i

I

t

I

■

W.

I

■

i

I

Ш

Й

я

I

'

Ж

!

11

: :

>,

т

ш

т

:

ш

Я

I

i

1р

ш.

Г

:■

■

%

:

ш

Ü

1

т

шш

1

i

i

■к

> •

т

i

1

«

1

%

т

МнИНв

■

—гг

1

1

тт

______________

т

ш

1

'.-V :Ш,;.:Щ    :А^Щ:гПф,

-■

CI:

• - ■%Г.01'А&Ш^--,М-Ар^ frQ£0;^ßm-

, л S', \ AS t 'tt ! _,//?%% . /ч~

„ , -ï:    yS£f/’ł г .Й

•;Л ■

У/

IN

у.

/rf Ï}Ы

lu

•V

Politechnika Krakowska

Bibl io*beka Główna

|\

-

\ : V •• '    \*Ч% Ч-^    ‘ :К 'Т'‘>- '^Г'^ '    ’Г ! ;S : А¹ а'-^£

*s>

з*--^

Ж>

„Podręcznik inżynierski w zakresie inżynierii lądowej i wodnej“. Pod redakcją naczelną prof. dr. inż. Stefana Bryły. Nakładem Księgami Polskiej Bernarda Poło-nieckiego we Lwowie. 8°. — Tom I: Roboty ziemne. Drogi i ulice. Koleje żelazne. Miernictwo. Budownictwo wodne. Str. 750. Fig. 897. — Tom II: Mosty. Statyka budowli. Str. 716. Fig. 1129. — Tom III: In-żynierja miejska. Budownictwo. Str. 742. Fig. 1013. — Tom IV w druku. — Cena tomu zł 60,—.

Polska literatura techniczna była bardzo uboga. Inżynierowie nasi byli zatem zmuszeni posługiwać się podręcznikami, pisa-nemi w obcych językach. „Podręcznik inżynierski“, wydawnictwo wprost epokowe, pierwsze tego rodzaju w Polsce, które w trzech czwartych zostało już zrealizowane przez ukazanie się w tych dniach tomu III, a zarazem przedostatniego, wydawnictwo to ma zaradzić tym brakom naszej literatury.

Dzięki współpracy około 50 autorów, najwybitniejszych przeważnie fachowców w danych dziedzinach inżynierji, powstało dzieło, z którego możemy być dumni, a którego pozazdrościć nam może zagranica. Świadczą zresztą o tern głosy fachowej prasy zagranicznej.

Wspaniałe to wydawnictwo, wychodzące pod redakcją naczelną świetnego teoretyka- i praktyka-inżyniera, obejmuje wszystkie działy, leżące w zakresie inżynierji lą-. dowej i wodnej, a nadto szereg dziedzin zbliżonych. Zakres jego jest częściowo większy niż innych analogicznych podręczników w literaturze obcej (Hütte, Foerster) : raz dlatego, że starano się go dostosować do postępu nauk technicznych; powtóre i dlatego, że wiele działów zostało opracowanych w druku po raz pierwszy w języku polskim i trzeba było przeto opracować je nieco szerzej.

INZ. DIONIZY KRZYCZKOWSKI

ARCHITEKT, PROFESOR PAŃSTW. SZKOŁY PRZEMYSŁOWEJ WE LWOWIE

BUDOWNICTWO

WYKŁAD POPULARNY ZASAD KONSTRUKCYJ BUDOWLANYCH DLA BUDOWNICZYCH, MAJSTRÓW, PRZEDSIĘBIORCÓW BUDOWLANYCH i SAMOUKÓW

WYDANIE DRUGIE

ZNACZNIE POWIĘKSZONE I UZUPEŁNIONE - ROK 1932 454 RYCIN W TEKŚCIE ORAZ 15 TABLIC FORMAT: 8°. - STRONIC XII + 512

CENA EGZ. W OPRAWIE PŁÓCIENNEJ ZŁ. 32‘—

Pierwsze wydanie powyższej książki rozeszło się w ciągu półtora roku, co w naszych warunkach wydawniczych jest niezwykłym sukcesem. Doczekało się też ono licznych a bardzo pochlebnych recenzyj. Tak szybkie wyczerpanie się I. wydania dało autorowi sposobność do uzupełnienia podręcznika ustępem o ścianach z żelaza, oraz rozdziałami poświęconemi robotom rzemieślniczym i prowadzeniu budowy. W ten sposób stworzyliśmy pierwszy polski wzorowy podręcznik budowlany. Podajemy poniżej tytuły głównych rozdziałów: Materjały budowlane. — Wykopy ziemne. — Fundamenty. — ściany. — Otwory w ścianach. — Powały (stropy). — Sklepienia. — Dachy. — Schody. — Kanały i wychodki. — Urządzenia wewnętrzne w budynku. Roboty rzemieślnicze. — O prowadzeniu robót. — Przykłady obliczeń statycznych. — Tablice.

Do nabycia, także na raty

Oddziale Wysyłkowym Księgarni Polskiej we Lwowie przy ul. Akademickiej 2 a, w Warszawie przy ul. Wilczej 3

PODRĘCZNIK

BUDOWLANY

ANALIZA CEN

%

INŻ. WŁADYSŁAW SKWARCZYŃSKI

PODRĘCZNIK

BUDOWLANY

ANALIZA CEN

TRZECIE WYDANIE

NA NOWO OPRACOWAŁ, ZNACZNIE POWIĘKSZYŁ I NAJNOWSZEMI USTAWAMI ITP. UZUPEŁNIŁ INŻ. MARJAN ŻEREBECKI

Z LICZNEMI TABLICAMI I 150 RYCINAMI W TEKŚCIE

TOM I

PODRĘCZNIK BUDOWLANY

LWÓW I WARSZAWA 1928

NAKŁADEM KSIĘGARNI POLSKIEJ B. POŁONIECKIEGO

■Г.

O

<kx»v^

V y

Y*,

I- l7CołJ,4

#

&■- ;

Tom pierwszy

Podręcznik budowlany

Miary i materjały Pomoc techniczna i przepisy

■

*

\

/

Przedmowa do wydania trzeciego

Księgarnia Polska B. Połonieckiego we Lwowie jako nakładca dzieła inż. W. Skwarczyńskiego „Podręcznik budowlany i analiza cen“ zaszczyciła mnie propozycją dostosowania tego doskonałego dzieła, będącego owocem pracy, wiedzy i doświadczeń całego życia ś. p. W. Skwarczyńskiego, do wymogów dzisiejszych przepisów i ustaw techniczno-budowlanych, jakoteż warunków ogólnych.

Ministerstwo Robót Publicznych pismem z dnia 17. sierpnia r. 1927, j>. X. 2408, wyraziło życzenie, by dzieło to rozdzielić na: dział

ehniczny i na analizę cen, każdy z tych dwu działów objęty osobnym tomem.

Stosownie do tych wytycznych w pierwszym tomie, będącym właściwym podręcznikiem budowlanym, zgrupowałem odpowiednie rozdziały, a oprócz pomniejszych wprowadziłem następujące większe uzupełnienia względnie zmiany:

1.    Rozdział p. t. „Zasady i daty co do budowli fabrycznych i gospodarczych“ uzupełniłem zasadami budowy garaży i zbiorników.

wraz

2.    Mechanikę budowlaną uzupełniłem polskimi przepisami, doty czący mi obliczeń statycznych w budownictwie lado wem z tymczasowymi przepisami, dotyczącymi : cementów, dodatków hydraulicznych i żelaza budowlanego, jakoteż wykonywania prób wytrzymałości betonu.

8. Rozdział p. t. „Wytrzymałość wysokich kominów“ uzupełniłem zasadami obliczania wymiarów tychże, przerabiając obliczenia statyczne wedle obowiązujących dziś przepisów. W tym rozdziale dałem przykład statycznego obliczenia okrągłego komina, 25 m wysokiego, dodając uzupełnione tablice Goebla i Kecka.

4.    Tablice dźwigarów powiększyłem o tablice, odnoszące się do dźwigarów norm pruskich, walcowanych na Górnym Śląsku.

5.    Dział statycznego obliczenia dachów znacznie rozszerzyłem, dając parę przykładów.

6.    Statyczne obliczenia zeskładów żelbetowych zredukowałem do wiadomości najkonieezniej potrzebnych, odrzucając teoretyczne dowody, a natomiast dodajас tablice i zestawienia, umożliwiające oznaczenie wymiarów z taką dokładnością, że wystarcza tylko jednorazowe sprawdzenie naprężeń. Dział ten uzupełniłem tablicą przekroju żelaza okrągłego i kilkoma przykładami.

7.    Rozumiejąc ważność zmechanizowania pracy, dodałem dział traktujący o maszynach budowlanych, uzupełniony siedmioma rycinami.

8.    Matematykę skróciłem do najkonieczniejszych rozmiarów, uzupełniając ją podaniem wartości liczb i kątów jakoteż sposobów potęgowania i pierwiastkowania.

W drugim tomie, będącym właściwą Analizą cen, podałem oprócz właściwej analizy, uzupełnionej analizą robót rękodzielniczych, także zasady zestawiania kosztorysów i organizacji robót budowlanych.

Stosownie do życzenia Ministerstwa Robót Publicznych podałem podstawy do ścisłego określenia cen a opuściłem wykaz cen przedwojennych za roboty rękodzielnicze.

Również na życzenie Ministerstwa Robót Publicznych wprowadziłem do Analizy cen procent na opłaty socjalne, zysk i ryzyko i opłatę podatku obrotowego.

Oddając tak zmienione dzieło ogółowi techników, spodziewam się, że niczem nie obniżyłem wartości tego dzieła.

Przy tej sposobności muszę wspomnieć o nakładcy, który nie szczędził ani kosztów, ani trudów, by w tych tak ciężkich dla księgarstwa czasach wydać to dla świata technicznego tak ważne dzieło.

Inż. Marjan Żerebecki

Spis rozdziałów tomu I.

Część I.

Strona

Miary przestrzeni: aj Miara metryczna bj Znakowanie miary metrycznej .    2

cj Miary innych systemów ....    3

dj System metryczny w porównaniu z innymi

Pieniądze:

a)    Polskie ....

b)    Innych państw

Inne miary: aj Miara czasu bj Bezwzględny układ miar ... 14 ej Miara przyspieszenia dj Miara masy ciał . . ej Miara gęstości ciał .

fj Miara sił......

gj Miara pracy i energji hj Miara dzielności źródła pracy . 23 i) Wymiar dzielności silników żywych ...........

jj Miara ciepłoty.......

kj Miara ciepła........

IJ Miara mechanicznego równoważnika ciepła.......

IJ Miara światła........

mj Miara ciśnienia ciał lotnych . . 32 nj Miara elektryczności . . . oj Miara twardości......

M a t. e r j a ł y :

Kamienie naturalne ;

1.    Pogląd ogólny ....

2.    Opis skat........

3.    Ogólne własności kamieni : aj Wytrzymałość ....

bj Trwałość . ».....

cj Twardość.......

dj Porowatość......

13

14

16

17

19

21

25

27

28

30

30

33

46

47

50

. . 65

66

68

69

Strona

ej Wygląd estetyczny .... 69 fj Wydobywanie kamieni . . 70 gj Stan przysposobienia użytkowego ........

4. Główne rodzaje ziemi:

aj Piasek ........

bj Martwica okrzemkowa,

okrzemka......

cj Glina .........

dj Własności gliny ..... 73

ej Ziemia rodzajna.....

Kamienie i wyroby sztuczne palone :

1.    Wyroby ceglarskie:

aj Uzyskanie i przysposobienie gliny........

bj Urobienie i suszenie cegły . 77 cj Wypalanie cegły .... 77 dj Rodzaje cegły ej Polewa czyli glazura cegły . 83 fj Dachówka . . gj Rury drenowe

2.    Ogólne własności wyrobów ceglarskich :

aj Własności cegły .... bj Własności dachówki ... 91

3.    Wyroby garncarskie: aj Terrakota bj Wyroby kamionkowe ... 92 cj Płyty mozajkowe dj Płytki inkrustowane ... 92 ej Płytki brukowe fj Wyroby majolikowe .... 93

Zaprawy......

1.    Zaprawa gliniana .

2.    Zaprawa szamotowa

3.    Zaprawa wapienna aj Wypalanie wapna bj Gaszenie wapna

70

71

71

72

75

75

84

. . 88

89

89

91

92

93

93

94

95

95

96

99

102

104

104

109

111

112

114

116

116

116

. . . 117

118

120

131

132

. . 132

. 133

8. Beton.

aj Beton wapienny i beton

hydrauliczny......

b) Beton gipsowy.....

cj Beton cementowy portlandzki ........

dj Żelbet.........

