ш

■

ш

Н|

ш

ч

-“-.-J

SC-Й

£гг~£££-У-~:^    -    ■    *

iż -:#:>- Г*^

щ

S25K

eeipiiiiili

1    ‘ •    ЩШ

SlSlft

1

■■и

;НйЗй

Г =!

Politechnika Krakowska B i b Iioteka Clowna

111

7/2У

fâr • :

ш

SE

«/

В I B LJ OTE К A L A U 12 Ł A TO W NOBLA

MAU RYCY MAETERLINCK

" WIELKA' TAJEMNICA

О-

"Л

«я

oj

foT

•S'

BI B LJ ОТЕКА LAUREATÓW NOBLA

POD REDAKCJĄ DRA STANISŁAWA LAMA

TOM 17.

MAURYCY MAETERLINCK

WIELKA TAJEMNICA

LWOW—POZNAN 1923

NAKŁADEM WYDAWNICTWA POLSKIEGO

MAURYCY MAETERLINCK

PRELIMINARJA.

XIII.

VI.

HERMETYŚCI.

XIV.

WYDAWNICTWO POLSKIE *

MAURYCY MAETERLINCK

WIELKA TAJEMNICA

PRZEŁOŻYŁ Z ORYGINAŁU F. Ml RAN DO LA

LWÓW—POZNAŃ 1923

NAKŁADEM WYDAWNICTWA POLSKIEGO

WSZELKIE PRAWA ZASTRZEŻONE.

wv\mm/V\m ODBITO NA PAPIERZE BEZDRZEWNYM m/wv\m/vw\ POZNAŃSKA DRUKARNIA I ZAKŁAD NAKŁADOWY T.A.. POZNAŃ

■

<0

G^Nj/4

s

хаз. 5^

k *

fO

C9

4kc. Nr.Jtili.²'/ f*

PRELIMINARJA.

i—i

Czytelnik nie powinien łudzić się, że znajdzie w pracy niniejszej historję, czy metodyczną mono-grafję okultyzmu. Chcąc tego dokazać, musielibyśmy spisać mnogie tomy, zapełniając je balastem, którego właśnie chcę oszczędzić czytelnikowi. Celem moim jest jeno wyrazić w sposób możliwie najprostszy to, czego sam się nauczyłem w ciągu kilkoletniego przebywania w tej dziedzinie znacznie więcej rozsławionej niż uczęszczanej. Podróż tę odbyłem w charakterze zaciekawionego i na korzyść sprawy usposobionego turysty, nie zaś człowieka wierzącego i takie też jeno wyniosłem wrażenia. To, co daję, można uważać za rodzaj skrótu, czy prowizorycznego szkicu. Nic więcej nie wiem ponad to, czegoby się mógł nauczyć pierwszy lepszy podróżnik, który tę samą podjął wycieczkę. Nie jestem wtajemniczonym, nie miałem tajemniczych, mistycznych nauczycieli, którzyby zbiegli się z krańców tego, czy też innego świata w celu objawienia mi prawd absolutnych, oraz zabronienia mi rewelacji tychże objawień. Nie miałem dostępu do tajnych księgozbiorów ni skrytych źródeł mądrości najwyższej, które pono kędyś

istnieją, ale dla nas pozostaną na zawsze bezistot-nemi, albowiem ten, kto z nich czerpie, skazuje się na wieczyste, nienaruszalne milczenie. Nie starałem się również odcyfrowywać niezrozumiałych pisanin, ani też nie znalazłem nowego klucza do świętych ksiąg wielkich systemów religijnych. Przeczytałem jeno z uwagą przeważną część tego co w danej kwestji zostało napisane, trzymając się pośród chaosu dokumentów zgoła absurdalnych, dziecinnych, naiwnych, fikcyjnych, całkiem i bezpożytecznych, jako wytycznych, dzieł wielkich, fundamentalnych, dających rzeczywiście to, czego nie znajdujemy gdzieindziej. Uprzątając w ten sposób dostęp do tej dziedziny wiedzy, zazwyczaj zaśmiecony budzącemi wstręt odpadkami, sądzę, że ułatwiłem może zadanie tym, którzy zechcą i zdołają dotrzeć dalej, niż ja dojść zdołałem.

rH

Dzięki pracom młodej jeszcze wiedzy, a mianowicie dzięki badaniom indologów i egiptologów, możemy dzisiaj odnaleźć łatwiej niźli w czasach minionych źródła, objąć spojrzeniem bieg i odkryć sieć podziemnych dopływów owej potężnej rzeki mistycznej, która od samych zaczątków dziejów ludzkich toczyła swój nurt niewidzialny pod wszelkiemi religjami, wierzeniami, systematami filozoficzne mi, słowem wszysfckiemi manifestacjami jawnemi i dostrzegal-

nemi ludzkiego ducha. Dzisiaj wiemy bezspornie, że źródło to znajduje się w starożytnych Indjach. Stąd rozeszła się święta nauka, prawdopodobnie naprzód docierając do Egiptu, potem Persji starożytnej, Chaldei, nasyciła naród izraelski, przenikła do Grecji, do północnej Europy i sięgła Chin, a nawet Ameryki, której cywilizacja aztecka jest jeno mniej lub więcej wypaczoną kop ją cywilizacji egipskiej.

Mamy tedy do czynienia z trzema wielkiemi prądami pierwotnego okultyzmu ar jo czy atlanto-hinduskiego: 1. okultyzm starożytny, to znaczy egipski, perski, chaldejski, żydowski i okultyzm greckich misterjów, 2. ezoteryzm judeo-chrześcijański, łącznie z eseńczykami, gnostykami, neoplatończy-kami aleksandryjskimi, oraz kabalistami średniowiecznymi, i 3. okultyzm nowożytny, mniej, lub więcej przepojony wszystkiemi poprzedniemi, który nieścisłem zresztą pojęciem okultyzmu obejmuje, obok teozofów, także spirytystów i metapsychistów czasów naszych.

r—!

Tra-

Jest niemal niepodobieństwem odnaleźć pra-źródło owego źródła pierwotnego. Spotykamy się tu jeno z twierdzeniami tradycji okultystycznej, które to twierdzenia jednakowoż znajdują czasem uzasadnienie w odkryciach historycznych, dycja owa odnosi cały, olbrzymi zasób mądrości,

zgromadzony kędyś w prawiekach, kiedy poczęło się bytowanie ludzkości, jeszcze zanim, jak twierdzi, ludzkość zjawiła się na tej ziemi, do istot bardziej uduchowionych, mniej obciążonych mater ją, organizmów psychicznych, których ostatni potomkowie, Atlantowie, byli jeno zwyrodniałymi przedstawicielami.

Biorąc sprawę ze stanowiska historycznego, powiedzieć musimy, że już pięć, sześć, a najwyżej siedm tysięcy lat wstecz, brak nam wszelkich dokumentów. Nie wiemy nic o narodzinach religji Hindusów i Egipcjan. Spotykamy ją w kształcie doskonałym już, rozwiniętą w linjach głównych i ugruntowaną na silnych zasadach. I nie tylko widzimy ją w formie gotowej, ale w miarę cofania się w badaniach wstecz spostrzegamy, że staje się coraz to doskonalszą, czystszą i bliższą najszczytniejszej spekulacji współczesnego agnostycyzmu. Zmusza do przypuszczenia cywilizacji starszej, której czasu trwania oznaczyć niepodobna, jeśli weźmiemy w rachubę powolność wszelkiej ludzkiej ewmlucji. Czas ten po-winnoby się prawdopodobnie oznaczyć na tysiące tysięcy lat. Tutaj przychodzi nam w pomoc tradycja okultystyczna. Niema powodu przyjmować a priori, że tradycja ta jest niedopuszczalna i że ją należy odrzucić, zwłaszcza, że wszystko, co wiemy o pierwotnych religjach, oparte jest również na tradycji ustnej, albowiem teksty pisane są dużo późniejszego pochodzenia. Pozatem wszystko, co nam mówi ta tradycja, zgadza się przedziwnie z danemi, skądinąd zaczerpniętemi.

i—i

W każdym bądź razie, o ile musimy się uciekać do tradycji okultystycznej dla wyjaśnienia zaczątków owej mądrości, która nam się zdaje i to słusznie, wprost nadludzką, możemy się bez tejże tradycji doskonale obejść, o ile idzie o treść istotną tejże mądrości. Mieści się treść owa w autentycznych tekstach, nie wykraczających poza sferę historji, możemy dowiedzieć się wszystkiego ze źródeł dostępnych or-jentalistom i nie potrzebujemy liczyć się z teozofami czasów naszych, którzy twierdzą, że dysponują dokumentami tajnemi, oraz mają objawienia nadzwyczajne mistycznego bractwa adeptów, czyli mahat-mów. To, co odróżnia okultystów — zwłaszcza teo-zofów ze szkoły Bławackiej, mających przewagę nad innymi — od indologów i egiptologów naukowych, nie dotyczy wcale kwestji początku, ekonomji, czy celu ostatecznego wszechświata, nie odnosi się do przeznaczenia ziemi i ludzkości, istoty bóstwa, czy wielkich problemów moralnych, wszelkie różnice, jakie między niemi zachodzą, są wyłącznie złączone z prehistorją, z nomenklaturą emanacji niepoznawalnego, oraz sposobami opanowania nieznanych sił przyrody i spożytkowania ich realnego.

Zajmijmy się naprzód kwestjami, co do których się zgadzają z sobą. Sprawy te są najbardziej zresztą interesujące, gdyż wszystko, co dotyczy prehistorji, musi z natury rzeczy opierać się na hipotezie, nazwiska i funkcje bóstw pośrednich mają znaczenie podrzędne, zaś spożytkowanie sił nieznanych, to sprawa raczej wiedzy metapsychicznej, do której wrócimy poniżej.

У.

— Wszystko, co czytamy w Wedach — powiada Rudolf Steiner, jeden z największych eru-dytów i najciekawszych ludzi pośród okuł ty stów współczesnych — wszystko, co znajdujemy w tych archiwach mądrości hinduskiej, daje nam słabe jeno, wyobrażenie o przedziwnej, szczytnej nauce dawnych mistrzów i nie otrzymujemy tej nauki w formie oryginalnej. Mądrość tajemna, ukryta w owych tekstach, dostępna jest jeno wzrokowi jasnowidza, dostrzegającego arkana przeszłości. — Biorąc rzecz historycznie, Steiner może mieć słuszność. Jak już zaznaczyłem, w samej rzeczy, im starsze napotykamy teksty, tern częstszem jest i dostojniejszem to, czego uczą, to też nie przeczę, że mogą być one, jak twierdzi Steiner, jeno echem slabem bardzo szczytniejszej o wiele nauki. Ale, nie będąc jasnowidzami, zadowolić się musimy tern, co mamy przed sobą.

Teksty, o których mowa, to księgi święte Hindusów, potwierdzające nauki, płynące z ksiąg świętych Egipcjan i Persów. Wpływ, jaki miały na tworzenie się myśli ludzkiej, jeśli już nie w obecnej swej postaci, to w każdym razie przez tradycję ustną, której są jeno stwierdzeniem i utrwaleniem, sięga zaczątków historji, a wpływ ten rozpowszechnił się wszędzie i nie ustał nigdy. Ale odkrycie ich, pozyskanie ich dla zachodniej części świata i stu-djum metodyczne nastąpiło bardzo niedawno. — Niespełna pięćdziesiąt lat temu — pisał w roku 1875 Max Müller — żaden uczony nie umiał odczytać i przetłumaczyć bodaj jednego wiersza Wed, Zen-dawesty, lub budystycznej Tripitaki, nie mówiąc już o innych językach, czy dialektach.

Gdyby w annałach ludzkich fakty notowane były w chwili pojawienia się ich z uwzględnieniem znaczenia i doniosłości, jaką mieć będą później, to odnalezienie tych ksiąg świętych byłoby wywołało w Europie przewrót zupełny. Nie ulega kwestji, że było to zdarzenie niesłychane i fakt równie ważny duchowo nie zaszedł od czasu narodzin chrystja-nizmu. Ale fakt duchowy, czy moralny nie przenika nigdy szybko w masy, gdyż stają mu wbrew rozliczne siły, w których interesie leży, by go zdusić. Fakt, o którym mowa, doszedł tedy do świadomości małego koła uczonych i filologów, nie obudziwszy nawet, jak to można było przypuszczać, większej uwagi metafizyków i moralistów i do dziś czeka na chwilę pełnej ekspansji swojej.

YI.

Pierwszem nasuwającem się pytaniem jest kwest ja daty owych tekstów, a trudno w tym względzie o ścisłą odpowiedź. Chociaż bowiem łatwą jest stosunkowo rzeczą oznaczyć epokę, w której księgi te zostały spisane, to niepodobieństwem jest wprost określić czas, w ciągu którego istniały wyłącznie w pamięci ludzkiej. Max Müller twierdzi, że niema rękopisów sanskryckich, sięgających dalej niż tysiąc lat wstecz poza początek naszej ery i wszystko zda się świadczyć, iż pismo znane było w Indjach dopiero w początkach okresu budystycz-nego (V. wiek przed Chr.), to znaczy przy końcu starej literatury wedycznej. Cała tedy Bigweda, zawierająca 1028 hymnów, po dziesięć wierszy przeciętnie liczących, czyli łącznie 153826 słów, utrzymywała się przez wieki wyłącznie jeno w pamięci ludzkiej. Dziś jeszcze bramini umieją na pamięć całą Eigwedę, podobnie jak ją umieli na pamięć przodkowie z przed trzech tysięcy lat. Bozkwit myśli wedyckiej w formie, w jakiej ją odnajdujemy na kartach Eigwedy, oznaczyć musimy datą, sięgającą poza dziesiąty wiek przed Chrystusem. Już na trzysta lat przed Chr. sanskryt przestał, jak

twierdzi Max Müller, być językiem ludu, a fakt ten stwierdza napis, którego język ma się tak do sans-krytu, jak włoszczyzna do łaciny.

Ten okres zwany „banda“ sięga, zdaniem innych orjentalistów, prawdopodobnie dwu, lub trzech tysięcy lat przed Chr. tak, że przeciętnie przyjąć możemy za epokę jego istnienia, najskromniej licząc, pięć tysięcy lat przed Chr. — Jedno tylko — powiada Max Müller — jest niezbicie pewne, mianowicie, że niema nic starszego i nic pierwotniejszego nad hymny Rigwedy, nie tylko w Indjach, ale w całym aryjskim świecie. Jak widzimy tedy, o ile idzie o język i myśl aryjską, Rigweda jest najstarszą naszą księgą.*)

Od czasu badań wielkiego orjentalisty zaszło dużo na tern polu i niektórzy uczeni cofnęli znacznie datę powstania pierwszych rękopisów, a także zaczątki tradycji, mimo to jednak różnią się jeszcze znacznie od twierdzeń braminów, którzy oznaczają czas powstania tych ksiąg na tysiące wieków przed naszą erą.

— Od pięciu już tysięcy lat przeszło — powiada Swami Dayanund Saraswati, — Wedy przestały być przedmiotem studjów— a wedle obliczeń orjentalisty Ilalleda „Sasiry“ powstały, jak świadczy clironologja bramińska, przed siedmiu miljonami lat.

*) Max Müller. Anfang und Entwickelung der Religion,

str. 142.

Nie stając w tym sporze po niczyjej stronie, musimy stwierdzić jeno, że księgi te, a raczej tradycja, którą utrwaliły i zebrały, jest niezaprzeczalnie pierwotniejszą od wszystkiego, co znamy w historji ludzkości, z wyjątkiem może tradycji Egiptu, Chin i Chaldei.

VII.

Literatura ta składa się w pierwszej linji z czterech Wed: Eig, Sama Jadjur i Atarwa-weda, uzupełnionych komentarzami, czyli bramanami, oraz traktatami filozoficznemi zwanemi: aranjaka, i upa-nishada. Następnie wymienić należy sastry, z których najsłynniejszą jest Manawa-DJiarma-Sastra, zwana też Prawem Manu, sięgająca zdaniem takich uczonych, jak William Jones, Chezy i Loiseleur-Deslongchamps XIII wieku przed Chr. Do literatury tej wliczyć należy również purany.

Z wszystkich tekstów Eigweda jest niezaprzeczalnie najstarszą. Inne powstały w ciągu setek, czy, powiedzmy, tysięcy lat po niej, wszystkie jednak, z wyjątkiem ostatnich puranów są starsze od naszej ery i tego nie wolno spuszczać z oka, nie z powodu wrogiego stanowiska wobec wielkiej naszej religji Zachodu, ale w tym celu właśnie, by jej wyznaczyć należne, słuszne stanowisko w rozwoju myśli człowieczej.

Rigweda jest jeszcze raczej politeistyczna niźli panteistyczna, a szczytowe punkty doktryny wynurzają się tylko gdzieniegdzie, jak n. p. w stancach, które cytujemy poniżej. Bóstwa jej są jeno uosobieniem i apoteozą sił przyrody i dopiero Samaweda, a zwłaszcza bramany przeistaczają je w koncepcje metafizyczne i sprowadzają do jedności. Samaweda ustala koncepcję,,niepoznawalnego“, a Jadjur-weda stwarza system panteistyczny. Atarwaweda, najstarsza wedle jednych, a najświeższa zdaniem innych, jest przedewszystkiem księgą rytualną.

Idee te szeroko omawiane są w komentarzach , zwanych bramanami, których mnóstwo powstało, zwłaszcza w okresie między XII a VII wiekiem przed Chr. Idee owe są jednak wyrazem tradycji, zdaje się, nierównie dawniejszej, którą to tradycję odnaleźli pono teozofowie czasów naszych, nie popierając jednak twierdzeń swoich dowodami dostatecznie oczywistemi.

Mówiąc tedy o religji Indyj, trzeba ujmować ją w pełnym całokształcie, począwszy od wedyzmu pierwotnego poprzez bramanizm, krysznaizm, aż do budyzmu włącznie, zatrzymując się jednak .na czasie dwu lub trzech wieków przed naszą erą, a to w celu usunięcia przypuszczeń jakiejś infiltracji j udeo-chrześcij ańskiej.

Bardzo niedokładnie znamy dotąd całą tę literaturę i znamy jeno to, co nam objaśnić zdołały

.1®Ш 4 ■

Ъгатапу. Dołączyć można do niej również napoły świeckie teksty jak Ramajanę i Mahabaratę, w treści której rozkwita Bhagawatgita, czyli „Pieśń o bóstwie“, przepiękny wytwór mistycyzmu hinduskiego.

Teksty te zawierają mnóstwo nader skomplikowanych problemów, z których mała zaledwo część rozwikłana została w sposób należyty. Dodać należy, że tłumaczenie tekstów sanskryckich, zwłaszcza najstarszych, pozostawia jeszcze dużo do życzenia. Roth, twórca prawdziwej egzegezy we-dyckiej, twierdzi, że nie zjawił się jeszcze do tej pory i zjawi się w przyszłem może stuleciu dopiero prawdziwy tłumacz, który uczyni Wedy zrozumiałemi i czytelnemi w tym stopniu, w jakim, mutât is mutandis stał się zrozumiałym Homer od czasu prac Vossa.

Dla zobrazowania niepewności tłumaczeń dotychczasowych wystarczy tytułem przykładu przeczytać końcowe ustępy trzeciego tomu dzieła Abla Bergaigne p. t.: „Religion védique.“ Słynny orjen-talista francuski cytuje tam dyskusję, toczącą się pomiędzy najsłynniejszymi indologami, jak Grass-mann, Ludwig, Roth, i samym autorem na temat interpretacji wszystkich niemal zasadniczych wyrażeń „Hymnu (I. — 123) do Jutrzenki.“ Sam Bergaigne przytacza fakt ów jako dowód niedokładności dotychczasowych tłumaczeń Rigwedy.*)

*) „La religion védique d'après les hymnes du Rig-Veda" par A. Bergaigne, tom III, str. 283 i następne.

Neo-teozofowie usiłowali rozwikłać kilka problemów hinduskiej starożytności, ale prace ich, nader interesujące, o ile idzie o samą doktrynę, są bardzo słabe pod względem krytycznym i nie sposób iść za takiem ich rozumowaniem poiterenie samych j eno niesprawdzalnych hipotez. Trzeba sobie uświadomić, że odnośnie do Indyj musimy narazie wyrzec się wszelkiej pewności chronologicznej. Przyjmując minimum, niewątpliwie niższe znacznie od stanu rzeczywistego, i pozostawiając za sobą przestwór, niezmierny może wieków, okrytych mgłą niepewności, oznaczmy epokę rozkwitu bramanów na trzy do czterech tysięcy lat przed naszą erą. Stwierdzimy przez to, że w czasie owym istniała u podnóża Himalajów szczytna religja panteistyczna i agno-styczna, która stała się później ezoteryczną, a o takie jeno stwierdzenie właśnie nam idzie narazie.

VIII.

Spyta ktoś, czy nie jest może dużo starszym Egipt z niesłychanemi budynkami i hieroglifami swemi? Posłuchajmy, co o tern powiada pełen wielkiej erudycji egiptolog Le Page Renouf,*) będący w danej kwestji autorytetem niezaprzeczalnym. Uczony ten twierdzi, że budowle egipskie i napisy na

*) Le Page - Renouf : Lectures on the origin and growth of religion as illustrated by the religion of ancient Egypt.

nich nie mogą służyć za podstawę dat, że rachunek oparty o stanowisko gwiazd na niebie w danej chwili nie jest decydującym dowodem, albowiem teksty wspominają o tern nader niewyraźnie. Zdaniem jego jednak, wedle najskromniejszych obliczeń monarchja egipska istniała już przeszło 2000 lat, zanim napisany został „Exodus“ Mojżesza. „Exodus“ sięga prawdopodobnie roku 1310 przed Chr. zaś data zbudowania wielkiej piramidy nie może być późniejszą nad 3000 do 4000 lat przed naszą erą. Te obliczenia, razem z obliczeniami, wyznaczaj ącemi erę chińskiego Uczenia czasu na rok 2697 przed Chr., zbliżają nas w sposób przedziwny do epoki, wyznaczonej przez indo-logów dla rozkwitu wedyzmu, który to rozkwit zmusza do przyjęcia okresu kształtowania się i tworzenia nieskończenie dłuższego jeszcze. Nie wynika stąd atoU, by cywihzacja egipska i hinduska nie były dużo starsze. Inny wielki egiptolog, Leonard Horner kazał w latach 1851—1854 wykopać w dolinie Nilu, w różnych jej okohcach dziewięćdziesiąt pięć studzien. Wiadomo, że Nil osadza w ciągu stu lat w łożysku swem warstwę iłu wysokości pięciu cali, wysokość zaś ta musi być nieco niższa jeszcze, gdy idzie o pokłady głębsze, a to ze względu na ucisk warstw górnych. Otóż w studniach owych znaleziono aż do głębokości 75 stóp rzeźby na granicie, figurki ludzkie i zwierzęce, mozajki, wazy, ułamki cegieł i skorupy garnków (te ostatnie sięgały znacznie niżej jeszcze).

Ponieważ na stopę idzie 12 cali, rachunek wykazuje tedy okres 17000 do 18000 lat. W głębokości 33 stóp i 6 cali, znaleziono tabliczkę z napisem, liczącą wedle prostego obliczenia blisko 8000 lat. Odrzucić należy przypuszczenie, że natrafiono przypadkiem na stare studnie, czy cysterny, w które ongiś rzucano odłamki, albowiem rezultaty we wszystkich miejscach były zupełnie te same. Doświadczenie to, powiedzmy mimochodem, potwierdza raz jeszcze tradycję okultystyczną, mówiącą o wielkiej starożytności ludzkiej cywilizacji. Ową prastarą cywilizację stwierdzają również obserwacje astronomiczne czasów zamierzchłych. Posiadamy naprzykład katalog gwiazd, zwany katalogiem Surja-Shiddanta. Otóż różnice pozycyj ośmiu gwiazd stałych, wziętych bez wyboru, świadczą, że obserwacje Surji sięgają więcej niż 58 000 lat wstecz.

IX.

Zachodzi pytanie, czylndje, czy Egipt stały się spadkobiercami owej legendarnej kultury i wiedzy, jaką pozostawiły po sobie ludy dawniejsze jeszcze, a mianowicie mityczni Atlantowie? W obecnym stanie nauki, pomijając tradycję okultystów, к west j i tej rozstrzygnąć nie sposób.

Minęło ledwo sto lat od czasu, kiedyśmy nie mieli niemal pojęcia o tern, czem był w istocie starożytny Egipt. Wiadomości nasze polegały jeno na

Wielka Tajemnica.

2 •

nikłych relacjach i legendach fantastycznych, zebranych przez historyków żyjących w czasach upadku, głównie zaś na dywagacjach filozofów i teur-gistów czasów aleksandryjskich. Dopiero w roku 1820 znalazł Jan Franciszek Champolion klucz do odczytania tajemniczego pisma, pokrywającego wszystkie budowle, grobowce i wszystkie niemal przedmioty kraju Faraonów, a to dzięki potrójnemu tekstowi słynnego kamienia hieroglificznego z Ro-setty. Długo jednak trwało i mnóstwa wysiłków wymagało spożytkowanie tego wielkiego odkrycia. W czterdzieści lat potem mógł powiedzieć jeden z najsłynniejszych następców Champoliona, uczony Rougé, że niema już tekstów egipskich, którychby odczytać i przetłumaczyć nie było można. Odcyfro-wano bezlik dokumentów i, o ile idzie o sens mate-rjalny, osiągnięto odnośnie do przeważnej ich liczby pewność zupełną niemal.

Mimo to coraz bardziej utwierdzają się uczeni w przypuszczeniu, że poza sensem dosłownym napisów treści religijnej, ukrywa się znaczenie inne, którego przeniknąć nie można. Hipotezę tę przyjęto ze względu na chwiej ność i wieloznaczność mnóstwa wyrażeń i hołdują jej z konieczności egiptologowie najbardziej nawet objektywni i najściślej naukowo sprawę traktujący, dodając zresztą zaraz, że nic hipotezy tej formalnie nie potwierdza. Jest tedy bardzo prawdopodobnem, iż poza religją, głoszoną

oficjalnie wobec profanów, kryła się religja inna, przeznaczona dla kapłanów i osób wtajemniczonych, a właśnie owa hipoteza, którą przyjąć musieli uczeni, potwierdza zapatrywania okultystów, zwłaszcza neoplatońskiej szkoły aleksandryjskiej na sprawę egipskich misterj ów.

X.

Nie wchodząc w te problemy, widzimy, że źródła bezwzględnie i ponad wszelką wątpliwość autentyczne, jak Księga umarłych, Księga hymnów, oraz Zbiór sentencyj moralnych Ptahotepa, która to ostatnia, współczesna piramidom książka jest naj-starszem dziełem świata, oraz liczne inne źródła zawierają dane, na podstawie których wytworzyć sobie możemy dokładne pojęcie o wysokim poziomie moralnym i czystości zasadniczych koncepcyj teozo-ficznych Egiptu w czasach, kiedy jeszcze nie uległy zwulgaryzowaniu i nie przeistoczyły się w monstrualny politeizm, zawsze zresztą bardziej pozorny, niż istotny.

Czytając ówe teksty, widzimy, że im są starsze, tern więcej zawarte w nich nauki zbliżają się do tradycji hinduskiej. Drugorzędne znaczenie posiada kwestja, które z nich są starsze, a które młodsze, natomiast bardzo ciekawy jest problem wspólnego ich pochodzenia, jednego początku z czasów niepamiętnych, a prawdopodobieństwo takiej wspólnoty wzra-

‘20 —

sta coraz to bardziej, im dalej sięgamy wprehistórję. Z każdym wiekiem wstecz rysuje się jaśniej zupełna zgodność we wszystkich punktach zasadniczych. Jako przykład wystarczy przytoczyć Wyobrażenie o Bogu, jakie wytworzyła religja egipska w zaczątkach swoich. W dalszym ciągu tego szkicu podamy odpowiednik hinduski, oraz zestawimy obie teogonje, kosmogonje i oba systematy moralności, będące niezawodnie źródłem wszystkich teogonij, kosmogonij i wszystkich koncepcyj moralnych ludzkości.

Dla Egipcjanina, który dochował wiary pierwotnej, istnieje jeden jedyny Bóg, i „niema innych poza nim“ — „Jest on jedyną istotą bytującą w substancji i prawdzie.“ — „Tyś jest jedyny, a z ciebie wynikły miljony istot.“ — „On stworzył wszystko, a sam nie był stworzony.“ — „Zawsze i wszędzie jest substancją jedyną i zbliżyć się doń nie sposób“ — „Jest jeden i sam“ — „Jest wczoraj, dziś i jutro“ — „Jest Bogiem, który sam się Bogiem czyni, istnieje przez siebie, jest istotą podwójną, to znaczy sam siebie płodzi i spłodził wszystko od zaczątków istnienia.“

Bougé powiada: — Oto przed pięciu tysiącami lat zabrzmiał w dobnie Nilu hymn, wielbiący jedność bóstwa i nieśmiertelność duszy. Wiara w jednego najwyższego Boga i jego atrybuty stwórcy i prawodawcy człowieka, któremu dał duszę nieśmiertelną, oto pojęcia pierwotne, tkwiące niby niezniszczalne

diamenty w napływisku mitologicznein, nagroma-dzonem przez wieki, jakie przetoczyły się przez tę starą cywilizację.*)

W definicji Boga powyżej przytoczonej niema naturalnie owej przenikliwości, subtelności, ni głębi metafizycznej, niema owej trafnej ekspresji,czy wspaniałości wyrażenia, jakie odnajdziemy w definicji hinduskiej. Wytworzył ją duch egipski, chłodny, suchy, wstrzemięźliwy, bardziej kańciasty, realistyczny, o wyobraźni konkretniejszej, którego nie rozpłomienia niesiężna nieskończoność, jak się to dzieje, z ludami Azji. Nie zapominajmy przy tern, że nie znamy jeszcze znaczenia tajnego, ukrytego może na dnie onych definicyj zewnętrznych. W każdym jednak razie, tak jak nam się przedstawia, idea jest zupełnie ta sama i świadczy dowodnie o wspólnem pochodzeniu, zaś pochodzenie owo można nazwać, zanim zdobędziemy inne wskazówki, zgodnie z tradycją ezoteryczną — atlantydzkiem. Przypuszczenie to potwierdza zresztą słynny ustęp platońskiego „Timcusa", wedle którego kapłan egipski miał powiedzieć Solonowi, że Egipt była to kolonja Atlantów, założona przed 12 tysiącami lat.

XI.

Problem filjacji przedstawia się nierównie prościej odnośnie do trzeciej wielkiej religji, to jest maz-

*) Rougé: Annales de la philosophie chrétienne, tom XX, str. 327.

deizmu, czyli zoroastryzmu, chociaż к west ja czasu jest równie zawikłana. Zoroaster, a właściwie ostatni z Zoroastrów, żył pono, jak twierdzi Arystoteles, w VII. wieku przed Chr. Plinjusz przenosi go wstecz na dziesięć wieków przed Mojżeszem, Hermippus ze Smyrny, który tłumaczył dzieła jego na język grecki, twierdzi, że żył 4000 lat przed upadkiem Troi, a Eu-doksjusz podaje datę 6000 lat przed śmiercią Platona.

Nauka czasów naszych, jak stwierdza Edward Schuré, powołując się na studja Eugenjusza Bur-noufa, Spiegla, Jamesa Darmestetera i Harleza, powiada, że nie można ustalić daty, kiedy żył wielki filozof irański, autor Zendawesty, ale przypuszcza, że działał około roku 2500 przed Chr., zaś Max Müller udowodnił, że Zoroaster, czyli Zaratustra i uczniowie jego przebywali w Indjach. „Wielka liczba bóstw Zoroastra — powiada — to jeno odblask i refleks autentycznych i pierwotnych bóstw wedyc-kich.“ Tutaj nie zachodzi najmniejsza wątpliwość w kwestji starszeństwa ksiąg hinduskich, a zarazem uzyskujemy ponowny dowód bajecznej w⁷prost starożytności tychże ksiąg i tej tradycji.

Te uwagi wstępne, których należyte rozwinięcie wypełniłoby liczne tomy, starczą dla stwierdzenia faktu, dla nas narazie najważniejszego, że mianowicie wszystko co w ciągu długich wieków stanowiło istotną treść wszelkich religij, w formie misterj ów,

inicjacji, czy wiedzy tajemnej, wedle najskromniejszych obliczeń, pochodzi z przed tysięcy lat. Starczy to do obalenia naiwnej zresztą tezy, jaka się pojawiła, jakoby teksty owe były stosunkowo niedawne i jakoby powstały pod wpływem rewelacyj judeo-chrześcijańskich. Dziś już, copra wda, tezy owej nikt na ser jo nie broni, natomiast zwolennicy jej starają się wyminąć trudności, mówiąc: — Niezawodnie, niektóre idee tej religji prymitywnej, a nawet niektóre teksty powstały przed Mojżeszem i Chrystusem, ale idee te mogły stać się punktem wyjścia licznych, późniejszych interpolacji i wstawek, które przeistoczyły cały systemat.

O ile wiemy, istnieje w Indjach przeszło 1200 tekstów Wed, a także przeszło 350 tekstów Prawa Manu, nie licząc tych ksiąg świętych, których nam bramini dotąd nie pokazali. Nie ulega też wcale wątpliwości, że w tych tekstach, oraz w pismach służących do celów nauczania znajduje się mnóstwo mezaprzeczalnych interpolacyj. Nie wolno zapominać, że owa religja Wschodu, zwana przez nas sze-matycznie i zgoła niewłaściwie budyzmem, dzieli się na trzy wielkie okresy, odpowiadające dość dokładnie trzem analogicznym okresom religji chrześcijańskiej. Musimy uwzględnić i wyodrębnić przede-wszystkiem wedyzm, czyli religję pierwotną, którą kapłani komentowali, komplikowali i przystosowywali do swych celów i interesów, aż stała się brama-nizmem. Dopiero przeciw temu systemowi zbuntował się w У. wieku przed Chr. Siddarta G-otama Buda, czyli Sakja Muni i zreformował religję.

Indologowie współcześni, korzystając z danych historycznych, jakie mieści w sobie instytucja kast, oraz zmiany języka i jego metryki, nauczyli się wyróżniać owe trzy per jody w tekstach podejrzanych i z dość wielką łatwością odnajdują pod bujną koronką pnączów niezliczonych interpolacyj i zmian owe wielkie, zasadnicze linje prawd istotnych i fundamentalnych, o które nam tu wyłącznie idzie.

t; .

iNDJE.

Zastanówmy się przedewszystkiem nad wyobrażeniem o bóstwie, jakie wytworzyli sobie na-równi z Egipcjanami, a niewątpliwie dawno przed nimi przodkowie ich, których tradycje sięgają co najmniej pięć do sześciu tysięcy lat wstecz, biorąc owe wyobrażenia od ludów dziś doszczętnie zaginionych, których ostatni ślad pozostały w pamięci ludzkiej pochodzi wedle platońskiego Timeusa i Kritjasa z przed stu dwudziestu wieków.

Zwolnimy czytelnika od wielkiego trudu przedzierania się przez ostęp niemożliwej do rozwikłania nomenklatury orjentalnej mitologji i pominiemy zgoła wrzaskliwe targowisko antropomorficznych bóstw, których legje całe potworzyli kapłani hinduscy, podobnie jak egipscy i perscy, a także podobnie jak kapłani wszystkich wieków i krajów. Musieli nawet tworzyć coraz to nowych bogów, albowiem domagało się tego bałwochwalstwo tkwiące w masach. Nie będziemy również nużyli czytelnika łatwą zresztą erudycją roztaczania przed nim bezliku niemożliwych do wymówienia słów. Przejdziemy wprost do pojęcia zasadniczego, do idei przyczyny pierwotnej w tej formie, w jakiej ją odnajdujemy w źródle najstarszem, która to idea, nie będąc skrywaną przed pospólstwem, a jednocześnie niezrozumiana przez nie, stała się potem, z biegiem czasu wielką tajemnicą wybrańców-kapłanów i wtajemniczonych.

Posłuchajmyż, co powiada Rigweda, najautentyczniejsze echo prastarej tradycji w tej najważniejszej z wszystkich spraw:

„Nie było ni bytu, ni nie-bytu. Nie było ni powietrza, ni nieba ponad niem. Cóż się porusza? W jakim kierunku? Pod czyją strażą? Czyż istnieją wody i głąb przepaściVe

„Ni śmierci, ni nieśmiertelności nie było. Dzień nie został oddzielony od nocy. Oddychał jeden On, nie wydając tchnienia, któreby Nim nie było. Nie było nic prócz Niego.“

„Powstało w Nim po raz pierwszy pożądanie, a była to pierwsza zaródź myśli. Mędrcy, czyniący wysiłki, pełni rozumu w sercach swoich, odkryli te zaczątki bytu w nie-bycie... “

„Któż wie, kto powiedzieć zdoła skąd się zrodziło, skąd przyszło stworzenie, skoro bogowie zrodzili się potem? Któż wie skąd przyszło?

„Skąd się wzięło stworzenie? Żali stworzone jest ono, żali nie? On jeden, który z wyżyn nieba patrzy na nie i czuwa, On wie tylko, a może i On nie wie?

Czyż można znaleźć w annałach ludzkiego rodzaju słowa dostojniejsze, bardziej ciężarne trwogą, wydające ton szczytniejszy, świętszy i straszliwiej grzmiący? Czyż można wyobrazić sobie u podstaw wszelkiej idei wyznanie niewiedzy bardziej absolutne i nieugięte? Czyż możemy rozszerzyć widnokrąg tego wyznania my, mający za sobą tysiące lat bezwzględnego agnostycyzmu? Zaprawdę, przekracza ono wszystko i sięga dalej niźlibyśmy się pójść ośmielili nawet pod grozą rozpaczy, bo oto • nie cofa się przed pytaniem, żali istota najwyższa wie co uczyniła, żali wie, czy dokonała aktu twórczego, lub nie, a wkońcu powątpi posiada ona świadomość s^^p'sie

nawet, czy

niesły-zwija rzecz

Sama węda potwierdź^ również chane wyznanie zupełnej    ^”

całą:

„Gdy mówisz: — Znam doskonale istotę najwyższą — mylisz się, bo któż zdoła wyliczyć jej atrybuty? Jeśli mówisz: — Zdaje mi się, że ją znam, coprawda, nie myślę, iżbym ją znał doskonale, ani też, iżbym jej nie znał wcale, oto znam ją częściowo, ten tylko bowiem zna istotę najwyższą doskonale, kto zna wszystkie manifestacje bóstw, pochodzących od istoty najwyższej! — Jeśli tak mó-

Wisz, mylisz się. Znać istotę najwyższą znaczy nie znać jej wcale!“

„Ten tylko, który sądzi, że zgoła nie zna istoty najwyższej, zna ją, zaś ten, który sądzi, że ją zna, nie zna jej. Istota najwyższa jest niepoznawalną dla tych, którzy ją najlepiej znają, a poznawalną jest doskonale dla tych, którzy jej nie znają wcale.“

Ten zasadniczy agnostycyzm uzupełnia Jad-jurweda absolutnym panteizmem.

„Mędrzec kieruje spojrzenie swoje ku owej istocie tajemniczej, w której i przez którą wiekuiście istnieje wszechświat, a która nie ma przyczyny poza samą sobą. Świat zamknięty jej w istocie onej, z tejże istoty wyszedł świat cały. Jest wszędzie rozpłynioną i stanowi tkankę wszelakiego tworu, pod wszystkiemi kształtami bytu istniejącego.“

„Ta istota jedyna, której nic sięgnąć nie może, szybsza jest od myśli, a bogowie sami poznać nie są w stanie onej siły najwyższej, która ich wszystkich wyprzedza. Jest zdała i blisko wszelakiej rzeczy. Wypełnia cały wszechświat i przekracza go nieskończenie.“

„Człowiek, który umie rozpoznawać wszystkie istoty w onej istocie najwyższej i tę najwyższą istotę we wszelakich istotach, nie może pogardzać niczem.“

„Ci, którzy nie wierzą w jedność bytu wszelkich istot, popadli, zaprawdę, w noc głęboką. Ci, którzy wierzą we własną jeno jedność bytowania* w cżaf-niejszą jeszcze, zaprawdę, noc popadli.“

,,Ten, który wierzy w byt wieczysty istot wszelakich, uzyskał nieśmiertelność własną.“

„Wszystkie istoty bytują w istocie najwyższej, a istota najwyższa bytuje w nich.“

„Wszelkie istoty przedstawiają się istocie najwyższej takiemi, jakiemi są od wieczności, zawsze równemi samym sobie będąc.“

i—i

i—i

Przodkowie nasi czynili wysiłki, by zasłonić czemś owo potworne wyznanie niewiedzy, by zapełnić czemś ową nicość przepastną, wśród której istnieć nie może człowiek i starali się dać definicję owej istotej najwyższej, której określić ani pojąć nie śmiała tradycja, sięgając w prehistorję dalej od nich. Nie sposób sobie wyobrazić zażartszej walki nad boje ojców naszych z przed sześćdziesięciu, czy stu wieków z niepoznawalnem. Chcąc dać o tern zmaganiu się niejakie pojęcie, posłużymy się wła-snemi ich słowami, przytaczając desperackie niemal enuncjacje, jakich pełno we wszystkich księgach świętych najstarszych i najautentyczniejszych, które czytać należy,nie dając się odstraszyć chaotycznością myśli i obrazów, co jest zdaniem Bergaigna chlebem powszednim całej poezji wedyckiej.

Bóg, powiadają nam, jest praistotą i całokształtem bytu, istniejącym przez samego siebie, jest niepoznawalny, jest praprzyczyną wszystkich przyczyn, bezprzyczynową odnośnie do siebie samego. Jest pradawny pośród bytów dawnych i nieznany pośród wszystkiego co nieznane. Jest wszyst-kiem we wszystkiem, jest duszą wieczną wszelakich istot, której żadna istota poznać nie może. Jest syntezą wszelakich kształtów materjalnych, intelektualnych i moralnych w całości bytowania wszelakich form. Jest jedyną, prapierwotną nieobja-wioną zarodzią wszystkiego, jest głębią nieznanego, niestworzoną substancją nieznanego. „Nic — nic, jest imię jego“, a wszystko waha się wiekuiście pomiędzy „wszystko jest i niczego niema“. „Morze jeno zna głębię morza, przestrzeń jeno zna wymiar przestrzeni, Bóg sam jeno może znać Boga“. Jest on nieznaną treścią wszystkiego, jest nie-bytem, albowiem jest bytem absolutnym, czemś, co niczem nie jest, będąc jednocześnie wszystkiem. „Jest tym, który jest, a którego niema zarazem, prawieczną przyczyną nie mającą skutku, nieodkrytym i nie-odkrywalnym, którego żadna istota pojąć nie zdoła“ (powiada Manu). Nie jest on „coś“, nie jest istotą znaną, lub widzialną i nie można mu nadać imienia jakiegoś znanego przedmiotu. Jest skryty skrytych, jest „to“, pierwiastek bierny i pozostający w la-tencji. Świat jest imieniem i obrazem jego, on jest praegzystencją, zawierającą w sobie wszystko, jest jedyną egzystencją realną. Wszechświat, to on, zeń się wywodzi i doń powraca. Wszystkie światy stanowią z nim jedną całość, albowiem istnieją jeno z jego woli, woli wieczystej, niepowstałej w ni-czem i nigdy. Wola ta przejawia się w tern co zwiemy stworzeniem, trwaniem i zniszczeniem wszechświata. Ale w ścisłem znaczeniu niema stwarzania, bowiem wszelkie tworzenie jest emanowaniem z niego tego, co w nim było zawsze, od zawsze. Owa emanacja czyni poprostu widzialnem oczom naszem to, co przedtem było niewidzialne. Podobnie niema również niszczenia, bowiem jest ono jeno inhalowaniem tego, co zostało przedtem ekshalowane. Inhalacja ta czyni poprostu niewidzialnem to, co było widzialne. Wszystko jest niezniszczalne, albowiem wszystko jest jeno substancją istoty najwyższej, nie mającej ani początku, ani końca zarówno w przestrzeni, jak i czasie.

IV.

Ludzie zdolni do sondowania tak głębokiego i na tak niezmiernej przestrzeni tego, co niewiedza nasza zowie początkiem bytu i nieskończoną ta-

jemmcą praprzyczyny rzeczy, mieć za sobą potężną cywilizację, musieli bardzo

musieli nieodbicie

długo gromadzić myśli, medytować, czynić doświadczenia, kontemplować i dociekać czem jest

Wielka Tajemnica.

wszechświat, a ogrom tej kultury przedwiecznej zawstydza nas współczesnych i olśniewa. Sięgamy dopiero wyżyn, na których objawiły się owe idee, gdzie panteizm i monoteizm przenikają się wzajem, tworząc jedność pośród niewymiernej pustki niepoznawalności. Kto wie zresztą, czy szczytów owych dosięglibyśmy bez ich pomocy? Wszakże przed wiekiem niespełna jeszcze, nie znaliśmy onej definicji w całej jej pierwotnej czystości i potędze. Mimo to definicja ta przenikała wszędzie, w cząstkowej swej formie unosiła się na podziemnych falach wszelkich religij, przedewszystkiem więc oficjalnej religji Egiptu, gdzie „mm“ jest równie niepoznawalne, jak „to“ Hindusów i gdzie, wedle tradycji okultystów, na ostatnim stopniu inicjacji, jako objawienie najwyższe, szeptano adeptowi w ucho, biegnąc obok niego szybko, te straszliwe słowa: — Ozyrys jest bogiem czarnym! — to znaczy bogiem, którego poznać nie można i którego nie pozna się nigdy. Idea ta płynęła prądem podziemnym pod Biblją, jeśli nie pod Wulgatą, gdzie jest wypaczona doszczętnie, to przynajmniej tkwiła w Biblji hebraistów, jak Fabre Olivet, który jej przywrócił, lub sądził, że przywrócił sens pierwotny i istotny. Stanowiła ona również treść misterj ów greckich, będących jeno zniekształconą i spełzłą kopją misterjów egipskich. Unosiła*się też i to dużo bliżej powierzchni na falach doktryn eseńczyków, którzy, jak powiada Plinjusz, żyli na wybrzeżach, morza Martwego przez tysiące lat, per scculorum millia, co jest zresztą oczywistą przesadą. Odnajdujemy tę samą definicję w Kabale, będącej tradycją starych inicjatów żydowskich, którzy twierdzą, że przechowali prawo, dane Mojżeszowi na górze Sinaj, szerzące się potem z ust do ust, a spisane przez uczonych rabinów średniowiecznych. Podobnie też odnajdujemy definicję Rigwedy w nauce i przedziwnych fantasmagorjach gnostyków, przypuszczalnych spadkobierców nie odnalezionych dotąd eseńczyków, w doktrynach neopla-tończyków, nauce pierwotnego chrystjanizmu i w mrocznych zakamarkach myśh nieszczęsnych,średniowiecznych hermetystów, pośród coraz to bardziej kaleczonych i wypaczonych tekstów i błysków idei coraz nikłej szych i groźniej się krwawiących w ciemni.

V.

Dotarliśmy tedy do prawdy olbrzymiej, pierwszej z wszystkich, naczelnej i radykalnej, to jest stwierdzihśmy niepoznawalnośó praprzyczyny, źródła wszelkiej przyczyny. Praprzyczyna owa, czyli Bóg, nie byłaby się nam jednak nigdy dała poznać i nic-byśmy o niej nie wiedzieli, gdyby nie to że się sama zamanifestowała. Musiała wyjść ze stanu bezczynności, dla nas identycznego z nicością, gdyż wszechświat zda się istnieć i my mamy świadomość istnienia w nim. Oczyściwszy ową przyczynę pierwszą, czyli wiekuistą (gdyż nie mając początku ni końca nie może być pierwszą, ni drugą) z kokonu ljanów teo-gonicznych i teologicznych, którym okryła się w ciągu wieków szczelnie, powiedzieć możemy, że nie stworzyła ona nigdy niczego. Akt stworzenia jest niepodobieństwem, albowiem wszystko ciągle istnieje w łonie owej praprzyczyny w formie niedostrzegalnej dla oczu naszych, ale realniejszej jeszcze niż gdybyśmy ją widzieli, gdyż oczy nasze zdolne są jeno złudę dostrzegać. Ze stanowiska owej złudy, owo wszystko bytujące ciągle jawi się, lub znika wedle wiekuistego rytmu, skandującego sen i jawę tej praprzyczyny. Prawo Manu powiada, że istota niezmienna, budząc się i zasypiając, naprzemian ożywia i uśmierca bezustannie wszystkie twory ruchome i nieruchome świata.*) Czyni wydech, czyli eksha-luje, a duch wstępuje w materję, będącą jeno dostrzegalnym kształtem ducha, i rodzą się niezliczone światy, mnożą się i krążą po przestrzeni. Czyni wdech, czyli inhaluje, a mater ja powraca w ducha, będącego jeno niedostrzegalną formą materji, i światy znikają, nie ginąc, i reintegrują się z praprzyczyną, poto by się zdezintegrować i wyłonić za przebudzeniem Bramy po miljardach lat niebytu, a gdy zaśnie na nowo, wracają doń po nowych miljardach *) Prawo Manu, I, 57.

lat życia. Tak było zawsze i tak będzie ciągle, od wieków po wieki, bez początku, przestanku i końca.

