturalne, litość budząca roślinka cieplarniana, gdyż żaden z „Idealistów“ nie dałby się wziąć na coś podobnego. Koncertant to prawdziwy artysta z bożej łaski.

Pytano, czy nie śpiewa, lub przynajmniej, nie gra na jakimś instrumencie? Ha, — zawołał któryś — mam pomysł! Czwartego grudnia przypada rocznica założenia „Idealji“ i odegrana ma zostać apoteoza układu Kurta. Może-

byś pan objął jakąś rolę, n. p. ducha morskiego, albo ducha gór? pisze się na członka Idealji? Potem dziwiono się, że nie mówi „ty“ innym członkom, co jest tak sympatyczne, wygodne i demokratyczne.

Pytano go, czemu nie za-

Często próbowali go rozweselić. Ile razy odbywały się tany, gry towarzyskie, zabawa w pierścionek, kotka i myszkę itp., ciągnęli go za rękaw, wołając: — Chodźże pan! Nie rób tak pogrzebowej miny, baw się razem z nami! Nie można być ciągle w uroczystym nastroju!

Ale nic nie pomagało. Coraz to bardziej przejawiało się, iż jest sobkiem, egotystą, który śpiewa z tonu F-mol, gdy cała reszta chóru obrała tonację Cis-dur. Przytem przekonano się, że nie ma żadnych aspiracyj idealnych, ale jest zaciekłym realistą, którego nieuctwo oburza, włosy poprostu na głowie podnosi. Nie zna np. ,,Tassa“.

Doszedłszy do tego rodzaju konkluzji, zaczęli „Idealiści“ surowiej traktować Wiktora i do rad i napomnień przyłączyła się nagana. Była to nagana, oczywiście przyjacielska, a jak wiadomo, najlepszym objawem przyjaźni jest właśnie słuszna i życzliwa krytyka. Krytykowali go więc teraz po przyjacielsku, w jak najlepszych zamiarach. Chcieli go upodobnić do

siebie i przypasować do ram Idealji. Tak samo» postępuje rada familijna z frakiem, chcąc by zmieścił się do kufra podróżnego. Jeden podaje sposób składania rękawów, drugi radzi ich nie składać, trzeci podnosi kołnierz, czwarty przewraca poły, piąty i szósty ugniatają pięściami i kolanami frak z należnem poszanowaniem, a najmłodsza córeczka, ulubienica papy, siada na wierzchu.

A złożyło się właśnie tak niefortunnie, że Wiktor zawsze czuł najżywszą odrazę do takiego skubania, poprawiania, przygłaskiwania i ugniatania swej osoby przez innych. Czynił to sam osobiście i niecierpiał, by go wyręczano. Niecierpliwiły go zwłaszcza manipulacje tego rodzaju i poprawki dotyczące zewnętrznej jego postaci. A tymczasem wszyscy go macali, obracali, prostowali, otrzepywali bez końca. Nie podobało się w nim jakoś nic, od czubka głowy, do końca wielkiego palca u nogi. Krytykowano jego sposób mówienia i wymawiania, włosy, brodę, odzież i trzewiki. Kołnierzyki jego wprawiały ,, Idealistów“ w prawdziwą rozpacz. Wiktor próbował krytykować wzajemnie przyjaciół, ale nie znalazł łaskawych słuchaczy.

Dołączyły się do tego niezliczone, codzienne, małomiejskie urazy i obrazy, które raniły jego> nadwrażliwość. Był czuły, jak każdy człowiek fantazji, a wrażliwość owa to zazwyczaj odwrotna ■strona delikatności serca. Skutkiem ustawicznego analizowania ukłucie szpilką powiększa się do rozmiarów głębokiej, jątrzącej rany, a jakiś znikomy objaw bezwzględności czyni śmiertelną obrazę.

Obie strony uczyniły wszystko co trzeba, by doprowadzić do onego straszliwego stanu codziennych katuszy, który zwiemy nieporozami enem, starając się tym plasterkiem rzecz przysłonić. Dla „Idealistów“ owe nieporozumienia były to rzeczy błahe. Miły Boże! Wszakże w ciągu długich lat istnienia tej zgodliwej Idealji nie było dnia, by się ktoś z kimś nie pokłócił, zaś w dni uroczyste kłócili się wszyscy na kupę ze sobą wzajem. Cóż stąd? Wszyscy mieli drugim coś do zarzucenia, ale urazy trwały krótko, nie miały wogóle trwania żadnego. Tymczasem Wiktor był nadwrażliwcem, powiększycielem man-jackim, obdarzonym monstrualną wprost pamięcią, uniemożliwiającą zapomnienie najmniejszego drobiazgu. Miał tak wybujałe metafizyczne poczucie osobowości, że wszystko co jej dotyczyło, traktował z patetycznym naciskiem, a fantazja jego wyposażoną była w tak niezwykły talent buc ha 11 e ryc z ny, że obciążał niezwłocznie konto każdego osobnika, który go dotknął (jest to sposób najlepszy) i potem sumował długie kolumny credit i debet.

Popadł niebawem w nastrój niedźwiedzia napastowanego przez rój pszczół. Przyznawał, oczywiście, że wszystko co go spotyka ma swe źródło w przyjaźni, ale zarazem nie mógł się oprzeć w uczynieniu spostrzeżenia, że w tern mieście przyjaźń posiada przedziwne podobieństwo z bólem zębów. Pszczoły, żywione obficie nektarem jego fantazji wyrosły na potworne maszkary, z któremi musiał toczyć walkę nieustanną.

Stał się podejrzliwy, jak pies łańcuchowy o zmroku, węszył wszędzie zły zamiar i podstęp, na prawo i lewo domagał się wyjaśnień, oświadczeń honorowych, przeprosin, tak, że popadł w śmieszność i zaczął robić głupstwa.

Pastorowa Wehrenfels podała mu lewą rękę. — Czy uczyniła to z rozmysłem, by mnie upokorzyć? — myślał w ciągu długiej, bezsennej nocy, a potem zażądał od niej wyjaśnienia z miną obrażonego oficera — Nie można z panem wytrzymać! — zawołała doktorowa Richard po jednym z takich głupkowatych wystąpień. Zarzut ten dręczył znowu przez całą noc jego sumienną duszę, którą utrzymywał zawsze w stanie tak połyskliwym, jakby miała co chwila stanąć na placu parady Sądu Ostatecznego. — A może ma słuszność ? To bardzo możliwe... prawdopodobne nawet! — zawyrokował — Ale jakże temu zaradzić? Mogę się jeno poprawić, zmienić się nie mogę!

Przygnębiony, spokorniały napisał do jednej przyjaciółki zagranicą:

— Proszę mi odpowiedzieć całkiem szczerze i bez żadnych względów, czy ze mną nie można wytrzymać ?

Nadeszła zaraz odpowiedź:

— Śmieszne pytanie! Bardzo łatwo można sobie z panem poradzić, łatwiej jak z oswojonym królikiem! Trzeba pana tylko kochać, jak Bóg przykazał i powiedzieć to panu od czasu do czasu.

Najgłupsze z wszystkiego było to, że bardzo rzadko, wyjątkowo tylko widywał tę właśnie osobę, dla której wciągnął się do Idealji i wziął na barki owo całe brzemię straszliwej przyjaźni „Idealistów“. Gdy pytał, powiadano mu:

— Pani dyrektorowa Wyss jest wielką do-matorką. Żyje wyłącznie dla męża i dziecka!

Domyślał się jednak, że nie to było przyczyną istotną unikania zebrań Idealji, i że nie przychodzi dlatego właśnie, by się z nim nie spotykać. Nie mogło go chyba spotkać nic gorszego. Ile razy przybył, a nie zastał jej, wpatrywał się bezmyślnie w fotel, na którymby zapewne siedziała, gdyby była, zatapiał się w ponurych rozważaniach, nie mówił ni słowa i nie słyszał co doń mówiono. Do niedoli czekania dołączyło się jeszcze upokorzenie daremnego wysiłku i cierpienia. Po każdym takim zawodzie wstawał rano niezmiernie przygnębiony i błąkał się po mieście, niby dusza, która zgubiła powrotną drogę na cmentarz.

W rzadkich wypadkach, kiedy Pseuda jawiła się na zebraniach Idealji, mściła się za upokorzenie brata w sposób niedwuznaczny, otwarty i śmiały, Wiktor stawał się wówczas ową głową Turka, w którą miotała pociski najbrutalniejsze nawet, nie licząc się wcale ze słowami. Nie czuła się obowiązaną do stosowania kary wedle rozmiarów winy. Ile razy otwarł usta, dostawał natychmiast cios, często bolesny, bo wymierzony w poczucie honoru, rozwinięte w nim bardzo, przerafinowane nawet.

Pewnego dnia, gdy mu się wymknęły słowa podziwu dla jej piękności, odrzuciła:

— Niecierpię pochlebców!

Innym razem, kiedy zwalczał twierdzenie, jakoby arystokracja europejska była zupełnie zidjociała i z degenerowana, powiedziała, iż jest zwykłym snobem.

Oczywiście słowo to wyraziło jeno chwilowy nastrój kobiecy, ale wziął je w młodzieńczy sposób całkiem zupełnie dosłownie, a wziąwszy tak, uznać musiał za ciężką obrazę. Przez trzy noce pasował się z ową rzekomą krzywdą. Położył obok siebie rózgę, płomień i skorpjona i badał duszę swą w najchytrzej zatajonych zakamarkach, pragnąc ukarać srogo, jeśli okaże się winną. Nakoniec, po sumiennem badaniu doszedł do przekonania, że to sromotne miano nie należy mu się zgoła.

Nie.. • nie.. . kto dając jałmużnę żebrakowi, zdejmuje przed nim kapelusz, kto karanemu sądownie złoczyńcy nie odmawia, niby ewangelicki pastor, uścisku dłoni, kto ośmiela się pozdrowić w biały dzień, na ulicy ladacznicę .. .ten nie jest snobem. Tak samo pochlebcą nie jest ten, kto> wzgardził tą sztuczką, by pozyskać względy kobiety, przez upokorzenie jej nieprzyjaciółki.

— Dlaczegóż więc muszę tego słuchać ? — za wrzasnęła z oburzeniem jego dusza i od tej pory siedząc opodal Pseudy miał taką minę, jak gdyby mu wykłuła jedno oko, zaś on nietylko jej przebaczył, ale zaofiarował drugie.

Radczyni Kellerowa nie mogła długo patrzyć1 na tego rodzaju prześladowanie. Była poczciwa, dobra, zgodliwa i nie znosiła, by w jej otoczeniu, panował głębszy jakiś rozdźwięk. Lubiąc serdecznie zarówno Wiktora, jak i dyrektorową Wyss, wyciągnęła stąd przy pomocy nielogiczności kobiecego serca wniosek następujący: Lubię A i lubię B, przeto winni się także lubić A i B. Cały zatarg pomiędzy nimi sprowadziła do drobnego jakiegoś „nieporozumienia“ i podjęła się pośrednictwa wysławiając przed Wiktorem zalety dy-rektorowej, a przed nią talenty Wiktora.

Pseuda oświadczyła gotowość puszczenia w niepamięć zatargu z Kurtem, o ile Wiktor objawi, oczywiście skruchę i będzie się W przyszłości zachowywał zgodliwie. Uczyniła to z gestem wspaniałomyślnym, poprostu i jasno, jaskrawo niemal w konturze, jak zawsze. Natomiast pochwał oddawanych Wiktorowi słuchała z wiel-kiem niedowierzaniem. Pani Kellerowa wysilała się, by z jednej lepszej strony przedstawić swego pupila, a Pseuda zbierała szczegóły własnej obserwacji i tworzyła sobie sylwetkę Wiktora, nieraz z wielką niechęcią, gdyż mierziło ją poprostu, że myśli swe nim zajmuje.

Czuła dobrze, wiedziała doskonale, że ten człowiek jest dla niej wstrętny (nawet poza kwestją.

•scysji z Kurtem), nie mogła go znosić i basta. W pierwszej linji oburzał ją bezcelowy i rozwiązły sposób życia, z czem się wcale nie taił — Ale bądźmy sprawiedliwi — mówiła sobie — postarajmy się znaleźć jego dobre strony! — Myślała, dumała i nie mogła znaleźć ani jednej zalety, a spis jego właściwości wyglądał zupełnie na •cyrograf wad i win.

Był jakiś niemęski, zbyt łagodny, zachowywał, -się jak bawidamek, bez charakteru jedności, siły, mówił cicho, z przesadną uprzejmością, ubierał się jak laluś i wyrażał fryftiuśnie, w sposób cudzoziemski. W całej jego istocie było coś nieprzejrzystego, wielokształtnego i różnoznacznego. Zamknięty w sobie, pełen zasadzek, miał codzień inną twarz, tak, że niewiadomo było czego się trzymać. (Oo... ona lubiła ludzi prostych, •otwartych i szczerych). Przytem wypowiadał zapatrywanie, nacechowane wzgardą i wyuzdaniem, kpił zaś z wszystkiego, nawet z rzeczy świętych, jak ojczyzny, moralności, religji, poezji i sztuki, lubując się w dziwacznych, a tanich paradoksach.

Brakło mu stanowczo powagi i głębi, zasad i ideału. Nie posiadał zapału, i uczucia. (Jakże można np. nie lubić muzyki, o ile się wogóle ma serce?) Nie był w każdym razie zdolny przywiązać się do niczego i nikogo, bo w ciągu długich tygodni swego pobytu nie zawarł z nikim przyjacielskiego stosunku. Przytem przeczył ciągle, popełniał czyny pozbawione taktu i głupstwa, graniczące często z obrazą. Z największą trudnością zdołano np. go skłonić, by jej nie tytułował ,,Fräulein“.

Tak. Przekonała się, że odraza jej była w zupełności uzasadniona wbrew wszystkiemu, co na jego korzyść słyszała od radczyni i męża własnego. Ojciec nieboszczyk byłby go niezawodnie również potępił. Powiedziałby napewne: — Jest niejasny! — Słyszała wyraźnie ów, ulatujący z czcigodnych ust ojca swego wyrok na Wiktora i to ugruntowało jej przekonanie.

Gdy pewnego dnia radczyni znowu wysławiała talenty Wiktora, zawołała porywczo:

— Gdzież są te jego talenty? Proszę, wymień mi, droga pani, bodaj jeden talent, jeden jedyny! Ja widzę samą jeno nieobecność wszystkich talentów.

— Przyznać mu chyba musi każdy oryginalność! — zauważyła radczyni.

Cierpliwość opuściła do reszty panią dyrekto-rową i powiedziała z oburzeniem:

— Oryginalność? Ach, i ja cenię wysoce oryginalność, ale są różne oryginalności. Człowiek

Imago.

oryginalny tworzy na swój odrębny sposób, ale tworzy rzeczy dobre, prawdziwe, czy piękne. Naj -oryginalniejsi czcili zawsze to, co godne szacunku, uchylali głowy przed zasługą, zapalali się do spraw wielkich i szlachetnych. O rzeczach poważnych ludzie tacy mówią z powagą!

Wyznaję, że jeśli owe złośliwo-głupiutkie powiedzenia jego mają być oryginalnością, to nie chcę o nich słyszeć. Niecierpię oryginała, który miast powiedzieć: natura, powiada: końska racja. Cóż mi z tego, że usłyszę taką np. rzecz: psychologowie, to najgorsi psychologowie! Cóż to ma właściwie znaczyć? Jeśli to jest mądrość, to pragnę przywileju głupoty dla siebie. Kurt, przyzna pani, jest również oryginalny, ale wygląda to zgoła inaczej!

Pani Kellerowa za wtórzyła z zapałem i rozmowa mająca na celu wywyższenie Wiktora, skończyła się pieśnią pochwalną ku czci Kurta.

Na,syciwszy swe serce rozpamiętywaniem doskonałości brata, pani dyrektorowa, pamiętna maksymy, żezgodliwość nie może nigdy zaszkodzić, przyrzekła postępować uprzejmiej z nieznośnym człowiekiem.

Ale stała się rzecz dziwna. Oto Wiktor stanął okoniem i ani rusz nie chciał przyjąć proponowanej zgody. Nie przyznał wcale bytu realnego i prawnego zjawisku nazwanemu „Pseudą", a będącemu żywą dyrektorową Wyss. Żadnych nie chciał traktatów z owym tworem, aż do chwili, gdy się ,,nawróci" i na nowo przybierze cechy dziewiczej Teudy. Tak brzmiało jego ultimatum.

Natrafiwszy na opór, zacna radczyni rozpoczęła zabiegi pokojowe z innej strony. Postanowiła pogodzić Wiktora z Kurtem. Pewną była, że muszą się ocenić i pokochać wzajem, gdy poznają jeno swą wartość. Z owych usiłowań har-monizacyjnych wyłoniło się, jak łatwo było z góry przewidzieć coś, co zgoła nie wyglądało na przymierze, ale spraYYę pogorszyło nawet znacznie. Wiktor stanął znów dęba i fikał nogami, niby muł znarowiony.

Zgodził się, copra wda, po długich jękach i stekach na spotkanie z Kurtem i nie posiedział ani jednego, obraźliwego słowa. Tyle zdołał wymóc na sobie. Natomiast, chcąc sobie powetować ów przymus, rzucał na nieprzyjaciela takie spojrzenia i czynił gesty tak lekceważące, że zachowanie jego równało się najgorszej obrazie.

Tym razem nie było już mowy o pokoju, zamiar złośliwy Wystąpił w całej pełni, a przepaść pomiędzy nim, a Pseudą roz\varło się szeroko.

— Czemuż to, — pytał potem sam siebie mocno zdziwiony — czemuż to muszę koniecznie upokarzać owego człowieka, który mi nie uczynił nic złego ? Czemuż czynię to, chociaż wiem, że przez grzeczne z nim postępowanie mógłbym sobie zjednać przyjaźń Pseudy?

Nie mógł znaleźć odpowiedzi. Stało się z nim, jak z psem na widok kota, którego mu nie wolno rozszarpać. Pies, nie mogąc pożreć wroga naprawdę, pożera go przynajmniej oczyma.

— To jakaś niepojęta, podziemna robota natury! — wykrzyknął — Nieprzezwyciężona idjosynkrazja !

Ale mylił się. Była to jeno repulsja zawodowa, gniew proroka prawdziwego na widok fałszywego, oburzenie spadkobiercy na wyłudziciela spadku jednem słowem, płomienne tchnienie „Srogiej Pani“ podburzało go do walki z tym platerowanym genjuszkiem, u którego mosiądz przeglądał z pod cienkiej warstwy złota.

Przezacna radczyni złożyła broń i zaprzestała akcji. Z Pseudą nie było już co gadać.

— W dodatku do wszystkiego, jest to jeszcze człowiek nawskroś zły. Zazdrości bratu memu genjalności i napada nań zdradziecko!

Tak bizmiął odtąd wyrok Pseudy, a była zbyt konsekwentną, by nie miała dać poznać Wiktorowi, jak sprawy stoją.

On zaś oburzał się i dziwił niemało tą nową „niesprawiedliwością“.

— Cóż ją może obchodzić brat? Cóż on ma do czynienia w całej sprawie? Sam jego udział w akcji stanowi jakąś dziką pomyłkę!

Pojąć zgoła nie mógł, czemu zbliżenie jego do Pseudy miast rozwijać się normalnie, przemienia się w cofanie wstecz. Zadawał sobie raz po raz pytanie:

— Czegóż się waha, na co czeka ? Kiedyż się zbudzi nareszcie ? Czy sądzi, że mam czas i ochotę czekać dziesiątki lat na jej nawrócenie?

Tymczasem wszystko szło coraz to bardziej naopak. Gnębił go niewymownie ten stan rzeczy, tern więcej, że nie dysponował innemi środkami, prócz owej ,,magji osobistego wpływu“, która go dotąd zawodziła w sposób wprost okrutny.

Czemu jednak zawodziła ? Czemu Pseuda nie odczuwała płomiennego tchnienia owych boskich zjaw pełniących jego duszę i czemu jej dusza nie zajmowała się od onych skier jasnych? Przyszło mu na myśl, że może iskra ta udziela się jeno w stanie ekstazy i dlatego dotąd działanie jego pozostało bez skutku, że zachowywał się wobec Pseudy nie dość mężnie, czynił kroki połowiczne i nie skupił dostatecznie woli.

Pewnego wieczoru napracowawszy się bardzo, przepełniwszy duszę wizjami zaziemskich zjaw świetlnych, uczuł się w mocy przebicia onego gęstego oporu mgły, jaki ją otaczał. Skupił całą moc woli, zebrał odwagę i udał się wprost do niej, do domu. Pragnął uczynić krok stanowczy, puścić na nią całą energję prądu magicznego, rzucić na nią fluid potężny, choćby miał zrobić coś w rozdaj u krótkiego spięcia i spalić przewody. Miał to być eksperyment .psychologiczny, ale wolny od wszelakiej lekkomyślności, gdyż szło przecież o jej dobro duchowe.

Przypadek zrządził, że pani dyrektorowa miała dnia tego u siebie przyjaciółkę z pensji. To też, odrzucając na chwile świeżą swą, macierzyńską godność, zatonęła cała w wspomnienia przeszłości i bawiła się całą duszą, niby podlotek. Obie zaczęły robić głupstwa, radowały się, jak dzieci i szalały do upadłego. Jedna wdziała na głowę czepeczek dziecięcy, druga wysoki cylinder i obie, jak tego wymagała zabawa, skakały i goniły się po pokoju, potrącając meble.

Wiktor był Pseudzie tak dalece niczem, że nie uznała nawet za potrzebne przerwać owych dziecięcych gzów, w chwili gdy się pojawił. Siedział tedy na krześle zgoła zapomniany i był świadkiem całej historji. Patrzył na to przez kwadrans i ten eksperyment bolesny uświadomił go na całe życie co do wartości stosowania kuracji magicznej wobec kobiet. Niepostrzeżenie, jak przyszedł, wyślizgnął się z powrotem i wrócił przygnębiony do domu.

Po raz pierwszy opuściła go wiara w siebie. Uczuł zamróz strachu, wydało mu się, że t}dne koła jego wozu bojowego, strzaskały się o jakąś przeszkodę, a oś wlecze się po ziemi, uderzając twardo o kamienie. Posłał ducha swego na poszukiwanie jakiejś pociechy i nagle, miast niej dostrzegł czarną kurtynę, zwiniętą wprawdzie jeszcze i wiszącą w górze, ale poruszała się tak jakoś złowrogo, że lada chwila mogła spaść bez szelestu, bez ostrzegawczego znaku dzwonka.

Magiczny wpływ osobisty okazał się bezwartościowym, cóż mu tedy jeszcze pozostało? Przepełniony strachem chwycił się ostatniego środka, rzucił na stół ostatniego atuta, którą to rzecz przeznaczył na potem, na chwilę, kiedy serce jej zmięknie. Postanowił nawrócić ją, ukazując portret z dawnych, dziewiczych lat szlachetności i zapału. Na widok tej postaci uduchowionej, sądził, zjawi się wspomnienie, a Teuda, ukarze Pseudę i unicestwi ją odrazu. Podobnie wybucha łzami skruchy morderca, na niespodziany widok postaci swej z niewinnych lat młodości, wyznaje swe zbrodnie i przysięga, że będzie na nowo człowiekiem uczciwym.

Drżącą dłonią dobył portret Teudy (swój święty obraz) który mu przed trzema laty przysłała pani Steinbach, ale nie śmiał nań spojrzyć, bowiem nie czuł tyle sił, by nie ulec naporowi wspomnień. Uzbrojony tym portretem, niby nabitym rewolwerem, udał się następnego dnia ponownie do niej, a idąc, czuł żal serdeczny, że musi postępować w sposób tak brutalny, używać tak niebezpiecznej broni. Postawił fotografję na fortepianie zanim się ukazała i czekał z bijącem sercem skutku.

Zaledwo stanęła w progu, bystre jej spojrzenie pobiegło zaraz ku portretowi.

— Któż to panu dał? — spytała ostrym tonem sędziego śledczego — Jakiem prawem rozdaje pani Steinbach fotografję moje, otrzymane w podarunku ?

Potem wzruszyła ramionami:

— Jest to zresztą zdjęcie liche i nigdy go nie lubiłam!

Taki skutek wywarł święty obraz Wiktora.

Położenie jego stało się teraz groźne, bowiem nie miał już w ręku atuta. Trzymał się wprawdzie oburącz nadziei, gdyż obejśćby się bez niej nie mógł, ale dzierżył ją kurczowo i wiedział, że nie ma na to uzasadnienia rozumnego. Musiał przyznać, że to o czem marzył, stało się nieprawdopodobnem i że nie obroni się sam, jeśli nie nadejdzie coś niespodziewanego z zewnątrz. To też dno duszy jego zaległy cienie żałoby. Ujawniły się one pewnego dnia w kształcie uczucia i doznał dotkliwego bólu.

Stało się to przy sposobności rozmowy o „Tassie“, oraz sile genjuszu i jego oddziaływaniu na kobiety. Pseuda, nieomyślnością instynktu kierowana, wygłosiła pogląd, że serce kobiety odczuwać musi pociąg do każdego prawdziwie wybitnego, znakomitego mężczyzny. Powiedziawszy to, westchnęła głęboko i popadła w zamyślenie.

— Czy jest pani całkiem pewna swego twierdzenia ? — odważył się zauważyć nieśmiało.

— Równie pewna, jak przeciwnego faktu, mianowicie odrazy do każdego niewybitnego, bezprawnie szaty genjuszu noszącego człowieka! — odrzekła dobitnie i wyzywająco, przyczem skinęła ku niemu głową i spojrzała tak urągliwie, że nie mógł* mieć żadnej wątpliwości co do adresu.

Zabolała go strasznie dusza, a. oburzenie oblało szkarłatem jego czoło.

— Mów, co masz powiedzieć! — szepnęła mu ,, Sroga Pani“ w tej chwili.

Usłuchał z niechęcią, gdyż buntowały się przeciw temu skromność wrodzona i wstydliwość-

Nie mógł jednak nie spełnić rozkazu, tedy powiedział :

— Skądże pani wie, że nie jestem człowiekiem wybitnym i genjalnym?

Słowa te wyrzeczone z wahaniem, cichym głosem zabrzmiały dziwnie, brzydko i fałszywie w jasno oświetlonym, pełnym ludzi pokoju. On sam zawstydził się bardzo, zaś wszyscy zebram spuścili z zakłopotaniem oczy, jakby usłyszeli coś nieprzyzwoitego. Przez chwilę panowała cisza, z której wyzwoliły towarzystwo zbawcze słowa pastora Wehrenfelsa :

— Nie zaszkodziłoby, — rzekł zwracając się do Wiktora z łagodnym wyrzutem — by ten, kto zabiera głos w tak ważnej sprawie, wpierw przeczytał ,,Tassa“!

— Wyśmienicie! Przepysznie! — zawołały oczy wszystkich obecnych.

Prócz bezmiernej żałoby za straconą nadzieją, uczuł Wiktor w tym czasie, nawet niezależnie od Idealji, coś rodzaju ogólnego przygnębienia, niewiadomo, duchowe, czy fizyczne mającego powody. Czuł się biednym, małym, niedopasowanymi do otoczenia, a uczucie to nie opuszczające go od pierwszej chwili przybycia, spotęgowało się teraz bardzo. Choroba owa, ukryta, piastowana w łonie, wystąpiła na jaw i opanowała go zupełnie. Nie wiedział jak się zowie. Miał ohydne uczucie próżni, jakąś wprost smakową, obrzydłą sensację gliny w ustach, czy piasku, jakby połknął pustynię. Tęsknota ? Jeśli to było nawet tęsknotą, to nie posiadała zgoła nimbu poezji, blasku barw, ale podobną była do siły centryfugalnej, pędzącej go w bezdeń nicości. Tęsknił za gościńcem w śmierć.

Pewnego dnia wracał po zebraniu Idealji pustemi ulicami do domu. Ciemno było wszędzie, życie zamarło, a tylko z szynku dochodziły wrzaski, śpiewki i buchała fala wyziewów alkoholicznych. W tej chwili poznał nagle, skąd pochodzi jego cierpienie. Oto był człowiekiem kultury, obywatelem stolicy, zabłąkanym na małomiejski śmietnik.

Na schodach kościoła siedział opuszczony, skulony pies i wył żałośnie. Zrozumiał doskonale tego psa i omal nie zawtórzył mu w skowycie.

Mimo wszystko łączyły go do tej pory z Idealją stosunki przyjacielskie. „Idealiści“ przy ganiali mu często w jednem, czy drugiem, a raczej krytykowali wszystko, ale uważali go za swego człowieka, on zaś trwał w mężnem oczekiwaniu, wyglądając lepszych czasów. Wydawał się sam sobie nabożnym pokutnikiem i zachwycony był wdasną łagodnością i spokojem.

Nagle wybuchła wojna, wywołana zgoła głupkowatą rozmową, w sposób naiwny rozpoczętą, a nawet wesoły mającą przebieg. Wojowniczy zapał nie ogarnął, oczywiście onego spokojnego ludku „Idealistów“, któremu starczył szablon, rozpłomienił natomiast Wiktora, bojownika ideału i wyznawcę prawdy. Była to scena wprost groteskowa, którą potem nazwał swą „bitwą z Amazonkami“.

Zdarzyło się na zebraniu u pani doktorowej Richard, że siedział sam jeden w otoczeniu tuzina młodych, ładnych kobiet, pośród których znajdywała się także Pseuda. Podniecony miłym widokiem, zaczął się droczyć z niemi, jak to zresztą wolno i trzeba, sypiąc mnóstwo złośliwostek pod adresem kobiet. Miał ich zapas niemały, a produkował się chętnie z samego już choćby umiłowania płci pięknej. Tymczasem świat kobiecy rodzinnego miasta hołdował, o czem nie wiedział, albo zapomniał zagranicą, owemu bożyszczu, owemu nietykalnemu dogmatowi, o świętości kobiety germańskiej, tak że przebaczały ochotnie osobiste przycinki, jednakże za świętokradztwo miały, za zbrodnię niesłychaną, wszelkie, najlżejsze nawet powątpiewanie w dostojeństwo płci niewieściej. Różniły się pod tym względem znacznie od zapatrywań środkowo europejskich, toteż za chwilę-.głos Wiktora zatonął w niezmiernym wrzasku oburzenia (okrzyk bojowy Amazonek) i nie mógł mówić dalej.

Przetrz ymawszy pierwszy atak, wznowił walkę i w ciągu rozmowy zaczął bronić niewinnego zwyczaju palenia papierosów przez kobiety. Na to zerwały się do boju Amazonki i okrzyknęły tryumf swój z racji smutnej śmierci pewnej rosyjskiej studentki, która zginęła kilka dni temu skutkiem zajęcia się sukni od papierosa.

— Cieszy nas to! — wołały — Dobrze się stało! Niech tak skończy każda, która pali!

Wiktor zawrzał gniewem. Oburzyło się w nim poczucie sprawiedliwości, ogarnął go błyskawicznie szał wyznawcy i gotów był cisnąć na głowy krwiożerczych obrończyń szablonu obyczajowego gronty nieba i zarzewia piekieł. Ujrzał przed oczyma biedną ofiarę w płonących sukniach, tańczącą tragiczny tan. Widział, jak wyciąga ręce, skacze, to znowu kuli się przy ziemi, a w okół niej wiruje dzika sarabanda klaszczących w dłonie, szatańsko roześmianych faryzeuszek.

— Morderczynie! — wołały jego przepojone nienawiścią spojrzenia i zrozumiał onej chwili skąd się wzięła nienawiść śmiertelna, dzieląca proroka od kobiety.

Powabne przeciwniczki, po skończeniu burzliwej rozprawy, niezwłocznie otrząsnęły się z wrażenia i zapomniały o wszystkiem. Filiżanka herbaty zalała płomień, bułeczka ze szynką przydusiła zgliszcza i żadna nie odczuwała najlżejszego wzruszenia. Ale Wiktor nie znał sztuki zapominania i widział ustawicznie rozpaczny, śmiertelny taniec nieszczęsnej studentki pośród koła rozradowanych faryzeuszek. Dwanaście winowajczyń, które w rzeczywistości nie byłyby w stanie zabić komara (mole stanowiły wj^jątek) napiętnowała fantazja jego znakiem Kaina, wy-ciśniętym na czole, zaś cała Ideał ja jako solidaryzująca się ze zbrodnią, a przeto Współwinna, przedstawiła mu się jako stado Erynji w bengalskich blaskach grozy.

— Chociaż nie podpadacie policji, ni sądom, chociaż drepcicie tak skromnie i cnotliwie, chociaż obłudnie śpiewacie pieśni Schumana, wniebowzięte i rozanielone, to w oczach moich jesteście zbrodniarkami. !

Uczuł ponury, a straszliwy gniew mściciela, bo płonąca studentka wskazywała ciągle zwęglo-nemi palcami na Idealją, pobudzając go do czynu, niby widmo Ha-mleta.

Pożar nienawiści tlił pod strzechą, gromy huczały, ale nie padły dotąd pioruny. Czuł chęć

do ataku, ale nie chciał zaczynać zaraz. W kilka dni po owej słynnej „bitwie Amazonek“ otrzymał pierwsze, spóźnione listy z zagranicy. Ach, jakiż odmienny powiew! — W otoczeniu swych przyjaciół i krewnych, zapomniałeś pan pewnie nas, dalekich... — W otoczeniu przyjaciół? Ach, ładne otoczenie! Ccż za straszna ironja? — Pańskie wybitne zalety, wiedza, dobroć pańskiego serca sprawiły niezawodnie... — Ha... ha... to nowość zupełna, a zarazem stare, przepadłe sprawy! On i wybitne zalety?    ,

L wiedza ?

dsdze ?

ivet

Ach kiedyż to przyznawano mpdzałety Kiedyż to nietylko mu nie jirzyganiono, ale'îi chwalono go potrochu...    ?    *

*ość

Listy owe podziałały jâk budzik, ^sobov

iała dmosferą

Teraz

jego matowana zawsze przez Wjększoś^d z czasem i otoczyła ją niepostrżei depresji. W mgle tej, czysto lokalnej zatonąwszy, począł uznawać za rzecz dopuszczalną, a nawet naturalną, by ktoś ciągle coś na nim, czy w nim poprawiał i krytykował, zupełnie jakby był pełnym wad koniem na targowisku, obudził się, mgła pierzchła, duma podniosła głowę, myśli pojaśniały i zaczął porównywać

siebie z otoczeniem.