Kamienie sztuczne niepalone:

1.    Cegła gliniana, surówka . . 152

2.    Cegła wapienna . . .

3.    Piaskowiec sztuczny i cegła

piaskowa........

4.    Kamienie żużlowe ....

5.    Cegła popiołowa i korkowa . 154

6.    Łupek azbestowy . . . . . 155

7.    Kamień cementowy.....155

8.    Dyle gipsowe

9.    Ksylolit . . •

10. Kamień ze szkła wodnego . 159

Asfalt

. ICO

2.    Kamień asfaltowy

3.    Stop (ciasto) asfaltowe . . .161

4.    Gudron czyli maź as:'; iłowa . 161

5.    Asfalt lany.....

6.    Asfalt ubijany ....

7.    Własności asfaltu . .

8.    Asfalt sztuczny . . .

9.    Naprawki asfaltowe . • . .165 10. Wyroby asfaltowe

Metale :

1. Żelazo:

aj Ogólne określenie bj Rodzaje żelaza . cj Wyrób surowca . dj Odlewanie . . . ej Wyrób żelaza kutego . . . 174 fj Wyrób stali zlewnej, tyglo-

wej

180

184

c) Wykonywanie zaprawy wapiennej ..........

dj Wiązanie zaprawy wapiennej ..........

ej Wydajność zaprawy wapiennej ..........

4.    Zaprawa wapienna mieszana .105

5.    Zaprawa gipsowa:

aj Wypalanie i rodzaje gipsu . 10G bj Zaprawa z gipsu stukowego 107

c)    Wyroby sztukatorskie . . . 108

d)    Wyroby stiukowe ....

ej Odlewy gipsowe .... fj Zaprawa z gipsu murarskiego ........

gj Szczególne rodzaje zaprawy gipsowej........

6.    Zaprawy hydrauliczne . . . .113 aj Zaprawa z domieszkami

naturalnymi

1.    Zaprawa puzzolanowa . 114

2.    Zaprawa trasowa . . . 115

3.    Zaprawa santorynowa . 115 bj Zaprawa z domieszkami

sztucznymi

1.    Zaprawa żużlowa . . . 116

2.    Zaprawa popiołowa . .116

3.    Zaprawa z mączki ce

glanej .......

4.    Zaprawa z sztucznej

puzzolany.....

ej Zaprawa z wapna hydraulicznego .....

7.    Zaprawy cementowe:

aj Zaprawa z cementu romańskiego ........

bj Zaprawa z cementu portlandzkiego ........

cj Zaprawa z cementów mieszanych :

1.    Cement dolomitowy . . 131

2.    Cement medina . . ,

3.    Cement magnezjowy . 131

4.    Cement biały . . . . dj Zaprawazcementówpuzzo-

lanowych :

1.    Cement puzzolanowy . 132

2.    Cement żużlowy

3.    Cement portlandzki że

lazny .....•

4.    Badanie dobroci środ

ków hydraulicznych . 133

134 135 135 148

. . 153 153 154

157 158 159

1. Smoła ziemna

160

162 161 . . 16.3 164 165

167 168 171 174

179

g) WTyrób stali cementarskiej . 180 hj Własności żelaza ij Próba żelaza kutego i stali 183 jj Wyroby żelazne Tej Ochrona żelaza od rdzy . .189 IJ Ochrona żelaza od ognia . 191

Stron a

Strona

2.    Miedź . . . .

3.    Cynk . . . .

4.    Ołów . . . .

5.    Cyna . . . .

6.    Glin.....

7.    Nikiel . . . .

8.    Antymon . .

9.    Wismut . . .

10.    Wolfram . .

11.    Złoto . . . .

12.    Srebro . . .

13.    Platyna . .

14.    Rtęć . . . .

15.    Stopy (aliażo)

16.    Spajanie: aj Spawanie

bJ Lutowanie . tj Rąbkowanie dj Nitowanie .

192

194

195

197

198

198

199

199

200

200

200

201

201

201

204

204

205

206

Szkło :

1. Wyrób szkła £. Rodzaje szkła

3.    Postać i jakość szkła .... 209

4.    Badanie szkła

206

208

213

Drewno :

1.    Pogląd ogólny

2.    Wady i choroby drzewa . . 215

3.    Najważniejsze drzewa budulcowe, liściaste.......

4.    Najważniejsze drzewa budulcowe, iglaste . . .....

213

217

220

5.    Drzewa wyłącznie stolarskie . 222

6.    Ogólne własności drewna . . 226

7.    Warunki i oznaki dobrego

drzewa.....

8.    Ścinanie drzewa

228

229

9. Obróbka drewna

10.    Ochrona drzewa od pęcznienia 235

11.    Ochrona drzewa od gnicia . 236

12.    Ochrona drzewa od robactwa 238

230

13.    Ochrona drzewa od grzyba domowego :

aj Znamiona i objawy grzyba 239 bj Zwalczanie grzyba .... 241 cj Stwierdzenie obecności

grzyba.....

d) Tępienie grzyba

14.    Ochrona drewna od ognia . . 244

242

243

Materjały roślinne :

1.    Mech.....

2.    Trawa . . . .

3.    Słoma . . . .

4.    Trzcina . . . ,

244

. . 245

245

246

Różne materjały i wytwory:

1.    Maź.........

2.    Kauczuk......

3.    Gutaperka......

4.    Azbest........

5.    Linoleum.......

6.    Pilśń żelazna.....

Farby i powłoki.

1.    Pogląd ogólny ....

2.    Barwiki farb wodnych .... 250

3.    Farby wodne

4.    Barwiki farb olejnych . . .    255

5.    Ciecze farb olejnych . . .

6.    Farby olejne.......

7.    Barwiki i ciecze farb lakowych (żywicznych) ....

8.    Farby lakowe . .    ...

9.    Farby lazurowe.....

246

. . 247

217

247

24 i

249

249

253

. 255

257

. 258 . 259

259

Powłoki farbne :

1.    Pogląd ogólny.....

2.    Powłoka czyli malowanie

farbą wodną.......

B. Powłoka farbą olejną .... 261

4.    Powłoka maziowa ....

5.    Powłoka fluatami Kesslera .    265

6.    Powłoki różne.......

7.    Utrzymanie powłok z farby

olejnej...........

É60

260

. 261

260

267

Klej :

1.    Klej zwierzęcy : aj Pogląd ogólny bj Klej skórny . cj Klej kostny . . d) Własności i jakość kleju . 269

2.    Klej roślinny ....

3.    Sklejanie......

Kity:

a) Kity mineralne . . .

bj Kity olejno.....

ej Kity żywiczne . . . dj Kity różne.....

267

268

268

271

271

b£> fcS t© t© ■O ■<! ■O M C ^ M IS

Ciała wybuchowe:

1.    Pogląd ogólny.......

2.    Ciała bezpośrednio wybuchające ...........

3.    Ciała pośrednio wybuchające 277

4.    Własności ciał wybuchowych .......

5.    Podpałki......

6.    Robota rozsadzania : aj Pogląd ogólny . . bj Wykonanie wywiertów . . 282 cj Zakładanie wywiertów . . 283 dj Nabijanie wywiertów . . . 284

276

277

279

281

282

ej Wykonanie i zakładanie

min...........

fj Nabijanie min......

7.    Zapalanie czyli wysadzanie . 236

8.    Wyznaczenie wielkości naboju:

aj Pogląd ogólny......

bj Wyznaczenie wielkości naboju ześrodkowanego . . . 288 cj Wyznaczenie wdelkości naboju wydłużonego . .

9.    Daty doświadczalne .... 293 10. Rozsadzanie w praktyce . . 294

285

286

287

. 291

Częjć II.

Strona

Strona

Zarząd i akta techniczne budowy:

I.    Zawiązek budowy:

1.    Właściciel budowy . . .

2.    Kierownictwo budowy .... 301

3.    Wykonawca czyli przedsiębiorca budowy . . .

4.    Kierownik budowy z ramienia przedsiębiorcy . . •

5.    Podmajstrzy ....

6.    Pisarz budowlany . .

II.    Uprawnieni do przemysłu budowlanego :

1.    B. zabór austrjacki.....

2.    B. zabór rosyjski......

3 B. zabór pruski .......

III.    Praca techniczna i akia budowy :

1.    Miejsce budowy.......

2.    Program budowy......

3.    Szkic budowy........

4.    Pr >kt budowy.......

5.    Szczegóły budowy.....309

6.    Opis budowy

7.    Kosztorys szczegółowy . . . 30D

8.    Kosztorys przybliżony:

aj Według zabudowanej powierzchni .........

bj Według zabudowanej objętości ...........

c) Według jednostek użytkowania ..........

301

. . 303

... 303

304

304

30.'t

30-,

305

:;oo

307

3o7

30Э

312

316

317

IV. Zabezpieczenie i wykonanie budowy :

1.    Licytacja ..........

2.    Ogólne warunki budowy . . . 320

3.    Szczegółowe warunki budowy 328

4.    Prowadzenie budowy .... 337

5.    Kolaudacja (odbiór) budowy . 340

6.    Inwentarz budowy.....342

318

V.    Ocena wartości budowli :

1.    Pogląd ogólny..... .

2.    Ocena asekuracyjnej wartości

budynku ..........

3.    Ocena hipotecznej wartości

budynku ..........

VI.    Zasady • wynagrodzenia prac architektów i budowniczych . . 368

U stawy i przepisy administracyjno-techniczne:

1.    Dla b. zaboru austrjackiego . 373

2.    Dla b. zaboru rosyjskiego . . 377

3.    Dla b. zaboru pruskiego . . 388

4.    Spis ustaw.........

Przepisy o ubezpieczeniu od wypadków ............

Przepisy ochronne :

1. Ochrona w przemyśle budowlanym :

aj Przepisy dla zapobieżenia wypadkom ........

344

347

364

388

395

396

403

403

• 405

Odkrywka Wydobycie materjału .... 406

408

409

412

415

418

419

421

422

423

424

431

436

. 437

. 437

. 439

440

441

. 442

. 443

Strona . . 443

. 444

. 444

444

445

. 445

445

468

472

477

4S0

481

486

488

491

496

506

514

516

Strona

b)    Przepisy dla ochrony

zdrowia..........

c)    Przepisy końcowe.....

2. Ochrona w kamieniołomach :

Rozsadzanie........

Przepisy ochrony zdrowia robotników .........

Postanowienia końcowe . . . 411

8. Przepisy ogólne dla ochrony zdrowia i życia robotników:

I.    Pracownie.......

II.    Ustawienie kotłów parowych ........

IIT. Ustawienie silników - .416

IV. Pędnia mechaniczna . . 417

V. Maszyny i urządzenia robocze .........

VI. Wyciągi, podnośnice, te-

ranki i к a fary.....

VIÏ. Urządzenia transportowe 420

VIII. Składy

IX. Środki ochronne .... 421

X. Woda, umywalnie, łazienki i szatnie .....

XI. Wychodki.......

4. Szczególne przepisy ochronne i instrukcje:

I.    O środkach rozsadzających 423

II.    O projektach na zakłady

przemysłowe.......

III.    O zakładach i produktach powszechnej użyteczności . 427

6. Zasady i daty co do budowli fabrycznych i gospodarczych:

I.    Budowle fabryczne .... 429

II.    Garaże i zbiorniki:

1.    Garaże ......

2.    Zbiorniki.....

Ш. Budynki gospodarcze:

1.    Zagroda gospodarcza

2. a) Stajnie dla koni .

2. b) Stajnie dla bydła .

2.c) Owczarnie ....

2.    d) Chlewy.....

3.    a) Stodoły zbożowe .

3. b) Stodoły na tytoń .

3.c) Spichlerze 3. d) Stodoły na kukurudzę 444

3.    e) Składy piwniczne na kartofle, buraki itp. .

4.    a) Szopa na siano 4.b) Skład mąki ....

4.c) Skład soli ....

4. d) Wozownia ....

i.e) Drewutnia ...

Mechanika budownicza:

I.    Przepisy techniczne :

1.    Przepisy, dotyczące obliczeń statycznych w bud. ląd. . • . 446

2.    Tymczasowe przepisy, doty

czące cementów i dodatków hydraulicznych ........

3.    Tymczasowe przepisy, doty

czące prób wytrzymałości betonu ............