VI.

Jest to również niesłychane wyznanie niewiedzy, a to drugie wyznanie, jak daleko sięgnąć zdołamy wstecz, najstarsze z wszystkich, jest zarazem najgłębsze, najkompletniejsze i najszczytniejsze. Owo objaśnienie wszechświata zgoła niepoznawalnego, niczego nie tłumaczące, bo nie można przecież tłumaczyć tego co niepoznawalne, jest zarazem bardziej dopuszczalne od wszystkich, jakiebyśmy dać mogli, i jedyne może, jakie przyjąć musimy, nie chcąc się potykać co krok o nieodparte zarzuty i kwest je, na które nasz rozum nie znalazłby odpowiedzi.

Z tern drugiem wyznaniem spotykamy się w zaczątkach dwu religij macierzystych. Przybiera ono formę analogiczną w Egipcie, w tym nawet znanym nam powierzchownym i egzoterycznym Egipcie, o jakim jedynie wiemy, bez uwzględnienia owego tajemnego znaczenia, jakie prawdopodobnie posiadają hieroglify. Niema, ściśle mówiąc, aktów twórczych, istnieje tylko ciągła eksterjoryzacja pierwiastku duchowego, wiekuistego i utajonego. Wszelki byt i wszystkie jego formy istnieją wiekuiście w „nun“ i wracają doń po śmierci. Nun, to ,,otchłań“ Genezy, to nieokreślony duch boży, mający w łonie swem całą sumę przyszłych egzystencyj. Stąd też jego imię: „tum“ znaczące jednocześnie nicość i całkowitość. „Gdy „tum“ zapragnął w sercu swem stworzyć wszystko co istnieje, stanął pomiędzy tern co było w „nun“, poza „nun“ i rzeczami martwemi i słońce „ra“ było i światłość stała się“. Ale nie było trzech bogów, otchłani, ducha w otchłani i światła poza otchłanią. „Tum“, zeksterjoryzowany siłą swej żądzy twórczej, stał się słońcem „ra“, nie przestając być „tum“ i nie przestając być „nun“. Powiada o sobie: — Jestem tum, ten który był jedyny w nun. Jestem bóg wielki, który się stworzył sam, to znaczy nun, ojciec bogów! — Jest on sumą bytów istot wszelakich. Dla wyrażenia idei, że demijurg stworzył wszystko z samego siebie, używa słynny papirus lejdeński następujących słów: — Nie było innych bogów przed nim, ani innych bogów przy nim, gdy wypowiedział swe kształty i nie było dlań matki, któraby wypowiedziała imię jego (w Egipcie wypowiadać znaczy stwarzać), nie było też dlań ojca, któryby go wydał, mówiąc: Ja oto stworzyłem ciebie! *)

Mając stwarzać bóg egipski naprzód myśli, potem zaś „mówi“ świat. (Tutaj natrafiamy już na „słowo“, słynny „logos“ filozofów aleksandryjskich). Najwyższy rozum jego przyjmuje imię Ptaha, serce,

*) A. Moret: Les mystères, str. 110.

Pierret: Etudes êgyptologiques, str. 414.

to znaczy duch, który go ożywia to Horus, a słowo, narzędzie twórczości to Tot. Mamy tedy trójcę: Ptak-Horus-Tot, demijurg-duch-słowo, zawarte w jedności: Tum. Skutkiem tego, podobnie jak w religji wedy-ckiej, perskiej i chaldejskiej, bóg najwyższy, niepoznawalny przechodzi z czasem w zapomnienie i mówi się już tylko o jego niezliczonych emanacjach, których nazwy zmieniają się z wieku na wiek, a czasem z miasta do miasta. Stąd też w Księdze Umarłych Ozyrys, bóg najsłynniejszy w Egipcie, powiada o sobie, że jest Tum.

W mazdeizmie, czyli zoroastryzmie, będącym jeno wedyzmem przystosowanym do charakteru ludów irańskich, bóg najwyższy nie jest wszechpotężnym stwórcą, który mógł wydać świat taki, jak mu się podobało. Podlega on prawom nieugiętym praprzyczynie nieznanej, która być może jest nim samym zresztą. W Chaldei, tern miejscu gdzie zetknęły się religje Indyj, Egiptu i Persji, figuruje również owa substancja, istniejąca sama przez się, niestworzona, która wyłoniła wszystko, nie stwarzając jednak, albowiem wszystko w niej istnieje, ale manifestując się perjodycznie i reflektując swój obraz w świecie widzialnym dla oczu naszych. To samo znajdujemy w Kabale, będącej ostatniem echem i świadectwem doktryn ezoterycznych Chaldei i Egiptu. Figuruje tam duch niestworzony, wieczny, niepoznawalny i nie poznany w czystej istności swej, zawierający w sobie pierwiastek wszystkiego co istnieje, a manifestujący się i ujawniający się człowieko w zapomocą emanacji.

Jeśli weźmiemy do ręki Biblję, nie w tłumaczeniu skróconem, powierzchownem i empirycznem, ale w przekładzie, sięgającym do dna znaczenia istotnego, esencjonalnego i prawdziwego słów hebrajskich, jakiego dokonać usiłował Fabre Olivet, to znajdziemy w pierwszym zaraz wersecie Genezy te słowa :

,,Przedewszystkiem, w zasadzie, to znaczy przed wszystkiem II, Elohim, On-bogowie, Istota będąca, stworzył, to znaczy nie zrobił coś z niczego, ale wyłonił z pierwiastku nieznanego, przeprowadził z pierwiastku do bytu samo-swoistość nieba i samo-swoistość ziemi.“

„A ziemia istniała, możliwość stająca się w potędze będącej i ciemność (możliwość ściągająca i stwardniająca) była na obliczu otchłani (możliwość powszechna i stająca się) a tchnienie Jego-bogowie (możliwość ekspansji i rozszerzenia) było twórczo-ruchome na obliczu wód (powszechna bierność).“*)

Z wielkiem zainteresowaniem stwierdzamy tu, że ów literalny przekład zbliża nas wielce do Indyj, do idei pierwiastka nieznanego, a bardziej jeszcze do koncepcji hinduskiego aktu stworzenia. Przeprowadzanie z pierwiastka do bytu, ekspansja do istoty,

*) Fabre d'Olivet: La langue hébraïque restituée,'⁷[tom И, str. 25—27, bytu zawierającego wszystko, eksterjoryzacja w chwili przebudzenia tego, co zawierał potcncjo-nalnie, podczas snu, wszystko znajdujemy tutaj. Przypomnij myż sobie, że Max Müller pisał w roku 1875 „przed niespełna pięćdziesięciu laty nie było uczonego, któryby umiał przełożyć jeden choćby wiersz Wed. “ Musimy tedy wbrew twierdzeniu wielkiego orjentalisty przypuścić, że Fabre Olivet umiał je tłumaczyć, albo też że pojął ich ducha na podstawie tradycji Kabały, którą znać mógł jeno w tej nader niekompletnej i niewiernej formie, jaką jest Kaballa Denudata Rosenrotha. Inaczej pozostaje jeno możliwość, że tekst hebrajski (o ile mówi rzeczywiście to co mu mówić każe tłumacz, a wszystko za tern przemawia) poprostu reprodukuje w sposób zdumiewający poglądy hinduskie. Tłumaczenie, będące owocem długich prac wcześniejszych, ukazało się w roku 1815, to znaczy dziesięć, lub dwadzieścia lat wcześniej, nim nauczono się odczytywać jako tako sanskryt i hieroglify egipskie.

VII.

Zaprawdę trudno dzisiaj, przy całej naszej wiedzy, czy świadomości zakresu niewiedzy, dać pojęcie bóstwa szersze, głębsze i bardziej negatywne nad ideę wytworzoną przez owe religje powstałe u kolebki ludzkiego rodzaju. Trudno wypowiedzieć coś, cob)r odpowiadało lepiej olbrzymiej, beznadziejnej ignorancji, w jakiej pogrążeni będziemy zawsze odnośnie do kwestij praprzyczyny bytu. Znajdujemy się tu na wyżu ogromnym, dominując nad bogami zawsze poniekąd antropomorficznymi, którzy objęli władzę po owej niepoznawalnej, najwyższej istocie religji, będącej zapoznaną macierzą wszystkich innych religij. Do owej tajemnicy bez nazwy zawracamy nakoniec po długiej wędrówce, w której straciliśmy tyle wieków czasu, tyle sił, tyle popełniliśmy błędów i zbrodni, szukając tam gdzie jej nie było, gdy tymczasem mieliśmy ją blisko, na wyżu pierwotnym, gdzie czekała na nas od tysięcy i tysięcy lat.

VIII.

Koniecznością jednak nieodzowną stało się zasłonić owo wyznanie niewiedzy, rzucić coś w ową nicość bezkreśną, ożywić tę abstrakcję, przekraczającą granice poznania, która ludzi zaspokoić nie mogła. Wszystkie religje czyniły w tym kierunku ogromne wysiłki, a w pierwszej linji uczyniła to właśnie re-ligja, która miała odwagę wyznać tę rzecz straszliwą.

Ponownie odsuwamy na bok gęstwę wytworów teogonicznych, która, rzadka zrazu, wybujała potem do niemożliwości, i postanawiamy trzymać się głównych rysów zasadniczych. Widzieliśmy w religji pierwotnej, jak owa niepoznawalna praprzyczyna

w danym momencie, obranym z pośród nieskończoności czasu, budzi się, by zacząć na nowo to, co czyniła zawsze, zdwaja się, objektywizuje, odzwierciedla w pasywizmie powszechnym i staje się naszym widzialnym wszechświatem na czas, jaki upłynie do następnego zaśnięcia. Z onej to niepoznawalnej praprzyczyny, istniejącej przez się, podzielonej na dwie części, dla ujawnienia tego co w niej było utajone, rodzi się Brama, czyli Nara-ojciec i Nari-matka świata, z którego to stadła rodzi się znowu Viradj, syn świata, czyli sam wszechświat. Ta trójca pierwotna, przybierająca wkońcu formę antropomor-ficzną, staje się Bramą-stwórcą, Wisznu-konserwa-torem i Szywą-niszczycielem i odbudowcą jednocześnie. W Egipcie jest to Nun, Tum i Ba, potem zaś Ptah, Horus i Tot, przekształcony na końcu w Ozyrysa, Izydę i Horusa.

W ślad za tym pierwszym podziałem niepoznawalnej praprzyczyny tłoczy się na gwałt do panteonu czasów pierwotnych ciżba bogów, będących jeno przejściowemi emanacjami, czasowymi reprezentantami, znikomemi pączkami owej praprzyczyny i bożki te przybierają coraz to bardziej kształt ludzki, wyobrażaj ąc człowiecze cechy,manifestacj e woli, atrybuty i właściwości. Nie będziemy ich tu studjowali, ale zaciekawi czytelnika, jeśli wspomnimy mimochodem jakim to głębokim prawdom, stwierdzanym ustawicznie przez naukę, odpowiadają zawsze niemal owe '

koncepcje kosmo- i teogoniczne czasów zamierzchłych. Nie jest to chyba prostym przypadkiem, jeśli ziemia, wyłoniona z chaosu, kształtowała się i okrywała życiem dokładnie w porządku, jaki wskazuje kosmogonja wedycka i egipska. Podług Manu, eter wytwarza powietrze, powietrze przeistacza się w światło, powietrze i światło, wytwarzające ciepło, są przyczyną powstawania wody, ta zaś jest macierzą wszystkich istot żyjących. „Gdy świat wyszedł z ciemności — powiada Bagawata Purana, zdaniem Hindusów współczesna Wedom, — elementy pierwotne i subtelne wytworzyły nasienie, które ożywiło naprzód rośliny. Z roślin życie przeszło w ciała istot dziwacznych, zrodzonych z błota i wody, potem zaś,[poprzez szereg kształtów zwierzęcych doszło do człowieka.“ „Życie przeszło po kolei przez rośliny, robaki, owady, węże, żółwie i zwierzęta dzikie. Oto jest szereg stopnbniższych“. Manu dodaje jeszcze: „Istoty żywe dziedziczą cechy tych, które je poprzedziły, w ten sposób, że im bardziej oddalona jest jakaś istota w szeregu, tern więcej cech i uzdolnień posiada.“ *)

Czyż nie jest to cala ewolucja darwinowska, stwierdzona przez geologję, a przewidziana co najmniej 6000 lat temu? Czyż także fizyka czasów naszych nie nawiązuje do koncepcji „akashy“, zwanej przez nas prostacko eterem, będącym jedynym sub-

*) Prawo Manu. I, 20.

strctem wszystkich ciał?*) Przykłady te, któreby można mnożyć w nieskończoność, działają wstrząsająco. Skądże się wzięło u naszych przodków prehistorycznych, pogrążonych, jak nam się wydawało do niedawna w mrokach przeraźnych i tępocie, owa intuicja niesłychana, ten zasób wiadomości, owe pewniki, do których dochodzimy dopiero z trudem? Jeśli zaś rozumowali słusznie w sprawach, które jesteśmy przypadkowo w stanie skontrolować, to czyliż nie skłania nas to do zadania sobie pytania, żali nie rozumowali lepiej od nas i nie sięgali dalej w kwe-stjach innych, dotąd wymykających się naszej weryfikacji, w których to sprawach wygłaszają równie pewne siebie twierdzenia? Nie ulega wątpliwości, że możność dotarcia do punktu, którego sięgnęli, uwarunkowaną być musiała posiadaniem niezmiernego zasobu tradycyj, obserwacyj, doświadczenia i mądrości, słowem skarbu, o którym nie jesteśmy sobie w stanie wyrobić pojęcia. Zdaje się, że. zanim uzyskamy coś lepszego, powinnibyśmy nabrać do tych zasobów większego niż dotąd zaufania, a to ze wzglę-

*) Najnowsza teorja Einsteina zaprzecza, coprawda, istnienia eteru i przypuszcza, że energja promienista, rp. światło rozchodzi się po przestrzeni bez pośrednictwa, w absolutnie pustej przestrzeni. Teorja ta jest jeszcze sporna, pozatem zaś należy podkreślić, że eter naszej nauki, do którego, aż po Einsteina, uciekać się musieli fizycy współcześni, nie jest identyczny z hinduską „akashą“, o wiele subtelniejszą i mniej materjalną, będący czemś w rodzaju pierwiastku spirytualnego, czy boskiej energji, przestrzenią niestworzoną, nieskończoną i nieśmiertelną.

du na możliwość zaczerpnięcia z nich otuchy, środków zaradczych na dręczące nas obawy, wiadomości o życiu, oraz sposobów zabezpieczenia sobie przyszłości za grobem i kierowania życiem.

IX.

Przekonaliśmy się już, że wszystkie religje pierwotne i ich pochodne godzą się na pojęcie wieczystej niepoznawalności praprzyczyny bytu i że objaśnienia, jakie dają o sposobie przeistoczenia się niebytu w byt, pierwiastku biernego w czynny i rozczłonkowanie twórcze w triadę, są wszędzie niemal te same.

Zaznaczyć tu musimy dziwną nielogiczność, dominującą nad całem rozumowaniem i rzucającą cień na cały problem religijny wogóle. Keligje macierzyste, czyli raczej religja-matka uczy, że praprzyczyna rzeczy jest niepoznawalna, że nie sposób dać jej definicji, zrozumieć ją i wyobrazić sobie, że jest jeno „to“ i niczem więcej,bytującym niebytem, bytem absolutnym, wiekuistym,nieskończonym, wypełniającym cały czas, całą przestrzeń, które są jeno nim samym, nie posiadając żadnego kształtu,ni woli, ni odrębnych atrybutów, bowiem on posiada wszystko w sobie. Z tego to właśnie bezwzględnego i absolutnego absolutu, o którym nie wiemy czem jest, a mniej jeszcze czego chce, z onego samego źródła nieokreśloności i niepoznawalności rehgja-matka wywodzi ema-пасj е, staj ące się niezwłocznie bóstwami doskonale zna-nemi, doskonale określonemi, funkcjonującemi z precyzją, każde w swym zakresie i sferze swojej, a bóstwa te przej awia j ą siłę i wolę osobistą,narzucaj ą prawa i budują cały kodeks moralny, któremu podlegać musi człowiek. Zachodzi tedy kwestja, w jaki sposób istoty tak dobrze znane wyłonić się mogą z istoty tak zasadniczo niepoznawalnej? W jaki sposób, gdy całokształt jest niepoznawalny, nagle część jego staje się nam tak bliska i dostępna? Gdzie się mieści punkt, z którego wyłaniają się bogowie narzucani nam, w owym nieogarniętym, bezkreśnym, jedynie dopuszczalnym absolucie, do którego nawet wiedza wszystko sprowadza? Gdzie szukać należy związku przyczynowego i łącznika? Gdzie się znajduje miejsce i czas owej niepojętej, cudownej transsubstan-cjacji niepoznawalnego? Gdzie przejście legalizujące ową zmianę ciemności niewymiernych w niecoś dopiero możliwego, lub dopuszczalnego, ale odrazu w rzeczy znane i opisane w najdrobniejszych szczegółach ?

Wydaje się jakoby religja-matka, a z nią wszystkie inne,będące jeno jej, tak czy inaczej, poprzebie-ranemi córkami, w sposób zgoła arbitralny schodziła na manowce, a raczej czyniła na samym zaraz początku szaleńczy, a świadomy skok zaślepieńca w otchłań ilogizmu. Czy nie jest tu możliwem, iż zabrakło jej odwagi wyciągnięcia konsekwencyj ze swego straszliwego wyznania, albo co jeszcze prawdopodobniejsze, czy może owe logiczne konsekwencje nie mieszczą się gdzieindziej, a mianowicie właśnie w owej wiedzy tajemnej kapłanów i wtajemniczonych, której śladów dotąd szukamy nadaremnie, a której objawienie zamykało raz na zawsze usta wielkich mistrzów tejże wiedzy?

X.

Przypuszczenie tego rodzaju nasuwa się ciągle, gdy zgłębiamy ową religję i wszystkie inne i to właśnie wyjaśniałoby okrzyk przeraźny tradycji okultystycznej, przytoczony już powyżej: — Ozyrys jest bogiem czarnym! —Możliwe, że wielka, naczelna tajemnica, to agnostycyzm zupełny. Nie wspominając już o nauczaniu ezoterycznem, którego nie znamy, czyż nie mieści się niemal publiczne wyznanie w słowie „maja“, najbardziej tajemniczem wyrazie Indyj, stwierdzaj ącem, że wszystko, wszechświat, wraz z bogami, którzy go stwarzają, utrzymują i nim rządzą, jest to jeno złuda naszej niewiedzy i że realnym bytem jest jeno niestworzone i niepoznawalne?

Któraż atoli religja mogła objawić wiernym swoim : — Niczego nie wiemy, stwierdzamy tylko, że wszechświat istnieje, a przynajmniej zdaje się istnieć oczom naszym. Nie wiemy, czy istnieje sam przez się, czy jest bóstwem najwyższem, lub czy może jest jeno wynikiem jakiejś wyższej przyczyny. Nie wiemy, czy poza tą przyczyną wyższą nie kryje się inna, wyższa jeszcze, a za nią może poprzedzająca ją, bardziej zasadnicza i tak wstecz do nieskończoności i szaleństwa. Nie wiemy tego, bowiem jeśli Bóg istnieje, to zachodzi pytanie, kto stworzył Boga?

Zgoła mało ważnem pozostanie dla niewiedzy naszej, czy Bóg jest przyczyną czy skutkiem, albowiem tak czy owak pozostanie na zawsze wykluczona możliwość dalszej redukcji tego pojęcia, a można jeno ciemność przesuwać z jednego miejsca na drugie. Bardzo stare tradycje powiadają, że jest on raczej manifestacją przyczyny, bardziej jeszcze niż sam niepoznawalnej. Przyjmujemy tę tradycję, trudniejszą może jeszcze do pojęcia niż sama zagadka Boga w formie, w jakiej nam .się przedstawia, stwierdzając, że posiada tendencję oparcia wszystkiego, co wydaje się znikome i przemijające, o tło wieczyste, niezmienne i czysto duchowe. Nie wiedząc zgoła nic o tej praprzyczynie, winniśmy ograniczyć się do stwierdzenia¹ pewnych faktów, pewnych stanów równowagi i pewnych praw, stanowiących, jak nam się wydaje, manifestacje jego woli. Porobiliśmy je prowizorycznie bóstwami, ale bóstwa te są to jeno, słuszne może, może złudne i chybione personifikacje tego, cośmy zaobserwowali w wszechświecie. Być może, zdetroińzują bóstwa owe obserwacje ściślejsze. Możliwe jest,

Wielka Tajem nica.

przekonamy się pewnego dnia, iż owa niepoznawalna, a teraz nieco lepiej w pewnym względzie poznawalna praprzyczyna miała inne cele, nie taicie, jakieśmy jej przypisywali. Wówczas zmienimy imiona, wolę i prawa bóstw naszych. Zanim to jednak nastąpi, możemy zapewnić, że bogowie, których wam dajemy, narodzili się z obserwacyj i doświadczeń tak głębokich i tak dawnych, iż żadne dotąd prześcignąć ich nie zdołały.

XI.

Eeligja macierzysta nie mogła w ten sposób odzywać się do swych wiernych, gdyż nie byliby jej w stanie zrozumieć, natomiast mogła objawić tajemnicę swoim wtajemniczonym, przysposobionym przez długie próby i ćwiczenia, które były tak nieludzko surowe, że gwarantowały dostateczny rozwój inteligencji. Religja ta mówiła zapewne, zwracając się do swego małego koła zaufanych: — Dając ludziom bogów, nie chcieliśmy ich w błąd wprowadzać. Gdybyśmy im wyznali, że Bóg jest nieznany i niepoznawalny, że powiedzieć nie sposób czem jest, czego chce, że nie ma ni kształtu, ni substancji, ni miejsca pobytu, początku ni końca, że jest niczem, przez to właśnie iż jest wszystkiem, ... byliby naturalnie wyciągnęli stąd wniosek, że go niema wcale, a przez to niema praw, ni obowiązków, a wszechświat jest jeno ogromną otchłanią, gdzie każdy czynić może dowolnie co mu się podoba, póki starczy ifycia. Otóż chociaż nie wiemy nic, wiemy jednak, że tak nie jest i być nie może. Wiemy przynajmniej, że praprzyczyna rzeczy nie jest materjalną, jakby się to ludziom wydać musiało, gdyż wszelka mater ja posiadać się zdaje cechę znikomości, zaś praprzyczyna nie ginie. Dla nas jest owa przyczyna nieznana istotnym Bogiem, gdyż rozum nasz zdolny jest dostrzec ją w bezkresach, których rozciągłość uwarunkowana jest jeno niedołężną wyobraźnią naszą. Wiemy z pewnością, której nic zachwiać nie zdoła, że owa przyrzyna, czy przyczyna tejże przyczyny i tak dalej w nieskończoność, istnieć musi, mimo, że nie zdołamy nigdy poznać jej i pojąć. Bardzo atoli niewielu ludzi posiada zdolność wierzenia niezbicie w istnienie rzeczy, której niepodobna nigdy widzieć, dotykać, czuć, słyszeć, poznać, ni zrozumieć. Dlatego miast nicości, jakąby wedle niedołężnego pojmowania swego od nas otrzymali, gdybyśmy im powiedzieli, jak dalece nic nie wiemy, daliśmy im za przewodników pewne pozory woli, odkryte, jak nam się wydało, pośród ciemności, trwania i przestrzeni...

XII.

U samego korzenia religji egipskiej spotykamy się również z tern samem wyznaniem zupełnej niewiedzy odnośnie do praprzyczyny rzeczy. Jest atoli bardzo możliwe, że kiedy znikła z przed oczu ludzi (ludzie bowiem niechętnie obcują z czemś,co im odbiera wszelką nadzieję poznania), zaszła konieczność, by przedstawić owo wyznanie ponownie wtajemniczonym, sprecyzować je, wpoić im i rozwinąć konsekwencje. W ten sposób objawione w całej swej rozciągłości, stało się ono podstawą doktryny tajemnej.

Stwierdzamy w samej rzeczy, że w teogonjach, zbudowanych na tym fundamencie, z umysłu jakoby puszczono w niepamięć owo wyznanie, figurujące na pierwszej stronie ksiąg świętych. Przestano się z niem liczyć i pozostawiono w otchłani prapocząt-ków i dociekań nad niepodobieństwem. Przestano o niem mówić, zajmując się jeno bóstwami, które się z praprzyczyny owej^ wyłoniły do tego stopnia, iż nie czyniono nawet wzmianki, że wyodrębnione z niej, z zawieczności, muszą przez substancję swą i definicję samą partycypować co do natury swej i istoty w nieznanem i niepoznawalnem. Być tedy może, że nauka tajemna, przeznaczona wyłącznie dla kapłanów najwyższych, miała na celu uprzytomnić im ściślejszy pogląd na prawdę zasadniczą.

Niezawodnie nie dodawano wtajemniczonym innych wyjaśnień z uwagi na to, że owo wyznanie niewiedzy niweczy u podstaw każde możliwe objaśnienie. Cóż im można było naprzykład powiedzieć na temat tej pierwszej i najstraszniejszej z pośród wszystkich tajemnic, o którą się potykamy zaraz po

zagadce przyczyny wszechrzeczy, mianowicie o początku zła? Religje egzoteryczne rozwiązały ją, zdwajając bóstwa i mnożąc je coraz to bardziej. Było to łatwe i proste. Byli bogowie świetlani, przedstawiciele dobra i jego wykonawcy, byli też bogowie ciemności, reprezentujący zło i czyniący źle. Walczyli z sobą na wszystkich światach, a chociaż bogowie dobra byli zawsze silniejsi, to jednak nigdy nie zdołali odnieść pełnego zwycięstwa na tej ziemi. W mito-logji Zendawesty spotykamy najczystsze typy tego dualizmu i tam przyjmują one miano Ormuzda i Arymana, ale natrafiamy na nie również pod in-nem mianem w kształtach rozlicznych i rozmaitych we wszystkich religj ach, aż do chrystjanizmu, gdzie Aryman przybiera postać księcia piekieł.

Cóż można było powiedzieć wtajemniczonym? Teozofowie współcześni, którzy mniemają, że odkryli co najmniej część pewną wiedzy tajemnej, czyniąc coraz to dalej sięgający podział manifestacyj pierwiastku nieznanego, reprodukują jeno w innej formie zbyt łatwe wyjaśnienie religj i egzoterycznej i tak samo daleko jak ona znajdują się od źródła tajemnicy. W całej dziedzinie okultyzmu nie napotykamy nigdzie na ślad choćby zaczątku takiego objaśnienia, któreby różniło się czemś więcej nad słowa od egzegezy religij oficjalnych. Nie wiemy tedy zgoła, co objawiano inicjatom wiedzy tajemnej, i istnieje wielkie prawdopodobieństwo, iż tak samo] jak się to działo odnośnie do przyczyny wszechrzeczy, z konieczności oświadczano im, że zgoła nic wiedzieć nie można. Prawdopodobnie nie dowiadywali się oni, jakby nam to objawiły współczesne systemy filozof ji optymistycznej, że zło nie istnieje samo w sobie, ale byt jego uwarunkowany jest jeno naszym punktem widzenia, że jest ono czysto relatywne, względne, że zło moralne jest to jeno coś w rodzaju ślepoty, czy fantazjowania świadomości naszej, zaś zło fizyczne wadą organiczną, czy błędem naszego odczuwania, że najstraszliwszy ból to jeno uczucie rozkoszy, opacznie reprodukowane przez system nerwowy, podobnie jak rozkosz najwyższa przemienia się bezpośrednio w ból. Wszystko to może być prawdą, atoli człowiek cierpiący, a także cierpiące zwierzę, dysponujące tern jeno, jednem życiem, ma prawo do jakichś innych wyjaśnień, gdy życie jego, jak się to zazwyczaj dzieje, utkane jest z samych jeno cierpień, wprost niemożliwych do zniesienia.

Objaśnienie to dawano, odsyłając istoty żywe do wcieleń wstecznych i następnych, do systematu ekspjacji i ciągłej puryfikacji.t Tłumaczenie owo, wyborne, o ile przyjmiemy hipotezę bogów świadomych, o znanych intencjach i celach, staje się mniej ścisłe, gdy idzie o przyczynę niepoznawalną, której przypisać nie można inteligencji i woli, nie odbierając jej atrybutu niepoznawalności. Gdyby umiano dać adeptom inną, przekonywającą hipo-

tezę, zawierałaby ona klucz istotny tajemnicy, otwierający wszystkie drzwi. Ale nawet cień owego klucza tajemniczego nie dochował się czasów naszych.

XIII.

Mimo chwiej ności podstaw, opartych o samą jeno niepoznawalność przyczyny wszechrzeczy, przyznać musimy, że owa religja macierzysta dała nam niesłychane wprost wyjaśnienia, dotyczące organizacji i ewolucji wszechświata, trwania i przemian gwiazd, ziemi, czasu, przestrzeni, wieczności, stosunku ma ter j i do ducha, sił niedostrzegalnych, rządzących przyrodą, prawdopodobnego przeznaczenia człowieka, oraz problemu moralności. Z objaśnień owych skorzystał ezoteryzm wszystkich religij, od czasów może egipskich jeszcze, a w każdym razie od czasów Persji, Chaldei, misterjów greckich, aż do hermetystów średniowiecznych i one to stały się punktem wyjścia dostojeństwa i znaczenia owego ezoteryzmu, który wiedzę swą odnosił do rewelacji tajemnej, aż do chwili odkrycia świętych ksiągIndij, co pozwoliło stwierdzić jego rzeczywiste źródło i zrektyfikować jego twierdzenia. W rzeczy samej ezoteryzm był jeno udostojnieniem i wywyższeniem kosmogonji, teogonji i etyki religij popularnych, a wszystko to było w nim podniesione jeno na poziom racjonalniejszy, ściślejszy, wspanialszy i czyst-szy. Pozatem władał niektóremi siłami przyrody, które poszły w zapomnienie, a tajemnicę owego władania, zazwyczaj straszliwie zaciemnioną i wy-koszlawioną, przechowywał i z trudem podawał dalej, w celu obrony lub podtrzymania owych doktryn. Jesteśmy dziś w możności rozpoznać tożsamo ciągle oblicze jego pośród rozlicznych deformacyj, przesady wśród bezliku masek, często okropnych i potwornych. Z tego punktu widzenia twierdzić możemy, że od czasu publikacji i przekładu tekstów autentycznych okultyzm, w tern znaczeniu, jakie miał pięćdziesiąt jeszcze lat wstecz zaledwo, utracił więcej niż trzy czwarte najlepszego terytorjum swego. Nie posiada już mianowicie dziś żadnego znaczenia jako doktryna, chyba może jeno w znaczeniu środka kontrolnego, albowiem możemy teraz badać u samego źródła, z którego czerpał, wszystko czego nauczał tajemnie o Bogu, czy bóstwach, o początku świata, siłach niematerjalnych, jakie nim rządzą, o niebie i piekle, w formie przyjętej przez żydów, Greków i chrześcijan, o budowie ciała ludzkiego i duszy, o losach tejże duszy, jej odpowiedzialności i bycie poza grobem.

Owe autentyczne, prastare teksty, któreśmy nareszcie przetłumaczyć zdołah, dowodzą, że wszystko niemal, czego nauczał ezoteryzm jako doktryna, nie była to jeno sama gra wyobraźni, ale opierała się na tradycji realnej i niesłychanie starej. Jeśli

tak jest, to musimy konsekwentnie przypuścić, że także nie jest czysto chimerycznem to, co twierdził w kwestjach innych, a mianowicie to, czego nauczał o spożytkowaniu pewnych, nieznanych sił przyrody. W ten sposób ezoteryzm odzyskuje tutaj to, co utracił na innem polu. W istocie, chociaż posiadamy główne księgi święte Hindusów, nie ulega dziś kwestji, że jstnieją inne, których jeszcze nie znamy, a także istnieje silne prawdopodobieństwo, że nie zdołaliśmy przeniknąć tajnego znaczenia znacznej ilości hieroglifów egipskich. Nie jest wykluczone, że okultyści posiadają, czy posiadali znajomość tych pism, czy tej tradycji ustnej, skutkiem infiltracji analogicznej z tą, jakąśmy stwierdzić zdołali dotąd. Na ślady owych wpływów naprowadza nas ich biologja, medycyna, chemja, fizyka, astronomja, a zwłaszcza wszystko, co dotyczy istnienia mniej, lub bardziej materjalnych utworów żywych, bytujących, jak się zdaje, wokół nas. Pod tym względem okultyzm budzi jeszcze zainteresowanie i zasługuje na studjum baczne i metodyczne, które może poprzeć skutecznie, a nawet zjednoczyć się z pracami, jakie podjęli w tymże samym celu rozliczni, niezawiśli, naukową metodą dysponujący metapsychiści.

XIV.

Jakeśmy widzieli, tradycja pierwotna utraciła prestige swej tajemniczości, z drugiej zaś strony

schwytaliśmy ją na grzechu zasadniczym, to jest na czerpaniu wszystkich swych nauk i twierdzeń ze źródła, które sama uznała za wieczyście niedostępne, niezrozumiałe i niepoznawalne. Pomijając jednak ten wadliwy punkt wyjścia, musimy przyznać, że twierdzenia i nauki owe są zgoła niesłychane, szczytne, podziwu godne, w wysokim stopniu prawdopodobne i że coraz to częściej potwierdzają je fakty, zaobserwowane dotąd przez człowieka.

Jakżebyśmy mogli naprzykład odrzucać a priori, jako produkt wyobraźni naiwnej, nie mający podstawy, to co twierdzi o upadku człowieka, którego to twierdzenia nie możemy skontrolować, gdy tuż obok niego, współcześnie niemal spotykamy drugie, równie zasadnicze, mianowicie naukę o potopie i kataklizmach światowych prehistorycznych, które geologja ustaliła w sposób całkiem materjalny. Jakiej że tedy prawdzie głębokiej odpowiada owa legenda o ludzkości wyższej, szczęśliwszej i mądrzejszej niż nasza? Do dziś dnia nic o tern nie wiemy, ale nie wiedzieliśmy również na czem się opiera prastara legenda o katastrofach, zanim przekonaliśmy się, że istotnie imały miejsce, wyczytawszy to z annałów, wypisanych na wnętrznościach ziemi. Możnaby cytować bez końca nauki tego rodzaju, wytwory genjalnej intuicji, czy prawdy istotne, stwierdzone w czasach niepamiętnych, na których ślady nauka nasza natrafia codziennie. Zaznaczyliśmy już po-

jawianie się sukcesywne rozmaitych form życia, wyliczone ściśle w tym porządku, jaki im wyznacza paleontologia. Dodaćby trzeba jako przykład naukę o eterze i decydującej roli tego kosmicznego fluidu, nieważkiego, będącego czemś pośredniem między mater ją a duchem, źródłem wszystkiego co istnieje, zwanego akashą w języku religji macierzystej. Akasha, przenosząca się echowo poprzez wieki, to „telesma“ Hermesa Trismegista, to ,,żywy ogień“ Zoroastra, to „ogień twórczy“ Heraklita, to „ignis subtilissimus“ Hipokratesa, to „światłość astralna“ Kabały, to ,,pneuma“ Galliena, to „quinta essentia“ i „azot“ alchemików, „duch życia“ św. Tomasza z Akwinu, „materja subtelna“ Dekarta, „spiritus subtillissimus“ Newtona, „od“ Reichenbacha i Karola du Prela, oraz eter nieskończony, tajemniczy, w ciągłym będący ruchu, z którego wszystko wychodzi i do którego wszystko wraca, owa substancja, niezbędna naszym uczonym, pracującym po labora-torjach, bez której nie mogliby sobie zdać sprawy z mnóstwa zjawisk, w inny sposób zgoła niewytłumaczalnych i zgoła niedostępnych. To, co fizycy czasów dzisiejszych i chemicy zwą ciepłem, światłem, elektrycznością i magnetyzmem, było dla przodków naszych manifestacją elementarną jednej, jedynej substancji. Na tysiące tysięcy lat przed nami uświadomili oni sobie istnienie i oddziaływanie zasadnicze tego wszechobecnego czynnika i odkryli go

we wszystkich zjawiskach życia. Podobnie też opisali przed astronomami naszymi powstawanie i kształtowanie się ciał niebieskich. Tak samo ma się rzecz z ową, rzekomo chimeryczną nauką o transmutacji metalów, którą przekazali w spuściźnie alchemikom średniowiecznym, a obecnie potwierdzoną przez naukę o chemicznej ewolucji gwiazd, ,,które, jak powiada Karol Nordman, dają nam dokładny obraz owej transmutacji, tak, że możemy stwierdzić doświadczalnie powstawanie metalów cięższych dopiero po pierwiastkach lżejszych, w momencie dostatecznego oziębienia“. Uczyli również, że należy określić na miljony wieków czas trwania światów, okresy rozwoju ziemi, oraz czas upływający pomiędzy powstaniem i zniknięciem jej, albowiem jeden dzień Bramy, odpowiadający ewolucji naszego globu, liczy cztery miljardy, trzysta dwadzieścia miljonów lat.

XV.

Posiadamy również niesłychanej doniosłości tradycję, której ludzkość nie będzie mogła nigdy w całokształcie skontrolować, tradycję dotyczącą kwestji najogólniejszej i najbardziej zasadniczej. Religja macierzysta powiada nam, że kosmos, dostrzegalna manifestacja praprzyczyny niepoznawalnej i niedostrzegalnej był zawsze i zawsze będzie jeno nieprzerwanym ciągiem ekspansji i kontrakcji,

ewaporacji i kondensacji snu i jawy, inspiracji i ekspiracji, atrakcji i repulsji, ewolucji i inwolucji, materalizacji i spirytualizacji, interjoryzacji i eks-terjoryzacji, jak to określa dr. Jaworski, który odnalazł w biologji analogiczną zasadę.

Praprzyczyna rzeczy budzi się i oto przez czas miljardów lat, światy jaśnieją, rozpraszają się po przestrzeni, ogarniają ją, pędzą na wszystkie strony, potem zasypia, i znowu w ciągu miljardów lat te same światy zbiegają się z krańców przestrzeni, przyciągają się wzajemnie, koncentrują, kurczą, zbijają w jedno i, nie ginąc,gdyż nic nie ginie, tworzą jedną jedyną masę, która wcliłonioną zostaje w praprzyczynę bytu. Znajdujemy się właśnie wśród takiego okresu inhalacji, czyli kontrakcji, w którym rządzi owo nieogarnięte, tajemnicze prawo ciążenia powszechnego, niemożliwe zgoła do ujęcia, niewiadomo, elektrycznej, magnetycznej, czy duchowej natury, dominujące nad wszystkiemi prawami przyrody. Gdyby ciała, jak powiada NewTton, przyciągały się wzajemnie w stosunku prostym do owych mas, a odwrotnym do kwadratu odległości, a to zawsze, ciągle, bez początku, to cała mater ja wszechświata musiałaby wytworzyć jeden jedyny, niewymiernych rozmiarów blok, chyba, że przyjmiemy jakąś doskonałą równowagę niewzruszalną i wzajemną, któraby dawała w rezultacie bezruch wieczysty wszystkich światów. Niepodobna jednak wyobrazić sobie możliwości takiej równowagi wśród wieczystego ruchu ciał niebieskich, którąby zwichnąć musiał najdrobniejszy, nieprzewidziany ruch jednego atomu. Wisto-cie posiadamy niemal zupełną pewność, że ona nie istnieje i tak zwany apex, owo miejsce tajemnicze sfery niebieskiej w okolicy Wegi, ku któremu zmierza nasz system słoneczny, z całą świtą planet stanie się, przynajmniej odnośnie do niego samego, punktem zwichnięcia tejże równowagi chwilowej i jedną z pierwszych faz wielkiej kontrakcji, co się, wedle ostatnich obliczeń astronomów, stanie za 400,000 lat.

O ile ta straszliwa kontrakcja, niemal nieunikniona, nastąpi rzeczywiście, to w następstwie jej przyjdzie dzień, w którym wszechświat będzie jeno monstrualnym blokiem materji, zwartym, nieskończonym i zdaje się na zawsze martwym, poza którym nie będzie miejsca dla niczego innego. Czyż blok ten utworzony z całej materjikosmicznej, nawet z owego fluidu eterycznego, niemal duchowego,który wypełnia bajeczne otchłanie międzygwiezdne, zajmie całą przestrzeń i czy zakrzepnie raz na zawsze w bezruchu śmierci, czy może unosił się będzie w pustce subtelniejszym wypełnionej pierwiastkiem, niż eter, i odtąd innej powolny będzie woli? Wydaje się jakoby zasadnicze prawo wszechświata pędziło go ku czemuś w rodzaju unicestwienia, ku jakiemuś zaułkowi bez wyjścia, ku czemuś zgoła bezsensownemu, a gdybyśmy zaprzeczyli istnienia owej atrakcji,

G3

owej grawitacji powszechnej, to znaczyłoby, że uznać nie chcemy jedynego zjawiska stwierdzonego z zupełną pewnością i pozbawiamy wszystkie ciała niebieskie wszelkiego prawa kierowniczego.

XVI.

Wyobraźnia, intuicja i spostrzeżenia, czy tradycja przodków naszych wyszły poza ten martwy punkt. Pod frazeologją mityczną i mistyczną ukrywa się fakt niezaprzeczalny, iż uważali oni wszechświat za zjawisko elektryczne, a raczej za niezmierne źródlisko energji subtelnej, a niepoznawalnej, podlegające prawom energji magnetycznej, wyrażającym się w akcji i reakcji, gdzie zawsze występują dwie sprzeczne i zwalczające się siły. Dwa bieguny magnesu przejawiają atrakcję i repulsję, siła dośrodkowa ma swój odpowiednik w sile odśrodkowej, grawitacja musi być skompensowana inną siłą, nie posiadającą dotąd miana, która rozprasza na nowo materję światów i zaczyna nowy dzień Bramy. Jest-to: solve et coagula alchemików.

Jest to, oczywiście, jeno hipoteza, której drobne ułamki tylko oświetlają pewne zjawiska elektryczne i magnetyczne, oraz właściwości ciał radjoaktywnych, w całokształcie swym z natury rzeczy niesprawdzalna. Stwierdzić jednak mimo wszystko musimy ponownie, że owa najśmielsza, najogromniej sza z hipotez jest zarazem najstarszą, pierwszą z wszystkich

XVII.

i jedyną chyba, do której przyznać się może nauka współczesna, bez sprzeniewierzenia się samej sobie. I tutaj mamy prawa zadać sobie pytanie, żali own przodkowie nasi nie rozumowali słuszniej i nie sięgali dalej od nas, bowiem, zaprawdę, nie stać nas na stworzenie kosmogonji tak ogólnej i tak zarazem prawdopodobnej, jak owa kosmogonja czasów zamierzchłych.

Zstępując z tych wyżów do człowieka, natrafiamy również na zdumiewające objawienia i pewniki intuicji. Nie zagłębiając się w komplikacje podziałów i nomenklatury, będącej zresztą wytworem późniejszym, ograniczmy się jeno do stwierdzenia, że w całej nauce pierwotnej, przedziwnie wszędzie zasadniczo zgodnej, człowiek składa się z trzech części głównych: z ciała fizycznego, które niszczeje, z pierwiastka duchowego, cienia, czyli sobowtóra astralnego, również znikomego, chociaż trwalszego znacznie niż ciało, i wreszcie z pierwiastka nieśmiertelnego, który po krótszej, czy dłuższej ewolucji powraca do źródła swego, którem jest Bóg. Musimy przyznać, że zjawiska hipnozy, magnetyzmu, me-djumizmu i somnambulizmu, że wszystko co dotyczy nadzwyczajnych cech stanu podświadomego, niezawisłego z pozoru od ciała fizycznego, jak również rozliczne manifestacje pozagrobowe, dzisiaj niezaprzeczalnie stwierdzone, że słowem wszystko to

zmusza wprost naszą wiedzę metapsychiczną do przyjęcia za fakt istnienia owego ciała astralnego, przekraczającego pod wielu względami zakres ciała fizycznego, mogącego je opuścić, oddzielić się odeń i funkcjonować niezależnie, oraz zdała. Ciało astralne posiada pozatem prawdopodobnie zdolność trwania po śmierci fizycznego korelatu swego, co ponownie okazuje, jak w tym niezmiernie ważnym punkcie trafną była intuicja, prehistoryczna niemal, naszych hinduskich i egipskich przodków.

XVIII.

Możnaby, jak to ciągle powtarzamy, mnożyć w nieskończoność przykłady tego rodzaju, a ile razy nauka współczesna potwierdza jedną z tych intuicyj prastarych i tradycyj odwiecznych, należałoby ze względów" rozsądku spozierać z coraz to większem zaufaniem na twierdzenia, nie posiadające jeszcze potwierdzeń współczesnych. Im więcej posiadać będziemy punktów świadczących, że nie mylono się w starożytności, tern bardziej winniśmy upewniać się, że nie zaszła pomyłka również odnośnie do reszty niesprawdzonej dotąd. Owa reszta, są to zresztą sprawy najważniejsze i najbezpośredniej nas dotyczące. Nie wolno nam z drugiej strony wyciągać stąd wniosków^ zbyt ogólnych i pospiesznych, niechże tylko potwierdzenia owe lub ich zaczątki usposobią nas w kierunku przyznania pewnego pro-

wizorycznego kredytu innym również hipotezom, zawartym w nauce pierwotnej. Po definitywnem uporządkowaniu tych pierwszych kwestyj nie staniemy jeszcze u kresu pracy, ale znajdziemy się w punkcie dalszym niż byliśmy przedtem, a tego jeno domagać się wolno od jakiegokolwiek systematu religijnego, czy filozoficznego i tyle spodziewać się można również od każdej gałęzi wiedzy. Dodajmy, że najmniejszy krok naprzód wkwestji, stanowiącej punkt centralny wszystkiego, posiada niezmierne konsekwencje i znaczy nierównie więcej, niż dużo większy postęp, na obwodzie, lub przekątni, albowiem z tego właśnie centrum, czyli z piasty owej wychodzą wszystkie promienie, czyli szprychy olbrzymiego koła, którego samą jeno peryferję dostrzegała dotąd wiedza nasza.

Należy przyjąć raz na zawsze, że niepodobieństwem jest wyjaśnić, ni pojąć niczego człowiekowi, chyba, że wzniesie się ponad siebie i przebóstwi, a raczej jeno sam Bóg zdolny jest dać ostateczną odpowiedź. Poza kilku stwierdzeniami matematycz-nemi i materjalnemi, których i tak istotnej treści na-razie nie znamy, wszystko inne, to tylko hipotezy. Wedle tych hipotez jedynie musimy przeto urządzać sobie życie, nie czekając pewników, które się nigdy może nie pojawią. Dlatego to ważną nader rzeczą jest wybór hipotez życiowych i należy dobierać jeno najszczytniejsze, najlepsze i najprawdopodobniejsze, które są zarazem, jak to widzimy, przeważnie zawsze najstarsze. Nie poznamy nigdy w hierarchji rozwoju istoty centralnej, najwyższej, ni ostatniej myśli tejże istoty, to jednak nie stanowi przeszkody w czynieniu wysiłków gromadzenia wiadomości, jakich nam dotąd braknie. Nie mogąc poznać wszystkiego, nie mamy jednak prawa rezygnować z dowiedzenia się czegoś wogóle, a jeśli inna jakaś wiedza, poza tern co, słusznie, czy niesłusznie, wiedzą zowiemy, może nam dopomóc w kroczeniu szybciej, czy dojściu dalej, winniśmy skorzystać z jej wskazówek, lub co najmniej nie odrzucać ich zgóry, bez zbadania, jak to zbyt często, niestety, dotąd czyniono.

NIX.

Wybierać należy z pośród niemożliwych do skontrolowania nauk te jeno, które nas obchodzą najbliżej, a mianowicie dotyczące sprawy sposobu życia, jego sankcji, odpowiedzialności za nie, nagrody, moralności jaka stąd wypływa, tajemnicy śmierci, życia pozagrobowego, oraz ostatecznego celu człowieka.