Cóż za różnica! I cóż za ironja w tej właśnie różnicy? Tam w dali, za granicą, pośród obcych

otwarte na przyjęcie ramiona, serdeczna gotowość, dobrotliwa wyrozumiałość na drobne usterki indywidualne, wreszcie przebaczenie istotnych błędów... tu, w ojczyźnie małoduszna eksklu-zywność, majak nieomylności i negacja całego jego poglądu na świat. Porównanie to wzburzyło całą gorycz, którą go sycono od długich tygodni, toteż z właściwą sobie popędliwością zawrzał gniewem. Nie mógł dłużej milczeć i cierpieć! Do ataku!

— Stanę pośród was faryzeusze! — zawołał — Zedrę wam maski z twarzy! Potargam w strzępy słownik towarzyski, obłudnych słów pełny! Milczcie i baczcie pilnie na moje słowa, gdyż powiem Wyraźnie, czem jesteście. Czyście gotowi ? Tak.. . dobrze, ... baczność... zaczynam! Czemże jest to, co zwiecie cnotą? Oto jeno gadatliwem, oszczerczem szkalowaniem bliźnich waszych! Wasza szczerość, to jeno samozwańcze prawo imputowania innym nik-czemności, bez obawy ściągnięcia przygany na siebie samych. Wasza otwartość, to karta myśliwska, uprawniająca do miotania z tyłu zatrutych pocisków w tych, którym zarzutu w oczy uczynić nie macie odwagi. Wasza prawdomówność to pedantyzm prawdy w rzeczach ubocznych, za którą to cenę wolno wam wyjątkowo łgać w sprawach ważnych, istotnych, decydujących. Gdybym z takim prawdołotrem miał załatwiać interes, musiałbym uczynić to na piśmie, wobec czterech co najmniej świadków! Wasza towarzyskość, to egoizm w trzodnym formacie, to szlafmyca włóczkowa na uszach. Wszyscy wietrzycie wzajem za nieszczęściem, nie pomaga żaden* z was drugiemu! Wasze życie rodzinne, czy miłość krewnych? Rzućcie grosz spadkowy pomiędzy siebie, a przekonacie sie w co się zmieni miłość wasza! Wasza muzyka ? O, wy pląsające sople lodowe! Wasza wiedza, delektowanie się sztuką czy literaturą? Gdyby wam otwarto po prawicy wrota raju, a po lewicy drzwi na salę, gdzie odbyć się ma wykład o raju, niezawodnie całem stadem przeszlibyście mimo raju, do wykładowej sali. Ach... jakże interesujący wykład ... prawda ?

Tak będę do was mówił, przysposóbcie się na pogrom!

Niestety przyszło mu na myśl, że w salonach „Idealistów“ niema ambon, z którychby można sumarycznie oblać ługiem oczyszczenia hołotę, jak się to dzieje po kościołach czasu wielkopostnego.

— Ano to nic! — pocieszył się — Każdy z osobna dostanie swą porcję. Pierwszy, który

Imago.

pokaże mi się z cnotliwą miną, zostanie przemoczony do nitki, a skóra oblezie zeń razem z plamami grzechów!.. . Dalejże obywatele, na ochotnika!

Zniżył czoło, jak byk w arenie, czekający na nieprzyjaciela, by go wziąć na rogi. Ale chociaż pełen wigoru i wojennego zapału rozglądał się wokół, nie mógł nigdzie dostrzec wroga. Wszyscy byli przeciw niemu, nikt go me lubił, natomiast nikt nie stawał stanowczo wbrew. Co więcej, przez jakąś dziwną złośliwość losu stało się, że teraz właśnie, kiedy gotów był na walkę, wszyscy dali sobie słowo, że będą dlań uprzejmi i życzliwi. Ta zbiorowa serdeczność rozbroiła go naturalnie zaraz. Bo jakże brać na logi kogoś, kto zbliża się z uśmiechem i pyta:

— Jakże się pan masz? Psie powietrze! Czy pan nie czujesz kataru ?

Czekał z upragnieniem, a ciągle daremnie na nieprzyjaciela. Czyż miał bóść takiego n. p. Kurta ? Był to człek bezbronny, który uciekał natychmiast, gdy tylko zobaczył w przedpokoju kapelusz Wiktora. Pozatem, nie sposób zaprzeczać, Kurt miał piękne, dobre, szczere oczy... cóż tedy robić z takim przeciwnikiem? Stał tedy w arenie, parskał, tupał, porykiwał i... nie wiedział od kogo zacząć.

— 116

W oczekiwaniu walki istotnej z realnym nieprzyjacielem wyładowywał swój gniew bezsilny w straszliwych atakach złego humoru. Spojrzenie jego stało się groźne, mina wzgardliwa, ton głosu wyzywający, w sposób despotyczny wygłaszał swe zapatrywania, nie dopuszczając z góry żadnego protestu. Nie mógł i dawniej, jako samoistny myśliciel, znosić sprzeciwu mądrości książkowej, nabytej i powtarzanej, (nie-cierpię, gdy ktoś dziobie prawdę widelcem, wypożyczonym z garkuchni mądrości) teraz nadał swemu głosowi więcej jeszcze nacisku i zdawało się, że grozi:

— Spróbuj tylko, obwiesiu jeden, oponować ... ! Bebechy z ciebie wypuszczę !

Brakło mu tylko gwardji przybocznej, by przeciwników brała za karki i wtrącała do podziemi.

Wszystkie owe przejawy nie sprowadziły wcale upragnionej rozprawy orężnej, przeciwnie, wszyscy schodzili mu co prędzej z drogi, jakby nieobliczalnemu, nieod powiadającemu za swe uczynki, rozjuszonemu zwierzęciu. Pastor, mówiąc o Wiktorze, przyrównywał go do św. Ne-pomucyna, który oszalał nagle, doktor z dotkniętą stygmatami zakonnicą, a leśniczy, z dobrotliwym zazwyczaj i potulnym słoniem, który wściekł się pewnego dnia z niewiadomego powodu.

Czasem siedział przez cały wieczór skromny i cichy, spoglądając przed się smutnie zmętniałem spojrzeniem. Ale pozory owe nie łudziły nikogo, niewiadomo bowiem było, czy burza nie nadciągnie lada chwila. Nikt nie miał obowiązku wystawiać się na przykre sceny, toteż unikano go coraz to więcej i niedługo został sam, z wściekłością swoją.

Oto przykład: Doktor Richard unosił się pewnego razu nad jakiemś dziełem naukowem.

czytać!

dzącego obok, zupełnie zobojętniałego Wiktora.

— Powinienbyś pan to koniecznie przepowiedział, zwracając się do sie-

Wiktor zerwał się z krzesła wściekły, zapieniony i wrzasnął:

— Jak pan śmiesz wydawać mi rozkazy!

A potem przez cały wieczór chodził za doktorem i powtarzał:

— Panie doktorze, powinieneś pan koniecznie wziąć ten ołówek atramentowy w usta!

— Panie doktorze, powinieneś pan koniecznie przynieść mi chustkę z bocznej kieszeni płaszcza!

— Panie doktorze, powinieneś pan niezwłocznie udać się spać, bo już późno!

Nie ... zaprawdę, nikt nie miał ochoty spotykać się w towarzystwie z człowiekiem tego rodzaju.

Pewnego dnia odbyć się miało wieczorne przyjęcie u dyrektorstwa, a skutkiem wyraźnego i stanowczego życzenia namiestnika, Wiktor został również zaproszony. W ostatniej chwili zaczęły napływać przeprosiny gości usprawiedliwiających się w różne sposoby, że nie przyjdą. Rozczarowanej pani domu pozostał w końcu sam jeden Wiktor i Pseuda patrzyła na fatalnego gościa, jak pastor na.jeden jedyny guzik w kościelnej skarbonce.

Od tego dnia nazwała pani dyrektorowa Wyss, Wiktora w zwykły swój jasny i dobitny sposób: potworem, on zaś pocieszał się uwagą, że człowiek, który stoi pod rynną, nie potrzebuje bać się, że przemoknie na deszczu.

— Z Wiktorem wytrzymać nie sposób! — powiadali wszyscy — Wiktor jest chory! — bronili go nieliczni ludzie gołębiego serca.

Mieli oni słuszność zupełną. Byk w arenie chwiał się na nogach, a krew broczyła mu z nozdrzy.

— Na miły Bóg! Jakże pan wyglądasz ? — zawołała pani Steinbach, gdy pewnego dnia wpadł na nią na zakręcie ulicy. W godzinę potem otrzymał bilet z naglącem wezwaniem, by przyszedł. Nie reagował na to jednak wcale, gdyż bał się przyjaciółki, uważając ją za wcielony rozsądek.

POJEDYNEK WIKTORA Z PSEUDĄ.

Wiktor stojący pod rynną pocieszał się tern, że przemoknąć już nie może na deszczu. Ale pomylił się. Chluśnięcie najgorsze czekało go dopiero. Razu pewnego pani dyrektorowa Wyss piorunowała w jego obecności na t. zw. galanterję. Nieszczęsna galanter ja owa była pośmiewiskiem pośród innych, pośmiewisk Idealji.

— Hm... hm — mruknął Wiktor — byłaby pani mocno zgniewana, gdyby mężczyzna — chybił pani kiedyś naprawdę pod względem galanterji.

Zaprzeczyła mu impetycznie, zaręczając, że ani żąda, ani nawet życzy sobie objawów galanterji, przeciwnie byłaby baidzo wdzięczną mężczyznom, gdyby raczyli nie wysilać sie na to. Wiktor czczący prawdę ponad wszystko, uczuł się podrażnionym tą obłudą i postanowił dać jej lekcję dotkliwą. Zaraz tego samego wieczoru, podczas rozchodzenia się gości stanął w przedpokoju, tuż przed wieszadłem, tak, by go musiała zobaczyć, założył ostentacyjnie ręce na piersiach i patrzył z drwiącym uśmiechem, jak sama wdziewa

— 119

ciężki, futrzany płaszcz. Rękawy były modą ówczesną nieco przyciasne, tak że przywdzianie okrycia wymagało dość uciążliwych ćwiczeń z zakresu gimnastyki szwedzkiej.

Stał i lubował się jej widokiem, a drwące spojrzenie mówiło:

— Widzisz, dziewczyno, że galanterja czasem na coś przydać się może!

Tymczasem, o dziwo... nie dorozumiała się niczego. Nie pojmowała dowodu przy pomocy rebusa, nie miała pojęcia o tern, by czyn jakiś był odpowiedzią na uprzednie słowa. W takiej poglądowej metodzie kształcona nie była, to też wszystko przepadło z kretesem. Natomiast zrozumiała bardzo dobrze, iż z rozmysłem odmówił jej przysługi, bo uczynił to ostentacyjnie, a słynął od dawna z nadmiernego przestrzegania form i miał nawet przezwisko „mistrza ceremonji“. Zaniechanie to musiała wytłumaczyć sobie jako rozmyślną, złośliwą obrazę.

Rzuciła mu spojrzenie straszne. Nie widział zgoła oka, jeno coś w rodzaju białej galaretki z plamą atramentową pośrodku!

Cóż należało uczynić? Wyjaśnić rzecz całą? Daremnie, nie wierzyła mu na słowa! Usprawiedliwić się? Żadna kobieta nie przyjmuje usprawiedliwiali.

— Dołączmy to — powiedział sobie — do reszty krzywd. Nie pierwsza to niesprawiedliwość, jaką zniosłeś Wiktorku! Ha, może nie jest jeszcze tak źle, jak wygląda!

Ale było jeszcze gorzej, niż wyglądało. Odtąd bowiem, ile razy go spotkała, wyrywał jej się z gardła nieartykułowany krzyk nienawiści, coś co przypominało parsknięcie młodej pantery. Raa! Chaa! I zwinnym półobrotem pośladków obracała się doń tyłem.

Za pierwszym i drugim razem potraktował to z filozoficzną wyższością, a nawet ośmielił się spojrzeć z upodobaniem na ów koci, zwinny gest biódr. Za trzecim jednak razem zaczerwieniły mu się korale, jak indorowi i za gulgotał:

— Ach, ty małpeczko, z pyrkatym noskiem, w majtkach a la Tusnelda! — zawołał w głębi duszy — Gdybym jeno chćiał, gdyby mi cię żal nie było... natychmiast przemieniłbym twe parskanie w miłosny miauk kotki, omdlewającej z rozkoszy. — Pan pewnie teraz mną pogardza... (westchnienie) Ach, jakże teraz spojrzę w oczy mężowi i dziecku memu... (łzy) Ach, czyż mnie zawsze będziesz kochał ? (uścisk miłosny) —. . i tak dalej całe, zwykle tralala! Ale nie! Nie chce, nie chcę, choćbyś zasługiwała na to przez swe głupie fochy! Zgoda na wiarołomstwo, ale musi

to być wiarołomstwo, jak się należy, miłość za miłość, żądza za żądzę! Nie wolno jednak w sztuczny sposób, przy pomocy wyrachowania wymuszać miłości na kobiecie i wpędzać w nieszczęście niewinnej nic rodziny, dla zaspokojenia swej samczej zarozumiałości. Niema wątpliwości, ona w takim razie skoczyłaby do wody, .. .tak niewątpliwie! Hola, tego nie uczynię. Po pierwsze dlatego, że nie uczynię i basta, po drugie zaś dlatego, bo mi potrzeba duszy czystej dla celów Własnego życia. Zresztą jej mąż jest moim przyjacielem! Nie, nie i raz jeszcze nie! Dlatego idź sobie, gdzie chcesz mała, ale podziękuj przedtem.

Jeśli mnie jednak chcesz nienawidzić, to zgoda, tylko czyń to w sposób należyty. Nauczę cię jak się to robi, a przekonasz się, jakim jestem mistrzem. Będziesz skakała po ścianach z wściekłości, ja zaś z ćałym spokojem będę spożywał rzodkiewki z masłem. Im serdeczniej mnie znienawidzisz, tern większą mi uczynisz przyjemność. Nie wierzysz ? Zaczekaj, udowodnię ci to !

Uczynił co powiedział i... copra wda w granicach dozwolonych, ale o włos od nich ledwo... zaczął ją drażnić, złościć, oburzać co sił. Narzucał jej się z całą bezwzględnością, niemiłosiernie trzymając się jej boku, głuchy i ślepy na jej roz-

— 122 —

pacz. Wedle humoru traktów?! ją kpinami, lub szyderstwem i miotał w nią pociski zatrute wprost, lub rykoszetem.

Gdy mu wpadło do głowy szydzić, wówczas wygłaszał straszliwe aksjomaty, od których najświętsze uczucia Pseudy wiły się w mękach potępieńczych.

Pytał, czy zauważyła już, że kobiety cechuje zwierzęcy wprost brutalizm ducha. Potem twierdził, że każdy dławiduda, lub wrzaskun koncertowy odznacza się zupełnym brakiem serca i rozumu. Dalej zachwycał się niezrównanym instynktem kobiecym, który z genjalną wprost nieomylnością pozwala każdej z pośród tysiąca mężczyzn wybrać największego osła, by się w nim zakochać. Dla odmiany uzasadniał konieczność wiarołomstwa, będącego wybornym środkiem wychowawczym dla mężów i twierdził że tą drogą można ich nauczyć uprzejmiejszego postępowania z żonami.

Czasem zupełnie jawnie żalił się na los, który zmusza go do przebywania w małem miasteczku, gdzie musi żyć obyczaj nie. Przy tej sposobności dziwił się, czemu ludzi jego pokroju zowią rozwiązłymi, kiedy zwać ich powinno się zwięzłymi, bowiem zwięźle pojmują zadanie życia, które mieści się w rozkoszy płciowej.

Urągał owemu obłudnemu, faryzej skiemu wygadywaniu na lubieżność.

— Jeśli uznaję — mówił — jakąś kobietę za nieapetyczną, to ją obrażam i gniewa się, przeto w wypadku, kiedy mam na nią ochotę, składam jej przez to hołd to też winna mi za to podziękować, oddając się. Przecież to jasne!

— A co! Smakuje ci ? — dopowiadał w duchu — Masz wrażenie połykania glist ? Pyszna potrawa! Jeszcze jedną porcyjkę!

— Nigdy pojąć nie mogłem, mówił dalej — poco robi ceregiele taki np. korsarz z porwaną dziewicą. Przecież może nań patrzyć nieprzychylnie, czy wrogo, oczyma, nigdy zaś udami, a przecież w takich razach, uda stanowią daleko ważniejszą rzecz od twarzy.

— Może jeszcze coś w tym stylu? — pytał w duchu, patrząc na nią — Nie ? Ano, to jazda dalej !

— Proszę pani, — perorował — bądźmy szczerzy. Każdy mężczyzna pożąda każdej chwili, każdej pięknej kobiety. Kto temu zaprzecza jest albo rzezańcem, albo łże!

Nie uczyniła mu tego nawet zaszczytu, by się z nim spierać. Tylko spojrzenie jej mówiło wyraźnie:

— Szanowny panie, na wypadek, gdyby się panu przydarzyło wpaść pod pociąg pospieszny, wyraziłabym rodzinie swe współczucie, ale nie-sprawiłoby mi to żadnej a żadnej przykrości!

— Przezacna damo! — wołał w duchu z szatańsko urągliwym uśmiechem — Gdyby pani miała zamiar pęknąć ze złości, to błagam, racz mnie uprzedzić, gdyż pragnę wejść w posiadanie pięknego kawałka uroczego ciałka pani!

W chwilach, kiedy był nastrojony łagodniej, poprzestawał na mordowaniu jej przekonań i nabytych maksym życiowych, wówczas miotał strzały w jej alpejsko... romantyczny patrjotyzim i zachwyt owczarsko .. . chłopomański.

Miała zwyczaj nucić podczas przechadzek

jednę z piosqpk ludowych, n. p. :

Świtaniem u zdroju Wstajemy do doju...

— Czy pani dyrektorowa ma wogóle pojęcie o dojeniu krów? — pytał z zadziwieniem ogromnym i jakby z zachwytem.

Zaczynała wówczas inną piosenkę:

Mów mi ty !... Mów mi, ty...

Klaskał w ręce wesoło, radując się i wołał;

— Ach jak to dobrze! Dawno już pragnąłem,, byśmy sobie: ty, mówili.

Obok brata posiadała jeszcze długonogiego •dryblasa kuzyna, imieniem Ludwik, który przez cały rok wałęsał się po różnych szczytach. Owego Ludwika przezwał Wiktor „Dulichu“, co miało naśladować pohukiwanie górali. Dziwił się niezmiernie, czemu krajanie jego tak są zarozumiali ze swoich Alp.

— Przecież ich nie zrobili sami! — mówił — Gdyby musieli je robić, natenczas wypadłyby znaczniej płaściej.

Twierdził jeszcze, że przecenia się wogóle zawsze, nie mówiąc już o Alpach, t. zw. naturę martwą. Wszakże w obliczu Boga ma nierównie większą wartość jeden paluszek kobiecej stopy od najzarozumialszego, najpotworniejszego lodowca. Przyznawał się, że dostrzega nierównie więcej ducha i piękna w estetycznym cylindrze, niż najwspanialszym wschodzie słońca.

— Wschód słońca zrozumieć może nawet mamut, cylinder zaś jeno człowiek kultury, jakiego jedynie za rozumną istotę uważam.

Zdarzało się też, że nieproszony udzielał różnych rad.

Gdy żaliła się na niszczenie zabytków starodawnego budownictwa, proponował:

— Cztery baterje armat usunęłyby raz na zawsze owe drewniane szatry na poły zbutwiałe.

Pewnego dnia ubolewała nad zanikiem strojów ludowych i djalektów, a wówczas Wiktor z wiel-kiem przejęciem proponował, by skazańców odsiadujących kary, ubierano w kantonalne stroje, a djalektu uczono przymusowo dzieci dziedzicznie obciążonych.

Gdy wpadł w taki nastrój, lubował się w przekręcaniu nazwisk imion miejscowości. Rodzinne swe miasto nazwał Krowientowem, politykę lokalną, bójką o to, czy głosować na Barana, czy Capa. Zamiast powiedzieć: głupstwo, mówił: pa-trjotyzm, zamiast: chamstwo, mówił: germań-skość, a brak taktu i delikatności zwał: błędem djalektyki duszy.

Często też doprowadzał ją do pasji, czyniąc dalekie, celowe wycieczki słowne, z najniewinniej-szą w świecie miną. W tym celu zmyślał anegdoty i cytował nieistniejące powiedzenia wielkich ludzi.

— Czy pani zna — pytał pewnego razu — anegdotę o hrabinie Stefańskiej, Beethovenie i kapelmistrzu Batutkiewiczu ?

— Nie mam ochoty słuchać jej! — burknęła, podejrzywając złośliwość.

— To źle, to bardzo źle! — odparł — Jest ona bowiem zarówno ucieszna, jak pouczająca. Hrabina Stefańska miała raz u siebie jednocześnie sfynnegoBeethovena i równie słynnego kapelmistrza

127 —

Batutkiewicza. Przy obiedzie spytano ją, którego z nich uważa za dzielniejszego człowieka. Na to zrobiła hrabina bardzo mądrą minę i odparła: — Trudno mi wybierać, każdy z nich w swoim rodzaju sprawia mi wielką przyjemność.

Po chwili dodał z bardzo poważną miną:

— Jakże można wogóle mówić jednym tchem o muzyce i kobietach. Weźmy, łaskawa pani taki przykład. Przypuśćmy, że najgenjalniejsza w święcie dziewczyna kształci się w konserwatorjum na muzyczkę, dalej przyjmijmy, że przez całe życie nie doznała żadnej sensacji płciowej, cóż się z niej stanie po jakichś latach dziesięciu ? Oto zamknie fortepian a sprawi sobie kota. Grać przestanie, bo nie będzie miała czasu z powodu kota, a sprawi kota, bo nie wie co uczynić z tą masą wolnego czasu.

Innego dnia mówiono o znacznie wyższej wartości kobiety w porównaniu z mężczyzną. Wiktor powiedział:

— Z ochotą zgodziłbym się na owo zdanie, gdyby nie to, że same kobiety w chwilach, gdy nie panują nad sobą, głoszą przeciwnie wyższość mężczyzny.

— Co ? — spytano.

— Oczywiście! Gdy matka, po sześciu córkach wyda nakoniec na świat syna, wówczas za-

128 —

czyna tak zwycięsko gdakać, jakby porodziła Mesjasza. Wszystkie kokoszki na milę wokół zbiegają się co prędzej do szczęśliwej i wprzęgają się dobrowolnie w służbę, by go pielęgnować. — •Chłopiec! Chłoptaś! Chłopiątko! — gdaczą przeraźliwie, jakby to był cud świata, a z onego Mesjasza, jeśli nota bene dobrze pójdzie, wyrasta co najwyżej radca kantonalny.

Metodą tą osięgnął w istocie szybko i bez żadnego trudu to, co zamierzał, mianowicie zasłużył sobie na jej głęboką, szczerą i nieubłaganą nienawiść. Teraz na jego widok nie parskała już: Raa! Chaa! ale: Ech! Ach! jakby zobaczyła zabłoconą ropuchę. Wówczas radował się tak, jakby odniósł Bóg wie jakie zwycięstwo.

— Widzisz, — mówił śmiejąc się w duchu — jak mi teraz obojętnym jest twój sąd! — I zaraz z tern samem rozradowaniem czynił sobie przy-mówkę: — Chciałeś ją wyzwolić od żab, a sam siedzisz po uszy w bagnie! Wiktorku! ■— dodał potem: — Samemu zdaje ci się, żeś zwarjował! Jest to powód dostateczny, by postępować dalej jak war jat.

Śmiał się wesoło i czynił tak.

129 —

Pewnego dnia, w chwili kiedy skręcał w jakąś ulicę, usłyszał za sobą głośne zawołanie:

— Lama!

A gdy pełen wściekłości obrócił się ku bezczelnemu śmiałkowi, głos mówił dalej :

— Nie potrzebujesz się wcale obracać. To ja, własny rozsądek twój zwę cię lamą!

— Skąd masz prawo ku temu ?

— Stąd, że przy pomocy szatana zmierzasz całą siłą w kierunku zgoła przeciwnym celowi.

— Nie mam żadnego celu!

— Masz! Zmierzasz do pewnego celu, a ja ci powiem, co to za cel. Uknułeś w skrytości, nieu-świadomiając sobie tego nawet, plan omotania i zdezorjentowania do tego stopnia naiwnej da-mulki, by pewnego dnia ogłupiała do reszty i oszołomiona wściekłością, padła ci na piersi niespodzianie, niby szerszeń oszalały podmuchami burzy.

— Przypuśćmy, że tak nawet jest! — odparł — Czy sądzisz, że obliczenie było nielogiczne ? Pamiętaj, że niejednokrotnie nienawiść kobieca przemienia się nagle w żądzę.

— Tere fere kuku! — powiedział rozum — Rób sobie zresztą co ci się podoba, nie jestem twą guwernantką.

Wiktor osłupiał i powstały w nim wątpliwości. Wrócił do domu zmieszany i niepewny

Imago,

siebie, a kiedy zbadał sumiennie w duszy swą sytuację, przeraził się i uczuł zawTÓt głowy. Tak. . . tak - • • zbłądził, zmylił drogę. Rozum miał rację, nienawiść Pseudy nie było to uczucie tego typu, by mogło przeistoczyć się w miłość. Straszne odkrycie! Nie mógł teraz iść naprzód, bo straciwszy tajemną nadzieję, że nienawiść Pseudy przemieni się w pożądanie, byłby głupcem, zwiększając jeszcze ową nienawiść. Pogłębiłby j eno i rozszerzył przepaść pomiędzy nią, a sobą. Dobrze.. . ale cóż dalej ? Czy zawracać do punktu wyjścia i próbować ponownie? Czy spokojnie, pokornie starać się nienawiść ową złagodzić, potem mozolnie zwalczyć wstręt, a potem przemieniwszy go w zwykłą niechęć, leczyć Pseudę z tego uczucia i wreszcie stanąwszy na punkcie zerowym, zacząć zabiegać o jej łaskawie względy ? Iść krok za krokiem wytrwale, mozolnie, zdobywać stopień po stopniu ? Ach! Głupstwo! Ani mi się śni! Musiałbym zrezygnować z całej mej osobowości, zaprząc się do pracy, na wykonanie której brak mi zresztą czasu! Nie, nie do tego jeszcze nie doszło, dzięki Bogu! Ale jeśli nie to, to cóż w takim razie ? — Rozglądał się wokół, nie znachodził drogi wyjścia. Nagle tupnął mocno:

— Skądże ten obowiązek, by się nią wogóle zajmować ? — krzyknął popędliwie — Niechże

się nawraca, lub nie nawraca! Niech siedzi w bagnie, czy piasku,... cóż to mnie obchodzić może? Nie jestem przecież jej spowiednikierri, ani przewodnikiem duchowym! Czy sądzi, że udzielam jej lekcyj poglądowych psychologji? Za wiele uczyniłem tej damie zaszczytu, doprowadzaj ąc ją do wściekłości! Niedoczekanie! Jeśli chce, bym się nią wogóle jeszcze zajmował, to musi mnie o to bardzo prosić! Narazie.. . fiut... i niema wogóle żadnej damy! Któż to jest ta jakaś dyrektorowa Wyss ? Czy to stworzenie boże żyje w wodzie, czy gnieździ się na drzewie? Czy dziobie ziarno, czy może żywi się owadami ? Szanowna pani, czy widziałaś kiedy jak pchła skacze z paznokcia ? Oto w tenże sam sposób w tej chwili znika pani z mej pamięci. Raz, dwa... już po wszystkiem. Ani śladu z Pseudy... poprostu niema jej i basta!

Rzekłszy to, obrócił się na pięcie i strzepnął palcami. O, jakże się uczuł teraz lekki, jak szczęsny zapomniawszy o owem szkodliwem stworzeniu. Wyrwać sobie dał bolący ząb! Cóż teraz począć z odzyskaną na nowo wolnością ? Tysiące czarownych możliwości otwierało się przed nim.

— A gdyby tak naprzykład dla rozmaitości zakochać się w kimś ? Dobry pomysł! Od niepamiętnych czasów nie skosztował tego wątpliwego

smaku nektaru, a to przecież wprost nienaturalne! I odrazu najlepiej wziąć jakąś dziewczynę podrzędną, prostą, niewykształconą. W ten sposób będzie zła i upokorzona, gdy się dowie, a dowie się oczywiście w tej dziurze prowincjonalnej natychmiast! Spróbujmy naprzylcład z kelnerką!

W tym zamiarze udał się do najbliższego szynku, przezwyciężając przyrodzony wstręt do alkoholu i jego kapłanek. Dziewczyna, obsługująca go, miała imię Pamela. Skłonił ją, by usiadła obok niego i zaczął ją traktować cukrem słów swoich, przysmażając starą, wypróbowaną metodą każdy wdzięk jej zosobna. Przez czas jakiś Pamela słuchała łaskawie uśmiechnięta, przeciągając się rozkosznie niby ślimak w deszczu wiosennym.

Nagle parsknęła, miaukła, sykła i drapnęła na szczyt katedry serowej, niby kot któremu nastąpił ktoś na ogon.

— Cymbale, durniu, bezczelniku! — wrzasnęła mu ze swej wyżyny.

Ach... prawda... zachwycał się j ej perło-wemi ząbkami, a Pamela w obu szczękach n ie miała ani jednego zęba. Nie spojrzał ani razu na nią przez cały czas, nie mógł się poprostu przezwyciężyć.

Na trzeci dzień ujrzał na ulicy panią dyrek-torową Wyss. Biegła ku niemu promieniująca, roześmiana, przyjacielska. Cóż to za przeistoczenie, pomyślał, cóż to ma znaczyć ?

— Życzę szczęścia! — zawołała wesoło — Serdecznie życzę szczęścia! Kiedyż ślub pański z Pamelą?

— Ach, ty obłudnico! — powiedział sobie. Tego efektu nie miał na myśli.

Nie powiodło się tedy z miłością. Zaraz po przybyciu swojem miał przeczucie, że na tym wapnistym gruncie nie rośnie kwiecie miłości.

— Spróbujmy tedy przyjaźni! — wykrzyknął.

Polecono mu do tego celu w pierwszej linji niejakiego Andrzeja Wiksla, archiwarjusza miejskiego, a to głównie dlatego że niecierpiał pani dyrcktorowej Wyss. Zwała go ,,skórzanym Andrzejem“, a archiwarjusz pienił się ze złości. Ku temu człowiekowi rozgorzał Wiktor nagle płomienną przyjaźnią z powodu zgoła nieznanego. Odnalazł go wśród aktów i zaprzyjaźnił się z nim ogromnie, do głębi wzruszony jego skórzanym wyglądem.

Wiksel uczuł również niezwykłą radość z powodu nagłej, a niespodziewanej przyjaźni Wiktora i ułożyli, że dla zacieśnienia tych serdecznych węzłów zrobią w najbliższą niedzielę po południu wycieczkę да hale Guggisu. Z tej wyżyny gapił, się przez całe, straszliwe długie niedzielne po-obiedzie na miasto, mając po lewicy klub krę-glarzy, a po prawicy płaczliwą orkiestrę dętych instrumentów. Wiktor milcząc, jak grób wpatrywał się w ulicę Katedralną, Wiksel zaś wykładał bełkotliwym głosem różnicę pomiędzy Goetem, a Szylerem, plotąc duby smalone. Ile razy doleciało Wiktora przypadkiem jakieś zdanie, zbierało mu się na wymioty i płacz. Nie było rady. Pseuda miała rację „skórzany Andrzej“ był w istocie skórzany!

Rozwiał się tedy sen o przyjaźni z mężczyzną. Trzeba było sięgnąć po coś innego. A gdyby tak n. p. teatr ? Pfuj ! Cóż za teatr mógł być w takiej dziurze ? Zresztą nie miał nigdy przekonania do teatru. Może tedy koncert? Zgoda, spróbujmy koncertu! Ale biada... w sali siedziała w drugim rzędzie Pseuda we własnej osobie, a Wiktorowi wydało się, że wszystkie instrumenty grają fałszywie.

Nie mógł również odwiedzać znajomych, bo wszędzie rozmawiano o niejakiej pani dyrekto-rowej Wyss. Pytano go o nowiny o niej, kiedy był u niej ostatni raz i o tym podobne rzeczy. Wówczas podnosił oczy na sufit i z trudem zbierał wspomnienia.

— Нш... hm... pani dyrektorowa Wyss ? Słyszałem gdzieś to nazwisko...

Pytano go nawet na ulicy o zdrowie i powodzenie owej pani Wyss, która przecież zgoła nie istniała na świecie. Ach, wiedział że są na świecie kobiety natrętne, ale nie byłby nigdy przypuszczał, że może istnieć taki wstrętny, przyczepiający się ciągle, kleisty, smolisty pnącz, jak owa, tak zwana pani dyrektorowa Wyss.

Straszliwe jest małe miasto, gdzie ustawicznie potykać się trzeba o tych samych ludzi, a jeśli już nie ludzi nawet, to o te same ciągle nazwiska. Dokądże tedy uciekać przed ową nieszczęsną, nieuniknioną żoną dyrektora ? Chyba dać nura na wieś, daleko, gdzie żadna koza nie wie nic o takiej osobie.

Wyśmienicie! Tak się zrobi! Od czegóż jest kolej żelazna ? Przypomniał sobie, że raz usłyszał z jej ust:

—V To dziwne! Ale naprawdę nigdy dotąd nie byłam w Lengen dorf!

Owo Lengendorf było tedy wolne od wspomnień, nie zarażone Pseudą. Pojechał więc koleją do Lengendorf i tam, chcąc nasycić się faktem jej nieistnienia, urządził na poczekaniu małą komedyjkę. Wprost z wagonu udał się do zawiadowcy stacji i w najuprzejmiejszych wyrazach poprosił o informację. Przybył umyślnie do Lengendorf, w odwiedziny do niejakiej pani dyrektorowej Wyss, prosi tedy, by pan naczelnik był tak uprzejmy i wskazał mu łaskawie drogę do jej mieszkania.