4.    Tymczasowe przepisy, dotyczące żelaza budowlanego . 474

II.    Fundamenta: t. Pogląd ogólny

2.    Rodzaje gruntu budowlanego 480

3.    Badanie wytrzymałości gruntu

budowlanego........

4.    Szczegółowe sposoby fundowania ............

5.    Fundowania zastosowane do

jakości gruntu........

6.    Zabezpieczenie murów od wilgoci gruntowej.......

III.    Wytrzymałość murów i sklepień :

1.    Praktyczne daty i wzory wytrzymałości murów.....

2.    Praktyczne daty wytrzymałości sklepień........

3.    Statyczne obliczenie sklepienia kolebkowego :

a)    Ogólne określenia i zasady 502

b)    Przyczyny zniszczenia sklepienia ...........

c)    Parcie poziome sklepień kolebkowych ........

d)    Stałość opór i filarów sklepienia ...........

519

551

557

559

561

570

578

579

580

‘.si

582

583

587

599

670

679

694

697

700

704

3. Obliczenie statyczne . . . 705 Tablice inż. Michaeli sa . . . 707 Tablice do obliczenia słupów 708 XI. Wytrzymałość zespołów żelbetowych na zginanie ze względu ukośne :

1.    Naprężenia ścinające . . . 716

2.    Obliczenie strzemion . . . 719 Analityczne tablice do wyznaczenia wymiarów . . . 722

Tablica przekroji żelaza okrągłego

XII. Maszyny budowlane . . . 736

na

747

748

749

Strona

ej Zestawienie ostatecznych

wniosków........

f) Wykreślenie linji ciśnienia 519

4.    Statyczne obliczenie murów . 533

5.    Wytrzymałość wysokich kominów murowanych :

a)    Obliczenie wymiarów . . . 541

b)    Instrukcja dla wysokich kominów fabrycznych .... 544

c)    Wzory statyczne wysokich

kominów.........

d)    Wytrzymałość komina na

zgniecenie.........

e)    Momenta bezwładności i

oporu w odniesieniu do postaci kominów.......

f)    Obliczenie statyczne komina

okrągłego.........

Tablica Goebla i Kccka . . 563

g)    Obliczenie statyczne ośmio-

bocznego komina.....

IV.    Wytrzymałość na zginanie:

1.    Kształtówki I, przekroju pruskiego ...........

2.    Kształtówki I, przekroju

austrjackiego........

3.    Kształtówki U, przekroju pruskiego ..........

4.    Kształtówki U, przekroju

austrjackiego........

5.    Obliczenie statyczne belek żelaznych ...... ....

6.    Belki żelazne nitowane :

a)    Pogląd ogólny......

b)    Tablice do obliczania nitowanych belek.......

c)    Zastosowanie tych tablic . . 597

7.    Wzory statyczne belek zginanych .......

8.    Obliczenie dachów':

a) Tablica nachylenia dachów 619

h)    Obciążenie dachów .... 619

V.    Wytrzymałość na wyboczenie 630

VI.    Statyczne obliczenie schodów 654

VII.    Statyczne obliczenie pali bitych ............

VIII.    Statyczne obliczenie stropów :

a)    Drewniane stropy belkowe 676

b)    Strop zbity

Strona

c)    Stropy mieszane.....689

d)    Stropy oklcpione między dźwigarami

IX.    Postępywanie przy projekto

waniu i budowie zespołów żelbetowych :

1.    Zespoły z żelbetu:

a)    Projekt.........

b)    Wykonanie zespołów . . 698

2.    Zespoły z betonu ubijanego :

a)    Projekt

b)    Wykonanie zespołów . . 700

X.    Wytrzymałość na zginanie

zespołów żelbetowych ze względu na naprężenia normalne :

1.    Ogólne założenia i wnioski 702

2.    Prostokątne belki i płyty żelbetowe

naprężenia

. 734

Różne wzory, daty i wskazówki.

I. Wyznaczenie środka ciężkości :

1.    Środek ciężkości linji . . 743

2.    Środek ciężkości płaskich utworów geometrycznych . 744

II. Wyznaczenie łuku kołowego

sklepienia.........

ITT. Obliczenie rzędnych z planu

niwelacyjnego.......

IV. Usunięcie wykwitu na mu-

rach............

V. Izolacja murów od zamakania 750

751

751

753

755

755

756

760

762

766

770

776

782

783

Strona

VI.    Roboty budowlane a roboty wewnętrznego urządzenia . . 750

VII.    Przystęp powietrza do wnętrza

mieszkań.........

VIII. Zachowanie się podczas pożaru . .    .........

IX. Prymitywne wytyczenie prostopadłej ..........

Matematyka:

Znakowanie . .    ........

Niektóre wartości liczb.....

Arytmetyka...........

Równania............

Trygonometria..........

Pomiar utworów geometrycznych,

bryłowych...........

Geometrja analityczna płaska:

1.    Równanie punktu......

2.    Równanie linji prostej .... 771

Strona

3.    Równanie koła:

a)    Ogólne równanie koła . . . 773

b)    Biegunowe równanie koła . 773

4.    Równanie elipsy :

aj Środkowe równanie elipsy . 773 bj Wierzchołkowe równanie elipsy

c)    Biegunowe równanie elipsy . 777

d)    Sposoby wykreślenia elipsy 777

5.    Równanie hiperboli :

a)    Środkowe równanie hiperbol i 779

b)    Wierzchołkowe równanie hiperboli ..........

c)    Biegunowe równanie hiperboli ...........

dj Wykreślenie hiperboli . . . 783

6.    Równanie paraboli:

a)    Wierzchołkowe równanie . 783

b)    Biegunowe równanie . . . 785

c)    Wykreślenie paraboli . . . 786

\

\

\

Indeks

Si гоп " . <Łb

Akacja . . .

Alabaster . .

Aljaże (stopy) • . • .20" Anhedryt Antymon Asfalt . . .    159, 163, 161

Asfalt lany Asfalt ubijany .... 161' Asfaltowe naprawki . 16 Asfaltowe wyroby . . 16' Augit (szklistyn) ... 54 Austr. ustawy budowlane ....

Azbest.....

Azbestowy łupek

Łt

es

19.

Strona

udowlane maszyny . 7'6 iudowle fabryczne

Buk.......

Bukowe płytki*. . Bukszpan ....

. 420

. 218

Czas trwania i utrzymania dachów . . . 363 Czasu miara

13

. 93

16.

373

247

155

Badanie wytrzymałości gruntu budowlanego 480 Barwiki farb olejnych 255 Barwiki farb wodnych 250 Bawełna strzelnicza . 277 . 54

Belki kratowe .... 675 Belki nitowane .... 583

Berberys.......

Bessemera sposób wyrobu żelaza . .

Beton.......

Beton gipsowy, portlandzki .....

Beton hydrauliczny . . 134 Beton sypany .... 147 Beton ubijany . . 145, 700

Bez.........

Bronz........

Bryły........

Brzost (wiąz).....

Brzoza........

Budowa kominów wysokich .......

Bazalt

222

. 176

134

135

223

203

766

219

218

548

D e der.......

Ceglanej mączki zaprawa ......

Ceglarskie wyroby . . 75 Ceglarski piec połowy . 78 Ceglarski piec stały . . 79 Cegła korkowa . .

Cegła piaskowa Cegła wapienna .

Cegły własności ... 89 Cegły wypalanie ... 77 Cement biały . . . .132 Cement dolomitowy medina magnezjowy 131 Cement portlandzki . 120, 133, 469

Cement puzzolanowy, żużlowy . . . .132, 471 Cement romański 118, 472 Cementowa zaprawa . 118 Chlewy dla świń . . .441 Ciasto asfaltowe . . . 161 Ciecze farb olejnych . 255

Ciepłota......27

Ciężar własny dachów 450 Ciężar własny mate-rjałów

Ciężar własny stropów 448

. 223

11(5

. 154 . 153 . 152

446

Cis

223

Ciśnienie ciał lotnych . 32 Cyna . . .

Cynk . . .

Cyprys . .

Cytryna

197

. . . 194

223

223

Dachów obliczenie statyczne .......

Dachów utrzymanie

roczne .......

Dachówka z gliny palonej

Dąb . Dereń

619

363

88, 91

217

223

427

Destylarnie Diabaz . .

Dioryt . .

Dolomit .

Dreny . .

Drewna obróbka . . . 230 Drewna ochrona od

gnicia .....

Drewna ochrona od grzyba domowego . 239 Drewna ochrona od

ognia......

Drewna ochrona od pęcznienia . .

Drewna ścinane Drewno . .

Drewutnia .

Dyle gip Dynamit Dzielność elektryczna . 42 Dzielność żywych silników

Dzielności miara ... 23 Dziurawka (cegła) . . 86 Dźwigary żelazne . . 578

sowę . .

52

52

58

. 89

236

234

. . 235 . . 229 . . 213, 226 . . 445 . . 157 . . 278

25

Ekrazyt Elektryczności miara . 33

279

xvm

Strona

Elipsy równanie . . . 773 Heban Elipsy wykreślenie . . 777 Hiperboli równanie . . 779 Estetyczny wygląd ka- Hiperboli wykreślenie 783

mieni.......68L Holenderska dachówka 89

Hydrauliczna zaprawa . 113 Hydrauliczne domieszki

115, 472

Fabryczne budowle . 429

Farby......

Farby lakowe . .

Farby lazurowe Farby olejne . . .

Farby wodne . . .

Figury płaskie . . Francuska dachówka . 89 Fundamenta

. 249

. 259 . 259 . 257 . 253 . 763

477

224 Kominów fabrycznych obliczenie . .

Konstr. z betonu . . . 459 Konstr. drewniane . . 453 Konstr. z kam. natur. 456 Konstr. specjalne . . 467 Konstr. z kam. sztu-

. . 541

Indukcja elektryczna . 44 Inkrustowane płytki . . 92 Inwentarz budowy . . 342 Iuwki

457

578, 579

Fundowania sposoby

481, 485

Fyllit

55

. . . 52 . . . 431

Crabbro . .

Garaże . . .

Garncarskie wyroby . 91 Gaszenie wapna ... 99

Jabłoń dzika .... 224 Jajowe kanały Jałowiec . . .

Jarzębina . .

Jawor ....

Jesion ....

Jodła ....

500

224

224

224

. . . 219

. . . 221

Gąsior........

Geologiczne powstanie ziemi . .

89

. . 47

Gęstości ciał miara . . 17

Gips.......

Gipsowa zaprawa

59

106,111, 112

Gipsowe dyle . . Gipsowe odlewy . Glazura cegły . .

Glin......

Glina .....

. 157

. 111

. 88

198

. 72

. 94

Gliniana zaprawa .

Gliny przysposobienie . 75 Gliny urobienie i su-

225

Kamień asfaltowy . . 160 Kamień cementowy . 155 Kamień ze szkła wodnego

Kamień żużlowy . . . 154 Kamienie naniesione . 64 Kamienny narzut . . . 486 Kamionkowe wyroby . 92

Kampeszyn.....225

Kanał jajowy Karpiówka .

Kasztan gorżki .... 225 Kauczuk . .

Kaktus

cznego

Konstr. z żelbetu . . . 462 Konstr. żelazne . . . 454 Kopciatka . . .

Korkowa cegła .... 154 Kosztorys budowy . . 309 Kosztorys przybliżony 312 Kosztorys szczegółowy 309 Kratowe belki .... 675 Kreda

Kręgowy piec ceglarski 80 Krzywe sklepień . . . 497 Ksylolit . . .

Kwarc ....

Kwarcyt . . .

. . 84

57

. . 158

50

. . 51

159

500

88

... 247

Kierownictwo budowy

. . 55 . . 169

Leszczyna......225

Licówka Licytacja budowy . . .318 Liczby urojone .... 757 Linia ciśnienia sklep.

kolebkowego .... 519 Linji prostej równanie 773 Linoleum Lipa . . .

Logarytmy Lutowanie

Ława . . Lei z na . .

86

248

219

757

204

301, 303

szenie

. 77 . 223 . 55

. 218

272

Głóg.......

Gnajs......

Grab ......

Granit......

Grubość murów .

Grunt budowlany .

Grusza .....

Grzyb domowy . .

Gudron (maź asfaltowa) 161 Gutaperka . .

Gwajak . . .

51

. 492

. 467

. 223

. 239

247

. 224

Kity mineralne . . .

Kity olejne ....

Kity różne......275

Kity żywiczne Klej roślinny .

Klej zwierzęcy .... 267 Klinkierka Klon . . .