Aż do czasów nowych wszystkie niemal nauki spraw tych dotyczące były dla nas Europejczyków ezoterycznemi i kryły się w zakamarkach Kabały i Gnozy, owych zwyrodniałych, mętnych i zawistnych spadkobierczyń mądrości hinduskiej, egipskiej, perskiej i chaldejskiej. Od czasu odczytania san-skryckich tekstów przestały one być tajne, przynajmniej w zasadniczej swej części, a wziąć należy pod uwagę, że chociaż, jak to wielokrotnie podkreślaliśmy, nie znamy dotąd wszystkich ksiąg świętych Indyj i dalecy jesteśmy bardziej jeszcze od znajomości istoty tajemnicy egipskich hieroglifów, to nie zachodzi już możliwość nowych objawieni objaśnień, któreby obalić mogły, zmienić do gruntu i unicestwić to, czegośmy się dowiedzieli dotąd.

XX.

Niepodobna wysnuć żadnej reguły życia, ni żadnej idei moralnej z praprzyczyny wszechrzeczy niepoznawalnej zgoła, z Boga jedynego i nieobjawio-nego. Jest niemożliwem w samej rzeczy pojąć czego chce, gdyż jego samego zrozumieć nie sposób. Dla odnalezienia woli wśród nieskończoności, w wszech-świecie, lub bóstwie musimy z konieczności wkroczyć w to, co jest niestwierdzalne, rzucić się w otchłań ilogizmu, o którym już była mowa i wywieść z owej praprzyczyny, która celem zamanifestowania podzieliła się sama, jednego Boga, lub więcej bóstw, będących emanacjami niepoznawalnego, a natychmiast tak znanych i łatwych do ujęcia, jak gdyby były tworem rąk człowieka. Bzecz pewna, że moralność zbudowana zapomocą tego, zgoła samo-

69 —

zwańczego procederu będzie zawsze chwiejna i posiadać musi cechę postulatu, na którą to jej właściwość należy zamknąć czy. Znamienny to jednak fakt, że ani po owej szematycznej operacji, ani współrzędnie z nią nie znajdujemy w żadnej z religij pierwotnych, innej metody, będącej niejako jej konsekwencją konieczną, a w każdym razie przejawem stałym. Wszędzie spotykamy się z dobrowolną ofiarą jednej z owych emanacyj niepoznawalnego, która inkarnuje się i wyrzeka swych prerogatyw, a to celem przebóstwienia człowieka i przeczłowie-czenia Boga.

Egipt, Indje, Chaldea, Chiny, Meksyk i Peru, wszystkie posiadają mit o Bogu — dziecięciu narodzonym z dziewicy, a pierwszy misjonarz, Jezuita, przybywszy do Chin, przekonał się, że cudowne narodzenie się Chrystusa zostało już objawione w roku 3468 przed naszą erą. Zauważono z zupełną słusznością, że gdyby kapłan z Teb starożytnych, lub Heliopolisu zmartwychwstał w czasach naszych, poznałby w obrazie Rafaela, przedstawiającym Madonnę z dzieciątkiem, wizerunek Horusa w objęciach Izydy. Izys egipską wyobrażano, podobnie jak my wyobrażamy naszą Dziewicę Niepokalaną, stojącą na półksiężycu, ozdobioną liljami. Tak samo widzimy przedstawioną Devaki z boskim Kryszną na ręku, oraz Istarę babilońską z dziecięciem Ta-muzem na łonie. Mit inkarnacji, będący zarazem

mitem słonecznym, powtarza się w ten sposób z wieków przez wieki, pod różnemi nazwami, ale w In-djach, jak to wiemy z zupełną niemal pewnością, przyszedł on na świat i tam go odnajdujemy w formie najczystszej, najszczytniejszej i najgłębszej.

XXL

Nie wdając się w kwestję wątpliwych inkar-nacyj Hermesa, Manu i Zoroastra, których historycznie ustalić nie można, weźmy z pośród rozlicznych wcieleń Wisznu, drugiej osoby trójcy bra-maóskiej, dwie najsłynniejsze inkarnacje, mianowicie ósmą, to jest Krysznę i dziewiątą, to jest Budę. Datę pojawienia się pierwszej z nich ustala w przybliżeniu Bagavat-Gita, przedstawiająca we wspaniałej rzeźbie postać Kryszny. Indologowie katoliccy, czując niebezpieczeństwo, jakie wedle ich ciasnych poglądów, zagraża Chrystusowi ze strony wcielenia Kryszny, twierdzą, że Bagavat-Gita została wprawdzie napisana przed naszą erą, ale uległa potem wielkim przeróbkom. Ponieważ jest rzeczą bardzo trudną udowodnić owe przeróbki, dodają, że, o ile nawet stwierdzonem zostało, iż Bagavat-Gita, i inne księgi święte, tak dalece kłopotliwe, powstały przed Chrystusem, to nie ulega kwestji, że są one dziełem demona, który, przewidując wcielenie Chrystusa, chciał unieszkodliwić jego zjawienie się na

ziemi przy pomocy tego rodzaju transfiguracji. Nie wchodząc w te sprawy, podkreślamy, że indologowie czysto naukowi, jak William Jones, Colebrooke, Tomasz Strange, Wilson, Princeps i inni twierdzą zgodnie, jako pisma te pochodzą z przed jakichś dwunastu, czy piętnastu wieków, poprzedzających naszą erę. Inkarnacja ta jest komentowana i analizowana w dziele Maha-Ratna-Pradipa, będącem zbiorem tekstów najstarszych prawodawców, dalej w Yira-spati, w Parasara, w Naradzie i rozlicznych, innych pismach niezaprzeczalnej autentyczności. Wedle innych orjentalistów, powiedzmy otwarcie, poemat o Krysznie nie sięga czasów z przed Mahabaraty, co zresztą i tak poprzedza o całe dwa wieki erę chrześcijańską. Odnośnie do inkarnacji Siddarty Go tamy Budy, czyli Sakja-Muni, nie zachodzi możliwość pomyłki. Sakja-Muni jest osobą historyczną, która żyła w V. wieku przed Chrystusem.

XXII.

Wszystko to jest zresztą dostatecznie znane i niema potrzeby zatrzymywać się nad temi faktami dłużej. Idzie jeno o to, jakie znaczenie tajne mógł posiadać mit tak niezmiernie dawny, tak powszechny i tak zdumiewający jednocześnie? Praprzyczyna bytu dzieli się, zstępuje z wyżyn niepoznawalności i poświęca się, ograniczając swój bezkres,staje się człowiekiem, w tym jeno celu, by się dać poznać ludziom. Wszelkie objaśnienia, jakieby dać można, byłyby zgoła bezrozumne, gdybyśmy w micie tym, zgoła niepojętym nie widzieli nowego wyznania zasadniczego agnostycyzmu, tym razem lepiej ukrytego, zamaskowanego i głębiej utajonego. Jest to stwierdzenie ponowne faktu zupełnej niewiedzy i w sposób przedziwny skonstruowane przez nauczycieli pierwotnych. Wiedzieli oni dobrze, że z niepoznawal-ności wyłonić się może jeno nieznane, wiedzieli, że człowiek nie zdoła nigdy poznać Boga, to też, nie zbliżając się do problemu od strony raz na zawsze i beznadziejnie zamkniętej, zwrócili się wprost do człowieka, jedynej znanej sobie rzeczy. Powiedzieli sobie: niepodobieństwem jest zrozumieć, czem jest Bóg, gdzie istnieje i czego chce, wiemy atoli, że, będąc wszędzie, będąc wszystkiem, musi być niezbędnie również w człowieku, musi być człowiekiem, a przeto jedynie i wyłącznie w człowieku i przez człowieka możemy poznać wolę jego. Ukryli przeto w symbolu inkarnacji tę wielką prawdę, że wszystkie prawa boskie są prawami ludzkiemi, a prawda owa jest jeno stroną odwrotną innej, równie wielkiej prawdy, mianowicie, że w człowieku mieści się jedyny Bóg, jakiego poznać możemy.

Bóg objawia się w naturze, ale nie przemawiał nigdy inaczej jak tylko przez usta człowieka. Nie szukaj my ż tedy Boga, którego istnienie wprawia rias

w niepokój, nigdzie po niedostępnej i nieskończonej przestrzeni, albowiem ukryty jest on w nas samych i w sobie to samych winniśmy go odnaleźć. Jest w nas równie dobrze, jak w tych, w których przejawił się, rzec można, w sposób wyraźniejszy i jaskrawszy. Każdy człowiek jest Kryszną, każdy jest Budą. Niema różnicy pomiędzy Bogiem, którego wcieleniem są ci ludzie, a Bogiem, którego wcieleniem jest każdy z nas, tylko ci dwaj ludzie zdołali lepiej odnaleźć go w sobie niż my. Naśladujmyż ich, a staniemy się im równi. Jeśli zaś nie stać nas na naśladowanie, to słuchajmyź przynajmniej tego, co nam mówią, gdyż nie mogą rzec nic innego jak to, coby nam objawił Bóg w nas samych ukryty, gdybyśmy go umieli słuchać równie dobrze jak oni.

XXIII.

Takie jest tło zasadnicze całej religji wedyckiej i wszystkich ezoterycznych religij, jakie z niej wyszły. Ale u źródła swego, prawda ta zlekka jest jeno osłoniona symbolem, czy przejrzystym nutem. Niema w niej nic tajemnego, często nawet stwierdza to sama głośno bez zastrzeżeń i przysłon. —„Bogowie — powiada Max Muller, są to jeno imiona i nazwy znikome, poza któremi pozostaje subjektywny atman, będący subjektywnem: ja i braman, będący „ja“ pbjektywnem, a wiedza najwyższa wyraża to sło

wami: tat twam, hoc tu, ty jesteś „to“, ty jesteś: „ty“ istotne: „ja“ i tego wydrzeć ci nie sposób, choćby znikło nagle wszystko, co zdało się być tobą przez czas jakiś. Gdy pierzchnie jak sen wszystko co stwo-rzonem zostało twoje: „ja“ realne sta je się własnością: „ja“ wiekuistego, atman, osobowość będąca w tobie, to prawdziwy braman. Brama, bóg-stwórca, którego urodziny i śmierć oddzieliły cię na chwilę od pierwiastka osobowego braman, przyjmuje cię na nowo w łono swoje, w tymże samym momencie, w którym doń powracasz.“

„Bigweda — powiada dalej, tenże autor — czyli Węda hymnów, Węda najistotniejsza, zakończona jest Upaniszadami, czyli jak powiadano później, Wedantą. Dominujący ton Upaniszad, to hasło: poznaj samego siebie, czyli, poznaj istotną treść twego: „ja“ i naucz się odnajdywać ją i rozpoznawać w istocie wieczystej i najwyższej jedności bez niczego drugiego, będącej podwaliną całego świata“.

„Kult na szczytnych wyżynach swych, jak to określa Vanaprasta, to znaczy kult starca, męża, który spłacił trzy zobowiązania swoje, który widział syna syna swego i udaje się do lasu, kult ten staje się czysto mentalnym, a przy końcu jego, jedynem do-zwolonem jeszcze Hindusowi zajęciem jest badanie samego siebie w najgłębszem słowa znaczeniu, to znaczy w rozpoznawaniu swego: „ja“ indywidualnego w: „ja“ wiekuistem“.

„Szukaj : „ja“ ukrytego w sercu swojem — powiada Mahabarata, będąca ostatniem echem nauk wielkich mistrzów — Brama, Bóg prawdziwy, to ty sam“. Takiem jest, powtarzamy, tło myśli wedyckiej, a, myśl ta porodziła wszystkie inne. Dla odkrycia jej nie potrzebujemy posługiwać się teozofją współczesną, która rozpoczęła jeno interpretację tekstów mniej znanych i mniej pewnych. Idea ta nie była nigdy tajemną, ale z racji swego ogromu niedostrzegalną stać się musiała tym, którzy jej pojąć nie byli w stanie, to też z biegiem czasu, w miarę mnożenia bóstw i udostępnienia ich coraz to większego ludziom, znikła w zapomnieniu. Sama jej dostojność sprawiła, że stała się ezoteryczną. Była ona własnością całego ludu w czasach bohaterskich wedyzmu, kiedy to wszyscy niemal po dopełnieniu obowiązków wobec rodziców i dzieci swych udawali się w lasy, czekając cierpliwie śmierci i zatapiając się w sobie, by odnaleźć boga utajonego, z którym zjednoczyć się mieli niebawem. Ale ludy nie trwają długo w wierności dla myśli szczytnych. Musiała tedy dla uniknięcia zerwania wszelkiego kontraktu zejść niżej, przybrać maskę na oblicze swoje i w postaci rozlicznych maszkar zmieszać się z tłumem. Mimo coraz to gęstszych osłon, jakie ciągle przybiera, myśl tę odnajdujemy wszędzie. — Człowiek jest kluczem wszechświata — tak brzmiało jeszcze hasło zasadnicze bermetystów średniowiecza, a głos ten

brzmiał cicho, przytłoczony brzemieniem nieczytelnych tekstów, bazgrot, niemożliwych do odcyfro-wania, a powtórzył je po raz ostatni w formie niezmąconej niemal Novalis, nie domyślając się może nawet, że odnajduje prawdę, mającą dużo tysięcy lat wieku, niemal tak starą jak świat, kiedy to pouczał nas, że pierwszym i jedynym obowiązkiem człowieka jest odnaleźć w sobie owe: ,,ja“ transcendentalne.

Czyż pośród nieogarniętego wszechświata, gdzie tułamy się, nie mogąc poznać nic poza sobą, nie jest to, zaprawdę, jedyna prawda, zdolna utrzymać się na powierzchni nicości, czyż nie jest to jedyna prawda wolna od złudy, czyż nie jest ona tą właśnie prawdą, której sięgnąć możemy mieć jeszcze nadzieję po tylu błędnych tłumaczeniach, które nam jej ująć nie dały i tylu tragicznych przygodach w ciągu istnienia ludzkości przeżytych?

XXIV.

Bóg, czyli praprzyczyna wszechrzeczy, jest niepoznawalny, aleb, ędąc wszędzie, znajduje się również w nas samych. Tutaj możemy tedy odnaleźć tyle zeń, ile potrzebujemy i objąć zdołamy. Oto dwa filary, na których spoczywa kopuła religji macierzystej i wszelkich innych religij, a przynajmniej tej ich części, która stanowi rzeczywistą, a zarazem tajną ich doktrynę. Takie są podstawy wszelakich religij, oczywiście z wyjątkiem grubego fetyszyzmu plemion zgoła barbarzyńskich. Wszystkie religje opierały się o to od samych zaczątków swoich, czyli tego co zwiemy zaczątkiem, a co mieć musiało poza sobą przeszłość tysięcy, a może i miljonów lat. Nie odnaleźliśmy nigdy innego punktu wyjścia i nie odnajdziemy go nigdy, o ile nie otrzymamy objawienia, które jest niemożliwością choć nie w zasadzie, to ze względów faktycznych, gdyż nie może do nas dotrzeć nic, coby nie było ludzkie, lub bosko-ludzkie. Dotarliśmy do punktu, z którego wyszli przodkowie nasi, a dzień, w którym ludzkość dosięgnie punktu innego, będzie dniem najprzedziwniejszym, jaki zabłyśnie na planecie naszej od chwili jej powstania.

Inkarnacje Boga w ideologji religij pierwotnych są to więc tylko eksterjoryzacje perjodyczne i sporadyczne, manifestacje naoczne, syntetyczne i wyjątkowe Boga, istniejącego w każdym z ludzi. Takie wcielenie jest powszechne, a zarazem utajone w każdym z nas. Ale o ile ta inkarnacja odnośnie do czło* wieka jest dlań przywilejem, to w stosunku do Boga jest ofiarą i poświęceniem. Wisznu poświęcił się dobrowolnie, zstępując w Krysznę i Budę. Czy uczynił również ofiarę, wcielając się w innych ludzi? Skąd się bierze ta idea poświęcenia? Jest niezawodnie tajemnicza i wywodzi się z prastarej tradycji, ale nie wydaje się w każdym razie czysto racjonalną, jak dwie poprzednie. Nigdzie nie znajdujemy wyjaśnienia, z jakiego powodu jest koniecznem, by emanacja Boga zstępowała w człowieka, będącego już i tak emanacją boską. Istnieje tu przepaść, której wypełnić nie zdoła mit, również niezrozumiały, o grzechu pierworodnym. Możliwe jest atoli, że idea ta polega poprostu na stwierdzeniu faktu,* iż każdy człowiek przewyższający innych, dostrzegający rzeczy wyższe i dalsze i objawiający innym to, czego pojąć nie są w stanie, musi zostać niedocenionym, ulec prześladowaniu, stać się ofiarą i podlegać nieszczęściu.

XXV.

Bez względu, czy idea ta jest wytłumaczalna, czy nie, posiada niewątpliwie wagę wielką, gdyż ona to, rzec można, pchnęła etykę pierwotną na jeden z głównych szlaków, któremi potoczyła się potem przez wieki. W istocie, pojęcie niepoznawalnego, mimo że rozszerzyło widnokrąg śmiałej myśli człowieka, który nabrał odwagi wstąpienia na jego nagie szczyty, mogło dać jeno zgoła negatywną naukę. Odsunęło na bok małe bóstwa antropomorficzne i zawsze niemal złośliwe, ale na ich miejscu pozostawiło jeno pustkę niemą i zimną. Copra wda, z drugiej strony panteizm równie ogólny, jak agnostycyzm, pouczał, że Bóg jest wszędzie i wszystko jest Bogiem, a to wszystko winno być kochane i uszanowane. Ale wynikało również stąd, że zło, czyli to co najmniej, co człowiek złem nazywać musi, posiada równie jak dobro pochodzenie boskie, a przeto winno być tak samo jak dobro kochane i szanowane. Idea ta była zbyt naga, zbyt nieokreślona, nakrywała zbyt wyniosłą kopułą oba gigantyczne filary koncepcji wszechświata, tak że człowiek nie miał odwagi wstąpić w ten gmach i obrać sobie właściwej drogi.

Ponadto poszukiwanie bóstwa utajonego wT każdym z ludzi, będące jednym z korelatów owego pante-izmu, pozostawione bez kierownictwa, musiało doprowadzić do zgoła niebezpiecznych wyników. Mamy w sobie wszelakie rodzaje bóstw, wszelakie rodzaje instynktów, myśli, pożądań i namiętności, a wszystko to uważać możemy za bóstwa. Wszakże istnieją bóstwa dobre i złe, te złe są zazwyczaj liczniejsze, a w każdym razie dużo łatwiejsze do odnalezienia, niźli dobre. Bóg prawdziwy, najwyższy, najmniej materjalny, objawia się niewielu jeno ludziom. Koniecznem było zwrócić uwagę ludzi innych na tego Boga tak objawionego, będącego jeno najlepszą myślą najlepszych z pośród nas, należało zapoznać ogół z nim i narzucić go wszystkim. W ten to może właśnie sposób mit ów przedziwny, będący w gruncie jeno stwierdzeniem zjawiska ludzkiego i naturalnego z biegiem czasu nasunął się ludziom, zakorzenił w nich i rozwinął ostatecznie. Wydaje się dość

prawdopodobnem, że podobnie jak wszystko co dotyczy ewolucji człowieka, nie zjawił on się nagłe w umyśle jednego z ludzi, ale wyłonił się zrazu w formie mętnej, a potem krystalizował pomału przez cały ciąg kroczenia omackiem ludzkości, co trwać musiało niezliczone wieki.

XXVI.

Nie zatrzymując się dłużej nad tą zagadką, ograniczmy się jeno do stwierdzenia wpływu, jald idea ta wywarła na tworzenie się pierwotnych pojęć moralnych, kierując je od samych zaczątków ku szczytom odmiennym od wyżów, które ukazywał rozum. Gdyby nie to, moralność pierwotna, pewna że słucha Boga utajonego, a dostrzegająca w gruncie rzeczy jeno rozum ludzki, stałaby się jeno moralnością cere-bralną i mogła była łatwo zboczyć ku kontemplacji jałowej, lub racjonalizmowi zimnemu, martwemu, surowemu i bezlitosnemu. Rozum sam, nawet wówczas, gdy wznosi się bardzo wysoko, tak że się go bierze za głos Boga, nie wystarcza człowiekowi za przewodnika w drodze ku szczytom abnegacji, do- . broci i miłości. Przykład ofiary pierwotnej pozbawił go surowości i pchnął go w kierunku odmiennym, ku celom, któreby może odkrył wkońcu, ale do których dotarłby znacznie później dopiero i to po niezliczonych, okrutnych, błędach i pomyłkach.

Czyż na tym to właśnie micie inkarnacji zaszczepiony jest dogmat (chociaż niema dogmatów istotnych w religjach Wschodu) ów dogmat reinkarnacji, zawierający wszystkie sankcje i nagrody religji macierzystej ? Pierwiastek zasadniczy człowieka, ostoja indywidualnego: „ja“, jest pochodzenia boskiego, a przeto nieśmiertelny, to też po unicestwieniu ciała, które chwilowo dzieliło od duchowego źródła, winien go powrócić, logicznie biorąc, do owego źródła. Ale z drugiej strony, bóstwo utajone wprowadziło za-pomocą idei inkarnacji do poczucia moralnego świadomość dobra i zła, to też nie wydaje się do-puszczalnem, by dusza, która nie słuchała własnego głosu, lub głosu boskich nauczycieli i mniej lub więcej skalała się w życiu, mogła odrazu wrócić, bez uprzedniego oczyszczenia do niepokalanego oceanu wiekuistego ducha. Od inkarnacji do reinkarnacji był jeden tylko krok i został on niewątpliwie uczyniony prawie nieświadomie. Jeszcze łatwiejsze było przejście od reinkarnacji do szeregu reinkarnacyj i stopniowych oczyszczań, z których wypływa cały system etyki hinduskiej, wraz z karmą, która jest w gruncie jeno registraturą sądową duszy, co się za nią wlecze, gromadzi akty oskarżenia, lub wyroki uwalniające od winy, poprzez całą palingenezę, aż do nirwany. Nirwana nie jest, jak się to zazwyczaj błędnie przypuszcza, unicestwieniem, czyli rozpłynięciem w Bogu, a zarazem połączeniem z bóstwem, koincy-

Wielka Tajemnica.

dencją z doskonałością ducha, uwolnionego od ma* terji, zgodnością doskonałą z prawem, niewzruszal-nem ukojeniem w kontemplacji tego, co istnieje, nadzieją bezinteresowną tego, co ma być, odpoczynkiem w absolucie, to znaczy w świecie przyczyno-wości, z którego znikły wszystkie złudy zmysłów. Nirwana, to stan bardziej tajemniczy, nie będący szczęściem doskonałem, ani nicością, ale jeno mówiąc ściśle, znowu tern samem niepoznawalnem. Jeden z tekstów współczesnych Budzie pisze o nirwanie i jej znaczeniu, które stało się ezoterycznem: — Nie jest ścisłem, jeśli się powiada, że mąż doskonały istnieje po śmierci. Nie jest również ścisłem, jeśli się powiada, że mąż doskonały nie istnieje po śmierci. Nie jest również ścisłem, jeśli się powiada, że mąż doskonały istnieje i nie istnieje jednocześnie po śmierci. *)

Oldenberg, cytujący ten ustęp i kilka innych, zawierających toż samo wyznanie, powiada zupełnie słusznie : — Nie jest to negacja nirwany, ani też negacja męża doskonałego, ani twierdzenie, że wogóle nic nie istnieje poza grobem. Umysł doszedł tu poprostu do granic tajemnicy niemożliwej do zbadania, której rozwikłania niema celu szukać. Gdyby szło o rezygnację z istnienia pozagrobowego, tekst brzmiałby zgoła inaczej. Tu serce skrywa się za zasłonę tajemnicy, starając się wydrzeć rozumowi, który waha

*) Sanyutła Nikaya, tom II, arkusz 111 i 199.

— 83 —

się, czy ma uznać za poznawalne życie pośmiertne, nadzieję życia, przekraczającego wszelkie wyobrażenie. *)

Jest to wznowienie prastarego wyznania zasadniczego, że nie wiemy zgoła nic o czemkolwiek, co dotyczy spraw najgłówniejszych i że dowiedzieć się niczego nie jesteśmy w stanie, a jednocześnie jest to dowód nowy wspaniałej szczerości wysokiej, dostojnej mądrości religji macierzystej.

Czy wszystkie istoty osiągną wkońcu nirwanę? Cóż się wówczas stanie, i czemuż nie osiągnęły jej jeszcze wszystkie, skoro wszystko istnieje wiecznie? Pytaniom tym i innym tego rodzaju Wedy przeciwstawiają jeno wzgardliwe milczenie, ale teksty bu-dystyczne, a także wzmiankowany właśnie, powiadają ciekawskim, chcącym wiedzieć za dużo: — Mąż doskonały nie objawił tego, albowiem wiadomość ta nie służy dla celów zbawienia, nie przyczynia się do życia zbożnego, odwrócenia się od spraw tej ziemi, nie służy unicestwieniu pożądania, ukojeniu, spoczynkowi, poznaniu, oświeceniu i nirwanie, dlatego to mąż doskonały nie objawił tej prawdy.

XXVII.

Nie wchodząc w roztrząsanie wartości hipotez owych, przekonywamy się niezbicie, że moralność,

*) Oldenberg: Buda, str. 285.

wyłoniona z tego agnostycyzmu i bezkresnego pan-teizmu, jest najwyższą, najczystszą, najbezintere-sowniejszą, najwrażliwszą, najdosadniejszą, najdelikatniejszą, najprzejrzystszą i najdoskonalszą z wszystkich znanych nam do dzisiaj i wszystkich, co do jakich możemy żywić nadzieję.

Etyka ta, na równi z tajemnicą inkarnacji i ofiary, o których wspominaliśmy,"oraz wielu innemi, po-ruszonemi zaledwo punktami, wymagałaby oddzielnego studjum, które nie leży w planie naszym. Starczy powiedzieć, że się opiera na zasadzie stopniowych f reinkarnacyj i pierwiastku karmy.

Świat, mówiąc ściśle, nie został stworzony, niema też w sanskrycie wyrażenia odpowiadającego pojęciu stwarzania, podobnie jak niema słowa na określenie nicości. Wszechświat jest to materjalizacja chwilowa i niezawodnie złudna przyczyny nieznanej i niezawodnie duchowej. Oddzielona od ducha, będącego jej istotną treścią, realną i wieczystą, mater ja stara się z nim ponownie złączyć i z jednej ewolucji w drugą, począwszy od form najniższych, a więc minerału, przechodząc przez roślinę i zwierzę, docierając do człowieka i przekraczając go, przemienia się ciągle i uduchawia, aż do stanu dostatecznej czystości, który jej pozwoli wrócić do źródła swego.

Owa puryfikacja wymaga zazwyczaj długiego szeregu wcieleń, ale jest rzeczą możliwą obniżyć ich liczbę, a nawet kres im położyć przez intensywne,

heroiczne uduchowienie zupełne, tak że dusza zaraz po śmierci, a nawet jeszcze za życia doczesnego wraca na łono Bramy.

Owo tłumaczenie niewytłumaczalnego jest tyle warte co każde inne, mimo nasuwających się zarzutów, zwłaszcza dotyczących początku i konieczności istnienia materji i zła, które to kwestje pomija, a posiada tę zaletę, że jest pierwsze co do daty, najogólniejsze, bo obejmuje wszystko, co sobie można tylko wyobrazić, oraz że opiera się na pierwiastku duchowym, do którego, w braku innego dopuszczalnego, z coraz to bardziej naglącą koniecznością zawracać musimy.’

W każdym razie uzasadniło ono i ziściło w przeważnej części rozkwit i rozwój moralności, do jakiej nie wzniósł się dotąd człowiek i której prześcignąć nie zdołał.

Musielibyśmy rozporządzać znacznie większemi ramami i zwichnąć symetrję szkicu niniejszego, chcąc dać o niej dostateczne wyobrażenie.

Podziw wzbudza w moralności onej, o ile czerpiemy ją w pobliżu źródła, gdzie posiada czystość pierwotną, to właśnie, że jest zupełnie wnętrzna i całkowicie duchowa. Sankcje swe i nagrody odnajduje we własnem sercu swnjem. Niema sędziego czyhającego na duszę u wyjścia z ciała, niema raju, ni piekła, bo idea piekła jawi się znacznie później. Sędzia, piekło i raj to ona sama i wyłącznie ona. Nie

spotyka nikogo i niczego. Nie potrzebuje sądu, bo widzi się taką, jaką jest, taką jaką ją uczyniły jej czyny i myśli przy końcu tego życia i żywotów poprzednich. Ogląda siebie samą i całą w nieomylnem zwierciadle, jakie jej podała śmierć i uświadamia sobie, że jest sama własnem szczęściem, lub niedolą. Cierpienie i radość wywodzą się z niej samej. W całej nieskończonej przestrzeni jest sama jedna, niema ponad nią bóstwa, któreby wywołało w niej uśmiech lub przerażenie, sama bowiem jest bóstwem, które zostało zawiedzione, rozgniewane, lub zadowolone. Potępienie jej, lub rozgrzeszenie zawarte jest w tern, czem się stała. Nie może wyjść z siebie samej i iść dokądś, gdzieby była szczęśliwa. Oddychać może jeno powietrzem, jakie sama wytworzyła, jest własną swą atmosferą, własnym światem i środowiskiem, a musi się wznosić coraz to wyżej i oczyszczać coraz to bardziej, w tym celu, by świat ten i to środowisko wznosiły się coraz to wyżej, osiągały wyższy stopień czystości i rozprzestrzeniały się wraz z nią i wokół niej.

— Dusza — powiada Manu — jest własnym świadkiem swoim, własną ucieczką, nie pogardzajcie nigdy duszą własną, tym najważniejszym świadkiem człowieka.

[ — Zli powiadają sobie : —Nikt nas nie widzi! — Ale bogowie ich widzą, oraz duch tkwiący w nich samych.

— O, człowieku, podczas gdy mówisz : oto sam jestem z sobą, w sercu twem żywię bezustannie duch najwyższy, uważny, milczący badacz wszystkiego zła i dobra.

— Duch ów, który żywię w sercu twem, to sędzia surowy, to karciciel nieugięty, to Yama, sędzia umarłych.

XXVIII.

Prawo Manu rozróżnia pomiędzy urodzeniem a śmiercią, będącą nowem narodzeniem, pięć okresów: zapłodnienie, dziecięctwo, nowicjat, czyli stu-djum nauk boskich i ludzkich, stanowisko ojca rodziny i wreszcie czas anachoretyzmu* będącego przysposobieniem do śmierci. Każdy z tych okresów życia narzuca pewne obowiązki, których dopełnić trzeba przed uzyskaniem prawa wycofania się w pustelnię leśną. Zanim wybije owa godzina nad wszystko pożądana, trzeba, powiada Manu, ,,ćwiczyć się w rezygnacji, odpłacaniu dobrem za złe, w umiarkowaniu, uczciwości, czystości, skromności, władaniu zmysłami, znajomości ksiąg świętych, czci prawdy i wstrzemięźliwości od gniewu. To jest dziesięć cnót i na nich polega obowiązek człowieka“.

Celem naszego życia na tej ziemi jest położenie kresu reinkarnacjom, albowiem reinkarnacja jest karą, jaką podjąć musi dusza, dopóki nie czuje się

dosé czystą, by się z Bogiem zjednoczyć. ,,Uzyskać doskonałość zupełną — powiada Manu — przestać odradzać się na tej ziemi, oto ideał! Zapewnić sobie należy szczęście wiekuiste i sprawić, by ziemia nie widziała jak dusza nasza wraca i ponownie okrywa się jej prochem“.

tajemnicze słowo nie zmaże skaz ile nie staniecie u progu życia

Ta puryfikcja, ta postępująca ciągle naprzód dematerjalizacja, owo wyrzeczenie się wszelakiego egoizmu zaczyna się wraz z życiem i trwa przez wszystkie fazy jego, ale trzeba naprzód dopełnić obowiązków życia aktywnego ,,gdyż — powiadają księgi święte — wiedzcież wszyscy, że żaden z was nie zostanie wzięty na łono Bramy przez same modły, a waszych, o

przyszłego, niosąc brzemię dobrych uczynków, z pośród których te największą będą miały cenę, których źródłem będzie miłość bliźniego i miłosierdzie“.

— Jeden dobry czyn — powiada Manu — większą posiada wartość niż tysiąc dobrych myśli, a ci którzy pełnią swe obowiązki, wyżsi są od tych, którzy jeno posiadają ich znajomość.

— Niechaj że mędrzec pełni ciągle obowiązki moralne (yamas) z większą pilnością, niż obowiązki pobożności (niyamas), ten bowiem, kto zaniedbuje obowiązki moralne, upadnie, choćby pełnił obowiązki pobożności.

XXIX.

W życiu odróżniamy dwa okresy wybitne, z których jeden jest czasem aktywności, czyli okresem społecznym. Człowiek zakłada ognisko domowe, zabezpiecza istnienie swego potomstwa, pracuje, pełni drobne obowiązki życia codziennego względem swych bliskich i swego otoczenia. Na czas ten świecki jeszcze zupełnie podają księgi mnóstwo anielskich wprost wskazówek i nauk rezygnacji, poszanowania życia, cierpliwości i miłości.

— Zło, którem dotykamy bliźniego naszego — powiada Kryszna — ściga nas, podobnie jak cień kroczy w ślad ciała naszego.

— Podobnie jak ziemia dźwiga tych, którzy ją depcą nogami i, uprawiając ją, rozdzierają jej łono, winniśmy odpłacać dobrem za zło.

— Niechże wie każdy, że ponad wszystko cenić należy godność osobistą i miłość bliźniego.

— Ten kto pełni obowiązki swe dla miłości Boga, nie myśląc o nagrodzie w przyszłości, pewnym być może szczęśliwości wiekuistej.

— Jeśli czyn pobożny podyktowany został nadzieją nagrody na tym, czy innym świecie, czyn taki •jest interesownym. Ten jeden czyn, który ma swe źródło jedynie w poznaniu i miłości Boga, jest bezinteresownym. (Zastanówmy się przez chwilę nad temi słowami, mającemi tysiące lat za sobą. Możemy

je powtórzyć dzisiaj, nie zmieniając sylaby, gdyż Bóg tu, jak w całej literaturze wedyckiej, jest to najlepsza i wiekuista cząstka nas samych i całego wszechświata).

—'Człowiek, którego wszystkie czyny nabożne są interesowne, dojść może do stopnia świętego i anioła (devas). Ale człowiek, którego wszystkie czyny nabożne są bezinteresowne, uwolnion jest na zawsze z pięciu pierwiastków i osiągnie nieśmiertelność w Wielkiej Duszy.

— Z pośród wszystkiego, co oczyszcza, najlepsza jest czystość w pozyskiwaniu bogactw. Ten kto zachowa czystość swoją, stając się bogatym, jest naprawdę czysty, nie zaś ten, kto się oczyszcza ziemią i wodą.

— Ludzie uczeni oczyszczają się przebaczeniem krzywd, jałmużną i modlitwą. Uczoność oczyszcza się mądrością.

— Ręka artysty czystą jest zawsze podczas pracy.

— Kobieta cnotliwa winna nieustannie czcić jak Boga małżonka swego, choćby nawet wiódł życie zdrożne, oddawał się miłostkom i pozbawiony był wszelkich zalet.

— Ten, kto skalał wodę czemś nieczystem, winien żyć z jałmużny przez cały miesiąc“.

— Sanyasi (to znaczy żebrak-asceta) winien zarówno dniem jak i nocą, nawet narażając się na wy-

padek, chodzić z oczyma spuszczonemi ku ziemi, a to dla, tego by nie przyprawić o śmierć żadnej żywej istoty.    , /

— Za jednorazowe i bez złego zamiaru dokonane ścięcie drzewa noszącego owoc swój na sobie, krzewu, Ijanu, roślin pnących, lub pełzających, okrytych kwiatem, winieneś odmówić sto hymnów Rigwedy.

— Za wyrywanie z ziemi bez celu roślin uprawnych i za niszczenie roślin krzewiących się dziko w lesie winieneś przez cały dzień chodzić za krową i żywić się jej mlekiem wyłącznie.

— Grzesznik może być uwolniony od winy przez jawne wyznanie jej wobec wszystkich, przez żal, przez nabożność, odmawianie modłów świętych, a także przez dawanie jałmużny, gdy nie jest w stanie dokonać innej pokuty.

— Im więcej dusza jego czuje żalu z powodu złego czynu, tern bardziej ciało jego zwolnione jest od brzemienia tego przewrotnego czynu.

— Powodzenie we wszystkich sprawach świata zawisło od praw przeznaczenia, unormowanych przez czyny śmiertelnych w poprzednich ich żywotach, oraz postępowania w życiu obecnem. Wyroki przeznaczenia są tajemnicą, to też uciekać się trzeba do środków od człowieka samego zależnych.

— Sprawiedliwość to jedyny przyjaciel, który towarzyszy człowiekowi po śmierci, albowiem każde uczucie poddane jest zniszczeniu na równi z ciałem.

— Jeśli człowiekowi, który cię bije, wypadnie kij z dłoni, schyl się i podaj mu go bez szemrania.

— Nie opuszczajcie w starości zwierząt, przez pamięć usług, jakie wam oddały.

— Ten kto gardzi kobietą, gardzi matką »woją. Łzy kobiet ściągają ogień niebieski na głowę tego, kto je wycisnął.

— Człowiek szlachetny paść winien pod ciosami złych, jak pada drzewo sandałowe, przepajając wonią siekierę, która je powaliła.

— Chociażbyś nosił trzy laski ascety, zachowywał milczenie, miał włosy w warkocze splecione, golił głowę, okrywał się korą drzew, lub skórą zwierząt, dochowywał kąpieli, czcił Agnihotrę, mieszkał w lesie i umartwiał ciało swoje, wszystko to będzie daremne jeśli serce twe nie będzie czyste.

— Ten kto miast wszelkich nakazanych obrządków żywi spokój w duszy swej, kto jest cichy, uległy, wstrzemięźliwy i skromny, oraz przestał sprzeciwiać się innym stworzeniom, ten jest, zaprawdę, braman, sraman, (asceta) ten jest, zaprawdę, bikszu (żebrak wędrowny).

— O Barato ! Na cóż las temu, kto się opanował i na cóż las temu, kto się opanować nie zdołał? Wszędzie, kędy żyje człowiek, który sobą owładnął, jest zaiste las i pustelnia.

— Mędrzec, pozostający w domu swoim i nie czyniący nawet zadość drobnym przepisom, jeśli jest

Czysty i pełen miłości przez cały ciąg życia swego, wolnym będzie od wszystkiego zła.

— Nie pustelnia to, zaprawdę rodzi cnotę, cnota bowiem żyje tern, że się ją czyni. Niechże tedy człowiek nie dopuszcza się tego wobec innych, coby jemu samemu boleść sprawiało.

— Świat istnieje przez czyny, których treścią jest ofiara i poświęcenie, to znaczy dar dobrowolnie z siebie uczyniony. Tym to darem, bez względu na formę, niechaj będzie każdy czyn człowieka. Należy działać wyłącznie z celem służenia innym ludziom. Ten kto dostrzega bezczyn w czynie, a czyn w bezczynności jest mędrcem pośród ludzi, wówczas co-kolwiekby czynił, pozostaje w harmonji z prawdziwym pierwiastkiem swoim. Człowiek taki, pozbywszy się wszelkiego przywiązania do owoców czynu, zawsze zadowolony, nie zawisły od nikogo, a chociaż . działa, jest jakby nie czynił niczego. Wszystkie myśli jego pełne mądrości, a czyny pełne poświęcenia są jakby ich nie było. *)

XXX.

Oto kilka nauk wziętych bez wyboru z niezmiernego skarbca nieznanych dotąd ni w części prawd,

*) Vanaparva 13445. — Parabole Budgoszy. — Santiparva 5951. — Vanaparva 13550. — Prawo Jajnavalkji III, 65. — Bogawatgita,

liczących tysiące lat, które na długo przed chrystja-nizmem wiodły ludzi dobrej woli przez życie aż na skraj pustelni leśnej. —Wówczas dopiero — powiada Mami — gdy ojciec rodziny spostrzeże, że skórę jego okryły zmarszczki, że włosy mu posiwiały, gdy widzi syna swego, gdy nie ma już żadnych do spełnienia obowiązków, a nikt nie potrzebuje jego pomocy, wówczas, bez względu, czy byłby najbogatszym kupcem miasta, czy najbiedniejszym wieśniakiem, może poświęcić się sprawom nieśmiertelnym, opuścić żonę, dzieci, krewnych i przyjaciół wziąć skórę ga-zeli, lub płaszcz z kory drzewnej, udać się na pustkowie, zagłębić w olbrzymi las podzwrotnikowy, zapomnieć o swem ciele, oraz próżnych myślach, jakie zeń pochodzą i słuchać głosu Boga, utajonego w głębi swej istoty. — Jest to, jak powiada ,,Braman stu ścieżek", głos podróżnika, którego nie widać, słuchacza niedosłyszalnych rzeczy, myśliciela nie pomyślanego, znawcy nieznanego, głos atmana, wnętrznego kierownika, nieprzemijającego, poza którym jest jeno cierpienie. Może dumać nad nieskończonością przestrzeni, nieskończonością rozumu i niebytem wszelkiego bytu, może chwytać momenty zachwyceń, które dają wyzwolenie niepodobne do określenia ni pojęcia, które odnaleźć należy w sobie samym, może wreszcie oczyszczać swą duszę w tym celu, by jej, o ile to możliwe, oszczędzić powrotu na tę ziemię.

Gdy na tym stanie punkcie — niechże nie przyzywa śmierci, ni przyzywa życia, niech będzie jako żeniec, który czeka spokojnie o wieczorze swej zapłaty pod progiem domu pana swego, niech czeka tak, aż nadejdzie czas jego.

— Niechże rozmyśla z pilnością wielką i skupieniem umysłu bezwzględnem nad subtelną i niepodzielną substancją duszy świata i nad jej bytowaniem w ciałach najwyższych i najniższych zarazem.

— Niechże żyje w ciągiem oczekiwaniu szczęśliwości wiecznej, rozmyślając z rozkoszą nad istotą najwyższą, nie potrzebując niczego, niedostępny pożądaniu zmysłów, bez innego towarzystwa prócz duszy własnej i myśli o Bogu.

— Najgłówniejszy z obowiązków, to osiągnięcie poznania duszy świata, to pierwsza z nauk wszelkich, to wiedza jedyna, bowiem ona jedynie przynosi człowiekowi nieśmiertelność.

— Człowiek, który pozna duszę świata we własnej duszy, który pozna, że żywię ona we wszystkich istotach, zachowuje się względem wszystkiego co żyje jednako i osiąga nakoniec cel najwyższy, to znaczy, roztapia się w łonie Bramy.

—■ Dusza jego, wolna już od wszelkich ćwiczeń nabożnych, wszystkich umartwień przepisanych religją, oddana wyłącznie kontemplacji wielkiej praprzyczyny wszechrzeczy, niedostępna żadnemu złemu pragnieniu, staje na progu Swargi, podczas

gdy cielesna jej powłoka żyje jeszcze, podobna lampce, która gasnąc rzuca ostatnie już przebłyski *).

XXXI.

Wszystko to, a nie zapominajmy, że jest ono dużo starsze od budyzmu, sięga zaczątków doktryny bramańskiej i zostaje w bezpośrednim kontakcie z Wedami. Musimy przyznać, że etyka ta, którą mogłem w niniejszym szkicu pobieżnie zaledwo zaznaczyć, jest pierwsza, na jaką się zdobyła ludzkość i najszczytniejsza zarazem, jaką kiedykolwiek wyznawano i wprowadzono w życie. Opiera się ona o zasadę, której dziś nawet, mimo całego dorobku wiedzy naszej, czy tego co za wiedzę uważamy, nie możemy zanegować. Człowiek, wraz ze wszystkiem, co go otacza, jest rodzajem emanacji, chwilowej materjali-zacji przyczyny nieznanej, duchowej, do której bezwzględnie powrócić musi. Etyka ta wyciąga jeno wnioski z owej zasady, a czyni to w sposób niezmiernie piękny, szczytny i nienagannie logiczny. Nie

*) Wszystkie, nieopatrzone odsyłaczami cytaty tej części pierwszej dzieła wzięte są z „Prawa Mana⁰, Z uwagi, źe czytelnik polski korzystać nie będzie z niemożliwej tu kontroli, opuściliśmy je. — Nazwy sanskryckie podajemy w transkrypcji polskiej, idąc za przykładem Anglików, Francuzów, Niemców i Włochów, którzy wyrażają fonetykę sanskrytu fonetyką własną. Sprawa ta załatwiona i jeno w polskich przekładach nie przeprowadzona dotąd konsekwentnie. To samo czynimy w dalszych częściach książki.

(Przyp. tłum.)

***“*• 97 —**

mamy tu do czynienia z objawieniem zaziemskiem, z jakąś Sinai, z grzmotami, z bóstwem umyślnie na naszej planecie jawiącem się. Nie miało ono potrzeby przybywać specjalnie, gdyż było zawsze w sercu każdego człowieka, albowiem wszyscy ludzie, to jeno jego cząstki i niczem innem być nie mogą. Zadają pytania owemu bóstwu, które żywię w ich duszy i umyśle, to znaczy stanowi immaterjalny pierwiastek ożywiający ich ciała. Nie powiada im ono,amoże powiada jeno tak, że go nie rozumieją, z jakiego powodu oddzieliło ich na chwilę od siebie i to właśnie (początek zła, oraz konieczność ofiary) jest postulatem rówfńe niesiężnym poznaniu, jak tajemnica praprzyczyny wszechrzeczy, z tą jeno różnicą, że praprzyczyna owa jest nieunikniona, zaś postulat ten jeno niezrozumiały. Ale przyj ąwszy ten postulat, spostrzegamy, że wszystko staje się jasne i rozwija się samo jako prosty sylogizm. Materja to to, co nas oddziela od Boga, duch to co nas z nim jednoczy, duch tedy musi władać mater ją. Ale duch, nie jest wyłącznie inteligencją, zalicza się doń również serce, uczucie, słowem wszystko, co nie jest materjalne. Koniecznem jest tedy, by się we wszystkich swych postaciach oczyścił, rozprzestrzenił, wywyższył i zapanował nad mater ją. Nie było nigdy i nie będzie chyba, zda mi się, spirytualizacji wspanialszej, logiczniejszej, bardziej nietykalnej i realistyczniejszej, to znaczy opartej na realniejszych danych, oraz bardziej ludzkiej

Wielka Tajemnica.

CO

co

i boskiej jednocześnie. Nie ulega kwestji, że po tylu wiekach, tylu zdobyczach i doświadczeniach stoimy na temże samem miejscu. Poczynając jak oni od niepoznawalnego, nie możemy znaleźć nic więcej od nich i lepiej tego wyrazić nie jesteśmy w stanie. Jeno milczenie rezygnacji wyższem byćby mogło od niesłychanego wysiłku uczynionego przez nich w tern co głoszą, ale milczenie owo, lepsze w teorji, musiałoby w praktyce dać jeno niewiedzę martwą i jednoznaczną z rozpaczą bezdenną i ostateczną.

EGIPT.

I.

Mówiąc о пип i tum, jako pierwiastkach twórczych oraz Ptahu, poznaliśmy już wyobrażenie jakie sobie wytworzyli Egipcjanie o praprzyczynie wszechrzeczy, oraz stworzeniu, czyli, ściślej mówiąc o ema-nacji, lub manifestacji wszechświata. Przedstawiliśmy owo pojęcie takiem, jakiem je znamy z tłumaczeń, zresztą prawdopodobnie niekompletnych,hieroglifów. Mimo jednak, że przedstawia się w kształcie nie tak olśniewającym jak w Indjach, mimo że jest nie tak głębokie i znacznie mniej metafizyczne niż Wedy, nie ulega wątpliwości, że źródło obukoncepcyj jest jedno i to samo.

Bezpośrednio po zagadce przyczyny wszechrzeczy natknęli się oni również z konieczności na nie-rozwiązalny problem początku zła, a nie mając odwagi pogłębiać go zanadto, znaleźli rozwiązanie bledsze, chwiej niej sze, ale w gruncie zupełnie podobne jak Hindusi. W ozyryzmie, duch i mater ja zwą się światłem i ciemnością. „Set, antagonista Ra -— słońca, w micie o Ra, Ozyrysie i Horusie nie jest to — powiada Le Page Renouf ■-*- bóg zła, ale reprezentuje rzeczywistość fizyczną, stałe prawo przyrody“. Jest on bogiem tak samo realnym jak jego przeciwnicy i kult jego jest równie dawny jak ich kult. Miał, podobnie jak oni swych kapłanów i jest synem tajemnej przyczyny nieznanej. Tak go trudno odłączyć od siły wprost przeciwnej mu, że na niektórych rzeźbach głowy Horusa i Seta tkwią na jednem ciele i tworzą jedno bóstwo.