Zawiadowca stacji zdumiał się, trząsł głową i przywołał na pomoc kasjera. Kasjer również trząsł głową, zawezwał port jera, port jer parobka z hotelu pod „Jeleniem" i woźnicę z hotelu pod „Bocianem". Zjawił się policjant i kilku obywateli, a wszyscy debatowali nad panią Wyss i trzęśli głowami. Po jakiejś godzinie całe zgromadzenie orzekło jednogłośnie, że w Lengendorf niema żadnej pani Wyss i wszyscy spoglądali ze współczuciem na Wiktora.

Wiktor radował się w sercu swojem i urągał Pseudzie :

— Widzisz ty zarozumiała, natrętna istoto! Widzisz ? O istnieniu twem nawet nie wiedzą ludzie o kilka stacyj oddaleni! Skądże bierze się tedy i czem jest cała twa pycha?

Byłby rad całował owych kochanych, zacnych Lengendorfczyków, nie znających nawet z nazwiska pani Wyss. Wpadł w doskonały humor i niby książę podróżujący incognito, oczarował swą osobą wszystkich, którzy mu się nawinęli pod rękę. Przez cały dzień grał rolę cesarza Franciszka, był hojny i rozradowany, a to nietylko pozornie. . . nie... pokochał nie na żarty owych zacnych, szanownych ludzi. Zachwycał się uroczą okolicą, gdzie dotąd nie postała stopa fałszywej Pseudy, napawał oczy powabem lesistych pagórków, na których nigdy wzrok jej nie spoczął. Wychwalał pod niebiosy powietrze, pytał, czy nie czują jak jest zdrowonośne, ożywcze, bajeczne, a tak dalece się rozanielił, że właściciel hotelu ,,pod Bocianem“, gdzie zamieszkał, uniesiony nadzieją bliskich zysków, jakie przynieść może napływ podobnie myślących kuracjuszów, szeptem zaofiarował mu zniżkę cen, na wypadek fdyby w najbliższym sezonie przybył do Lengendorfu na letnisko i zalecił to miejsce swym znajomym.

Doszło do tego, że gospodarz nie chciał wcale przyjąć zapłaty za jedzenie i wino, jakiem częstował różnych ludzi, a gdy nareszcie wieczorem udał się. na kolej, był zaprzyjaźniony z całą wsią, zacząwszy od lekarza i proboszcza, aż do parobka i psa hotelowego. Wyjechał wzruszony i naprawdę szczęśliwy, gdyż dawno nie przeżył tak miłych chwil. Siedząc w wagonie, czynił sobie wyrzuty, że niedoceniał dotąd ludności wiejskiej ojczystego kraju.

Rozmarzony jeszcze i zatopiony we wspomnienia idylicznie spędzonego dnia, wróciwszy do miasta, przeciskał się przez tłum pasażerów na dworcu. Nagle osłupiał! Ujrzał Pseudę we własnej osobie, rozmawiającą z profesorem Pfinnigerem, i odrazu przepadła cała szczęśliwość, jej nieistnieniem wywołana.

— Cóż warte są prawa natury ? — powiedział sobie — I co na to powie logika ? Jeśli nie istnieje, to w żaden sposób nie mogę jej widzieć, a jeśli ją widzę, to musi, u licha, istnieć. Ale przecież faktem jest, że jej niema, tedy nie pojmuję, jak ją mogę widzieć! Ciekawym bardzo, jakby sobie z tym problemem poradził sofista ? Ja znam jeden jeno sposób, oto zamknę się w pokoju! Chyba przez dziurkę od klucza nie wciśnie się do mnie ?

Tak też uczynił, zamknął drzwi na klucz i zasuwkę, a potem położywszy się na kanapie, zaczął kręcić palcami młynka. Leżał przez chwilę spokojnie. Nagle pojawił mu się przed oczyma jakiś obłoczek mgły. Obłoczek stawał się coraz to jaśniejszy, gęstniał, za moment wyjrzało zeń oblicze ludzkie, przekształcało w coraz to piękniejsze formy i nagle ujrzał przed sobą twarz Pseudy.

— Pseudo! — powiedział surowo — Apeluję do twej uczciwości i rozsądku. Nic nie mam przeciwko twej niechęci do mnie i nienawiści. Pozostawiam ci całe miasto, ulice i wogóle cały świat zewnętrzny, ale musisz uszanować mój pokój ! Zabraniam ci napastować mnie w mieszkaniu!

— Wiktorze! Wiktorze! — oz wał się rozum pojednawczo — Zważ, że to nie żywa Pseuda, ale tylko figle siostry Anastazji Fantaztasji, która ci pokazuje majaki.

— Mogłaby wymyśleć jakiś mądrzejszy majak! — oburzył się Wiktor.

— Pokazuję co mi się podoba! — wrzasnęła arogancko Fantastazja — Lubię twarz Pseudy i basta! Jeśli masz inne zapatrywanie, to po-prostu nie patrz na to i koniec, wszakże nikt cię nie zmusza wybałuszać oczu.

Zabawiała się dalej, tak że Wiktor miał ciągle niemal przed sobą falujące w przestrzeni oblicze Pseudy, nader zwłaszcza wyraźne, kiedy mrok zapadał. Cóż było robić ? Widocznie takie już na nim ciążyło przeznaczenie,, że musiał mieć ustawicznie przed oczyma ową natrętną, znikomą zjawę. Po jakimś czasie doszedł do przekonania, że to co dokucza, nie może być jeszcze uważane za nieszczęście. Miał wr pokoju twarz Pseudy, jak inni mają komary, cała sztuka polega na tern jeno, by się nie irytować. Pogodził się tedy, jak przystało filozofowi z tą fatalną jej wszechobecnością i odzyskał względny spokój.

Nagle, niby pękający w pokoju granat, wstrząsnęła nim wieść, że zachorowała. Stało się to około siódmej wieczorem, a nowinę przyniosła wracająca z miasta służąca. Po pierwszem wrażeniu przyszedł do siebie za chwilę, natomiast opanowało go dzikie wzburzenie i zdenerwowanie. Zdawało mu się, że wewnątrz ma gromadę mrówek, a ponadto że leży wśród mrowiska. Jakież miał zająć wobec tego faktu stanowisko? Nie mogło być nawet mowy o serdecznem współczuciu... jakżeby miał cierpieć z powodu złośliwej, zaciekłej nieprzyjaciółki zdrajczyni paruzji, trucicielki Imago ? Z drugiej jednak strony nie mógł pohamować pewnego żalu. Wszakże mimo wszystko cierpiała w tej chwili, była ludzką istotą, opanowaną chorobą.

Zadał sobie pytanie, gdzie tu leży linja de-markacyjna, gdzie środek prawdziwy, realny i rozsądny. Była to kw?estja trudna dla uczucia, a ponadto niebezpieczna, gdyż w razie jeśli zacznie zanadto żałować Pseudy to wydać się może, iż nie jest ona seicu jego obojętna, jeśli zaś pozostanie obojętnym, to okaże się człowiekiem bez serca, godnym pogardy. Zagadnienie owo było tak trudne, że do północy łamał sobie nad niem głowę, a po północy nie był zgoła mądrzejszy, niż zpoczątku, raczej przeciwnie.

Tam do licha! A gdyby to była choroba poważna, gdyby tak naprzykład •.. Nie, nie, los nie może być tak szatańsko złośliwym, by go przez swe nikczemne sztuczki zmuszał do serdecznego współczucia dla tej zdrajczyni! Drugą połowę nocy spędził na trwożnych modłach do losu, by zechciał ją uzdrowić, gdyż w razie przeciwnym musiałby jej życzyć z całego serca dobrze. Ta nieustanna praca umysłowa, trwająca do białego rana tak go wyczerpała, że kiedy przyszło wstawać, uczuł się sam chory, lub co najmniej zgoła bezsilny.

Nie patrząc nawet na śniadanie, pospieszył co żywo na ulicę Katedralną.

— Namiestniku! — krzyknął od progu — Jak się ma pańska żona ? Przypuszczam, że nic groźnego ?

Namiestnik zdumiał się.

— Co? — spytał — Wcale nie jest chora, bolą ją tylko z przeciągu zęby! Ale dlaczegoż-to zwiesz mnie pan namiestnikiem ?

— To nic! To nic! — krzyknął rozradowany i uciekł z powrotem. Los tedy wysłuchał modłów jego. Ból zębów i to z przeciągu nie może być nazwany chorobą! Mimo to jednak co ból, to ból! — Ha... mam coś i to coś bardzo ładnego! — wrzasnął głośno i mówił do siebie:

Widzisz Wiktorku... niezależnie od stanu wojennego z Pseudą-.. niejako tytułem podzięki zato, że nie zachorowała, a przeto stanu tego nie naruszyła. .. pragnę odpłacić jej się czemś. .. (wszakże walkę można prowadzić również po rycersku), Uważaj chłopcze! Ona cierpi... przeto czy nie uważasz za słuszne, byś także pocierpiał trochę i to w tern samem miejscu, to znaczy w zębach? Tak, to jest wykwitne, to jest piękne... tak należy prowadzić walkę!

Udał się prosto do dentysty Effringera, którego adres znał już niestety, zadzwonił, pokazał ząb i prosił o wyjęcie.

— Ależ ten ząb zdrów zupełnie! —powiedział lekarz — Ma pan zapewne na myśli ten wy-próchniały pniak obok... No, tego draba nie potrzebuje pan żałować!

Wiktor doznał wyrzutów sumienia:

— Czyż wypada połączyć ból z korzyścią ?

Po chwili zdecydował się na wyjęcie spróchniałego pniaka.

Kiedy lekarz dobył fiolkę z gazem znieczulającym, ozwało się sumienie powtórnie:

— Wstydź się Wiktorze! Wszakże chciałeś dzielić z nią ból? Czyż będziesz targował się teraz o zniżkę ofiary ?

Wiktor wstydził się bardzo, ale widok straszliwych obcęgów skłonił go do przyjęcia środka znieczulającego, którego nie żądał zresztą wcale, ale jeno przyjął milcząco gdy się zjawił. By jednak poniekąd zaspokoić sumienie dał sobie wyrwać jeszcze drugi spróchniały pniak, również bezboleśnie.

Wracając do domu, nie mógł ze sobą dojść do ładu i nie wiedział czy dokonał czegoś wielkiego, czy nie. Nie można zaliczyć do rzeczy powszednich, gdy ktoś każe sobie naraz wyrwać dwa zęby dlatego tylko, że ktoś drugi cierpi na ból zębów, z drugiej jednak strony wyrwanie dwu spróchniałych pniaków i to w dodatku przy użyciu znieczulającego środka nie jest to zgoła ofiara bez zmazy. Trudno przypuścić, by go-za tego rodzaju męczeństwa miał papież kanonizować.

Uczuł się nagle jakiś nieswój, a przytem ogarnęło go osłabienie. Radby był usiąść gdzieś na chwilę, ale nie nawykły do przesiadywania, w kawiarniach i restauracjach nie wpadł na pomysł wstąpienia gdzieś. Tedy pomimo spóźnionej pory (było już po dziewiątej) skorzystał z gościnności znajomych. Niedaleko mieszkała doktorowa Richard. Udał siętam, przeprosił za tak późną wizytę i powiedział, iż mu się zrobiło niedobrze

Zajęła się nim zaraz troskliwie, zmusiła by usiadł wygodnie na sofie i wmówiła weń kieliszek malagi, która go przedziwnie orzeźwiła. Potem gdy podziękowawszy serdecznie, chciał iść, skłoniła go, by został.

— Blady pan jeszcze bardzo! — mówiła Zaręczam, że nie sprawia mi pan wcale kłopotu.

Siedział jeszcze z pół godziny, gdy nagle wbiegła do pokoju młoda, rzeźwa, zgrabna dziewczyna w płaszczu i kapeluszu.

— Ta śliczna panna, — rzekła doktorowa — będzie panu zapewne wyjątkowo sympatyczna, nie mówiąc już o tern, że jest sympatyczna wszystkim. .. Podkreślam tę okoliczność jednakże dlatego, że życie jej, swego czasu, uratowała pani dyrektorowa Wyss!

Potem nastąpiła prezentacja:

— Panna Mar ja Leonia Planita, najznakomitsza nasza pianistka, a zarazem, jak pan widzi, najbardziej urocze stworzenie, jakie kiedykolwiek zawracało głowy mężczyznom.

za-

— To prawda! — potwierdziła panna Planita, z wdzięcznym błyskiem w oczach — Gdyby nie pani dyrektorowa Wyss, nie byłoby mnie na świecie, nie mogłabym robić tysięcy głupstw w życiu i omyłek w pasażach! Tak!

śmiała się, — Pani Wyss była moją powtórną matką chrzestną.

Doktorowa wyjaśniła rzecz w kilku słowach. Było to za czasów pensjonarskich. Marja Leonja dostała się czasu kąpieli na głębię i byłaby niewątpliwie utonęła, gdyby jej nie wyłowiła piękna Teuda, jak wówczas już zwano ogólnie dyrekto-rową.

— Skoczyła w wodę w ubraniu! — dodała Planita — Wie pan tak . • • raz... dwa ... trzy... bez namysłu. Zawsze pamiętać będę jej spojrzenie, które mi posłała w chwili, gdym machała jak opętana rękami i nie mogła krzyczeć, mając pełne usta wody. Nie miałam jeszcze czasu umrzeć, a już znowu zaczęłam żyć na nowo. Ach, jakże mi potem było niedobrze ? Trudno to poprostu opisać. ..

— Jest wiele pięknych rzeczy w muzyce — zawołała po chwili — i ja pierwsza czczę to piękno z wielkiem uniesieniem, ale zaprawdę, niema chyba nic tak pięknego, jak owo spojrzenie, mówiące: Nie bój się, ocalę cię! Tuż obok mnie kąpało się dużo dziewcząt, tak że jeno rękę potrzebywały wyciągnąć, by mi przyjść z pomocą. Żadna nie spostrzegła jednak nawet co się stało i byłabym utonęła niezawodnie. W dodatku, ani ja, ani Teuda nie umiemy pływać

— 146 —

i nie wiem doprawdy, jakeśmy się uratować zdołały ?

Słysząc tę opowieść, serce Wiktora zrobiło taką minę, jak chłop na widok meteora spadającego tuż przed pługiem. W jakiż u licha sposób mogła się zła, ohydnie zła pani dyrektorowa Wyss zdobyć na tak bohaterski postępek. Czyliż całą swą złość zarezerwowała wyłącznie tylko dla niego? Mnóstwo myśli zaczęło kołatać, domagając się wstępu do jego umysłu. Nie mógł jednak w tej chwili żadnej udzielić posłuchania, zatonął w kontemplacji tej ślicznej, świeżej, uroczej dziewczyny, któraby gniła w grobie, gdyby nie pani dyrektorowa Wyss.

Gdy Planita zerwała się, by odejść, zaofaro-wał się odprowadzić ją do domu, chcąc napatrzyć się do syta istocie, na której dokonał się cud.

— Czy pozwoli się pani odprowadzić, panno Łazarzówno ? — spytał.

Roześmiała się.

— Tak. • • powstałam, jako Łazarz z grobu, przeto należy mi się słusznie to miano!

— Nie obawiam się już o Wiktora, — za-

żartowała doktorowa

bowiem wyzdrowiał momentalnie, gdy zjawiła sie sposobność wędrówki sam na sam z piękną dziewczyną.

Wiktor odprowadził pannę Łazarzównę, pożegnał się z nią, a potem zaczął rozmyślać głęboko :

— Gdybym ja tonął, napewnie nie podałaby mi ręki! O nie, rzucałaby na mnie jeszcze kamieniami! Ha... któżto ? Czy mnie oczy mylą? Wszakże to Pseuda! Zupełnie zdrowa, na j oczy wiście j zdrowa, nawet bez podwiązanej twarzy, bez obowiązującej urzędowo waty wokół policzków. Oo... to dziwne, to bardzo dziwne! Czyżby poświęcenie dwu moich pniaków przebłagało duchy, które ją dręczyły ? Może to szaleństwo, ale przypuszczenie to ma wiele za sobą...

Świadomy swej zasługi zaczął się zbliżać do Pseudy śmielej, niż zazwyczaj. Oczekiwał nieomal czegoś w rodzaju słówka podzięki. Tymczasem ... o dziwo... spojrzała nań głupkowato, jak na obcego, na nieznajomego, zwróciła się w bok, pochyliła i zapatrzyła w jakiś kapelusz na wystawie modniarki. Stała tak, aż ją minął.

— Doskonale! Coraz lepiej! — powiedział sobie — Już mnie nie poznaje nawet! — Uczynił królewski gest pogardy i dodał: — Oto są ludzie! Po całych nocach dręczę się, spać nie mogę, warjuję, a ona... nie poznaje mnie nawet!

Zachowanie jej wydało mu się tak dalece nikczemnem, że usunął je z pamięci swej z do-

stojną obojętnością. Mimo to oburzony był bardzo. Oburzenie to wzrastało z każdym krokiem, zatruwało myśli, napawało goryczą i złością i doszło do tego, iż uczuł ból, jakby go kłuto nożami.

— Tak ... tak • • • wszystko dobre dla innych! — myślał — Wszystko złe, dla niego! Straszna musi być złość tego, straszna złość tego, kto rzuca w tonącego kamieniami!

Przez myśl snuł mu się ciągle ów smutny obraz, a szatańska ironja losu sprawiła, że od kiedy dowiedział się tej historjiz Planitą, Pseuda wydała mu się jeszcze stokroć piękniejsza. Nagle wśród wspomnień wyłonił się jeden punkt sporny:

— Wszakże uśmiechała się zjadliwie, gdy ją mijał! Taki sam szyderczy półuśmiech taił się w jej oczach, gdy się nań gapiła jak na nieznajomego. W pierwszej zaraz chwili spojrzenie to uznał za podejrzane... tak... tak!

Przez cały dzień nie mógł dojść do jasnego zapatrywania na tę kwestję. Kiedy jednak znalazłszy się wieczór w ciemnym pokoju ujrzał przed sobą, jak zwykle twarz Pseudy, sprawa wyjaśniła się odrazu. Wyraźnie dostrzegł w błysku oczu ów szatańsko-zjadliwy uśmiech.

Rozgorzał gniewem:

— Czemu się śmiejesz ? — zawołał groźnie — Śmiech to rzecz dwuznaczna! Żądam jasnej

odpowiedzi. Pseudo, rozkazuję, byś powiedziała, dlaczego się chytrze uśmiechasz?

Miast tego zjawił się na tle uśmiechu punkt szyderstwa i stawałz każdą chwilą coraz to większy, Zobaczywszy to, wrzasnął z wściekłością:

— Nie szydź, mówię ci, zła kobieto! Słyszysz ? Dosyć tego, że mnie ścigasz szaleńczą nienawiścią swoją, że prześladujesz ciągle, bez chwili spoczynku, we dnie i w nocy, że ciskasz we mnie kamieniami, kiedy tonę! Dość tego! Zabraniam ci szydzić ze mnie!

Ale szyderczy punkcik ani drgnął, tak jakby Wiktor nie wyrzekł jednego słowa, a nawet... o dziwo... jakaś niewidzialna ręka zaczęła powiewać triumfalnym sztandarem zwycięstwa, ponad rozbłyśnioną szyderstwem twarzą Pseudy.

wołał — Jakież

— Z czegóż triumfujesz ? to zwycięstwo nade mną odniosłaś ? Nie wiem nic o tern! Proszę przeto, w imię przyzwoitości i dobrego smaku, zwiń tę głupią szmatkę lub rzuć ją o ziemię! Słyszysz?

Ale słowa jego nie odniosły najmniejszego skutku, triumfalny sztandar powiewał dalej, a nawet zjawiło się nowe gałgaństwo. Oto uśmiech szyderczy oczu objął także usta, które się rozchyliły bezczelnym, urągliwym grymasem. Ów grymas stawał się coraz to straszliwszy i przybierał przeraźne, szatańskie cechy. Z ludzkiej twarzy zjawa przeistoczyła się w djabelską maskę z rogami i krogulczym dziobem, nie zatracając jednakże przytem pięknych rysów Pseudy.

Za dużo tego było jasnemu, bystremu duchowi Wiktora.

— Precz złudo! — krzyknął — Precz piekielny majaku! — i wymierzył cios pięścią.

Zjawa pękła na dwoje, po tern rozsypała się na części i rozwiała. Ale po chwili zaczęły wracać poszczególne fragmenty. Z jednego rogu pokoju nadpłynął zwycięski sztandar, z drugiego djabel-ska maska z rogami i dziobem, z trzeciego cudna twarz Pseudy. Falowało to jedno obok drugiego, rozdzielone niewielką przestrzenią ciemni. Miał teraz miast jednej zjawy, odrazu trzy.

Ogarnął go nagle strach. — Cóż to ?

zawołał — Czyś oszalał Wiktorze ? — I zaraz zaczął bystrą myślą badać stan swego zdrowia. — Cóż jest cechą szaleństwa ? Oto, że nie uznaje się złud wyobraźni za majaki, ale za zjawiska rzeczywistego świata. Czyż tak jest ze mną? Nie... nie! Wiem dobrze, że mam przed oczyma głupie utwory fantazji, a tylko dlatego nie mogę rozwiać ich siłą mej woli, że obdarzony jestem zbyt wybujałą fantazją! Tedy

niech sobie moja wyobraźnia robi co chce! — powiedział, położył się uspokojony i zasnął.

Gdy się zbudził nazajutrz rano, w pokoju było jeszcze ciemno. Zwolna wracała mu świadomość, pierzchała mgła snu i grupowały się wspomnienia. Nagle ujrzał przed sobą znowu cały majak, triumfalny sztandar, wykrzywioną szatańsko maskę djabelską i piękne oblicze ziemskiej Pseudy.

— Czyż to będzie trwało ciągle? — zadał sobie pytanie. Trwało w istocie ciągle. Całą treścią jego życia z sekundy na sekundę stała się walka z wyobraźnią, kontrolowanie zwidywań i przeraźna. obawa, by nie utożsamić zjaw fantazji z rzeczywistością. Była to wytężająca, ciężka praca, nie pozostawiająca chwilki na żadną inną myśl, ni czyn. Rozpaczliwem w całej sprawie było, że praca owa stała się jednocześnie niezbędną i daremną. Musiał ją prowadzić, by uniknąć szaleństwa, zaś wszystko, co wywalczył z niezmiernym wysiłkiem w jednej godzinie, unicestwiała godzina następna. Od rana do nocy, jak gdyby to była rzecz najnaturalniejsza w święcie, tkwiło przed jego oczyma szatańskie trio, nieubłagane, niezniszczalne, triumfujące, realne niemal, nie dające chwili spoczynku, ni wytchnienia. Miast gasnąć, rosło jeszcze, olbrzymiało w nieskończoność. W ciemności wychylało się z kątów pokoju, w dzień z okna, z dachów, z poza gór i drzew, słowem zewsząd.

Nie zwarjował copra wda, ale rozwścieklił się strasznie. Zdarzało się, że biegał po lasach z okrzykami gniewu, lub wykrzywiał się okropnie i pokazywał zęby jakiemuś poczciwcowi, który z nim spokojnie rozmawiał, a to dlatego, że nagle ujrzał ów piekielny majak pomiędzy nim a sobą. A w głębi duszy płynął bezustannie czarny potok, opryskując go żałobną pianą, w której jaskrawiły się czerwone plamy, jakby przepływał przez ogromną ranę i unosił z niej posokę.

Pewnego wieczoru owładnęło nim straszne znużenie. Nie był w stanie poprostu żyć dłużej, ni znaleźć wyjścia z matni.

Nagle wydało mu się, że widzi obok siebie pięknego, dostojnego mężczyznę. Mężczyzna ten położył mu dłoń na ramieniu i rzekł tylko jedno słowo:

— Wiktorze!

Spojrzał zatroskany w oblicze tego mężczyzny, potem ukrył twarz i czoło w dłoniach i powiedzałi :

— Będę dobry! Jedyna to rzecz, na jaką stać mnie jeszcze.

— Tak! — odparł mężczyzna — Bądź dobry. To rzecz główna i zasadnicza. Reszta, szaleństwa, czy rozsądek, to w gruncie drobiazg.

Od tej chwili przestał mu płynąć w duszy czarny potok i znikły czerwone plamy. Ale widziadła tkwiły przed nim uporczywie dalej.

Stało się to pewnego czwartku. W sobotę zobaczył ją, rzeczywistą w ulicy, w odległości rzutu kamieniem, oddzielony od niej jakimiś ludźmi.

— Mam cię nareszcie! — zawołał i ruszył wilczym krokiem złakniony zemsty. Ale uczuwszy na sobie spojrzenie owego mężczyzny, powiedział uspokajająco: — Nie bój się! Nie padnie ni jedno przykre słowo! Nie uczynię żadnej niestosownej wzmianki! Chcę jeno spojrzeć w oczy zdradliwemu wrogowi, który mnie prześladuje, ukryty w za-p światowej dziedzinie.

Ach...

Gdy jej dopadł, zdrętwiał i oniemiał ze zdumienia. Toż miał być potężny, zaświatowy nieprzyjaciel? Skarlała, nędznie skurczona, śmiesznie mała ludzka postać, niespełna metr i ośmdziesiąt centymetrów mierząca, kroczyła ulicą, a poza jej cielesną peryferją nie było żadnego astralnego zwidu, widziadeł, majaków, słowem nic piekielnego nie otaczało tej prostackiej, ludzkiej kreatury. Przytem miała na głowie kapelusz fatalny, bez śladu gustu.. . cóż za rozczarowanie.. .

Miał teraz skuteczny talizman przeciw Szatańskim igraszkom Pseudy. Wystąrczyło, zobaczyć ją żywą i realną, a niezwłocznie rozpraszały się w nicość urojenia magiczne. Oczywiście chytrość złączoną bywa najczęściej z tchórzostwem tedy... poprostu bała się go i dlatego straszyła widziadłami. Doszedłszy do tego przekonania, Wiktor zaczął nową ofenzywę. Bywał jak mógł najczęściej u Pseudy w domu i teroryzował ją groźnem spojrzeniem. Czyhał na jej twarz, niby kot skulony u mysiej jamy. Radował się, że nie śmie pokazać prawdziwego swego oblicza i pysznił się tą jej niemocą. Radby był też schwytać ją na robieniu czarów, podpatrzyć, jak wysyła widziadła na odległość, jak przemienia swą twarz w dziobate i rogate brzydactwo. Czegoś podobnego nie widuje się codziennie. W tym celu, rzucał na nią niespodziane, błyskawiczne spojrzenia, w chwili gdy się tego najmniej spodziewała. Ale nie zdołał jej nigdy ubiec, była widocznie zręczniejsza.

Widziadła atoli, przekonawszy się, że je zdemaskował, w uznaniu, że natrafiły na prawdziwego mistrza, złożyły broń. Ukazywały się coraz rzadziej, jakby salwując jeno pozory, bez żadnej siły i wreszcie znikły całkiem.

155

Wiktor prowadził swój pogrom widziadej dalej i byłoby to trwało niewiadomo jak długo ; gdyby nie pewne zdarzenie.

Jednego wieczoru nie było namiestnika, natomiast Pseuda miała gości i śpiewała różne obojętne i bezpotrzebne pieśni. Naraz przyszło jej na myśl zaśpiewać ową pieśń, którą dawniej śpiewała Wiktorowi czasu paruzji. Chciała to uczynić bez żadnego złego zamiaru, gdyż pieśń ta była dla niej jeno podobnym innemu utworem muzycznym i nie posiadała głębszego znaczenia. Ale Wiktor uczuł szaleńczy ból na myśl o bliskiem świętokradztwie i utracie wyłączności posiadania o wego skarbu.

Wydało mu się, że nieśmiertelne złoto po-ruzji pokryte zostanie kleksami, farby narzuco-nemi ręką profana.

— Jakże może ukazywać oczom ludzi obojętnych czcigodny grób siostry swej, Teudy narzeczonej swojej i to bezdusznie, bezmyślnie, a w dodatku w mojej obecności? — zawołał do siebie — Czyż jest to złość szatańska, czy beznadziejne zezwierzęcenie ?

Nawet w normalnych warunkach, niezbyt obficie wyposażony w zdolności krasomówcze, teraz nie mógł wypowiedzieć słowa. W milczeniu

— 156 —

przeniknięty strachem patrzył, jak dobywa z pośród stosu, ten sam zeszyt, który znał dobrze, nieco tylko pożółkły po brzegach i jak go rozkłada na pulcie fortepianu. W chwili, gdzie przysunęła do siebie nuty, by zacząć, nagłym wysiłkiem odzyskał głos i zawołał:

•— Tej pieśni nie będzie pani śpiewać!

Chciał o to błagać, żebrać, ale ból i oburzenie przemieniły w drodze od serca do gardła prośbę w szorstki rozkaz.

Poczerwieniało jej czoło z gwałtownego gniewu i powiedziała:

— Cóż za słowa ? Któż może mi zabronić śpiewać pieśni, jaką mi się wybrać spodoba?

— Ja! — wyjęknął głucho.

Dopiero teraz nabrała Pseuda prawdziwej ochoty śpiewania, wbrew bezczelnemu jego rozkazowi. Zaczęła też zaraz i odśpiewała bez litości całą, ogromnie długo, nieskończenie długo trwającą pieśń paruzji, od pierwszej do ostatniej nuty. Wiktor musiał wszystkiego wysłuchać i wszystko wytrzymać. Zdobył się na tyle mocy, by nie drgnąć i nie poruszyć się nawet, ale ledwo skończyła wlał w spojrzenie swe tyle wyrazu obrażonej dumy i dzikości, wstał, przystąpił do niej i cisnął jej ten pogard lny y błysk oczu.

157

— Dość tego! — zagrzmiało w odpowiedzi spojrzenie Pseudy — Gdyby się. panu wyrwało kiedy bodaj jedno jedyne niestosowne słowro...

Nie, dalej trwać to nie mogło. Musiało dojść do jakiegoś rozstrzygnięcia. Wiktor, pełen zaciekawienia, a potrochu także ustępliwy, z góry pytał przeczuć swoich co nastąpi, co nastąpić może...

WIKTOR SKŁADA BRON.

Niespodzianie wcześnie spadł śnieg, nastał bowiem dopiero październik, a na powitanie owego śniegu urządziła Ideal ja wycieczkę sankami. Odbyła się ona bez przeszkód, zaś w drodze powrotnej zatrzymano się w gospodzie pod lasem. Gdy Wiktor, wypiwszy herbatę, chciał zająć swe poprzednie miejsce w sankach, woźnica, który go przedtem wiózł wraz z Pseudą i dwoma jeszcze panami rzekł, wskazując biczyskiem przed siebie :

— Pańska małżonka siedzi w tamtych sankach na przedzie!

Niewiadomo dlaczego, może z powodu że się ustawicznie kłócili ze sobą, woźnica uznał Wiktora i Pseudę za męża i żonę.

— Proszę zaczekać chwilę! — wykrzyknął Wiktor porywczo, dobył sakiewki i wetknął woźnicy w dłoń złoty pieniądz.

Tenże obejrzał dobrze monetę połyskującą w świetle latarni, a potem rzekł zdumiony, jakby z wyrzutem niemal:

— Przecież to dukat!

— 159 —

— Wiem, wiem! Weźcie go sobie dobry człowieku !

— Baa... za cóż to panie dajecie mi dukata ? — spytał woźnica.

— Zato,- odrzekł Wiktor— że pośród wszystkich, obywateli miasta macie najwięcej oleju w głowie.

Powiedziawszy to, wsiadł i milczał, jak zaklęty przez całą drogę powrotną. Ledwo się jednak znalazł w domu, niezwłocznie zawezwał do siebie rozum swój i tak zaczął:

— Zaniedbywałem cię bardzo w ostatnich czasach. Nie bierz mi tego jednak za złe i pomóż!

— Niczego nikomu wogóle nigdy za złe nie biorę! — odparł rozum— Czem ci mogę służyć,. Wiktorze ?

— Wymknęło mi się w podnieceniu to i owo. Wydaje mi się zaś tak podejrzane, że radbym-zasięgnąć twej rady! — powiedział Wiktor i opisał mu wydarzenie z dukatem.

— Czy chcesz naprawdę usłysz}ć prawdę?

— Naturalnie, tylko prawdę. Nie należy się samemu okłamywać, to fatalne!

— Dobrze. Siadaj i słuchaj bacznie. Ale śledź mnie dobrze i pilnuj, bym nie popełnił omyłki. Zaczynam tedy. Dając woźnicy dukata, chciałeś go nagrodzić za to, że nazwał Pseudę żoną twoją... prawda?

— IGO —

— Oczywiście.

— A jeśliś go chciał za to nagrodzić, to to jest dowodem, iż omyłka jego była ci miłą ?

— Może być.

— Niema żadnego: może być! Żądam wyraźnej odpowiedzi! Tak, czy nie?

— Ano, więc przypuśćmy, że tak!

— Nie przypuszczajmy niczego! Tak, czy

nie ?

— Tak.

— Dobrze. Jadę dalej. Jeśli już samo mylne wyobrażenie człowieka postronnego, zgoła obojętnego, woźnicy, iż Pseuda jest twoją żoną, było takiemu biedakowi jak ty warte całego dukata, to niewątpliwie ogarnęłoby cię niewysłowione szczęście, gdyby Pseuda naprawdę była twoją żoną.

Wiktor zerwał się, zaczął kląć, oponować przeciw temu wnioskowi, a rozum powiedział spokojnie:

— Jeśli chcesz tylko tego słuchać co ci dogadza, to spraw sobie lokaja. Ja odchodzę. Adieu!

— Nie... nie, zostań! — prosił — Nie chciałem cię urazić! Więc uważasz naprawdę za możliwe? Nonsens! Nie można przecież kochać osoby, dla której się nie ma szacunku?