Kokos . .

Kolaudacja budowy . . 340 Koła równanie . . . Kominowa cegła ... 87

273

274

271

87

219

225

773

Ława betonowa .

Łęków grubość . . .

Łupek azbestowy . .

Łupek iłowy czyli gliniasty ......

Łupek łyszczykowy . . 51 Łyszczyk, mika

. 482 . 496 . 155

. 55

. 51

. 225

Maboń . .

Majolikowe wyroby . . 93 Mannesmena rury Margiel . . . .

. 185

58

... 56,57 . 63

161

246

244

28

27

32

13

23

33

17

16

30

192

285

. . 223

226

. . 202

491, 533

488. 750

Nabój elektryczny . . 34 Naniesione kam •    64

. 165

198

Nitowanie . .

450

. . 439

236

244

191

Ochrona żelaza od rdzy 189 Ochronne przepisy

340

320

63

71

218

195

309

226

. . 22)

. 64

440

Fali bitych statyczne obliczenie ......

Parcie wiatru .... 452 Parcie ziemi . .

Piasek

. 60

Piaskowy nasyp . . . 486 Pieniądze innych państw

248

201

. 38

Polewa (glazura) cegły 88 Polowy piec ceglarski 78 Polskie ustawy budowlane

388

Popiołowa zaprawa . .116 Porfir . .

Powietrza przystęp . . 751 Powłoki farbne .... 260 Pożar i zachowanie

się

751

Marmur . .

Martwica (tuff) . . Maszyny budowlane . 736 Maź asfaltowa (gu-

dron)......

Maź drzewna . . .

Mech ......

Mela fi r......

Miary angielskie .

Miary ciepła . . .

Miary ciepłoty . .

Miary ciśnienia ciał lotnych ....

Miary czasu .....

Miary dzielności . . . Miary elektryczności . Miary gęstości ciał . . Miary masy ciał . . . Miary mech. równo-równika ciepła . . . Miary metryczne w porównaniu z innymi

miarami......

Miary metryczne .

Miary nowopolskie . . Miary pracy i energji . Miary przyśpieszenia Miary rosyjskie . . .

Miary sił.......

Miary staropruskie . . Miary światła ....

Miedź ........

Miejsce budowy . . . 306 Mieszarki betonu . .    736

Michaelisa tablice

707, 787

Mika, łyszczyk .... 51 Miny ....

Modrzew . .

Morwa . . .

Mosiądz . . .

Mozajkowe płytki ... 92 Murów wykwity . . . 749 Murów wytrzymałość

Mury od wilgoci gruntowej zabezpieczyć

Mury oporowe .... 493

Naprawki asfalt i Naprężenia ścinające . 716 Narzut kamienny . . . 486 Nasyp piaskowy . . . 486

Nikiel........

Nitowane belki żelazne

583

. . . 205 Nitrogliceryna .... 277

Obciążenie śniegiem . 452 Obciążenie użytkowe (zmienne) .

Obory ....

Obróbka drzewna . . 230 Ocena wartości budowli

344

Ochrona drzewa od

gnicia......

Ochrona drzewa od grzyba domowego . 239 Ochrona drzewa od

ognia......

Ochrona drzewa od

pęcznienia.....235

Ochrona żelaza od ognia

396, 412

Ochronne przepisy w kamieniołomach . . . 405 Odbiór (kolaudacja) budowy

Odlewanie żelaza . . . 174 Ogniotrwała cegła . . 87 Ogólne warunki budowy

Okruchowce Okrzemka .

Olcha . . .

Ołów . . .

Opis budowy Oporowe mury .... 493 Opór elektryczny ... 39 Orzech czarny (amerykański)

Strona

Orzech włoski .... 2201 Ostrokrzew . .

Otoki .....

Owczarnie . . .

670

Paraboii równanie . . 783 Paraboli wykreślenie . 786 Parcie poziome sklepień kolebkowych . . . .514

. . 452

Parcie „paternoster“ . 740 . 71

Piaskowa cegła .... 153 Piaskowiec

Pieniądze polskie ...    8

Pierwiastkowanie . . 756 Pilśń żelazna Pisarz budowlany . . 304 Platyna Płaskie figury .... 763

Podmajstrzy.....304

Podział kamieni ... 70 Pojemność

• • 53

Porowatość kamieni . 69 Posadzkowa cegła . . 87 Potencjał elektryczny . 37 Potęgowanie.....756

Praca elektryczna . . 41 Pracy i energji miara 21 Prąd elektryczny ... 36 Procentu rachunek . . 761 Program budowy . . . 306 Projekt budowy . . . 307

697

427, 467

. .183

472

474

446

720

365

678

570

673, 674

625

. 711

646

712

598

54

114,116

205

. . 189

480

377

761

760

201

748

Santorynowa zaprawa 115 Schodów obliczenie . 654 Ścinanie drzewa . . . 229 Serpentyn (wężowiec) 53 Sił miara Sjenit . .

Skala twardości Mebsa 46 Sklejanie Sklepienia odwrotne . 482 Sklepień krzywe . 497, 747 Sklepień wytrzymałości 496 Sklepienie jajowe . . 500

Składy mąki.....

Składy piwniczne na

kartofle......

Składy soli.....445

Śliwa . .

Słoma . .

221

204

443

203

467

200

Stal

Projekt ze składów żelbetowych .....

Projekta zakładów powszechnej użyteczności

Projekta zakładów przemysłowych . . 424, 467 Projektowanie wysokich kominów . . . 544 Prostej równanie . . . 773 Prostopadłą wyliczyć . 758 Prowadzenie budowy . 337 Próba żelaza . .

Próby wytrzymałości

betonu......

Przedsiębiorca budowy 303 Przepisy dotyczące żel.

budowli Przepisy ochronne 396, 412 Przepisy techniczne bd.

lądowego.....

Przyczepność żelaza do betonu.......

Przykłady:

Oceny hipotecznej budynku .......

Obliczenie belek stropu

belkowego.....

Obliczenie belek stropu mieszanego .... 693 Obliczenie belek stropu zbitego .... 684, 68o Obl czenie filaru . . . 534 Oblczenie jętkowej więzby dachu . . . 624 Obliczenie okrągłego komina wysokiego . . 561 Obliczenie ośmiobocz-

nego komina wysokiego .......

Obliczenie pali bitych

Obliczenie płatwy dachowej ......

Obliczenie płyty żelbetowej .....

Obliczenie schodów

568, 668, 662

Obliczenie sklepienia kolebkowego . . 520, 528 Obliczenie słupa drewnianego (wybocze-nie) ........

Obliczenie stropu żelbetowego .....

Obliczenie stropu żebrowanego . . 720, 726, 729 Obliczenie więzby dachu siodłowego . . 620 Obliczenie wymiarów dźwigarów żelaznych (sklepienie) .... 583

Obliczenie wytrzymałości na zginanie szyny

kolejowej.....

Obliczenie żelaznej belki

nitowanej.....

Obliczenie żelbetowego podciągu okna . . . 715 Przyporowe mury . . 495 Przyśpieszenia miara . 14 Pudlowanie żelaza . . 175 Pumeks Punktu równanie . . . 770

Pusta cegła (dziurarska) 86 Puzzolonowa zaprawa

Rąbkowanie.....

Rdza, ochrona żelaza od niej . . .

Rent rachunek .... 761 Rodzaje cegły .... 84 Rodzaje gruntu budowlanego ......

Rosyjskie ustawy budowlane .......

Rozsadzanie . . . 282, 294 Równania drugiego stopnia

Równania elipsy . . . 773 Równanie hiperboli . 779 Równanie koła .... 773 Równanie linji prostej 771 Równanie paraboli . . 783

Równania pierwszego stopnia o jednej niewiadomej .....

Równania pierwszego stopnia o dwu niewiadomych .... 761 Równanie punktu . . 760 Rtęć

Rury zatapiane .... 485

Ruszt leżący.....484

Ruszt palowy . . • . 485 Rzędne planu niwelacyjnego

19 52 271

444 444 226 . . 245

Smoła ziemna .... 160 Śniegiem obciążenie . 452 Sosna

Spat polny, okoleń . . 51 Spawanie Spichrze Spiż . .

Sposoby fundowania . 481 Spółczynniki na wybo-czenie Srebro .

Środek ciężkości linji 743 Środek ciężkości utworów geometrycznych 744 Środki rozsadzające przepisy ochronne . 423 171, 179, 180

619

533

670

654

678

719

705

679

226

. . .328.

209

Strona

220

587-596

450

i ;s

722

TOS

494

707

Tablica wytrzymałości słupów na wyboczenie

648-653 . 436

91

. 638

220

53

. 115

. 245

. 66

246

. 63 . 68

Twardość, skala Mohsa 46

395

373

oo

117

104

220

199

Strona

Stały piec ceglarski . 79 Statyczne obliczenie

dachów.....

Statyczne obliczenia

murów......

Statyczne obliczenie pali bitych .... Statyczne obliczenia sklepienia kolebkowego . 502 Statyczne obliczenie

schodów ......

Statyczne obliczenie

stropów'......

Statyczne obliczenie

strzemion.....

Statyczne obliczenie wysokich kominów

541,551,561, 570 Statyczne obliczenie

żelbetu......

Statyczne wzory belek zginowych . . . 559,619 Stiukowe wyroby . . . 109 Stodoły . • . 442, 443, 444 Stopy (aliaże) .... 201 Strop belkowy .... 676 Strop sklepiony . . . 694 Strop mieszany . . . 689 Strop zbity Stropów obliczenie . . 678 Strychowa cegła ... 87 Studnie zatapiane . . 485 Sumak

Surowiec (żelaza) . 168, 169 Surówka (cegła) . . . 152 Szamotowa cegła ... 87 Szamotowa zaprawa . 95 Szczegółowe warunki budowy . .

Szczegóły projektu . . 309 Szeregi arytmetyczne 761 Szeregi geometryczne 761 Szkic budowy .... 307 Szklistyn (augit) ... 54 Szkło .... 206, 209, 213 Szkło wodne Szopy na siano . . . 444 Sztukatorskie wyroby . 108 Światła miara .... 30

Świerk

Świerzenie żelaza . . 175

Tablica belek nitowanych

Tablic a ciężaru własnego

dachów......

Tablica ciężaru własnego

materjałów.....

Tablica ciężaru własnego

stropów......

Tablica czasu trwania i utrzymania budynków i maszyn 350—362 Tablica czasu trwania i utrzymania rocznego

dachów ......

Tablica do analitycznego zaprojektowania żelbetu ........

Tablica do projektowania słupów żelbetowych .......

Tablice dźwigarów żelaznych .... 578—581 Tablica grubości murów 492 Tablica grubości murów oporowych Tablica miar .... 3—7 Tablica inż. Michae-lisa do projektowania dźwigarów teowych. 787 Tablica inż. Michae-lisa do projektowania płyt .

Tablica pieniędzy . . 8—12 Tablica przekroju żelaznego okrągłego . 734 Tablica sposobów fundowania Tablica trygonometrii 762 Tablica wielkości nabój i (zobacz rozsadzające)

290-293

Tablica wynagrodzenia inżynierów i architektów .... 370-372

Strona

Tanki (zbiorniki) . Terrakota . . . . Tetmajera wzory .

Topola......

Trachyt.....

Trasowa zaprawa .

Trawa......

Trwałość kamieni

Trzcina.....

Tuff (martwica) . . Twardość kamieni

Ubezpieczenie od wypadków ......

Uprawnieni do przemysłu budowlanego 305 Urojone liczby .... 757 Ustawy administracyjno

techniczne.....

Utrzymanie i czas trwania dachów .... 363

'Wady i choroby drewna ........ 2

Wapień.......

Wapienna cegła . . . 152 Wapienna zaprawa . . 95 Wapna gaszenie ... 99 Wapna hydraulicznego zaprawa Wapna wypalanie . . 96 Wartość asekuracyjna 347 Wartość budowli . 344, 350 Wartość hipoteczna . 364 Wartość kątów .... 763 Wartości liczb .... 755 Warunki budowy . 320, 328 Wężowiec (serpentyn) 53 Wiatru parcie .... 452 Wiąż (brzost) .... 219 Wiązanie zaprawy wapiennej Wielkość naboju . . . 287 Wierzba Wismut

84

452

200

445

630

740

286

281

747

93

104

84

452

63

200

280

474

702, 705

Wiszniówka Właściciel budowy . . 301 Własności cegły . . • 89 Własności żelaza . . . 180 Wody parcie Wolfram . .