Po takiem samem jak w Indjach wyznaniu niewiedzy, podobnie jak tam, mit egipski o inkarnacji precyzuje i staje się kierownikiem etyki, która wywodząc się z niepoznawalnego, mogła przyjąć kształt i udostępnić się świadomości jedynie i wyłącznie w człowieku i przez człowieka. Ozyrys, Horus i Tot, czy Hermes, który wedle tradycji okultystów przybrał pięć razy postać człowieczą, to jeno wcielenia dawniejsze, lub późniejsze bóstwa istniejącego w każdym z nas. Z wcieleń owych wywodzi się, coprawda, mniej świetna, nie tak bujna, nie tak potężna (gdyż genjusz egipski nie posiada pełni, dostojeństwa i abstrakcyjnej potęgi genjuszu hinduskiego) etyka skromniejsza, bardziej przyziemna, niemniej jednak te same posiadająca cechy, co doktryna Manu, Krysz-ny i Budy, a właściwie tych jej twórców, którzy ich poprzedzili w czasach zamierzchłych, niknących w topień wieków. Zasady tej moralności znajdujemy w „Księdze Umarłych" i w napisach nagrobnych. Niektóre papirusy, zawierające „Księgę Umarłych¹', mają przeszło 4 tysiące lat, ale inne teksty tejże księgi, pokrywające wszystkie niemal grobowce i sarkofagi, są prawdopodobnie dużo starsze jeszcze. Są to napisy klinowe, a więc spisane alfabetem najstarszym, jaki posiada ludzkość, możliwym jeszcze do odczytania. Najczcigodniejszy z kodeksów moralności, dzieło Ftahotepa, jeszcze nie dość dokładnie odczytany, współczesny z piramidami, posiada autorytet starożytności nieskończenie odleglejszej jeszcze. „Ani jedna cnota chrześcijańska — powiada F. J. Chapas, jeden z najstarszych wielkich egiptologów — nie została pominięta w systemie moralności egipskiej. Na-bożność, miłosierdzie, dobroć, panowanie nad sobą w czynie i słowie, skromność, ochrona słabszych, życzliwość dla maluczkich, uszanowanie wobec wyższych, poszanowanie cudzej własności, słowem wszystko, aż do najdrobniejszych szczegółów wyrażone jest jasno, wyraźnie, wyśmienitym językiem“.

II.

„Nie skrzywdziłem nigdy dziecięcia — powiadał jeden z napisów nagrobnych — nie uciskałem wdowy i nie obchodziłem się źle z pasterzem. Przez cały ciąg mego życia nie było jednego żebraka w kraju, a»gdy nadszedł czas głodu uprawiłem całą ziemię prowincji i żywiłem wszystkich mieszkańców, w ten sposób, że wdowie działo się, jakby nie utraciła małżonka. *)

*) Napis Ameni: „Denkmäler“, II, ustęp 121.

,,Ten był protektorem maluczkich, palmą obfitości dla krajowców, żywicielem biednych, bogactwem słabych, a mądrość swą oddał na usługi ograniczonych ¹).

Inny napis głosi ²) : ,,Ten oto był ojcem słabych, podporą dzieci bez matki, postrachem złych i opiekunem biednych. Był też mścicielem tych, których skrzywdzih silniejsi, był mężem wdowy i ucieczką sieroty.

,,Byłem — powiada o sobie jeden zmarły — chlebem głodnego, wodą spragnionego, ubraniem tego, który był nagi, ucieczką tego, który znalazł się w potrzebie.“

„To co uczyniłem dla bliźnich, Bóg dla mnie uczynił“ ³) — powiada napis inny, na tenże sam temat dobroci, sprawiedliwości i miłosierdzia.

„Mimo, że byłem wielki, czyniłem jakbym był mały. Nie tamowałem nigdy drogi temu, kto wart był więcej ode mnie. Powtarzałem zawsze com usłyszał ściśle tak samo, niczego nie zmieniając. Nie pochwalałem nigdy rzeczy nikczemnych i złych, ale z wielkiem zadowoleniem mówiłem prawdę. Miłość moja nagrodziła szczerość i dobroć, wypełniającą serce ojca mego i matki mojej. Byłem radością braci, przyjacielem znajomych i podejmowałem podróżnych

- 105 —

spotkanych na drodze. Drzwi domu mego stały otworem dla przybyszów i nie odmawiałem im nigdy orzeźwienia i posiłku. Bez wahania czyniłem zawsze to, co mi mówiło serce.*)

Hi

rH

Powiada ,, Księga Umarłych“, że dusza przybywała do kraju Menti, zwanego potem Amenti, po długiej i straszliwej podróży po Duau, które nie jest, jak twierdzono do niedawna, egipskiem piekłem, ale przestworzem»pośredniem pomiędzy życiem a śmiercią. Przebywszy je, stawała przed oblicznością Mauty, czyli Maiiy, najbardziej tajemniczego bóstwa Egiptu. Maat, to linja prosta, wyobrażająca prawo sprawiedliwości i prawdę absolutną.' Każdy wielki Bóg powiada o sobie, że jest mistrzem Maat, ale Maat nie podlega nikomu. Przeciwnie, przez nią jeno żyją bogowie, ona to jedyna włada ziemią, niebem i światem zagrobowym. Jest ona jednocześnie matką Boga, który ją stworzył, jego córką i nim samym. W obecności siedzącego na tronie sędziowskim Ozyrysa złożone zostaje na jednej płycie wagi serce zmarłego, symbolizujące całą jego moralną istotę, na drugiej znajduje się obraz Maat. Poza wagą stoją szeregiem bóstwa, symbolizujące grzechy, jakie winny karać, a jest ich, odpowiednio do liczby tych grzechów,

*) Bergmann: Hieroglyphic he Inschriften t VI, I. 8—VIII, IX.

czterdzieści dwa. Horus pilnuje wskazówki wagi, a Tełiutin, bóg nauki, zapisuje wynik ważenia. Wszystko to jest oczywiście alegorycznem wyobrażeniem, rodzajem malarskiego zobrazowania, projekcją na ekran tego świata sprawy dotyczącej świata innego, toczącej się w głębi duszy czy sumienia, które sądzi się samo po śmierci.

Jeśli wynik jest korzystny, wówczas następuje coś niespodziewanego, coś co objawia tajemne, zdumiewające i głębokie znaczenie całej tej mitologji. Oto człowiek staje się bogiem, przemienia się w samego Ozyrysa. Uznaje się równym temu, który go sądzi. Łączy swe imię z imieniem Ozyrysa i odtąd zwie się Ozyrys... ten, a ten. Odkrywa, iż jest bóstwem nieznanem, jakiem był, wyłaniając się zeń i uczłowieczając. Kozpoznaje wiekuistość skrytą na dnie własnem, której szukał przez cały ciąg swego życia, a która, wyzwolona nakoniec dobremi czynami jego, wysiłkami ducha, okazuje się identyczną z bóstwem, którego głosu słuchał, które czcił i do którego zbliżyć się pragnął, biorąc je za swój pierwowzór.

Jest to, przedstawiona w innym jeno obrazie absorpcja duszy oczyszczonej w łonie Bramy, powrót do boskości tego, co boskiem było w człowieku, a zarazem alegoryczne przedstawienie tejże duszy, która osądziwszy samą siebie, poznaje, że godną jest powrócić do Boga.

t—i

Rudolf Steiner, badacz niezwykle bystry i głęboki, o ile nie schodzi na bezdroża prehistorycznych wizyj, możliwych może, ale niesprawdzalnych, i o ile nie zajmuje się kliszami astralnemi, oraz życiem na innych planetach, wyświetlił bardzo dobrze znaczenie tego sądu i tej identyfikacji duszy z Bogiem. „Istota Ozyrysa — powiada on — jest to jeno doskonalszy stopień istoty człowieka“. Rozumie się samo przez się, że Ozyrys, panujący jako sędzia nad porządkiem wiekuistym świata, jest jeno doskonałym człowiekiem. Pomiędzy stanem ludzkim, a boskim zachodzi jeno różnica stopnia. Człowiek, to istota będąca w stadjum rozwoju, przy końcu którego staje się Bogiem. Wedle tej koncepcji Bóg jest to ciągłe stawanie się, nie zaś Bóg skończony sam w sobie.

Ponieważ taki jest porządek świata, przeto rzecz oczywista, ten jeno może wejść w życie Ozyrysa, kto był sam Ozyrysem przedtem, nim zapukał do drzwi świątyni wiekuistości. Najwyższy typ życia ludzkiego, to przemienianie się w Ozyrysa. Człowiek staje się doskonałym, gdy żyje tak jak Ozyrys, gdy przechodzi tę drogę, którą przebył Ozyrys. W ten sposób mit Ozyrysa nabiera znaczenia głębszego i staje się pierwowzorem tego, kto chce wzbudzić w sobie pierwiastek wiekuistości. *)

*) Rudolf Steiner: Misterjum chrześcijańskie a misterja starożytności.

V.

Ta ozyryfikacja, ta, deifikacja duszy człowieka sprawiedliwego zdumiewała zawsze egiptologów, którzy nie umieli ująć jej znaczenia tajemnego i nie spostrzegli, że łączy się z koncepcją wedyckiej nirwany, będąc jeno jej udramatyzowaną kopją. Posiadamy atoli autentyczne teksty, tak że nawet z egzoterycz-nego punktu widzenia nie można przypisać tej rzeczy innego znaczenia. Tło religji egipskiej jest najwyraźniej to samo co tło wedyckiej, o ile usunąć z niej całą posorzytniczną roślinność dywagacji, która z biegiem czasu wybujałą do niemożliwości. Wychodząc z tegoż samego punktu, to jest z niepoznawalnej przyczyny wszechrzeczy, religja owa jest kultem bóstwa w człowieku, poszukiwaniem go w człowieku i powrotem człowieka w bóstwo. Sprawiedliwy, to znaczy ten, który przez cały ciąg życia starał się odnaleźć pierwiastek nieśmiertelny w sobie, kto słuchał jego głosu, nie tylko staje się Ozyrysem po uwolnieniu z ciała, ale podobnie jak Ozyrys jest jednocześnie wszystkimi innymi bogami, człowiek taki staje się tymiż wszystkimi bogami. Przemawia tak, jak gdyby był Ea, Tmu, Sebem, Horusem itd. ,,Ani ludzie, ani bogowie, ani duchy zmarłych, ani ladzie dawniejsi, ani obecni, czy przyszli, nie mogą mu uczynić nic złego. Kroczy on bezpieczny zupełnie. Zwie się tym, którego ludzie nie znają. Zwie się: wczoraj-, które widzi dni niezliczone, co mijają w triumfie na drogach nieba“. ,, Jest władcą nieskończoności. Jest posiadaczem korony królewskiej, a każdy z członków jego jest bogiem.“

¹

British Museum, 581.

²

Tabliczka Antuffa: Luwr, katalog 26.

³

Dumisçhen : Kalenderinschriften, XLVI.

VI.

Cóż się atoli dzieje, jeśli wyrok sądu jest niekorzystny, jeśli okaże się, że dusza nie jest godną wrócić w wiekuistość i stać się napowrót bogiem, którym była ? Nic o tern nie wiemy. Wszystkie koncepcje kar, ekspiacji i transmigracji puryfikacyjnycł^ są to jeno przypuszczenia, nieoparte na żadnym tekście autentycznym. „W żadnym dotąd odkrytym egipskim tekście — powiada le Page Renouf w cyto-wanem już wyżej dziele — niema o tern najmniejszej wzmianki. Powiedziane jest wyraźnie wszędzie, że przemiana pośmiertna zmarłego zależy wyłącznie od jego woli, lub od jego genjusza“, to znaczy, jego własnej duszy. Znaczy to najoczywiściej, że cały sąd jest samosądzeniem się tejże duszy, że ona sama uświadamia sobie wszystko i rozstrzyga, zupełnie tak samo jak dusza hinduska obarczona karmą. Tylko ona jedynie decyduje, czy godną jest włonić się w Boga, czy nie, czyli innemi słowy zarówno niebo, jak i piekło istnieją jeno w nas samych.

Cóż się z nią dzieje atoli w wypadku, gdy nie uzna się sama za godną deifikacji? Czyliż czeka, lub też wciela się ponownie na ziemi? Niema tekstu egipskiego, któryby umożliwiał rozwikłanie tej kwestji, niema również śladu istnienia jakiegoś stanu pośredniego pomiędzy śmiercią, a szczęśliwością wiekuistą. Rytuał pogrzebowy nie daje pod tym względem żadnej wskazówki. Przewiduje, zda się, dla zmarłego życie pozagrobowe zupełnie i dokładnie takie samo, jakie wiódł na ziemi, na innym tylko planie.

Rytuał ów nie odnosi się, jak zeń wynika, do duszy właściwej, czyli, ściśle mówiąc, do pierwiastka boskiego w człowieku. Religja egipska, podobnie jak inne religje pierwotne, rozróżnia trzy części składowe człowieka, mianowicie ciało fizyczne, istotę spirytualną, podległą zniszczeniu, będącą czemś w rodzaju odblasku ciała, który trwa po jego rozkładzie, cienia, czyli właściwiej sobowtóra, mogącego wedle woli łączyć się z mumją, lub od niej oddzielać, i wreszcie część trzecią, pierwiastek czysto duchowy, duszę istotną, nieśmiertelną, która po śmierci staje się bóstwem.

Otóż, o ile rytuał pogrzebowy nie przyszedł z pomocą owej pierwszej duszy, napoły materjalnej, zatrzymując ją w pobliżu ciała, które opuściła, wówczas błądziła ona, podobnie jak to, zda się, czynią duchy spirytystów naszych, pomiędzy światem zmysłowym i nadzmysłowym i wiodła żywot nędzny i nieszczęsny. Cały rytuał pogrzebowy zmierza do tego jeno celu, by w miarę możności przedłużyć istnienie owego sobowtóra, troszczy się oń i dba o jego potrzeby w sposób zupełnie podobny, jakby żył dalej na

— Ill —

ziemi w ciele fizycznem, a głównie umiejscowią gó w mumji, niepodlegającej rozkładowi, więżąc w mieszkaniu, które mu było miłe w ciągu życia.

Przypuszczano, że sobowtór ten żyje bardzo długo. Jedna z tabliczek, przechowywana w Luwrze, świadczy, że n. p. Psamtik, syn Utahora, który żył za czasów 26 dynastyj, był kapłanem trzech królów z okresu wielkiej piramidy, zmarłych przed dwoma z góry tysiącami lat.

Ta koncepcja sobowtóra jest zresztą, jak to zauważył Herbert Spencer, powszechną. „Napotykamy wszędzie — powiada ten uczony — wiarę, że każdy człowiek jest istotą podwójną i że po śmierci jego drugie: ja żyje dalej, jest w stanie zbliżać się i oddalać od jego szczątków i szkodzić jego wrogom, lub pomagać przyjaciołom.“

Sobowtór egipski jest zupełnie tern samem, co perisprit, lub ciało astralne okultystów, istota dezyn-karnowana, podświadomość mniej lub więcej niezawisła od naszego ciała, ów gość nieznany, do którego wbrew woli swej muszą zawrócić nasi meta-psychiści, stwierdzając rozliczne manifestacje hipnotyczne, medjumiczne, fenomeny telepatji, działania na odległość, materalizacji i zjawisk pośmiertnych, które to sprawy byłyby inaczej całkiem niemal niewytłumaczalne. I tutaj więc znowu, jak widzimy, religje odwieczne wyprzedziły jeno wiedzę naszą, patrząc na rzecz może bystrzej i sięgając spojrzeniem

dalej. Powiadam: może, albowiem istnienie sobowtóra pośmiertnego jest jeszcze kwest ją sporną, mimo, iż stwierdzono najdokładniej istnienie sobowtóra ludzi żywych, ciała astralnego, istoty podświadomej, niezawisłej niemal od naszego mózgu. Podkreślić należy, że coraz to więcej gromadzi się wstrząsających wprost faktów, na dowód, że istnieje rzeczywiście, a tylko interpretacja tych dowodów jest dotąd rozbieżna i chwiejna. Mimo wszystko, starożytna hipoteza egipska nabiera coraz to większego prawdopodobieństwa i ona to właśnie przed tysiącami lat zgóry usunęła zarzut główny, czyniony dziś współczesnym spirytystom naszym a to przez ludzi, którzy powiadają, że te ich dezinkarnowane duchy to jeno marne, wiotkie cienie, płochliwe i niewyraźne,pragnące przedewszystkiem stwierdzić identyczność własną,czepiające się życia minionego,biedne many, którym śmierć niczego nie objawiła, i nie-mogące nam nic powiedzieć o życiu pozagrobowem, nikłe odblaski dawnej egzystencji. Jest zupełnie zrozumiałą rzeczą, że owe pozbawione ciała duchy wiedzą to jeno, co wiedziały w ciągu życia swego. Sobowtór egipski, którego są jeno kopją, nie był duszą prawdziwą, nieśmiertelną, stającą się napowrót Bogiem, o ile sąd w krainie Amenti wypadł dla niej pomyślnie. Rytuał pogrzebowy nie zajmował się wcale tą duszą, o której losie decydował wyrok Maat, chciał jeno uczynić mniej przykrym i mniej niepewnym

ИЗ —

żywot pozagrobowy tego pierwiastka spóźnionego i rozkładającego się powoli, tej duchowej odbitki ciała, tego fantomu nerwowego, magnetycznego, czy flüidycznego, który był ongiś człowiekiem, a po śmierci stał się jeno garścią upornych, a bezdomnych wspomnień. Chciano mu jeno ułatwić przejście od śmierci w wieczyste zapomnienie przez gromadzenie wokoło niego przedmiotów owych wspomnień. Egipcjanie stwierdzili niezawodnie jaśniej i pewniej istnienie tego sobowtóra, którego współcześni domyślają się dopiero i którego możliwość zaczynają przypuszczać. Stało się to zapewne dlatego, że cywilizacja ich była spadkobierczynią niezmiernie długiego szeregu kultur poprzednich, że była starszą od naszej, oraz, że w znacznie większej mierze uwzględniała stronę duchową i niewidzialną życia. Ale Egipcjanie nie przesądzali niczego, podobnie jak nie mogłaby niczego przesądzać w sprawie duszy właściwej i istotnej współczesna hipoteza spirytystyczna, gdyby była należycie ujęta i postawiona.

Sobowtór nie był poddawany żadnemu sądzeniu. Człowiek dobry, czy zły, sprawiedliwy, czy niesprawiedliwy miał toż samo prawo do obrzędu pogrzebowego i tejże samej egzystencji poza grobem. Sam był sobie karą, lub nagrodą, a jedna i druga polegała na tern, że pozostawał dalej, czem był, i wiódł na innym planie jeno toż samo dostojne, lub nikczemne, ciasne,

Wielka Tajemnica

lub szeroko zakreślone, mądre, lub głupie, wspaniałomyślne, lub sobkowskie życie, jakie przed śmiercią wiódł na ziemi.

Zaznaczyć trzeba, że w żadnej manifestacji spirytystycznej niema nigdy mowy o żadnej karze, czy nagrodzie. Dezinkarnaci nasi, będący za życia nawet ludźmi silnie wierzącymi, nigdy nie czynią wzmianki o sądzie pozagrobowym, o piekle, niebie, czy czyśćcu, a ile razy o tern wspominają nawet, to można zawsze, na pewno niemal, z łatwością stwierdzić działanie czynników telepatycznych. Duchy te są, lub zdają się być temże samem, czem były za życia, są więc mniej lub więcej zwarte, kulturalne, rozumne, samoistne, stosownie do tego, czy myśl ich za życia była mniej, czy więcej zwarta, kulturalna, rozumna i samoistna. Odnajdują to jeno po śmierci, co zasieli na polu duchowem minionego życia. Jednem różnią się tylko od dawnych sobowtórów egipskich, oto pozbawione są owej inkantacji, owego magicznego zaklęcia, jakie sobowtóry czasów dawnych na korzyść ich, czy niekorzyść, na szczęście, czy nieszczęście, wiązało wbrew prawom natury ze szczątkami fi-zycznemi, nie dozwalając im błąkać się, jak rozbitym łodziom, pomiędzy światem materji, gdzie żyć już nie mogą, a wszechświatem ducha, gdzie im, zda się, wnijść nie wolno.

VII.

Czy sobowtór czuł się szczęśliwym z powodu owych starań, tego kultu i tej pieczy? Niepodobna potwierdzić tego pytania. Posiadamy tekst straszliwy, napis nagrobny żony Paserenpata, będący najtragiczniejszym krzykiem bólu, żalu i strachu jaki doszedł nas, żywych z krainy śmierci. Napis ten pochodzi, copra wda, dopiero z epoki ptolomejskiej, to znaczy z ostatnich czasów istnienia Egiptu, spaczo-czonego przez wpływ Grecji na dwa, lub trzy wieki przed naszą erą. Widzimy upadek, a nawet zupełną ruinę dawnych wierzeń. Najważniejszą i największym przejmującą niepokojem jest tu okoliczność, że tekst ów, mówiąc o Amenti, łączy i miesza z sobą losy sobowtóra z przeznaczeniem duszy nieśmiertelnej. Przytaczamy go, celem pokazania, do jakiego chaosu niepewności dochodzą najtrwalsze i najbardziej afirmatywne religje i jak się staczają u kresu swego istnienia ponownie w ciemń wielkiej zagadki, w niepoznawalność, w otchłań, z której się wyłoniły.

„0 bracie mój i małżonku — czytamy w tekście wzmiankowanym —- nie przestawaj pić, ni jeść, nie wypuszczaj z dłoni czary uciechy, żyj ciągle w upojeniu i weselu! Oddawaj się codziennie wszystkiemu, czego pożąda serce twoje, i póki żył będziesz na ziemi, nie pozwól trosce opanować duszy. Bowiem Amenti, to kraina głuchego snu, ciemności i żałoby dla tych, którzy ją zamieszkują. Śpią w kształtach swoich,

nie budzą się by zobaczyć braci, nie poznają ojców, ni matek swoich, zaś serca ich oziębłe dla żon i dzieci. Na ziemi raduje się każdy wodą życia, przy moim zaś boku pragnienie. Woda dochodzi do tego, kto żyje na świecie, ja zaś pragnę wody, która jest przy mnie. Nie wiem gdzie jestem, od kiedy jestem w tern miejscu i błagam wody co płynie, błagam fali, co o brzeg rzeki trąca, by przyszła ugasić i ochłodzić boleść serca mego. Bóg, który tu jest, śmiercią bezdenną się zowie. Woła wszystkich i wszyscy przychodzą, drżąc ze strachu. Niema on poszanowania dla ludzi, czy bogów, przy nim są wielcy jako mali, a wszyscy jednacy. Każdy boi się go błagać, albowiem nie słucha wcale. Nikt nie wzywa imienia jego, bowiem jest niedobry dla czcicieli swych i nie zwraca żadnej uwagi na ofiary składane sobie.“ *)

VIII.

Jakże się ma sprawa reinkarnacji w Egipcie? Powszechnie sądzą wszyscy, że Egipt jest typowym krajem palingenezy i metampsychozy. Jest to zupełnie mylny pogląd, a żaden tekst egipski nie czyni o tern wzmianki. Coprawda, dusza, stająca się Ozyrysem, mogła przybierać wszelakie kształty, ale nie jest to reinkarnacja w ścisłem znaczeniu słowa, reinkarnacja ekspiacyjna i puryfikacyjna Hindusów.

*) Sharpe: Egiptian Inscriptions I, 4.

Wszystko, co się o tem mówi, oparte jest przeważnie na jednym z tekstów Herodota, który zaznacza, że „Egipcjanie pierwsi utrzymywali, jakoby dusza ludzka była nieśmiertelną. Ciągle przechodzić ma ona z tworu umierającego w twór, przychodzący na świat, a przebiegłszy cały ziemski zakres życia, wodny i powietrzny, wciela się ostatecznie w człowieka. Ta podróż okrężna ma trwać 3000 lat. Jest to teorja, którą mniej lub więcej dosłownie przyswoiło sobie wielu Greków. Znam ich imiona, ale nie powiem, jak się zowią“.*)

Podobnie też, wszystko, co dotyczy słynnych misterjów inicjacji egipskiej, pochodzi ze źródeł względnie nowych i nosi datę epoki, w której zmieszały się z sobą w Aleksandrj i i uległy silnemu fermentowaniu tradycje i teorje hinduskie, chaldejskie, żydowskie i neoplatońskie. Egipt Faraonów nie odpowiada na pytanie, co się działo z duszą nie prze-bóstwioną. Być może, wracać ona musiała na ziemię dla oczyszczenia się, ale tajemnica owej reinkarnacji pozostała udziałem kapłanów, a być też może, że ową tradycję ezoteryczną uzasadnią i wytłumaczą teksty, poddane lepszej,'niż dotychczasowa, interpretacji, lub teksty nieznane nam jeszcze. Nie byłoby też zgoła dziwnem, gdyby, jak przypuszcza Sedir, jeden z najuczeiiszych okultystów, część tajemnic, których nie znajdujemy w napisach, uznawanych

* Herodot, I, 123,

przez nas za dokładnie znane i zrozumiane, dotarła do nas przez Chaldeę. Tajemnicę ową znać mogli też magowie, mieszkający nad Eufratem i Tygrysem, do którego to kraju przeniósł Kambizes wszystkich bez wyjątku i bezpowrotnie kapłanów egipskich, po zawojowaniu ziemi Faraonów. Niewiadomo, jak się ma ta sprawa, to jedno tylko powiedzieć można, że teksty czysto egipskiego pochodzenia nie pozwalają na jej rozstrzygnięcie.

PERSJA.

t

O Persji nie będziemy tyle co o poprzednich krajach mówili, albowiem religja perska jest bez żadnych wątpliwości refleksem wedyzmu, a raczej pochodzi z'tegoz samego co on źródła. Eugenjusz Bournouf i Spiegel udowodnili niezbicie, że niektóre części Awesty są równie stare jak Eigweda.

Mazdeizm i zoroastryzm zda się tedy być adaptacją do irańskiego ducha wedyzmu, czy też tradycji aryjskiej (atlantydzkiej, powiedzieliby teozo-fowie), starszej od wedyzmu. W ciągu niewoli babilońskiej mazdeizm przedostał się do chaldeizmu i wywarł wpływ głęboki na religję narodu żydowskiego. Zawdzięczamy mu, pomiędzy innemi rzeczami, jakie weszły w skład tradycji judeo-chrześci-jańskiej, również pojęcie nieśmiertelności duszy, sądu nad nią, sądu ostatecznego, zmartwychwstania zmarłych, czyśćca, wiarę w skuteczność dobrych uczynków dla zbawienia, wymiar nagrody i kary, oraz całą naszą angelologję.

Zoroastryzm usiłował rozwiązać ściślej od innych religij starożytnych zagadkę zła, robiąc z niego osobnego Boga, toczącego ustawiczną walkę z Bogiem dobra. Ale dualizm ten jest raczej pozorny jak

istotny. Aliura Mazda, czyli Ormuzd, jest to istota absolutna i uniwersalna, to słowo, duch wszechpotężny i wszystkowiedzący, jest to rzeczywistość poprzedzająca wszystko inne i władająca również Agra-Mainyusem, czyli Arymanem, będącym nie-rzeczywistością. Aryman, reprezentant tego, co złe i mylne, tkwi w ciemnościach, nie wiedząc nic, i zda się być o tyle niższym od Ormuzda, o ile djabeł niższym jest od Boga chrześcijańskiego. Jest on ostatecznie jeno czemś w rodzaju małpy bóstwa, która niezręcznie naśladuje jego akty twórcze, nie będąc w stanie wytworzyć nic, poza błędami, cierpieniami oraz pewną liczbą duchów złośliwych, które zostaną unicestwione w końcowem, niezmiernem zwycięstwie dobra, bowiem w systemie Zoroastra koniec świata jest odrodzeniem się całego stworzenia.

Nie dowiadujemy się, coprawda, z jakiego powodu Ormuzd, bóg najwyższy, zmuszony jest tolerować Arymana, który nie personifikuje, mówiąc ściśle, zła samego w sobie, ale tylko zło konieczne dla dobra, ciemność konieczną dla manifestacji światła, reakcję, następującą po akcji, pierwiastek, czy biegun ujemny przeciwstawiony dodatniemu, a to w celu zabezpieczenia życia i równowagi wszechświata.

Ormuzd sam zresztą podlega jakiemuś jakby prawu naturalnemu, czy konieczności wszechpotężnej, silniejszej od niego, a zwłaszcza „czasowi“, którego wyrok stanowi „przeznaczenie“. Ulema po-

wiada: „Prócz czasu, wszystko stworzone zostało, a czas jest stwórcą. Czas nie okazuje jakoby posiadał w sobie szczyt, lub korzeń, był zawsze i zawsze będzie. Człowiek rozsądny nie spyta, skąd się czas bierze, albo też, czy działo się tak kiedyś, by nie ist" niała potęga owa“. *)

Ciekawą byłoby rzeczą przestudjować tę rc-ligję w intencji zbadania, co jej zawdzięcza chry-stjanizm, który zapożyczył u zoroastryzmu podobnie, a nawet więcej niż u bramanizmu i bu-dyzmu. (Należałoby się też zatrzymać na moment bodaj nad jego etyką, jedną z najszczytniejszych, najczystszych i najdostojniej ludzkich z wszystkich jakie znamy. Ale studjum takie przekracza ramy niniejszej pracy. Zawdzięczamy naprzykład starożytnej Persji przecudne w treści swej pojęcie sumienia, będącego czemś w rodzaju potęgi boskiej, istniejącej od zaczątku wieków, niezawisłej od ciała materjalnego, nie mającej żadnego udziału w błędach, które popełniane są w jej oczach, czystej nieskazitelnie pośród najgorszego rozpasania, a towarzyszącej duszy po śmierci człowieka, która, o ile był sprawiedliwy, spostrzega po przekroczeniu mostu Czinwatu, czyli mostu nagrody, idącą na jego spotkanie dziewczynę cudnej urody. „Kimże jesteś — pyta zdumiona dusza — o ty, piękniejsza od wszystkich kobiet ziemi?“ A sumienie odpowiada: „Two-*) J. Dąrmesteter ; Or mazd i Ahriman, str. 320.

jem jestem własnem dziełem. Jestem wcieleniem twych dobrych myśli, słów i uczynków, jestem wcieleniem twej wiary, pełnej nabożności. *)

Przeciwnie, jeśli grzesznik przekroczy most nagrody, sumienie ukazuje mu się pod postacią, straszną, chociaż samo w sobie pozostaje niezmienne, a jeno przedstawia się człowiekowi takiem, na jaki widok zasługuje. Alegorja ta, wydająca się ekscerptem ze zbioru parabol i przypowieści chrześcijańskich, sięga okresu pięciu, a może sześciu tysięcy lat przed Chrystusem i jest jeno drama ty zac ją karmy hinduskiej. I tutaj również jak w karmie i ozyryfi-kacji dusza sądzi sama siebie.

Mazdeizmowi zawdzięczamy także tajemnicze i subtelne pojęcie fravaszich, czyli ferner ów, których Kabała pożyczyła sobie od Persów, a z których mistycyzm żydowski i chrześcijański porobił aniołów, zwłaszcza aniołów stróżów. Pojęcie to mieści w sobie koncepcję preegzystencji dusz. Feruery są duchową formą istoty żywej, niezawisłą od jej życia mater j alnego i poprzedzaj ącą to życie. Ormuzd pozwala feruerom ludzkim wybierać pomiędzy pozostaniem w świecie ducha, a zstąpieniem na ziemię w celu inkarno wania się w ciałach ludzkich. Są to niejako pro-totypy, na podstawie których Plato stworzył swą teorję idei, przyjmującą, że wszystko ma istnienie podwójne, naprzód w idei, potem zaś w rzeczywistości.

"*) Yesth: XXII.

Dodać trzeba, że powtórzyło się tutaj zjawisko analogiczne do stwierdzonego już w Indjach, mianowicie, że to, co było zrazu ogólnie znane i jawne w mazdeizmie, przemieniło się powoli, z biegiem wieków w tajne i dostępne jeno wtajemniczonym i potem, w tej formie tajnej przez pożyczki Greków i żydów przeszło do Kabały.

ч

«

%

■

CHALDEA.

!

t

Chaldea, to znaczy Babilonja i Asyrja, jest na równi z Persją ojczyzną magów i powszechnie uważa się ją za klasyczną krainę okultyzmu. Ale i tu, podobnie jak widzieliśmy w Egipcie, legenda nie zgadza się wcale z rzeczywistością historyczną.

Wydaje się a priori, że Chaldea musi nas interesować specjalnie, nie dlatego byśmy się spodziewali z jakiemś prawdopodobieństwem dowiedzieć czegoś innego poza tern, czego nas nauczyły Indje, Egipt i Persja, których jest pod tym względem krajem hołdowniczym, ale dlatego, że w niej mieści się prawdopodobnie główne źródło Kabały, która ze swej strony stanowi wielką krynicę średniowieczną w tej formie, w jakiej doszła do naszej wiadomości.

Spodziewano się, że znalezienie klucza potrzebnego dla odczytania napisów klinowych, które to odkrycie sięga niespełna półwiecza wstecz i dobranie się do dolmmentów Niniwy i Babilonu da nam niezwykle cenne rewelacje o tajemnicach religji chaldejskiej. Ale napisy te, pochodzące z przed 2000 i 3750, a nawet, jak jeden przechowywany w British Muzeum 4000 lat, przed Chr., w czytaniu dużo chwiej niej sze i sprzeczniejsze od hieroglifów i sanskrytu. przyniosły

Wielka Tajemnica.

nam jeno życiorysy królów, spisy zwycięskich wojen, formuły inkantacji, litanje i psalmy, które posłużyły za wzór psalmom hebrajskim. Przekonywamy się jeno, że tło tej bardzo prymitywnej religji Su-mirów i Akkadów, mieszkających w dolnej części Chaldei przed podbojem semickim, stanowiła magja i czarownictwo, po których rozwinął się politeizm na-turalistyczny zupełnie, który po części wchłonęli w siebie zwycięscy semici, mniej cywilizowani od zwyciężonych, a dopiero około roku 2000 przed Chr. pierwiastek semicki wziął górę i zredukował powoli, w ciągu wieków, bogów pierwotnych do rozmiarów faz, czyli atrybutów Baala, boga najwyższego, będącego koncepcją słońca.

Napisy te niczego nas tedy nie nauczyły w zakresie tajemnic (o ile wogóle taka tajemnica istniała) religji chaldejskiej i niewiele dodały do wiadomości, jakie posiadaliśmy już przedtem, dzięki fragmentom Berozusa, którego jeno w wielu razach skontrolować ścisłość pozwoliły.

Berozus był, jak wiemy, astronomem chaldejskim i kapłanem Belusa w Babilonie, który napisał po grecku historję swego kraju okołu roku 280 przed Chr., to znaczy niedługo po śmierci Aleksandra Wielkiego. Ponieważ Berozus znał pismo klinowe, przeto spożytkował dokumenty archiwum babilońskiej świątyni. Niestety, dzieło Berozusa zaginęło całkowicie niemal, a pozostały nam jeno drobne jego ułam-

ki, zebrane przez Józefa Flaw jus za, Euzebjusza, Tacjana, Plinjusza, Witruwjusza i Senekę. Strata owa tem jest jeszcze dotkliwszą, że Berozus, jak zatem przemawia dużo, historyk sumienny i zaufania godny, miał dostęp do dokumentów przypisywanych istotom, które poprzedziły ukazanie się ludzi na tej ziemi. Historja jego, jak powiada Euzebjusz, obejmowała 215 mir jadów lat. Utraciliśmy również jego kosmogonję, a wraz z nią całą astrologiczną i astronomiczną wiedzę Chaldei, stanowiącą wielką tajemnicę magów Babilonu, których zodjak sięga 6700 lat przed erą chrześcijańską. Doszło naszych czasów jeno dzieło znane pod nazwą ,,Obserwacje Bcliisa przełożone przez Berozusa na język grecki, ale tekst, jaki posiadamy tego przekładu, pochodzi z czasów znacznie późniejszych.

Z tych kilku kart kosmogonji chaldejskiej jakie posiadamy, widzimy, że była ona w znacznej części antycypacją darwinowskiej teorji rozwoju. Pierwszy bóg i pierwszy człowiek był to bóg-ryba i człowiek-ryba (rzecz potwierdzona przez embrjologję), a ukazali się oni na niezmierzonym oceanie kosmicznym. Przyroda, czyniąc wysiłki twórcze, wydała naprzód potwory, złożone z różnych części późniejszych stworzeń i chaotyczne. Astrologja chaldejska zbudowana jest, jak twierdzi znakomity asyrolog oksfordzkiego uniwersytetu Sayce, na akjornacie: post hoc ergo propter hoc, to znaczy, że jeśli dwa zdarzenia nastę-

pują po sobie, pierwsze uważa się za przyczynę, drugie zaś za skutek. Tem się też tłumaczy wielka staranność, z jaką astrologowie obserwowali zjawiska niebieskie w celu empirycznego przepowiadania przyszłości.

W krótkich słowach powiedzieć można, że znamy jeno bardzo niedokładnie oficjalną religję Asyrji i Babilonji, której bóstwa są dość barbarzyńskie. Religja ta rozjaśnia się i staje interesującą dopiero począwszy od podboju Cyrusa, który przyniósł tu religijną kulturę zoroastryzmu i hinduizmu, czy też potwierdził i uzupełnił tę naukę, jaka prawdopodobnie przemknęła już do świątyń. Chaldea była zdawien dawna,a z natury rzeczyważnym punktem zetknięcia się teologjilndyj, Egiptu i Persji i w ten sposób nauki te infiltrowały się potem do Biblji, Kabały, stąd zaś przeniknęły do chrystjanizmu.

Jako religja źródłowa nie daje jednak chaldejska religja żadnych ważnych pierwiastków, a dokumenty autentyczne, świeżo odnalezione,nie przynoszą nic nowego. To wszystko, co się mówi o ezoteryzmie i misterjach chaldejskich, wysnute zostało z legend i oparte o dane, jak to dowodnie stwierdzono, zgoła apokryficzne,

GRECJA PRZEDSOKRATYCZNA.

«

\

I.

Chcąc uzupełnić ten pobieżny szkic, dotyczący religij pierwotnych, oraz poszukiwanie zaczątków koncepcji wielkiego zagadnienia bytu, musimy wspomnieć bodaj o teogonji przedsokratycznej.

Żyjący w Grecji przed epoką klasyczną filozofowie, po których nam zresztą zostały okaleczałe jeno fragmenty, a więc Pitagoras, Petronjusz, Hippasos, Ksenofanes, Anaksimander, Anaksimenes, Heraklit, Alkmenus, Parmenides z Elei, Leucyp, Demokryt, Empedokles i Anaksagoras znajdowali się w tejże samej dziwnej i pełnej niepokoju sytuacji, w jakie^ zobaczyli się w piętnaście, czy dwadzieścia wieków później kabaliści żydowscy i okultyści średniowieczni. Podobnie jak ci ostatni, przeczuwają oni istnienie jakiejśniejasnej tradycji religji, prastarej i szczytnej, usiłującej rozwikłać wszystkie narzucające się nieodpornie kwestje dotyczące Boga, początku świata i jego celu, wieczystego stawania się, istniejącego obok istoty niezmiennej i wiecznej, przemiany chaosu w kosmos, wyłaniania się wszystkiego i powrót w bóstwo, kwestji ducha i materji, dobra i zła, narodzin wszechświata i jego końca, atrakcji i repulsji,

a wreszcie przeznaczenia człowieka i jego miejsca w całokształcie zjawisk.

Tradycja owa, zatracona wówczas, a odkryta w kształcie nienaruszonym niemal w Indjacłi, ustaliła raz na zawsze punkt wyjścia poznawalnego z nie-poznawalności i, przypisując tej ostatniej ogromną przewagę, ze śmiałością wielką złożyła wyznanie niewiedzy, czyniąc je osią całej swej doktryny.

Grecy jednak nie przypuszczają nawet, zda się, by istnieć mogło wyznanie takie proste, jasne i głębokie, które uwalnia od mnóstwa daremnych wysiłków i poszukiwań. Może też być, że duch grecki, subtelny, ruchliwy i przedsiębiorczy świadomie odrzucił owo rozpaczliwe wyznanie zupełnej ignorancji. Teogonja grecka, kosmogonja i metafizyka, to bezustanny wysiłek zmniejszania owej niewiedzy przez dzielenie jej, rozdrabnianie, proszkowanie ciągłe i wydaje się, jakby im w tern przyświecała nadzieja, że, zmniejszając każdą część niepoznawalnego, dojdą wkoócu do poznania jego całokształtu.

Widowisko to zresztą niezwykle interesujące, owa walka, jasnego, konsekwentnego i badawczego ducha greckiego, chcącego sobie zdać z wszystkiego sprawę, toczącego bój zajadły z przepastną ciemnią, w’ której majaczą nieskoordynowane częstokroć zwidy religij azjatyckich. Powiedziano, że Grekom brakło poczucia absolutu boskiego. Jest to zapatrywanie słuszne odnośnie do czasów późniejszych,

w początkach atoli myśl ich zostawała jeszcze pod wpływem tajemniczych tradycyj i przepajało ją poczucie tego właśnie absolutu, który ich często wiódł drogą rozùmowania nierównie wyżej i bliżej prawdy, niż dokonać tego zdołali następcy, zręczniejsi nierównie i wpraw niej si, którym jednak poczucia tego zbrakło.

Nie będziemy tu wchodzić w szczegóły tego poszukiwania omackiem światła, przeczuwanego pod gruzem wspomnień i przeczuć atawistycznych, lub skrytego w mitach niezrozumiałych już. Nie będziemy badali, ile wynosił dorobek każdego z tych filozofów, gdyż zmieniłoby to zakres pracy niniejszej i cel jej spaczyło. Zaznaczymy jeno zasadniczą zgodność tych wysiłków z teorjami wedyckiemi i bramań-skiemi.

Wbrew twierdzeniom poetów, pierwszy Kseno-fanes głosił istnienie Boga jedynego, wiecznego i niezmiennego. „Bóg — powiada on — nie narodził się, gdyż mógłby się narodzić tylko z istoty podobnej sobie, lub sprzeczuej z sobą. Obie to hipotezy są złe, gdyż pierwsza zgoła niepotrzebna, a druga jest oczywistym absurdem. Nie można powiedzieć, że jest on nieskończony, ani że jest skończony, bo nieskończoność nie mająca środka, początku, ni końca jest niczem, gdyby zaś Bóg był skończony, musiałby mieć granice, a przez to przestałby być jedynym. Z podobnych powodów ani nie spoczywa, ani też nie znajduje się w ruchu. Krótko mówiąc, można mu przypisać jeno negatywny charakter ¹). Jest to w innej jeno formie uczynione wyznanie, że Bóg jest równie niepoznawalny jak przyczyna wszechrzeczy Hindusów.

Ksenofanes formułuje zresztą ową niepoznawal-ność ściślej jeszcze w innem miejscu² ³). ,,Mówiąc prawdę —- powiada — niema człowieka i być nie może, któryby poznać mógł istotną treść bogów i początek wszystkiego, co istnieje na świecie. Gdyby ktoś nawet odkrył prawdę absolutną, pojąć jej sam nie zdoła. We wszystkiem istnieje samo jeno prawdopodobieństwo.“

Możemy dziś śmiało, po dwudziestu pięciu wiekach powtórzyć to, co mówił założyciel szkoły Elea-tów. Zachodzi jeno pytanie, czy da się tu, jak gdzieindziej, wykazać infiltracja pierwotnej tradycji? Jest ona możliwą, w każdym zaś razie wszystko, co spotykamy w jego nauce, świadczy jasno o bezpośredniej afiljacji. Orficy, stojący u kolebki prehistorycznej i legendarnej poezji i filozofji heleńskiej, są to w rzeczywistości, jak powiada Herodot,Egipcjanie" ¹). Widzieliśmy już, że religja egipska i wedycka mają prawdopodobnie jedno wspólne źródło i że narazie nie możemy ściśle i pewnie oznaczyć, która z nich jest starszą. Otóż Pitagorejczycy zapożyczali od orfików koncepcję przechodzenia dusz i proces stopniowych oczyszczeń. Inni zaczerpnęli z tego samego źródła mit Djonizosa z wszystkiemi konsekwencjami, albowiem bóg-dziecię, Djonizos, zabity przez tytanów, którego serce ocala Atena, kryjąc w koszyku, by mogło zostać wskrzeszone przez Jowisza, to Ozyrys, to Kryszna, to Buda, to wszystko wcielenia boskie, to sam Bóg zstępujący w człowieka, a raczej budzący się w nim, to śmierć przejściowa i złudna i odrodzenie istotne i nieśmiertelne, to un ja chwilowa z bóstwem, będąca wstępem do zjednoczenia ostatecznego, to wreszcie jeden cykl stawania się, pośród nieskończonego szeregu okresów stawania się wiekuistego.

Heraklit, którego uczyniono filozofem tajemnic, objaśnia ten cykl, mówiąc : „Na obwodzie koła, początek i koniec stanowią jeden jeno punkt*).“ „Bóstwo jest u niego — powiada August Diez — początkiem i końcem egzystencji indywidualnej. Jedność dzieli się na wielość, a wielość wtapia się w jedność, ale jedność i wielość są współczesne i emanacji z łona bóstwa towarzyszy nieustanny powrót do tegoż bó-*) Heraklit: Fragment 102.

siwa*).“ Wszystko wychodzi z Boga i wszystko doń powraca, wszystko staje się jednem, jedno zaś staje się wszystkiem. Bóg, czyli wszechświat to jedność, ч a myśl boska rozprzestrzeniona jest po wszystkich częściach wszechświata. Jednem słowem system Ksenofanesa, podobnie jak system wedycki i egipski, jest panteizmem monistycznym.

U Empodoklesa, będącego następcą jego, oraz Parmenidesa odnajdujemy w kosmologji najwierniej powtórzone hinduskie teorje ekspansji i kontrakcji wszechświata, koncepję boskiej inspiracji i ekspi-racji, interjoryzacji i eksterjoryzacji, następujących ciągle po sobie. „Na początku — powiada on — pierwiastki spoczywają zmieszane z sobą w absolutnym bezruchu Sfajrosu. Ale kiedy siła repulsji, pozostająca w spoczynku na jego obwodzie, zacznie się kupić ku środkowi, wówczas następuje rozdział. Rozdział ten posunąłby się aż do zupełnego rozpylenia bytu i rozsiania go na zawsze, gdyby pierwiastków nie skupiła siła przeciwna, tak że po pewnym czasie wszystko wraca stopniowo do jedności zaczątkowej **).

Myśl grecka, wysilająca się, jak widzimy na tym interesującym przykładzie, w miarę możności tłumaczyć rozumowo to, co jest niepoznawalne, nie poprzestająca, jak myśl hinduska, na samem jeno od-

■*) August Diez: Le cycle mystique, str. 62.

**) Op, clt.. str. 84 i 85.

czuwaniu tajemnicy świata, zowie nienawiścią siłę odśrodkową, zaś przyjaźnią siłę grawitacji. Obie te siły istnieją zawsze. „One były zawsze — powiada Empedokles — i zawsze będą, a nigdy ich nic nie pozbawi, zdaniem mojem, tego nieskończonego trwania. Raz ilość wtapia się w jedność pod wpływem miłości, drugi raz jedność dzieli się ppgeo&nie i zmienia w wielość przez nienawiść i w'ał^5-' ’’

Skądże się bierze atoli mpaualizm vj^je$tości, skądże rodzą się owe dwie sfoecme^Sy^zy

?wi£ci$ *Empj§

i szkoła jego nic o tern nie mówią. Popr; samem jeno stwierdzeniu faktu^ źą pulsji, czyli nienawiści, mieści się upadek, zaś w ascen-sji, czyli reascensji, w przyciąganiu, mieści się powrót do miłości i jedności. Tak samo Hindusi przypisywali rozpad i zanik materji, zaś duchowi wzno-zenie się i nawrót do bóstwa. Takież samo znajdujemy tedy u Empedoklesa wyznanie niewiedzy i po-podobne zupełnie stosuje on środki uwolnienia się od nienawiści i wyzwolenia z materji. Przepisuje reguły oczyszczania się w ciągu życia i puryfikację czysto duchową. „Szczęśliwy ten, — powiada filozof z Agrygentu -— kto osięgnąć zdołał jasne pojęcie o bogach, nieszczęsny ten, kto nie dostrzega ich wyraźnie w ciemni“.

nia i odpychania, miłości i

na

ga-

ikles

iwją na aale, re-

Spotykamy tu znów puryfikację, a mianowicie system oczyszczeń przez stopniowe wcielenia. Empe-

dokles posuwa się nawet dalej niż religja wedycka, poprzestająca, przynajmniej aż po „Prawo Manu“, na reinkarnacji człowieka w człowieku, bowiem podobnie jak Pitagorejczycy, przyjmuje metampsy-chozę, to znaczy przechodzenie duszy nie tylko w zwierzęta, ale nawet w rośliny, i na odwrót wywyższa ją coraz to bardziej i ze stopnia na stopień sprowadza aż do bóstwa, z którego wyszła, w które wchodzi teraz i resorbuje się w niem, zupełnie jak w hinduskiej nirwanie.