— O la la... nic się częściej nad to nie zdarza. Kochać osoby, któremi się pogardza, to codzienna strawa mężczyzn. Taką bywa zazwyczaj miłość męska. Zresztą ty nawet nią nie pogardzasz, chciałbyś, ale ci się to nie udaje. Nie udaje ci się zaś dlatego, bowiem uwielbiasz ją skrycie. Uwielbiasz ją zaś dlatego, ponieważ nie jesteś ani dostatecznie zaślepiony, ani tak niesprawiedliwy, by nie cenić wysoko jej istotnych, rzeczywistych zalet. Ale na cóż ta cała gadanina? Pokaż mi błąd w mem rozumowaniu!

Wiktor miał takie wrażenie, jakiego doznawać może człowiek zdrowy, który nagle odnajdzie pryszczyk na dolnej wardze, a myśl szepnie mu w ucho: — Mam nadzieję, że to chyba nie rak-. - co, jak ci się zdaje? Człowiek taki powiada sobie: — Ano, może być! — Ale biegnie co prędzej do lekarza, pewnym będąc, że tenże go wyśmieje za hipochondrję. Tymczasem lekarz robi dziwną minę i powiada: — Dobrze żeś pan przyszedł dość wcześnie. Mała operacyjka i... dro-b iazg poprostu,i wszystko może być jeszcze dobrze !

Przygnębiony, usiłował obalić djagnozę i rzekł rozpacznie:

— Coś podobnego nie może zjawić się tak odrazu. Musiałyby być jakieś wcześniejsze symptomy!

Imago.

— A były, naturalnie, że były! — powiedział rozum — Pamiętasz pewnie, jak pewnego wieczoru wśliznąłeś się do jadalni dyrektorstwa w tym celu, by zjeść napoczętą przez nią brzoskwinię.

— Dzieciństwo!

— Zgoda. Ale to właśnie, że z jej powodu dopuszczasz się takich głupstw jest bardzo znamienną rzeczą. Zacytuję ci drugi przykład. Pewnego dnia stałeś w otwartych drzwiach sypialni dyrektorstwa i wzdychałeś. Pamiętasz ? Służąca słysząc to straszne wzdychanie spytała: — Czy pan chory, że pan tak wzdycha? Może podać panu szklankę wody?

— Nie pamiętam wcale owego wzdychania! Nie wiem zgoła, że wzdychałem!

— Wierzę ci. Wzdycha się najczęściej całkiem nieświadomie. Wątpię jednak, czy mogłaby sobie coś podobnego wymyśleć służąca. Albo taki fakt: Pewnego razu nazwałeś Pseudą kominiarza, a on ci odpowiedział: — Proszę pana nie nazywam s^ę Pseuda, ale August Hurlimann.

— Czegóż to dowodzi ? Roztargnienia, niczego więcej!

— To dowodzi, że nie możesz o niczem innem myśleć, jak tylko o niej... A ta chustka> którą skradłeś, a potem obłudnie pomagałeś

jej szukać wszędzie ? Czemuż ją ciągle nosisz przy sobie. Założę się, że nawet w tej chwili masz ją w kieszeni! Acha! Rumienisz się!... A wreszcie owa romantyczna afera z bólem zębów... Wogóle nie wiem, czemuś taki przygnębiony ? Gdzie się podziała dawna miłość twoja? Czemu masz taką minę, jak ryba złapana na wędkę i ciągniona po piasku ? Dlaczegóż kłócisz się z wszystkimi i wyklinasz na cały świat, niby stary zreumatyzowany major ? Otóż pochodzi to stąd, że ci czegoś brak, a to czego ci brak da się określić jednem słowem: Pseuda. Oto masz całą prawdę, o którą ci szło!

Po owej rozmowie przesiedział Wiktor kilka godzin bez ruchu, bez myśli, ogłuszony druzgoczącą rewelacją. Potem opanował się nagle i rozkazał, zwracając się w głąb swej duszy:

— Niech się zjawi dzielny rycerz!

Ukazał się zaraz rycerz, okryty lśniącą po-brzękliwą zbroją, a za nim kroczył lew.

— Jestem! — zameldował — Proszę o rozkazy !

— Zagraża wielkie niebezpieczeństwo! — rzekł mu Wiktor — W szeregi nasze wcisnął się nikczemnik, który pozwala sobie, zdradzając świętą służbę boskiej Imago, podkochiwać się w niegodnej, zwyczajnej, ziemskiej kobiecie.

— 164

Przeprowadź surowe śledztwo i tego, który się ośmiela oczkować z niejaką Pseudą, alias panią dyrektorową Wyss, schwytaj na uczynku i staw niezwłocznie przed mojem obliczem.

— Rozkaz! — zawołał dzielny rycerz i z brzękiem i szczękiem odszedł, a lew za nim.

Niedługo potem stanął przed Wiktorem lewr, niosąc w paszczy zemdlałego królika.

— Oto winowajca! — zaryczał, rzucił królika да ziemię, pokłonił się i wyszedł.

— Byłem tego pewny! — żachnął się gniewnie Wiktor — Oczywiście, znowu to głupie, serce, ten marny królik wszystko przewraca do góry nogami.

Podniósł za uszy królika i powiedział mu długie kazanie.

— Czyż nie widzisz głupie, naiwne stworzenie, że sam sobie robisz piekło na ziemi? Słuchaj pilnie i zapamiętaj sobie pięć paragrafów dotyczących miłości. Są tak proste i łatwe, że zrozumiałaby je nawet glista ziemna.

— Paragraf pierwszy. Niema na świecie kobiety, któraby zniosła, by ją pierwszy pokochał mężczyzna. Musi cię pokochać sama, a o miłość twą błagać, niby o wielką łaskę. Inaczej nie zrozumie miłości. Inaczej będzie cię dręczyła. Dręczenie to rzecz nieodłączna od miłości, przeto

jeśli ty nie będziesz jej dręczył, to ona zacznie cię dręczyć. Mimo to kobieta nie jest wcale złą, nie może tylko być inną, albowiem takie jest prawo natury! A wiesz co to: prawo natury? To coś, czego nie można zmienić ani przy pomocy zębów, ani pazurów. Czyś zrozumiał? powiedz!

Od-

— Kwik! — wrzasnął królik.

— Tak, kwik! Pamiętaj to sobie i postępuj wedle tej maksymy. A teraz paragraf drugi: Serce kobiety zamężnej zdobywa się od dołu, to znaczy przez cudzołóstwo. Ale tego nie chcemy, ani ty, ani ja. A więc cóż z tego wynika ? Odpowiadaj zaraz!

— Kwik! — odparł królik.

— Dobrze! Teraz paragraf trzeci. Jeśli mogłeś poślubić jakąś istotę płci żeńskiej, a zaniedbałeś to uczynić, bez względu na powód, choćby najszczytniejszy nawet powód, to wiedz, że nienawidzić cię będzie po wszystkie dni żywota swego. Paragraf czwarty. Nie możesz pobudzić do miłości serca zaspokojonej w swych potrzebach małżonki i szczęśliwej matki, podobnie jak nie możesz w pełnym żołądku wywołać uczucia głodu. Powiedz: kwik!

— Kwik!

— Paragraf piąty. Jeśli jakaś dama nie może cię znosić. . .

— Kwik!

— Czekajże ze swoim głupim kwikiem aż skończę zdanie!. . .

W tej chwili wyśliznął mu się z ręki królik, spadł na ziemie, wrzasnął przeraźliwie i umknął jak oparzony.

— Głupcze jeden! — krzyknął za nim — Strzeżno się, bo jeśli mi raz jeszcze tkniesz liść romantycznej sałaty, to wówczas... — Dałem mu nauczkę! — roześmiał się wesoło — Ani piśnie w przyszłości. . .

Aby się zupełnie upewnić, uczynił co należało, to znaczy odbył przegląd całej arki Noego duszy swojej, lustrując wszystko od strychów do piwnic, gdzie spoczywała podświadomość i obszedł wszystkie kąty, nie szczędząc przestróg i nakazów. Przemawiał do bydlątek szlachetniejszej rasy, apelując do ich ambicji, wystawiając niedaleką świetność, honory i triumfy, z drugiej strony przywodząc im przed oczy nikczemną rolę wzgardzonego konkurenta jakiejś pani dyrektorowej Wyss. Drobniejszą zwierzynę brał na przynętę użycia i rozkoszy miłosnych, już zaznanych i wystawiał im słodycze i rozkosze jakie je czekają w przyszłości, byle chciały przez krótki jeszcze czas żyć wstrzemięźliwie. Potem kazał na zakończenie zaryczeć lwu w głąb piwnic i w górę: — Czyście przekonani wszyscy ?

— Tak! Jesteśmy przekonani wszyscy! — odparły chórem przerażone zwierzęta.

— Tedy sprawiajcie się dobrze i pilnujcie się wzajem! — rozkazał Wiktor i zakończył rewję.

Ten, tak pomyślny przegląd wojsk w znacznej mierze uspokoił Wiktora. Ale spokój ten był to bezruch Wysiłku, a nad mozolnie uzyskaną równowagą polatywał strach. Był niby olbrzym dźwigający na pochylonym grzbiecie sklepienie niebiosów, spokojny, ale tak udręczony wysiłkiem, że nie wie, czyli nie ma pragnąć, by wszystko zawaliło się odrazu i zgniotło go, przynosząc w ten sposób koniec męki.

W ciągu następnej doby, przez zmianę dnia i nocy, znużenia i odpoczynku wzwyczaił się po-trochu do swych funkcyj. Ból wysiłku ogłupił go, niedola stała się znośniejszą, otępiała świadomość mniej jasno ujmowała grozę położenia. Pozostał jeno głęboki niepokój i jakaś niesamowitość, jak n. p. gdy grozi komuś choroba i pacjent pyta: — Czy to będzie tyfus, czy przejdzie samo z siebie?

Nic złego nie stało się w ciągu następnych trzech dni. Przeciwnie, rozmawiał spokojnie z namiestnikiem, który go złapał na ulicy i zawlókł do piwiarni, o różnicach miłości antycznej i współczesnej, nadwrażliwej, oraz o przyczynach owych różnic. Ten, kto jest do tego zdolny, zaiste nie jest chyba chory z miłości. Wspomniał z uśmiechem, jak w toku rozmowy Wymknęło się namiestnikowi zdanie:

— Uważam to za fakt niezaprzeczalny i przyznaję panu, że wraz z uczuciem zaspokojenia jak n. p. w małżeństwie ustaje istotna, prawdziwa miłość w poetyckiem ujęciu.

Aj, aj! Namiestnik był już tedy poniekąd pogardliwym, sytym poduszek i łoża paszą. Po namyśle, namiestnik usiłował cofnąć owo zdradzieckie, nieopaczne zdanie i dodał:

— To znaczy, rozumie się, gaśnie jeno owa miłość nieistotna, przeciwnie zaś miłość prawdziwa, poetycka, wyższa nietylko trwa dalej w małżeństwie, ale nawet zaczyna się dopiero w małżeństwie naprawdę.

Wiktorowi było zgoła dziwnie obojętne, czy i kogo kocha namiestnik, lub nie kocha. Niema wątpliwości, rozum napędził mu całkiem niepotrzebnie strachu. Szkoda tylko, że przy tej sposobności przyrzekł namiestnikowi, iż przybędzie na piątkową kolację. Czasem zdarza się takie nieopaczne przyrzeczenie, zwłaszcza gdy jest się w nastroju nieszczególnym, a ktoś bardzo nalega.

Niestety w nocy z czwartku na piątek, bez adnego specjalnego powodu, bowiem pracował przez cały dzień, a dopiero po kolacji wyszedł trochę na miasto, nocy tej sen zdradził mu istotny stan rzeczy.

Śniło mu się, że po jego sypialni skakała. Pseucla z jedną nogą w pończosze, a drugą gołą.

— Gdzież się podziała druga pończocha ? — zawołała z gniewem— Wstawajże* leniuchu jeden, i pomóż mi szukać. Albo nie... niech j edna szuka drugiej !

Siadła na podłodze, ściągnęła pończochę i rzuciła w górę. Zjawiła się druga pończocha i zaczęły się kręcić w powietrzu, niby czarny wiatrak. Potem na czas pewien zmącił się sen. Kiedy znów zaczął śnić zobaczył, że Pseuda stoi przy łóżku ubrana w króciutką, dziecięcą koszulkę.

— Zrób mi miejsce, wygodnisiu jakiś! — zawołała, odtrąciła go do ściany i położyła się obok niego.

Spytał mocno zdziwiony, wytrzeszczając

oczy:

— Jakto ? To ty nie j esteś żoną namiestnika ?

— Ja, żoną namiestnika ? Skądże ci przyszło do głowy takie głupstwo ? A to byłaby ładna historja! Musiałabym kłaść się z nim do łóżka, ech... ech! ech!

Westchnął z ulgą ogromną, jak ułaskawiony w drodze na szafot i spytał:

— Więc to prawda ? Więc jesteś rzeczywiście moją żoną, nie żoną namiestnika ? O Boże, nie śmiem uwierzyć, boję się, czy to tylko nie sen... ?

— Cóż cię dziś opętało ? — zburczała go — Gdyby to był jeno sen, nie spałoby tam w kołysce nasze dziecko, ale dziecko namiestnika. To przecież jasne.. . prawda?

— O Pseudo, Pseudo! — zawołał — Gdybyś wiedziała, jak strasznie byłem nieszczęśliwy, śniąc o tern, że jesteś żoną tamtego człowieka.

— Jakże można mieć tak głupie sny ? — powiedziała — I tak nieprzyzwoite w dodatku ? Fuj, wstydź się!

Trąciła go nogą i dała lekkiego klapsa w usta,

Kiedy się zbudził i dotknął dłonią tapety, przekonał się, że sprawa ma się wprost przeciwnie, że leży w łóżku sam, a Pseuda spoczywa w objęciach namiestnika. Poznał wówczas swój stan. Sen ów był wytworem tęsknoty, nie przyszedł nań przypadkiem, czuł to po smutku serca swego. Trudno się dalej łudzić, był chory z miłości, a choroba przeniknęła do głębi, do najskrytszych tajni jego ciała i duszy.

Kogoż to kochał? O hańbo, o wstydzie! Kochał kobietę, która go traktowała z pogardą, zupełnie obojętną sobie, powszednią osobę, imieniem X, która go w dodatku nienawidziła. I stało się to z nim, z dostojnym oblubieńcem boskiej Imago ? Przepadła raz na zawsze wnętrzna zgoda ze samym sobą. Przygnębiony obrócił głowę do ściany, usiłując pozbyć się wszelkiego uczucia i świadomości. Pragnął umrzeć. Ilekroć zjawiła się jakaś myśl, przypominała mu hańbę jego i przytłaczała niby chmura naładowana kamieniami ciosowemi. Ale żyć musiał dalej, że zaś niepokój ciała świadczył o zdrowiu i siłach fizycznych, przeto nie pozostało nic innego, jak wyleźć z łóżka i stanąć na nogach. Mniejsza z tern zresztą, czy się człowiek wstydzi stojąco, czy leżąco, sprawy to nie zmienia wcale.

Cały dzień spędził w pokoju, obezwładniony, bezwolny, w otępieniu ducha. Dopiero wieczór owładnęło nim przykre wspomnienie. Wszakże to dziś piątek, a on przyrzekł namiestnikowi przybyć na kolację. Jakże miał jednak iść do niej teraz, w tym nastroju rozpacznym ? Straszna myśl! Ale przyrzeczenie trącało go wciąż pyskiem, niby pies rzeźnika prowadzone do jatki ciele, przeto nie było rady, ubrał się i poszedł do dyrek-torstwa.

Wieczór to był nieopisanie smutny, pozba-

Nie

wiony doszczętnie jakiegokolwiek uroku, spodziewano się go wcale, spostrzegł to zaraz przy wejściu, a nawet stał wszystkim na zawadzie.

Wiktor wolałby z grobowym nastrój em swym znajdywać się wszędzie byle nie akuratnie tutaj. Czuli to dobrze zebrani w salonie, a uczucie to nie mogło dodać im wesela. W dodatku popsuł im Wiktor produkcję muzyczną i to nie z własnej woli, gdyż śladu napastliwości nie było w nim dzisiaj. Nie był tylko w stanie znieść brzemienia straszliwego przymusu, niepodobna mu było wytrzymać hałaśliwych dźwięków.

Patrząc na osmutniałą Pseudę, spoglądającą martwo przed siebie i rozmyślającą nad popsutym muzykalnym wieczorem, tak przygnębioną, że zapomniała nawet złościć się na niego, uczuł ból i litość zarazem:

— Droga Pseudo, — przyobiecał jej skrycie — odpłacę ci to drugim razem, ale dziś, rozumiesz chyba, nie byłem w stanie... przebacz... jest mi zbyt smutno!

Zebrani rozeszli się pizedwcześnie, rozczarowani i niezadowoleni.

Wiktor zapomniawszy parasola, wrócił poń do przedpokoju.

— Proszę zaczekać! — powiedziała służąca, podając mu parasol — Zamknięto już gaz, zaraz przyjdę ze światłem.

— Nie trzeba! Nie trzeba! — odparł i szedł omackiem ku drzwiom.

Nagle usłyszał z głębi ostrzegawczy głos

Pseudy :

— Uważaj pan! Za drzwiami są jeszcze trzy

stopnie !

Ostrzeżenie to błysło mu przed oczyma, jakby się otwarło okno w sklepieniu niebieskiem i święty promień zaświatów padł w serce jego. Na promieniu tym siedziały tysiące śmiejących się aniołów. Przybywszy na ziemię, zeskakiwały na prawo i lewo.

Jakto ? Ostrzegała, chroniła przed wypadkiem jego, jego, znienawidzonego, z zupełną słusznością pogardzonego człowieka, który się jej bezustannie narzucał, drażnił, gniewał, który dopiero co w złośliwy sposób popsuł jej cały wieczór... ?

— O cóż za szlachetna wielkoduszność, jakiż bezdenny skarb dobroci serca ? A ty ślepy, ograniczony trutniu, śmiałeś wmawiać w siebie, że nie szanujesz jak należy tej kobiety? Poważyłeś się używać świętokradczych słów ?... Jeśli kim tutaj pogardzać wolno, to jeno tobą nędzniku, albowiem jesteś zły, ona zaś jest niewypowiedzianie dobrą. — Uważaj pan! Za drzwiami są jeszcze trzy schody! — Czyś słyszał? To powiedziała do ciebie ona, własnym głosem!

Niby psalm harfiany, niby chór dzwonów rozebrzmiały te słowa w jego duszy. Pijany uwielbieniem uciekł, zataczając się i drżąc nerwowo. Pod drzwiami domu gdzie mieszkał, stanął, obrócił się, rozwarł ramiona i zawołał:

— Imago! Nie... jesteś czemś więcej, bo dostojeństwo uszlachetnia w tobie serce. Teuda i Imago łączą się w tobie w jedną osobowość!

Wpadł do swego pokoju, skrzyknął wszystkich mieszkańców swej duszy i zawołał:

Cudna wieść !

— Dobra nowina, dzieci!

Wolno wam ją kochać, kochać bez zastrzeżeń, bez ograniczeń, bez miary, granic, a im goręcej, im płomienniej ją kochać będziecie, tern lepiej! Tak będzie, albowiem szlachetna, albowiem dobra jest!

Okrzyk radosny zabrzmiał w podzięce za owo przyzwolenie, a stwory arki Noego zawiodły wokół władcy triumfalny tan. Z głębi pokoju wyłaniały się coraz to nowe postacie, szły tłumy, o których istnieniu nawet nie wiedział dotąd. W rękach połyskiwały pochodnie, na czołach wieńce.

Wiktor spoglądał na ów korowód szczęśliwych, uszczęśliwiony udzielonem przyzwoleniem.

Był jak król, który po długich latach upartego wzbraniania się dał nakoniec konstytucję ludowi swemu i uniesiony radością patrzy na jego hołd i wybuchy wdzięczności.

Nagle zobaczył poselstwo kroczące miarowo, torujące sobie przez ciżbę drogę. Na czele stąpał dzielny rycerz w białej szacie pokoju, wiodąc na smyczy lwa. Stanął przed nim i rzekł:

— Racz przyjąć o panie gratulacje rycerstwa twego w dniu tak uroczystym, w chwili okazanej ludowi łaskawości twojej! Uważaliśmy z dawien dawna takie rozwikłanie kwestji za jedyne i za naj pomyślniej sze !

— Czemużeś mi waszmość tego pierwej nie powiedział ? — zdziwił się władca.

— Jakżebym śmiał, królu i panie mój, przekraczać zuchwale wyraźny, a surowy rozkaz, twój ? — odrzekł rycerz.

Wiktor uczuł ogromną radość. Oto dumne-rycerstwo pochwalało także miłość jego. Uczuł się teraz pewnym, niewzruszalnym, mężnym, wolnym, i wesołym. Dostąpił odkupienia i wolno mu było» kochać, gdy przedtem jeno kochać musiał.

NAWRÓCONY.

Pseuda, przemieniona w Imago, musiała się w myśli Wiktora oblec oczywiście zaraz świetlaną szatą boskości. Wszakże Imago była to istota nadprzyrodzona, symbolicznego rodu, dostojna córka ,,Srogiej Pani“, anielska pieśniarka najtajniejszej godziny wtajemniczenia. Miłość Wiktora ■przyszła na świat w kształcie religji. I oto... teraz stał się cud. Bóstwo jego zstąpiło doń, żyło w pobliżu, dostępne oczom i dosięgalne.

Oczywiście łobuzerskie chichoty dochodzące ze sfer przyziemnych ironizowały jego wiarę i natrząsały się z niej.

— Ułuda ! — drwiono z tego i tamtego kąta — Głupota! Wstyd! Patrzcież w jak dostojnej szacie boskości i bengalskim ogniu przeanielenia wygląda jejmość pani dyrektorowaWyss, prezydentka honorowa Idealji! Biegnij do lekarza Wiktorku ! Zamów sobie co prędzej wygodne łóżko wszpitalu warjatów!

Rozliczne fakty doświadczalne zaczęły również krzyczyć tak, że w uszach dzwoniło:

— Stój! Baczność! Czekaj! Przynosimy dowody pewne i niewzruszalne.

Czyż jednak dał się zwieść z drogi kiedykolwiek człowiek głębokiej wiary ?

— Uważaj pan! Za drzwiami są jeszcze trzy stopnie! — wołało w odpowiedzi rozradowane serce jego, a fale miłosnego uniesienia zmiatały raz po raz ze świadomości całą ową wyjącą hołotę, t. zw. doświadczenie, wątpliwości, wahania i dowody. Zarzut zmykał jeden po drugim z podwiniętym ogonem, niby pies wygnany z kościoła.

Bvła blisko, spojrzenie jej przebóstwiało góry, lasy, cały widnokrąg, kroki jej uświęcały ulice i drogi miasta, a możliwość jej zjawienia się przemieniała całą okolicę w raj ziemski. Wiktor żył ustawicznie kędyś, pod chmurami, z każdym oddechem wchłaniał objawienia. Wszystko wokół niego puszczało pędy i rozkwitało. Oczy widziały barwne arabeski wokół przedmiotów, uszy chwy-tałychorały, snujące się śladem każdego odgłosu. Kosmicznym poematem stawało się najpowsze-dniejsze zdarzenie, uderzenie młota w kuźni, krzyk dziecka, czy krakanie wrony na płocie.

Rozmodlenie wywołane obecnością bóstwa i wyobrażenie jego materjalnego istnienia taką pełnią zjaw wypełniały duszę Wiktora, że nie odczuwał nawet potrzeby widywania ukochanej. Przeciwnie, wolał modlić się do Teudy-Imago niejako z zasadzki, blisko będąc, ale... za węgłem.

12

Imago.

— 178

Jedna tylko nieznośna myśl przeszkadzała mu w modłach. Oto pogląd jaki nań miała, pozostał ten sam co przedtem, nie wiedziała bowiem wcale o jego nawróceniu i domyślać się go nawet nie mogła. Myśli tej dłużej znieść nie był w stanie. Nie miał sposobu donieść żywej, cielesnej pani Wyss o tern, że się nawrócił. . . nie. . . tego uczynić niepodobna! W takim bowiem razie musiałby jej jednocześnie wyznać miłość swoją. Był na to za dumny i zbyt mądry jednocześnie. Nie kochała go wcale,... ba.. . ani mowy o tern narazie nie było.. . przeto Wyznanie miłosne poniżyłoby go do roli wzdychającego daremnie kochanka. Wolał być nabożnym czcicielem i sługą bóstwa, niż politowania godnym konkurentem. Na szczęście nie potrzebował używać drogi okrężnej zwykłego porozumienia, bowiem miał do dyspozycji relację zarówno prostszą, jak godniejszą, mianowicie drogę wizji, przenoszonej bezpośrednio z duszy do duszy.

Rozkazał przeto duszy swój ej :

— Idź do duszy Teudy, która jest istotą, zwaną Imago i powiedz, że zmarł już ów człek mały i zaślepiony sromotnie, który był wrogiem jej i który ją prześladował. Zjawił się miast niego człowiek nowy, nawrócony, który z pokorą wyznaje, iż dostojna i dobra jest. Człowiek ten,

powiedz, pozdrawia cię Imago, czcząc cudne oblicze twoje, jako symbol bóstwa. Idź i wracaj z odpowiedzią coprędzej!

Niebawem nadeszła odpowiedź:

— Zastałam jej duszę opartą o okienną deskę, zapatrzoną wr gwieździste niebiosy. Zobaczywszy mnie, spojrzała i dała mi ten oto srogi wyrok: Jestem kobietą, uczciwość jest dumą moją, czystość mym zaszczytem. Precz tedy nikczemny, który nieustannie szyderstwem kalasz białą szatę uczciwej kobiety! Zanim uwierzę w nawrócenie twoje, kajaj się w skrusze, żałuj za wriny i wyznaj, iż ponad wszystkiem w świecie króluje kobieca cześć.

Wysłuchawszy, posiał ponownie duszę swą do duszy Teudy ze słowami:

— Pokuta jakiej żądasz dopełnioną została. Spojrzałem w twe oczy, miotały na mnie błyskawice gniewu, spojrzałem na czoło twroje, lśnił na niem znak skazujący mnie na potępienie. Słuchaj tedy vryznania mego. Rozwarły się wierzeje świątyni, a z wnętrza wystąpiła kapłanka-królowa. Za nią zaś szły kobiety ziemi, które żyją dziś i które pomarły przed wiekami, rzeczywiste i śnione. Ja zaś patrzyłem, uwierzyłem i powiadam: Wierzę W kobietę czystą, skromną i dostojną. Myśl jej jest jako pieśń, czyny jej to ofior-

ność i wyrzeczenie, zaś na obliczu jej spoczywa odblask bóstwa. Ślady jej stóp pokrywa kwiecie szlachetności i dostojeństwa. Podnosi dłoń, a zaraz przepada to co niskie i marne, topi się w ciemni. Porusza się, a słońce z radości klaszcze w dłonie i woła: O jakżeś piękną jest! Pochyla się nad złożonym niemocą, porzuconym przy drodze, a ja wołam: Zasłoń twą głowę mądrości, padnijcie na kolana wszystkie cnoty, gdyż królową waszą jest miłosierdzie!. .. Idź i przynieś mi jej odpowiedź!

Dusza Wiktora wróciwszy z odpowiedzią, rzekła w te słowa:

— Zastałam jej duszę pochyloną nad kołyską dziecka. Spojrzała i dała mi ten oto wyrok surowy: Jestem wierną córką, w miłości bratniej żyję z bliskimi moimi. Odstąp nikczemny, pogardzający ojcem moim i obrażający brata mego! Zanim uwierzę w szczerość nawrócenia twego, naucz się czcić mego ojca i pogódź się z mym bratem !

Posłyszawszy tę odpowiedź, zaczął Wiktor straszliwie wzdychać i burzyć się.

— Nie oddam czci ojcu jej i nie pogodzę się z bratem, albowńem są oni wrogami ducha i pizeczą prawdzie, ja zaś króluję po prawicy Boga w światłości zaświatów!

Buntował się, rzucał i nie chciał ustąpić. Nagle posłyszał głos rozsądku:

— Czy mogę wtrącić słówko ?

— Mów!

— Ten jeno może czuć się zaprawdę wyższym, kto należycie ocenia wartość drugich. Mimo wszelkich ułomności swych, Kurt stoi wyżej od ciebie, jak długo ma ci coś do przebaczenia. Dalejże do roboty! Masz tu papier i pióro! Napisz kilka słów do Kurta, wyraź swój żal, a natychmiast zapadnie się w nicość, będziesz królowrał nad nim i pozbędziesz się szkaradnego ciężaru, który cię tłoczy !

Teraz zaczęło mówić przychlebnie serce:

— Mimo wszystko jest on przecież jej bratem, a to znaczy dużo!

Potem wystąpił dzielny rycerz i rzekł:

— Nie uwłacza to wcale godności świętego wrodza wojsk „Srogiej Pani“ gdy wyzna swój błąd i naprawi go!

— Nie chcę! Nie mogę! — zawołała złość.

Nagle utworzył się pośrodku pokoju błękitny obłok i rozpościerał się coraz bardziej. Roze-brzmiały dźwięki harf, a poprzez nie zatętniły słowa :

— Uważaj pan! Za drzwiami są jeszcze trzy

stopnie!

— Imago! — krzyknęła miłość jego.— Imago boska, cudna, wzniosła, wierzę w ciebie!

Wiktor pochwycił co prędzej pióro i z gorączkowym pospiechem napisał do Kurta, prosząc o przebaczenie w słowacłi zwięzłych, dumnych, ale jednocześnie uczciwych i szczerych, czyli jak Bóg przykazał, nie targując się o wyrażenia i nie skąpiąc ich.

Nazajutrz otrzymał kartę pocztową, nakreśloną ołówkiem, bez podpisu:

„Łopotliwy, kurzy lot natchnienia.“

„Filozofowie, klowny uniwersytetów.“

„Przełożona klasztoru opętana gołębiem ducha. Pyszne!“

Pani radczyni Kellerowa, której pokazał ową kartkę, rozwiązała mu ów rebus. Była to odpowiedź Kurta, a dziwaczne aforyzmy stanowiły wyjątki z powiedzeń Wiktora, które, jak widać, wprawiły autora kartki w przedziwny zachwyt. Wszystko razem stanowiło najoczywistszy dokument pojednania.

— Prawda . .. jaki on oryginalny! — zawołała z zachwytem radczyni.

— Widzisz, Wiktorze, — pochwalił go zaraz rozum — zrobiłeś rozsądnie i odrazu ci się ulżyło. Prawda ?... Odpowiadajże!

Wiktor odrzekł:

— Nietylko mi się ulżyło, ale czuję się szlachetniejszym i wyższym!

— Wiedziałem to z góry! — powiedział rozum — Teraz jazda dalej! Połowa roboty odwalona. Teraz naucz się czcić jej ojca.

Wiktor tak zaczał mówić do siebie:

— Hm.. . hm. .. Był jej ojcem, przeto wymowa jego oblicza pokrewną być musi temu co czytam w obliczu Teudy. Zgoda. Chcę uczcić tedy jego oblicze!

Wstał co prędzej, pobiegł do księgarni i kupił sobie wizerunek znakomitego obywatela Neu-komma w celu powieszenia go na ścianie, jako pierwowzoru godnego naśladowania. Kiedy jednak wrócił i spojrzał na ową potężną buchalterycznym światopoglądem twarz i na te płomienne, w bez-treściwości swej przepastne oczy, ogarnęło go nagle dawne, przemożne szyderstwo i co prędzej schował portret pod bibułę na biurku. Potem przydusił wszystko razem ciężkim, mosiężnym przyciskiem, z obawy, by czcigodny mąż nie wychylił swego oblicza na świat boży.

— A mimo wszystko jest to jej ojciec! — szepnęło mu serce.

— Dziwię się bardzo jak może nie mieć żadnych zasług ten, czyj posąg marmurowy stoi przed ratuszem! — zauważył rozum.

Wiktor zdjął tedy przycisk, wyjął z uszanowaniem z pod bibuły czcigodnego męża i przypiął go pluskiewkami do tapety pokoju. Nie mógł się jeno przezwyciężyć, by nie obrócić twarzy ojca Teudy do ściany, białym papierem na wierzch. Uczynił to zaś dlatego, że ile razy chciał go przy-szpilić jak należy, natychmiast budził się stary, zapamiętały szyd i zanosił się rechotliwym śmiechem, od którego zmykała na cztery wiatry cześć powinna.

— Radbym jednak dopełnić rozkazów Teudy! — powiedział sobie zakłopotany Wiktor.— Wszakże jest ona jednoznaczną z Imago. Ojciec jej spoczywa w grobie, a grób to rzecz nader poważna. Pójdę i pozbędę się szydu na grobie jego.

Kazał sobie pokazać grób Ncukomma. Gdy stał nad grobem, usłyszał głos jakiś:

— Kogóżto szukasz ?

— Ducha wielkiego obywatela Neukomma!

— Tu niema wielkich obywateli! — zawołał głos z grobu —Tu niema nawet duchów opatrzonych nazwiskami. Kiedy jeszcze plątałem się po świecie, byłem podobnym innym ludziom nieborakiem, istotą bezsilną, urodziłem się, wzdychałem, pracowałem i umarłem, jak wszelka inna biedota. Przebaczam tym, którzy mi zadawali cierpienia, życzę wszystkiego dobrego tym, którzy mnie kochali. Za trumną moją szło dwoje wiernych, podobnych do mnie ludzi. Szli i płakali, czcząc w ten

sposób żałobą wspomnienie o mnie. Błogosławiony ten, który im sprzyja. Jeśli jesteś człowiekiem, który w pełni sił kroczy po ziemi, to obdaruj mnie wieścią o dzieciach moich!

Wiktor odrzekł :

— Dzieciom twoim dobrze sie Wiedzie, są ogólnie kochane i otoczone szacunkiem ludzkim, a ten, który nad twoim grobem stoi, pragnie być obojgu przyjacielem.

Gdy to powiedział, postać przemieniła się nagle i oblicze jej stało się dostojne i powabne.

Westchnął głęboko duch i powiedział:

— Przyniosłeś mi wieść o dzieciach moich, przeto w nagrodę zawieram z tobą pakt dzięk-czynn}^, zaś w nagrodę za to, iż pragniesz być im przyjacielem, pakt błogosławieństwa.