Wozownia .

Fizycy używają jednostki ciepła tysiąc razy mniejs

D. MATERJAŁY.

II. Kamienie i wyroby sztuczne palone.

4. Zaprawa wapienna mieszana.

8. Beton.

8. Dyle gipsowe.

2. Miedź.

4. Najważniejsze iglaste drzewa budulcowe.

14. Ochrona drewna od ognia.

XIV. Kity.1

10. Rozsadzanie w praktyce.

2. Ogólne warunki budowy.

5. Kolaudacja czyli odbiór budowy.

3. Ocena wartości hipotecznej budynku.

3. B. zabór pruski.

3. Przepisy ogólne dla ochrony zdrowia i życia robotników.1

3. Budynki gospodarcze.

§ 35. 1. Obliczając oddziaływania, siły poprzeczne

к=="в[1 + ! a st^d

3. Statyczne obliczenie sklepienia kolebkowego.

gxx = 4-85 X 1-275 X 1 X 1600 4-777*75 kg (obciąże

5. Wytrzymałość wysokich kominów murowanych,

32 Odległość osi obojętnej od środka przekroju h =

5. Obliczenie statyczne belek żelaznych wałkowanych z pomocą tablicy I. i II.

Użytkowa szerokość Ъ‘ — Ъ — 2 d w milimetrach

3 * 1 

fl

10. Statyczne obliczenie schodów.

TX 2X1-3 4-3X(H X 100 = 367,50 X °’595 X 100 = = 21866-25 kgcm.

W zwykłych zresztą warunkach, gdzie podkładkami są

15 X 21*98 “45

Maszyny budowlane.

Ten wzór stosuje się do każdego położenia osi odci

5. Równanie hiperboli.

Wozownia .

Wyboczenie Wybuchowe ciała 276. 279, 282, 287

Wyciąg betonu .... 738 Wyciąg mateijałów budowlanych Wydobywanie kamieni 70 Wykwit na murach . . 749 Wynagrodzenie prac architektów .... 368 Wyroby asfaltowe . . 165 Wyroby żelazne . . . 184 Wysadzanie Wystrzałka Wytrzymałość kamieni 65 Wywiertów wykonanie 282

Wyznaczenie łuku sklepienia .......

Wzory do sprawdzenia naprężeń w żelbecie 710 Wzory Navi era .... 643

Wzory statyczne belek zginowych . . 599—619 Wzory Tetmajera . . . 633

Zagroda gospodarcza . 437 Zakładów przemysłowych projekta . . . 424 Zaprawa cementowa . .118 Zaprawa gipsowa . . .111 Zaprawa hydrauliczna 113 Zaprawa Loriota, popiołowa, selenitowa 105

Zaprawy.......

Zaprawy wapiennej wiązanie .......

Zaprawy wapiennej wydajność ......

Zaprawy wapiennej wykonanie ......

Strona

Zbiorniki (tanki) . . . 436 Zendrówka Ziemia urodzajna ... 75

Ziemi parcie.....

Zlepieńce (konglomeraty) ........

Złoto....... .

Żłobkowana dachówka 89 Żagiew Żelazo 167,169,174,180, 474 Żelazo budowlane, przepisy

Żelazo spawalne . . .170 Żelazne wyroby 184, 578 Żelazo zlewne .... 170 Żelbet .... 148, 462, 476 Żelbetu projekt .    . 697

Żelbetu statyczne obliczenie

Żelbetu wykonanie . . 698 Żużlowa zaprawa . . .116 Żużlowy kamień . . . 154

Część pierwsza.

MIARY I MATERJAŁY.

A. MIARY PRZESTRZENI.

a) Miara metryczna.

1.    Miara metra bieżącego, wynosząca ^0 Q00 qqq kwadrantu południka ziemi = 443 295936 linjom paryskim, jest przechowana w Archiwum Państwowem Paryskiem jako wzór pierwotny miary „metre prototype“ na podstawie konwencji międzynarodowej, zawartej między Niemcami, Austrowęgrami, Belgją, Francją, Portu-galją, Hiszpanją, Włochami, Szwajcarją, Danją, Szwecją, Norwegją, Rosją, Turcją, Ameryką północną, Wenezuelą, Peru i Argentyńską konfederacją, do której przyłączyły się: Polska, Czechosłowacja,

S. H. S., Kumunja i i.

2.    Cechowane z urzędu bywają tylko następujące miary: 1, 2, 4, 5, 10 i 20 metrów bieżących; 2 i 5 decymetrów; 1, 2, 5, 10, 20, 50 i 100 litrów; 1, 2 i 5 d чу litrów; 1, 2 i 5 eentylitrów; dalej ćwierci hektolitra; kolejne połówki litra; i wielokrotne hektolitry.

b) Znakowani* miary metrycznej. 1. Miara długości.

kilometr metr . . decymetr centymetr milimetr

htn

dm

cm

mm

2. Miara powierzchni, kilometr kwadratowy metr

decymetr centymetr milimetr hektar .

Г)

decymetr sześcienny . . centymetr milimetr

TJ

dm* . . cms

. . mm*

4. Miara płynów.

Hektolitr dekalitr .

litr

hl

dkl

km²

m*

dm2 cm1 mm²

ha

decylitr

centylitr

dl

cl

5. Miara wagi.

ar

3. Miara objętości kilometr sześcienny . . . metr sześcienny (stère) .

km³

Tonna . kwintal . kilogram dekagram gram . . decygram centy gram miligram

Wagi

Centnar = 100 funtom Funt = 32 łuty Łut = 0*01292 kg Funt = 0*4136 kg

Tonna = 20 centnarów Centnar = 8 stones = 112 funtom Stona = 14 funtom Funt = 16 uncjom Uncja = 16 drachmom Funt = 0*45859 kg '

C) Miary innych systemów.

Objętości

Powierzchni

Nowopolskie

Sążeń³ = 216 stóp3 Stopa³ = 1728 cali3 Cal³ = 1728 linji2 1 sążeń³ = 5*1547 w³

Sążeń² = 36 stopom2 Pręt² = 225 stóp2 Łokieć² — 4 stóp2 Stopa² =144 calom2 Cal² = 144 linji2 Mórg = 300 pręt² = 55 987 Ъ Sążeń² = 2*98598 w²

Angielskie

Jard³ = 27 stóp3 Stopa³ = 1728 cali3 1 cal³ = 16-3862 cm³

Mila² = 640 akrów Akr = 4 rood = 48409 jard2 Rood = 1210 jard2 Jard² = 9 stóp2 Stopa² = .144 cali2 Cal² = 6*45187

Długości

Sążeń = 6 stopom Pręt = 15 stopom Łokieć = 2 stopom Stopa = 12 cali Cal = 12 linji Sążeń = 1*728 m Cal = 24 mm

Mila = 8 furlongom = 1760 jardów Furlong = 220 jardów Pole == 5V₂ jard Jard = 8 stopom Stopa = 12 calom 1 cal = 25*899 mm

Wagi

Berkowiec = 10 pud Pud = 10 funtom Funt = 32 łuty Łut = 3 zalotnikom Zalotnik = 96 doli Doi = 44*43 mgr Funt = 0*4095 leg

Objętości

skie

Sążeń² — 343 stóp3 Stopa³ = Д728 cali3 Cal³ = 1000 linji3 Cal³ = 16*38618 сот3 Arszyn³ = 4086 werszek3 Werszek³ = 87*8197 cm³

Powierzchni

Rosy

Wiorsta² = 250.000 sążeni2 Sążeń² = 49 stop² = 9 arszyn2 Stopa² =144 calom2 Gal³ = 100 linji3 Arszyn³ = 256 werszek³ =

= 784 cali²

Werszek² = 8*0625 cali2 Dziesięcina = 2400 sążeni2 Diesięcina = 10.925 m3 4 Cal² = 6*45137 cm²

Staropruskie

Morga = 180 prętów³ = = 2554*227 w³

Długości

Wiorsta = 500 sążeni Sążeń = 7 stóp = 3 arszynów Stopa = 12 cali Cal = 10 linjom

Linja = sążenia

Arszyn = 28 cali = 16 werszków Werszek = l³/₄ cala

1 cal = 25*399 mm

Pręt = 22 stóp Stopa = 0*3138 m Łokieć = 0*6669 m

■śf

*■

§1

►i

lś

g

ÏQ

O'

d) System metryczny, wyrażony w systemie rosyjskim, angielskim i nowopolskim.

Miary.

Nowopolskie

Angielskie

Rosyjskie

Metryczne

Długości

5787*37 sążni

2314*82 prętów

578*704 sążni 231*481 prętów

3*4722 stóp 41*6666 cali

0*3472 stóp 4*1666 cali

0*0347 stóp 0*4166 cali

0*5 linji 0*0416 cali

334397*977 .sążeni²

53583*676 prętów²

535*8368 prętów2 1*7861 morgi

6*2138 mil

0*6214 mil

1*0936 jarda 3*2809 stóp

3*9371 cali

0*3937 cali

0*3937 linji

9*374 wiorst

4680 sążeni 4' 10" 7*9"'

0*9374 wiorsty

468 sążeni 4' 10" 7*9'"

1*4061 arszyna 0*4687 sążenia 3*2809 stóp

3*9371 cali 2 2476 werszków

0*3937 cali 0*2248 werszka

0*3937 linji 0*0225 werszka

Powierzchni

0*3861 mil²

2*4711 okra

0*8787 kw. wiorst 91*5331 dziesięcin

0*9153 dziesięcin 2196*7958 sążeni²

Myriametr = 10 hm

hm = 1000 m

m = 10 dm

dm = 10 cm

cm = 10 mm

mm

₂ _    100 ha

“ 1,000.000 m²

100 a 10.000 m²

Nowopolskie

5-3583 prętów²

0 0536 prętów2 12-0563 stóp²

0-1206 stóp2 17-361 cali²

0 1736 cali2 25 linji²

0-25 linji³

0-1938 sążeni³

0-04186 stóp3 72-33796 cali³

0-07234 cali3 125 linji³

0-125 linji³

25 garncy = 100 kwartom 0-78125 korca

Angielskie

119-603 jarda2 3-953 perch i

1*1960 jarda2 10-7643 stóp²

15-5006 cali²

0-1550 cali²

0-1550 linji²

Rosyjskie

21-9679 sążeni²

1-9771 arszynów2 0-2197 sążeni2 10-7643 stóp²

15-5006 cali2 5*0614 werszków²

0-1550 cali2 0 0506 werszków²

0-1550 linji2 0-00051 werszków²

Objętości

35-3166 stóp3 1-30984 jard³

0-102964 sążeni3 35*31658 stóp3 2-78002 arszyn³

61-02705 cali³

0-06103 cali³

0-06108 linji³

2-7512 buszli 220096 galonów

61-02705 cali3 11*38697 werszków³

0 06103 cali3 0-01139 werszków³

0 06103 linji3 O-0000114 werszków³

3-8113 czert wieryk.i 8-1307 wiadra

fi

!}

Metryczne '

a = 100 m²

m² = 100 dm²

dm% = 100 cmz

cmz = 100 mm%

mm%

*mV 0001 =

dm³ — 1000 cm³

cm³ — 1000 mm³

mm³

hi = 100 l

a.

si

U*

5:4

S'

3.

-J

1 kwarcie

0-1 kwarty = 0-4 kwaterki

0-04 kwaterki

24-1803 centnarów 2418-0323 ft.

2-418 centnarów 241-8036 ft.

2-4180 ft.

0-07738 łuta

0*00007738 łuta

0-22009 gal ona 0-88039 kwarty

0-70431 gili

0-0704 gül

Wagi

19-6841 centnarów 2204-62 ft.

1-968 centnarów 220-462 ft.

2-2046 ft.

0-0603 drachmy 15-4323 gran

0-00006028 drachmy 0-01543 grana

0-0813 wiadra 0-3049 garnca

0-8131 czarki 0-0305 garnca

0*0813 czarki

61-0483 pudów

61 pud 1 ft. 18 zoł. 59 doli

6-1048 pudów

6 pud 4 ft. 18 zoł. 53-9 doli

2-4419 ft.

2-79078 aptek. fi.

22-504 doli 16-076 granów

002251 doli 0 0160789 granów

l — 10 dcl

dcl = 10 ctl

ctl

= 1000 kg

Quintal g = 100 kg

0001 = ß4

gr = 1000 miligr.

mgr

В. PIENIĄDZE.

a) W Rzeczypospolitej Polskiej.