Ciekawą będzie rzeczą zaznaczyć mimochodem, że u Empedoklesa niema, podobnie jak w systema-tach wedyckim i egipskim, żadnej wzmianki o jakichś zewnętrznych nagrodach, czy karach. W metam-psychozie przedsokratycznej, tak samo jak w reinkarnacji hinduskiej i w egipskim trybunale Ozyrysa, dusza sądzi się sama i, rzec można, automatycznie zalicza się do rzeszy szczęśliwych, lub nieszczęśliwych, stosownie do przysługującego jej prawa. Niema tu gniewnego, mściwego Boga, niema miejsc specjalnych i przeklętych, przeznaczonych na mieszkanie potępionych i pokutników. Nie można czynić pokuty przez śmierć, albowiem śmierci niema. Eks-pjacja możliwa jest jeno w życiu i przez życie to, czy inne. Właściwie niema nawet wcale ekspjacji, ale jeno przychodzi moment opadnięcia z oczu bielma, a, dusza czuje się szczęśliwą lub nieszczęśliwą, przez to, że się czuje tam, gdzie pragnęła być, lub widzi, że nie zdołała dosięgnąć wyżyn, na które się pięła. Bo-skość własną uświadamia sobie w miarę poznawania . Boga. Obnażona z wszystkiego, co było materjalnem i co ją oślepiało, spostrzega nagle, że znajduje się na drugim brzegu i to w takiej postaci, jaką miała, jawiąc się po tej stronie życia. Z wszystkiego, co miała, z całego szczęścia, czy cdrwały, pozostał jej jeno rzeczywisty nabytek intelektualny i moralny. Nie jest teraz niczem innem jak sumą myśli, jakich sięgła, i cnót, jakie pełniła. Stwierdza czem jest i dowiaduje się, czemby zostać mogła, a jeśli nie czuje się zadowoloną, powiada : muszę zaczynać na nowo, i wraca dobrowolnie do życia, by sięgać wyżej i wynieść z życia większe dostojeństwo i szczęście.

V.

W ścisłein słowa znaczeniu, niema w teologji i mitach epoki przedsokratycznej pojęcia piekła, ni raju, jak niema tych pojęć w religjach poprzedzających tę epokę. W Hadesie podziemnym na Polach Elizejskich żyją jeno cienie, zewłoki astralne ciał, sobowtóry egipskie, mgliste i niespoiste resztki dez-inkarnatów czasów naszych. Narzędzia ich mąk, lub akcesorja nikłej ich szczęśliwości, to jeno dokumenty identyczności, przy pomocy których starają się dąć

poznać ludziom, podobnie jak to czynią zjawiska, wdające się w rozmowę z naszymi spirytystami. I tutaj, jak w Indjach, piekło nie jest miejscem, ale pewnym stanem duszy po śmierci. Many nie ponoszą kary w półmroczu Hadesu, wiodą tam jeno odblask życia takiego, jakie wiodły przedtem. Tantal cierpi dalej pragnienie, Syzyf toczy skałę,-Danaidy wysilają się, by napełnić bezdenną beczkę, Achilles potrząsa włócznią, Ulysses dźwiga wiosło, Herkules napina łuk, wszystkie te nikłe kopje powtarzają nieskończoną ilość razy swe słynne, czy nawykowe ruchy z czasu życia ziemskiego. Ale niema tu wcale ducha niezniszczalnego, duszy nieśmiertelnej, bo ona oczyszcza się, żyje gdzieindziej, w innem ciele, krocząc niewidzialnie drogą, wiodącą ją na łono Boga.

W tym okresie, podobnie jak wszędzie na wyżynach wierzeń pierwotnych, nie spotykamy jeszcze strachu przed śmiercią i trwogi zaświata. Strach ten ujawnia się i rozwija w wielkich systematach religijnych dopiero w czasie ich upadku, wzrastając w miarę deprawowania tych wierzeń przez kapłanów i królów. Intuicja i rozum nie sięgnął nigdy z powrotem tych szczytów, na jakich się znalazła ludzkość, kiedy stworzyła tę koncepcję Boga, której ślady najczystsze odnajdujemy w tradycji wedyckiej. Powiedzieć można, że człowiek odkrył w onym czasie najwyżej ponad sobą umiejscowione i ustalił raz na zawsze pojęcie bóstwa, tak że nie zapomniał go już nigdy po-

tem całkiem, chociaż często poniżał. Mimo tych jednak zamierzchnień i tych okaleczeń, idea Boga prześwieca zawsze i wszędzie, to też na dnie wszelkich mitów i pośród zgoła rozbieżnych nauk i prze-1 pisówr odnajdujemy zawsze ów optymizm, czy raczej pełną niewiedzy ufność, będącą najstarszą z tajemnic ludzkich, bowiem każda religja, to jeno ta właśnie ufność, że wyłoniliśmy się z Boga, nie zatracając wspólnoty z nim, i wrócimy doń, gdy wrócić nam przypadnie.

Możnaby przytoczyć dość jeszcze punktów stycznych, i wspomnieć, mimochodem choćby, o teorji atomistów, zawierającej przedziwny intuicję. Leucyp i Demokryt uczą, że ruch wirowy sfer niebieskich jest wieczysty, a Anaksagoras rozwija i uzasadnia teorję wirówr pierwotnych, którą odnajdujemy w wiedzy współczesnej. Sądzimy jednak, że to, cośmy przytoczyli powyżej, wystarczy, by uchylić powszechne dotąd, a niegodne wyprost mniemanie, jakoby owe największe zagadnienia religijne, owa filozof ja sięgająca w sfery niepoznawalnego bytu, to jeno dziecinne, marne i absurdalne spekulacje. Przyjrzawszy się bliżej, przekonywamy się, że są to, przeciwnie, naj-przedziwniejsze wysiłki ludzkiego rozumu, a podtrzymywane tajemnie przez prawdę ukrytą w omglonych dziś mitach, zbliżają się coraz to bardziej do przeważnej liczby współczesnych hipotez naukowych, dzieląc ich prawdopodobieństwo i wiarogodność.

10

Wielka Tajemnica.

VI.

Możemy przyjąć za rzecz udowodnioną, że najszczytniejsze części tej właśnie teozofji i tej filozofji, odnoszące się do praprzyczyny wszechrzeczy i nie-poznawalności Boga, z biegiem czasu coraz to bardziej zaniedbywane i zapominane przez klasyczną filozofję i teozofję, były w Grecji, podobnie jak w Egipcie i Indjach, tajemnicą hierofantów i stały się łącznie z tradycją ustną, bezpośredniejszą, tłem słynnych misterjów greckich, zwłaszcza eleuzyjskich, których znaczenia nie przenikniono dotąd jeszcze.

Ostatniem słowem tajemnicy musiało i tu być wyznanie zupełnej, nieprzezwyciężonej i świętej niewiedzy. W każdym razie to, co było negatywnego i niepoznawalnego w mitach owych i tej filozofji, starczyło, by dla wtajemniczonego utraciły wszelkie znaczenie bóstw^a, czczone przez profanów. Jednocześnie wyjaśniano mu, dlaczego nauka tak niebezpieczna dla niezdolnych jej pojąć w całej doniosłości, winna pozostać tajną. Prawdopodobnie nie było niczego innego w tej rewelacji ostatecznej, albowiem nie istnieje chyba druga tej miary tajemnica, którąby objąć i zachować mógł człowiek. Ujawniało to zapewne jeno, że nigdy nie było i być nie może formuły, stanowiącej klucz wszechświata.

Jednak poza tą prawdą, druzgoczącą, lub wyzwoleńczą, odpowiednio do umysłu tego, któremu została objawioną, wtajemniczano niewątpliwie neofi-

tów w wiedzę tajemną pozytywniejszą, równorzędną z wiedzą posiadaną przez kapłanów egipskich i hinduskich. Musiano przedewszystkiem pouczać kandydata jakiemi sposobami może osiągnąć zjednoczenie z bóstwem, to znaczy, ćwiczono go w metodach ekstazy. Wszystko świadczy za tern, że ekstazę ową, owo chwilowe pogrążenie w bóstwie osięgano zapomocą hipnozy, tylko procedery hipnotyczne były nierównie mądrzejsze i doskonalsze od naszych, a brały w nich udział znane lepiej niż nam i stanowiły ich część integralną wszystkie siły przyrody, jakie dziś mianujemy nazwami hipnotyzmu ściślejszego, magnetyzmu, medjumizmu, odyzmu, siły podświadomości i instynktu.

Rudolf Steiner, uważany powszechnnie za największego teozofa współczesnego, twierdzi, jak to zobaczymy wT dalszym ciągu, że odnalazł sposoby wywoływania tejże ekstazy, oraz obcowania z wyższemi światami i z Bogiem.

VII.

Nie będzie chyba rzeczą nieuzasadnioną, jeśli, opierając się na tern, cośmy powyż powiedzieli, wyciągniemy wniosek, że tylko to, co religje pierwotne głosiły otwarcie tym, którzy zrozumieć mogli, i czego nauczały jawnie, że to jedynie wiedzieli wielcy wtajemniczeni, czyli mówiąc ściślej, adepci religij ezoterycznych, członkowie kolegjów kapłańskich i brac-

10*

twa okultystyczne, o początku i celu świata, i o charakterze niepoznawalności, właściwym praprzyczynie wszechrzeczy, czyli Bogu wszystkich bogów, oraz o obowiązkach i przeznaczeniu człowieka. Nie mogli wiedzieć niczego więcej,dlatego,że do dziś nie sposób dowièdzieé się czegoś ponadto, a skutkiem tego nie sposób również niczego innego nauczyć. Gdyby wiedzieli coś wdęcej, doszłoby to niezawodnie i do nas, gdyż nie sposób przypuścić, by treść istotna tak ogromnej tajemnicy nie przeniknęła w ciągu mnogich tysięcy lat zwłaszcza, że znaćby ją musiało tysiące tysięcy ludzi. Nie bylibyśmy już zgoła ludźmi, gdybyśmy mogli wytworzyć sobie coś ponadto i pojąć ten nasz wytwór. Świadomość posiada granice, których mózg człowieka przekroczyć nie jest w stanie, nie przestając byś mózgiem człowieczym. Wyznanie agnostycyzmu, nieupraszczalnego już dalej, i bezwzględnego panteizmu uniwersalnego, tych dwu biegunów, kolo których kręci się i kręcić się będzie zawsze myśl ludzka, nie mogło być szczerszem, bardziej wyzwolonem z form, zupełniejszem i lepiej, jak to czyniło, przestrzec tych, którym je objawiano, przed złudnemi pozorami i nieuniknionemi kłamstwami teologji i mitologji oficjalnej.

VIII.

Podobnie jak nie było na pewnej wyżynie tajemnej kosmogonji, teogonji, czy teologji ezoterycz-

nej, nie było również żadnych tajnych systeinatów etycznych. Jak to w pobieżnym szkicu widzieliśmy, religje pierwotne zbadały w tym zakresie wszystko, nie pomijając ni jednego zakątka, gdzieby się mógł skryć w cieniu miłośnik tajemnic, czy poszukiwacz rzeczy nieznanych. Moralność ich to całokształt wypracowanych, od nieznanych nam wieków zasad, najszczytniejszych i najdoskonalszych,wedle jakich żyć może mieć nadzieję człowiek. Etyka ta doświadczyła wszystkiego i wdarła się na wszystkie szczyty. Niema niczego zaniedbanego na wirchach, po których przeszła, a była wszędzie. Znąjdujemy się jeszcze w odległości całych setek wieków poniż osiężo-nych przez nią wyżów abnegacji, dobroci, pobożności, poświęcenia i zupełnej ofiary z siebie samego, zwłaszcza zaś w tern, co Novalis zowie ,,poszukiwaniem własnego: ja transcendentalnego“, to znaczy części boskiej i "wieczystej naszej istoty.

W zakresie sankcji, systemy te sięgnęły również krańców tego, co może ująć rozum, bowiem wyszedłszy z niepoznawalnego, nie mogły, pod grozą samozaprze-czenia, przypisywać temu niepoznawalnemu jakiejkolwiek woli. Musiały przenieść w nas samych pojęcie nagrody i kary, jak przystało moralności zrodzonej nie poza człowiekiem, ale w nim samym. I tutaj więc, jak widzimy, nie było najmniejszego zakamarku, gdzieby się mogło wcisnąć nauczanie odmienne i tajne.

Pozostaje jeno zagadka początku zła i dobra, pozornej sprzeczności pomiędzy duchem, a ma ter ją, konieczności ofiary i cierpienia ekspiacji. I tutaj, nie chcąc się dezawuować, tradycja tajemna nie mogła, niczego budować na niepoznawalnem. Musiała jeno poprostu przyjąć tymczasowo najszczytniejsze wyjaśnienie religij ezoterycznych, że, mianowicie, mater ja i ciemność, podział i rozdział, nie jest to zło samo w sobie, ale jeno stan przejściowy jedynej i wiekuistej substancji, jedna z faz wieczystych przemian nieskończonego stawania się, z którego to stanu należy starać się wyjść za wszelką cenę, by co prędzej dosięgnąć fazy duchowej, o ile można, najwyższej. Nie było i być chyba nie mogło w tym zakresie nauki doskonalszej. W każdym razie żadne echo jakiegoś tajnego nauczania, czy odmiennych koncepcyj etycznych nie dotarło do nas i wedle wszelkiego prawdopodobieństwa i tutaj poprzestano, również jak w innym zakresie na podkreśleniu ponownem zupełnej i bezwzględnej niewiedzy.

Oto punkty (a są one najważniejsze), w których nauczanie tajne, ezoteryczne, gdyby wogóle istniało w początkach, musiałoby się niechybnie zmieszać z nauką oficjalną religij pierwotnych, u źródeł tychże religij. Dużo prawdopodobniejszem jest przypu-

szczenię, że owo nauczanie przybrało charakter tajności dopiero znacznie później, kiedy religje oficjalne doszły do znacznego skomplikowania i uległy rozkładowi. Ezoteryzin był jeno nawrotem do pierwotnej czystości, a w Grecji stały się tłem jego doktryny przedsokratycznych czasów, będące niezaprzeczalnie pochodzenia azjatyckiego. Jest tedy rzeczą niemal pewną, że w kwestjach tych niczego więcej nie wiedzą, niż my, okultyści wszystkich czasów i wszystkich krajów. Niemniej jednak istnieją inne domeny, co do których, zda się, posiadali jakieś tradycje, nie przekazane ogółowi przez religje oficjalne, i że są spadkobiercami tajemnic, których znaczenia istotnego poszukiwali przeważnie nadaremnie wielcy adepci Indyj,Egiptu, Persji, Chaldei i Grecji, a dalej kabaliści, neoplatonicy, gnostycy i kennetyści średniowieczni.

X.

Domeny, o których mowa, to nieznane siły przyrody. Nie sposób już teraz przeczyć, że kapłani hinduscy, egipscy, magowie perscy i chaldejscy posiadali w zakresie chemji, fizyki, astronomji i medycyny wiadomości, prześcignione dziś przez nas w wielu punktach niezawodnie, których atoli w wielu innych punktach nie sięgamy jeszcze wcale i znacznie w tyle poza nimi stoimy. Wspomnijmy pobieżnie choćby o sprawie przenoszenia olbrzymich głazów, półtora tysiąca ton

wagi, fia niesłychane odległości przy pomocy nieznanej zgoła siły. Owe bloki, dochodzące do pół-miljona kilogramów, stanowiące dziś chwiejne części składowe budowli i piramid, nie pochodzą nigdy z terenu, na którym je znajdujemy i sięgają prehistorycznych czasów^Atlantydy. Prócz tego jest taka n. p. piramida Heopsa gigantycznym rodzajem hieroglifu przez swe rozmiary, proporcje, urządzenia wewnętrzne, oraz orjentację astronomiczną. Mieści ona w sobie całą serję zagadek, z których najłatwiejsze jeno odcyfrowano dotąd. Tajna tradycja utrzymywała zawsze, że piramida ta zawiera zasadniczej wagi tajemnice, ale zajęto się niemi dopiero w czasach najnowszych. Ksiądz Moreux, uczony kierownik obser-watorjum w Bourges, dowodzi w swem dziele p. t. „Zagadki wiedzy“*), reasumując trafnie kwestję, że południk tej piramidy, czyli linja przeprowadzona z północy na południe przez jej wierzchołek, jest południkiem idealnym, to znaczy, przechodzi najwięcej kontynentów*, a najmniej mórz, i jeśli wyliczymy dokładnie obszar ziemi, nadający się na mieszkanie dla człowieka, to południk ten dzieli ów obszar jak najściślej na dwie połowy. Prócz tego, jeśli pomnożymy przez milijon wysokość tej piramidy, otrzymamy odległość ziemi od słońca, równą 148.218.000 kilometrom. Z różnicą jeno jednego miljona kilometrów stwierdziły odległość tę długie, mozolne badania i da-“) Abbé Th. Moreux: „Les énigmes de la science", str. 5 i nast.

lekie wyprawy, bardzo niebezpieczne, wsparte ńaj-nowszemi zdobyczami w zakresie fotografji, nieba i mnóstwem innych środków pomocniczych nauki.

Słynny astronom Clarcke obliczył ze swej strony, źe promień ziemi na biegunie wynosi 6.356.521 metrów. Otóż jest to najdokładniej długość boku piramidy, pomnożona przez dziesięć miljonów. Dalej, dzieląc powierzchnię boku piramidy miarą używaną w jej konstrukcji, otrzymujemy długość roku syderal-nego, to znaczy czas, w ciągu którego słońce wraca na ten sam punkt nieba. Mnożąc powierzchnię piramidy, obliczoną w calach, przez 100 miljonów, otrzymujemy długość drogi, jaką ziemia przebiega po swej orbicie w ciągu doby, złożonej z 24 godzin, a obliczenie to jest ściślejsze, miliby na nie pozwalały nasze współczesne miary, jardy angielskie, czy metry. Prócz’tego główne wejście wnętrza piramidy ^położone było dokładnie naprzeciwko gwiazdy polarnej z epoki, w której ją zbudowano. Rzecz taka mogła być uskuteczniona jedynie na podstawie znajomości precesji ekwinokcjalnej, zjawiska, które sprawia, że biegun nieba pokrywa się z temi samemi gwiazdami stałemi zawsze przy końcu okresu 25.796 lat.

„Widzimy tedy — powiada ks. Moreux — że w piramidzie Heopsa mieszczą się te wszystkie zdobycze wiedzy współczesnej, łatwe do stwierdzenia empirycznego, o ile jeno odkryjemy znaczenie metryczne jej położenia i rozmiarów“.

Kie sposób zgodności takiej i takich dziwnych rezultatów pomiarów przypisywać samemu jeno przypadkowi. Jest to niezawodnem świadectwem, że kapłani egipscy posiadali w zakresie geograf j i, matematyki, geometrji i astronomji wiadomości, do których dochodzimy dopiero zwolna, a nic nie sprzeciwia się przypuszczeniu, że piramida ta mieści w sobie mnóstwo jeszcze innych tajemnic, dotąd nieod-krytych. Najdziwniejszą, najbardziej niepokojącą atoli rzeczą jest fakt, że wzmianki najmniejszej o całej tej przedziwnej wiedzy nie czyni żaden z niezliczonych hieroglifów, jakieśmy do tej pory odcyfrowali, tak, że nie istnieje ona jakoby wcale w całej literaturze starożytnego Egiptu. Rzecz oczywista, kapłani chcieli ukryć wiedzę swoją do tego stopnia, iż święta miara : łokieć, stanowiący podstawę wszelkich pomiarów naukowych i będący kluczem obliczeń, nie był zgoła używany w życiu powszedniem. Cała owa wiedza, w jakiś cudowny sposób, niewiadomo skąd wzięta, została rozmyślnie pochowana i systematycznie ukryta w olbrzymim grobowcu, w celu przedłożenia zagadki wiekom przyszłym do rozwiązania, albo w celu uczynienia im niespodzianki. Objawienie, przypadkowa zresztą, tak wielkiej tajemnicy pozwala przypuszczać, że mnóstwo innych tajemnic, odmiennej natury, mieści się w tejże piramidzie, albo w innych, rozlicznych budowlach, a wreszcie w tekstach świętych, cze-

kając przypadku, który odkryje je, dając analogiczne objawienie.

Narazie możemy przyjąć z wielkiem prawdopodobieństwem, że kapłani egipscy nauczyli magów chaldejskich tego, co Elifas Levi nazywa ,,pirotechniką transcendentalną“, że znali oni elektryczność, że umieli ją wydobywać i używać jej w sposób nieznany nam do tej pory. Plinjusz podaje, że Numa, wtajemniczony w mister ja magów, posiadał sztukę wytwarzania piorunu i kierowania nim, a nawet z wielkiem powodzeniem posługiwał się swą armatą piorunową w walce z potworem, niszczącym Kam-panję rzymską, nazwanym Woltą.*) Uprzedzając wynalazek telefonu, umieli podobno kapłani egipscy przesyłać wiadomości z jednej świątyni do drugiej, bez względu na ich odległość wzajemną i to bez straty czasu. Sama zresztą Biblja dochowała nam świadectwo wiedzy ich i potęgi, mówiąc o dziesięciu plagach, będących jedynie dziełem ludzi, walczących cudami z Mojżeszem, który był przecież sam jednym z inicjatów owej wiedzy tajemnej **).

XI.

Posiadali oni jednak najwięcej wiedzy w zakresie tego, co dotyczy podświadomości, tajemnicy „gościa nieznanego“, tego, co dziś zwiemy psycho-

*) Plinjusz: I i II, rozdział 53.

**) Exodus: VII, VIII.

logją stanów anormalnych, ciała astralnego, hipno tyzmu, medjumizmu, właściwości eteru, fluidów nieznanych, medycyny odycznej, hiperchemji, życia pośmiertnego, znajomości rzeczy przyszłych, słowem odnośnie do tych zagadnień, na odcyfrowanie których wysilali się daremnie hermetyści średniowieczni, zagrzebani w stosach swych pentaklów, krypto-gramów i niepoznawalnych zgoła, sfałszowanych bazgrot. Zda się, że niejakie pokłosie czeka nas jeszcze na tym terenie okultyzmu i w tym kierunku, inną, copra wda, drogą zmierzają metapsychicy czasów naszych.

I na tych ciemnych rozłogach górują znacznie nad wszystkimi innymi ostatni inicjaci Indyj, spadkobiercy tradycji ezoterycznej. Prześcigając wszystko, co wiemy, wytwarzają oni fenomeny, których żadną miarą oszustwem i żonglerstwem wytłumaczyć nie sposób, budząc podziw i zdumienie świadków naj-sceptyczniejszych i najpodejrzliwszych nawet.

Niewiadomo, czy mają w rezerwie, jak utrzymują, inne tajemnice, czy są w stanie władać pewnemi siłami o straszliwem działaniu, którym nic się oprzeć nie zdoła, naprzykład energją intramolekularną, lub przeraźną, niewyczerpalną grawitacją, dźwiękiem i eterem. Rzecz to możliwa, ale niepewna. Zadziwia, że nie uciekali się do tego nigdy w wypadkach naglących, gdzie szło o śmierć i życie. Ind je, zarówno jak JEgipt, Persja i Chaldea, przeżyły okresy straszliwych

in wazyj, zagrażających nietylko całej ich cywilizacji, bo najeźdźcy niszczyli bogactwa, palili księgi święte, mordowali mieszkańców, ale co więcej, w czasach tych kataklizmów szło o same bóstwa, gdyż gwałcono świątynie i wyrzynano kapłanów. Nie stwierdzono mimo to ani razu, by użyli broni nadprzyrodzonej przeciw wrogom swoim. Można odpowiedzieć na to, że inwazja taka, z uwagi na obszar terytorjalny Indyj nie była nigdy powszechną i druzgoczącą cały kraj, tak że pozostali przy życiu adepci mogli uciec przed napastnikami i skryć się w górach i lasach niedostępnych. Można też podnieść, że królestwo ich nie było z tego świata, przeto nie czuli się w prawdę korzystać z nadziemskich środków, a zasadniczy aksjomat szczytnej ich wiedzy moralnej zabrania poniżać się dla osięgnięcia celów korzystnych materjalnie. Wszystko to możliwie, nie ulega mimo to jednak kwestji, że podbój angielski, a zwłaszcza owładnięcie Tybetem, dokonane w roku 1904 przez pułkownika Jounghusbanda, było dotkliwym ciosem dla znaczenia wiedzy tajemnej kapłanów hinduskich.

XII.

Aż do roku 1904 sami okultyści uważali Tybet za ostatni azyl swej wiedzy. Posiadali tam, jak mówili, ogromne bibljoteki podziemne, o niezliczonej ilości ksiąg, sięgających nieraz prehistorycznych

Atlantów, zawierających rewelacje najwyższe i prastare, a spisane w językach dostępnych jeno małej liczbie adeptów. W niurach Jamajskich miast roiły się mrowiska tysiącznych mnichów, istniały kolegja wielkich inicjałów, na czele których stał mistrz nad mistrze, wybraniec Boga i jego wcielenie ziemskie, wielki Dalajlama.

Powiadano, że kraj ten święty nie został nigdy sprofanowany pobytem człowieka europ ej skiego, ale twierdzenie to było niezbyt ścisłe, albowiem w roku 1661, wl715i 1719, dotarło tam kilku jezuitów i kapucynów. W roku 1740 przebywał w Lhassie przez czas dłuższy pewien podróżnik holenderski, a w roku 1813 pewien Aęglik. Misjonarze Hue i Gobet przebrani za lamów zdołali się wśliznąć do Tybetu w roku 1846. Ale od czasu tego nie zdołał dotrzeć do świętego miasta nikt więcej, mimo rozlicznych, a wielce niebezpiecznych usiłowań, z których ostatniem była znana powszechnie wyprawa Swen-Hedina. Powiedzieć tedy można, że Tybet stanowi najbardziej tajemniczy i nieznany zakątek całego ziemskiego globu.

Gdy się rozeszła wieść o zamierzonej, świętokradczej ekspedycji, pośród okultystów, spodziewano się ogólnie dziwnych wydarzeń. Sam pamiętam doskonalej jaką pogodną pewnością i dziecięcem wprost zaufaniem mówił do mnie w początku 1904 roku jeden z najuczeńszych i najpoważniejszych okuł ty-

stów: „Anglicy nie wiedzą, na co się porywają, atakując w ostatniem schronisku potęgę niezwyciężalną i straszliwą. Jest rzeczą pewną niemal, że ostatni z transhimalajskicli adeptów posiadają tajemnicę przeraźnych wprost sił eterycznych, czy syderalnych, że władają tern, co Atlanto wie zwali mash-maket, a co zowie vrilem Lytton Bulwer, to znaczy siłą wibracyjną, która wedle danych, zawartych w księdze Astravidja, może zmienić w proch sto tysięcy ludzi i słoni tak łatwo, jakby szło o zdechłego szczura. Stanie się coś straszliwego! Anglicy nie dotrą przenigdy do przeświętej, niepokalanej Potali.“

Tymczasem nie stało się nic, a raczej nic z tego, czego oczekiwano. Po długich pertraktacjach dyplomatycznych, ujawniających w sposób dziwny, a niezbity zupełny brak doświadczenia kolegjum lamów, ich brak zrozumienia sytuacji, zgrzybiałość, złą wiarę ludzi rasy chińskiej i dziecinny upór, po wszystkiem tern ruszyły wojska pułkownika Jounghusbanda, złożone z sikhów i gurkasów, pochodzema miejscowego, ujęte w kadry europejskie. Wojska te musiały walczyć z niesłyckanemi trudnościami na terenie porozdzieranym przepaściami, na ogromnych wyżach pokrytych lodem, pośród niemieszkalnych pustaci himalajskich, posiadających najnieznośniejszy w całym świecie klimat. Przechodziły one wąwozy i przesmyki, w których garść jako tako prowadzonych ludzi mogła ich zmusić bardzo łatwo do odwrotu i wybić

do nogi. Napotykali, coprawda, nieraz opór, staczali walki z nie wy szkolonymi zgoła, ale mężnymi żołnierzami Dalajlamy, sfanatyzowanymi przez mantry i czary kapłanów. Ale żołnierze ci nie mieli nic prócz starych, skałkowych, a nawet lontowych muszkietów i bezwartościowych armatek miejscowego wyrobu. Anglicy zbliżyli się do Lhassy, a przełożeni wielkich klasztorów, zdjęci strachem wyklinali przez pięć dni bardzo uroczyście najeźdźców, kręcili tysiące młynków modlitewnych, a wkońcu sięgli aż do najwyższych zaklęć i inkantacyj. Wszystko to nie zdało się na nic. Pułkownik wkroczył czwartego sierpnia do stolicy Tybetu i zajął „święte świętych“, rezydencję bóstwa, nietykalną Potalę. Jest to olbrzymi i fantastyczny budynek, a raczej kompleks budynków, wzniesiony na płaskiej »wysokiej górze ponad miastem, przypominający górskie miasta włoskie, bezlikiem teras, coraz to wyżej położonych, płaskiemi dachami i bastjonami o fortecznym wyglądzie. Jest to coś jakby niezmiernych rozmiarów kasarnia, opatrzona tysiącami okien, czy coś w rodzaju zbudowanego na skale, amerykańskiego drapacza chmur. Dalajlama, trzynasta inkarnacja Boga na ziemi, papież budyzmu, ojciec duchowy sześciuset mil jonów wyznawców, uciekł haniebnie i nie sposób go było nigdy odnaleźć. Zbadano klasztory i sanktuarja, gdzie roiło się mrowisko przeszło 30.000 mnichów, zrezygnowanych i obojętnych, a znaleziono jeno szczątki onej religji,

najszczytniejszej z wszystkich jakie stworzyć zdołała łudzkość, jej zewłok rozkładający się. w środowisku naiwnych zabobonów, mechanicznych młynków modlitewnych i ohydnego czarnoksięstwa.

Tak rozpadł się w proch ostatni azyl tajemnicy, a wszystko co z niej zostało, ostatnią zagadką świata, wzięli łupem wojennym świętokradcy.

GNOSTYCY 1 NE0PLAT0N1CY.

u*

*

я

%

I—!

Pozostawiając na uboczu samego Platona i jego szkołę, które to teorje są zanadto znane,by je tu powtarzać, opuszczamy teraz czyste względnie wody religij pierwotnych i wypływamy na mielizny i zalewiska, biorące w nich początek. W miarę jak zatracały się pojęcia szczytne i proste, przez wysokość .swą samą niesiężne spojrzeniom ogółu, wszystko, co po nich nastąpiło, było jeno odblaskiem nikłym, spaczonym w kształcie i połamanym, który gasł coraz to bardziej i rozbijał się na coraz to więcej iskierek. Wystarczy spojrzeć mimochodem na owe zjawiska, albowiem po tern, co już wiemy, a raczej o czern wiemy, że nic wiedzieć nie sposób, nie mogą nam one dać nic istotnego i mącą jeno i komplikują owo pierwotne, jasne wyznanie niewiedzy i wszystkie jego konsekwencje.

Przed odcyfrowaniem hieroghfów i odnalezieniem świętych ksiąg Hindusów i Persów, aż po czasy rozpoczęcia prac naszych, współczesnych meta-psychistów, jedynem źródłem okultyzmu była Kabała i pisma gnostyków, oraz neoplatoników aleksandryjskich.

Trudno bardzo ustalić chronologję Kabały. Sefer-Jezirah, taka, jaką dziś znamy, będąca portykiem gmachu tej wiedzy, została, zda się, napisana około roku 829 naszej ery, a księga Zohar, będąca świątynią tejże wiedzy, u schyłku XIII wieku. Ale znaczna część doktryn zawartych w obu sięga dużo starszej epoki, a mianowicie niewoli babilońskiej, lub nawet czasów niewoli egipskiej żydów. Z tego powodu uważaćby trzeba Kabałę za poprzedniczkę gnostyków i neoplatoników. Ale z drugiej strony, tak się ona dalece u nich zapożyczyła i taki na jej treść wywarli wpływ, że niepodobna niemal mówić o niej samej, nie poznawszy poprzód prac tych dwu mistycznych zrzeszeń, którym Kabała zawdzięcza naj -lepsze i najgorsze zarazem koncepcje swoje.

II.

Copra wda, tradycje żydowskie łączyły znowu swe fale niejednokrotnie z prądem każdej niemal religji Wschodu, począwszy od pierwszego aż do szóstego wieku zalewały całą teozofję i filozofję grecką i rzymską, a sprawiły, że zakwestjonowano i zaczęto na nowo studjować w sposób ściślejszy wierzenia i teorje, stanowiące dotychczasowe tło życia.

Zrodziła się wówczas w całym świecie intelektualnym, a przedewszystkiem w Aleksandrji, gdzie stykały się wszystkie rasy i doktryny, dziwna gorączka ciekawości, niepokoju i zabiegliwości. Po raz to pierwszy wówczas filozofja heleńska, jak tego pewną była, uzyskała bezpośredni kontakt z religjanii i filozof jami Wschodu, odznaczającenii się śmiałością, dostojeństwem i głębią przepastną, o których dotąd miała jeno pośrednie wieści, lub których jeno szczątki i ułamki drobne ją dochodziły. Gnostycy przynieśli między innemi teorjami doktrynę Zoroastra, pierwiastek zaś hinduski wnieśli zagadkowi eseńczycy, tcozofowie i teurgowie z nad Morza Martwego, którzy znikli w sposób nader tajemniczy mimo, że za czasów Pilona liczyli jeszcze 40 000 głów. Musieli oni zmieszać się ostatecznie z gnostykami. Kabaliści z przed epoki napisania Kabały ożywili wówczas na nowo naukę perską, chaldejską i egipską, chrześcijanie wzięli się do studjowania Biblji i legend hinduskich, neoplatonicy (którychby słuszniej nazwać można neo-orfikami, albo neo-pitagorejeżykami) zawrócili do starych filozofów z VI. wieku przed Chr. i usiłowali odnaleźć w nich prawdy zbyt długo zapoznawane, wydobyte nagle na światło przez rewelacje religji i filozofji Wschodu.

Nie jest naszą sprawą badać tutaj tok fermentowania, stanowiącego jedną z najintensywniejszych i pod wielu wrzględanii najpłodniejszych epok w dziejach myśli ludzkiej. Dla celówT naszych wystarczy zaznaczyć, że niczego nowego, czegobyśmy nie znajdowali w religjach i filozofjach prastarych, nauczyć

się tu nie możemy, o iłe idzie o pojęcie Boga, praprzyczyny wszechrzeczy, ducha przedkosmicznego, czy rzeczywistości poprzedzającej wszelkie istoty rzeczywiste, objawione, czy uwarunkowane w swym bycie, a także o ile idzie o początek, cel i ekonomję wszechświata, i wreszcie o istotę dobra i zła. Manifestacje niepoznawalnego, podział pierwotnej jedności i zstąpienie ducha w materję przypisywane jest tu logosowi i wszystko zmienia jeno nazwy, nie przestając być tak samo ciemnem. Wymyślono przede* wszystkiem potrójną hipotezę, dla objaśnienia nierozwiązanych kontradykcy j pomiędzy Bogiem nieruchomym, a wszechświatem, będącym w ciągłym ruchu, pomiędzy Bogiem niepoznawalnym, a poznanym we wszystkich szczegółach, pomiędzy Bogiem dobra, a tym, który stwarza zło i zezwala na nie. Po tej potrójnej hipotezie namnożono mnóstwo bóstw pośrednich, demiurgów, zdwójeń Boga, eonów, atrybutów, cech boskich w ludzkiej postaci, aniołów i demonów. W toni owych specjalizacyj, dystynkcyj, wymyślnych podziałów i podpodzialów subtelnych, a nierozwiązalnych, przepadło oczywiście rychło proste a gigantyczne wyznanie niewiedzy, a poprzez odmęt pustych słów dostrzec go nie można. To też wyznanie to uległo bardzo szybko zapomnieniu zupełnemu, nigdzie nie spotykamy o niem wzmianki, a najwyższa, nieznana przyczyna rodzi tyle bóstw drugorzędnych, znanych we wszystkich szczegółach,

że poprostu nie śmie już przypominać ludziom, iż jej wcale nie znają i nie poznają nigdy. Oczywiście, im bardziej mnożą się definicje wyjaśniające, w tein większą ciemń zapadają prawdy pierwotne, które do-sięgnąwszy, czyli odzyskawszy raczej w Filonie, a zwłaszcza w Plotynie swe szczytowe stanowisko myślowe, spadają potem na łeb na szyję, grzęznąc w elukubracjach łamigłówek wprost chińskich sławetnej Pistis-Sophia. przypisywanej Walentynja-nowi, oraz rzekomych rewelacjach misterjów egipskich Jamblicha, nic a nic nie wyjaśniających. Cały ten ruch gnostyczny i neoplatoński kończy się za spadkobierców Walentynjana i kontynuatorów Par-firjusza i Proklusa dziecinną, rzec można, iegomachją i naj ordynarniejszem w świecie czarownictwem.

Nie zatrzymujemy się nad tym tematem dłużej, chociaż epoka ta posiada wielkie znaczenie i niewiele mamy okresów, w którychby myśl ludzka z większą usilnością walczyła z problemami równie nowemi, skomplikowanemi i trudnemi, kiedyby składała wyraźniejsze dowody swej potęgi, żywotności i zapału. Ale to, cośmy powiedzieli, wystarcza zupełnie dla celu naszego, to jest dla stwierdzenia, że okultyści greccy i średniowieczni, najbardziej interesujący, bo najbliżsi nam i trwający najżywiej w naszej pamięci, nie mogą nas pouczyć w sprawach zasadniczych niczego, czegobyśmy już nie zaczerpnęli z Indyj,Egiptu i Persji.

KABAŁA.

&

*

Doszliśmy nareszcie do Kabały, będącej, wedle powszechnego mniemania., czemś w rodzaju węzła życiowego całego okultyzmu.

Nazwa ta obejmuje doktryny znane wogóle mało i to źle znane, a wywołuje sama silne wrażenie, a nawet dreszcz, będąc dla jednych tajemniczą, pociągającą, czcigodną zagadką, dla innych zaś odblaskiem piekła. Dla innych jeszcze ludzi jest Kabała wielką stertą zgoła nieczytelnych utworów pisarskich, absurdalnych przesądów i zabobonów, bredni, dziwacznych formułek z pretensją do djabel-skości, zagadek dziecinnych i innych poronionych elukubracyj, których nawet na ser jo badać nie warto.

Chociaż nie lubię tego wyrażenia oklepanego, powiedzieć muszę, że Kabała nie zasługuje ani na ten nadmierny honor, ni bezwzględną pogardę. Przede-wszystkiem są dwie Kabały, teoretyczna, czyli właściwa, którą się tu zajmiemy i Kabała praktyczna, będąca czemś w rodzaju uwiądu starczego pierwszej, który, ogarniając coraz to bardziej mniej szlachetne jej części, spowodował zupełną degenerację i wytworzył ohydne praktyki, czarną magję oraz ezaro-wnictwo, nie budzące oczywiście żadnego zainteresowania.

Bardzo niedawno zaczęto badać Kabałę w sposób naukowy, ścisły, filozoficzno-krytyczny, jak Wedy, hieroglify i mazdeizm. Przed studjamiAdama Francka znano Kabałę jeno z dzieła Knorra v.Rosen-roth, p. t. Kabbala denudata, wydanego w roku 1677. Zawierało ono jednak z całej księgi Zoliar tylko części znane pod nazwą: „Księga tajemnic“ i „Wielka rada“, to znaczy, części najciemniejsze, a w dodatku, zaniedbując zupełnie same teksty, podawało jeno wyciągi, źle zrozumiane przez komentatorów. Adam Franek opublikował po raz pierwszy pełne teksty w autentycznej formie, skomentował je i przetłumaczył w dziele „Kabała, czyli filozojja religijna hebrajczyków“ , wydanem w roku 1842. W ślad jego poszli Joel i Jellinek, dyskutując nad wnioskami Francka i poprawiając jego błędy. Ostatnim co do daty interpretatorem owych tajemniczych ksiąg jest S. Karppey który w dziele swem „Studja nad pochodzeniem i charakterem Zohary“ staje na stanowisku zasadni -czem i, sięgając źródeł mistycyzmu żydowskiego, dał wreszcie w roku 1901 rzecz, umożliwiającą wkroczenie bez obawy na to. podejrzane i niebezpieczne tery-torjum.

Kabała pochodzi od wyrazu hebrajskiego ka-balah, znaczącego (jak to można- znaleźć w każdym słowniku) tyle co: tradycja. Twierdzi ona, że jest wiedzą tajemną, uzupełniającą Biblję, a raczej pogłębiającą ją i że mieści w sobie doktrynę prawo-

wierną Tory, to jest Pięcioksięgu, przechowywaną ustnie od czasów Mojżesza, który ją otrzymał wprost od samego Boga. Kabała mieści też pono utrwalone na piśmie wszystkie tajne nauki, aż do XIV. wieku naszej ery, podawane w sekrecie z ust do ust, szeptane do ucha, jak się to działo zwykle u inicjatów. Nie sposób stwierdzić, ile prawdy mieści się w tern twierdzeniu, albowiem w okresie wieku, lub dwu wieków wstecz przed Chr. nikną wszelkie ślady historyczne, mogące świadczyć o związku znanej nam tradycji z tradycją wcześniejszą. Musimy tedy ograniczyć się do dwu ksiąg Kabały, to jest do Sefer-Jezirah i Zohary, w tej postaci, jaką znamy dzisiaj i zastanowić się, co mogły zawierać ж epoce swego powstania.

Sefer-Jezirak, czyli ,,Księga Stworzenia“ przypisywana zrazu dość naiwniepatrjarsze Abrahamowi, potem, bez żadnego dowodu rabi Akibie, jest to dzieło autora nieznanego zgoła, napisane w czasokresie ósmego, lub dziewiątego stulecia naszej ery.

Wystarczy dla scharakteryzowania . tej księgi zamieścić kilka ustępów pierwszego rozdziału.

,,Zapomocą trzydziestu dwu słów cudownej mądrości Jach, Jehowa Zebaot, Bóg żywy, Bóg mocny, wysoki i dostojny, wiekuiście bytujący, którego imię jest święte, opisał i stworzył swój świat w trzech księgach, to jest właściwej księdze, liczbie i słowie“.

„Dziesięciu sefirotów i nic więcej, i 22 litery, z czego 3 główne, 7 podwójnych, a 12 zwyczajnych“.

„Dziesięciu sefirotów i nic więcej, wedle liczby 10 palców, pięć naprzeciw pięciu i związek jedności jest uczyniony sprawiedliwie, pośrodku przez obrzezanie języka i obrzezanie ciała“.

„Dziesięciu sefirotów i nic więcej, 10, a nie 9’ 10 a nie 11. Zrozumiej to mądrze i rozważ rozsądnie, zbadaj i wyznaj ich. Nadaj rzeczy jasność i postaw autora na przynależnem mu miejscu“.

„Dziesięciu sefirotów i nic więcej, ich miarą jest 10 bez końca, głębia początku i głębia końca, głębia dobra i głębia zła, głębia wysokości i głębia niskości, głębia Wschodu i głębia Zachodu, głębia Północy i głębia Południa, mistrz jedyny, Bóg, król wierny, panuje nad wszystkiem z wysokości swego mieszkania wiekuistego i świętego“.

„Dziesięciu sefirotów i nic więcej. Ich widok jest jak błyskawica, ale koniec ich końca nie ma. Słowo jego sprawia, że biegną i przybywają i wedle słowa jego ciskają się jak burza i padają przed tronem jego“.

„Dziesięciu sefirotów i nic więcej. Ich koniec złączony jest z ich początkiem, a początek z końcem, jak płomień złączony jest z węglem. Mistrz jest jeden, niema drugiego. Otóż czemże jesteś wobec Jedynego?“

Tekst wlecze się dalej w ten sposób, zapadając coraz to bardziej w niezrozumiałe, zabobonne kombinacje liter i liczb, branych w znaczeniu potęg abstrakcyjnych. Oczywiście tekstowi tego rodzaju nadać można każde żądane znaczenie i wyciągnąć zeń dowolne zgoła wnioski. Spotykamy tu po raz pierwszy pojęcie sefirota, które dalej rozwija Zohar i doszukać się tu można systemu stworzennego, w którym „słowo“, to znaczy słowo Boga, wymawiając litery alfabetu: alej, мет, szin, daje początek trzem pierwiastkom, a czyniąc z tych liter sześć kombinacyj, daje początek sześciu kierunkom, to znaczy nadaje pierwiastkom zdolność rozpościerania się na wszystkie strony. Potem zaś, oznaczając te pierwiastki 22 literami alfabetu (łącznie z trzema literami alef, mem, szin, będącemi już nie pierwiastkami substan-cjonalnemi, ale raczej formalnemi tylko), wyraża w ten sposób całą rozmaitość słów z tych liter złożonych i przez to właśnie stwarza bezlik rzeczy. Tak to przynajmniej objaśnia S. Karppe, jeden z naj-uczeńszych komentatorów zagadkowej księgi. *)

Wszystko to, jak widzimy, nie posiada wielkiej doniosłości i nie zatrzymywalibyśmy się nawet nad Sefer-Jezirah, gdyby nie to, że księga ta posiada u okultystów jakieś znaczenie nieuzasadnione i zgoła niezrozumiałe, gdy zbliska się jej przyjrzeć. Waż-

*) 5. Karppe: „Studja nad pochodzeniem i charakterem Zohary", str. 159 i 163.

12

Wielka Tajemnica.

niej sza jest rzeczą natomiast, że stanowi ona punkt wyjścia księgi Zohar, która się na tamtą ciągle powołuje.

Okultyści próbowali nieraz dawać klucze do Sefer-Jezirah, ale wyznają w pokorze ducha, że klucze te niczego im nie otwarły. Biorąc wszystko pod uwagę, wydaje się słusznem przypuszczenie Karppa, że ta dziwaczna księga jest poprostu wytworem pedagoga, który chciał dać w podręczniku nader szczupłym kwintesencję wszystkich elementarnych wiadomości naukowych dotyczących sztuki czytania, gramatyki, kosmologji, fizyki, podziału czasu, przestrzeni, anatomji i religijnych pojęć żydowskich, że zatem nie tylko nie jest to dzieło mistyczne, ale coś w rodzaju podręcznej notatki, czy enchirydjonu mnemotechnicznego.

Zołiar znaczy tyle co „światłość rozbłyskująca nagle“, a księga ta, równie jak i pierwsza, jest wytworem długiego mistycznego procesu fermentacyjnego, sięgającego czasów⁷, kiedy talmud jeszcze nie miał formy zamkniętej w sobie i niezmiennej, to znaczy wstecz poza VI. wiek naszej ery, a przede-wszystkiem per jodu zwanego gaonickim. Po dość długiej przerwie mistycyzm ten zaczyna się ponownie około roku 820 po Chr. i przejawia się ciągle w pismach wielkich teologów żydowskich jak: Ibn Ga-

birol, Juda Hallevi, Abu Ezra, a głównie w pismach Majmonidesa. Potem jawi się jako bezpośrednia zwiastunka Kabały szkoła Izaaka Ślepca, w pierwszej linji metafizyczna, będąca „abstrakcją abstrak-cyj neoplatońskich“ jak ją określono, a w szkole tej najwybitniejsze miejsce zajmuje Nachmanides. Po niej przyszła szkoła Eleazora z Wormacji, zajmująca się przedewszystkiem zagadnieniem liczb i liter, a wkońcu szkoła Abulafji, propagująca czystą kontemplację.

Dochodzimy w ten sposób do Zohary samej. Podobnie jak Biblja, Wedy, Awesta i egipska „Księga umarłych“, nie jest to dzieło jednolite, ale wytwór długiej inkubacji, wspólna praca licznych, bezimiennych autorów, nie posiada też spoistości i budowy, a w wielu razach natrafiamy na ogromne sprzeczności twierdzeń. Jest w niej wszystko dobre i złe, najszczytniejsze spekulacje sąsiadują z cu-dacznem krążeniem po manowcach, z dzieciństwami, słowem jest to zbiorowisko, rezerwoar, a właściwie lamus, gdzie rzucano w ciągu wieków bezładnie i na oślep wszystko, co się nie mogło zmieścić w religji oficjalnej, jako zbyt śmiałe, zanadto wzniosłe, przesadnie oryginalne, lub wreszcie obce duchowi żydowskiemu.