Wiktor wrócił do domu i mógł już teraz bez żadnej przeszkody powiesić jak należy wizerunek •bywateła Neukomma.

Posłał tedy znowu duszę swą do duszy Teudy ze słowami:

---- Rozkaz twój spełniony. Pogodziłem się

Teraz

z bratem twoim, a z duchem ojca twego zawarłem pakt wdzięczności i błogosławieństwa, musisz uwierzyć w nawrócenie moje!

Dusza wróciła z odpowiedzią:

— Zastałam jej duszę stojącą na szczycie dachu. Poglądała na miasto i liczyła wieże i baszty, oraz spozierała wokół. Patrząc na mnie z góry, wyrzekła one srogie wyrazy: Jestem prawą obywatelką, gorąco miłującą lud mój i ojczyznę moją. Precz obłędny szaleńcze, który natrząsasz się z obyczajów mego ludu i szydzisz ze świętości pojęcia ojczyzny. Zanim uwierzę w szczerość nawrócenia twego, musisz pogodzić się z ludem moim.

Wiktor wściekł się teraz poprostu z gniewu.

— Kobieto! — ryknął — Jesteś wprawdzie dostojna i święta, ale rozum twój zmieściłby się w dziurawym orzechu! Pamiętaj, że nadajesz się na boginię, ale nie możesz mieć atoli pretensji awansowania mnie na bożka ! Nie przeciągaj struny • • • powiadam ci po dobroci.. . Serce moje twojem jest, przyjm tedy modły moje, obmyj z win duszę moją.. ale wara ci, niewiasto, od przekonań moich! Nie papraj w nich. . . powiadam... to nie twoja sprawa!. .. Idź i powiedz to jej duszy... potem wracaj z odpowiedzią.

Niebawem otrzymał niewesołą nowinę. Dusza Teudy poleciła mu donieść:

— Zaprawdę powiadam ci ja, Teuda-Imago, zaprawdę powiadam ci, że nie dam złamanego szelągu za całe twe nawrócenie, dopóki nie zawrzesz unji zgody i braterstwa z ludem moim. Nie pokazuj mi się wogóle na oczy, aż to uczynisz ... i basta !

Teraz oszalał Wiktor na dobre, miotał się jak opętany, pluł, bił pięściami i bluźnił swej bogini, nadając jej różne, a wymyślne, pierzaste i rogate miana, słowem zachowywał się zupełnie tak, jak włoski bandyta, lżący Madonnę za to, że mu nie dopomogła do obrabowania wozu pocztowego.

— Użyj sobie dowoli, — przychwalał mu rozum — gdy będziesz miał dość, wówczas pomówimy spokojnie. Na razie zaznaczę tylko, że żądanie Teudy jest zupełnie uzasadnione, bo pod względem poiltycznym jesteś poprostu potworem.

— Tak sądzisz ?

— Hm... nie sądzę wcale... jest to fakt stwierdzony, udokumentowany i niezbity. Od dzieciństwa byłeś huliganem, a długi pobyt zagranicą spowodował u ciebie zupełne zdziczenie. Łazisz po ulicach rodzinnego miasta niby czer-wonoskóry po placu wystawowym gdzie go po kazują za pieniądze, z obojętnością człowieka mającego urlop, od wszystkich obowiązków. Czy jest to naturalne ? Czy to wolno... pytam ? Chodźno tu wasan! Siadaj mi zaraz w ławce!

Mała lekcja patrjotyzmu nie zaszkodzi ci, do stu tysięcy djabłów! Nie bój się! Idzie jeno o rzeczy najniezbędniejsze! Nikt nie żąda, byś był mówcą na uroczystości strzeleckiej swego kantonu.

Tak rzeki rozum, przygwoździł Wiktora

Jest to coprawda idealizm twardy, nieco i łykowaty, jak stary, zeschły krzak wino-gradu — dodał — «aie zawsze idealizm jak Bóg przykazał.

do krzesła i jął mu opowiadać o t. zw. ludzie. Opowiadał co czuje, myśli, jak pracuje, trapi się i zabiega, skreślił mu w zarysie konstytucję,, przedłożył jej związek przyczynowy z rozwojem cech narodowych poprzez wieki, a wkońcu wpoił mu pogląd, że polityka jest to pewien odłam idealizmu.

Wiktor słuchał wykładu, zrazu jęcząc i rzucając się po krześle, potem zaś coraz to spokojniej i ochotniej. Gdy rozum skończył, Wiktorowi rozbłysły oczy, zerwał się z siedzenia i wrzasnął:

— Od jutra zaczynam studjować prawo wekslowe!

— Ładna bistorja! — powiedział rozum — Odra zu skoczyłeś z jednego bagna w drugie! Można być i bez prawa wekslowego dzielnym obywatelem kraju!

Ale Wiktor zaciął się i krzyknął z uporem:

— Jestem dobrym obywatelem państwa i udowodnię to, studjując prawo wekslowe!

Porzucił co prędzej rozum, pobiegł do księgarni, kupił sobie ustawę wekslową, a potem zaczął na prawo i lewo wypożyczać dzieła traktujące o konstytucji, historji, organizacji przemysłu i handlu, dobierając co najnudniejszych, prócz tego zaabonował dziennik urzędowy i po całych dniach rozczytywał się w mowach członków parlamentu i radców miejskich. Były nieco przyciężkie, ale radowało go to, albowiem zastępowały biczowanie pokutne. Nakoniec wpadł po uszy w zbiory starożytności i łaził po chwiejących się budowlach i na poły rozsypanych murach, wchłaniając hektolitrami ducha narodowego. Doszło do tego, że troszczył się losem każdego chłopka, wiodącego na targ cielątko, dumał nad jego dobrem i rozczulał się dolą tego swego mlecznego brata w państwie.

Skąpawszy się w tej krynicy ducha, posłał do umiłowanej wieść o urodzeniu się nowego, demokratycznego Adama i pewny był zwycięstwa. Atoli nadeszła odpowiedź zgoła niełaskawa:

— Musi wziąć udział czynny! — rozkazała szorstko jego duszy-wysłance.

— Czynny udział ? — wrzasnął, niby żbik roniony. — Jakże ordynarny, jak chamski jest ten rozkaz. Zupełnie coś w rodzaju kopniaka. Dość tego moja pani! Zapominnsz, że całe moje nawrócenie to jeno akt mej własnej, dobrej, a nieprzymuszonej woli! Otrząsnę się, jak djabeł ze święconej wody i .. . nawrócenie zaryje nosem o ziemię! Cóżto ? Czy chcesz mnie tresować, jak konia w cyrku ?

Ale jeśli hiena raz nauczy się skakać przez trzy obręcze, to zdobędzie się i na skok czwarty, potrochu jeno zgrzytając zębami.

Czasu naj bliższych wyborów zgłosił się Wiktor po kartę głosowania.

— Hej, — rzekł do leśniczego — powiedz-no mi mój drogi, na kogo mam właściwie głosować ? Radbym sumiennie dopełnić mego obowiązku obywatelskiego, niesteiy nie znam na świecie jednego godnego zaufania polityka. Poradź mi tedy komu mam oddać głos!

— Hm... hm... — odrzekł leśniczy — musiałbym przedewszystkiem wiedzieć czy jesteś konserwatystą, czy liberałem ?

— Czemże się różnią jedni od drugich?

— Trudno to powiedzieć tak na poczekaniu.

— Które z tych stronnictw trzyma się ściślej nauki Kościoła ?

— Zdaje mi się, że konserwatyści!

— Ano, to jestem liberał! — zdecydował się Wiktor i głosował na listę liberalną.

Ale dusza Teudy nie zadowoliła się tern — To nie był wynik przekonania! — powiedziała.

wrzasnął roz-

— Nie przekonania ? paczliwie — Czekaj, pokażę ja ci co się robi z przekonania! — I rozniecił taki bunt przeciw swej bogini, że wszystkie best je duszy jego ryczały i wyły niby menażerja w godzinie karmienia.

—    Chcesz grać rolę pogromczyni ? — pienił się

—    Dobrze! Tedy ugryzę ci głowę!

Nakoniec pewnego dnia zdarzyło mu siy

coś niesłyshanego. Nie zamierzał tego zgoła. .. poprostu trysło z niego, niby lawa z krateru wulkanu.

Spotkał dwu przejezdnych cacy-lalusiów. Byli widocznie obcy, stali i podrwiwali sobie z oddziału maszerującego wojska. Wiktor wściekł się, przyskoczył i zaproponował im porozbijanie fizjognomji.

Nagle spostrzegł przez rami<f‘; chyloną na sobą duszę Teudy.    S''

Doskonale! Doskonale, Wiktorze!    #

Uczyniwszy to, zgłupiał i zawstydził się okropnie. Nowe głupstwo! Co też powiedzą o tym jego występie, godnym przedpotowega mamuta ?

mówiła — Cieszę się bardzo!

*■>

Otoczyły go błękitne fale jeziora ekstazy, a w falach tych pluskały się tysiącami główki Teudy.

Nareszcie \ okuta jego przebłagała wyższe moce i została łaskawie uznaną.

Oczyszczony, bezwinny, świeży, porankowy, świadom swej bieli, rozwarł Wiktor nü ściężaj wrota swej duszy i zawołał:

— Hejże ha! Serce moje! Sądziłem że jestem mądry, bardzo mądry, zaś ty jesteś jeno biednym, głupiutkim królikiem! Głupstwo! Sprawa ma się wprost przeciwnie, a świat mój dotąd stał na głowie! Jam oto błazen jest i cała menażerja moja, ty zaś jesteś panem nas wszystkich! Tyś pierwsze i jedyne poznało, że ona, a Imago, to jedno, i tobie zawdzięczam pokutę mą i nawrócenie. Dlatego odtąd nie będziesz już króliczkiem, ni pieskiem moim, kopanym i targanym za uszy, ale wodzem i władcą duszy mojej. Wiwat! Niech żyje Serce-Król Jegomość! Rozkazuj! Co zechcesz, stanie się natychmiast!

Serce radowało się wielce, mówiąc:

— Oto zaświtał dzień wolności! Wiwat! Dotąd zawiązywano mi dziób, niby skradzionemu szpakowi. Ale nadszedł koniec niedoli! To też użyję sobie, będę kochać, kochać, aż do ostatniego tchu, aż po ostatnią chwilę życia!

Wiktor zatwierdził łaskawie ten program, ale dodał zaraz:

— Nie zapominaj, że Teuda, a Imago, to jedno, a przeto jest święta i dostojna. Jeśli miłość twa poplamiona jest żądzą, to nie waż mi się kalać jej twem dotknięciem.

Serce odpowiedziało :

— Wrzeciądze me otwarte. Weź pochodnię i przetrząśnij najtajniejsze zakątki, badając uważnie.

Wiktor uczynił to i przyświecał sobie, idąc najskrytszemi chodnikami, a gdy się znalazł znowu na wierzchu, powiedział:

— Miłość twa czysta jest i korna. Kochaj ją przeto, kochaj aż do ostatniego tchu, aż po ostatnią chwilę życia!

Serce odetchnęło z ulgą i rzekło:

— Radbym udać się do niej kryj orno i mieszkać ciągle z nią, tak by mnie nikt nie widział. Chciałobym przeżywać z nią to, co przeżywa, ciągle, co godzina, co sekunda od „dzieńdobry", gdy otwiera okiennice, aż do ,,dobranoc", o późnym wieczorze.

— Zgoda! Uczyń to! — pozwolił Wiktor, a serce udało się do Teudy, zamieszkało z nią i nie opuszczało jej od rannego „dzieńdobry", kiedy otwierała okiennice, aż do „dobranoc",

13

Imago.

kiedy kładła się spać o późnym wieczorze. Gdy siadała do obiadu, mówiło jej: — Smacznego! Niech ci wyjdzie na zdrowie! — Gdy wybierała się na miasto, zwracało jej uwagę: — Przebierz się! Weź nową, jasną suknię, przystrój się pięknie, bowiem jesteś czarowna, kochana, zachwycająca, a gdzie się zjawisz, nastaje święto i wesele.

Znowu westchnęło serce i zapragnęło:

— Radebym zanurzyć się w jej własne serce, głęboko, aż tam skąd bije źródło uczucia, a w ten sposób jej własnem sercem kochać wszystko co sama kocha, począwszy od męża i dziecka, aż do doniczki z kwiatkiem na desce okiennej.

— Zgoda! Pozwalam ci! — rzekł Wiktor, a serce jego przenikło aż do samego źródła uczuć Teudy, i w ten sposób pokochało wszystko co sama kochała.

Powiedziało mężowi jej:

— Bracie, masz przyjaciela, o którym nie wiesz wcale. Cokolwiekby cię spotkało, ufaj, jestem przy twym boku i pospieszę ci z pomocą.

Powiedziało jej dziecku:

— Nóżki cię jeszcze nosić nie chcą jak należy, a oczka śmieją się do mgieł i złud. Ja jednak stanę przy tobie i będę cię strzegło wiernie i z oddaniem.

Powiedziało wreszcie do kwiatka w doniczce na okiennej desce:

— Spiesz się spiesz, przybierz najpiękniejsze barwy i rozewrzyj kielich, byś jej radość sprawił, a wronią ucieszył balsamiczną. Pamiętaj komu kwitniesz i do czyjej zaglądasz komnaty!

Ale serce żądało dalej :

— Chcę się przemienić w błogosławieństwo i czuwać nad każdym jej krokiem, niby dobry duch boży, chcę ją pocieszać, wspierać i strzec od złego.

— Masz słuszność! — rzekł Wiktor — Zrób

tak! — Serce jego przemieniło się w błogosławieństwo i nie odstępowało na krok Teudy. Gdy się rankiem budziła, całowało jej oczy mówiąc :

— Kogut pieje, wstań i nie bój się, bowiem dzień dzisiejszy to dzień wesela.

A gdy była smutna, mówiło:

— To pomyłka! Nie smuć się. Jakże możesz smucić się ty, która jesteś radością i szczęściem ludzi ?

Gdy nieszczęście skradało się nocą ku jej

domowi, stawało mu wbrew i mówiło:

«

— Precz stąd! Niemasz tu nic do roboty! Dom ten święty jest i nietykalny, albowiem tutaj mieszka Teuda-Imago!

13*

— Dobrze! — zawołał Wiktor. — Dobrze serce moje! Dałem ci wszystko czegoś pożądało. Czy ci dość ? Czy może chcesz więcej jeszcze ?

— Nigdy się nie nasycę, — odparło serce — albowiem miłość moja rodzi miłość. Im bardziej ją kocham, tem więcej łaknę miłości. Dotąd otaczam uczuciem dzisiejszą jej postać, chcę uczynić to samo z postacią minioną. Pozdrawiam śniony jej kształt dawniejszy, w jakim żyła zanim się stała tem czem jest. Cofam się wrstecz, ku dziewczęcym jej latom, ku dzieciństwu i dalej wrstecz ku zaczątkom życia na świecie, kiedy wr bezmiarach bytu kiełkowała jej dusza, w on czas kiedy nie wiedziała jeszcze że ma ziścić się na ziemi. Tego pragnę, ale sił mi nie staje, przeto każ fantazji, by mnie uniosła na owe wyże.

— Dobrze! — zgodził się Wiktor — Stanie się czego żądasz! Potem rozkazał fantazji: — Okaż się raz przynajmniej użytecznym, ty majaku cudaczny, który narobiłeś tyle w życiu mem kłopotu, mamiąc mnie ułudnemi blaskami. Słyszałeś czego chce serce? Przeto rozpostrzyj szeroko skrzydła i unieś tęsknotę serca mego ponad świat, tam gdzie dusze, czekając wcieleń, spoczywają na łonie nienazwalnego. ⁰

Fantazja roztętniła się radosnym śmiechem

i rzekła:

— Tego lotu pragnęłam oddawna i o nim marzyłam, bowiem tam, w niesiężnych wyżach jest ojczyzna moja!

Rozpostarła tęczowe skrzydła tak, że nakryły niebiosy i szaleńczym lotem uniosła stęsknione serce w senny kraj, gdzie wylęgają się dusze. Antenami miłości szukając drogi pośród przedstworzennych mroków, dążył Wiktor gościńcem, którym wędrowała w praczasach dusza jego ku ziemi. Tą kierowany siłą śledził tropy jej minionego życia, poetyckim duchem wżywał się w nie, wywołując z przeszłości minione jej kształty. Odblask jej postaci dziewczęcej odnalazł na ścianie lasów rodzimych, a na skałach spojrzenia, które rzucała, po raz pierwszy je ujrzawszy. W ciągu tej pracy czynił przedziwne odkrycia, tworzył nowe, nieznane pejzaże, z przekosami, pozwalającemi spojrzyć w inne światy, z śwdat-a łami i chmurami, płynącemi z nieznanych dziedzin, a to co widział, napełniało duszę jego drżeniem.

Słaby jego ludzki mózg nie mógł znieść owego niewysłowionego nadmiaru cudów i możliwości nieskończonych, przeto osłabł wreszcie, znużony podróżą.

— Łaski! Łaski! Dosyć! — wołał błagalnie, ale fantazja zaszeleściła ze złością skrzydłami i odrzekła :

— Nie nadarmo uniosłam się na te wyże. Tu jest szczęście moje, tutaj pozostanę. Chciałeś wyśledzić zaródź jej duszy? Poznasz także zwieńczenie duszy ukochanej.

Niebaczna na jego błagania i strach wzniosła się jeszcze wyżej i diżącemu od zamrozu ukazała wid przyszłości. Chociaż go nie chciał, choć mu został narzucony przemocą, zachował go na zawsze w pamięci.

Ujrzał młodzieńca obok dziewicy, a w ich podwójnej duszy tkwiły wszystkie inne dusze świata. Poza tą parą nie było tedy nic żywego w nieskończonej przestrzeni. Młodzieniec i dziewica szli łąką niebios, szeptali i patrzyli sobie w oczy z takim zachwytem, że wszystkie znane miłości osobnicze wydały się jeno lichem, nędznem naśladownictwem .

— Cóż mam wspólnego z tym młodzieńcem i tą dziewicą ? — spytał Wiktor z niechęcią.

Nagle oniemiał, bowiem zobaczył, że owa dziewica, posiadaczka dusz wszechświata ma oblicze jego boskiej Imago.

Tak zabawiał się Wiktor z nowonarodzoną miłością swoją. SerCe lubowało się Teudą ziemską, fantazja przynosiła mu z zaświatów wizje świetlnej Imago. Miłością zwał teraz swe prace, błogosławieństwem spoczynek. Miłość jego była czysta, wolna od pragnień, podobna modlitwie, to też fantazja znosiła mu coraz to nowe objawienia, a rozkosz wezbrała w nim tak, iż przelewając się za brzegi duszy, wyładowywała się w tonach. Zrazu oderwane, nieśmiałe wykrzyki, potem ciche fragmenty, wreszcie długie, pieściwe pasaże. Tak się to zaczęło. Ręka jego bezwiednie kreśliła na papierze lin je i punkty, zrazu niezdarnie, krzywo, potem owe hieroglify przemieniły się we frazy muzyczne... Tylko słów pieśniom jego nie trzeba było wcale.

— Czy nie przeszkadzam przypadkiem ?

Tuż za Wiktorem rozległ się życzliwy, ojcowski głos namiestnika.

Po kilku błahych zdaniach, wypowiedzianych tytułem wstępu, nawiązał przybyły rozmowę uczoną, ale przeskakiwał z tematu na temat i miał minę tak zakłopotaną, że niewątpliwie kryło się coś poza tern wszystkiem. Na-koniec ujawnił z wielkiem wahaniem co ma na duszy.

— Wie pan dobrze, drogi panie Wiktorze, że dnia czwartego grudnia Idealja obchodzi rocznicę swego założenia. Ku jej uczczeniu, ja także... jakże mam powiedzieć... napisałem coś w rodzaju słowa wstępnego. Kilkanaście skromnych, bezpretensjonalnych wierszy (pięciostopowe jamby z jednym anapestem) w formie djalogu, mającego za temat starą i nową kulturę. Czy-by pan łaskaw (od razu pomyślałem o panu, gdyż potrzebuję człowieka wysokiej kultury i wykształcenia), czyby pan był łaskaw wziąć udział jako przeciwpartner, (oczywiście jest tam kilka greckich i łacińskich cytat), czyby pan, drogi panie Wiktorze. .. ale oczywiście zależy to od pańskiej woli, upodobania i czasu... Co ? Gzy to panu poniekąd bodaj odpowiada ?

Wiktor oświadczył, że gotów wziąć na barki jakąkolwiek z kultur tego świata. Wówczas namiestnik odetchnął z głębi piersi i dodał pospiesznie:

— Żona moja nie posiada się z radości z powodu pogodzenia się pańskiego z moim szwagrem i pyta, czemu pan tak teraz od nas stroni ?

To prawda! Przypomniał sobie w tej chwili dopiero, że z powodu nieustannych obrzędów religijnych zupełnie zapomniał o samem bóstwie. Nie jawiła się potrzeba zobaczenia jej. Teraz, coprawda przynaglony musiał się zgodzić a będąc zmuszony, uczuł jednocześnie żywą chęć-

Kiedy w kilka dni potem zdążał ku ulicy Katedralnej, miał uczucie, jakiem przejęty jest świeżo ochrzcony poganin, przystępujący do pierwszej komunji. Jeden krok trwożny, drugi zuchwały i radosny.

Nie ukrywał tego zgoła przed sobą, że w gronostajach jego prawowiernego dostojeństwa gnieździ się jeszcze kilka moli, ale nawrócił się z przekonania, pokutował ciężko, kochał miłością czystą i silną. Bogowie są łaskawi, pocieszał się. Poza tern po jego stronie stał Kurt.

Przyjęła go łaskawie (czy to dzieło Kurta, czy może wyczytała bogobojny nastrój z jego twarzy?) przyjęła go uprzejmie, nawet bez śladu cienia, czy echa dawniejszej niechęci, jednem pociągnięciem wymazując wszystko co zaszło. Zawiadomiła go zaraz, jak dobrego znajomego, o śmierci dalekiej krewnej, zmarłej niespodzianie tej nocy, a potem, jakb}^ w dalszym ciągu zaczęła opowiadać o przygotowaniach do uroczystego obchodu rocznicy założenia Ideałji. Podczas tego opowiadania stoczyło się z jej oczu (oczywiście na intencję krewnej, nie Ideałji) kilka łez, a Wiktor podsuwąwszy szybko dłoń, schwycił je, jakby wodę święconą. Następnie mówiono o tern i owem, a na pożegnanie podała mu rękę uprzejmie, serdecznie nawet i to po raz pierwszy od owej niezapomnianej paruzj i.

Sprawa djalogu (stara i nowa kultura) zmusiła Wiktora do częstego bywania u namiestnika, a po załatwieniu spraw z tern związanych wolno mu było spędzić jeszcze kwandransik w obecności pani domu. Przeważnie milczał i poglądał, jak poczciwy wujaszek, który nie zapomniał w swym testamencie o rodzinie.

Przy tej sposobności sprawiał miłości swej bal, pozwalając oczom śledzić ruchy i gesty Teudy, które mu teraz, jako nowonawróconemu wydały się czemś zgoła nowem i niesłychanem. Zachowywała się teraz inaczej, nie przyjmowała bowiem pozytur wojowniczych, zaczepnych, czy obronnych, to też uszczęśliwiony Wiktor lubował się tą nowością i poza dawnemi odnajdywał mnóstwo zalet nowych. Rozkosz go napełniała niewysło-wiona, gdyż każda cnota była usprawiedliwieniem dla jego pełnej adoracji miłości, oraz odparciem czających się po zakamarkach, błahych zresztą zarzutów. Nie potrzebował teraz postrachem odpędzać powątpiewali, przeciwnie spraszał je, chcąc się napaść ich wstydem.

— Proszę, proszę panowie zgryźliwcy! Badajcie, wąchajcie, wkładajcie nawet w imię boże okulary. Widzicie, jak się obchodzi ze służbą ? Czyż sami nie twierdziliście, że wedle postępowania z podwładnymi najlepiej osądzić można czy ktoś jest zły, czy dobry? Tedy wyznajcież nareszcie, że jest dobra!

— Dobra... dobra... rzeczywiście jest •dobra! — powiedziały zwątpienia chórem.

— Patrzcież dalej, jak daje jałmużnę ubogiemu. Wszakże nie czyni tego pogardliwie, z łaski, ale traktuje go jak równego. Przeto wyznajcież raz, iż jest miłosierna!

— Co prawda, to prawda! Jest miłosierna... ani gadania!

— Czekajcież, będziecie musieli zgodzić się na niejedno jeszcze. Zważcież, że nigdy nie jawi się na jej twarzy grymas zazdrości, gdy sławią przy niej piękność innej kobiety. Tak samo niema śladu kokieterji w jej duszy, co sprawia, że za-łedwo dostrzega hołdy mężczyzn, nie wyłączając moich, a już zgoła nie zwraca na nie uwagi, raczej za ciężar je uważając, niż za przyjemną rozrywkę. Czyście zauważyli także, panowie policjanci ducha, że wszyscy ludzie których zaszczyca swymi względami, wszyscy goście jej to ludzie czystego charakteru? Dodajmy do tego skromność jej, sumienność w pełnieniu obowiązków, zamiłowanie życia domowego, miłość dla dziecka... Proszę, zaprzeczcież bodaj jednemu, jeśli zdołacie ?...

— Ależ Wiktorze! — zawołali — Nikomu się nie śni nawet odmawiać jej rozlicznych doskonałości, idzie tylko o to, czy wypada, czy wrolno podnosić ją na ołtarz bogini...

— Cicho... sza! Ani słowa! Kto jeszcze będzie wątpił, zdradzi przez- to, że ma złą wolę i niecne zamiary!

Mimo że wmawiał w siebie z wielkim zapałem, iż jest absolutną doskonałością, fizyczna jej obecność przeszkadzała mu raczej, niż pomagała w adoracji. Nie szło mu o ludzkie usterki, wiedział przecież, że jest człowiekiem i kochał ją nawet tembardziej za to. Raziło go natomiast pewne prostactwo zewnętrzne, nie licujące czasem z pragnieniami i potrzebami jego. Pozwalała sobie czasem na nieinteligentny wyraz twarzy, na nierzeźbiarską pozycję, na jakieś omglone, szkliste spojrzenie, słowem nie była ciągle od rana do wieczoru sobą,nie była Imago, tak że czasem napadało go podejrzenie, iż nie uświadamia sobie wcale swego zadania, które polega na tern, by była żywym symbolem fantazji. Przyczyniały się do tego uczucia jeszcze okropności, rażące wzrok. Domowa jej suknia obszyta była u dołu dwoma aksamitkami, a podobna aksamitka otaczała wycięcie wokoło szyi. Jakto, myślał, Imago w stroju chórzystki z „Wolnego Strzelca“, wyglądającej tak jakby miała zaraz zacząć jodlery ? Bolały go oczy i potykiwała się o to rozmodlona

dusza jego. Te i tym podobne rzeczy wywoływały potem bolesne wahnienia w jego uczuciach i wolał czcić ją w samotności swej fantazji.

Natomiast chętnie bywał u jej przyjaciół i znajomych, członków Idealji, śledząc na ich poczciwych, dobrych obliczach odblask spojrzenia Teudy. Ile razy ktoś wymówił jej imię, zdawało się Wiktorowi, iż zapala się bengalska zapałka z jasną gwiazdką pośród płomienia. Nigdy sam nie wymawiał jej imienia, ni nazwiska, nie śmiał poprostu, bo czuł że rumieni się już mówiąc ulica Katedralna.

Pewnego razu spotkał się z Kurtem. Młodzian beknął z radości i rzucił się w objęcia Wiktora, powtarzaj ąc.. . nieważne dziś j uż i przestarzałe powiedzenie jego:

— Ladacznice wszechsztuki, prostytuujące swe dusze konwencjonalnemi łachmanami arcydzieła!... — i dodał — Okropne! Haniebne! Pyszne!

W pół godziny potem bronił Wiktor przeciw zjednoczonym atakom moralizatorskim pastora i namiestnika następującej tezy:

— Religja propagująca moralność, nie warta jest, by zwracał na nią uwagę i marnował dla niej swe myśli przyzwoity człowiek.

Gdy skończył, przystąpił doń Kurt i spytał skromnie i serdecznie zarazem:

— Kiedyż będziemy mogli ze sobą pomówić sam na sam?

Od tego dnia, ile razy spotykał Kurt Wiktora w towarzystwie, siadali obok siebie i rozmawiali po przyjacielsku.

Budująca zmiana poglądów nawróconego Wiktora, nie mogła oczywiście ujść baczności członków Ideałji, zwrot był bowiem zbyt radykalny i gwałtowny. Dawniejszy Wiktor zachowywał się zuchwale, jednał sobie obrzydzenie wszystkich z gorliwością wielką, zmykał niezwłocznie, ile razy tylko fortepian robił taką minę, że oczekiwać można było, iż pokaże zęby klawiatury, a każdą, niemiłą sobie konwersację wpychał w grób zapomocą urągliwego milczenia. Obecny Wiktor słuchał z otwartą gębą godzinnych opowiadań o wydarzeniach rodzinnych, a nawet pobudzał do dalszego ciągu, wtrącając raz po raz tonem zdziwienia okrzyki jak „niepodobna!“ „co pan powiada?“ „doprawdy?“ Pozatem zaczął się ogromnie interesować dziećmi, dopytując z zaciekawieniem, czy chłopcy dobrze się uczą, czy Teuda przebyła już odrę, a Mimi mumsa, a w końcu... o dziwo... błagał sam, z własnego popędu, by ktoś „coś“ zagrał. Jednem słowem

stał się cudem człowiekiem w wysokim stopniu towarzyskim. Radosną sensację wywołały zwłaszcza jego zapatrywania na świętość misji kobiety w społeczeństwie. Na miły Bóg, czyż to był ten sam Wiktor, który przed kilku tygodniami wygłaszał następującą tezę:

— Poetyczne są tak zwane kobiety uczciwe, nie zaś rozwiązłe Albowiem poezję kobiety stanowi oddawanie się z własnej woli, zaś kobiety łatwe są egoistyczne!

Albo też mawiał czasem:

— Najnikczemniejsza djablica moralności -niezdolną jest do takiej oschłości serca, jaką się odznacza kobieta zaspakajająca miłosne potrzeby wielu mężczyzn!

Poprostu zmienił się do niepoznaki, rzec można „przenicował“. Poglądy jego obecne mile dźwięczały w uszach. Nieszczęściem, czasem po bardzo budującym wierszu następował mniej budujący refren, który niweczył wrażenie.

Pewnego dnia wielbił w tak wymownych słowach zalety kobiety cnotliwej, że tekst ten zaopatrzyć można było muzyką skomponowaną na kwintet z towarzyszeniem orkiestry. Skończywszy, dodał:

— Tak, to prawda! Ale cóż mam u licha począć z cnotliwą kobietą ?

Nie wszystko jeszcze tedy było w porządku, dobrym obyczajom Wiktora brakło tego i owego, a nawróceniec miał jeszcze djabła za skórą. Nie-podobno było jednak zaprzeczyć, iż go ożywiała najlepsza w świecie wola, a trudno... nieprawdaż ... wymagać odrazu doskonałości. Coraz częściej podnosiły się głosy, że z Wiktora ,,będą ludzie“ i że może się wyrobić z czasem na dzielnego tenora w chórze „Idealistów“.

Ale czasy to były wielkie i ważne, tak że pojedyńczy osobnik nie wiele zwracał na się uwagi. Zbliżał się dzień uroczystej rocznicy Idealji, a nastrój adwentowy ogarnął umysły wszystkich. Nakoniec nadszedł wielki tydzień, nakoniec przyszłość stała się teraźniejszością niezaprzeczalną.

W wigilję wielkiego dnia urządzono coś w rodzaju obchodu wstępnego. Złożyła się na to niemożność zajęcia się czemkolwiek innem, oraz niezwykłe ciepło (11 stopni Celsjusza w cieniu). Część uczestników wraz z Wiktorem jako gościem (poza nim same damy) udała się popołudniu do lasku w Waldegg. Pani dyrektorowa przyświecała niestety. .. nieobecnością, albowiem była niezmiernie zajęta przygotowaniami do uroczystości. Po spożyciu ciastek zabawiała się •ochocza gromadka grami ruchowemi. Ulubienicą

Idealistów była „łapanka“. Trzeba się było zręcznie przemknąć pomiędzy drzewami, raz, dwa, trzy. . . hyc! Kto stał za drzewem, był już bezpieczny. Oswojony Wiktor skakał dzielnie pośród Idealist ek, niby wilk pomiędzy owieczkami w raju. Słoneczny, ciepły dzień wywabił mnóstwo ludzi do lasku, a pośród widzów znajdywała się też pani Steinbach. Z ogromnem zdziwieniem, niby na cuda Mahometa, patrzyła na romantyczne pląsy Wiktora, a on, zawstydzony, urządzał się tak, by zawsze pomiędzy nim, a nią znajdywało się możliwie najkorpulentniejsze drzewo, które go skrywało przed jej wzrokiem. Nie idzie zresztą w gruncie rzeczy o sam wstyd, ale o przyczynę wstydu, ponieważ zaś przyczyna była nad wyraz szlachetna, przeto niebawem rozśmielił się Wiktor, zaczął sobie pozwalać na coraz zuchwalsze skoki i niebaczny na spojrzenia przyjaciółki, uwijał się pomiędzy pierwszemi rzędami drzew.

W dniu wyznaczonym wykonany został o godzinie ósmej, w wielkiej sali Muzeum, cały, arcy-skomplikowany i wybornie wystudjowany program. Wypadł zadoyvalniająco, a jak niektórzy sądzili, nawet świetnie.

Pierwszy punkt stanowił djalog pomiędzy namiestnikiem, a Wiktorem (stara i nowa kultura), a pastor zauważył dowcipnie, że stara kultura okazała się wyższą od nowej. Wiktor od kiedy żył, nie był w stanie nauczyć się dziesięciu wierszy na pamięć, stąd też pochodziła niższość reprezentowanej kultury.