Ustawą z 28. lutego 1919, Dz. Pr. Nr. 20, postanowiono, że jednostka monetarna polska ma nazwę „złoty“, a setna jego część nazywa się „grosz“.

1 złoty polski równa się ⁹,S1 gr czystego złota;

Wydano: banknoty 500, 100, 50, 20, 10 i 5 zł., bilon srebrny 5, 2 i 1 zł.,

„ niklu 50, 20, 10 gr.,

„ z bronzu 5 i 2 gr.,

„ z miedzi J gr.

1 złoty w stosunku do przedwojennych monet obcych państw pozostaje w następującym stosunku:

1 zł. = 37-48 kop.

fen. = 95-23 hl.

= 81

t z. 1 rubel złoty 1 marka złota 1 korona złota

= 2-671 zł.

=    1-233    „

= 1050 „ 1 dolar amerykański = 5*177 „ = 25*206, „ = 0-998 „ =    1-386    „

1 funt

1 frank złoty 1 korona duńska 1 korona norwegska —    1*386 „

1*386 „

1 guld. holenderski —    2* 101 „

szwedzka —

O⁵

foi}[SUIOTq

ĄnjBM

qoe^aeij

104-20

51-00

25-80

25-22

26 48

00-09

00-00T

21-00 10-50 11 90

ft) W innych państwach.

WZ = waluta złota, WS = waluta srebrna, WD = waluta dwojaka (złota i srebrna), WP = waluta papierowa.

Moneta złota

Jednostka monetarna

CL

‘to

qoppoira-

-ЭШ

qoe^jeui

Ч°йэ

-xîfjpne

qoBuoioq

nazwa i podział

qo.vpqz

qoB2piT?jj M

9Ш srnq iCu^èjoezqj

qoppoira

-ЭШ

qoT’jjjTira

równia w

qoB5[uujj

•jâz M qoĄois

nazwa i podział

Państwo i jego waluta pieniężna

83-96

98-50

41*98

20-99

49-25

24-64

2402    20-43

25-17    21-45

8100

40-50

95-20

47-60

17-00

8-50

9-60

20-00 10 00 11 29

20 dolarów = 2 eagle 1 eagle = 10 dolarom, 15-046 g złota . . Vs eagle = 6 dolarom 1 sovereign, 7-3224 g 20 s . . .

złota

21 shil

1 guinea lings (s)

20 pesos 10 pesos

20 koronowka . . .

10 koronówka . . . 1 dukat cesarski . .

0-73

0*2 *

4.20

20-43

102

518

26-22

1-26

5 00    4-05

1-05    0 85

1 dolar [#], 24 057 g srebra = 100 cents [с]

1 funt sterling = sovereign) =:20 shillings

ls)

1 shilling = 12 pence (deniers, d) = 48 farthings ......

1 peso national = 100 centavos 1 Schilling sehen 1 korona

100 Gro-

100 halerz)

jak we Francji poz. 12.

Ameryka północna (Stany zjednoczone) [WD]

Anglja (Wielka Brytania) [WZ]

Argentyna [WZ]

Austrja [WP]

Austrowęgry [WZJ (do roku 1918)

Belgja [WD]

Bofezaiq BqzDrj -h

CO «* Ю

CD

Ï5

[OlilSUlOej

£ргрзм

qouspieij

56-60

28-30

20-00

158-97

27-90

13 95

25-73

128-65

00-01 00 0? 00-001

5s

Ц0П[Э91Ш

ОШ

qoeqibm

О СО О СО 05 85

Ю <Ь

®| -rt

Moneta złota

Я qopp ^ qoeuoioq

ЭТ to 05 io 85 H

150-76    128-20

22-50

11-25

26-39 13 19

24-48    20-76

3*75

122-42

81 00 16-20

95-20 19 04

8-10

9-52

nazwa i podział

20 milreis . . 10 milreis . . 20 lewów . .

20haikwan tael (płacą według wagi srebrem i złotem) . .

20 koronówka . . . 10 koronówka . . . 1 sekin (funt eg.) = = 100 piastrom • 1 mieszek = 5 sek:-nom = 500 piastrom

100 frankówka . . • 20 frankówka . - . 10 frankówka . •

1 kg czystego zło! a = 3444 44frankom.

qoÆpqz qoi;5[ueaj M mi sjnq .'frqèioozjj

ПЛ

0-138

015

0-24

monetarna równia w

! qoiqoaim

-ош

qoe^ieui

qoeifuejj

•[âzA\

qoXjojz

210

2-60

0-81

1-53

6-48

112

0-21

0-81

0 81

100

1-89

00-8

OM

0-26

100

1 00

Jednostka

nazwa i podział

1 milreis = 1000 reis

1 lew = 100 stocinkom 1 peso = 10 centavos 1 haikwan-taël (liang) = = 10 tsien (mes) = = 100 fen = 1000 kesz i korona czeska =

= 100 halerzy . . . 1 korona srebrna = 100

oere........

1 piaster = 10 oszr-el-gersz ........

1 markka = 100 suomi 1 frank = 20 sous — = 100 centimes . . . 1 kg czystego srebra = - 222*22 frankom.

Państwo i jego waluta pieniężna

Brazylja [WZJ

Bułgarja [WPJ Chili [WZj Chiny [WS]

Czechosłowacja [WPj

Danja [WZj

Egipt [WZj

Finlandja [WPJ Francja [WDJ²)

eofrzoïq çqzon rk cd o> ©

•ri    ai    cd

■ri    -ri    -ri

ю

-ri -ri

0-82

16-20

19-04

20 drachm . .

0-81

101 I

1-00 I

20 OU

30 92

66-9Я

103-79

51-89

51-22

Q6-ST 06- 1Ъ

п-и

89-Т'?

16-20

16-87

29-83

83-70

41-85

41-31

-20-00

1000

22-50

1:1-25

00-08    :    0Г-9Т

00-08    !    О?-91

Q8-TT    !    Z0-6

98-9Q    i    Z8-9t

00-01    I    ОТ-8

00-08    I    08-91

81 Ot I 0T-8S

TO-61

19-80

35-20

98-21

49-10

48-75

52

11-76

26-39

1319

19-01

53-35

10-67

19-04

1904

38-23

20 pesetas .....

1 tientje —. 10 gulden 1 nioliur = 15 rupiom

20 yen 10 yen

1 hidalgo = 10 pesos

20 inarkó w Je a . .

10 markówka . .

20 koronówka . .

10 koronówka . .

1 toman podwójny :

= 20 kran . . .

1 tom an = 10 kran . 10 mili cis (coroa) . . Ve coroa = 2 mili eis 1 caroldor = 20 lei . 20 dinarówka . . . 1 czorwonec = 10 rublom . .

I III

0-024

60 0

0-81

1-70

1-36

4-37

4-20

0-42

0-81

Öt-t

00-T

M2

0-81

4-54

0-81

0-81

216

004

2-10

1-69

5-42

5-18

0-51

1-00

5-44

1-24

1-40

100

5-60

100 i 1-00 2-68 :

1 Gulden = 100 Pfennig 1 drachma — 100 lepta 1 peseta — 100 eentesi-

mos........

1 gulden = 100 centom 1 rupia srebrna = 16 anna = 192 pie .... 1 yen srebrny (rio) = = 100 sen = 1000 rin 1 Dollar kan. =

= 100 cents ...

1 Litas ......

1 Lat . ........

1 peso duro (piaster) = . = 8 reale = 100 centavos ........

J marka (M) = 100 fe-

nigom (Д).....

1 korona = 100 oere .

1 kran = 10 senar = ^ 1000 dinar ....

1 milreis = 1000 reis .

1 lei = 100 bani . . . 1 dinar == 100 para . . 1 rubel = 100 kopiejkom

Gdansk [WZ] Grecja [WP] Hiszpanja [WD]

Holandja [WZ] Indje wschodnie [WS]

Japonja [WZ]

Kanada [WZ]

Litwa [WP] (tot л a [WP] Meksyk [WS]

Niemcy [WZ]

Norwegja [WZ]

Persja [WZ]

Portugalja [WZ]

Rumun ja [WP] SHS. [WPJ SSSR. [WZ]

$ ŚŚ Ш

CeosuioBï * ’ Ащвм g qoequeij

§iś

à à ś

2000

500

g _

'c

•s qotqoerra ^    ' -ara

g qoBjpBui CL

16-20

22-50

11-25

16-20

4*05

Moneta złota

qoiqo -в finstre qOBUOIOq

? s s

6 è À

tH 0-1 tH

1904

4-76

nazwa i podział

20 frank 6wka . . 20 koronówka . . 10 koronówka . .

5 lirom

20 lir . 1 scudo

qo^op qoBquBjj M. 9Б6Т sjnq Xnpioezjj

OS-O

monetarna

równia w

qorqoomi

-ош

qoe:>fjem

qOB3[UBJJ

'[SzM

qOÄlOIZ

0-81

100

1-12

OM

18*46

22-78

4*35

0-81

5-39

100

Jednostka

nazwa i podział

1 frank = 100 centimes

1 Korona = 100 oere .

1 funt = 100 piaster =

= 400 para.....

1 pezo złoty = 100 cen-timos.......

1 pengÓ = 100 garas . 1 lira = 100 centesimi =

= 20 soldi . . . • .

Państwo i jego waluta pieniężna

Szwajcarja [WD] Szwecja [WZ]

Turcja [WZ]

Uruguay [WZ]

Węgry [WP] Włochy [WD]

C. ROZMAITE INNE MIARY.

a) Miara czasu.

Podstawą miary czasu jest jednostajny obrót ziemi około własnej osi i niejednostajny jej obieg około słońca.

Pierwszy ruch objawia się pozornym obrotem dziennym od wschodu ku zachodowi wszystkich gwiazd kuli niebieskiej wraz ze słońcem i księżycem, a trwanie każdego obrotu którejkolwiek z gwiazd stałych jest dokładnie takie same, jak trwanie rzeczywistego obrotu ziemi około własnej osi, i zowie się dniem gwiaz-d o w у m.

Drugi ruch ziemi przedstawia się, jakoby słońce zwolna a nieustannie cofało się na pozornej kuli niebieskiej w stronę przeciwną obrotowi dziennemu gwiazd. Pozorny ten obieg wsteczny słońca zakreśla na kuli niebieskiej drogę zwaną ekliptyką, i zanim słońce począwszy od wiosennego przecięcia się tej drogi z równikiem (porównanie dnia z nocą 21. marca) przebieży ją całą i wróci w to samo miejsce, upływa 366*242201 dni gwiazdowych, który to okres czasu zowie się rokiem zwrotnikowym.

Wskutek ciągłego cofania się każdy pozorny obrót słońca około ziemi, czyli prawdziwy dzień słoneczny jest właśnie o jedno cofnięcie dzienne dłuższy od dnia gwiazdowego, a suma wszystkich cofnięć w ciągu roku zwrotnikowego czyni dokładnie jeden pełny obwód kuli niebieskiej. Stąd jasny wniosek, że ilość wszystkich obrotów dziennych słońca około ziemi, przypadających na rok zwrotnikowy, musi być o jeden obrót mniejsza od ilości obrotów gwiazd stałych i wynosi istotnie 365*242201. ¹

Prawdziwy dzień słoneczny (doba słoneczna), będąc wiemem odbiciem także i odnośnego obiegowego, niejednostajnego mchu ziemi, jest zmiennym okresem czasu, wobec czego rok zwrotnikowy, jako złożony z jednakich co do trwania dni gwiazdowych przedstawia się w kwestji rachuby czasu o wiele dogodniejszym. Za to jednakże dnie słoneczne tworzą łatwo i wybitnie dostrzegalną część składową i miarę roku. Podzieliwszy zatem rok zwrotnikowy, obejmujący 366*242201 dni gwiazdowych na tyle równych części, ile przypada w tym samym roku dni prawdziwych słonecznych,

¹ Cyfra ta w rzeczywistości jest nieco większa i wynosi 365*25637 dni średnich, i to z tego powodu, że punkt wiosennego przejścia słońca przez równik przesuwa się powoli wskutek nieznacznej, ale ciągłej zmian) kierunku osi ziemskiej.

otrzymamy podział roku na 365*242201 części równych co do trwania i mało różnych od prawdziwych dni słonecznych.

Części z tego podziału uzyskane zowiemy dniami średnimi albo dobami średniemi i dzielimy je na 24 godzin średnich, po 60 minut średnich, a te znowu na 60 sekund średnich.

Doba średnia zatem liczy 86400 sekund średnich.