Trudno ustalić datę dzieła tego rodzaju. Franek, chcąc uzasadnić starożytność tej księgi, przypomina, że napisana została w języku chaldejskim, ale w śre-

dnich wiekach rabini pisywali często w narzeczu агате jsko-chaldejskiem. Potem utrzymywano, że jest dziełem tanaity, Szymona Ben Johaja (około 150 po Chr.), ale nic nie potwierdziło tego zapatrywania. Przed końcem XIII. wieku nie znajdujemy najmniejszego, rzeczywistego i pewnego śladu istnienia tej księgi. Wedle opinji Karppa, który sprawę badał najściślej i przedyskutował wszystkie dotychczasowe hipotezy, Mojżesz de Leon, żyjący w początkach XIV. wieku, był ponad wszelką wątpliwość jednym z jej współtwórców. Jeśli nawet tedy nie był autorem główmym, to w każdym razie musiał pozbierać i włączyć w całość pewną liczbę mistycznych fragmentów i komentarzy Pisma Świętego, będących, jak wszystkie niemal inne dzieła literatury żydowskiej, produktem współpracy nader licznych autorów. Z wszystkiego wynika niemal pewny wniosek, że Zohar, taka, jak nam się dziś przedstawia, jest stosunkowo świeżem dziełem.

hH

hH

W miejsce Jehowy biblijnego, Boga jedynego, osobowego, antropomorficznego, bezpośredniego 8twórcy wszechświata, wprowadza Zohar, a raczej umieszcza ponad nim, czy obok niego en sof, to znaczy nieskończoność, ayin, to znaczy nicość, istotę prastarą, najdawniejszą, najbardziej tajemniczą „długą twarz“. En-sof to Bóg sam w sobie równie nieznany i niepoznawalny jak przyczyna bezprzy-czynowa, czy duch najwyższy Wed, których to pojęć jest jeno kop ją przystosowaną do użytku żydów. Jest nawet bliższym nicości, niźli duch najwyższy Hindusów, bo pierwsza jego manifestacja, pierwsza sefira, czyli „korona“ jest jeszcze nicością. Jest on ayin ayinu, nicość nicości, a nie nazywa się nawet „to“ jak w Indjach. „Kiedy wszystko nim jeszcze było skryte — powiada Zohar — Bóg był tajemnicą wszelkich tajemnic i wówczas nie posiadał imienia. Jedynem słowem, jakiemby go oznaczyć można, jest pytanie: kto?“ *)

Można dać jeno negatywne i sprzeczne z sobą opisy. „Jest oddzielony, bo jest wyższy nad wszystko i nie jest oddzielony. Ma kształt i nie ma kształtu. Ma kształt jako ten, który stwarza wszechświat i nie ma, jako że nie jest w wszechświecie zamknięty.**)

Przed ukonstytuowaniem się wszechświata nie istniał, lub istniał tylko jako znak pytania pośród nicości. Natrafiamy tedy z samego zaraz początku na wyznanie niewiedzy absolutne, nieodparte i nie-upraszczalne. En-sof jest jeno powiększeniem bez-kreśnem niepoznawalnego, a Bóg biblijny znika zupełnie w tej niesłychanej abstrakcji i rozpływa się w niej. Dlatego to konieczny był sekret.

*) Zohar: II, 105.

**) Zohar: III, 288 a.

Z uwagi, że negacja owa była niepoznawalna, niezbadalna i wiekuiście nieruchoma, musiano ją podobnie jak w Indjach wywieść z bezruchu, przeprowadzić z nieskończoności w skończoność, z nie-widzialności w widzialność i tutaj zaczęły się trudności. Bóg jest nieskończonością, to znaczy, wypełnia wszystko, jakże tedy znaleźć się może miejsce obok en-sofa, czyli nieskończoności, dla sofa, czyli skończoności. Zohar odczuwa najwyraźniej zakłopotanie, a począwszy wyjaśniać, schodzi na manowce i oddala się bardzo od prostoty i dostojnej szczerości teozofji hinduskiej. Nie chce przyznać się do tego, że nic nie wie, usiłuje z wszystkiego zdać sprawę i, idąc omackiem poprzez niepoznawalne, gmatwa się w interpretacjach często niemożliwych do uzgodnienia z sobą, gdy jej zaś zbraknie gruntu pod nogami, ucieka się do alegoryj i metafor, mających zamaskować niemoc myśli, lub stworzyć jej pozorne wyjście z zakamarku, gdzie się zapędziła bezna

dziejnie.

W pewnym momencie zadaje sobie pytanie, czy-by nie przyjąć stworzenia ex nihilo, rozciągając na ten pierwszy czyn atrybut niepoznawalności boskiej. Po chwili jednak namyśla się, że lepiej będzie stanąć po strome doktryny emanacji, jaką wziąć można z Indyj z zoroastryzmu i od neoplatoników. Zgodziwszy się, przekształca to pojęcie, celem przystosowania go do potrzeb ducha żydowskiego i komplikuje

je niesłychanie, nie mogąc w żaden sposób dojść do wyjaśnienia.

Teorja emanacji jest w Zoharze niezmiernie ciemna, niepewna, różnolita i co chwila popada w antropomorfizm.

W celn zrobienia miejsca dla świata, Bóg, który wypełniał wszystko, kurczy się, koncentruje, promieniuje w opróżnioną przestrzeń myśl swoją i eks-terjoryzuje część samego siebie. Pierwsza ta ema-nacja, czyli iradjacja, to pierwsza sefira, zwana „koroną“. Wyobraża ona nieskończoność, która uczyniła pierwszy krok ku skończoności, nicość, zbliżoną o krok do bytu i pierwszą zarazem substancję. Z tej pierwszej sefiry, niemal nicością jeszcze będącej, ale bliższej już naszemu umysłowi i odczuciu, emanują, rozwijając się zwolna, dwie następne sefiry, mądrość, pierwiastek męski i inteligencja, pierwiastek żeński. W ten sposób, począwszy od „korony“ zaczynają się przeciwieństwa, czyli zaczyna się różniczkowanie wszystkiego. Z połączenia mądrości i inteligencji rodzi się wiedza, czyli nauka. Posiadamy już tedy ideę czystą, myśl eksterjoryzowaną i głos, czyli „słowo“, łączące je z sobą. Po tej pierwszej trójcy sefirotów jawi się druga: łaska, czyli wspaniałomyślność, sprawiedliwość, czyli srogość, czyli siła i wreszcie medjatorka ich, piękno. Te sefi-roty, wtopione w piękno, rozwijają się dalej i dają początek trzeciej grupie, mianowicie: zwycięstwu, sławie i pewności, poczem, na samym końcu wypływa z nich sefirota : władza, czyli królestwo, realizująca wszystkie sefiroty razem w wszechświecie widzialnym.

Całokształt sefirotów tworzy z drugiej strony tajemniczego Adama Kadmona, człowieka wyższego, człowieka pierworodnego, nad którym szeroko rozwodzą się okultyści, a który sam w sobie wyobraża wszechświat.

To objaśnienie niewytłumaczalnego, jak wszystkie tego rodzaju interpretacje nie wyjaśnia w gruncie rzeczy niczego i kryje jeno tę niewytłumaczalność pod osłoną wymyślnych metafor. Powolna, jak to uczyniły wszystkie poprzednie religje, konieczności rzucenia mostu pomiędzy nieskończonością, a skoń-czonością, pomiędzy niepoznawalnem, a myślą, nie poprzestając, jak to uczyniono w Indjach na budzeniu się, czy uwielokrotnianiu praprzyczyny wszechrzeczy, ni logosie egipskim, perskim i neoplatońskim, Zohar stara się zarzucić tę przepaść mnóstwem wątłych kładek i tworzy bezlik pośrednich zjaw, które mimo swej mnogości nie posiadają żadnej siły i muszą dać jako -wniosek końcowy wyznanie zupełnej niewiedzy. W każdym jednak razie tłumaczenie Zohary, zasłaniające owo ponowne -wyznanie całem mnóstwrem obrazów, ma tę dobrą stronę, że stanowi rodzaj więziennej, niedostępnej zapominki dla wyznania pierwszego, jeszcze kłopotliwszego, stwierdzającego nie-poznawalność praprzyczyny wszechrzeczy i istnienia Boga. Począwszy od stworzenia sefirotów i wszechświata, sam en-sof idzie w zapomnienie, podobnie jak „to“ hinduskie i „nun“ egipskie, pomija się go milczeniem, a w wyjątkowych jeno wypadkach bywa o nim mowa. Nawet dla tak tajnej i tajemniczej doktryny jak Kabała jest to pojęcie zbyt tajemnicze, ciemne i niezrozumiałe, to też całą uwagę skupiają na sobie jeno emanacje, wytworzone przez wyobraźnię, które się wydają znanemi, dlatego, że im podawano imiona, wyposażono w cnoty, funkcje i atrybuty, czyli, jednem słowem, dlatego ponieważ je stworzono na własną rękę.

W jaldmże momencie en-sof zaczyna swe ema-nacje? Kabała nie odpowiada dość jasno na to pyr tanie, które Ind je rozstrzygnęły teor ją nieskończonych zasypiań i przebudzeń Bramy. Oto co mówi: „ZaT nim Bóg stworzył ten świat, stworzył dużo światów innych i kazał im zawsze znikać, aż mu przyszło na myśl stworzyć obecny świat.“ *) Cóż się jednak stało z owemi zniknionemi światami? „Jest to — powiada Kabała — przywilejem potęgi króla najwyższego, że światy, które nie mogły przybrać kształtu właściwego, poginęły mimo, że nic nie ginie, nawet tchnienie ust jego. Wszystko ma swe miejsce

*) III, 61—b.

i przeznaczenie, a Bóg wie co z każdą rzeczą czynić. Nawet słowo człowieka i dźwięk głosu jego nie pada w nicość, a wszystko ma miejsce swe i mieszkanie. ⁴) Cóż się dzieje ze światem naszym? Dokąd zmierza? Jakie jest jego przeznaczenie? Ponieważ Zohar nie jest dziełem jednolitem, ale kompilacją bardzo późno powstałą, przeto doktryna, odnośnie do tego również punktu, jest znacznie mniej czysta i jasna od doktryny bramańskiej. Mimo to, oczyściwszy ją z elementów ilogicznych i obcych naleciałości, paczących jej kierunek, spostrzegamy, że dochodzi również do panteizmu, a przez panteizm do nieuniknionego optymizmu. En-sof, czyli nieskończoność jest wszystkiem, a przeto wszystko jest nim. Abstrakt czysty, manifestując się, przechodzi przez zjawiska pośrednie, rozwija się i degraduje z rozmysłem, przez dobroć własną i dochodzi do myśli i materji, będącej jeno ostatnią degradacją myśli, gdy zaś nadejdzie epoka mesjaniczna „wszystko powróci do korzenia, z którego wyszło“. ⁵ ⁶)

oczyszczona dusza jego

Człowiek, stanowiący w Zoharze centr świata i mikrokosmos, może zaraz po śmierci osiągnąć powrót w doskonałość, otrzymać pocałunek pokoju, który „łączy ją z powrotem i na zawsze z korzeniem jej i zasadą.

— 187 —

Czemże jest zło? Zło w Zoharze, podobnie jak w bramanizmie, to materja. „Człowiek, odnosząc zwycięstwo nad złem, przezwycięża materję, czyli podporządkowuje ją w sobie .wyższym celom, uszlachetnia on jednocześnie materję i sprawia, że powraca z ostatniego, najniższego miejsca, gdzie została wygnana, do miejsca z którego wyszła. W człowieku to właśnie, posiadającym świadomość, materja dochodzi do uświadomienia sobie odległości, dzielącej ją od najwyższego dobra i zaczyna dążyć ku temu dobru. Przez człowieka ciemność kieruje się w stronę światła, wielość zmierza ku jedności, a cała natura ku Bogu. Przez człowieka Bóg odtwarza na nowo samego siebie, przeszedłszy przez wspaniałą różnolitość istot. Ponieważ człowiek jest sumą i syntezą ekspresji wszystkich zjaw, przeto gdy przezwycięży zło w sobie, pokonywa je we wszystkiem i porywa ku górze za sobą wszystkie elementy niższe, tak że przez jego wznoszenie uskutecznia się wznoszenie ku Bogu całego kosmosu/' *) Dlaczegóż jednak istnieje zło i poco? Pytame to zadaje sobie Zohar i podnosi kwestję, z jakiego powodu zstępuje na ziemię dusza, będąca pochodzenia niebiańskiego. Żadna z religij nie dała na to odpowiedzi, a Zohar, nie mogąc jej również dać/zwyczajem swym ucieka się i w tym momencie zakłopotania do alegorji. „Pewien król — powiada — wysłał syna *) S. Karppe: Dzieło cytowane, str. 473—8.

swego na wieś w tym celu, by nabrał sił, zmężniał i przyswoił sobie potrzebne umiejętności. Po pewnym czasie doniesiono mu, że syn jego wyrósł, rozwinął się i ukończył wykształcenie. Pod wpływem miłości król posłał po syna samą królową, by go zabrała i przywiozła do pałacu. W ten sam sposób — kończy Zohar — król wszechświata, który z natury rodzi syna, czyli duszę niebiańską, posyła tego syna w pole, to znaczy w świat ziemski, by się wzmocniła i uszlachetniła/' *)

Uczniowie rabi Szymona Ben Zemach-Durana, jednego z największych doktorów Zohary, pytają mistrza: „Czyż nie lepiejby było, by człowiek nié istniał wcale, niż że rodzi się, grzeszy i gniewa Boga ?" „Zaprawdę, nie — odpowiada mistrz — albowiem wszechświat w obecnej swej formie jest najlepszym, jaki istnieć może. Dla utrzymania tego wszechświata potrzebne jest prawo, inaczej bowiem stałby się pustynią. Dla istnienia prawa jest zaś potrzebny człowiek. — Uczniowie zrozumieli i rzekli: — Bóg nie stworzył, zaiste, świata bez powodu, a prawo jest odzieniem Boga, które sprawia, że jest on dostępny. Bez ludzkiej cnoty, nędznem byłoby odzienie Boga. Ten, kto czyni źle, kala w swej duszy boże odzienie, zaś cnotliwy przywraca mu boską świetność i piękno **) — Nie możemy stawiać żądań zbyt wielkich i mu-

*) I, 245.

**) II, 23 nb.

simy zgodzić się na owo tłumaczenie, podobnie jak to uczynili pełni uległości i szacunku uczniowie.

Zohar uchyla się również od odpowiedzi na inną kwestję zasadniczą, mianowicie wiekuistość kar. Biorąc logicznie, religja panteistyczna nie po-winnaby twierdzić, że Bóg karze i dręczy wiekuiście cząstkę samego siebie. Zohar powiada w jednem miejscu jakby ze zdumieniem: ,,Ileż dusz i duchów skazanych jest na karę wieczystą, tak że nie dostaną się nigdy w krąg nieba!“

Z drugiej jednak strony wyraźnie przyjmuje doktrynę transmigracji, to znaczy stopniowej pury-fikacji dusz w ciągu długiego szeregu istnień. Naukę tę, zapożyczoną oczywiście z wielkich religij poprzedzających ją, opiera na tekście Biblji, między innemi na Eklezjastyku (IV, 2), gdzie powiedziano: „I chwaliłem umarłych, którzy już umarli, więcej niźli żywi, którzy żyją jeszcze“. „Cóż może znaczyć — pyta Zohar — umarli, którzy już umarli? To ci, którzy już poprzednio raz umarli, czyli nie znajdują się już w pierwszej swej pielgrzymce“. Wynika stąd wyraźnie, że doktryna transmigracji oczyszczalnej konsekwentnie wieczystości kar nie wyłącza.

V.

Jakeśmy już zaznaczyli, Zohar jest na szerokie rozmiary zakrojoną kompilacją anonimową, która pod pozorem objawiania inicjatom tajnego znaczenia

Bibiji, a specjalnie Pentateuehu, przystraja jeno w żydowskie szaty wyznanie niewiedzy dawnych wielkich religij, przeciążając te szaty mnóstwem ozdób nowych i skomplikowanych, jakich dostarczyli esseńczycy, neoplatonicy, gnostycy, a nawet chrześcijanie z pierwszych wieków. Bez względu, czy przyznaje to, czy nie, jest w punktach zasadniczych równie agnostyczna jak bramanizm i tak samo jak on panteistyczna. Zohar uważa stworzenie raczej za rodzaj emanacji, zło jest dla niej równie ma ter ją, podziałem i wielością, a dobro powrotem do ducha i jedności. Przyjmuje wreszcie wędrówkę dusz i ich puryfikację, a przeto naturalnie karmę i stopienie się ostateczne z bóstwem, czyli nirwaną.

w znane.

Musimy tu stwierdzić rzecz nader ciekawą, mianowicie, że po raz pierwszy spotykamy doktrynę ezoteryczną (inne nie dotarły do nas), podającą się za taką właśnie, a mimo to owa tajna nauka nie daje nam nic a nic innego, poza faktami, jakich nam dostarczyły bez wszelkich zastrzeżeń i tajemniczości, w swej formie zwłaszcza zaczątkowej, religje pierwotne. Podobnie jak one, mimo sposobów i sposo-bików, inaczej jeno wyglądających, a w gruncie identycznych, tłumaczy przejście z niebytu w byt, z nieskończoności w skończoność, z niepoznawalnego Zaliczyć ją tedy musimy do wytworów tejże samej tradycji racjonalistycznej, usiłującej wytłumaczyć niewytłumaczalne, zapomocą prawdo-

podobnych hipotez i indukcyj, którymbyśmy mogli nadać inną jeszcze może postać i nazwy, których atoli ulepszyć naprawdę nie potrafimy i dzisiaj nawet jeszcze. Co najwyżej stać nas na rezygnację z wszelakiego tłumaczenia i rozszerzenia wyznania zupełnej niewiedzy na całokształt początku, manifestacji i celów życia, a postępek taki byłby może najrozsądniejszy.

Żadna doktryna tajna nie zdołała i nie zdoła zapewne nigdy stać się czemś więcej, a najszczytniejsze nawet rewelacje, jakie nam zostały objawione, wysnute zostały jeno z człowieka, przez człowieka.

Nie trudno sobie wyobrazić, jakie znaczenie posiadała ta doktryna tajna przez całe średniowiecze. Znana kilku zaledwo wtajemniczonym, okryta formułkami, przysłonięta niezrozumiałemi obrazami, szeptana w ucho, wśród rzeczywistych, wielkich niebezpieczeństw, posiadała podziemne jakieś promieniowanie i fascynowała grozą w sposób przemożny. Ujmowała prżytem świat ze stanowiska wyższego niż Biblja,którą uważała za tkankę alegoryj,z ukrytą poza niemi prawdą, sobie jeno znaną. Z księgi tej błyskało poprzez gęstwę pasorzytniczej, dziwacznej wegetacji światło, zapalone przez rozum ludzki wówczas jeszcze, gdy spoczywał w kolebce.

«

¹

Alb. Rivaiid: Le problème du devenir, str. 102.

²

Fragment 34.

³

Herodot 11, SI.

⁴

II, 100—b.

⁵

III, 296

⁶

I, 68—a.

HERMETYŚCI.

»

Cały okultyzm, czy hermetyzm średniowieczny wywodzi się z Kabały, pism aleksandryjskiej epoki, a ponadto jeszcze może z tradycji pewnych praktyk magicznych, znanych powszechnie w starożytnym Egipcie i Chaldei.

Z części teozoficznej i filozoficznej tego okultyzmu niczego nauczyć się nie możemy. Jest to jeno zniekształcony refleks i kop ja tak niesłychanie zepsuta, że wprost trudna do poznania tego, cośmy już widzieli i słyszeli. Cały tajemniczy aparat, jaki stworzono, intrygujący na pierwsze wejrzenie i łudzący, to jeno niezbędna ostrożność, by ukryć przed Kościołem twierdzenia zabronione, heretyckie i niebezpieczne, jakie nauka ta zawierała. Ikonografja okul-tystów, ich znaki, gwiazdy, trójkąty, pentagramy i pentakle, były to w gruncie rzeczy jeno skróty, skorowidze pomagające pamięci, hasła i rebusy specjalne, ułatw aj ące członkom poznawanie się wzajemne i komunikowanie sobie prawd, którym ustawicznie zagrażał stos. Dziś znamy ich znaczenie i wiemy, że to co się w nich kryło, jest zupełnie niewinne i dopuszczalne.

Alchemja stanowi najbardziej interesującą dziedzinę średniowiecznego okultyzmu, ale i ona jest jeno środkiem oszukania czujności, pokrywką, czemś w rodzaju parawana, poza którym ukryci adepci poszukiwali rozwiązania zagadki bytu. Tak zwane „■wielkie dzieło“, czyli transmutacja metalów była, zdaniemEliphasa Levi.właściwie jeno uboczną sprawą i pozorem, szło w pierwszym rzędzie o powszechny arkan życia, odnalezienie punktu centralnego transformacji, w którym światło przemienia się w materję i kondensuje się w ziemię, zawierającą w sobie pierwiastek ruchu i życia. Szło o uchwycenie światła astralnego, zapomocą potężnej magji woli, o to właśnie, ku czemu wiodą nas dziś zjawiska odyzmu, o którym wspomnimy jeszcze, dając nadzieję jego uchwycenia.

czas na

Nie koniec na tein zresztą, bo oto poszukiwanie złota było dla wielkich inicjatów jeno symbolem, osłaniającym poszukiwanie bóstwa i boskich władz, w człowieku bytujących. Tylko alchemicy niższego rzędu brali w dosłownym sensie kabalistyczne przepisy, odczytywali naiwne zgoła recepty, wysilali się na rozwiązywalne problemów i marnowali doświadczenia, które, chybiając celu, wprowadziły zresztą chemję na tę drogę postępu i odkryć, której w wielu punktach dotąd nie przekroczyła jeszcze.

IL

Zbyt pochopnie sądzimy ogólnie, że okultyzm średniowieczny był przedewszystkiem djabolicznym. W samej rzeczy adepci wcale nie wierzyli w djabła i wierzyć weń nie mogli, albowiem odrzucali całe objawienie chrześcijańskie, w formie przez Kościół podawanej. ,,Niema zgoła, poza ludzkością, demonów“. Takim jest jeden z najfundamentalniejszych aksjomatów wyższego okultyzmu. ,,Jest to dowodem bezgranicznego lenistwa myśli — powiada Van Helmont — jeśli przypisuje się djabłu to, czego nie znamy“. „Nie wolno djabłu zostawiać honoru takiej wiedzy“ — dodaje Paracelsus.

Tylko w suterenach i zakamarkach czarnej magji i czarownictwa roi się od djabłów, aniołów upadłych, oraz potępieńców, otoczonych żarem piekła. Fantasmagorja sabatu zakrywa nam zbyt często, niestety, okultyzm istotny, będący mocarnem, a obłędnem poszukiwaniem prawdy, lub przynajmniej jej pozoru, gdyż zdaje się nic innego niema na tym świecie. Pod nieustanną grozą śmierci, pośród ciemni i w ciżbie wrogów, szukali okultyści tego czegoś, co ongiś pono istniało, a zaginęło potem, pozostawiając po sobie jeno ułamki bardzo cenne, ale zniekształcone, zmieszane z gruzem i kurzem kłamstw, budzących gniew i wprowadzających ciągle w błąd. Siły najlepszych bojowników o prawdę szły na marne w tej żmudnej, a beznadziejnej pracy.

* III.

Odrzucając duchy piekielne, nie przestawali jednak wierzyć w byt i działanie innych istot niewidzialnych. Mieli przekonanie, że świat, wymykający się naszym zmysłom, jest dużo gęściej zaludniony od tego, który spostrzegamy i że żyjemy pośród ciżby stworzeń przejrzystych, ale świadomych, bacznych i czynnych. Oddziaływają one, zdaniem adeptów, na nas niepostrzeżenie, ale kształcąc w specjalny sposób swą wolę, możemy doprowadzić do oddziaływania na nie. Niewidzialne istoty owe nie wywodziły się z piekła, bo piekło nie było miejscem tortur i potępienia, jeno stanem duszy po śmierci i tę koncepcję posiadali bez żadnej wątpliwości równie dobrze inicjaci średniowieczni, jak wyznawcy wielkich, starych religij, w czasach kiedy wtajemniczanie było rzeczą zgoła niepotrzebną. Zjawy te, to dusze błąkające się poza ciałem, mniej więcej takie same, jakiemi były za czasów życia ziemskiego, a także dusze istot nie wcielonych jeszcze, zwane elemen-talami, duchy neutralne, obojętne, moralnie bezkształtne i pozbawione zgoła woli, tak że czyniły źle, lub dobrze, wedle zachcenia człowieka, który się nauczył niemi władać.

Wiarygodność tych teorji potwierdzają w istocie i niezawodnie pewne doświadczenia naszych spirytystów, zwłaszcza zjawisko korespondencji duchowej, zjawiska pośmiertne, naukowo niemal skon-sta to wane, fenomeny materializacji, ideo plastyki i wreszcie lewitacji.

Sceny ewokacji, wywoływania duchów i zjawiska, będące wspólnym przejawem zarówno magji wielkiej jak i goecji, czyli magji czarnej, stanowiące wraz z alchemją i astrologją trzy najznamienniejsze, w oczach ogółu, punkty okultyzmu, sceny te, o ile odrzucimy cały, uroczysty rytuał, zewnętrzne, budzące wrażenie formy i kabalistyczne zaklęcia, okażą się najdokładniej podobnemi do znanych nam, codziennych ewokacyj i zjawisk wywoływań współczesnych stolików wirujących, lub luster magicznych. Pokrywają się one jak najdokładniej z manifestacjami, dokonywanemi przez słynną Eusapję Palla-dino, a które w czasach ostatnich odbywają się pod najściślejszą kontrolą z medjum, Bisson ową. Cała różnica polega na tern, że zamiast widziadła ludzkiego, którego dziś oczekują zaciekawieni widzowie, ludzie średniowiecza spodziewali się zobaczyć djabła we własnej osobie, fascynującego ich myśl i rozpoznawali go oczywiście w każdej materjalizacji.

Nie wiemy dotąd wcale, czy owe manifestacje są wynikiem autosugestji, sugestji zbiorowej, eksu-dacji, transportu i krystalizacji materji spirytualnej, zapożyczonej od uczestników, lub czy łączy się z tern jakiś element pozaziemski. Jeśli niepodobna bardzo często rozwikłać zagadki, gdy idzie o fakty dziejące się w naszych oczach, to tem bardziej zuchwałą pretensją byłoby rozstrzygać stanowczo kwestję, dotyczącą fenomenów zaszłych przed kilku wiekami i znanych nam jeno z mniej, lub więcej tendencyjnych sprawozdań i opisów.

IV.

Alchemja i astrologja, owe dwie pozatem jeszcze naj charakterystyczniej sze rzeczy, o których wspomniałem, są to w okultyzmie średniowiecznym nauki, zaczerpnięte z drugiej ręki, me dające żadnych wyjaśnień w sprawie zasadniczego zagadnienia, nie przynoszące żadnych elementów nowych, wywodzące się z zaczątków greckich, żydowskich i arabskich, a związek ich z Egiptem i Chaldeą oparty jest jeno na tekstach apokryficznych i stosunkowo świeżych. Odnośnie do alchemji posiadamy bardzo źródłową pracę w dziele Piotra Berthelota, p. t. : ..Les origines de ïalchimie“, który wyczerpał temat zupełnie, przynajmniej ze stanowiska chemicznego, ale możnaby dorzucić do tego dzieła niejedno z zakresu hiperchemicznego, metachemicznego, czy też psycho-chemicznego, a rzecz to ważna bardzo. Życzyćby sobie także należało, by wielki jakiś astronom-filo-zof opracował w równie znakomity sposób temat, astrologji, ale do dziś posiadamy tak mało źródeł, że pracy tego rodzaju podejmować nie sposób. Prócz tego opracowaćby trzeba również medycynę her mety-styczną, złączoną zresztą ściśle z alchemją i astrologją.

Ale alchemja i astrolog]a, będące jeno cliemją i astronomją transcendentalną, twierdzą że sięgają poza materję i ciała niebieskie ku pierwiastkom spirytualnym i wiecznym (będącym istotą pierwszej z tych nauk, a siłą kierowniczą drugiej), sprawiłyby nam może dużo niespodzianek i dostarczyły wielkich rewelacyj, gdybyśmy mogli dotrzeć bezpośrednio-do ich źródeł hinduskich, egipskich i chaldejskich, co było dotychczas niepodobieństwem. Posiadamy jeno słynny papirus lejdejski, a jest on niczem więcej jak tylko notatnikiem złotnika egipskiego, zawierającym recepty na robienie stopów, złocenie metali, barwienie tkanin purpurą i naśladowanie, czyli fałszowanie złota i srebra.

V.

Ograniczymy się tu do wymienienia z pośród okultystów średniowiecznych, będących z reguły alchemikami, kilku najwybitniejszych. Raymund Lul-lus (XIII. wiek) doctor illuminatus napisał nieczytelną dziś prawie Ars Magna, dalej Mikołaj Flame! (XV. wiek), którego Berthelot zowie szarlatanem. Potem następują: Reuchlin, Weigel, nauczyciel Boehmego, Bernard de Trevison, Bazyli Walenty-nus, badacz, zwłaszcza antymonu, dwu Izaaków, ojciec i syn, oraz Jan Trytemjus, którego Eliphas Levi zowie największym, dogmatycznym magiem średniowiecza, chociaż jego słynny kryptogram

Polygraphia", iub „Steganographia“, to jeno dziecinna zabawka w układanie liter, a wreszcie uczeń jego, Korneljus Agrypa, autor „Occulta Philoso-phia“, reprodukującej poprostu teorje szkoły aleksandryjskiej. Eliphas Levi' zowie Kornel jusa Agrypę zuchwałym profanatorem, na szczęście bardzo powierzchownym w utworach swoich. W wieku XYI wymierne jeszcze należy Wilhelma Postela, który umiał po grecku, hebrajsku i arabsku, odbył liczne podróże i przywiózł do Europy cenne rękopisy orjentalne, w pierwszej zaś linji dzieła Abula-~Fedy, historyka arabskiego z XIII. wieku. Eliphas Levi powiada o nim w liście wystosowanym do barona Spedallieri: „Jest to nasz ojciec umiłowany w dziedzinie świętej wiedzy, gdyż jemu to zawdzięczamy znajomość Sefer-Jezirah i Zohary, a niewątpliwie zostałby był największym inicjatem swego wieku, gdyby mózg jego nie poniósł szwanku przez ■mistyczną askezę i przesadną wstrzemięźliwość płciową, co sprawia, że duszę jego ogarniają chwilami opary upojnego zachwytu, tak że schodzi na bezdroża“. Uwaga ta, rzec trzeba mimochodem, dotyczyć może wielu hermetystów wszystkich krajów i epok.

Po Henryku Khunracie i Oswaldzie Crolljusu, oraz innych, spotykamy się w zaczątkach XVII. wieku z wielkim rozkwitem alchemji, zbliżającej się •coraz bardziej do wiedzy w ścisłem znaczeniu. Van Helmont odkrywa sok żołądkowy, Glauber siarkan sodu, ciężkie oleje smoły i przeczuwa istnienie chloru, gdy tymczasem Kunckel odkrywa fosfor.

Gdybyśmy tu mieli kreślić ogólne dzieło okultyzmu, miast szukać poprostu jak dotąd poprzez wieki nowych zasadniczych danych w dziełach ostatnich jego adeptów, musielibyśmy się zatrzymać nad owymi tajemniczymi Templarjuszami, którzy przejęli część tradycyj żydowskich i nauk talmudycznych, oraz nad następcami ich Rosenkreutzerami*). Winilibyśmy też poświęcić nieco czasu dwu dziwacznym i zagadkowym postaciom, stojącym na czele i reasumującym w sobie cały okultyzm średniowieczny. Paracelsus i Boehme są tymi ludźmi. Ale poznawszy ich pisma i działalność, nabraliśmy przekonania, że i oni, mimo niesłychanych pretensyj do posiadania odrębnych rewelacyj nie czerpak ze źródeł nowych i nieznanych tych nauk, jakiemi obdarzyli swych współczesnych, wywołując ogromne wrażenie na ich umysłach.

Filip — Aureolus —- Theophrastus — Bombas-tus von Hohenheim, zwany też Paracelsusem, (co jest łacińskim przekładem nazwiska Hohenheim), urodził się w Szwaj car j i w r. 1493, a zmarł w Solno-grodzie w r. 1541. Legenda obarczyła go niesłuszne-mi zarzutami, mieniąc pijakiem, rozpustnikiem, szarlatanem i warjatem. Nie był zapewne wolny od

(Przyp. tłumacza).

*) Powszechnie tłumaczą po polsku „Różokrzyżowcy“. Jest to błąd niewiedzy. Sektę założył w XV wieku niemiecki mistyk* Andrzej Rosenkreutz.

wad i nie zawsze jest zrównoważony, ale mimo to przedstawia się jako jedna z najprzedziwniejszych istot, o jakich wspominają dzieje. Był neoplatoń-czykiem i musiał znać oczywiście dzieła aleksandryjskie, dostępne hermetystom owej epoki. Poza-tem jednak zetknął się w ciągu swych podróży po Turcji i Egipcie z wielu tradycjami azjatyckiemi i zapoznał się bezpośrednio z wielu rzeczami, doty-czącemi ciała astralnego, czy eterycznego, na której to teorji oparł całą swrą medycynę. Uczy w istocie, jak to czynią prastare teksty hinduskie, już po nim wT ciągu wieków dobyte na światło przez teozo-fów, że choroby nasze nie mają swego źródła w ciele fizycznem, ale eterycznem, będącem dlań mniej więcej tern, co dzisiaj zwiemy podświadomością i że dlatego należy w pierwszej linji oddziaływać na tę właśnie podświadomość. Nie ulega kwestji, że dużo faktów w⁷ wielkiej ilości wypadków zdają się hipotezę tę potwierdzać i nie jest wykluczone, że terapja, późniejsza tę drogę obierze. Zdaniem jego, nawet rośliny posiadają ciało eteryczne, a lekarstwa działają przez swre właściwości astralne, nie zaś chemiczne. Świeże stosunkowo wykrycie odu, o czem pomówimy dalej, i to twierdzenie Paracelsa czyni praw-dopodobnem.

Uwagę naszą zwraca nań również to, co powiada o fluidzie życia powszechnego, akaszy hinduskiej, zwanej przezeń alkaheste?n, czyli świetle astralnem

kabalistów, odpowiadaj ącem eterowi naszej teorji naukowej. Niema kwestji, że często przekracza wszelkie granice, systematyzując n. p. w sposób szaleńczy i naiwny zarazem, konkordancje pozorne jeno, lub czysto słowne, pomiędzy różnemi częściami ludzkiego ciała, a leczniczemi roślinami. Do dziwactw zaliczyć należy także to. co powiada o archeuszach, genjuszach rządzących funkcjami ciała, a szarlataó-ską fantasmagorj ą j est j uż j ego homunculus. Wszystkie te błędy stanowiły jednak czynnik nieodłączny wiedzy ówczesnej i nie są chyba śmieszniejsze od błędów naszych, a biorąc na ogół, wydaje się on przedziwnym zwiastunem dalekiej przyszłości i cudownym wprost wizjonerem.

-■j

Jakób Boehme, szewc z miasta Goerlitz, jest zjawiskiem cudownem i zgoła niepojętem, jeśli naprawdę niczego się nie uczył, jak to powiadają ogólnie. Legenda ta jest jednak niedopuszczalna. Boehme studjował filozofów niemieckich, a także Para-celsa i znać musiał doskonale neoplatoników, których twierdzenia powtarza, zmieniając je tylko po-trochu i wyposażając frazeologją mętną, ale często wprawiającą w zdumienie. Dużo też wziął z Kabały, mistycznej matematyki i alchemji. Ktoby się chciał bliżej zająć tym dziwnym, ale niewątpliwie genjal-nym człowiekiem, znajdzie doskonałego przewodnika w Emilu Boutroux, autorze dziełąCO,^^ *jJv$b$ophc allemand Jacob Boehme

i! o

V-

i*

c~,

OKULTYŚCI NOWOŻYTNI.

■ tr

♦

I.

Przed odkryciami indo- i egiptologów, okul-tyści nowożytni, począwszy od Martineza Pasqua-lisa, urodzonego w r. 1715, a zmarłego w r. 1779, za wyjątkiem Swedenborga, wielkiego jasnowidza, całkiem izolowanego, zawsze i ciągłe obrabiali te same teksty i zgłębiali te same tradycje, trzymając się jeno wedle gustu to Kabały, to teorji aleksandryjskich. Pasqualis nie napisał nic, ale zostawił pamięć cudownego maga. Uczeń jego Klaudjusz de Saint-Martin, zwany „filozofem nieznanym“, to teozof intuitywny, który dobył z zapomnienia Jakóba Boelime. Dzieła jego, doskonale przemyślane i wybornie napisane, czytać można dziś jeszcze z przyjemnością i pożytkiem. Poprzestaniemy na samem wymienieniu ludzi takich, jak: hrabia dé Saint-Germain, który utrzymywał, że pamięta wszystkie swe wcielenia, Cagliostro, potężny iluzjonista i straszny szarlatan, markiz d'Argens, don Pernetty, d'Espremenil, Lavater, Eckartshausen, Delille de Salle, abbé Terrasson, Bergasse, Clootz, Court de Gobellin. Pominiemy również wszystkich mistyków, od których pod koniec XVIII. wieku ro-

14

Wielka Tajemnica.

iło się pośród arystokracji, w lożach masońskich, oraz w tajnych klubach, poprzedzających wybuch rewolucji.. Nie możemy się od nich dowiedzieć niczego ważnego. Wyjątek stanowi jeno Fabre d’Olivet, autor pierwszorzędny, który dał interpretację Genezy tak nową, tak śmiałą i tak wspaniałą jak żadna, ale, nie będąc hebraistą, nie mogę zabierać głosu w ocenie jej wartości naukowej. Nowe studja nad Kabałą potwierdzają ową interpretację, posiadającą formę naukową i filozoficzną, a wywierającą niezwykłe wrażenie.

II.

Doszliśmy do Eliphasa Levi, którego dzieła noszą tytuły wprost sensacyjne, jak n. p. ,,Dzieje Magji“, „Klucz wielkiej zagadki“, ,,Dogmaty i rytuał Wielkiej Magji“, ,,Wielkie Arcanum, czyli odsłonięcie okultyzmu“. Jest on ostatnim mistrzem okultyzmu właściwego, poprzedzającego bezpośrednio okultyzm naszych metapsychistów, którzy, porzuciwszy definitywnie Kabałę, Gnozę i aleksandryków, domagają się samych jeno eksperymentów naukowych.

Eliphas Levi, czyli właściwie Alfons Louis-Con-stant, urodzony w r. 1810, zmarł w r. 1875, jest przedstawicielem i syntezą całego, rzec można, okultyzmu średniowiecznego wraz z jego bezkierunko-wością, półprawdami, fragmentaryzmem wiadomości, instytucjami, doprowadzającą do pasji ciemnością, drażniącemi niedomówieniami, oraz z wszyst-kiemi jego błędami i zabobonami.

Pisał, nie umiejąc, czy nie chcąc z umysłu korzystać z zasadniczych odkryć indo- i egiptologów, oraz współczesnych prac krytycznych, a, nie posiadając zgoła zmysłu krytycznego, opierał się na omawianych już tu dokumentach średniowiecznych Sefer-Jezirah i Zoharze, (z której zresztą znał tylko fantastyczne zgoła fragmenty, zawarte w „Kabbala Denudatadalej na talmudzie i Apokalipsie, a miał specjalne jeszcze upodobanie do apokryfów niezaprzeczalnie fałszowanych. Poza cytowanemi, ulubioną jego lekturę stanowiła: ,,Księga Henocha", ,,Fisma Hermesa 1 ńmegista“ i „Tarot“.

„Księga Henocha“, przypisywana tradycyjnie patrjarsze Henochowi, synowi Jareda, a ojcu Matu-zalema, powstała z początkiem ery chrześcijańskiej, o czem świadczy fakt, że autorowi znana jest jako ostatnie wydarzenie, wojna Antjocha Sidetesa z Janem Hyrkanem. Jest to utwór apokahptyczny, napisany prawdopodobnie przez jednego z eseńczy-ków, czego dowodzi jego angelologja, a książka ta wywarła wielki wpływ na żydowski mistycyzm z przed czasów Zohary.

„Pisma Hermesa Trismegista“ przełożone i skomentowane wyśmienicie przez Ludwika Menarda, a przypisywane bogowi Tot, egipskiemu Hermesowi, wykazują w koncepcji Boga niezwykle ciekawe ana-logje z świętemi księgami Indyj, a zwłaszcza z Ba-gawatgitą, co dowodzi ponownie, jak powszechną była infiltracja wielkiej religji pierwotnej. Jednakże odnośnie do ckronologji nieiîia żadnej wątpliwości, że „Poimandres“,,,Asclépios“, oraz fragmenty ,,Księgi Świętej“ urodziły się w Aleksandrji. Teo-logja hermetyczna pełna jest wyobrażeń i wyrażeń neoplatońskich, a pewna ich ilość zapożyczona jest od Filona. Całe ustępy ,,Poimandresa“ można zestawiać z Apokalipsą św. Jana, której jest jeno echem, co świadczy, że oba te utwory powstały w czasach niezbyt od siebie odległych. Nie może nas tedy dziwić, że podobnie jak Jamblichus, pisma te niczego nas nauczyć nie mogą o religji starożytnego Egiptu, albowiem w epoce, kiedy je studjo-wali Grecy, symbol¹’ka tej religji była już, wedle słów Menarda, martwą literą dla samych nawet kapłanów.

,,Tarot“ ma być, wedle okultystów, pierwszą księgą, napisaną przez człowieka na ziemi i starszą daleko od reszty ksiąg Indyj, skąd się dostała do Egiptu. Niestety jednak niema śladu, ni jakiejkolwiek wzmianki o niej w archeologicznych dokumentach obu tych krajów. Stara kronika włoska wspomina, coprawda, że pierwsza gra w karty, będąca zwulgaryzowaną nazwą tarotu (tarok) dostała się w roku 1379 przez saracenów do Witerba, coby świadczyło o jej pochodzeniu orjentalnem. Ale w dzisiejszej swej postaci odniesioną być może tylko do czasów Jacquemina Gringonneura, iluminatora dzieł za panowania Karola VI.

Rzecz oczywista, że, czerpiąc z takich źródeł, Eliphas Levi nauczyć nas niczego na ser jo nie może; Przytem ciągle mu staje na przeszkodzie niewdzięczne i nieosięgalne wprost, a podjęte przezeń zadanie uzgodnienia okultyzmu z dogmatyką Kościoła -kar tolickiego. Mimo to, erudycja jego w danym zakresie jest zdumiewająca i posiada on chwilami prze-, dziwne, intuitywne zrozumienie istoty medjumizmu, fluidu odycznego, manifestracji ciała astralnego, tak że przewiduje niejedno odkrycie naszych meta-psychistów. Poza tern, podjąwszy temat niezupełnie jeszcze chimeryczny, a dotyczący zagadnień głębokich n. p. etycznych, a nawet politycznych, w chwilach, kiedy nie osłania się, denerwuj ącemi dwuzna-cznikami, jak to czymą okultyści, jakby bali się powiedzieć za dużo, a zdradzają się jeno z niewiedzą, w chwilach takich pisze często całe wspaniałe ustępy, nie zasługujące dziś doprawdy na zupełne zapomnienie, po niesłychanej sławie, jaką się cieszyły swego czasu.

III.

W szkole Eliphasa Levi i w sferze tychże samych błędów umieścić można dwu ludzi, posiadających

swą wartość, Stanisława de Guaitę i dra Encausse, znanego lepiej pod nazwiskiem Papus. Są to ludzie wyjątkowi, erudyci, znający gruntownie literaturę kabalistyczną i grecko-egipską oraz cały hermetyzm średniowiecza. Siedzą też z wielką pilnością prace orjentalistów, egiptologów, teozofów, a ponadto badania naszych czysto naukowych okultystów. Wiedzą doskonale, że teksty, na które się powołują, to nader podejrzane apokryfy, a mimo że wiedzą i nawet to czasem sami głoszą, opierają się na tych tekstach, lubują w nich, ograniczają się do nich wyłącznie i budują na nich swe teorje, zupełnie jakby szło o dokumenty autentyczne i nie podlegające dyskusji. W ten sposób oparł Guaita najważniejsze dzieła swe na tekście p. t. : ,, Stół szmaragdowy“ najbezecniejszym apokryfie Trismegista, oświadczywszy we wstępie: „Nie będziemy się spierać zbytnio w kwestjach, dotyczących autentyczności, czy też daty powstania tego dokumentu, posiadającego większe znaczenie inicjacyjne od wszystkich, jakie nam pozostawiła grecko-egipska starożytność. Jedni twierdzą, że jest to jeno utwór amfiguryczny jakiegoś marzyciela aleksandryjskiego, inni uważają go nawet za apokryf z wieku V. po Chr. Są i tacy, którzy mu przyznają cztery tysiące lat wieku. Cóż na tem zależy? Nie ulega żadnej kwestji, że reasumuje on całą tradycję starożytnego Egiptu.“ *)

*) Stanislas de Guaita: La clef de la magie noire, str. 119.

Rzecz ta jest problematyczna, a nawet jest zgoła nieprawdopodobna, z uwagi na to, że źródła autentyczne Egiptu Faraonów nie dają żadnego dowodu potwierdzającego owo dzikie mniemanie. Mówić: „cóż na tern zależy“, to trochę za śmiało , gdy idzie o tekst, który się czyni podwaliną całej swej doktryny.

Papus poświęca ze swej strony cały tom na skomentowanie Tarota, upatrując w nim najstarszy dokument ezoteryczny ludzkości, mimo, że wie lepiej od innych, iż niema nigdzie śladu autentyczności, starszego nad wiek czternasty po Chr.

sa-

Notując tę dziwaczną chimerę u podstawy mych dzieł tych ludzi (a ma ona oczywiście dalsze rozgałęzienia w całej treści), nie zamierzamy bynajmniej podawać w wątpliwość ich uczciwości i wyraźnie dobrej wiary, same zaś dzieła są bardzo ciekawe, pełne oryginalnych spostrzeżeń, błysków intuicji, śmiałych hipotez, doskonałej interpretacji analogij pomysłowych, cennych poszukiwań i cenniejszych jeszcze odkryć. Obaj znają mnóstwo rzeczy zapomnianych i zaniedbanych, które dobrze jest czasem przywieść na pamięć. Papus spieszy się trochę zanadto i partoli swTe tomy, ale Guaita jest staranny, aż do przesady czasem, w cyzelowaniu swych frazesów, pełnych dostojności, namaszczenia, a błyskotliwych i sztucznych potrochu.

IV.

Sytuacja, w jakiej znaleźli się neoteozofowie, przypomina nieco położenie trzech wspomnianych powyżej okultystów. Wiadomo, że „Towarzystwo teozoficzne“ zostało założone przez Helenę Bła-wacką. Nie przysługuje mi tutaj prawo sądzenia moralności tej zagadkowej kobiety. Pewnem jest jednak, że raport dra. Hodgsona, specjalnie wysła- . nego do Indyj w r. 1884 przez „Society for Psychical Research“ w celu wyświetlenia całej sprawy, rzuca na nią cień dość brzydki. Przejrzałem akta procesowe i przyznaję, że sam arcy uczci wy Hodgson mógł paść ofiarą podstępu djabelniejszego jeszcze, niżli ten, który miał wykryć. Wiem też, że pomawiają Helenę Bławacką i innych teozofów o rozliczne plag jaty, a w pierwszej linji istnieje pogłoska jakoby „Budyzm ezoteryczny“ A. P. Sinneta i „Wiedza tajemna“ *jej samej, były to dzieła niejakiego Palmy, którego rękopisy zakupione zostały przez założycieli towarzystwa, albo też zaledwo nieco przy-słonione wypisy z dzieł wydanych dwadzieścia lat przedtem, pod nazwiskiem okultysty zachodniego, a mianowicie Ludwika Lucasa.