Nastąpiło potem kilka produkcyj wokalnych, zaś po nich wielka feerja uroczysta, kompozycji Kurta. Ale przed samem jej rozpoczęciem zdarzyła się katastrofa. Z tekstu wynikało, że niedźwiedź ma wpaść pomiędzy pląsające nimfy i trytony. Tymczasem w ostatniej chwili aptekarz Röthelin odesłał drogocenną niedźwiedzią skórę, załączając wyrazy żalu i tłumacząc, że nagłe zasłabnięcie ojca zmusza go wyjechać najbliższym pociągiem. Zawrzało jak w mrowisku. Spokojnym pozostał jeno sam Kurt, mimo, że go to najbliżej dotykać musiało. Z po-dziwienia godnem dostojeństwem i niemałym wysiłkiem woli uspakajał swe stadko potworów, tłumacząc, że obejdzie się bez niedźwiedzia. Ale wszyscy mieli kwaśne miny.

Zauważył to Wiktor i uśmiechając się przyjaźnie, powiedział:

— Zdaje mi się, drogi panie Neukomm, że potrafię jako tako udawać niedźwiedzia, mruczałem już nieraz w życiu, a nawet ryczałem nieźle na los. Daj mi pan skórę.

Wśród ogólnego entuzjazmu wlazł w drogocenne futro i mruczał i ryczał tak głośno, jak mu na to pozwalał słaby głos.

Na zakończenie odegrano mocno zagadkową scenę. Gdy się rozstąpiły fałdy zasłony, widzowie ujrzeli na scenie las, a na jednym z drzew wisiała wielka poczwarka motyla, zrobiona z połyskliwego papieru. Pani dyrektorowa Wyss, prezydentka Idealji zaśpiewała trzy strofy, których tekst głosił, że nastąpi wielkie misterjum narodzin motyla, potem zaś stuknęła czarodziejską laseczką w poczwarkę. Opadła skorupa, a z po-czwarki wyłoniło się przebrane w skrzydła i rożki na głowie, spowite w kwiaty tak zwane „dziecko Idealji“. Była to utalentowana sierotka, zostająca pod opieką pani Wyss i pani Kellerowej, które wspólnie łożyły na jej wychowanie.

Została ona nazwana żartobliwie „dzieckiem Idealji“ i, poczuwając się do obowiązku honorowego noszenia tego miana, uczyła się doskonale, przynosząc po każdem półroczu świetne świadectwa swym opiekunkom. Potrząsając rożkami, wysepleniła wierszyk, wykonała kilka nadobnych kniksów, potem zaś zniesiono małą ze sceny, damy wycałowały ją straszliwie i pokryjomu hojnie obdarowały.

Na tern zakończyła się uroczysta część programu i rozpoczęto wyzwoleńcze tany, których osią stało się owo „dziecko Idealji“, mimo swej złotowłosej dziewczęcości niezgorzej oczkujące już z Kurtem.

Celem wielkich honorów stał się także Wiktor w nagrodę za współudział i ratunek w sprawie niedźwiedziej. Mijała go para po parze (nie mógł się odważyć tańczyć) prawiąc mu komplementy, albo żartobliwie go zaczepiając, a ciągle czyniono aluzje do jego kultury, lub niedźwiedzia. Sypały się dowcipy o różnym duchowym poziomie, zawsze jednak nacechowane życzliwością. Najsprytniejszym udało się w końcu rzucić, niby lasso, myśl łączącą nowożytną kulturę z niedźwiedziem. Czyniono dalej dowcipy na temat, do której z kultur starej, czy nowej, nadaje się lepiej ów miś ryczący, ale okazało się, że obie mu zupełnie odpowiadają, byleby mógł ryczy ć do woli.

Wiktora objęła fala życzliwości ogólnej, tak, że aż wstydził się źle zasłużonej popularności. Ale z owego uczucia wstydu wytrysło nagle rozczulenie i wdzięczność. Popłynęły rozlewnie • ku towarzystwu, a w powrotnej fali wróciwszy doń, przyniosły coś, czego dotąd nie zaznał. Oto nigdy w życiu nie zaznał szczęścia jaki daje zespjł ludzki. Był dotąd zatwardziałym samotnikiem i dziwakiem, tego zaś dnia nauczył

się cenić miłość bliźnich i błogosławione poczucie przynależności do pewnej grupy. Przeszkadzało mu jeno potrochu wspomnienie drwiących spojrzeń pani Steinbach. Po namyśle obrał drogę pośrednią i zawyrokował, że ci co go otaczają nie są wprawdzie pochodniami dziejów świata, ale zacnymi, dobrymi i sympatycznymi ludźmi, a to jest przecież rzecz najważniejsza.

List. . .

Czuł się spokojnym wewnątrz i pogodzonym ze światem i tylko to uczucie sprawić mogło, że wytrwał w piekielnym hałasie, ścisku i fałszywej muzyce aż do końca uroczystości. Szczęśliwość jego osięgła szczyty takie, że go aż od nadmiaru zabolało serce, gdy dnia następnego otrzymał liścik od Teudy. od niej ! Czyż to możliwe ? Pierwszy w życiu list od niej... !

W liście tym, coprawda, nie wiele było treści dla jego ducha. Prosiła po prostu, by kazał poszukać w sali zgubionego wachlarza. Było to jednakże jej własne pismo, list zaczynał się od słów :

a kończył : —

— Szanowny Panie...

Pańska Teuda Wyss. ..

Nawykły brać wszystko dosłownie, powtarzał sobie dla otrzeźwienia, że są to jeno czcze formułki towarzyskiej grzeczności, ale mimo to czuł się podniesionym i upojonym tern, że uznała go za „szanownego“.

Co do podpisu, to pozwolił sobie na niewinną sztuczkę. Odciął mianowicie nożyczkami od paznokci ostatnie z trzech słów końcowych, tak, że zostało jeno: — Pańska Teuda...

— Widzisz, — powiedział do siebie, — pisze ci: Pańska Teuda... to znaczy: twoja Teuda, przyznaje tedy wyraźnie, że jest moją!

Złożył starannie sfałszowany w ten sposób dokument, wsunął go do medaljonu u łańcuszka przy zegarku i wykrzyknął radośnie:

— Teraz ją mam! Teraz ją mam!

Szczęśliwość owa zdenerwowała go do tego stopnia, że postanowił szaleć i robić głupstwa. Nie wiedział tylko od czego zacząć. Na razie stanął przed lustrem i wykrzywiał się straszliwie, potem naśladował różne djalekty, sposób mówienia różnych ludzi, a wreszcie zaczął piać, ryczyć, beczyć, szczekać, wyć itp. Oznaczało to u niego szczyt wesołości. Nie wiedział już, naprawdę nie wiedział, czy się czuje szczęśliwym, czy go boli serce... tak straszliwie, tak okropnie, tak niepojęcie radował się pozyskaniem Teudy.

BÓL SERDECZNY.

Nadszedł jednak dzień, w którym dowiedział się, czy uczucie owo pierś mu rozpierające jest szczęściem, czy cierpieniem.

Spotkał ją pewnego przedpołudnia przypadkiem u pani doktorowej Richard. Była wesoła, w nastroju do niewinnych żarcików, słowem „rozumieli się“ dnia tego doskonale. Ożywiona dowcipna rozmowa przeciągnęła się, tak że wszyscy ulegli czarowi chwili i nie zważali na czas.

Był pod wrażeniem owej przedziwnej har-monji i zapomniał całkiem o rzeczywistości, to też gdy mu w ulicy, spojrzawszy nań serdecznie, podała na pożegnanie .rękę, wymknęło mu się pytanie zgoła dziecinne:

— Więc pani nie pójdzie ze mną?

— Oczywiście, że nie! — odparła roześmiana. — Zdaje mi się, że nie! — dodała żartobliwie.

— A dokądże ?

. — Cóż za dzikie pytanie ? Naturalnie do męża i syna, którzy są głodni i czekają z obiadem!

— Zostanę tedy sam ?

— Nie... nie... Jeśli pan się czuje osamotniony, chodźże pan do nas! Mąż bardzo będzie panu rad!

Nie była „jego własnością“.. .!

Jak kot po strzale śrutem zemknął jęcząc do domu. . . Nie była „jego własnością!“ A pewny był, że miłość ku niej wolna jest od wszelkiego pożądania.

Nie

Trudno sobie wyobrazić miłość człowieka do człowieka bez domagania się bodaj ciągłej obecności ukochanej, czy ukochanego, była „jego własnością...!“ Gorzej jeszcze, była własnością innego, obcego człowieka ! Wiedział o tem dawno, dziś jednak poraź pierwszy w życiu odczuł ten fakt, gdy go opuściła, by iść do tamtego. A ona to nazwała poprostu „powrotem do domu“?..

Kot, dostawszy ładunek śrutu, chowa się w bylejaką jamę. Ale śrut zabiera niestety ze sobą, a w jamie dopiero rana, która w pierwszej chwili wywołała jeno przestrach, zaczyna krwawić i boleć. Cóż za niesłychany przywilej ? Co za oburzająca niesprawiedliwość? Ktoś obcy, inny może z nią być razem, mieszkać dzień w dzień, rok w rok, aż do końca świata, on zaś nigdy. Ani przez jedno lato, ani przez miesiąc, ani choćby przez jeden wyjątkowo dzień! Tamtemu wszystko, jemu nic! I może on nietylko

mieszkać z nią ale... precz głupie myśli! Temu, który i tak ma za dużo, daje ona prócz obecności swej jeszcze miłość i przyjaźń w dodatku. Pociesza go gdy smutny, pielęgnuje z poświęceniem gdy chory, gdy zaś umrze, to tęsknota jej płynie za nim poza grób. Jeśli prawdą jest, że wstaniemy z martwych, to zaraz zacznie go szukać spojrzeniem pośród tłumu.

A jakież ma wielkie zalety, jakie znaczenie czy zasługi ów straszny, zuchwały człowiek, by godnym być takiej nagrody? Wszakże to człowiek, jak inni? Czyżby wart był więcej, niż cała ludzkość razem wzięta ?

Niema nadziei! Nic się zmienić nie da, ani rozumowaniem, ani siłą, słowem dookoła mur niemożliwości. Przeciwnie, każda godzina, co mija, w dzień, czy w nocy, w pogodę, czy słotę, każda i wszystkie razem zacieśniają jeno bardziej węzeł, łączący ją z nim,za.ś jednocześnie z każdą chwilą powiększa się przepaść dzieląca mnie od niej.

Nawyk, porozumienie, wspólne przeżycia i wspomnienia, obopólne zobowiązania wdzięczności .. . wszystko to nietylko nie zmniejsza się, ale przeciwnie rośnie. Łączy ich ponadto dziecko, a w miarę jak wzrastać będzie, zabiegi koło jego wychowania, przywiązanie i radość patrzenia na jego rozwój, wszystko razem złoży się na łącznik pomiędzy rodzicami. Któż wie zresztą czy będzie jedyne? Wszakże może otrzymać siostrzyczkę, lub braciszka... naturalnie... czyż im kto tego zabronić zdoła ?

Jakże strasznie niedoceniał potęgi małżeństwa, uważając je za rodzaj namiestnikostwa, którem można się nader łatwo dzielić, mianowicie tamtemu namiestnikowi, ciało... jemu zaś duszę Mimo wielkiej bystrości spoj-

przeznaczając. rżenia, nie dopatrzył w swej naiwności jednej, niezmiernie ważnej rzeczy. Nie dostrzegł tajemnicy ciała, zwierzęcej potęgi instynktu naturalnego, który zmusza matkę oddać niebo i ziemię za talerz rosołu dla dziecka swego, który zmusza kobietę do rzucenia duszy w ślad ciała. Kobieta musi wszystkiemi fibrami swemi czuć się własnością mężczyzny, który ukształtował jej ciało, który ją z dziewicy uczynił kobietą i matką. Skazana jest kochać tego jednego, jedynego,

choćby nim miała pogardzać nawet.

Lala Bebe Papa. Te trzy pojęcia wyczerpują całą treść życia kobiety. O głupcy, trapiący się o to, czy was kocha kobieta, którą chcecie za żonę! Śmiało, pogardliwie drwijcie sobie z jej odrazy! Bierzcie za kark, ciągnijcie do ołtarza, bowiem małżeństwo silniejsze jest od nienawiści, trwalsze, niż miłość!

Narzeczona słania się na nogach idąc do ślubu z nienawistnym jej człowiekiem, zdaje jej się, że idzie na szafot, jest blada, w piersi ma serce bijące miłością ku innemu. .. Spytajcie co myśli w dwadzieścia łat potem ?

— Dzieci, cieszcie się! Ojciec wraca jutro! Byle się papie nie przydarzyło co złego!

Tamten drugi, ukochany, przypuśćmy umiera, dama jego serca dostaje zawiadomienie. W najlepszym razie odczuwa coś w rodzaju żałości, wydusza z trudem łezkę z jednego oka, a potem znowu:

— Cieszcie się dzieci. . . ojciec. . .

Taką jest potęga małżeństwa!

Niema nadziei! Któż zwalczyć zdoła popęd naturalny? Głupstwo! Toczyć wojny z prawami natury nie sposób... to szaleństwo! Prawda rzekła : — Potępionyś na zawsze! — A ból potwierdził, mówiąc: — Tyś rzekła!

Zauważył teraz dopiero, że ten kto czyni sobie z człowieka Boga, zasadza roślinkę przekleństwa i hoduje ją z usilnością wielką. To też zazdrości godni są posiadacze Boga zaziemskiego. Wszystko jedno, czy to Bóg gniewu i pomsty, żydowski Jehowa, czy potworny Moloch, bo, najokrutniejszy z Bogów wszystkich religij świata nie strąca bezlitośnie do piekieł tego, kto się doń zbliża rozmodlony i rozkocham . Żaden nie powie zrozpaczonemu: — Nie znam cię, człowiecze!

Gdyby zresztą zdarzył się Bóg bez czucia, jak kamień, to niema zaprawdę Boga dobrostkowego, marnego, drańciwego! Pośród Bogów nie można natrafić na takiego pana dyrektora Wyssą, który ci staje wbrew, niema tam obawy, byś człeku zależał od życzliwości takiego Kurta, a Madonna chrześcijańska nie wydaje na świat czeredy bachorów, w imię których zapomniećby miała o ziemi i niebie!

Czcić człowieka ? Zaprawdę lepiej modlić się do robaka! Teraz widział to wszystko jasno, jaskrawo w duchu swoim, ale niestety świadomość nie leczy gangreny. Cóż ci stąd, że wiesz, iż jad, który krew twą w ropę przemienia, to jeno mała bakterja, coś zrodzone z brudu... Cóż ci z tego ? Gangrena postępuje dalej... dalej.. .

Odczuwał dlatego ból najdotkliwszy w najszczytniejszych kręgach duszy, że miłość jego była religją, dlatego, że symboliczne oblicze Teudy-Imago odzwierciedlało mu całokształt życia i świata, podobnie jak twarz matki przywodzi na myśl ojczyznę.

Wszystkie owe napomknienia i znaczenia, wszystkie światełka, zwidy i dźwięki idące mostem, który łączy rzeczywistość ze światem ducha, przybywały teraz na ziemię ranne, ze sztychem w piersi. Cała jego wnętrzna istota rozchorowała się na okropną tęsknotę. Tęsknił za nią, za wspólną ojczyzną wszystkich stworzeń, tęsknił także za sobą. Bowiem... on był nią... ona zaś... przez jakiś straszliwy, szatański cud niemożliwości ... nie była nim !

Ponieważ zaś był myślicielem, który w razie ukąszenia chce wiedzieć jak się zowie wąż, który go ukąsił, przeto zapragnął porozmawiać z własnym rozumem o cudzie braku serca. Wiedział, że jest to bezcelowe, że świadomość nic mu nie pomoże, atoli nie mógł uczynić nic innego, jak myśleć. Ból serdeczny nie otamowuje zdolności rozumowania, przeciwnie wyposaża myśli w ostre zęby i każe im gryźć. • Spytał przeto:

— Czy nie śpisz ? Czy masz czas ? Czy możesz mi wyjaśnić jak to jest możliwe, by człowiek, któremu się dało najwyższe dobro, jedyną pociechę życia, miłość swoją, mógł nie odwza-j emnić tej miłości ?

Rozum odrzekł:

— Zbierz wszystkie fakty i porównaj je.

Gdy kochasz Boga, czy on cię kocha także?

— Naturalnie!

— Gdy kochasz papieża, czy odwzajemnia ci się ?

— Hm... tak sobie!

— Gdy kochasz księżniczkę Aragonu i Ka-stylji, czy odpłaca ci miłością?

— Nie zdaje mi się, by miała ochotę!

— Gdy kochasz ślimaka, czy on cie też

kocha ?

— Nie jest w stanie tego uczynić!

— Otóż właśnie! Im niższy poziom duchowy, tern mniej miłości. Warunkiem miłości jest pełnia ducha, brak serca, to znak tępoty... Kropka... Koniec !

Wiem

— Wytłumacz mi jeszcze jedno! dobrze, jasno i wyraźnie, że z tej fiolki, w ręku owej kobieciny wyziera jeno jajko mojej własnej fantazji i że zeń wyląc się mogą jeno fanaberje, wiem to, przejrzałem ją na wskroś, przemyślałem i przecierpiałem. Czemuż tedy u licha pożądam jej, niby świętego Graala, czemu łaknę jej, jak mrący z pragnienia łaknie źródła ? Odpowiedz !

— Głupstwo,mój drogi, wierutne głupstwo! — zaśmiał się rozum, — Ale rób dalej spokojnie głupstwa, bo to mi daje nadzieję, że będzie z ciebie kiedyś mądry człowiek.

Tak sobie rozmawiał z własnym rozumem o dotyczącym go przypadku, ale nie doznał przez to ani odrobiny ulgi. Przeciwnie, stało się z tern, jak z bólem zębów. Im się więcej nad niem zastanawiasz, tern bardziej boli, a gdy usiłujesz zapomnieć,

to ból cię zmusza ponownie myśleć o bólu. Do-kądże miał zresztą uciec z myślami swemi, by nie natrafiły na cierpienie? Krył się raz po raz, to poza wygwieżdżoną kopułę nieba religji, to w łonie połyskliwego eteru poezji, ale wszędzie dosięgała go klątwa, wszędzie widział owo nieszczęsne, a uwielbione oblicze człowiecze, które snuło się zanim niezmordowanie poto, by go niweczyć zimnym, lodowatym blaskiem spojrzenia cudnych oczu.

Bezmózdzy ludzie, urągający katuszom nieodwzajemnionej miłości! Przypuśćcie, że matka widzi wstające z grobu jedyne, pierworodne dziecko swoje, piękne, oblane światłem zaświatów. Z prze-raźnym krzykiem tęsknoty spieszy doń, ale dziecko odwraca się od niej, spoziera obojętnie, składa, usta gestem pogardy i mówi : — Czegóż chce ode-mnie ta kobieta ? — Czyżbyście się w tej chwili śmiali ? Tak samo, całkiem tak samo było z Wiktorem. To co miał w sobie najcenniejszego, krew z krwi serca jego i kość z kości ducha, ten twór wyrwał się zeń, wyodrębnił, poszedł precz i zaparł go się. Bolało tak strasznie, okropnie, bezlitośnie* że czasem myślał, iż nie może istnieć ból taki, bowiem znieść go nie zdoła nikt z ludzi.

Wiktor nie był niedołęgą, przeciwnie posiadał wytrwałość i odporność, przeto zawezwał ponownie na pomoc rozum i rzekł mu:

— Sprawa stoi tak: znieść nie mogę bólu, a żyć muszę... cóż tedy czynić mam ?

Rozum odparł:

— Chodź, pokażę ci coś! — i zaprowadził go do rzeźni. — Tak, — rzekł — sądzę, że teraz łatwiej ci będzie znosić cierpienie! —Gdy wrócili do domu, mówił rozum dalej : — Wiktorze, cała sztuka polega na tern, by nie dopuścić się rozpaczliwego czynu. Lepiej nie czynić nic. Zatnij zęby, albo krzycz jeśli być inaczej nie może, nie krzycz jeno rękami! Wszystko zależy od tego, by przezwyciężyć godzinę, kto pokona godzinę, ten pokona dzień, kto pokona dzień, odniesie zwycięstwo nad rokiem... Byłeś jeno nie uczynił teraz, w tej chwili nic desperackiego. Godzinę pokonać jest zdolny mąż dzielny pracą, a tyś jest bojownik wielki... Rzecz główna w walce i pracy to zdrowie... wszakże jesteś zdrów... przeto pracuj! Niech sobie tam ból robi co chce, to jego rzecz... ty zaś imaj się pracy, wiesz przecież co czynić masz!

Wiedział to dobrze! Że zaś pracował w imię „Srogiej Pani“, która jest boginią mocarną i niezbłaganą, tedy przed jej tchnieniem uciekły dręczycielskie duchy poza firankę, skąd wylatały, coprawda, raz po raz topiąc w nim znienacka

sztychy swych żądeł. Ale zmykały co prędzej do kryjówki, dokonawszy łajdactwa.

Najusilniejsza praca musi być jednak z konieczności przerywana pauzami, ustaje też sama przez się wieczorem skutkiem znużenia. W takich chwilach ataki stawały się częstsze i groźniejsze. W bibljotecznej szafie widniały ustawione w ordynku roczniki pewnego miesięcznika. Przewracał kartki, przeglądał artykuły w zupełnej beztrosce, ale nagle podskoczył z jękiem, jakby ukąszony przez węża. Jeden tom nosił datę onego roku, kiedy to zdarzyła się paruzja. Rzucił go ze strachem i odtąd omijał zdała wszelkie roczniki pism.

Pewnego dnia przechodził koło wystawy strojów kobiecych i zobaczył tuż przed sobą białą suknię, przyozdobioną zielonemi guzikami. Doznał słonecznego porażenia wspomnień! Wszakże czasu paruzji ubrana była w białą suknię z białym paskiem, przetykanym zielenią i złotem.

Ciągle zdarzały się takie rzeczy. Skorpiony taiły się pośród najniewinniejszych z pozoru przedmiotów. Ten grzebień naprzykład wydaje się błahostką, albo ten nóż do papieru... prawda? Nie... to podstęp... to szatańska zasadzka! Grzebień kupił sobie na dwa tygodnie przed paruzją, a nóż w rok potem, podczas „godów

15

Imago.

22(3

weselnych“ z Imago. Za każdym razem jęczało zranione serce: — Nie... nie... to niemożliwe... to zgoła niemożliwe! — Ale rozum uspakajał po swojemu: — Ta ta ta... to jest, a przeto jest możliwe... — I natychmiast kuliła się do ziemi skomląca nadzieja.

Walcząc w ten sposób mężnie z godziny na godzinę, pokonywał ostatecznie niezgorzej cały dzień. Często odnosił nawet zupełny triumf, czasem bój pozostawał nierozstrzygnięty, nigdy jednak nie poddał się.

Gorzej było w nocy. Trzymana w ciągu dnia na smyczy, nie zadławiona wcale do cna, tęsknota jego duszy, nie mając nad sobą knuta pracy, woli i rozumu ujawniała się w sennych marzeniach, rozprostowywała i ulatała w górę, niby para z kotła po podniesieniu pokrywy. Nie było nocy bez snu, a snu wolnego od... niej. Nieubłaganie zaślubiał go z nią sen, mówiąc:

— Jam jest prawdą! Reszta, to majak i złuda!

A sny owe snuły marzenia nietylko każdy dla siebie zosobna... dziś to, jutro inne, nie... sen nocy ostatniej nawiązywał osnowę do marzeń zeszłych nocy, podobnie jak romansopisarz powołuje się na napisane już rozdziały. Sny łańcuchowały się ze sobą, tak, że wiódł formalnie

— i227 —

podwójne życie. W nocy złączony był z nią, przelśniony jej miłosnem spojrzeniem, rozmawiał i żartował z ukochaną, pełen radosnego uniesienia. W dzień tonął w beznadziejności cierpienia,

miotany bólem i rozpaczą po bezbrzegiem morzu klątwy. Pocóż się tedy budzić ? Czemuż zawsze wracało rozczarowanie ?

Czemuż nigdy sen rozkoszny nie rzucał swej poświaty na dzienną jawę ?

— Oo... j.eśli ci o to jeno idzie, — powiedziała fantazja — to damy sobie radę!

I raz, dwa... nie czekając na przyzwolenie, ustawiła pudło panoramiczne i rozpoczęła przedstawienie, pokazując mu niemożliwości na nogach kłamstwa, niemożliwości możliwe zresztą do pomyślenia, o ile się nie patrzyło na owe nogi kłamstwa.

Zjawiła mu się pokorna, trzęsąca się staruszka. Rozpierzchli się przyjaciele i adoratorowie, a zasnute mgłą oczy żebrały o jałmużnę miłości.

— I ty, widzę, nie poznajesz mnie — mówiło jej spojrzenie — albowiem stara jestem i brzydka ?

Ale Wiktor zawołał:

— Teudo, oblubienico moja! Daremnie się trudzisz, kryjąc wieczystą piękność i młodość swoją pod pożyczoną maską starości, albowiem

bije od ciebie biask niebiański paruzji i nimbem cię otacza świetlanym. Czemuż to stoisz tak pokorna drżąca u progu domu mego ? Mnie przystoi jeno pokora, patrz, oto zginam przed tobą kolana i ze czcią pochylam czoło.

A Teuda krzyknęła radośnie:

— O wielki, święty cudzie łaski! Dziś, gdym stara i brzydka jest, jedno jedyne serce darzy mnie większą zaiste miłością, niż wszyscy razem wzięci ludzie w ciągu całego życia mego!

— A co ? — zaśmiała się fantazja — Prawda, że czapka moja piękna jest? — I odgrywała dalej różności.

Zobaczył ją w łóżku, chorą, okrytą wrzodami, opuszczoną przez wszystkich, gdyż uciekli wobec tej ohydy. On jednak zbliżył się z czcią nabożną, niby do ołtarza.

— Ten obraz wcale nie był powabny! — zgromił fantazję.

— Nie chciałam go też pięknym uczynić, — odparła — bo piękno jego mieści się już w tern, że miłość twa zdolną jest przezwyciężyć sam nawet wstręt. Ale zaczekaj, jeszcze nie koniec! — I znowu odegrała sztuczkę inną.

Zobaczył kobietę występną, potępioną przez świat, odtrąconą, oplutą, pijaną, nieprzytomną, walającą się w błocie na ziemi.

— Fuj! — krzyknął oburzony Wiktor. — Spuść zasłonę! Cóżto za karygodne, szaleńcze, obrazy? Jak śmiesz plugawić ją, cnotliwą, czystą, dostojną?

— No dobrze... ale... gdyby... gdyby... — syknęła fantazja — ... gdyby tak było... cóżbyś uczynił wówczas? Czyżbyś zdolen był kopnąć ją.. . powiedz, czy zdobyłbyś się na to? Milczysz? Dobrze! Wiem już wszystko... Zresztą posiadam niemały zapas sztuczek, w innym zgoła stylu. Może chcesz przejrzystą grę życia? Nie? Szkoda... nie masz racji, są tam cudeńka ucieszne. Nie, to nie... Przypuszczam, że spodoba ci się sztuczka poważna, posępna nawet. Służę, służę, już zaczynam!

Ukazała mu ją we wdowiej szacie.

Wściekłość ogarnęła Wiktora, zerwał się i rozbił na głowie fantazji pudło panoramiczne. O jakże szaleńczo i naiwnie musiał ją kochać, skoro zezwalał własnej wyobraźni przywodzić sobie przed oczy tego rodzaju brednie.

Męka jego otrzymała tragiczne piętno przez szereg okrutnych reminiscencyj. Pamiętał, że odeń samego tylko zależało w niebo przemienić piekło obecne, że przez całych sześć miesięcy szczęście chodziło tam i z powrotem cierpliwie pod jego drzwiami, czekając, by mu zezwolił wejść, widział przeraźliwie jasno, że mógł pozyskać wszystko, nietylko przychylność jej, o której teraz marzył, niby o ideale szczęśliwości i łaski, ale wszystko... ciało... miłość.. życie... Widział to, wiedział i czuł.

Wspomnienia owe mknęły tuż przy żalu, ale nie dotknęły go ani na moment. Dobrze się stało, bo gdyby wspomnienie mu wzięło i żal. .. nie byłoby¹ dlań ratunku, musiałby popaść w bezdeń rozpaczy. Nie, nie żałował tego co się stało, mimo że tęsknota szarpała mu serce obcęgami. Z tego też powodu, wbrew żałosnym okrzykom tegoż Serca własnego, nie czuł się naprawdę nieszczęśliwym. Jakaś glorja otaczała cierpienie jego, podobne chwale męczennika, którego usta czasu tortury wydają wprawdzie bolesne jęki, a Członki drżą i miotają się pod ręką kata, ale-' jednocześnie dusza śpiewa radośnie hymn ku czci Boga i głosi jego imię. Męka jego przemieniła się w uroczystość pasyjną, dusza stąpała na koturnach, całe zaś jestestwo falowało eurytmicznie. Spojrzenie oczu, z których tragiczny ból nie był w stanie łzy jednej wycisnąć, stało się ekstatycznem i to do tego stopnia, że pewnego dnia na ulicy zaczepił go okulista^ prosząc by mu zezwolił stwierdzić fachowo ów dziwny fakt.

Bywa jednak zawsze tak, że w miarę wzrostu ekstazy nabierają również mocy pokusy, przeto i na Wiktora przyszła chwila, w której był kuszony.

Właśnie w tym czasie odbywała się u*dy-rektorstwa uroczystość urodzin synka, owego małego Kurta, a Wiktor, który przestał nagle bywać u ludzi i nie można go było wyciągnąć z domu... (śmieszny człowiek, — mówiono — dopiero co stał się towarzyski i myśleliśmy, że już wszystko dobrze, a tu nagle zmienił się w pustelnika) ... a Wiktor uznał za stosowne być obecnym na obchodzie. Zaczęło się od przedstawienia alegorycznego, pomysłu dużego Kurta, ojca chrzestnego .małego. Kurcika (ten genjalny człowiek trzęsie wszystko poprostu z rękawa). Matce przypadła rola wróżki. Miała białą szatę, dwa ogromne skrzydła, rozpuszczone czarne włosy, a w nich koronę ze złotego papieru. Wypowiedziała jakieś głupawe wierszątko. Już podczas przedstawienia pozwoliło sobie buntownicze serce Wiktora na widok niebańsko przybranej postaci Teudy, na cichą uwagę: — Widzisz ciemięgo, nikczemny uciekinierze, coś stracił bezpowrotnie! —Po skończeniu widowiska Teuda pozostała w kostjumie wróżki, tak, że bogini i kobietą, rzeczywistość i sztuka splotły się w jedno. Podawano sobie dziecko, oblicze matki promieniało szczęściem i spokojem, a wszystkich ogarnął nastrój błogi, cichy i poważny. W chwili tej serce Wiktora zaczęło bić tak mocno, tak głupio i natarczywie, jak nigdy jeszcze może w życiu.

zawołał

— Niech mi staną do oczu w duchu — wszystkie bogi nieba, bóstwa wszelkich religij, wszystkie najświętsze obowiązki, dostojeństwa i mądrości, niech wrzeszczą i krzyczą zbiorowemi siłami, ja sam stawię im czoło! Niema w wszechświecie całym dobra tak wielkiego, by zrównoważyć mogło posiadanie ukochanej, jako też niema na ziemi i niebie zapłaty dostatecznej za utratę onego szczęścia, onego klejnotu. Kto mógł dobro owo posiąść, a wzgardził niem, zaprawdę, choćby to uczynił na rozkaz samego Boga we własnej osobie... głupcem jest, nie zaś męczennikiem i bohaterem. Dobrze mi tak! Niechże zginę pod brzemieniem klątwy i potępienia!

Wybiegł co prędzej, udał się do swego pokoju i zdjęty strasznym bólem jął wzywać na ratunek „Srogą Panią“, podobnie, jak wierny błaga Boga, by mu się ukazał i wyzwolił z niedoli.

— Ratuj mnie! — jęczał — Pospiesz z pomocą, gdyż znieść nie mogę cierpienia. Córka twa, którą mi zaślubiłaś, z którą połączyłaś mnie na wieki uroczystą przysięgą, dostojna Imago, moja prawowita kochanka i żona nie chce mnie znać, nie patrzy na mnie i nie dostrzega. O zrozum, jak należy rozpaczny krzyk udręczonego serca mego. Żal nie plami szamocącego się pożądania duszy mojej. Gdyby czas mógł spłynąć wstecz, po raz drugi stawiając mnie w obliczu rozstrzygania, po raz drugi rozstrzygnąłbym tak samo. Takbym uczynił. Chcę cierpieć, chcę łaknąć, ze smutkiem, lecz z radością wiary jednocześnie. Czemuż jednak kara tak straszna jest, tak nieludzka ? Czyż zbrodnią jest do tego stopnia nieprzebaczalną posiadać ducha, iż musi się za to ponosić katusze przechodzące siły człowieka? Jeśli taka jest wola twoja, o Pani, to złagodź wyrok mego potępienia. Dotknij oczu córki twojej, by przejrzała, poznała, a nie zapoznawała mnie. Każ jej zwać mnie swym przyjacielem dostojnym i cichym! Niech mi da jedno bodaj spojrzenie związane ze wspomnieniem chwil minionych! Połóż jej na sercu ten rozkaz i spraw, by go wykonała. Jeśli się to zaś stać nie może, to udziel mi wsparcia mocarnej dłoni twojej, abym nie upadł i nie został pokonany.

Wydało mu się nagle, że dostrzega mknący przez pokój cień „Srogiej Pani“. Powstał czując przypływ sił i ujął w rękę kielich bólu, gotów cierpieć, co wycierpieć przypadnie.

KONWULSJE I ILUZJE.

Nadeszły tymczasem święta Bożego Narodzenia, jak zawsze niespodziewanie prędko, potem zaś wlókł się straszliwie długo czas do Sylwestra. Wiktor trzymał się, oczywiście, zdała od ludzi. Nigdy nie był zwolennikiem rozczulających scen familijnych i kalendarzowej podniosłości ducha. (Ludzie nie mają dla siebie serca przez cały boży rok, a w święta ryczą sobie w uszy serdeczne życzenia). Przytem nie trzeba mu było woskowych świeczek, by dojrzyć swój smutek.