366 242201

Jeden dzień średni =

dniom gwiazdowym, a jeden

365-242201

dzień gwiazdowy ==

dnia średniego, co czyni 23 go-

865242201

366*242201 dżin, 56. minut i 4 091 sekund średnich.

Na tej zasadniczej jednostce dnia średniego i jego podziale opierają się zegary i wszelki dalszy podział czasu astronomiczny i społeczny, względnie kalendarzowy.

b) Bezwzględny układ miar.

W fizyce przyjęto powszechnie centymetr c za jednostkę długości, gram g za jednostkę masy, sekundę s za jednostkę czasu, które to jednostki stanowią podstawę domierzenia różnorodnych własności materji. Układ miar fizycznych, opartych na tych trzech jednostkach zasadniczych nazwano: .układ centymetrgramsekundowy“, a także „układ bezwzględny miar“, czyli krótko „układ cgs“ (Zentimeter-grammSekunden-System, CG^-System).

Ze względu na przepisane w Małopolsce znakowanie miary metrycznej (rozdział A., poddział n) str. 12), oraz ze względu na niedogodność z powodu, że c g s służą do oznaczania pewnych stałych wielkości, będziemy — zgodnie z „Zasadami Fizyki“ prof. A. Witkowskiego — wszędzie w odnośnych miarach oznaczać centymetr przez cm, gram przez gr, sekundę przez seh.

c) Miara przyspieszenia.

Jednostajnie przyspieszonym jest ten ruch, którego prędkość (chyżość) wzrasta jednakowo i bez przerwy w przeciągu równych choćby dowolnie małych czasów.

Przyrost prędkości przypadający na jednostkę czasu zowie się przyspieszeniem.

Jednostką przyspieszenia jest przyspieszenie takiego ru eh.u, którego prędkość zwiększa się o jednostkę w ciągu

nia poprzednio wyrażonego przyrost prędkości na jedną sekundę, czyli 5 cm 1    cm

przyspieszenie będzie y =    Jest to właśnie

jednostka przyspieszenia i przedstawia się równaniem Y = [1] = 1 cml sek²

które wyraża, że jednostka przyspieszenia jest centymetrem na kwadrat sekundy.

Ciała wolno w próżni spadające pod działaniem ciężko* ¹ śei wykonują ruch jednostajnie przyspieszony, a przyspieszenie tego ruchu zowie się przyspieszeniem ciężkości i jest w jednem i tern samem miejscu na ziemi dla wszystkich ciał w próżni jednakie.

Przyspieszenie ciężkości w dowolnem miejscu na ziemi oblicza się wzorem

jednostki czasu. Jeżeli n, p. w ciągu 5 sekund prędkość 10cm 15cm

1 cm

sek

w zrasta jednostajnie od

sek

do

sek

, czyli o

5 cm

sek

to według określe-

g = 9-806056 — 0 025028 cos 2 cp — 0 000008 H gdzie <p jest szerokością geograficzną a if wysokością danego miejsca ponad poziom morza.

W poziomie morza na równiku cp == о, Я = o, stąd gr = 9781 mfsek² = 978*1 cm/sek².

Na biegunach cp = 90°, dla H—o

дь = 9*881 mjsek² = 983*10 cmjsek².

Różnica zatem między przyspieszeniem ciężkości na biegunach i na równiku

дь — (fr = 983*1 — 978*1 = 5 cmjsek².

Po środku między biegunem a równikiem cp = 45° dla H = o, cos 2 cp — cos 90° = 0 zaczem

g» = 980*6 cm/sek²

stad

дь — gr

“ 980*6 ~ Ï96*

Dla cp = 50° i nieznacznej wysokości Hf

g = 9*81 m/sek² = 981 cmjsek²

co raniej więcej odpowiada położeniu naszego kraju. *

y*

¹ We Lwowie według ścisłego obliczenia g = 980 93 „Tablice matematyczno-fizyczne“, A. Witkowski, str. 95 z roku 190Ł

W wysokości 1 kilometra po nad poziomem morza zmniejszenie

1

przyspieszenia ciężkości wynosi około    część.

d) Miara masy ciał.

Prędkość ciała wprawionego w ruch siłą stałą wzrasta stopniowo w miarę trwania działania siły, podobnie jak prędkość ciała w pełnym ruchu, poddanego stałej sile powstrzymującej, nie zanika nagle, tylko stopniowo. Dzieje się to skutkiem bezwładności ciała.

Pod wpływem jednakich sił stałych w równych okresach czasu kawałek drzewa n. p. uzyska prędkość 19 razy większą, niż kawałek ołowiu tej samej objętości; widocznie bezwładność ołowiu jest 19 razy większa, niż drzewa.

Liczbę stosunkową, wyrażającą bezwładność jakiegokolwiek ciała, zowiemy jego masą.

Z wielu doświadczeń wynikło prawo, że masy są odwrotnie proporcjonalne do prędkości, lub przyspieszenia, nabytych od jednakich sił w równym przeciągu czasu.

Jeżeli więc m i m, są masy, zaś v i v, prędkości dwu ciał, nabyte od jednakich sił w równych czasach, to

m : m, = v, ; t?, stąd m v = m, vr

Stwierdzono także, iż między ciężarem ciała P, jego masą m i przyspieszeniem ciężkości g zachodzi związek

P = m g

stąd zaś

10

m ==

oraz

10a

= g m '

z czego wynika, że stosunek ciężaru danego ciała do jego masy jest stały.

Z powyższych stosunków zresztą daje się wyznaczyli cyfrowo ⁻ masa ciał w drodze doświadczenia, po przyjęciu za podstawę stosownej jednostki mas.

Jednostką taką w układzie centymetrgramsekundowym jest masa jednego centymetra sześciennego wody destylowanej o temperaturze 4° C. Gdy zaś w tych warunkach 1 m3 wody waży jeden gram, oznaczony przez g według ustalonego

znakowania (zob. rozdział A pod n), str. 12), więc jednostką masy jest gram, którą to jednostkę dla odróżnienia od ciężaru ciała oznacza się przez gr; zaczem

11

m = [1] = 1 gr.

Na podstawie wyników doświadczalnych wyznaczono z pomocą wzorów pod 8 do 10« masy następujących ciał i przedmiotów („Zasady fizyki“, tom. III. z roku 1908, str. 87, A. Witkowski):

Masa 1 cm³ powietrza wynosi..........

(1 gr wody = masie 850 cm* powietrza)

00012 gr

. 0 2500 gr . 1*0000 gr . 11*3700 gr 70000 gr 20 X Юз gr 80 X 10⁶ gr . 75 X Ю²⁴ gr 5979 X 10²⁴ gr 1990 X 10³⁰ gr

„    1 cm* korka

„    1 cm³ wody .

1 cm³ ołowiu

człowieka dorosłego ....

„ wozu kolejowego z ładunkiem

„ lokomotywy........

księżyca..........

,, ziemi...........

„ słońca...........

W „układzie ciężarowym miar“ niżej pod f) omówionym jednostka mas jest odmienna.

e) Miara gęstości ciał.

Waga stwierdza, że ciała jednakiej objętości różnią się ciężarem^ a więc zawartością masy; zaczem materja ciał posiada rozmaity stopień zbitości, czyli gęstości.

Miarą gęstości ciała jest zatem masa, przypadająca na jednostkę objętości.

Jeżeli m jest masą ciała, V objętością, to gęstość jego

12

Co do ciała o gęstości niejednolitej można mówić tylko o gęstości średniej, wyznaczonej z obliczenia większej jego objętości.

W układzie bezwzględnym miar — stosownie do wzoru 12

będzie jednostką gęstości:

13

d — [1) = 1 grjctn3 to znaczy, że ciało, którego 1 cm³ waży jeden gram, posiada gęstość; = ^ piałem tern jest właśnie woda destylowana o tempera-^'4° C7<A

'Podręcznik budowlany.

Z tern wszystkiem łączy się pojęcie objętości właściwej (spezifisches Y o lumen); jest to objętość przypadająca na jednostkę masy i wyraża się wzorem

Jh

14

MS

gdy zaś według wzoru 12    -    = więc wzór 14 przybierze postać

15

X_±

⁸ m d

to znaczy, że objętość właściwa ciała jest odwrotnością jego gęstości.

Jeżeli dalej we wzór 12 podstawimy F=l, otrzymamy d — m\ gdy zaś według wzoru 9 ciężar ciała P—mg, gdzie g jest przyspieszeniem, czyli natężeniem ciężkości w danej miejscowości, wiec podstawiwszy 8 za P jako ciężar jednostki objętości oraz d za m, otrzymamy równanie

10

8 = dg

z którego wynika, że ciężar równający się gęstości ciała, pomnożonej przez przyspieszeni e czyli natężenie ciężkości, jest ciężarem właściwym ciała (spezifisches Gewicht).

= 13*546 grjcwfi\ objętość właściwa

Ćwierć litry czyli250 cmз rtęci o temperaturze 20° waży 3*3865kg¹ ; 3386*5

stąd gęstość rtęci d —

250

0*07382 cm*Igr, a ciężar właściwy 8 —

250

rtęci a — d — 8380-5 = 13*546 X 981 = 13289 dynjcms, albo w układzie ciężarowym 8 — 13*546 Grlcmz. ²

Z wzoru 12 na gęstość

Di

d — у

daje się wyprowadzić także wzór na objętość

m

17

v=4

który zastosowuje się do obliczania objętości ciał, niemających prostej, regularnej postaci.

Można też z pomocą tego wzoru obliczyć nieregularną pojemność naczyń, napełniwszy je wodą lub rtęcią o temperaturze dokładnie « »kreślonej, a następnie zważywszy tę ilość wody lub rtęci.

Alkohol (20° C) . . . .

cynk........

drzewo dęboye .... drzewo bukowe .... drzewo jodłowe .... glin (aluminium) ....

korek........

kwarc....... .

kwas siarczany zg. . . kwas azotowy zg. . . . lód (0°) . .    . . . .

miedź.......

mosiądz.......

oliwa........

ołow........

platyna.......

powietrze (suche 0°, barometr 760 mm) . . .

Wykaz gęstości w gr/cm³.

powietrze w zwykłych warunkach atmosfery-

0-789

7-15

0-82

0-79

0-56

2-67

0-24

2-653

1-843

1-530

09167

8-92

8-44

0-915

11-37

21-50

cznych około . 0*00116 =

rtęć 0° rtęć 20° srebro .

860

stal

szkło......

woda 4° ( . . . .

woda 0° .....

woda 10°    ....

woda 20°    ....

wodor 0° (barometr 760 mm) . . , .

13-5956 13-5463 10-35 7-6—7-8 2-5—2-7

1-00

0-9999

0-9997

0-9983

złoto

00000899 . 19-32

żelazo . . żelazo lane

7-86

71—7-7

0001293

“773-4

Do szybkiego pomiaru gęstości cieczy używają przyrządu nazwanego areometrem, który polega na tym objawie o pływaniu ciał, że jedno i to samo ciało zanurza się tern głębiej w danej cieczy, ćzem rzadszą jest ta ciecz.

f) Miara sił.

Prędkość V, wywołana stałą siłą P, jest w prostym stosunku do siły P i do czasu t jej działania, a w odwrotnym do masy m ciała, co wyraża się wzorem

18

stąd

19

m V — Pt

Iloczyn mv jest dynamiczną miarą ruchu i zowie się ilością ruchu lub pędem; natomiast iloczyn Pt nazwano popędem czyli impulsem, i jest miarą ruchu czyli pędu.

Równanie 19 wykazuje zresztą, że jednakie siły w równych czasach wytwarzają we wszelkich masach ten sam pęd. Z tego otrzymujemy dalsze równanie

20

które wyraża, iż pęd wytworzony w jednostce czasu, t. j. t — 1. zależy już tylko od natężenia siły i daje właśnie miarę tej siły.

Poniew aż nadto у jest przyspieszeniem y, więc wzór 20 przybierze postać

21

P — m у

z której wynika, że natężenie siły stałej mierzy się także iloczynem z masy ciała i przyspieszenia, i że jednostką będzie tu siła, która w czasie t — 1 wytworzy pęd шу = 1. W rzeczywistości używają jednostek sił: w bezwzględnym układzie miar, albo w ciężarowym układzie miar.