Nie zatrzymujmy się jednak dłużej nad temi kwestjami, znacznie mniejszego znaczenia, niż zagadnienie autentyczności dokumentów prehistorycznych, a tajnych, oraz komentarzy ezoterycznych, na których opierają teozofowie rewelacje swoje. Nie wchodząc w pytanie, kim jest autor, czy autorowie, weźmy do ręki dzieła takie, jakie się nam przedstawiają. ,,Jzis odsloniona“, „Wiedza tajemna“ i inne, liczne utwory Bławackiej, to monument olbrzymi, ale bardzo chwiejny, a raczej gigantyczny stos, na który zrzucono bezładnie, niepotrzebnie wszystko, gdzie też spotykają się i przygniatają wzajem erudycja najszerszego zakresu, wprost niezrównana i nader wątpliwej wartości okruchy wiedzy, legend, baśni i historji, gdzie leżą obok siebie naj-przedziwniejsze hipotezy i pozbawione wszelkiej podstawy majaczenia, fakty ścisłe z twierdzeniami absurdalnemi, idee najsłuszniejsze i najchimerycznie jsze, marzenia szczytne i wytwory maligny bez związku. Wszystko tu jest w ilości niezmiernej, a chociaż ogromna kupa zawiera moc materjału, który odrazu, bez badania rzucić trzeba na bok, to jednak, chcąc być bezstronnymi, przyznać musimy, że spekulacje tu i owdzie napotykane, zaliczają się do najszczytniejszych, jakie wy tworzone zostały wogóle. Tło jest niezaprzeczalnie wedyckie, a raczej bramanistyczno-wedantyckie, ale wszystko, co tu mamy, wyczytać można w tekstach zgoła nie tajemnych. Po wyż owych tekstów, znanych oficjalnym indologom, teozofowie stawiają teksty inne, bez porównania ich zdaniem starsze i czystsze, dostarczone im i wyjaśnione przez adeptów hinduskich, bezpośrednich dziedziców wiedzy tajnej, niepojętych

sięgającej wprost czasów. Teksty te nie przynoszą zgoła niczego nowego, co się tyczy punktu zasadniczego, to znaczy, wyznania niewiedzy bezwzględnej i absolutnej, jakie znajdujemy w religjach pierwotnych. Mimo to jednak dają mnóstwo objaśnień, komentarzy, teoryj i szczegółów, co wszystko razem wzięte byłoby niezmiernie ciekawe, gdyby zostało przedtem, lub być mogło poddane krytyce historycznej i filologicznej, równie ścisłej, jak dokumenty indologów, nie sięgających po godność inicjatów. Tak niestety nie jest. Spójrzmy naprzykład na t. zw. „Księgę Dzyan“, to znaczy sloki, czyli stance tajemnicze, stanowiące fundament całej nauki tajemnej Bławackiej. Powiada nam autorka, że jest to rękopis archaiczny, pęk liści palmowych, w sposób nieznany zabezpieczonych przed działaniem powietrza, wody i ognia, a spisany w języku zaginionym, zwanym senzar, wcześniejszym' od sanskrytu, znanym dziś kilku zaledwo adeptom hinduskim. Więc nie dowiadujemy się niczego. Ni słowa o jego pochodzeniu, cudownem zakonserwowaniu, ni słowa o tym języku senzar, który mieć musi przecież coś wspólnego ze stu językami i sześciuset dialektami Indyj dzisiejszych, nie wiemy jak się nim pisze, jak go dziś można rozumieć i tłumaczyć, oraz do jakiej go w przybliżeniu można odnieść epoki. Nic a nic nie wiemy i z okultystami jest tak zawsze, trzeba im wierzyć na słowo, bez badania. A szkoda wielka, bo gdyby te teksty wytrzymały próbę krytyki naukowej, możnaby je zaliczyć do najciekawszych utworów literatury azjatyckiej. Kosmogo-niczne i antropogenetyczne spekulacje,,Księgi Dzyan“ każą przypuszczać, że jest ona utworem bra-manistycznym i może stanowić nieznaną dotąd część Upaniszad. Komentarze adeptów, tam zawarte, świadczą o pełnem wżyciu się w wiedzę Zachodu. Gdyby się okazało, że są autentycznie prehistoryczne, wówczas wstrząsająco oddziałaćby musiało to, co twierdzą o rozwoju światów i człowieka, gdyż wiedza współczesna dochodzi w ostatnich odkryciach częściowo do tychże samych wyników. Jeśli tak nie jest, wówczas twierdzenia te uważać należy za proste hipotezy autorki, na ogromną podjęte skalę, często prawdopodobne, częściej jeszcze jednak niesłychanie i niepotrzebnie skomplikowane, w każdym zaś razie zgoła dowolne i chimeryczne.

У.

Mimo to jest jednak „Wiedza tajemna“ ezemś w rodzaju obszernej encyklopedji wiedzy ezoterycznej, zwłaszcza wr aneksach swych, komentarzach i „parergach“, gdzie znajdujemy mnóstwo przedziwnych, ciekawych analogij pomiędzy nauką a manifestacjami okultystycznemi w przeróżnych krajach i wiekach. Błyska z nich czasem niespodzianie światło i sięga promieniami daleko, w dziedziny myśli oddawna już zaniedbane. Dzieło stwierdza (o ile to potrzebne jeszcze wogóle, niewiadomo) ponownie i to w świetny sposób wspólność źródła, w którym szukała ludzkość, na długo przed zaczątkami znanej nam historji, wyjaśnienia otaczających ją tajemnic i zagadek. Są tam także szeroko zakrojone, a świetnie skreślone zestawienia wiedzy tajemnej z wiedzą współczesną, z których wynika, przyznać należy wyraźnie, iż pierwsza nie tylko poprzedza, ale i prześciga drugą znacznie. Znajdujemy tu jeszcze mnóstwo innych rzeczy zrzuconych na kupę, a nie zasługujących na pogardę, z jaką się do nich odnoszą współcześni.

Ani dziejów okultyzmu tu nie kreślimy, ani mu nie wytaczamy procesu, przeto notujemy jeno mimochodem dzieło Bławackiej, będące przedostatnią formą okultyzmu czasów naszych. Dodajemy, że błędy jego zasadniczej metody ujawniają się i pogarszają u kontynuatorów autorki. Zarówno u Annie Besant, kobiety wybitnej zresztą, jak i Lead-beatera, wszystko zbudowane jest z mgieł, a twierdzenia gołosłowne i niesprawdzalne mnożą się i padają jak grad na każdej stronie. Jest to droga nowa, którą zresztą iść nie mają jakoś odwagi wierni z czasów pierwszego okresu.

W całej naiwnej prostocie swej, błędy owe okazują się zwdaszcza u autorów drugoplanowych, mniej

zręcznie od mistrzów, ukrywających się z nimi. Tak jest u Scotta-Elliota, historyka „Atlantydy“ i „Lemur ji“. Autor rozpoczyna historję tę w sposób zupełnie rozsądny i naukowy, przytaczając teksty historyczne, nie pozwalające zgoła wątpić, że w pewnej epoce zatonęła w falach morza ogromna wyspa, której jeden kraniec sięgał poza Słupy Herkulesa na Atlantyku, i że wraz z nią zginęła przedziwna jej cywilizacja. Uzasaània te teksty dowodami bardzo trafnemi, zaczerpniętemi z orografji podmorskiej, trwałości Morza Sargasów, danemi geologicznemi i innemi, tak że nic dowodzeniu zarzucić nie można. Nagle niespodzianie, niemal bez ostrzeżenia czytelnika, ima się dokumentów tajemnych, map świata, wyrysowanych na cegłach, w cudowny sposób odnalezionych, rewelacyj niewiadomo skąd pochodzących klisz astralnych, istniejących rzekomo w przestrzeni i czasie, i wszystko to traktuje zupełnie na równi z dowodami historycznemi i geologicznemi, kreśląc nader szczegółowo wszystko, jakby żył pośród Atlantów, dając opisy miast, świątyń, pałaców, rozwodząc się szeroko nad ich cywilizacją, polityką, moralnością, religją i nauką, a praćę swą wyposaża mapami szczegółowemi bajecznych kontynentów hiperborejskich, lemuryjskich i innych, zaginionych od 800.000, 200.000 i 60.000 lat, wykreślonemi z taką precyzją i z taką pewnością, jakby szło o geo-grafję współczesnej Bretanji, czy Normandji.

VI.

Tych samych procederów ima się przywódca niezawisłego, a raczej dysydenckiego odłamu teo-zofji, Rudolf Steiner, erudyt, filozof i jasnowidz bardzo ciekawy i poważny, o którym już wspominaliśmy, ale próbuje przynajmniej wyjaśnić i uzasadnić aksjomaty swoje.

Odstępując od zasad teozofów ortodoksyjnych, nie poprzestaje na objawianiu, komentowaniu i interpretowaniu tajnych, świętych ksiąg i tradycyj orjentalnych, ale odnajduje w samym sobie prawdy w nich zawarte. W duszy, zdaniem jego, przejawia się istotna treść wszechświata. Zagadka wszystkiego jest w nas, albowiem wszystko jest w nas samych, tak jak było również w Chrystusie. Logos w swym nieustannym rozwoju w miljonach osobowości ludzkich został przez koncepcję chrześcijańską zwrócony i skoncentrowany w samej jeno o sobo-wości Chrystusa. Siła boska rozprzestrzeniona po całym świecie została skupiona w jednostce. Wedle tego wyobrażenia Chrystus jest jedynym człowiekiem, który stał się Bogiem i wziął na siebie dywini-zację całej ludzkości. Szuka się w nim tego, czego przedtem szukano we własnych duszach. *)

Należy podjąć na nowo owe poszukiwania, przerwane na zbyt długo, niestety, przez symbol Chry-

**) Rudolf Steiner: Mieterjum chrześcijańskie i misterja antyczne.

stusa. Idea ta jest zrozumiała, o ile idzie o poszukiwanie w sobie novalisowskiego „transcendentalnego ja“, i podświadomości metapsychistów, staje się atoli dużo mniej dopuszczalna w dalszym rozwoju i interpretacji, jaką jej daje autor. Twierdzi, że może nam objawić i pouczyć nas, w jaki, mechaniczny niemal sposób można niezawodnie zbudzić Boga, śpiącego w nas. Wedle niego cała różnica pomiędzy inicjacją orjentalną, a okcydentalną polega na tern, że pierwsza odbywała się w stanie snu, druga zaś na jawie. W tej ostatniej unika się niebezpiecznego zawsze rozdziału ciała astralnego i ciała fizycznego. Dla osiągnięcia tego stanu ekstazy, który pozwala wejść w kontakt ze światem wyższym, oraz wszyst-kiemi światami rozproszonemi w przestrzeni i czasie, a nawet z samem bóstwem, wystarcza ćwiczyć duchowo i rozwijać metodycznie pewne organa ciała astralnego, a w ten sposób możemy z czasem nauczyć się widzieć i słyszeć istoty i rzeczy, nie jawiące -się nigdy na planie fizycznym świata. Zasady tych ćwiczeń, w części swej spirytualnej choćby, są czerpnięte najwyraźniej z prastarych praktyk hinduskiej jogi, a przedewszystldem. z sutr Patanjali. Steiner twierdzi, że organ astralny, mieszczący się w pobliżu tchawicy, umożliwiłby widzenie myśli innych ludzi, oraz pozwoliłby spojrzeć głęboko w samą istotę rzeczywistych praw, rządzących zjawiskami przyrody. Inny taki organ, wpobliżu serca

za-

dałby możność rozpoznawania stanu dusz bliźnich naszych. Ten, ktoby go rozwinął, mógłby stwierdzić istnienie pewnych skrytych sił zwierząt i roślin. Takiż sam organ w pobhżu żołądka apercepowałby zdolności i talenty ludzi i ujmowałby rolę zwierząt, roślin, kamieni, metali i zjawisk atmosferycznych w gospodarce przyrody. Wyjaśnia szeroko i szczegółowo wszystko, co dotyczy rozwoju, ćwiczenia, organizacji ciała astralnego i wizji owego wyższego : ja, w książce p. t. ,,Inicjacja, czyli poznanie światów wyższych“. *)

Czytając ten traktat o ekstazie, bardzo zresztą głęboko ujęty i w wielu punktach cenny, zapytujemy się mimo woli, czy sam autor zdołał uniknąć niebezpieczeństwa, przed jakiem ostrzega uczniów swych i czy nie „operuje wszechświatem, stworzonym we wszystkich swych częściach przez własną jeno wyobraźnię“. №e wiemy zresztą, żali doświadczeniem da się stwierdzić tę naukę. Można go spróbować, proceder jest bowiem dość prosty i w przeciwieństwie do metody jogi, mało niebezpieczny. Potrzebnem jest jednak, by ten trening duchowy odbywał się pod łridmnkiem nauczyciela, o którego niezawsze łatwm. W każdym razie idzie tu o t. zw. „stan drugi“, wyższy od stanu, w którym znajdują się hipnotycy, somnambulicy i medja, a stan ten

*) Po francusku: „Initiationprzekł. J. Sauerweina, słr. 188 i następne.

daje wizje, czy intuicje zgoła odmiennne od aper-cepcji zmysłów naszych w normalnych warunkach. Czy wizje owe i intuicje odpowiadają czemuś istniejącemu rzeczywiście na drugim planie życia, lub w innych światach, jest to kwest ja rozstrzygalna jeno dla tych, którzy doznali tych wrażeń. Wszyscy niemal wielcy mistycy mieli spontaniczne wizje i intuicje tego rodzaju, ale mogłyby one być wówczas jeno interesujące,, gdyby stwierdzono, że istotnie byli to ludzie zupełnie i kompletnie pozbawieni wykształcenia. Tak się rzecz miała pono z Jakóbem Boehme’m, szewcem z Goerlitz, i Ruysbröckiem, starym mnichem brabanckim, żyjącym w XIII. wieku. Jeśli naprawdę w rewelacjach ich niema podświadomych wspomnień rzeczy przeczytanych, to ana-logje ich wizyj z tern, co potem stało się nauką ezoteryczną wielkich religij pierwotnych, zmuszałyby do przypuszczenia, że na szczytach, czy też w głębi całej ludzkości nieustannie istnieje owa wiedza, zawsze identyczna, nigdy niezmienna, a utajona i że musi z konieczności odpowiadać jakiejś prawdzie obj ekty wnej, a wszechświatowej. Znaj duj emy w dziełach Ruysbröcka, a mianowicie w jego: ,,Ornament des noces spirituelles“, ,,Livre de la suprême vérité“ i ,,Livre du royaume des amants“, całe rozdziały, które, pominąwszy frazeologję chrześcijańską, mogłyby być napisane przez anachoretę z czasów powstawania bramanów, lub neoplatonika aleksan-

15

Wlelka Tajemnica.

dryj skiego. Zasadniczą ideą Boehmego jest koncepcja czysto neoplatońska bóstwa nieświadomego, czyli „nicości“ boskiej i stopniowego rozwoju jego świadomości przez objektywizację i uzewnętrznianie nieustanne owych możliwości, zostających w stanie lateneji. Ale, jak widzieliśmy, Boehme nie był zupełnie pozbawiony wykształcenia. Co do Ruys-bröcka zaś, musimy wziąć pod uwagę, że chociaż dzieła swe pisał w narzeczu flamandzkiem, używa-nem dotąd przez chłopów brabanckich i flandryj-skich, był on przed udaniem się na pustelnię w lesie pod Soignes, wikarjuszem w Brukseli i żył w atmosferze mistycznej, wytworzonej w XIII. i XIV. wieku przez Alberta Magnusa, a także współczesnych mu Jana Eckhardta, mistyka-panteistę, zbliżonego do aleksandrystów i Jana Taulera, który, jak pomada Surius, tłumacz dzieł Ruysbröcka i jego biograf, odwiedził go w odludziu jego w Groennendaeł. . Tenże właśnie Jan Tarder głosił zjednoczenie z bóstwem i stworzenie Boga w duszy własnej. Stąd widzimy, że nie można ryzykować twierdzenia, jakoby wizje tego mistyka były zupełnie spontaniczne i wolne od wpływów wszelakich.

VIII.

Ta kwest ja co do Steinera nie istnieje wcale. Zanim odnalazł, a raczej uwierzył w odnalezienie w głębi siebie prawd ezoterycznych, które głosi, za-

poznał się gruntownie z całą literaturą mistyczną, tak że jest rzeczą pewną niemal, iż wizje jego są odblaskiem pamięci świadomej, lub podświadomej. Nie różni on się zresztą zasadniczo od teozofów ortodoksyjnych, a przeciwstawia im się w jednym jeno punkcie, który uznać można za ważny, lub błahszy wedle zapatrywania. Oto miast czynić centr ewolucji duchowej z Budy, czy też licznych Budów, to znaczy stopniowych rewelatorów i pośredników Boga, przyznaje Chrystusowi rolę naczelną w tej ewolucji, twierdząc, że syntetyzuje on w sobie całą bo-skość, rozproszoną we wszystkich ludziach, i czyniąc zeń w ten sposób jedyny symbol ludzkości, poszukującej ж sobie Boga. Jest to ideą możhwą, o ile ją weźmiemy, jak to, zda się czyni Steiner, w znaczeniu alegorycznem, prawdopodobieństwo jej niknie jednakże, jeśli uwzględnimy stanowisko-histo

ryczne.

Steiner wprowadził w praktyczne zastosowanie swe intuitywne metody, będące czemś w rodzaju psychometrji transcendentalnej, a to w celu rekonstrukcji historji Atlantów, oraz pokazania nam, co się dzieje na słońcu, księżycu i innych światach. Opisuje też stopniowe przemiany istot, które staną się kiedyś ludźmi, a czyni to z tak niezachwianą pewnością, że, przebiegłszy z zaciekawieniem część wstępną i podstawową pracy jego, znamionującą umysł zrównoważony, logiczny i ogarniający wszystko, za

ny*

py tu jemy, czytając dalej, czy nagle nie oszalał, czy mamy. do czynienia z mistyfikatorem, lub czy jest on w istocie prawdziwym jasnowidzem. Nie ulega, wątpliwości, że podświadomość, która sprawiła nam już tyle niespodzianek, ma dla nas jeszcze mnóstwo innych, niemniej fantastycznych zapewne, jak welacje austrjackiego teozofa, to też nauczeni doświadczeniem, nie możemy go potępiać bez apelacji.

re-

Reasumując wszystko, musimy raz jeszcze stwierdzić, że to co mieści się w dziełach Steinera, a także w dziełach innych teozofów, co on zowie „wielkim dramatem świadomości, rozgrywającym się w świątyniach starożytnych kapłanów“, a czego symbolicznem jeno przedstawieniem jest życie, śmierć i zmartwychwstanie Chrystusa, Ozyrysa i Kryszny, powinnoby się raczej nazywać wielkim dramatem zasadniczej, absolutnej i beznadziejnej niewiedzy.

META PSYCH IS С I.

I.

Zajmij my ż się teraz okultystami czasów naszych, którzy nie są hierofantami, adeptami, ini-cjatami, ani jasnowidzami, ale skromnymi badaczami zjawisk anormalnych, stosującymi eksperymentalne metody nauki. Jeśli tylko zważać zechcemy pilnie, zjawisk takich spostrzeżemy w życiu mnóstwo. Zachodzi pytanie, czy źródłem ich jedynem są siły nieznane podświadomości naszej, czy też istoty niewidzialne nie będące, nie będące jeszcze, lub nie będące już, ludźmi. W pytaniu tern skupia się całe zainteresowanie, cała, rzec można, waga sprawy", ale odpowiedzi jeszcze niema, a jawi się jeno tendencja poszukiwania jej w innym świecie, poza naszym globem. Znamiennem dla kwestji jest nawrócenie się na spirytyzm takich mężów wiedzy ścisłej, jak Ohver Lodge, a w czasach ostatnich prof. W. I. Crawford.

Nie będziemy się tu zajmowali objawieniami spirytystycznemi, widziadłami żywych i zmarłych, zjawiskami przenoszenia, psychometrji i medjumiz-mu, o tern traktują książki tego samego autora p. t. : „La mort“ i „L'hôte inconnu“. To, co tam powie-

— 232

dziano, daje treściwe pojęcie, narazie wystarczające (wszystko jest jeno prowizorycznem w tej dziedzinie) o obecnym stanie wiedzy metapsychicznej, o ile dotyczy tego właśnie punktu.

Ale istnieją punkty inne, nie wchodzące w zakres tamtych prac i niemi zająć się tutaj musimy, albowiem należy traktować okultyzm współczesny równą miarą, jak dawny, a także dlatego, że właśnie sprawy, o których myślę, rzucają dużo światła na całą kwestję i pozwalają, jeśli jeszcze nie na wyciągnięcie wniosków, to w każdym razie na pewne nadzieje, któremi zakończymy studjum mniejsze.

HH

Nasi współcześni okultyści me zwracają się, jak zuchwalsi poprzednicy ich, wprost do niepoznawalnego, nie zadają owym potęgom pytań i nie żądają odpowiedzi jak nieskończoność zmieniła się w skończoność, jak niepoznawalne stało się zna-nem, duch materją, jak powstało zło i dobro, jak bezruch stał się ruchem, to co było wirtualne, re-alnem, nie doszukują się w tej niepojętej teogonji, zrozumiałej kosmogonji, religji i moralności, trochę bodaj mniej rozpaczliwej, niż ciemności, z jakich starali się wywieść to wszystko ich poprzednicy.

Po niezliczonych rozczarowaniach stali się skromniejsi i podjęli niższą rolę. Zdobywają cierpliwie niewielką wTysypkę na archipelagu wiedzy,

‘2аз —

którą uczynił nawskroś materjalistyczną sam przedmiot badań, to jest przyroda i na wysepce tej krok za krokiem zdobywanej budują azyl dla zjawisk, których prawa materji i jej właściwości, znane nam dotąd, wytłumaczyć nie są w stanie. W ten sposób zmierzają nie do dowodu jeszcze wprawdzie, ale na drogę, na której kiedyś dowieść będzie można, że w człowieku, stanowiącym rodzaj syntezy wszechświata, żyje siła duchowa, odmienna od siły jego organów i materjalnego, świadomego mózgu, siła niezawisła od istnienia jego ciała. Musimy wyznać, że na zdobytej już części owej wysepki naszych okui-tystów, zwących się dziś metapsychistami, panuje jeszcze nieład wielki. Widać, że dopiero się sprowadzają i wszystko jest narazie prowizoryczne i naprędce urządzone. Każdy znosi codziennie swe małe, czy duże zdobycze, rozpakowuje spiesznie i rozsypuje po piasku. Kzeczy niepewne leżą obok niezaprzeczalnych, pierwszej wagi, z drobiazgami, a konkluzje mieszają się z zaczątkowemi ideami. Czas-by już był uporządkować ten nadmiar i ten chaos materjałów, przy pomocy ogólnej zasady jakiejś, zdolnej wprowadzić ład. Ale niewiadomo, czy da się już teraz to uczynić, albowiem inwentowanie nie zostało ukończone i wszyscy czują, że jakieś niespodziewane odkrycie wszystko może za moment uczynić spornem, złudnem i przewrócić do góry nogami najmisterniej zbudowaną teorję.

234 —

Możnaby jednak, zacząć od początku i ponieważ gromadzone fakty zmierzają ku stwierdzeniu niezależności od mózgu i życia cielesnego sił promieniujących z człowieka, wykazać naprzód w sposób logiczny, że myśl może istnieć bez mózgu i że istniała rzeczywiście, jeszcze zanim urodził się mózg. Gdyby się to udało, zarówno życie pozagrobowe jak i zjawiska przypisywane podświadomości stałyby się niemal naturalne, a w każdym razie nierównie zrozu-mialsze.

Ma ter j aliści czynili zawsze spirytualistom zarzut, że bez mózgu myśli niema, a był to ich zarzut najściślejszy, do dziś dnia, choć z mniejszą już pewnością siebie, powtarzany. Dusza, czyli świadomość, mówili, to jeno wydzielina substancji mózgowej. Po śmierci mózgu, myśl ustaje i nie zostaje nic.

Żadnego argumentu naprawdę poważnego nie można było dotąd przeciwstawić temu zarzutowi potężnemu, temu twierdzeniu z pozoru niezbitemu, bo popartemu codziennem doświadczeniem śmierci. Nie śmiano nawet przyznać się do bezbronności, w jaką wprawiał ten zarzut okropny. Od kilku dopiero lat dostarczyły badania metapsychistów, z których nie wyciągnięto jeszcze zresztą wszystkich kon-sekwencyj, jeśli nie dowodów, bo o nie trudno, to przynajmniej ich podstaw', co pozwala stawić ma-

235 —

terjalistom czoło i to nie na mglistem terytorjnm religji, czy metafizyki, ale w ich. własnych szrankach, gdzie panuje, szanowna zresztą wielce, bogini metody doświadczalnej.

Tą drogą sięgamy poprzez mnogie tysiącolecia ku twierdzeniom i doświadczeniom prehistorycznych przodków naszych, którzy nam je pozostawili w spu-ściźnie jako świętą tajemnicę, zbyt długo, niestety, pozostawioną w niepamięci.

Z przyjemnością darowaćby sobie można dyskusję dość jałową z materjalistami, gdyby nie zmuszali oni do niej,! twierdząc ślepo, że mater ja jest wszystkiem i podstawą wszystkiego, a poza nią nic nie istnieje. Należałoby raczej zgodzić się raz na zawsze na fakt, że mater ja i duch są to w gruncie jeno dwa odmienne stany jednej i tej samej substancji, czyli właściwie jednej energji wiekuistej. Tak twierdziła zawsze, wyraźniej jeszcze od innych pierwotna religja Indyj, dodając, że duch był stanem pierwszym tej substancji, czyli energji, a ma-ter ja jest jeno wynikiem manifestacji, kondensacji, czy degradacji ducha. Z tej fundamentalnej zasady wynika cała kosmogonja, teozofja i etyka, a konsekwencje jej, mimo że z pozoru idzie jeno o spór słowny, są w praktyce niezmiernie doniosłe.

Idzie o to, czy duch wcześniejszy jest od mater ji, czy rzecz ma się przeciwnie, czy ma ter ja jest warunkiem ducha, czy przeciwnie duch jest warunkiem jej istnienia. Czyż w obecnym stanie nauki, nie biorąc pod uwagę twierdzeń wielkich religij, można kwestję tę rozstrzygnąć?

Materjaliści twierdzą, że życie jest warunkiem niezbędnym dla powstania myśli i jej ukształtowania się w mózgu. Mają rację, ale czemże jest w ich oczach życie, jeśli nie manifestacją materji, nie będącej już zresztą mater ją taką, jak ją oni pojmują, a jaką my mamy prawo zwać duchem, duszą a nawet bóstwem, jeśli to nam dogadza? Jeśli twierdzą, że ma ter ja nie może wydać życia bez zarodzi z zewnątrz, która je wzbudza, przechodzą ipso facto do naszego obozu, gdyż uznają, że dla powstania życia potrzebne jest jeszcze coś innego prócz ma-terji. Jeśli z drugiej strony twierdzą, że życie emanuje z materji, wyznają przez to, że było już w mej zawarte prawdopodobnie i znowu stają w naszych szeregach. Zostali zresztą niedawno (przykładem są między innemi choćby doświadczenia Gustawa Le Bon) zmuszeni do przyznania, że mat er ja martwa nie istnieje, że mały kamyk, ułamek lawy, wy sterylizowany doszczętnie przez piekielny iście żar wulkanu, wyposażony jest fantastyczną wprost aktywnością międzymolekularną i że wirują w nim wnętrzne prądy, posiadające energję, zdolną do poruszenia licznych pociągów i popędzenia ich wnkoło kuli ziemskiej. Czemże jest atoli owa aktywność i owa energja, jeśli nie formą niezaprzeczalną życia powszechnego?

I tutaj zgoda panuje pomiędzy oponentami. Kończy się ona jednak w chwili, kiedy stawiają aksjomat zgoła bezpodstawny, a nawet sprzeczny z rozsądkiem, że mater ja istniała przed ową energją. Możemy przyjąć, że istniała jednocześnie od samych zaczątków świata. Ale sama logika i obserwacja faktów zmusza do przyznania, że kiedy ma ter ja zaczęła się poruszać i rozwijać nie wnętrznie, jak w kamieniu, ale zewnętrznie, jak w krysztale, planecie, czy zwierzęciu, ruch, czy ewolucję tę determinowała ta sama energja i siła motoryezna, która w niej tkwiła. Taż sama logika i ta sama obserwacja faktów zmusza nas do przyznania, że gdy szło o przemianę i organizowanie materji, nie ona sama zaczęła ten proces, ale życie w niej utajone. W tym wypadku, podobnie jak w sporach rozstrzyganych przed sądem, jest rzeczą bardzo ważną stwierdzić, kto zaczął. Jakże zacząć mogła mater ja, jakże mogłaby dać inicjatywę, nie przestając być materją, taką jak ją definjują materjaliści,a więc rzeczą samą przez się, z konieczności martwą i nieruchomą? Gdybyśmy się zgodzili na nieprawdopodobieństwo i powiedzieli, że zaczęła materja, wówczas możliwem jest, że duch nasz zginie, a raczej zgaśnie wraz z nią, wróci w nią i wejdzię w stan pierwotnej tej aktywności międzymolekularnej, który był jego początkiem i będzie końcem. Jeśli przeciwnie początek dał duch, to jest równie możliwem, że zdoławszy przekształcić materję i zorganizować ją, a przeto-okazawszy, że jest silniejszym i innej od niej natury, potrafi się nią posługiwać i zmusić do rozwoju, wzrostu i wzlotu, a zostawszy panem i władcą materji nie pozwoli jej, w chwili rozpadu, pociągnąć się również w ten rozpad, że nie zgaśnie w chwili jej zgaśnienia i nie da się wtrącić w ową. nikłą aktywność międzymolekularną, z której wyrwał materję.

Kwestja, obchodząca nas tu szczególniej, to znaczy pierwszeństwo mózgu, lub myśli, oraz możliwość myśli bez mózgu, została zresztą rozstrzygnięta przez fakty. Przed pojawieniem się człowieka i najinteligentniejszych zwierząt przyroda była już dużo inteligentniejsza od nas i urzeczywistniła w świecie roślin, ryb, płazów i ptaków płazowa tych, a zwłaszcza w świecie owadów przeważną część wynalazków przedziwnych, któremi się dziś jeszcze zachwycamy. Gdzież był wówczas mózg przyrody? Pewnie w materji i poza nią, wszędzie i nigdzie, tak jak jest i dzisiaj w dalszym ciągu i jak zawsze będzie. Powiadają nam, że wszystko to zrobiło się powoli, powstało krok za krokiem, wśród ciągłych prób i omyłek. Dobrze, ale cóż tu ma czas do rzeczy? Wynika stąd całkiem jasno, chyba żebyśmy przypuścili, iż skutek może poprzedzać przyczynę, że istniała gdzieś, niewiadomo gdzie, inteligencja funkcjonująca bez dostrzegalnych lub możliwych do zlokalizowania organów. Tedy organa, uważane przez mâ-terjalistów za niezbędne dla powstania myśli, są właśnie produktem myśli preegzystującej, są skutkiem przyczyny wcześniejszej i duchowej.

У.

Jest rzeczą możliwą, że od czasu ukształtowania się naszego mózgu, przyroda rozumuje lepiej niż przedtem. Jest również rzeczą możliwą, jak twierdzą niektórzy biologowie, że zdobycze naszej inteligencji wychodzą na korzyść przyrodzie, oddziały-wając na ogólne tło inteligencji światowej. Nie widzę w tern nic niemożliwego, tylko nie uważam za dowód, by przyroda potrzebowała naszego mózgu po-to, by mieć jakąś myśl. Miała mnóstwo myśli dużo przed nim. Jeśli człowiek wynajduje drukarnię, albo maszynę do pisania, by ułatwić rozpowszechnienie swych myśli, wynalazek ten nie jest wcale dowodem, by koniecznie potrzebował drukarni i maszyny do myślenia.

Wydaje mi się rzeczywiście, że przyroda, na naszym przynajmniej małym globie, zmądrzała i nie popełnia już teraz tak rażących błędów jak w początkach, kiedy stwarzała miljony potworów niezdarnych i bezcelowych. Ale tak samo nie ulega kwestj i, że iiie czekała wcale na nas. by zacząć my-■śleć i wymyśliła mnóstwo rzeczy, których my nie wymyślimy nigdy. Nie przestaliśmy i nie przestaniemy tak rychło czerpać pełną dłonią z olbrzymich •skarbów inteligencji, zgromadzonych przez nią, za-nimeśmy się pojawili. Ernest Kapp wykazał świetnie w swej ,,Philosophie der Technik“, że wszystkie nasze wynalazki i maszyny są to jeno projekcje organów, czyli nieświadome naśladownictwo modeli dostarczonych przez naturę. Serce jest prototypem pompy, stawy i kości, panewek i dźwigni, aparat fotograficzny zbudowany jest dokładnie na wzór oka, telegraf wyobraża system nerwowy, a w promieniach X rozpoznać łatwo organiczną zdolność somnambulików widzenia przez przeszkody, czytania listów zapieczętowanych i "włożonych do potrójnych metalowych pudełek. W telegrafie bez drutu idziemy za wskazówkami telepatji, to jest bezpośredniej wymiany myśli przez fale duchowe, podobne do hercowskich, zaś w zjawisku lewitacji, czyli przenoszenia przedmiotów bez dotknięcia, posiadamy wskazówkę cenną, z której nie umieliśmy dotąd skorzystać. Daje nam ten fenomen kierunek drogi, po której krocząc, zdołamy kiedyś przezwyciężyć straszliwe prawo ciążenia, przykuwające nas do tej ziemi. Prawo to nie jest zresztą, jak dawniej sądzono, raz na zawsze niepoznawalne i niemożliwe do opanowania, najnowsze bowiem badania wska-żują na jego cechy magnetyczne, a przeto możliwe do ujęcia i spożytkowania.

VI.

Ograniczaliśmy się dotąd wyłącznie do ciasnego zakresu człowieka. Nierównie więcej dostrzeglibyśmy wynalazków przyrody w świecie owadów, gdzie najwyraźniej dużo hojniejszą szafowała dłonią na długo przed pojawieniem się człowieka i dużo większą niż na nas zużyła pomysłowość. Prócz idei orga-zacyj społecznych, które będziemy kiedyś może naśladować, spostrzegamy tam cuda mechaniki, niedostępne nam zgoła i tajemne siły, o których nie mamy dotąd pojęcia. Skądże się bierze naprzykład (cytujemy najnikłejszy jeno i niezbyt miły fakt) u pchły skok o bajecznej energji, który w stosunku do człowieka wynosiłby czterysta do pięćset metrów wzwyż i w dal? Skądże też bierze siły skorpjon, który mimo nieustannej swej aktywności może żyć przez dziewięć miesięcy bez pożywienia? Skądże czerpią tajemnicze jadło pająki,zwane „Clotho“ wyposażone tąże samą zdolnością? Jakaż tajemna al-chemja pozwala owadowi zwanemu „Minotaurem“, zupełnie izolowanemu, bez możności doprowadzenia czegoś z zewnątrz, zwiększyć dziesięciokrotnie wagę swego jaja? Wielki entomolog I. H. Fabre przypuszcza, (nie wiedząc zresztą, że powtarza zasadnicze twierdzenie Paracelsa, a z czego widać, że na-

16

Wtelka Tajemnica.

uka ciągle zbliża się do magji), iż „jaja tego owada czerpią energję z otoczenia, z ciepła, elektryczności, światła, lub innych rozlicznych form jakiegoś czynnika uniwersalnego“, który jest, zdaniem naszem, najdokładniej tym samym czynnikiem uniwersalnym, tym samym fluidem kosmicznym, astralnym i eterycznym, który dawni okultyści zwią akaszą, a odern nasi współcześni uczeni.

VII.

’ Powiedzmy mimochodem, natura bez mózgu daje tu raz jeszcze wskazówkę mózgom naszym, na jaką mają wkroczyć drogę, jeśli chcą uwolnić człowieka od wstrętnego niewolnictwa i uzależnienia od jadła. Wszakże ledwo kilka godzin mamy w dniu wolnych od napychania się, po trzy i cztery razy. Może już niedaleki czas₅ kiedy przestaniemy być nienasyconemi żołądkami i bezdennemi brzuchami, a odkryjemy cudowną tajemnicę owadów, czerpiących zasoby życia z fluidu niedostrzegalnego, a powszechnego, który nas otacza i przenika tak sarno jak owe stworzenia.

Otwiera się tu dla nauki pole obszerne i nietknięte jeszcze. Zwłaszcza ze względu na życie duchowe, przemiana taka byłaby wprost niesłychanem dobrodziejstwem, a ułatwiłaby w wielkim stopniu poznanie naszego przyszłego bytu. Nie będąc zmuszeni jeść nieustannie od świtu do nocy, co jednych obciąża, a wielce raduje innych, uprościlibyśmy sobie ogromnie warunki życia i uwolnili myśl od kajdan, nałożonych przez owe terminy stołowe, a wówczas zrozumielibyśmy, że ma ona wyższe zadania. W każdym razie taki wikt przygotowywałby nas doskonale do życia pozagrobowego i wieczności.

Po raz ostatni wracając do kwestji myśli bez mózgu, będącej zwornikiem sklepienia nakrywającego cały gmach, wyobraźmy sobie, że nagle unicestwione zostały wszystkie mózgi. Kataklizm taki zdarzał się już pewnie i przydarzyć się może każdej chwili, na naszym globie, zmiatając wszystkie mózgi, wszystkie najbardziej galaretowate nawet organizacje nerwowo-cerebralne, od ameby do człowieka. Czyż ziemia opustoszałaby na zawsze, czyż zamarłoby na niej życie, gdyby warunki istnienia stały się napowrót ściśle takiemi, ja.demi były przed katastrofą? Niepodobna tego przypuścić. Przeciwnie, jest pewnem niemal, że życie zaczęłoby się na nowo w tenże sam mniej więcej sposób, odnajdując te same sprzyjające warunki rozwoju. Inteligencja odradzałaby się stopniowo, jawiłyby się idee i tworzyłyby się na nowo organa, dając dowód niezbity, że myśl nie umarła, że umrzeć nie może, że się gdzieś chroni i trwa nietykalna, nieprzemijająca, mimo zupełnego zniszczenia swych narządów i środków, czyli że jednem słowem jest niezawisła od materji.

n;*

VIII.

Przypatrzmy się teraz w sobie samych owej preegzystencji ducha. Czyż posiadaliśmy mózg wówczas, gdy w chwili zapłodnienia byliśmy wymoczkiem, przez mikroskop jeno dostrzegalnym chyba? Mimo to potencjonalnie każdy był już tern, czem jest dzisiaj. Nie tylko posiadaliśmy całą swą osobowość wraz z charakterem, ideami wrodzonemi, cnotami i wadami, które rozwinąć miał później dopiero mózg nie istniejący dotąd. Co więcej, tkwiło w nas już to wszystko, czem byli przodkowie nasi, mieliśmy w sobie to, czego nabyli w szeregu wieków, o których liczbie, pojęcia mieć nie możemy. W owym niewidzialnym punkciku tkwiło ich doświadczenie, mądrość, nawyki, winy, zasługi, konsekwencje błędów i rezultaty wysiłków, wszystko tam było, żyło i gotowało się do rozwoju. Nosiliśmy w sobie również (co jest może dziwne, ale niezaprzeczalne) całą naszą progeniturę, nieskończone pokolenia dzieci i dzieci dzieci naszych, jakie zrodzą się na ziemi w nieogarniętej myślą przyszłości, a każdy z nas zawierał w sobie wszystkie ich cechy, całe przeznaczenie i losy. Czyż mater ja, gromadząca taką moc rzeczy na czemś w rodzaju koniuszka nitki, niemal poza-mikroskopijnie cienkiej, nie staje się tak nie-materjalnie subtelną, że nabiera dziwnego podobieństwa do pierwiastku duchowego?

Odłóżmy na bok oddziaływanie potomków naszych na nas samych, na nasz charakter i postępki, mimo że oddziaływanie to j est bardzo prawdopodobne, albowiem istnieją w nas, odsuńmy je na bok ze względu na trudność badania, a zajmijmy się przez chwilę faktem, że przodkowie nasi pozornie zmarli, zupełnie realnie żyją w nas dalej. Poprzestańmy na tym jeno fakcie, który stwierdzają uznane już dziś przez naukę i sklasyfikowane zjawiska dziedziczności. Nie ulega kwestji, że każdy z nas jest rodzajem sumy owych przodków i reprodukuje mniej, lub więcej dokładnie osobowość jednego z nich, albo kilku razem i ci przodkowie najoczywiściej myślą i działają w nim dalej. Myślą'naszym mózgiem, powie ktoś. Jest to możliwe. Przodek używa organu, który ma do dyspozycji, ale kwestji nie ulega, że istnieje, że żyje i myśli poprawnie, mimo że nie posiada mózgu własnego, a o ustalenie tego faktu właśnie idzie nam tutaj narazie.

Widzieliśmy tedy, coprawda, w zbyt pospiesznym i treściwym skrócie, że myśl może istnieć i że rzeczywiście wszędzie istnieje bez mózgu, że jest wcześniejsza od materji i że posiada niezawisłą od niej egzystencję. Mimochodem poruszę tu zarzut materjalistów, którzy powiadają: jeśli myśl jest nie-

246 -

zawisła od materji, to dlaczegóż ustaje działać, albo funkcjonuje źle, jeśli mózg zostanie nadwerężony? Zarzut ten, nie dotykający zresztą samego źródła myśli, ale jeno stanu jej przewodnika, czy kondensatora, traci znaczną część swej wagi, jeśli mu przeciwstawimy znaczną ilość faktów, dowodzących, że sprawa ma się wprost przeciwnie. Moglibyśmy, gctyby nam nie przeszkadzała szczupłość miejsca, przytoczyć cały szereg przypadków, stwierdzonych medycznie, gdzie myśl dalej funkcjonuje prawidłowo, mimo że większa część mózgu, cały niemal nawet zmieniony jest w rzadką papkę, lub całkiem zro-piały. Ciekawych odsyłamy do dzieła specjalisty dra. G. Gelay p. t. : De l’inconscient au conscient i zapewniamy, że znajdą tam przekonywające przykłady.

Zresztą ten zarzut materjalistów jest sofizma-tem i został doskonale odparty przez Karola du Pre-la. Mówić, że każde zranienie mózgu dotyka myśl, że myśl ustaje, kiedy mózg jest zniszczony i że stąd wynika, iż myśl jest produktem mózgu, znaczy tyle co twierdzić jak następuje: każde uszkodzenie aparatu telegraficznego szkodzi depeszy, depesza kończy się wraz z przecięciem drutu, przeto depesza jest produktem aparatu telegraficznego. Nauka materja-listyczna nie dopuszcza poza tern niczego innego, nawet istnienia telegrafisty.

X.

Przyjrzyjmy się stwierdzeniom aksjomatów starych religij i okultystów, jakie poczyniła, po tysiącach tysięcy lat, nauka lat ostatnich. Rzuca to nowe światło na cały problem i ustala przez doświadczenie ezoteryczne doktryny odnośne do ciała astralnego, eterycznego, czy „gościa nieznanego“, jego uzdolnień przedziwnych i niezrozumiałych, prawdopodobnego życia po śmierci, oraz niezależności od ciała fizycznego.

Dawniej już wiedzieliśmy, że znaczna i bardzo ważna część naszego życia i naszej osobowości tkwi w ciemni nieświadomości lub pod progiem świadomości pełnej. W mrokach tych umieściliśmy nasze funkcje organiczne, działanie żołądka, serca, płuc, żył, a nawet mózgu, a nie przenika tam, z -wyjątkiem przypadku choroby żaden promień świadomości. Umieściliśmy tam wreszcie nasze instynkty najniższe i najwyższe, wszystko co jest nam wrodzone, tajemnicze, nieodparte, a co stanowi właściwą cechę naszych stanów świadomych charakteru i mnóstwa innych rzeczy, których tu nawet poruszyć pobieżnie nie sposób.

Od kilku jednak lat badania naukowe hipno-tyzmu i medjalności rozszerzyły znacznie i rozświetliły owe baśniowe, niedostępne tery tor ja.

Postępując krok za krokiem, stwierdzono objek-tywnie, materjalnie i niezawodnie, że nasza ciasna egzystencja świadoma i cerebralna jest niczeui w porównaniu z olbrzymi emi rozłogami bytu pozacere-bralnego i utajonego, jaki wiedziemy z pierwszym jednocześnie. Ta egzystencja nieznana mieści w sobie przeszłość i przyszłość i może przekroczyć na ogromną odległość ramy naszego ciała fizycznego. Spostrzeżono mianowicie, że pod naszą pamięcią jawy, ciasną, niewierną i kruchą, mieści się w cieniu pamięć druga bezkreśna, niezmęczona, niewyczer-palna, nieskazitelna, niewzruszona, która notuje gdzieś w sposób niezmazalny najdrobniejsze wydarzenie, najsłabsze wzruszenie i najprzelotniejszą myśl naszego życia. Może notuje to wszystko nawet w naszym mózgu, w każdym razie jednak nie w mózgu znanym nam i rządzonym naszą świadomością, albowiem zdaje się być niezawisłą od stanu tegoż mózgu. Służąca, zgoła niewykształcona, że zacytujemy jeden przykład z tysięcy, potrafiła w stanie hipnozy recytować bez najmniejszej pomyłki całe stronnice tekstów sanskryckich, a to na podstawie usłyszanej raz lektury kilku rozdziałów Wed, za czasów służby swej u pewnego orjentalisty.

W ten sposób stwierdzonem zostało, że każdy rozdział tysięcy czytanych przez nas książek sfotografowany jest niezmazalnie we wspomnieniach i może w danym momencie zjawić nam się przed oczyma, a nie braknie w nim przecinka, ni kropki. Pułkownik de Eochas, badając kwestję regresji pamięci i osobo-

wości, doprowadzał udzi do opowiadania całego życia swego wstecz, aż do lat niemowlęcych, a wszystkie szczegóły, skreślone niezmiernie czysto i wypukłe, okazywały się po skontrolowaniu najzupełniej ści-słemi. Posuwał się czasem dalej i kazał badanym spisywać żywoty minione, tutaj jednak kontrola była wyłączona, przeto nie będziemy się zajmować temi badaniami, chcąc stąpać po twardym jeno gruncie* faktów.

XI.

Olbrzymia część naszego: ja wymyka się, jak widzimy, naszej świadomości. Nie wiemy o niern nic, nie spożytkowujemy tego: ja, które żyje, notuje, działa poza sferą naszego świadomego mózgu, nie znamy owej pamięci idealnej, praktycznie nie służącej do niczego, wobec której pamięć, służąca nam w życiu, jest tylko cienką iglicą na szczycie dachu, ustawicznie żartą czasem, wychylającą się jeno ledwo z oceanu zapomnienia, pod nią zaś tkwi i sięga bezdni jakaś góra olbrzymia niezatartych wspomnień, z których mózg nasz skorzystać nie może. Na czemże to budujemy pojęcie osobowości swojej, istotę naszego: ja, ową identyczność, której boimy się utracić przez śmierć? Wyłącznie na owej pamięci świadomej, gdyż drugiej nie znamy, a pamięć ta w porównaniu z tamtą jest nader chwiejna i mało-znaczna. Czyż nie jest sprawą niezbędną spytać*

gdzie się mieści naprawdę nasze: ja, gdzie umiejscowiona jest właściwa osobowość nasza? Czy w owej małej pamięci, niepewnej i mglistej, czy w wielkiej, nieomylnej i niezachwianej? Któreż z owych: ja wybierzemy po śmierci? Czy to, które daje wspomnienia chwiejne, czy to, które nam nas całych przedstawia, bez zerwania ciągłości, bez utraty naj-'drobniejszego faktu, widoku i ważenia z całego ciągu życia, a które ponadto przechowuje w sobie żywe: ja wszystkich, przed nami pomarłych? O ile zachodzi obawa, że ta pamięć, którą się posługuje mózg nasz, zmieni się, albo zagaśnie w chwili śmierci, podobnie jak paczy się, lub gaśnie w ciągu życia, przy lada chorobie, o tyle istnieje silne prawdopodobieństwo, że druga wielka pamięć, którą zachwiać nie może żaden wstrząs ni choroba, oprze się również potężnemu ciosowi śmierci i mamy dużo szans odnaleźć ją w stanie nietkniętym po drugiej stronie grobu.

Gdyby tak być nie miało, na cóżby była potrzebna cała owa niesłychana regestracja, to niezmierne nagromadzenie klisz, bezpożytecznych klisz, z których przez cały ciąg życia nie ścieramy nawet kurzu, bo kilka skrytek naszej pamięci cerebralnej wystarcza zupełnie dla utrzymania linji zasadniczej naszej identyczności. Przyroda nie wysilałaby się na tak wielką pracę, gdyby miała iść na marne, musimy tedy przypuścić, że klisze te przydadzą się na

coś później i będą potrzebne gdzieindziej, a to gdzieindziej może jeno chyba oznaczać inne życie.