Jednak nie mógł wykręcić się w dzień Nowego Roku od zwyczajnych wizyt gratulacyjnych, gdyż nie wypadło jątrzyć tradycji. Ruszył tedy w drogę okrężną po znajomych, odkładając na koniec naj przykrzejsze odwiedziny u pani Stein-bach i dyrektorstwa.

Było mu bardzo niewyraźnie, kiedy wstępował po znanych sobie dobrze sch.oda.ch, położonego wśród ogrodu domku pani Steinbach.

— Nie obejdzie się zapewne — mówił sobie — bez napomknień, albo co najmniej pełnych wyrzutu min!

Nie stało się to jednak wcale. Przyjęła go z zupełną swobodą, jakby się wczoraj dopiero rozstali, mimo, że Wiktor nie zajrzał do niej od kwartału. Była może tylko chłodniejsza, niż zazwyczaj .

— Zbadałam w noc sylwestrową przyszłość pańską! — powiedziała mu.— Topiłam ołów i wylewałam go do wody. Chętnie wierzymy w wyrocznię, gdy nam wieści rzeczy pomyślne... nieprawdaż ? Wierzę przeto w wyrocznię odnośnie do pana. Otóż dostaniesz pan niedługo dobrą, wierną, zacną żonę, pozbawioną pretensji, ofiarną, młodą i powabną. Przywiązana będzie całem sercem i uweseli panu życie. W dodatku staniesz się pan ojcem kilkorga ślicznych, uroczych, smarkatych dzieci... j ednem słowem będziesz pan szczęśliwy!    ;

—■ Ja mam być szczęśliwy ? — spytał ponuro —7 To niemożliwe!

— Tak. Będziesz pan tak szczęśliwy, jak może być szczęśliwym na ziemi człowiek. Nie wierzy pan w to dzisiaj, oczywiście, ale ja wierzę, wiem to nawet, a stać się tak musi, gdyż masz pan talent szczęścia. Powiem panu coś więcej jeszcze. Kocham już dziś pańską żonę, nie znając jej wcale. Nie wiem, czy dożyję tej chwili, ale pragnę dożyć, gdyż byłaby to najpiękniejsza chwila mego życia. Na wypadek gdyby mi się nie udało, proszę, pozdrów pan żonę swą najserdeczniej i powiedz jej, że ją błogosławię i że jej dziękuję za wszystko dobre, miłe i. piekne czem pana obdarzy.

Jego żona... jego dzieci.. . cóż za słowa,... cóż za majaki! Przepojony smutkiem, udał się-w dalszą drogę, do dyrektorstwa.

Zastał Teudę w bawialni z dzieckiem na kolanach. Była podniecona świętem, uradowana z podarków i gości. Podała mu szczerze, może tylko trochę niedbale rękę i wypowiedziała zwyczajną formułkę:

— Życzę panu szczęścia, zdrowia, przy Nowym Roku, oraz wszystkiego dobrego!

To powiedziała ona, życzyła mu szczęścia! Porwany straszliwą żałością, wyszedł z pokoju bez słowa życzenia, bez pożegnania (cóż to za komiczny człowiek z tego Wiktora), przebiegł bocznemi uliczkami ku przedmieściu i minąwszy nieskończone mnóstwo ulic, ludzi, zniósłszy tysiące zaciekawionych spojrzeń, dotarł do zbawczego lasu. Ale nie dostał się tam nawet, bo w chwili gdy ujrzał w dali smugę zielonych jodeł, moc jakaś rzuciła go o ziemię i wybuchnął spazmatycznym płaczem. Leżał w śniegu i łkał. Znikło panowanie nad sobą, przepadł wstyd, podobnie jak się to dzieje z człowiekiem, który otruł się arszenikiem. Wpada w największą, ciżbę, wije sie z bólu i krzyczy, chociaż wie, że to nie wypada. Tak samo płakała teraz dusza Wiktora, mimo że ciało jego zwracało na siebie jej uwagę: — Pamiętaj, że jeszcze jestem obecne i nie rób mi krzywdy!...

— .Pewnie mu ktoś umarł, biedaczkowi! — usłyszał ponad sobą litością wezbrany głos przechodzącej wieśniaczki.

Od tej chwili zdało się, że rzeka odnalazła wyrwę w tamie i korzystając z tego, skierowała w to miejsce całą siłę prądu. Cała tęsknota wylewała się teraz przez oczy. Żył wśród łez, albo w obawie, że płynąć zaczną. Ile razy miał atak bólu, porywało go spazmatyczne łkanie. Często ^-działo się to nawet bez najlżejszego ostrzeżenia, starczyło bylejakiego wrażenia, głosu dzwonów, tonu muzyki, spojrzenia na drogę, którą kiedyś przechodziła, przelotu chmury, niosącej wspomnienia młodości, podobnie, jak starczy po-brzęku muchy, by wywołać skurcz tetaniczny u chorego na tężec.

Gdzież istnieje miejsce, dokądby się udać mógł ten kto wypłakać się chce spokojnie, dowoli, bez przeszkody? Czemuż państwo nie otacza murem pewnych miejsc świętych, przeznaczonych dla smutnych, niedostępnych ciekawości tłumu? Ludzie mają tyle bezpożytecznych przywilejów i praw, czemuż nikt nie posiada prawa łez ?

W przerwach pomiędzy atakami bywał w nastroju łagodnym, miękkim, niby rekonwalescent. W chwilach takich pożądał widoku ludzkich twarzy, byleby to byli ludzie nieznani, obcy, którzy mu nie wyrządzili żadnej krzywdy. Wdzięczny był za pozdrowienie, za obojętne nawet słowo, wdzięczny za to samo, że ktoś przeszedł koło niego nie uczyniwszy mu nic złego. Dlatego unikał znajomych, natomiast udawał się tam, gdzie było dużo ludzi, a więc do gospód i szynków, bo widok rubaszności, ruchu, bieganiny, której nie był celem, oraz słuchanie szmeru rozmów, które go nic nie obchodziły, sprawiało mu wielką ulgę.

Copra wda, nieraz sądząc, że znajduje się pośród tłumu, obojętnego natykał się na znajomych. Tak się zdarzyło pewnego razu w piwiarni dreherowskiej. Niespodzianie ujrzał przed sobą namiestnika, który go zmusił do zajęcia obok siebie miejsca i przedstawił mu jakiegoś pana.

— Doktor Edward Weber, etyk! — powiedział.

Ledwo namiestnik wymówił to słowo: etyk, napadło Wiktora coś zgoła niespodziewanego, oto wybuchnął niepowstrzymanym, szaleńczym śmiechem. Porwało go to tak nagle, z taką mocą, iż nie mógł się powstrzymać w żaden sposób i za-ryczał poprostu śmiechem mimo, że widział wkoło siebie tłum ludzi. Usiłował się, copra wda powstrzymać, ale za każdym wysiłkiem salwy śmiechu rozbrzmiewały coraz to donośniej.

— Ach. .. ach... w dodatku ma na imię Edward... — śmiał się.. ; — A ponadto wynalazł niezawodny środek na ból zębów całego świata... ha... ha... ha .. . metafizyczną kokainę... ha ha ha!

Nie było innej rady, musiał wybiec co prędzej na ulicę. Słaniał się od krzykliwego śmiechu, a ludzie, których mijał, zarażeni tym śmiechem, ściągali twarze w fałdy wesela.

— To j‘akiś szczęśliwy człowiek! — wykrzykiwali raz po raz.

Nazajutrz Wiktor ubrał się po wizytowemu i pełen skruchy poszedł do owego pana, by mu wyrazić ubolewanie z powodu dziwnego zachowania swego. Wszystko poszło dobrze, znalazł dom i już miał nacisnąć guzik dzwonka, gdy nagle spojrzał na tabliczkę z nazwiskiem u drzwi. W momencie kiedy przeczytał słowo: etyk, niezwłocznie załaskotało go w gardle i wybuchnął nie-wstrzymanym śmiechem. Po trzykroć umykał.

trzy razy wracał poważny, zdecydowany. Daremnie, fatalne słowo czarodziejskie nie dozwoliło mu przestąpić progu.

I stało się ze śmiechem podobnie jak ze łzami. Fala śmiechu znalazła sobie drogę i płynęła nią dalej. Pewnego razu zobaczył kurczę pijące wodę. Nabierało jej w dziób a potem przechylało w tył głowę, zamykając powieki od dołu do góry. Na widok ten dostał takiego ataku śmiechu, że aż jęczał z bólu. Przeczytał w jakiejś książce, że przy stole w gospodzie siedziało trzech młynarzy. Porwał go natychmiast spazmatyczny śmiech — Pomyśleć tylko, — jęczał — przy stole siadło trzech odrazu omączonych młynarzy!... Ha... ha. . . ha...

Ach Konradzie, cóż za głupstwa wyprawiasz z biednym Wiktorem swoim ? — westchnął potem.

— Ba... — odparł Konrad — znęcałeś się nade mną nieludzko przez całe cztery miesiące!

Pewnego dnia, około jednastej wystrzeliła mu tuż przed oczyma prosto w górę, niby rakieta świetna myśl.

— Dobroć jej serca koi twój smutek, dlaczegóż tedy nie idziesz poprostu do niej, do źródła onej dobroci. Lekarz, który ci sprawił ból, potrafi również usunąć zło. Nie rób fochów! Czegóż się boisz ? Dobry człowiek nie zrobi krzywdy nikomu. . • jesteś zwłaszcza teraz tak marny, stałeś się tak skromny... Spróbuj. Niema żadnego niebezpieczeństwa w złożeniu wizyty damie, z którą jesteś zaprzyjaźniony. Byłeś tam przecież tyle razy, a nie urwała ci głowy. Możesz iść zaraz dziś... a może wolisz jutro ?

— O, nie! — odpowiedział — Dziś czy jutro, wszystko jedno... niema różnicy!

— Jeśli chcesz iść dziś, to nie zwlekaj. Właśnie pora odpowiednia nadeszła.

*— Jesteś wcale rozsądną myślą, jak widzę, — odparł Wiktor — ale pozwól, że wprzód zbadam, czy wewnątrz wszystko znajduje się we właściwej równowadze. Inaczej przeklęty Konrad znowu mi gotów spłatać jakiegoś nerwowego figla!

Zbadał wszystko sumiennie. W całej mena-żerji spokój. To samo w krwi i nerwach. Nigdzie nic podejrzanego. Poszedł tedy prosto do niej.

Siedziała w buduarze przy stoliku i szyła. W chwili kiedy na nią spojrzał, wydało mu się że patrzy przez kryształ. Wszystkie przedmioty rozbłysły dziwną światłością, potem zaczęły chwiać się, kręcić, zrazu powoli, następnie coraz to prędzej. Stracił przytomność, a gdy ją odzyskał, klęczał u jej kolan i całował szaleńczo ręce, oble-

16

Imago.

wając je rzęsistemi łzami. Przerażony zerwał się i pełen wstydu rzucił się do ucieczki.

Ale Teuda uniesiona litową dobrocią, chwyciła go za ramię, przytrzymała i zadała pytanie:

— Dokądże pan idziesz ? Co chcesz począć ?

— Nie wiem... — wyjęknął głucho — Gdzieś w las, by się skryć i zawstydzić na śmierć!

— W tym stanie nie możesz pan wyjść na ulicę. Chodź pan, przemyję panu oczy!

Zaprowadziła go do sypialni.

— Nie wiedziałam o niczem... — mówiła łagodnie — nie domyślałam się, a przynajmniej nie mogłam przypuszczać, że utkwiło to, aż tak głęboko w panu. Czy może zawiniłam mimowoli ?

Zaprzeczył ruchem głowy, bo nie mógł wyrzec słowa i poddał się przemywaniu oczu bezwolnie, niby jakiejś operacji chirurgicznej.

— Cóż za hańba ? — jęczał raz po raz — Cóż za wstyd ?

— Nie jest hańbą, ni wstydem kochać kogoś! — pocieszała go — Przecież nic na to poradzić nie sposób! A pozatem, czyż jestem taka zła, by miłość ku mnie była wstydem i hańbą ?

Zagryzł wargi do krwi.

Matka

W tej chwili zbudziło się dziecko, usiadło w łóżeczku i przyglądało się ciekawie, wzięła malca na ręce i powiedziała:

— Widzisz tego biednego człowieka ? Boli go bardzo serce. Ale nikt mu żadnej nie uczynił krzywdy, sam się jeno rani, bowiem wyobraźnia jego stawia mu przed oczy rzeczy, których niema.

Na pożegnanie rzekła mu:

— Przyrzecz mi pan, że nie uczynisz szalonego kroku! Jeśli masz pan dla mnie naprawdę uczucie, to przyrzeknij mi to ! Żądam obietnicy. Przychodź pan do nas często, a spróbuję pana uleczyć. Poznawszy mnie lepiej, przekonasz się pan, że nie jestem niczem tak drogocennem, ani niezastą-pionem, jak się to panu wydaje.

W powrotnej drodze biadał:

— Zdradziłem się przed nią z miłością moją, a przeto wydany jestem bezbronny w jej ręce. Koniec końcem: wszystko przepadło! Zachowałem się jak liryczny Subjekt aptekarski, jak nikczemny cymbał z romansu. Łzy, całowanie rąk, padnięcie na kolana! Nie oszczędzono mi ni jednej śmiesznostki! Czyż to ja tam byłem? O Konradzie! Szubrawcze! A ta litość jej, to pocieszanie! Cóż u stu tysięcy djabłów mam teraz począć ze sobą ?

Dbać

— Nic! — powiedział rozum o zdrowie i basta! Reszta zrobi się sama we właściwym czasie!

— Upokorzony zostałem! Sponiewierany!

Zresztą stało się i odstać nie mogło. Wiktor pozwolił tedy Konradowi robić co uzna za stosowne. Czyż nie powiedziała: — Przychodź pan do nas często! Spróbuję pana uleczyć!...

— Baa... trafiają się większe upokorzenia od katastrofy miłosnej!

Rozum miał słuszność.

Nie zadawał sobie wcale pytania, czy ma skorzystać z jej wezwania, by często bywał, Chory, któremu po długich, strasznych cierpieniach dano środek uśmierzający, nie zadaje sobie pytań,czy ma poraź drugi zażyć lekarstwa, czy nie. Często cierpienie dosięga takich wyżyn, że duma i wstyd zostają dużo niżej, a trwa jedna jeno myśl, myśl o ratunku. Ratować cie chcemy, i obojętne nam jest, czem, oraz nie pytamy, kto nam spieszy z ratunkiem.

Posłyszał dobry, litosny głos, wezwanie ukochanej. Inietylko głos, nietylko wezwanie! Własną ręką obmyła mu łzy, dotknęła dłonią jego policzka. Głupstwem byłby jakiś namysł! Tam jest pociecha, lek i życie nowe.. . reszta świata. .. kram tandeciarza.

Zaraz następnego dnia koło południa udał się do niej i już codziennie, jak najpilniej wświecie odwiedzał ją w godzinach przedobiednich. Za każdym razem zastawał ją samą i codziennie wolno mu było wyznać, że ją kocha. Cóż to była za ulga cudowna! Miast tonąć w bolesnych łzach, gdzieś w jodłowym lesie, mógł wyznać cierpienia swoje współczującemu człowiekowi, u ógł grzać się w promieniach pięknych oczu, słuchać dobrych, litosnych słów i odpłacać jej przyjaznemi spojrzeniami. Łzy dziecka można ukoić lekkiem dmuchnięciem i kilku błahemi wierszykami, podobnie najprostsze, najnaiwniejsze słowa Teudy, sam ton głosu ukochanej sprawiały mu ulgę niezmierną, koiły i pocieszały. Zaraz po drugiej bytności wyzbył się fatalnej skłonności do płaczu, tak jakby z rany jego usunięty został kolący cierń, a skutkiem tego zaognienie poczęło ustępować. Chciała spróbować, uleczyć go i powiodło jej się jak na początek świetnie.

Niebawem doszedł do czegoś stokroć lepszego. Stanowczo miał talent szczęścia. Oto przywilej spędzania z nią godzinki przed południem stał mu się źródłem niewysłowionej rozkoszy. Mogąc wyznawać jej miłość swoją, nie cierpiał, a z chwilą ustania nękającego bólu stał się szczęśliwym. Dlaczegóżby miał się bronić przed tern uczuciem ? Wszakże wizyty owe, obecność jej, przyjaźń i zgoda z nią, była to paruzja na wyższym jakimś stopniu. Przytem mieli wspólną tajemnicę, łączyła go z nią tajemnica jego miłości. Któż z pośród ludzi całego świata, nie licząc namiestnika, którego praw tykać nie zamierzał wcale, mógł się poszczycić, iż posiadł tak wiele?

Nie troszczył się wcale pytaniem czy go kocha, czy nie kocha. Nie interesował się tern w ogóle zupełnie, bowiem od niepamiętnych czasów, od wczesnej młodości zżył się z poglądem, że szczęście, lub nieszczęście człowieka nie płynie z zewnątrz, ale z wnętrza duszy. Złudzenie oddawało mu te same przysługi co prawda, często dużo lepsze nawet. Nie potrzebował jej miłości osobniczej, ale jeno jej obecności, by móc sycić złaknione serce, by patrzyć na nią, słuchać jej głosu, wchłaniać jej gesty i ruchy. Byłby i dawniej z radością przyjął jej nienawiść, wstręt nawet, byleby się tylko zgodziła ciągle być z nim razem, byleby jeno mógł ją zachwytać, przygwoździć do ściany i powiedzieć:

— Krzycz, wrzeszcz, przeklinaj mnie, byłeś jeno nie odeszła stąd!

Miał teraz cząstkę i to zabezpieczoną dobrze cząstkę własną tej upragnionej obecności, bez użycia przemocy, bez kradzieży, bez przygważ-dżania jej do ściany. Posiadł tę cząstkę za jej zgodą, w zupełnie prawy sposób, a Teuda była tak sumienna, że starannie strzegła tej jego własności, oraz chroniła przed rabunkiem i doprowadzała do tego, iż szorstko odprawiała gości jawiących się w tej porze, nie dopuszczając nawet brata. W taki sposób była potrochu niejako jego żoną. Małżeństwo owo było tajemne, ale przez to właśnie posiadało nieopisany urok.

Spędzone pospołu godziny ustaliły między nimi stosunek przyjacielski. Miłość jego została przyjęta jako zasada i punkt wyjścia, przeto nie było potrzeby codziennie mówić o niej na nowo. Przeszła z górnych nut partytury w niższe rejestry, tworząc harmonijny akompanjament. Dominowała wprawdzie w nastroju, ale zostawiła sporo miejsca na innego rodzaju rozmowy i kwestje, tak, że zjawił się humor, dowcip i przekomarzanie, obejmując swą rolę właściwą. Mogli teraz paplać po bratersku, przeglądać pisma ilustrowane, grać na cztery ręce (a ja sądziłam, że pan nie jest zwolennikiem muzyki • •.), czasem znów opowiadała mu swe dzieje dziewczęce, radziła się co do wychowania i przyszłej kar jery syna, lub pokazywała szczegóły urządzenia domu. Było im ze sobą tak dobrze, że przekomarzali się już z całą swobodą.

— To jest tedy ów potwór kobiecy, który mnie tak prześladował ? — pytał z uśmiechem

— Hmi! Huu! — próbowała ryczyć, robiła srogą minę, kurczyła palce nakształt. pazurów.

Innym razem prosił:

— Niechże pani spojrzy na mnie tak lodowato, zjadliwie, zabójczo, jak dawniej!

— Nie potrafię tego uczynić teraz! — odparła poprostu z wielką, szczerą dobrocią.

Kiedy błyskawicznym ruchem podniósł igłę, upuszczoną na ziemię, nazwała go panem ,,von Wollzogen“. W odpowiedzi skłonił się i nazwał ją „panią von Stein.“

Iłe razy w sposób chytry, a nieznaczny przy grze na fortepianie dotknął jej małego palca, dała mu tęgiego klapsa, zaś gdy wyrwała mu się przypadkiem jakaś maksyma w dawnym stylu, dostawał pięścią w ramię. Pewnego dnia wyskoczyła nań niby pantera z zasadzki i chwyciła za kark, udając, że go dusi, a gdy osłupiały pytał spojrzeniem co to znaczy, oświadczyła : — Dziś są pańskie imieniny.

Jedna tylko myśl jawiąca się czasem, sprawiała mu niejaką przykrość. Gdzież się podział zacny przyjaciel namiestnik? Czemu się nigdy nie pokazuje? W jaki sposób dzieje się, że są zawsze sami, kiedy nieraz dochodzi z położonej na piętrze pracowni skrzyp trzewików, lub przez szparę w drzwiach bucha kłąb tytoniowego dymu,

niby ostrzegawczy obłok karzącego bóstwa. Tajemniczość dogadzająca jego sercu, nie wsmak była, mimo że się nie działo nic złego, subtelnemu sumieniu jego.

Z drugiej strony nie mógł przecież pójść na górę, zapukać i oświadczyć:

— Czy pan dyrektor zna najświeższą nowinę ? Mam niniejszym zaszczyt zameldować posłusznie, iż kocham się w pańskiej małżonce. Może pan jednak, panie namiestniku, spać spokojnie i chrapać jak trąba jerychońska, albowiem jesteśmy niewinni, niby dwa baranki wielkanocne, jeden biały, a drugi czarny!

Przeciw takiemu prostactwu oponował jego wykwintny smak. Są rzeczy, nietylko nie złe, ale przeciwnie szlachetne i wzniosłe, które domagają -się koniecznie tajemnicy, dlatego, bo przez dopuszczenie osoby trzeciej zostałyby sponiewierane i upodlone.

— Zresztą to rzecz jej, nie moja!— dodał — On jest jej, nie moim mężem! Jeśli przeto sumienie niczego jej nie wyrzuca...

Przez kilka tygodni trwał ten pogodny, przyjacielski nastrój, potem jednak zachowanie Teudy zmieniło się bardzo. Stała się zagadkowa, nierówna, kontrastowa, tak że codziennie zastawał ją w od-miennem usposobieniu. Przedewszystkiem wró-cily objawy nieufności dawnej i chytrej. Niezawodnie biegały plotki, szepnęła jej coś ta, czy owa przyjaciółka, może byli nawet czynni ludzie zawistni, czy zazdrośni.

— Komu nie idzie w tonacji dur, zaczyna od mol — powiedziała mu raz niespodzianie, bez żadnego powodu, ale z wyraźnym zamiarem i mądrem spojrzeniem. Sądziła przeto, przynajmniej w tej chwili, że ów ból serdeczny, który go rzucił do jej stóp, to była zręczna gra, to było ukartowane z góry posunięcie na szachownicy ?

Innym razem, kiedy jej opowiadał o pierw-szem spotkaniu, z czasów paruzji, miał miejsce następujący djalog:

— Proszę mi powiedzieć otwarcie, — spytał — czy wówczas kochała mnie pani, czy nie?

Potrząsnęła głową.

— Nie, uważałam pana za człowieka obłudnego.

— Skądże się u pani wzięła dziwna myśl taka ?

— Stąd, żeś mi pan mówił przesadne komplementy.

— Nigdym pani nie powiedział komplementu. Powiedziałem tylko, że pani jest niezmiernie piękna i że czczę panią jako symbol bóstwa.

— No tak! Tego rodzaju niesmaczne słowa mogą mieć powodzenie u zarozumiałych kobietek współczesnych stolicy, dla mnie zaś są wprost wstrętne.

— A teraz, — zaśmiał się — czy i teraz nazwie mnie pani obłudnikiem gdy powiem, że jesteś pani bosko piękna i bardziej jeszcze, niż dawniej symbolizujesz bóstwo ?

— Hm... — odrzekła śledząc go podej-rzliwem spojrzeniem — czasem wydaje mi się, że nie, ale czasem, że... tak...

Pojął i usprawiedliwił ją zaraz wobec siebie.

— Jest to — powiedział sobie uosobiona Germänja, której w głowie zmieścić się nie może, by człowiek „rozwiązły“ jak on, zdolnym był do prawdziwej miłości.

W istocie nie wierzyła w czystość jego uczucia.

Przejawiało się to w pewnych szczegółach postę-Czasem pośród rozmowy brała z łó-

powama.

żeczka dziecko i sadzała je na swych kolanach, niby tarczą się przed nim zasłaniając malcem. Innym razem, gdy wchodził, stała pod drzwiami, broniąc mu rozpostartemi ramionami wstępu. Oczy jej mówiły: —Nie wpuszczę cię, wilku, do mojej owczarni! — Ale wpuszczała go jakoś po chwili.

Kilka razy budziła się w niej Ewa. Gdy opuścił dzień, wypytywała o powody i żądała usprawiedliwienia. Gdy dał się złapać na rozmowie z którąś z dam na ulicy, czyniła mu wymówki w żartobliwych wprawdzie słowach, ale tonem urazy.

— Pan się ożeni, jak każdy inny! — wypomniała mu pewnego dnia gorzko, niemal pogardliwie, jakby to był czyn nikczemny, czy hańbiący.

Czasem Ewa dręczyła go też potrochu.

— Spiesz się pan! Korzystaj z młodych lat. Minie rok, minie drugi, trzeci i ... przepadła wszystko... nie będziesz pan już mógł nikogo» nękać swą miłością!

W tym to bogobojnym celu rozmawiała z nim przy każdej sposobności o swoim mężu, oczywiście w najwinniejszy sposób. Pokazywała mu swą ostatnią fotografię mówiąc: — To podarek dla męża na imieniny! — Albo znów snuła fantazje na temat przyszłości ,,naszego" syna — kiedy będziemy „oboje" już parą staruszków.

— Jacy „oboje" ? — spytał.

— Oczywiście ja i mąż mój! Któżby inny?

Niepostrzeżenie przyłączył się do nich trzeci współuczestnik, mianowicie mały Kurt. Niewiadomo czemu polubił Wiktora, może dlatego, że ze względu na matkę traktował go czasem łaskawie, a może przeciwnie dlatego, że ignorował zrazu zupełnie owo małe, zbyteczne stworzenie.

Dość, że polubił go i szedł ku niemu, chwiejąc się na nożynach, niby ku jakiemuś ojcu, który nie prześladował go dyscyplinarnemi metodami wychowawczemi, nie zabraniał niczego i zawsze spoglądał nań łagodnie i pobłażliwie.

Kiedy mały Kurt zabawiał się z Wiktorem, Teuda trzymała się z umysłu na uboczu przez kwadrans nieraz, pochylona nad włóczkami. Ukrywała się, milkła, raz po raz spozierając z westchnieniem, a w chwilach takich oczy jej promieniały dziwnym, wnętrznym blaskiem. Jakiś podniosły, uroczysty nastrój ogarniał tych troje ludzi, a w powietrzu unosiło się coś niby opar kadzidlanych dymów kościoła.

Nagle, zgoła bez powodu przyjęła go pewnego dnia wrogo, niemal brutalnie.

— Kiedy pan myśli odjechać? — spytała szorstko na powitanie.

— Czemuż to? Czy byłby pani wyjazd mój pożądany ?

— Tak!

— Rani mnie pani!

— Pan mnie również!

— Ja, panią ?

— Tak. Mówisz mi pan rzeczy, których mi słuchać niewolno, a o których pan wspominać nie powinien.

— Nie chciałem o tem mówić, ale zostałem zmuszony.

— Nie wolno ulegać temu, czego się czynić nie powinno!

— Natura nie zna słowa „powinność“, ma ono swe źródło w socjalnej gramatyce zbiorowiska ludzkiego. Jeśli pani zresztą żąda, bym wyjechał, stanie się tak. Dość mi jednego słowa. Jakże tedy brzmi rozkaz pani ? Czy chce pani, bym jechał na-przykład jutro ? A może dziś jeszcze ?

Patrzyła nań przez chwilę posępnie, potem zaś ogarnął ją niepokój, podeszła do okna i obróciła się doń tyłem. Jakby przyciągnięty magnesem zbliżył się, stanął tuż za nią i dotknął palca, zwieszonej niedbale ręki. Nie cofnęła dłoni. W ten sposób połączone zostały ich ciała i zaczął przepływać od niej ku niemu i przeciwnie prąd flui-dyczny, od którego drżała i wzdrygała się nerwowo. Jeśli istnieje magja duchowa, to niezawodnie istnieje też cielesna.

Opanowała go natarczywa myśl, nadeszła przy dźwięku fanfar i biciu dzwonów:

— Bierz ją! — podszeptywała mu namiętnie — Teraz albo nigdy! Bierz ją! Ośmieszysz się w razie przeciwnym, ośmieszysz raz na zawsze!

— Dobrze! Ośmieszam się! — odparł twardo i cofnął rękę.

W tej chwili zagrzmiał w jego wnętrzu rozgłośny śmiech szyderstwa:

— Bohater cnotliwości! Bohater cnotliwości:

Spojrzał wzgardliwie przez ramię i odrzucił!

— Pedanci cudzołóstwa!

Wstąpił na niebezpieczny grunt! Na dziwną zaprawdę zaszedł ścieżynę! Dokądże zatoczy się świeżo zdobyta szczęśliwość ? Czyż będzie trwałą, czyż trwać wogóle zdolna ? Próżne pytania ! W każdym razie nie było jego zadaniem okulawiać własną ręką swej szczęśliwości.

NAGŁY KONIEC.

Poszedł do niej, jak zawsze w dniu Matki Boskiej Gromnicznej, kiedy to już wszyscy witają z zapałem pierwsze pączki, których jeszcze wcale niema.

— Mąż mój jest w pracowni! — powiedziała —Proszę, zechciej pan udać się do niego, a ja tymczasem skończę porządkowanie!

Zdumiał się. Cóż to za słowa, cóż za ton ?

— Posyła mnie do męża ? Złożyła wyznanie ? Przyjdzie do wyjaśnień? Dobrze! Owszem! Zawsze, każdej chwili gotów jestem spójrzyć ludziom w oczy!

Wkroczywszy do pokoju, przepełnionego dymem, uspokoił się całkiem. Palić w ten sposób nie może żaden srogi sędzia!

— Acha! To pan! Witam, witam... — zawołał serdecznie namiestnik — Właśnie przed chwilą przysłano mi z księgarni nowego pożeracza kobiet, takiegoto pana filozofa, będącego ich wrogiem. Pan, zdaje mi się, zaliczasz się również do tej paczki. Jakież jest wogóle pańskie zapatrywanie na kobiety ?

Trudna to kwest ja! Drażliwa niezwykle. Ale zawsze lepiej zostać schwytanym w niewód teoretyczny, niźli za własny, osobisty, realny kark. Rozprawa sądowa nad kobietami przeprowadzona została w sposób nader pokojowy i uroczysty, przy zachowaniu należytego ordynku myśli, ob-jektywności wniosków i przyznaniu obu stronom okoliczności łagodzących.

Kiedy jednak uniesiony zapałem Wiktor pozwolił sobie na uwagę:

— Bez kobiety nie wartoby żyć! — zauważył z naciskiem namiestnik:    •

— Ale każdy winien żyć ze swoją i nie prawdaż ?

Cóż to miało znaczyć? Czy ostrzeżenie.?!

Rozmowa potoczyła się dalej. Zostały wytyczone granice kobiecego horyzontu duchowego, a Wiktor szeroko rozwodził* się teraz nad faktem, iż wedle ogólnego mniemania rola, jaką kobieta odegrać może w sztuce teatralnej, jest jeno rolą miłosną. Uznał właśnie że opinji tej wstydzić się winien człowiek kulturalny, gdy nagle drzwi otwarły się ostrożnie i zabrzmiał głos pani domu:

— Bardzo panów przepraszam, że przeszkadzam w uczonych rozprawach! Zaraz sobie, pójdę!

Powiedziawszy to, podbiegła ku szafie bibljo-tecznej, przykucnęła zgrabnie i, odrzucając co

17

Imago.

chwila spadające na czoło włosy, zaczęła grzebać pośród książek. Po chwili zerwała się, rozprostowała, niby sprężyna i powiedziała, trzymając w ręku niewielki tomik:

— Teraz zostaniecie wybawieni od mej obecności!

Potem skacząc na palcach, wybiegła za drzwi.

— Tę przynajmniej, tę jedyną rolę swą grają dobrze, zarówno na scenie, jak i w życiu! — zauważył z dobrotliwym uśmiechem namiestnik.

Zaraz potem zabrzmiał akord muzyczny i rozległ się śpiew, a serce Wiktora wezbrało nie-zmiemem rozrzewnieniem.

— O Boże, — szeptał — jakież to piękne, jak czyste, jak szlachetne!

Niespodzianie łzy potoczyły mu się po policzkach, tak że musiał się zerwać z krzesła i podejść do bibljoteki, t>y ukryć swój stan.

— Nie jestem zgoła tego zdania! — zauważył objektywnie namiestnik — Nie widzę w tym śpiewie piękna, ni czystości tonu. Nie powinno się wogóle porywać do śpiewania utworu napisanego w górnym rejestrze, skoro głosu komuś na to nie staje.

Wygłosiwszy owo potrójne: nie, namiestnik chciał zwrócić na co innego rozmowę, ale Wiktor tak był porwany śpiewem, że nie słyszalnie pozatem.

— Ach, gdybyż chciała przestać! — zapragnął w duchu — Serce może wyskoczyć od tego śpiewania!

Śpiew ustał po chwili, a Wiktor opanował się do tyła, że mógł się pożegnać w sposób przyzwoity.

— Proszę, przyjdź pan jutro na herbatkę! — nalegała Teuda z wielką usilnością, a ręka jej spoczywała przytem długo w jego dłoni — Będziecie we dwu jeno, to znaczy pan i mąż mój. Oczywiście nie wymieniam swej znikomej osoby, którą musi pan tolerować z konieczności! — Potem zaś dodała tajemniczo, z wielkim naciskiem: — Będzie krem śmietankowy! — Powiedziała to w ten sposób, jakby krem stanowić dłań miał główną atrakcję — A więc jutro wieczór! — powtórzyła, grożąc palcem — Liczę na pana!

obrażał zawsze.

— Hm... — czy on się domyśla czegoś ? — rozmyślał Wiktor, idąc do domu. Nie mógł się wyznać na tym dobrodusznym, ojcowsko nastrojonym paszy. Na rękę byłoby mu zresztą, by się „czegoś“ domyślał, (byle nie za wiele) albowiem oszczędziłoby mu to nieznośnego zatajania, a jednocześnie niesmacznej spowiedzi. Stanowczo dobrze się składało, właśnie tak sobie to wy-Oparty na milczącej ugodzie wspólników, trójkąt małżeński wedle takiej normy, że on, Wiktor przyznaje swemu wiernemu na-

17*

miestnikowi ciało boskiej Imago, ten zaś tytułem rekompensaty oddaje mu na własność jej serce i duszę. W umowie tego rodzaju nikt nie jest pokrzywdzony i wszyscy zadowoleni. Godziny przedpołudniowe stają się własnością Wiktora, resztą czasu może dysponować namiestnik, z zupełną wspaniałomyślnością przystał na taki podział i zrzekł się pretensji ,,z powodu poszkodowania nad połowę wartości“, jak to pisze się w aktach notarjalnych.

Wiktor

— Tedy jutro wieczór — snuł dalej myśli — zostanie podpisane trój przymierze!

— Przy talerzu kremu śmietankowego! — wrzasła zjadliwie jakaś drwiąca myśl.

— W czemże gorszy jest krem śmietankowy od wina naprzykład ? — skarcił ją spokojnie Wiktor — Czyż trzeba kielicha cykuty, lub innej trucizny, gdy uczciwi ludzie zawierają ze sobą pakt ?

Przepełniony szczęściem porównał ów krem śmietankowy z owym fatalnym kremem, nad którym zastał ją wówczas, u pani radczyni Kelle-rowej,gdy się spotkali poraź pierwszy po długiej rozłące.

— Przebyłeś wcale piękny kawałek drogi, Wiktorku. . . nieprawdaż ? — pochlebiał sobie — Wówczas byłeś jej wrogiem, ofiarą, istotą obo-261

O rozkoszne marzenia...

jętną, wstrętną. . . a dziś! Baa... to zresztą początek dopiero... o rajska nadziejo!

Rozpromieniony szedł elastyczny, podry-gliwym krokiem ulicą. Nucił sobie zcicha, a ręka jego dyrygowała przecudnie grającą kapelą anielską.

Nagle spotkał panią Steinbach.

— Proszę, przyjdź pan dziś po południu do mnie!—powiedziała krótko, ostrym, dziwnym jakimś głosem— Muszę z panem pomówić koniecznie!

I poszła.

Wiktora przeniknął zimny dreszcz, czy oblał jakiś niemiły tusz. Poszedł dalej, ale osowiał i kapela przestała grać.

— Muszę z panem pomówić! — powtórzył sobie. Mimo, że zgoła nie domyślał się, jakie sprawy rozmowa ta poruszać miała, to jednak ogarnęło go przeczucie, że będzie to coś niemiłego. Trudno się czegoś innego spodziewać, gdy ktoś ,,musi pomówić“ z kimś drugim.

— Baa... mniejsza z tern!... — pomyślał — Otrzepię się potem, niby kaczka z wody. . . cóż zależy na jakiejś tam rozmowie. Całe życie złożyłem w ręce Teudy-Imago, a z nią jestem teraz na tak dobrej stopie, jak nigdy!

— Ośmieszasz się pan! — powiedziała mu pani Steinbach zaraz na wstępie głosem twardym, nie patrząc nań wcale.

Zachmurzył się i spojrzał z niechęcią.

— Czemże to ? — spytał.

— Nie udawaj pan! Wiesz o czem mówię!

— Przepraszam bardzo,ale muszę zaprzeczyć! Nigdy nie udaję i nie wiem wcale co pani ma na myśli !

— Muszę więc powiedzieć to panu wyraźnie, Ośmieszasz się pan swem zarówno niestosownem. jak bezrozumnem zachowaniem u dyrektorstwa!

— Czy mogę prosić o wyjaśnienie co panią upoważnia do nazywania mego zachowania niestosownem i bezrozumnem ?

— Nie można nazwać inaczej postępowania człowieka, który zasypuje kobietę zamężną oświadczeniami miłosnemi, zwłaszcza jeśli ta kobieta miłości pańskiej nie potrzebuje, jeśli jej pan jesteś zupełnie obojętny, a obdarzyć pana może jeno okruszynami co najwyżej swej litości i pobłażania. Czyż to nie jest rzecz niestosowna co najmniej? Zachowanie pańskie jest ponadto bezrozumne, albo jeśli pana ten wyraz razi, to powiedzmy złe, albowiem usiłujesz się pan bez żadnych widoków powodzenia wcisnąć pomiedz}^ uczciwych, pamiętnych obowiązków swych, małżonków. Powtarzam, bez żadnych widoków i to jest najlepszą stroną całej sprawy !

Zaczerwienił się pod wpływem gwałtownego gniewu, jednocześnie ogarnął go wielki, niezmierny wstyd. Świadomość, że o serdecznych jego sprawach wie ktoś trzeci, zakłuło go niby szydło w sercu. Odparł przeto ze złością:

— Tylko wobec jednego jedynego pana dy-rekotra Wyss odpowiadać mam obowiązek za to co czynię w jego domu. Uczynię to, o ile zażąda. Ponieważ jednak spotkał mnie ze strony pani zarzut, że się ośmieszam niestosownem zachowaniem, to pozwolę sobie powiedzieć, że pamięć moja przechowuje dużo dowodów na to, iż pani dyrek-torowa Wyss obdarza mnie czemś więcej może, niż okruszynami swego pobłażania i litości, oraz posiadam dane, na mocy których mogę twierdzić, że nie jestem jej tak obojętny, jak to pari raczyła zaznaczyć w sposób co najmniej niepochlebny dla mnie!

Zwróciła ku niemu głowę, przystąpiła bliżej i powiedziała:

— Biedny, młody, łatwowierny człowieku! Mimo niezmiernej wyższości swego ducha, mimo znawstwa ludzi i świata jesteś pan łatwowierny i naiwny wielce. Czy sądzisz, że kobieta, słuchająca łaskawie twych miłosnych wynurzeń, stwierdza tein jednocześnie, że oddała ci swe serce? Wynurzenia tego rodzaju schlebiać muszą kobiecej dumie, są dla niej triumfem nad mężczyzną. Dlatego też żadna nie wyrzecze się jakiejśtam niewinnej zabawy w ,,rozmowę kwiatów“ w granicach dozwolonych. Może nawet przekroczyła granicę, nie wiem o tern. Cóż znaczy zresztą w tych rzeczach granica? Kobieta z narzucającym jej się adoratorem robi, co chce. Nie ma dla pana serca, przeto nie ma też obowiązku szczędzenia pana. Ten kto wprowadza kobietę w fałszywe położenie, musi zgodzić się na to, że stanie się ofiarą. To pańska, nie jej wina.

Przypuśćmy jednak, że uczyniłeś pan pewne wrażenie na jej serce. To wynika ze słów pańskich i możliwe nawet, że tak jest wistocie. Nie dziwię się zresztą temu wcale, bowiem nie jesteś pan pierwszym lepszym osobnikiem... ale powiedzże pan... cóż przez to zyskałeś? Jeno przelotny, nikły sentymencik, który rozpryśnie się natychmiast, gdy zabrzmi głos losu. Niechże zachoruje jutro jej mąż czy dziecko, a zobaczysz pan, czem staniesz się dla niej.. . Zerem, gorzej niż zerem, bo wstrętną istotą, której widoku znieść nie będzie wstanie!

Mówiłam już panu, że pani dyrektorowa Wyss to prosta, uczciwa, dzielna kobieta, której myśl wypełnia w zupełności mąż i dziecko. Wszystko do czego pan możesz doprowadzić, polega jeno na tern, że wystawisz się na gadanie ludzkie i będziesz nieszczęśliwy. Możliwie jest również w razie dłuższego trwania owej karygodnej zabawy, że i ją zaczną szkalować złośliwe języki. Od czegóż ma zresztą tyle serdecznych przyjaciółek ?

Rób pan co chcesz i kieruj się własnem sumieniem. Nie uzurpuję sobie wcale prawa pouczania pana o obowiązkach moralnych, nie mogę tylko w żaden sposób zrozumieć w jaki sposób człowiek tak wybitny, pełen samoświadomości i uprawniony do niej myśliciel oryginalny i bystry, może wytrzymać, by żyć z łaski i pobłażliwości męża, który mu pozwala wzdychać do swej żony. Tego nie pojmę nigdy! Jakże może odpowiadać taka nędzna rola panu ?

— Więc on. . . wie? — wyjąknął struchlały.

— Pytasz pan czy wie? To niesłychane! Oczywiście, że wie, wszystko wie. Opisała mu szczegółowo rzecz najdrobniejszą, każde upadniecie na kolana, każdy wybuch łez, powtórzyła każde słowo pańskie. Nietylko miała prawo to uczynić, ale było to nawet jej obowiązkiem. Gdyby zaniedbała owych relacyj, obciążyłaby przecież sumienie swoje!

Zagryzł wargi i pochylił głowę. Nagle dostrzegł pewną myśl, która od chwili już stała i czekała, by ją sobie uświadomił.

— A pani... a pani... proszę przebaczyć pytanie... skądże pani wie o tern wszystkiem ? Kto pani dał te szczegóły?

— Skąd wiem? Oczywiście od niej samej! Wie przecież, że jestem przyjaciółką pana, że panu dobrze życzę, że mi na panu zależy, a przeto wie także, iż zaboli mnie wieść o pańskich upokorzeniach. Tej uciechy nie zdolna sobie odmówić żadna kobieta! Jest to już taki zwyczaj pośród nas ustalony.

I doskonałe trafiła swym strzałem! Gorzka to rzecz słuchać, jak pan zapomina swej dumy, godności, jak człowiek w którego pragnę wierzyć i wierzę, popełnia mnóstwo rzeczy nietaktownych, jak pada na kolana, niby czułostkowy młodzieniaszek ... strasznych się nasłuchałam opowieści !

Kilka już razy chciałam pana ostrzec, ale nie mogę się zdobyć na włamywanie się do czyjegoś mieszkania, wzorem agentek „Armji Zbawienia“. Unikałeś mnie pan, nie chciałeś zaszczycić swemi odwiedzinami, przeto nie mogłam się narzucać. Pozatem żywiłam w głębi serca nadzieję, że sam pan się ocknie i uświadomi sobie swą wartość. Spotka wszy pana dziś na ulicy uległam jakiemuś wnętrznemu nakazowi i rzuciłam wszystko na kartę!

— A więc, mówiąc krótko i węzłowato — zreasumował Wiktor — pani dyrektorowa Wyss opowiedziała pani najdokładniej, z wszystkiemi szczegółami to, co zaszło pomiędzy nami, powtarzając każde wyrzeczone słowo ?

— Krótko i węzłowato: Tak!

Pani

— I opowiedziała to wszystko naraz, za jedną bytnością swą u pani, czy podawała w kilku porcjach, niby kronikę skandaliczną ? milczy ? Tak ? Tedy nie potrzebuję już odpowiedzi.

Wydawało mu się, że tonie w hańbie, niby mysz w nocniku. Dzieje jego ofiarnej, szczytnej, rozmodlonej miłości kolportowała sama ukochana niby nadzwyczajne dodatki pisma lokalnego z sensacyjnym romansem. Codziennie wydawała numer i roznosiła go po ulicach, a każdy odcinek kończył się uwagą „ciąg dalszy nastąpi“. Po-prostu przedkłada oczom ślepców, niezdolnych do niczego poza trzeźwym sądem o faktach, skarby bezcenne jego duszy, łzy wyciskane gigantycznym, pozaczłowieczym bólem i święty jęk zdrętwiałego cierpieniem serca, to znaczy przejawy zaziemskich spraw, mających swe źródło w ojczyźnie dusz.

Widząc go tak przygnębionym, zmiażdżonym zupełnie, pani Steinbach chciała skorzystać z chwili i skłonić go do jakiegoś zbawiennego postanowienia.

— Cóż pan tedy zamierza ? Czego się pan spodziewa ? Na co pan czeka ? — pytała.

powiedział

— Czekam na dalszy ciąg! z nieprzyjaznym błyskiem oczu — Nie wiem bowiem, czy pani ma dość tego poniewierania mną, czy może zechce sobie jeszcze użyć więcej. Służę ! Proszę mówić !

Patrzyła nań zmieszana. Zmienił się zupełnie. Wyglądał na dziwnego, straszliwego demona. Nie poznawała go.

— Nie patrz pan na mnie w ten sposób! — prosiła. — Bądźże pan sprawiedliwy! Życzę panu jak najlepiej. Uczyniłam to z gorącej jeno przyjaźni!

Nie słuchał, oczy mu biegały, twarz wykrzywiła się strasznym grymasem. Zerwał się nagle z krzesła, podniósł rękę i zaczął mówić głosem drżącym, zwracając się do kogoś w nie-siężnej dali:

— Przeżywam ową straszną chwilę i stoję pod pręgierzem, gorzej nawet leżę, sieczony rózgami, niby żak szkolny, okryty jestem śmiesznością, niby oszukany kochanek z farsy jarmarcznej, piłką jestem w rękach bezdusznej hołoty, a wszystko to dlatego iż stąpam ciernistą ścieżyną wielkości. Mogłoby dziać się ze mną zgoła inaczej. Miałem już u stóp swych sławę, zaszczyty, stanowisko, majątek, szczęście i miłość. Połyskiwały owe klejnoty przede mną i schylić się jeno potrzeby wałem po nie. Gdybym to był uczynił, postępując jak każdy inny zjadacz chleba, zdecydowany kroczyć nizinami, opływałbym w rozkosze i szczęście, byłbym kochany, posiadałbym przyjaciół, niktby ze mnie nie szydził, niktby nie śmiał krytykować mnie, ni karać. Przeciwnie, zbliżalibyście się pochyleni* pełni czci, mężczyźni uważaliby łaskawość mą za zaszczyt, zaś nikczemny pomiot niewieści płonąłby ku mnie żądzą. Ludzie bez serca, tępi, trywialni, jak zwierzęta! Oto biedna dusza moja przepełniona czystą, świętą miłością nie chciała wza-mian za ofiarę młodości, za szczęście życia, niczego, prócz małej, skąpo małej kropelki miłości ... Nawet nie tego, nie samej nawet miłości, jeno pozwolenia kochania bezkarnie i cierpienia bez przeszkody. Cóżeście mi dali ? Drwiny jeno i śmiech! Dobrze! Upokarzajcież mnie dalej! Bierzcie wiadra, konewki i wylejcie mi na głowę wszystkie pomyje hańby, zniosę i to! Ale powiadam wam, przyjdzie dzień, kiedy sąd o mnie

— 270 —

wydadzą osoby zgoła innej miary, ludzie z sercem i rozumem. Wówczas krystaliczna fala sławy zmyje z oblicza mego brud wszelaki, a ci którzy zobaczą rany moje, powiedzą: — Zaprawdę nie był głupcem człowiek ten, ale męczennikiem! Dzisiaj biedną jest i pohańbioną święta miłość moja, dziś z jej powodu oszukany jestem przez jedną kobietę bez serca, a sponiewierany przez drugą, ale zaprawdę, powiadam wam, przyjdzie czas kiedy nie będzie na ziemi kobiety, któraby nie chciała być tak kochaną, jak ja kocham, - a wszystkie zazdrościć będą tej, która stała się celem mej miłości!

Mówił grzmiącym, tętniącym głosem, a skończywszy ocknął się jakby ze snu, rysy przybrały zwyczajny wygląd, odetchnął i dodał:

— Proszę przebaczyć, — powiedział niepewnie — to nie ja mówiłem, ale okrzyk ów miał swe źródło w bezmiernym bólu!

Podszedł do fortepianu i wziął leżący tam

kapelusz.

— Nikt z pana nie drwi, panie Wiktorze! — wyjękła — Wszyscy odnoszą się do pana życzliwie i z szacunkiem. Pani dyrektorowa Wyss również żywi dla pana serdeczną sympatję i jest głęboko zasmucona tern, że stała się mimowolną przyczyną tego, iż zadajesz pan sobie sam tyle bez-

potrzebnych, bezcelowych cierpień. A jakże pan może zarzucać brak serca mnie... mnie... drogi przyjacielu, jak możesz ranić mnie tak boleśnie ? Nie mów tak do mnie... nigdy!...

Powiedziała to cicho, ale zatętniło jak krzyk.

Ale zmysły jego zamknęły się, oczy spoglądały nieprzytomnie. Okrążając ją zdaleka, postąpił ku drzwiom i tam dopiero ocknąwszy się, zawrócił i skłonił się przed nią.

— Łaskawa pani! — powiedział — Pozostaje

mi więc tylko złożyć pani podziękowanie! Doprawdy brak mi słów. Powiem tedy tylko: Dzięki ci, droga, serdeczna przyjaciółko, dzięki serdeczne za wszystko. Zachowaj pani pobłażliwe wspomnienie o człowieku, ukaranym srogo, który mógł coś przeoczyć, ale nie chciał nikomu uczynić nic złego.

— Pan odjeżdża? — spytała bezdźwięcznie. Skinął głową.

— Jutro rano, o świcie, pierwszym pociągiem jaki odchodzi. ..

— Boże ! — krzyknęła — A dokądże ? Wzruszył ramionami.

— Nie wiem... wszystko mi jedno!

— Drogi przyjacielu... Drogi panie Wik

torze! — biadała i w chwili kiedy podniósł jej dłoń do pocałunku, pocałowała go w rękę.

Potem otwarła spiesznie okno. Spostrzegłszy w ciemni nocy zarys jego postaci u furtki ogrodowej, zawołała donośnie:

— Wierzę w pana, w wielkość pańską i szczęście!

Nazajutrz, wczesnym rankiem, wśród mokrej mgły i półbrzasku wstającego dnia szedł Wiktor na dworzec kolejowy, zupełnie gotów do drogi. Nie zbudził się dotąd jeszcze w pełni ze snu, zapatrzony w pierzchające marzenia, których cudne barwy sięgały w szarą rzeczywistość, niby kwiaty ogrodu poprzez mur, na ulicę wychylone.

,,Dziś wieczór“! Jakże stare są słowa owe. Przeminęło dawno to, oo nie stało się jeszcze. Zresztą nie odczuwał najlżejszego wrażenia myśląc o niej, nie był w nastroju pożegnalnym, nie był rozczulony, ani też gniewny, miał jeno niemiły posmak wstrętu w ustach. Obojętnie, jak turysta opuszczał ojczyznę swoją.

Wstyd! Mimo wszystko śnił znowu o niej, o niej wyłącznie. Dopiero w dworcowej hali spojrzał wokół siebie półsennie duch jego. Tego samego dnia, którego nastał oto początek, będzie nań wieczór czekała z herbatą.

Świeciło się w jednem okienku kasy i widniała pośród ram twarz urzędnika. Dobrze, pomyślał, można się tedy odrazu uporać. Odczytawszy ponad okienkiem kierunek, powiedział nazwę pierwszego lepszego miasta zagranicznego.

— Druga ? — spytał kasjer.

— Trzecia! — odrzucił machinalnie, powolny instynktownej potrzebie ukrycia się, konieczności uniknięcia spotkania ze znajomymi. (Nie wystarczało mu prawdopodobieństwo niespotkania znajomych o tak wczesnej godzinie, wolał się zabezpieczyć). Może było mu to także symbolem poniżenia w jakiem się znalazł. Trzecia klasa stosowniejsza była dla celów sromotnej ucieczki.

Wchodząc do wagonu, zauważył na pierwszej zaraz ławce, tuż przy drzwiach życzliwie uśmiechniętego człowieka o skromnym wyglądzie.

— To jakiś poczciwy dobry człowiek, — pomyślał, — siądę koło niego!

W chwili kiedy chciał postawić na półce niewielki swój kuferek, człowieczek zaprotestował energicznie.

— Panie... panie! Nie tam!... Tam na wierzchu leżą moje nogi!

Nie mając ochoty rozwiązywać żartobliwych kalamburów, postawił zgodliwie kuferek w innem miejscu, a potem spokojnie zajął miejsce, odsu-

18

Imagol

wając się na bok, by nie dotknąć kolanami sąsiada, i powiedział :

Człowieczek błysnął chytremi oczkami

— Panie! Nie rób sobie pan tyle zachodu z memi kolanami. One nie uczują wcale potrącenia.

Odkrył koc, którym był owinięty, a Wiktor spostrzegł ze zdumieniem, że nie ma wcale nóg.

— Odcięli mi nogi w szpitalu! — powiedział człowieczek dobrodusznie, z niejaką nawet dumą. Potem zaczął szeroko opowiadać dzieje swego

życia.

— Co ja wycierpiałem, tegoby na wołowej skórze nie spisał! — powtarzał niby refren po każdej przygodzie.

A Wiktor musiał przyznać:

— Ten biedak rzeczywiście namęczył się niemało, więcej jeszcze niż ja!

— Nazywam się Biirgisser! — rzekł na zakończenie — Leonard Biirgisser z Oettlingen, czyli poprostu Linert, jak u nas powiadają, z zawodu stolarz!

To rzekłszy, umilkł zadowolony.

Maszyna dyszała regularnie i ten rytm uśpił Wiktora, który mało spał w ciągu nocy.

Nagle zerwał się. Sąsiad klepał go po kolanach.

— Patrzno pan! — powiedział beznogi — O, tam, jaki to olbrzymi wiecheć kwiatów nosi ta panienka., oo... tam, koło drugiej klasy... zupełnie jakby prowadziła kwiatki na spacer, chcąc im pokazać jak wygląda zima. Musi stra-szecznie kochać tego, któremu sprawiła taki drogi bukiet! A ciągle manipuluje chustką kolo oczu. .. Ho... ho... jeśli prędko nie nadejdzie, to się spóźni napewne. Pociąg powinien był już nawet odejść. Pst! Cicho sza! Zawraca ku nam, baczność! Pi pi! Nawet konwalje są w bukiecie... słowo daję, czuję zapach aż tutaj! Ojoj! Biedactwo płacze. . . biedne paniątko! Widzi pan ?... Stanęła pod trzecią klasą bo wie, że tu nie spotka znajomego i płacze. .. płacze!

Wiktor słuchał zrazu zniecierpliwiony gadaniny, ale nakoniec, mechanicznym, bezwolnym ruchem głowy, wyjrzał na kryty peron. Ciemnawo było jeszcze, ale o ile mógł widzieć, chodziła wzdłuż pociągu tam i z powrotem, jakaś bardzo zgrabna kobieta z wiązką kwiatów w ręku. Twarz ukrytą miała w chustce do nosa, a ramionami jej wstrząsało gwałtowne łkanie.

Ujrzawszy to, uczynił bolesne porównanie.

—Mnie .. o, mnie nikt nie przyniesie kwiatów. . niema żadnej obawy. Nie... chyba garść ostu dostałbym, gdyby ziomkowie wiedzieli, że odjeżdżam.

276

Odwrócił głowę z niechęcią i gorzkiemi opanowany myślami odsunął się od okna.

— Wsiadać! Wsiadać! — rozległo się wołanie konduktorów.

— Nareszcie! — zabrzmiały szyderczo z pociągu słowa pasażerów.

Zatrzaskiwano drzwi, potem nastała chwila

ciszy.

— Jazda! — Rozległ się tryl gwizdu.

Nagle ktoś otworzył spiesznie tuż za Wiktorem drzwi wagonu, a wraz z zimnem powietrzem wpadła do wnętrza fala woni. Trwało to jeno moment, drzwi zapadły z łoskotem.

— Oo... nie... nie paniusiu ! — roześmiał się beznogi stolarz, zwracając się ku osobie, która odeszła — Twój ukochany nie siedzi w trzeciej klasie! Jeśli nie zeskoczysz prędko ze stopnia, to cię zabierzemy ze sobą! Słyszysz, jak wołają konduktorzy ? I mają rację, bo kiedy raz krzykną: Jazda!... to nikomu nie wolno wstrzymywać odejścia pociągu, nawet największemu dostojnikowi... musi być porządek-., ha, ha, ha!

Rozległo się ponowne, władcze gwizdnięcie i koła zaczęły się obracać leniwo, ospale. Wiktor odetchnął z ulgą.

— Do niezobaczenia w życiu! — pomyślał a zarazem przysiągł sobie w duszy, śledząc ruch

filarów peronu, który mierzył wyzwoleńcze oddalanie się jego z ojczyzny.

— Ha... cóżto ? Wszakże to pani Steinbach spieszy co żywo po szynach ku stacji. W ręku trzyma bukiet!... Tak • • • to jej ruchy... Ach... gdyby się obróciła . ..

—■ Proszę o bilety!... Wszyscy pokazać mają bilety! — zawołał konduktor, wyciągając do Wiktora rękę.

Po załatwieniu tego nieznośnego obowiązku, Wiktor nie mógł już dostrzec peronu, a tylko rozmaite ulice przebiegały po prawej i lewej stronie pociągu.

— Cóżto, Wiktorku, — wołały w przelocie domy — nie pożegnasz się z nami, nie rzucisz bodaj jednego słowra?

— Nie! — odparł zuchwTale— Wypraszam sobie raz na zawsze wrszelkich obłudnych czułych scen na zakończenie widowiska. Zdaje się wam może, że nie dostrzegam, jak po dachach w-aszych tańczą małpy drwin, a szpaki urągowiska przedrzeźniają mi się z gałęzi ogrodów?

Zwolna rozwidniło się, znikły kamienice, przemknęły wille i ogrody, oraz szpalery drzewr, jedne wr tył, inne na boki uciekając, pociąg wydostał się w szczere pole, a do wragonu wskoczył jasny, raźny dzień.

278

Teraz dopiero zbudził się na dobre duch Wiktora. Wraz z tern przebudzeniem wróciło wspomnienie, a ze wspomnieniem uraza.

— Radujcie się! — zawołał — Zwycięstwo waszem jest! Pokonany, okryty hańbą, uciekam! Któż jest mym zwycięzcą ? Miernota, hołota, bezduszność! To są bojownicy, którym ulec musiałem!

Uraza skłębiła się w czarną chmurę, chmury utworzyły zwał gniewu, ze zwału tego strzeliła błyskawica klątwy!

Nagle posłyszał głos od którego zadrżał na calem ciele. Mówiła ,,Sroga Pani".

— Cóż to uwozisz ze sobą starannie skryte w kieszeni ? — spytała.

— Pismo, o którem nie wie nikt prócz mnie

i ciebie.

— Komu jest owo pismo świadectwem?

— O tobie świadczy Sroga Pani.

— Kiedyż spisałeś owo wyznanie?

— Zacząłem je pierwszego wieczoru po przy-jeździe do onego, nieszczęsnego miasta, a skończyłem tej nocy tuż przed odjazdem.

— Cóż ci rzekłam tej nocy, gdy skończyłeś ostatnie słowo ?

— Rzekłaś mi: Przyjmuję twe wyznanie, że zaś świadczyłeś o mnie wiernie i wytrwale mimo cierpień, namiętności i błędów, przeto i ja także zaświadczę o tobie. Wywiodę cię na wyżyny życia i chwyciwszy oporną sławę człowieczą za rogi, zwalę ją pod stopy twoje! Tak do mnie mówiłaś tej nocy o pani!

— Tak mówiłam. A ty niewdzięczny chcesz zanieczyszczać klątwą ów czas przedziwny, a męczeński, w którym osięgłeś taką nagrodę ? Bacz pilnie na to, co ci rzekę. Oto nastrój dźwięcznie struny twej duszy, śpiewaj i raduj się i błogosław temu miastu i wszystkiemu co w niem jest. Dzięki czyń każdej godzinie, każdemu zdarzeniu, każdej boleści, którą przecierpiałeś, błogosław dziękczynnie wszystkiemu, począwszy od ludzi, którzy ci zadawali rany, aż do psa, który szczekał na ciebie!

Usłuchał mimo wielkiego smutku. Z trudem wielkim i wysiłkiem woli nastroił dźwięcznie struny dusz}- swojej, radował się z ran swoich i śpiewał, a uraza jego z westchnieniem jęła błogosławić wszystko co w dal odbiegło, począwszy od ludzi, którzy mu krzywdę czynili, aż do psa, który nań szczekał.

— Dobrze! Oto nagroda twoja! — rzekła Sroga Pani — Spójrz wokół siebie!

Wiktor oniemiał. Tuż obok okna wagonu, pędziła równo z pociągiem Imago na białym rumaku. Nie owa fałszywa, ludzka Imago imieniem Teudy, żony namiestnika, ale prawdziwa boska, dumna, jego własna Imago, kochanka jego i żona.

Ozdrowiała z choroby swej, była na nowo piękna i młoda i niosła wieniec zwycięstwa we włosach.

— Czekałam na ciebie! — krzyknęła mu

w okno.

Zdumiony, zawołał:

— Imago, kochanko moja, jakże się stać mogło, żeś ozdrowiała ze smutku twego ? Jakież to zwycięstwo wieści wieniec we włosach twoich ?

Odrzekła mu wesoło Imago:

— Ozdrowiałam przeto, iżem widziała wytrwałą wierność twoją, poprzez niedolę i ból. Widziałam, jakeś się wyłonił czysty, bez zmazy z odmętów namiętności, tedy obchodzę zwycięstwo nasze i mam wieniec triumfu we włosach.

— Czy możesz mi o Imago, kochanko moja, przebaczyć, iż jako człowiek nierozsądny i zaślepiony brałem za ciebie samą dostojną i boską, śmiertelną i fałszywą złudę?

Roześmiała się:

— Łzy twoje zmyły zaślepienie i wszelkie

złudy!

28 i

Powiedziawszy to, w radosnym rozmachu skoczyła Imago na białym rumaku w dal, a lot jej był tak chyży, iż pociąg pozostał w tyle.

— Wydajże sąd! — ozwał się znów głos niewidzialnej Srogiej Pani — Czyż możesz mnie jeszcze zwać srogą, jak to czyniłeś dotąd?

Dusza jego, przepojona dziękczynieniem, modliła się:

— Święta władczyni życia mego, imię twe jest: pociecha i miłosierdzie. Czemżebym był bez ciebie? Szczęsnym, iż ciebie posiadam!

KONIE C.

<4

, SlBi otEa

QtQl уд *

i- «

S-96

.#■

fs ó ii

Łł--.....Jÿ

WYDAWNICTWO POLSKIE

SPÓŁKA Z OGRANICZONĄ PORĘKĄ

LWÓW

POZNAŃ

I ULICA ZYBLIKIEWICZA L. 15

ULICA ZWIERZYNIECKA L. 6.

PROSPEKT

BIBLIOTEKA

LAUREATÓW NOBLA

POD REDAKCJĄ DM STAN. LAMA

Г)0 RAZ pierwszy w Polsce ujęto w tem wydawnictwie lite-I raturę przekładów w pewien system, dając dzieła o wysokiej wartości artystycznej z wszystkich piśmiennictw zagranicznych. Każdy z laureatów fundacji Nobla będzie tu reprezentowany I szeregiem swych dziei, tak iż z czasem cała bibljoteka obejmie ii kwiat dorobku kulturalnego wszystkich narodów. Że zaś zarząd j fundacji przy rozdawaniu nagród bierze pod uwagę nie tylko |f stronę estetyczną utworów, ale także ich wartość społeczną ! i moralną — przeto wydawnictwo skupiając w jedną całość I te wszystkie prace — posiadać będzie również pewien podkład / ideowy.

„BIBLJOTEKA LAUREATÓW NOBLA" jest pierwszem tego rodzaju przedsiębiorstwem wydawniczem w Europie i dla tego też redakcja dołoży wszelkich starań, aby całe to przedsięwzięcie stanęło na wysokim poziomie. Główną więc troską jest dobór przekładów, któreby mogły godnie oddawać w słowie polskiem arcydzieła nowszej i najnowszej literatury zagra-nicznej. Nie o poprawność tylko — do której zresztą daleko I było dorywczym i przygodnym tłomaczeniom polskim — ale I o artystyczne walory, odpowiadające wysokiej mierze oryginałów

Х w tych przekładach iść będzie. Słowo bowiem jako wyraz ? f treści jest z nią ściśle związane, a takie lub inne jego użycie f obojętnein być nie może. Tłomacz, przyswajający piśmien- t nictwu ojczystemu obce dzieło — musi być jego współtwórcą. $ 1 o tę współtwórczą pracę zabiegać będziemy jak najusilniej. |

Z serji pierwszej składającej się z 12 tomów, wyszły

f następujące utwory:

♦

SYNNÖVE SOLBAKKEN — MARSZ [WESELNY

J ROMAIN ROLLAND — colas Breugnon — powieść ? RABINDRANATH TAGORE - noc ziszczenia J MAURYCY MAETERLINCK-życie pszczół 1 BJÖRNSTJERNE BJÖRNSON -

6 RUDYARD KIPLING — księga dżungli V RABINDRANATH TAGORE — rozbicie — powieść SELMA LAGERLOF — tętniące serce — powieść ANATOL FRANCE - poglądy księdza Hieronima coignarda RABINDRANATH TAGORE — sadhana — szept duszy — zbłą-

[KANE PTAKI

KAROL SPITTELER — imago — romans

W dalszym ciągu pojawią się następujące tomy :

I KNUT HAMSUN - błogosławieństwo ziemi — powieść

f HENRYK PONTOPIDDAN — djabeł domowego ogniska

♦

„BIBLJOTEKA LAUREATÓW NOBLA"wychodzi w odstępach fl mniejwięcej miesięcznych i każdy tom obejmuje od 15 do 25 arkuszy druku.    *

SERJA DRUGA W PRZYGOTOWANIU.

Do nabycia we wszystkich większych księgarniach, gdzie ! takiej niema, zamawiać można wprost u wydawcy.    x

'(

WYDAWNICTWO POLSKIE

Sp. z ogr. por.

w POZNANIU, ul. Zwierzyniecka 6.

|h

X . >гу-. .

.    •    ■    -    - '    • - - -X -    -

■

- - ' N - - ■ -

;

'*

-

roh'î

-

r,

r-C"\

"A

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

.. inw.

29551

Kdn. 524. 13. IX. 54

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000231493