Niezawodnie zjawi się zaraz zarzut, że to właśnie mózg regestruje owe klisze drugiej pamięci, kiedy więc umrze itd.... itd. Jest to możliwe, czyż jednak nie wygląda dziwnie zgoła owa staranność mózgu, owo zupełne oddanie się pracy, której rezultaty są mu zgoła obojętne, bo w chwili śmierci traci je, czyż nie dziwne, że nie zdaje sobie z tego sprawy? W każdym razie pracę tę zajmuje mózg nie taki, jakim go znamy pospolicie, a to samo jest już stwierdzeniem nader ważnego faktu.

XII.

Ta atoli ukryta pamięć, czyli kryptomnezja, jak ją zowią specjaliści, jest jednem jeno obliczem kryptopsychji, czyli psychologji podświadomości. Nie mogę tu wyliczyć wszystkiego, co zawdzięczają współpracy podświadomości n. p. uczeni, artyści i matematycy. Wszyscyśmy mniej lub więcej korzystali z tej tajemniczej pomocy.

Owa podświadomość, ta dziwna osobistość, którą nazwałem gdzieindziej „gościem nieznanym“, żyjąca na własny rachunek i działająca poza naszym mózgiem, nie tylko reprezentuje całą przeszłość, skrystalizowaną w komplecie w jego pamięci, jest ona także przyszłością naszą, którą przeczuwa, odkrywa, a często nawet objawia, jak to spotykamy u jedno-

*26*2 —

stek sensytywnych, lub somnambulików, których rozliczne, zgodne z prawdą, a do spraw osobistych odnoszące się rewelacje stwierdziły ponad wszelką wątpliwość tę zdolność podświadomości. Prześciga tedy znacznie w czasie nasze małe: ja świadome, żyjące wyłącznie jeno na płaszczyźnie teraźniejszości. Prześciga je również i w przestrzeni. Przebywając oceany i góry, pędząc tysiące mil w sekundzie, zawiadamia nas o nieszczęściu lub śmierci, zagrażającej komuś z bliskich sercu naszemu na drugim krańcu świata.

Niema pod tym względem najmniejszej wątpliwości, a tysiące stwierdzonych faktów zwalnia nas od wszelkiej rezerwy w rozstrzygnięciu kwestji rewelacyj przyszłości.

Ten gość nieznany, a gigantyczny niezawodnie, którego nie mierzyć nam dziś wypada, ale jeno stwierdzić obecność, nie jest to osobistość nowa, ale raczej zapomniana od czasu, kiedy umocniła się nasza wiedza pozytywna. Przeróżne religje doskonale go znały, zwąc duszą, duchem, ciałem eterycznem, ciałem astralnem, iskrą bożą i jeszcze najrozmaiciej. Nie idzie o miano, jest to bowiem zawsze jedna i ta sama istota transcendentalna, ogarniająca sobą nasz mózg i nasze: ja świadome, żyjąca prawdopodobnie przed niem i po niem, a bez której przyjęcia nie-podobnaby sobie wytłumaczyć trzech czwartych najbardziej zasadniczych przejawów naszego życia.

XIII.

Pozostawiając na uboczu niektóre zdolności tej istoty, skazanej, jakby się zdawało,na wieczystąrele-gację z dziedziny dostrzegalności, a mianowicie ma-terjalizację, ideoplastykę, lewitację, jasnowidzenie, bilokację, psycbometrję itd., zajmijmy się teraz niespodzianą zgoła i ciekawą sprawą, a mianowicie spójrzmy, jak to udało się jednej z najmłodszych stosunkowo gałęz¹' wiedzy stwierdzić, zbadać i zanalizować pewne manifestacje fizyczne podświadomości i zastanówmy się nad tern,-o ile fakty te przyczyniają się do rozświetlenia kwestji życia czasowego po śmierci, lub nawet nieśmiertelności owej istoty, która mogłaby być nawet może samą treścią i jądrem nieśmiertelnem naszego: ja.

Przypomnijmy sobie jak dalece badania hipno-tyzmu i medjalności rozszerzyły dziedzinę podświadomości. Ale mimo nich przypisywano te fenomeny, stosownie do szkoły, do jakiej zaliczał się uczony, sugestji, albo też realnemu fluidowi, którego jednak nie znano pod względem cech i właściwości, to też poprzestawano na zanotowaniu przedziwnego jego działania. Tak stały sprawy długo i zdawało się, że spory pomiędzy sugestjonistami a mesmerystami nie skończą się nigdy, aż nagle przed pięćdziesięciu kilku laty (1866—1867) ukazała się praca austrjac-Idego badacza, barona Reickenbacha, o fluidzie odycz-nym. Uczony niemiecki Karol du Prel uzupełnił doświadczenia, a posiadając umysł wyszkolony naukowo, oraz genjalną niemal intuicję, wyciągnął z tego odkrycia wszystkie konsekwencje. Nie osądzono dotąd prac tych jak należy i nie nabrały one rozgłosu zasłużonego. Jest to zrozumiałe, jeśli zważymy, że do szerokich mas dociera z reguły jeno nauka oficjalna, której rozwój odbywa się znacznie powolniej niźli wiedzy niezawisłej. Sto lat upłynęło, zanim elektryczność Wolty stała się naszą współczesną elektrycznością, królową przemysłu. Podobnie czekały, dłużej nad wiek, doświadczenia Mesmer a, niedawno dopiero został hipnotyzm uznany przez fakultety medyczne, wszedł do programu nauki i zaliczony został do środków terapeutycznych. Minie też sto lat zapewne, zanim badania Reichenbacha, naukowo sformułowane przez du Prela, a wykończone przez Rochasa, przyniosą plon gotowy. Rzucają one wspaniałe i jasne światło na całą serję zjawisk, dotąd ciemnych i zawikłanych, po raz pierwszy stwierdzając niewątpliwie i objektywnie ich istnienie, oraz wykrywając źródło.

Reichenbach odkrył ponownie fluid życia powszechnego, będący tern samem, co „akasha“ religij prehistorycznych, co „telesma“ Hermesa, „ogień żywy“ Zoroastra, „ogień twórczy“ Heraklita, „światło astralne“ Kabały, „alkahest“ Paracelsa, „duch życia“ okultystów i „siła życia“ św. Tomasza. Reichenbach nadał mu miano sanskryckie: „od“, które znaczy: „przenikający wszędzie“ i uznał go, zupełnie słusznie, za ostateczną granicę analizy człowieka, za punkt, w którym ginie linja demarkacyjna pomiędzy duchem i ciałem, tak, że zdaje się, jakoby najwnętrzniejsza treść człowieka była rzeczywiście „odyczna“.

Nie sposób tu naturalnie przytaczać ogromnej ilości doświadczeń Reichenbacha, du Prela i Rochasa. Starczy powiedzieć, że od jest fluidem, czy substancją magnetyczną, promieniującą z nas bez przerwy, w każdej sekundzie życia, nieustanną falą. W stanie normalnym, emanacja owa, której istnienie przypuszczano dzięki zjawiskom hipnotycznym, jest dla nas zupełnie niewidzialną i niepoznawalną. Reichen-bach odkrył pierwszy, że „sensytywni“, to znaczy, osoby wprawione w stan hipnozy, widzą tę emanację doskonale w ciemności. Po ogromnej ilości doświadczeń, wyłączających najzupełniej sugestję świadomą, lub podświadomą, przekonał się, że rozciągłość przestrzenna i natężenie tego promieniowania zmieniają się stosownie do stanu emocjonalnego, nastroju ducha, stanu zdrowia tych, którzy go produkują. Przekonał się również, że emanacja ma po stronie prawej ciała barwę niebieskawą, zaś żółto-różową po stronie lewej. Stwierdził też, że podobne promieniowanie wydzielają prócz ludzi również zwierzęta, rośliny, a nawet minerały. Doprowadził on do sfotografowania odu promieniującego z kryształu gór-•skiego, odu ludzkiego, odu wydzielającego się w chwili powstawania związków chemicznych, promieniującego z masy metalu bezpostaciowego, wywołanego łoskotem i tarciem, jednem słowem wykazał, że magnetyzm ten, czyli od, istnieje w całej przyrodzie. Tego samego nauczah zresztą okultyści wszystkich wieków i krajów. ¹)

¹

Najświeższe doświadczenia Waltera J. Kilnera opublikowane w książce p. t.: .The human atmosphere" dowiodły materjalnie istnienia tych emanacyj, tej lub analogicznej „aury" ludzkiej, będącej rzeczywiście sobowtórem astralnym, czy eterycznym człowieka. Wystarczy spojrzeć na badanego przez płaską soczewkę szklaną, wewnątrz wypełnioną alkoholicznym roztworem dicjaniny, związku chemicznego otrzymanego ze smoły, naczulającego retinę na promienie ultra-fioletowe, a zaraz ukazuje się „aura“, nie tylko oczom sensytywnych, jak u Reichenbacha, ale widzieć ją może 95% ludzi, to jest każdy posiadający wzrok normalny. Możliwem jest zresztą, że ta „aura“ nie jest sobowtórem eterycznym, ale jeno promieniowaniem czerwonem. Warto przeczytać traktujący o tern doskonały szkic René Sudre’a w 3 zeszycie .Bulletin de l'institut metapsychique international" (styczeń-luty 1921).

XIV.

Zostało tedy stwierdzone doświadczalnie istnienie owej emanacji powszechnej. Idzie teraz o zapoznanie się z jej właściwościami i działaniem.

Ograniczymy się do kilku cech zasadniczych. Dzięki promieniowaniu stwierdzono, że fluid ten jest identyczny z substancją, wywołującą zjawisko wirujących stolików. W samej rzeczy, fenomenom tym, o ile patrzą na nie sensy ty wni, towarzyszą przejawy świetlne, których jednoczesność nie pozwala wątpić o korelacji wydzielania fluidu z ruchem stolika. Nie rzuca on się, póki radjacja, wychodząca z rąk uczestników, nie osiągnie dostatecznego natężenia. Radjacje te tworzą świetlne pasy, schodzące się w środku stolika, który tern się szybciej porusza, im są silniejsze. Gdy zgasną, stolik opada na podłogę i martwieje.

To samo dzieje się przy przenoszeniu przedmiotów bez dotykania, przy aportach i lewitacji, które to zjawiska są dziś dostatecznie stwierdzone i skontrolowane, tak że o nich więcej mówić nie potrzeba. Nie ulega też wątpliwości, że fluid ten, wprawiający w ruch wahadło zamknięte w szklanem, za-topionem naczyniu i mogący podnieść stół przeszło sto kilogramów ważący, posiada siłę często ogromną, niezawisłą od naszych mięśni. Można ją przypisać nerwom, duszy, słowem wszystkiemu co się chce, przyznać jednak trzeba, że jest ona natury wyłącznie i czysto spirytualnej.

Zjawiska materjalizacji trudniejsze są do zbadania eksperymentalnego, przez niewielką liczbę medjów tego rodzaju, a skutkiem tego, doświadczenia nie są tu tak daleko posunięte, ale i w tym wypadku, zdaje się, czynnikiem działającym jest ów fluid przedziwny. Dowodem mogą być pośród wielu choćby materjalizacje Eusapji Palladino, a lepszym

17

Wielka Tajemnica.

jeszcze, doskonale skontrolowane i przekonywające zupełnie materjalizacje medjum Bisson. Fluidu dostarcza zapewne medjum, lub wszyscy uczestnicy, a z niego kondensuje się substancja plastyczna, kształtująca i organizująca ciała ,,dotykalne“, które powstają i znikają w ciągu seansu, dając nam niezmiernie interesujący pogląd na sposób, w jaki myśl, wola, duch, czy twórczy fluid oddziaływa na mater ję, skupia ją i modeluje w chwili, gdy idzie o stworzenie człowieczego ciała.

XV.

Została ponadto doświadczalnie stwierdzona możność schwytania tego fluidu odycznego. Można nim napełnić jakikolwiek przedmiot. Przedmiot na-magnetyzowany, w który magnetyzer przeniósł część swej siły żywotnej, zachowuje, przy zupełnem wyłączeniu możliwości sugestji, ciągle tę samą siłę oddziaływania na hipnotyzowanych, jaką mu nadał magnetyzer. Stosownie do jego pierwotnej woli, przedmiot ten wprawi ich w śmiech, płacz, drżenie, wywoła poty, zmusi do tańca, lub uśpi. Prócz tego, fluid ów wydaje się niezniszczalnym. Kawałek na-magnetyzowanego marmuru nie traci swej siły, mimo zanurzenia do kwasu solnego, azotowego, siarkowego, lub amonjaku. Namagnetyzowana sztaba żelaza, rozpalona potem do białości, żywica stopiona i odlana

w innym kształcie, woda zagotowana i papier spalony na popiół, wszystko zachowuje swe cechy pierwotne. Nie tylko jednak na ludzi oddziaływa fluid magnet3rczny, działanie jego zostało jeszcze inaczej stwierdzone. Woda namagnetyzowana, a potem zagotowana wywołuje zboczenie o 20 stopni igły reo-metru, przyrządu, służącego do mierzenia prądu elektrycznego. Byłoby nader ciekawą rzeczą przekonać się, czy siła ta zamknięta w jakimś przedmiocie trwa dalej po śmierci magnetyzera. Niewiadomo, czy doświadczenie takie zostało podjęte, sam przekonałem się jednak, że przez pół roku przeszło zachowywały swe cechy namagnetyzowane przedmioty najrozmaitsze, jak żelazo, miedź, kalafonja, wosk, siarka i marmur.

XVI.

Fluid odyczny w ten sposób uchwycony zawiera w sobie i reprodukuje nie tylko wolę magnetyzera, zawiera on jeszcze i stanowi część osobowości magne ty zowanego, a mianowicie całą jego wrażliwość. Pułkownik de Pochas poczynił mnóstwo doświadczeń z tern, co zowie ,,eksterjoryzacją czucia“, a wyniki ich, chociaż wprost zdumiewające, są niezaprzeczalne i decydujące, tak że stajemy bezpośrednio wobec magicznych laleczek woskowych i obrazów czarodziejów starożytności i praktyk djabelskieh średniowiecza. Widzimy stąd, że pod najdziwacz

na

niejszemi wierzeniami i zabobonami, o ile są one powszechne i powtarzają się stale niemal, zawsze skryta jest jakaś prawda zapomniana, ale realna.

Nie potrzeba tu chyba przytaczać doświadczeń znanych każdemu, kto zajrzał bodaj raz do jakiegoś dzieła o metapsychice, to, cośmy powiedzieli, starczy zupełnie dla stwierdzenia, że tkwi w nas pierwiastek życia, nie związany nierozłącznie z naszem ciałem, że może je opuścić, może się wyłączyć zeń przestrzennie, co najmniej w pewnej części i to w ciągu naszego życia, że można go uczynić widzialnym, że posiada siłę niezawisłą od naszych mięśni, że może kondensować materję, modelować ją, organizować, ożywiać i to nie tylko pozornie, jak n. p. fantas-magorję naszej wyobraźni, ale naprawdę wytwarzać ciało dotykalne i realne, którego substancj a rozwiewa się potem i wraca w nas w sposób zgoła niezrozumiały. Widzieliśmy również, że ten pierwiastek życia może zostać zamknięty w dowolnym przedmiocie, i utrzymuje w nim niezniszczalnie wolę ma-gnetyzera, oraz czucie magnetyzowanego, bez względu na wszelkie manipulacje fizyczne i chemiczne. Mamy wszelkie dane spytać, czy pierwiastek ten może przetrwać rozkład naszego ciała, skoro jest od niego w tak znacznej mierze niezawisły, skoro da się odłączyć i skoro jest tak niezniszczalny, że tkwi w popiele spalonego papieru, mimo, że mieści się tam w ilości nader szczupłej zaledwie.

Poza logiką, odpowiadają nam na tę kwestję wstrząsające wprost doświadczenia towarzystw uczonych, oddających się stwierdzaniu faktów życia pośmiertnego, które w sposób zupełnie pewny, przy zachowaniu wszelkich rygorów zanotowały, jak n. p. „Society for Psychical Research“ pięćset, lub sześćset zjawień zmarłych. Są to zapewne pozagrobowe manifestacje odyczne i wydają się dużo zrozumialsze od kiedy wiemy, jakie posiada właściwości i cechy przedziwne fluid, którym się tu zajmujemy.

XVII.

Zaniedbano potrosze badania odu od śmierci jego odkrywców i eksperymentatorów Reichenbacha, du Pr ela i Rochasa. Zle się stało, zdaniem naszem, bo przedmiot nie jest zgoła wyczerpany, atoli jak wszędzie, tak i w metapsychice panuje moda. „Society for Psychical Research“ zajmowało się przez ciąg lat ostatnich niemal wyłącznie „korespondencją z duchami“, rezultaty tych badań, nie dając konkretnych odpowiedzi, pozwalają jednak z coraz to większą pewnością przypuszczać, że w samej rzeczy otoczeni jesteśmy istotami duchowemi, niewidzial-nemi, inteligentnemi i bezcielesnemi, lub dezinkar-nowanemi, które kpią sobie poprostu z przestrzeni i czasu i wiodą żywot, którego celu i treści narazie odgadnąć nie umiemy. Wiemy dobrze, że ową ko-

respondencj ę niesłychaną przypisać można nieznanym dotąd siłom podświadomości, ale hipoteza odnośna z każdym dniem traci zwolenników i bliskim jest może moment, Idedy zmuszeni będziemy przyjąć istnienie owych dezinkarnatów, sobowtórów, duchów błędnych, elementalów djan-hochanów, de-wów i duchów kosmicznych, o których rzeczywistości ni na moment nie wątpili okultyści czasów dawnych.

Pomijając „Rajmonda££, Olivera Lodge, bardzo ciekawe doświadczenia spirytystyczne P. E. Cor-nilliera, oraz mnóstwo innych, coby nas zbyt daleko zawiodło, zaznaczyć musimy sensacyjne i budzące zachwyt w świecie metapsychicznym, najnowsze eksperymenty W. Crawforda, będące wielkim argumentem na korzyść teorji „istot niewidzialnych“. Zobaczymy, coprawda, że siłę argumentu tego stanowią nie tyle fakty, ile ich interpretacja.

XVIII.

W. J. Crawford, doctor es sciences, profesor ko-legjum w Belfaście, dokonał mnóstwa eksperymentów z zakresu „tleekinezy“, czyli ruchu bez dotykania, a przeprowadził je z taką ścisłością naukową, że wyłączają wszelką możliwość oszustwa i potwierdzają w zupełności doświadczenia Crookesa z Humem, „Instytutu psychologicznego“ z Eusapją i Ochoro-wicza z Tomczykówną.

W doświadczeniach tych idzie o nadzwyczaj dziwny fenomen, będący czemś w rodzaju eksterjo-ryzacji fizycznej, czy zdwojenia medjum, zrazu bezpostaciowego, potem jednak mniej, lub więcej plastycznego. Z ciała medjum wydobywa się substancja trudna do określenia, w pewnych razach widzialna, jak u Ewy, sobowtóra Bisson, w innych zaś niedostrzegalna, jak u medj urn Crawforda, która atoli nawet będąc niewidzialną, może zostać dotknięta, oznaczona co do rozmiarów i zachowuje się zupełnie jakby była objektywnie rzeczywistą.

Substancja ta wiotka, zimna, a czasem ciągliwa, nazwana ,,ektoplazmą“, może być ważoną i okazało się, że ciężar jej dokładnie równy jest stracie na wadze, jakiej doznaje medjum, a może dosięgnąć 50% całej jego wagi. Po skończeniu seansu substancja ta wnika bez śladu w ciało medjum, które odzyskuje natychmiast wagę normalną.

W doświadczeniach Crawforda niewidzialna mater ja ta wydobywa się z medjum, jak stwierdzono dotykiem, w formie jakby wiotkiej, a potem sztywnej łodygi, która podnosi stół, oddalony znacznie od krzesła, na którem siedzi medjum. Jeśli stół jest za ciężki, by go można było podnieść wprost, siłą, że tak powiemy, ramienia, wówczas łodyga, czyli dźwignia psychiczna zakrzywia się, opiera o podłogę, a potem prostuje i w ten sposób stół podnosi. Jeśli łodyga niewidzialna działa bezpośrednio, mając jeno

— 264

na samem medjum punkt oparcia, ciężar medjum zwiększa się dokładnie o ciężar podnoszonego przedmiotu, jeśli natomiast opiera się o podłogę, ciężar medjum zmniejsza się o wagę nacisku na punkt oparcia.

Zjawisko lewi tac j i znane było doskonale dawno, przed doświadczeniami Crawforda, ale odkrycie niewidzialnej dźwigni, często dotykalnej, a nawet dającej się czasem sfotografować, jest jego wyłączną zasługą, tak że on to znalazł ów mechanizm, zarazem materjalny i psychiczny. Poza tern doszedł w ciągu niezliczonych prób do poglądu, że wszystko dzieje się tak, jakby brały w tern udział istoty niewidzialne, współpracując, a często nawet kierując przebiegiem doświadczenia. Porozumiewał się z niemi zapomocą tiptologji, a spostrzegłszy, że ci tajemniczy pracownicy nie zdają się dobrze pojmować naukowego znaczenia eksperymentu, pytał je i z odpowiedzi wyrozumiał, że są one jeno czemś w rodzaju robotników, manipulujących siłami, których nie znają wcale, a funkcje swe pełnią z polecenia istot wyższego rzędu, nie mogących pracy tej wykonać, lub nie chcących się do niej poniżać.

Choćbyśmy, co rzecz łatwa, powiedzieli, że ci niewidzialni pomocnicy są emanacją podświadomości medjum, lub uczestników, to kwest ja pozostałaby dalej nierozstrzygniętą. W każdym razie zasługuje na uwagę, że do poglądu takiego doprowadzony został zgoła wbrew swej woli, przez sam

tok sprawy uczony bardzo ścisły i zrazu zupełnie sceptyczny. Doświadczenia te, oraz eksperymenty z fluidem odycznym przekonywają ponownie, że jesteśmy istotami dużo mniej materjalnemi, a bardziej psychicznemi, tajemniczemi, oraz trwalszemi bez porównania, niźli nam się zdaje. Tego samego nauczały religje pierwotne i okultyści, którzy się na nich opierali.

XIX.

Możemy powiedzieć, że w porównaniu z zu-chwałemi, pełnemi rozmachu twierdzeniami, teo-rjami i naukami czasów dawnych, drobną są jeno rzeczą i nikłym dorobkiem owe fakty i owe półprawdy naszych okultystów współczesnych. Możemy tak twierdzić, nie tracąc z oczu całokształtu zjawisk spirytystycznych, zjawień zagrobowych, fenomenów psychometrji, materjalizacji, odgadywania przyszłości, zwierząt mówiących, cudów w Lourdes i wielu innych rzeczy, które dla pamięci jeno notujemy. Zaprawdę niedość na tern, a nawet gdyby rozstrzygniętą została kwest ja naszego życia pośmiertnego, owa wielka i zasadnicza zagadka naszej metapsychiki, to i to nie zaprowadziłoby nas daleko, bo dalej, zdaje się, dotarli już kapłani Indyj i Egiptu. Skromne są zdobycze okultystów współczesnych, ale posiadają wzamian tę zaletę, że oparte są na faktach możliwych do skontrolowania i winniśmy je znacznie wy-

żej cenić od najszczytniejszych hipotez, które aż do dziś wymykały się wszelkiemu sprawdzeniu.

XX.

Bardzo być może, że metoda czysto eksperymentalna, najpewniejsza w innych dziedzinach wiedzy, jest niedostateczna, gdy idzie o wniknięcie w sferę, obraną przez okultystów. Wchodzą tu w grę trudności odmienne od napotykanych zazwyczaj przez naukę. Mamy do czynienia z siłami bardziej duchowemi może, niż siły naszego umysłu i nie jest wyłączone, że przedewszystkiem musimy się sami uduphowić, zanim się czegoś doszukamy. Dobra to rzecz laboratorjum odpowiednio zorganizowane, ale może prawdziwe laboratorjum, z którego wyjdą odkrycia ostateczne, mieści się w nas samych? Być może, że to właśnie nierównie lepiej od nas zrozumieli kapłani i magowie wielkich religij pierwotnych. Przygotowywali się długo, zanim wkroczyli w domeny czysto duchowe przyrody. Czuli, że nie wystarcza być uczonym, ale przedewszystkiem trzeba zostać świętym. Rozpoczynali od kształcenia woli, poświęcenia całej swej istoty, od wygładzenia w sobie pragnień i posiadań. Okrywali swe siły intelektualne siłą moralną, która ich wiodła dużo prostszą drogą na ten poziom, na którym dokonywały się zjawiska, będące przedmiotem ich badań. Prawdo-

podobnie istnieje w świecie niewidzialnym, lub nieskończoności mnóstwo rzeczy, mosiężnych dla rozumu, nad któremi niema on żadnej władzy. W dziedzinę tę wkracze mna potęga, zgoła odmienna, zwana duszą, albo wyższa podświadomość kultywowana, rozwijana przez religje zamierzchłych czasów i ćwiczona zapomocą rezygnacji i tego skupienia duchowego, do którego nie bierzemy się teraz nigdy tak, że kędyś przepadło i pamięć o niern zaginęła.

N

;

*

WNIOSKI.

I.

W ciągu niniejszego studjum zaznaczyliśmy już większość wniosków, jakie zeń wyciągnąć można, wystarczy tedy w streszczeniu przytoczyć najważniejsze.

W zaczątkach religji, zwłaszcza w zaczątkach tej, która zda się być najstarszą, tak że uważać ją należy za źródło innych, niema doktryny tajemnej, niema rewelacji, a istnieje tylko tradycja prehistorycznej metafizyki, którąbyśmy dziś nazwali czysto racjonalistyczną. Zupełnie formalne jest i jawne wyznanie absolutnej niewiedzy odnośnie natury, atrybutów, charakteru, woli, a nawet samego istnienia praprzyczyny wszechrzeczy, czyli Boga bogów. Jest to negacja bezwzględna, nie wiemy nic, wiedzieć nie możemy i nie dowiemy się nigdy, albowiem sam Bóg nieprawdopodobnie nie wie.

Ta nieznana praprzyczyna istnienia jest koniecznością nieskończoną, bowiem tylko nieskończoność jest niepoznawalną, a Bóg bogów nie byłby Bogiem bogów i samby siebie nie pojmował, gdyby nie był wszystkiem. Z jego nieskończoności rodzi się nieunikniony panteizm, bowiem gdy praprzyczyna owa jest wszystkiem, to wszystko jest zarazem nią, tak że nie można wyobrazić sobie czegoś, coby ją ograniczało i nie było nią, w niej i przez nią. Z tego panteizmu wynika znowu wiara w nieśmiertelność i optymizm ostateczny. Praprzyczyna bytu jest nieskończona w przestrzeni i czasie, a przeto nic z tego co nią jest, lub w niej jest, nie może zostać unicestwione, bo w takim razie unicestwionąby została część jej samej. Jest to niemożliwe, bo unicestwienie ograniczałoby ją. Podobnie nic nie może być wie-kuiście nieszczęśliwe, bo praprzyczyna skazywałaby część samej siebie na nieszczęście wiekuiste.

Mamy więc agnostycyzm zupełąy z wszystkiemi konsekwencjami, nieskończonością boską, pante-izmem, nieśmiertelnością powszechną i optymizmem ostatecznym. Z tego punktu wyruszyli wielcy mi-strze pierwotni, o niesłychanie czystej inteligencji i niepokalanej logice. Wedle tradycji okultystów, cechy te posiadać mieli legendarni, tajemniczy Atlan-towie. Taldmby musiał być i dzisiaj punkt wyjścia ludzi, chcących stworzyć religję nową, nie obrażającą rozumu, którego wymagania wzrastają z każdą chwilą.

II.

Wszystko jest Bogiem i musi być nieśmiertelne z konieczności, a mimo to jednak nie ulega kwestji, że giną ludzie, rzeczy i światy. W tym momencie

koóc , j konsekwencje logiczne wielkiego wyznania iewiedzy, a wkraczamy na rozłogi teorji, dając ¹ mnóstwo punktów zaczepienia, które zresztą w zac:,r kacli nie były ludziom podawane w formie objav i , ale jeno jako proste hipotezy metafizyczne, jako spekulacje bardzo dawne, zrodzone z konieczne* ; 'godnienia faktów z nazbyt abstrakcyjnenii i smowemi dedukcjami ludzłdego rozumu.

VV rzeczywistości, wedle tych hipotez, ani człowiek, ani światy, ani wszechświat nie giną nigdy, znikają tylko i pojawiają się wiekuiście na nowo, a śmierć to jeno skutek Maji, czyli złudzenia nie-wic ;y. Mimo że znikło dla nas i nie istnieje dla nikogo, wszystko istnieje jednak potencjonalnie tam, gdzie nikt niczego nie widzi, a ci, którzy przestali widziV. 5, nie przestali istnieć, tak jakby widzieli ws ⁴ ko. Podobnie, w chwili kiedy Bóg się ograni. za, celem zamanifestowania się i uświadomienia sobie części swego bytu, nie przestaje mimo to być nieskończonym i niepoznawalnym samemu sobie. Na Ui vilę tylko staje w polu widzenia i w sferze do-sięg dności tych, których zbudził w swem łonie.

3e^

ki ostatnia hipoteza była w początkach, jak sztą dzisiaj i zawsze będzie jeno prostym wykręt- . ale stała się z biegiem wieków czemś w rodzaju c .ogmatu, który chwycony chciwie przez wyobraźnię zastąpił niebawem i wyrugował zupełnie pierwotną, wielką negację. Odtąd, zrezygnowawszy

z poznania niepoznawalnego religje zdwajają je, dzielą, mnożą, a praprzyczyna, wydalona w niepoznawalną nieskończoność, popada w zapomnienie. Religje zajmują się tylko przyczynami drugorzęd-nemi, w których się manifestuje i działa, a nikt nie pyta, bo pytać nie śmie, w jaki sposób z niepoznawalnego mogły powstać manifestacje uważane za znane, a mimo to przyczyna ich nie utraciła swej zasadniczej niepoznawalności. Wkraczamy w błędne koło, w którem żyć musimy pod grozą skazania się na wieczną negację, bezruch, niewiedzę i milczenie.

Nie mogąc poznać Boga w nim samym, ludzkość zadowalnia się odnajdywaniem go i badaniem w jego stworzeniach, a zwłaszcza w człowieku. Wszystkim się wydaje, że go znaleźli i oto powstają rozliczne religje z bogami, kultem, ofiarami, wierzeniami, systemami moralności, piekłem i niebem. Filjacja, wiążąca je wszystkie z praprzyczyną bytu, zanika coraz to bardziej i jawi się już tylko w pewnych momentach i to naprzykład, dużo później w budyzmie, w systemach metafizycznych i tradycji okultystów. Ale mimo tego zapomnienia, dzięki idei praprzyczyny wszechrzeczy, z konieczności jednej, niedostrzegalnej, niedotykalnej, niepoznawalnej, którą przez to uważać się musi za czysto duchową, dzięki temu właśnie zachowały się w religji pierwotnej i przeszły potem do religij pochodnych dwie wielkie koncepcje, które przypominaj ^ciągle głucho, pod wszelakiemi formami o tern, że treść świata to jedność, że duch jest źródłem wszystkiego, że jest on jedynym pewnikiem i jedyną wiekuistą rzeczywistością.

Z dwu tych zasadniczych koncepcyj, stanowiących właściwie jedność, wypływa cała moralność pierwotna, która stała się moralnością całego rodzaju ludzkiego. Jedność to ideał, to dobro najwyższe, a przeto zło, to rozdział, podział, to wielość, a mater ja jest w gruncie jeno wynikiem rozdziału, czyli wielości. Chcąc wrócić do jedności, trzeba się wyzbyć wszystkiego i oczyścić z materji, będącej jeno niższą formą i degradacją ducha.

W ten sposób odkryto, czyli myślano, że odkryto wolę niepoznawalnego i klucz wszelkiej moralności. Nie spytano jednak wcale, poco była potrzebną i czemu nastąpiła ta degradacja ducha w mater ję i to zerwanie jedności. Kryje się w tern przypuszczenie, że może ponad praprzyczyną bytu, która mogła przecież zachować swą jedność i szczęśliwość wiekuistą wszystkiego w swem łonie jedynem, nie-ruchomem i absolutnie szczęśliwem, że może pbnad nią istnieje jakieś prawo, zmuszające ją do wiekuistego zaczynania wszystkiego na nowo.

Koncepcje te, zanadto metafizyczne, by wy karmić religję, zostały niebawem w samych Indjacli nawet okryte bujną roślinnością nutów i stały się z czasem tajemnicą braminów, którzy je pielęgnowali, rozwijali, pogłębiali i komplikowali wprost do granic szaleństwa. Stąd rozeszły się po całym świecie, lub też dotarły z powrotem do miejsc skąd wyszły, bo o ile możemy z niejaką ścisłością chronologiczną wykryć ognisko centralne, to nie sposób zgoła określić, skąd się wzięły w prehistorji. Musielibyśmy chyba oprzeć się na legendach teozoficznych o siedmiu rasach i nie wahalibyśmy się przyjąć ich możliwości, gdyby jeno dostarczyli nam dokumentów, mniej podległych krytyce od tych, jakiemi nas darzą dotąd.

W świecie liistorycznym możemy śledzić dość łatwo pochód tych idei, już to współrzędnie, już po sobie występujących w Indjach, Egipcie, Persji, widzimy jak przenikają do Chaldei i do Grecji przed -sokratesowskiej przez mity, zetknięcia, łub nieznane nam ruchy migracyjne, a specjalnie odnośnie do Helady przez poematy orfickie, zebrane w epoce aleksandryjskiej, ale sięgające czasów legendarnych i będące (jak to udowodnił Emil Bournouf) dosłownym przekładem hymnów wedyckich. *)

Dosięgły one także Biblji skutkiem pobytu w Egipcie, niewoli babilońskiej i podboju Cyrusa *) Emile Bournouf: La science des religions, str. 105.

i wynaturzyły się, w celu uzgodnienia z monoteizmem żydowskim, ale zachowały się tajemnie, w czystej niemal formie w’Kabale, której en sof, jak to widzieliśmy, jest dokładną kopją ,,niepoznawalnego“ Hindusów. Wszędzie idee te doprowadziły do agno-stycyzmu, panteizmu, optymizmu ostatecznego i wytworzyły nader podobne do siebie systemy etyczne.

Idee te, przytłoczone w Biblji, w świecie żydowskimi grecko-rzymskim brzemieniem religj i i filozof ji oficjalnej, przetrwały w tajnych sektach,zwłaszcza u eseńczyków,^>raz w misterjach, aż do czasu początku ery chrześcijańskiej i wyszły na światło w szkołach gnostyków, neoplatomików, a później w Kabale. Spisane nakoniec i w ten sposób utrwalone przeszły w formie mniej, czy więcej zniekształconej do okultyzmu średniowiecznego i stały się jego podstawą.

V.

Widzimy tedy, że okultyzm, a raczej wiedza tajemna, zmienna często w formie i zwłaszcza przez ciąg średniowiecza bardzo zaciemniona i mętna, ale mimo to wszędzie niemal identyczna w treści swojej, była zawsze protestem wiernego tradycjom przedhistorycznym rozumu ludzkiego przeciwko arbitralnym twierdzeniom i rzekomym rewelacj om religij publicznych i oficjalnych. Przeciwstawiała ona ich bezpodstawnym dogmatom, oraz bóstwom antro-pomorficznym, marnym, nielogicznym i niemożliwym do przyjęcia, wyznanie niewiedzy odnośnie do wszystkich kwestyj zasadniczych, absolutne i nieugięte. Z owego wyznania, które na pierwszy rzut oka wszystko niweczy, ale w konsekwencjach swych prowadzi do spirytualistycznego ujęcia wszechświata, wiedza tajemna zdołała wysnuć metafizykę, mistykę i etykę bez porównania czystszą, szczytniejszą, bezinteresowni ej szą, a nadewszystko racjonalniejszą od metafizyki, mistyki i etyki tych religij, które ją tłumiły. Możnaby udowodnić, że wszystko co w tych religjach posiada cechę wspólnoty wyżu, na którym wszystkie się łączą, wszystko co nie dało się poniżyć do poziomu wymogów materjalnyck ich starszych egzystencyj, wszystko co jest w nich wielkie, szczytne, nieskończone, niezniszczalne i powszechne, wszystko to zawdzięczają owej prastarej metafizyce, w której tkwiły niegdyś ich korzenie.

Wydaje się, że w miarę jak czas oddala te religje od źródła, duch je stara się zbliżyć doń znowu. Stąd też w dwu ostatnich (pomijając zresztą wszystko co wzięły wprost z religji macierzystej) Bóg-Ojciec chrześcijański i Allach islamizmu, dużo są bliżsi en-sofa Kabały, niźli Jehowy biblijnego, a „słowo“ św. Jana, o którem niema wzmianki w Starym Testamencie, ani w Synoptykach, to „logos“ gnostyków i neoplatoników, którzy go wzięli z Indyj i Egiptu.

279

VL

Tedy jeno negacja beznadziejna, pustka bezkresna, niewiedza absolutna jest ową wielką tajemnicą ludzkości, skrywaną starannie pod osłoną tajemniczych formułek świętych, pośród straszliwego częstokroć ceremonjału, pod niedomówieniami i w zamrozie przeraźliwego milczenia. Tak jest w istocie i dobrze, że nie czeka nas co innego, albowiem Bóg i wszechświat, dostatecznie małe, by je mógł zbadać i ogarnąć nikły mózg człowieka,przeniknąć,odkryć ich naturę, ustrój, początek, cel i granice, stałyby się niedługo tak ciasne i wstrętne, że niktby nie chciał czcić takiego Boga i wiecznie tkwić w takim wszech-świecie. Trzeba człowiekowi nieskończoności i jej korelatu, niewiedzy beznadziejnej, by nie czuł się pośmiewiskiem, czy ofiarą jakiegoś nieprzebaczal-nego eksperymentu, czy pomyłki nie do naprawienia. Można go było nie powoływać do życia, ale ponieważ został już wyrwany z nicości, należy mu się bez-kreśna przestrzeń i czas, o których mu dano wyobrażenie. Ludzkość ma prawo partycypować w tem wszystkiem, co ten, który ją stworzył, i za taką jeno cenę przebaczy, że ją stworzono. Partycypować zaś w tem może tylko pod warunkiem nierozumienia. Wszelka pewność, przynajmniej jak długo umysł nasz nie zostanie uwolniony z krępujących go więzów, byłaby kamieniem, o któryby się strzaskać musiała cała radość życia. Raduj myż się tedy, że nie

mamy innej prócz pewności niewiedzy równie nieskończonej, jak nieskończonym jest świat, lub Bóg, będący jej przedmiotem.

VII.

Po tylu wysiłkach i tylu próbach znajdujemy się więc dokładnie na tym samym punkcie, z którego ruszyli wielcy mistrze nasi i nauczyciele. Zostawili nam w spadku mądrość, którą zaczynamy dopiero oczyszczać z gruzu, jakim okryły ją niezliczone stulecia, a pod tą powłoką odnajdujemy nietknięte wyznanie niewiedzy, najgórniejsze i najśmielsze, na jakie zdobył się człowiek. Niewiele to dla miłośników złudzeń, niezmienne dużo dla czcicieli prawdy. Wiemy nareszcie napewno, że nie było nigdy rewe-lacyj pozaczłowieczych, poselstw bezpośrednich i niezaprzeczalnych od Boga, oraz, że wszystko co człowiek zdaje się wiedzieć o Bogu, o jego początku, zamiarach i celach, dobył z własnego jeno rozumu. Domyślano się jeszcze przed zasięgnięciem zdania prehistorycznych przodków^, że wszelka rewelacja w tym sensie, jak ją pojmują religje, była zawsze i zawsze będzie niemożliwa. Niepodobna bowiem objawić czegoś temu, kto niezdolny jest zrozumieć Boga. Wyobrażano sobie, że będąc, że tak powiemy, świadkami narodzin świata, przodkowie ci stali bliżej Boga, przeto więcej o nim wiedzieć muszą. Tymczasem nie stali oni bliżęj Boga, jeno poprostu bliżej pierwotnego rozumu ludzkiego, wolnego jeszcze od tysiące i tysiące wieków trwającego wchłaniania majaków wyobraźni. Poprzestali oni na daniu nam jedynej ostoi, jaką rozum ten znaleźć mógł w toni niepoznawalności, to znaczy, panteizmu, spirytua-lizmu, nieśmiertelności i optymizmu ostatecznego, a pozostawili resztę hipotezomanji następców. Mądrze uczynili, nie dając odpowiedzi w kwestjach nie-rozwiązalnych, które późniejsze religje rozstrzygały na oślep w sposób genjalny czasem, ale zawsze arbitralny i często naiwny. Dobrze uczynili i my uczynilibyśmy clziś to samo.

VIII.

Kwestje te, powtórzmy raz jeszcze, to przejście ze stanu potencjonalnego w rzeczywisty, z bytu w stawanie się i z niebytu w byt, zstąpienie ducha w materję, czyli początek zla i powrót materji w ducha, konieczność wyjścia z wieczystego błogostanu, by doń wrócić po oczyszczeniu i próbach, której to przemiany konieczność jest zgoła niezrozumiała i wreszcie ’wiekuiste powtarzanie się stawania, czyli zmierzanie do celu, który zawsze uciekać musi, gdyż nigdy nie został osiągnięty w przeszłości, a czasu na to było już tyle, ile go jeszcze będzie bez końca.

Możnaby ciągnąć niezmiernie długo litanję rzeczy niepoznawalnych, to też zamykamy ją, dodając, że kwest ja, która słusznie, czy niesłusznie niepokoi nas najbardziej, dotycząca losu naszej świadomości i osobowości w momencie wchłonięcia przez bóstwo, również pozostawiona została bez odpowiedzi. Nirwana nie decyduje o niczem i niczego nie określa jasno, a Buda, ostatni głosiciel wielkiej nauki ezoterycznej, sam przyznaje, że nie wie, czy absorbe ja owa oznacza nicość, czy szczęśliwość wiekuistą. ,,Mistrz nie objawił tego“.

„Mistrz nie objawił tego“, albowiem nic obja-wionem nigdy nie było i niczego nie rozstrzygnięto, również prawdopodobnie nic nie będzie nigdy roz-strzygalnem, a najprawdopodobniej nie znalazłyby odpowiedzi na to nawet istoty o miljonkrotnie wyższej niż nasza inteligencji. Chcąc pojąć stworzenie i powiedzieć skąd pochodzi i dokąd zmierza, trzeba-by być samym jego autorem. A i o tern wątpi jeszcze stojąca u samego źródła mądrość pierwotnej Big-wedy, pytając: „a może i on nie wie?“

Wielka tajemnica, jedyna tajemnica, to to, że wszystko jest tajemnicą. Nauczmyż się przynajmniej w szkole tajemniczych przodków naszych to czynić, co oni czynili, to znaczy partycypować w niepoznawalnem i szukać w niem tego jeno, co się w niem mieści. Jedyny pewnik to to, że wszystko jest Bogiem, że wszystko jest w nim i wszystko

zmierza do szczęśliwości, zaś jedynem bóstwem, jakie poznać możemy, jest bóstwo skryte w głębi nas samych i tam go szukać trzeba. Wielka tajemnica nie zmieniła swego wyglądu, stoi też na tern samem miejscu, gdzie ją zastali. Zdołali oni od samego początku wysnuć z niepoznawalności najczystszą moralność, jaka wogóle istniała. Ponieważ znajdujemy się w tymże samym punkcie, byłoby niebezpieczną, że nie powiemy, niemożliwą rzeczą, wyciągnąć stąd inny wniosek. Nauki ich, na wyżynnym punkcie wszystkich religij zawsze te same, różniące się jeno w częściach przyziemnych, których dogmaty są tylko mitologicznemi interpretacjami owych prawd zbyt * abstrakcyjnych, uczyniłyby z człowieka zaiste coś, czem dotąd nie jest jeszcze, gdyby jedynie miał odwagę kierować się niemi. Nie zapomnijmyż ich, oto jedyna i najlepsza rada, jaką nam daje mistyczny testament zamierzchłych wieków.

KONIEC.

SPIS RZECZY;

Strona

Preliminarja.....

Indje ........

Egipt........

Persja......; .

Chaldea.......

Grecja przedsokratyczna Gnostycy i Neoplatonicy

Kabała........

Hermetyści......

Okultyści nowożytni

Metapsychiści.....

Wnioski.......

25

99

119

127

133

163

171

193

207

229

WYDAWNICTWO POLSKIE

SPÓŁKA Z OGRANICZONĄ PORĘKĄ

POZNAN

LWÓW

ULICA ZYBLIKIEWICZA L. 15 ULICA ZWIERZYNIECKA L. 6. \

PROSPEKT

BIB LJOTEKA

LAUREATÓW NOBLA

POD REDAKCJĄ Dßä STAN. LAMA

Г)0 RAZ pierwszy w Polsce ujęto w tem wydawnictwie lite- 1 1 raturę przekładów w pewien system, dając dzieła o wysokiej { \ wartości artystycznej z wszystkich piśmiennictw zagranicznych. Każdy z laureatów fundacji Nobla będzie tu reprezentowany szeregiem swych dzieł, tak iż z czasem cała bibljoteka obejmie kwiat dorobku kulturalnego wszystkich narodów. Że zaś zarząd fundacji przy rozdawaniu nagród bierze pod uwagę nietylko stronę estetyczną utworów, ale także ich wartość społeczną i moralną — przeto wydawnictwo skupiając w jedną całość te wszystkie prace — posiadać będzie również pewien podkład ideowy.

„BIBLIOTEKA LAUREATÓW NOBLA" jest pierwszem i tego rodzaju przedsiębiorstwem wydawniczem w Europie i dla J tego też redakcja dołoży wszelkich starań, aby całe to przędli sięwzięcie stanęło na wysokim poziomie. Główną więc troską jest dobór przekładów, któreby mogły godnie oddawać w słowie polskiem arcydzieła nowszej i najnowszej literatury zagranicznej. Nie o poprawność tylko — do której zresztą daleko było dorywczym i przygodnym tłumaczeniom polskim — ale o artystyczne walory, odpowiadające wysokiej mierze oryginałów w tych przekładach iść będzie. Słowo bowiem jako wyraz treści jest z nią ściśle związane, a takie lub inne jego użycie obojętnem być nie może. Tłumacz, przyswajający piśmiennictwu ojczystemu obce dzieło.— musi być jego współtwórcą. I o tę współtwórczą pracę zabiegać będziemy jak najusilniej.

Dotychczas wyszły następujące utwory:

Tom

I. ROMAIN ROLLAND — colas Breugnon — powieść II. RABINDRANATH TAQORE — noc ziszczenia

„ III. MAURYCY MAETERLINCK - życie pszczół „ IV. BJÖRNSTJERNE BJÖRNSON synnöve solbakken —

[MARSZ WESELNY

„ V. RUDYARD KIPLING - księga dżungli „ VI. RABINDRANATH TAGORE — rozbicie — powieść „ VII. SELMA LAGERLOF — tętniące serce— powieść „ VIII. ANATOL FRANCE — poglądy księdza Hieronima coi-

[GNARDA

„ IX. RABINDRANATH TAGORE — sadhana — szept du-

[SZY - ZBŁĄKANE PTAKI

„ X. KAROL SPITTELER — imago — romans „ XI. HENRYK PONTOPPIDAN —djabeł domowego ogniska „ XII. KNUT HAMSUN - błogosławieństwo ziemi — powieść „ XIII. MAURYCY MAETERLINCK - inteligencja kwiatów „ XIV. KAROL GJELLERUP —pielgrzym KAMANiTA —romans „ XV. RUDYARD KIPLING — druga księga dżungli „ XVI. RABINDRANATH TAGORE — wspomnienia — błyski

4BENGALU.

W dalszym ciągu pojawią się następujące tomy:

ROMAIN ROLLAND — anetka i sylwia — powieść PAWEŁ HEYSE — l'arrabbiata — nowele włoskie.

KNUT HAMSUN — wiktorja — powieść

GERHARD HAUPTMANN - kacerz z soany - powieść

MAURYCY MAETERLINCK - wielka tajemnica

!(

HENRYK PONTOPPIDAN — błogosławieństwo ziemi — powieść.

„BIBLJOTEKA LAUREATÓW NOBLA“ wychodzi w odstępach

I mniejwięcej miesięcznych i każdy tom obejmuje od 15 do «

9    ♦

25 arkuszy druku.

Do nabycia we wszystkich większych księgarniach; gdzie ! takiej niema, zamawiać można wprost u wydawcy.

WYDAWNICTWO POLSKIE *

Sp. z ogr. por.

w POZNANIU, ul. Zwierzyniecka 6.

'KjF

il U

UJ

■л

.

И

••МЙЙГ

ф

ф т

.

;

3ü^

>

U S

V

У

Oo

cJ

N

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

[ 29544

Kdn. 524. 13. IX. 54

Politechnika Krakowska Biblioteka Słowna