1. Jednostka siły w bezwzględnym układzie miar.

W układzie tym będzie pęd m y = 1, jeżeli odnośnie do wzorów^ liii masa i przyspieszenie będą jednostkami, t. j. jeżeli będzie m = 1 gr, y = 1 cmlseJc³; stąd pęd przybierze wartość m y = [1] = = 1 g r cml sek³ i tworzy jednostkę siły stałej, nazwaną „dynai; Wyrazem wrięe jednostki siły jest równanie

22

1 gr cm

P—[ 1] = 1 dyna    1 gr cmjsek³ == - e^₂"

które opiewa, że jednostka siły dyna jest gram centymetrem na kwadrat sekundy.

jętego poprzednio grama masy = gr, oznacza się przez Gr. Będzie więc

P=[ 1] = Gr.

Ciężar grama Gr jest ciężarem 1 cm3 wody destylowanej o temperaturze 4° C, i jako siła ciężkości odnośnie do wzoru 7 jest wstanie tej masie wody nadać w próżni przyspieszenie g = 981 cm/sek* ; według zaś zasadniczego wzoru 9 będzie dalej Gr — mg = 1 gr 981 cm\sek².

V

Gdy jednak według wzoru 20: P=m —, będzie P—1, jeżeli będzie

V = 1, t = 1 i m = 1, więc trzeba przyjąć za jednostkę taką masę, która pod wpływem siły 1 Gr otrzyma w sekundzie prędkość v = 1. Będzie to oczywiście masa m = 981 gr (n. p. 981 cm3 wody o 4° C); gdyż skoro masa 1 gr (n. p. 1 cm3 wody o 4° C) otrzymuje pod wpływem własnego ciężaru prędkość 981, to masa 981 razy większa — pod wpływem siły 1 Gr — uzyska w tym samym czasie prędkość 981 razy mniejszą, a więc prędkość v'= 1 cm\sek. Jednostką mas zatem w układzie ciężarowym jest wyższa jednostka Jf=981^r, czyli 981 cm3 wody o 4° C, i daje się przedstawić równaniem: M= 981 gr = 981 cm3 = [1].

Stąd ostatecznie jednostka siły w układzie ciężarowym miar, po podstawieniu wartości z wzoru 22, będzie

Gr = [1] = 981 gr cm\$ek* = 981 dynom.

Ciało ważące n. p. 10 Kg = 10.000 Gr ma w bezwzględnym układzie masę m = 10.000 gr, a w układzie ciężarowym według 10.000

wzoru 26 masę m— —ggj— = 10 19868 M, t. j. jednostkom cięża-

23

24

25

26

rowym masy. Wreszcie stosownie do wzoru 19 jednostką pędu mv w układzie ciężarowym jest

m t? ===== [1] = (981 gr) cmjsek = M cm/sek zaś jednostką popędu siły

27

Pt = [1] = Gr sek.

28

g) Miara pracy i energji.

Wykonywanie rozmaitych czynności celem poruszania ciał z równoczesnym pokonywaniem oporów jest pracą, zdolność zaś do wykonywania pracy energją.

Energja zatem jest to nagromadzony bądź w motorze żywym, bądź w mechanicznym zasób pracy, który jednak w miarę trwania pracy wyczerpuje się, a motor staje się do pracy niezdolny.

Praca jest proporcjonalna do iloczynu z oporu i drogi 5 zaczem podniesienie 1 Kg na wysokość 10 m wymaga dziesięć razy większej pracy, niż na wysokość 1 m itd.

Siły poruszające równoważą się w każdym ruchu jednostajnym lub niejednostajnym z oporami, do których się wlicza także opór bezwładności. Obojętną jest więc rzeczą, czy obliczając pracę pomnożymy drogę odbytą s przez opór pokonany, czy też przez siłę P, co ten opór pokonała. Stąd praca

29

L = Ps.

Jednostką pracy wogóle jest praca, wykonana przez jednostkę siły wzdłuż jednostki drogi.

1. Jednostka pracy w bezwzględnym układzie miar.

Jeżeli we wzór 29 wstawimy jednostkę siły, określoną wzorem 22 i jednostkę drogi s = lcm, to otrzymamy jednostkę pracy nazwaną erg, a mianowicie

L = [1] = 1 erg — Igr cmjsek² cm

wreszcie

30

L = [1] = 1 erg = 1 gr cm*\sek² = 1 dyna cm Zamiast tej bardzo drobnej zresztą jednostki używają jednostki

wyższej, mianowicie

31

1 Joule⁴ = 10,000.000 ergów = 10⁷ ergów.

2. Jednostka pracy w ciężarowym układzie miar będzie praca, wykonana przez jednostkę ciężarową siły = Gr wzdłuż drogi = lcm; stąd j ednostka ciężarowa pracy=l Gr cm; gdy zaś według wzoru 26 1 Gr = 981 dynom, więc na podstawie wzoru 30

32

L = [1] = Gr cm = 981 dyn cm = 981 ergom — 981 gr cnfi/sek*.

W obliczeniach technicznych jednostką pracy jest siła, zdolna dźwignąć 1 kilogram na wysokość 1 metra, czyli kil o gramme tr = Kgm-, po wyrażeniu zaś tej jednostki w gramach i centymetrach według wzoru 32 będzie

Kg m= 1.000 Gr 100 cm = 100.000 Gr cm — 100,000.981 dyn cm = = 98,100.000 ergów wreszcie na podstawie wzoru 31

Kgm — 981 jouleów

stąd

1 joule = Kgm = 0-1019368 Kgm

34

Jednostki pracy wyżej poszczególnione są zarazem jednostkami energji, będącej właściwie zasobem pracy.

3. Energja kinetyczna czyli energja ruchu.

Jeżeli we wzorze 29 zasadniczym pracy L — Ps podstawimy za

gta

siłę ciężkości P=mg i za drogę tą siłą wywołaną s = otrzy-

gt2    (yż)a

mamy L — mg -^ = w-y-, gdy zaś gt = v, będzie więc

35

L == шу²

Praca przedstawiona tu połową iloczynu masy przez kwadrat prędkości zowie się energją kinetyczną czyli żywą siłą ciała poruszającego się.

Energja kinetyczna równa się całkowitej pracy, którą masa poruszająca się (n. p, kula armatnia) może wykonać, tracąc zarazem prędkość, jaką pierwotnie posiadała. Zaczem energja ta, jako wielkość równoważna pracy, mierzy się temi samemi jednostkami miary co praca, t. j. ergami, kilogrammetrami itd.

h) Miara dzielności źródła pracy.

W życiu codziennem zależy nietylko na ilości pracy, ale także w jakim czasie została dokonana.

Zdolność zatem silnika (motoru), względnie jakiegokolwiek źródła pracy lub energji do wykonania w tym samym czasie stosunkowo większej ilości pracy, jest dzielnością, czyli skutkiem.

Za miarę dzielności przyjmuje się pracę, względnie energję, przypadającą na jednostkę czasu.

Jeżeli zatem w czasie t dokonana praca L = Ps

to dzielność źródła tej pracy

Ps

36

E=T=P1 = P”’

gdyż droga s podzielona przez czas t daje prędkość v.

1. Jednostką dzielności E w bezwzględnym układzie miar będzie jednostka pracy erg, wykonana w sekundzie.

czyli erg na sekundę ; a po podstawieniu wartości z wzoru 30 za ergt będzie : E = [1] = 1 gr cm^lsek^/sek, stąd

37

E = [1] = erglseJc = gr cm^jsek* = dyna cmlsek.

W technicznych obliczeniach używa się zawsze wielokrotności tej jednostki, zwłaszcza w elektrotechnice jest nią

38

watt = 10⁷ ergjsek =joule jsek = 10⁷ gr cm^jsek*.

Wyższą jednostką jest:

Kilowatt = 1.000 wattów.

30

Nazwę watt obrano na pamiątkę wynalazcy maszyny parowej Watta.

2. Jednostką dzielności w ciężarowym układzie miar będzie jednostka ciężarowa pracy — t. j. gram centymetr,— dokonana w sekundzie. Odnośnie zatem do wzoru 32 Gr cmjsek = 981 ergjsek = 981 gr cm^jsek* stąd Kgmjsek = 100 X 1-000 Gr cmjsek = 981 X 100.000 ergjsek = = 9*81 X 10⁷ ergjsek, a wreszcie ze wzgędu na wzory 33, 38 E = [1] = Kgm/sek = 9'81 joule/sek — 9.81 watt.

40

41

Wyższą jednostką techniczną pracy mechanicznej jest siła konia parowego. Dawniej wyrażano ją przez siłę, zdolną podnieść odnośną ilość funtów na wysokość jednej stopy w ciągu sekundy i wynosiła: w Austrji 430, w Rosji 600, w Prusiech 480, w Hessji 580, w Hannowerze 516, w Wirtemberdze 525, w Badenie 500. w Anglji 550 stopofuntów.

Dziś jedynie Anglja zatrzymała swoją siłę konia 550 stopofuntów; zresztą przyjęto wszędzie ciężarową miarę metryczną na wyrażenie siły konia parowego i oznaczono przez HP (z angielskiego „horse-power“); siła ta

HP =75 Kg mjsek = 735 75 watt

42

czyli okrągło

43

HP =736 wattów Jest to praca wykonana przez siłę, zdolną podnieść 75 kilogramów na wysokość jednego metra, lub jeden kilogram na wysokość 75 metrów w ciągu jednej sekundy, i — mówiąc nawiasem — przewyższa znacznie dzielność rzeczywistego konia .żywego.

Przyjąwszy za jednostkę czasu godzinę zamiast sekundy, będziemy mieć siłę konia na godzinę, Wattgodzine, Kilowatt-godzinę itp.

i) Wymiar dzielności silników żywych.

W każdym rodzaju pracy istnieje pewna prędkość v (w metrach i czas trwania t (w sekundach), które silnikowi (motorowi) żywemu najwięcej odpowiadają i dozwalają na rozwinięcie największej siły normalnej P (w kilogramach). W tych warunkach będzie oczywiście także i dzielność czyli skutek pracy silnika najkorzystniejszy, a mianowicie:

44

E == Pvt (w kilogrammetrach).

Skoro jednak silnik pracuje ze średnią prędkością = vx i przez średni przeciąg czasu dziennego = tu to według Mascheka średnia siła tę pracę wykonująca będzie

=M

45

Na podstawie doświadczeń co do najprzeróżniejszych zajęć, wykonywanych przez średnio silnych, 65 do 80 kg ważących robotników w c:ągu około 10 godzin rzeczywistych roboczych, podaje Rziha jako średnią sprawność czyli dzielność pracy ludzkiej.

4«

stąd praca 10 godzinna

75

Я, = gj . 60.60.10 = 128570 Kgm.

Praca ta użyta do wytworzenia ciepła, wydałaby około 300 kaloryj jednostek ciepła, o których niżej w poddziale k). Przerwy z powodu znużenia wynoszą średnio 35°/₀ istotnego czasu roboczego.

Na siłę konia parowego HP motorów zwierzęcych można liczyć około 720 kg ciężaru żywego. Waga konia wynosi 300 do 600 kg, wołu 900 do 1300 kg, muła 200 do 350 kg, osła 120 do 200 kg.

47

wykonuje pracę

Silnik żywy

kg misek Kgmlsek

Kgm/R godz.

Tl

T)

CO H co

6 rH 6

to

00 O*

345.600

158.400

230.400

wykonuje pracę

Silnik żywy

siłą ⁷;Pr?d-p kością

kg mjsek

P=Pvt w ciągu <8 godzin czyli 28.800 sekund (t = 8 godz.),

Kgmjsek KgmIH godz.

E — Pvt лу ciągu jednej sekundy

Robotnik ręcznym kafar-

kiem.....

w kieracie . . u liny kołowrotu u łańcucha po-ciągalnego . . w deptaku . . Koń bez maszyny . . .

„ w kieracie¹ . . . . Woł bez maszyny . . .

r w kieracie .... Muł bez maszyny . . .

„ w kieracie .... Osioł bez maszyny j . . „ w kieracie ....

14

12

25

30

64

60

45

60

65

50

30

40

14

0-45

0-6

0-3

0-4

015

1-25

0*9

0*8

0-6

11

0-9

0-8

0*8

co CM lO

îb Ć- L-

12

9-6

75

40-5

48

39

55

27

32

11-2

181.440

207.360

216000

z przerwami 276.480 2,160.000

1.166.400

1.382.400 1,123.200 1,584.000

777.600

921.600 322.560

Jako normalną siłę pociągową konia dobrze utrzymanego pracującego dziennie przez czas t = 8 godzin z prędkością v — 1*1 mjsek można przyjąć:

gdy koń    lekki o    250 kg wagi, P = 60    kg,

„    „    miernie    silny o 350 kg wagi,    P =75    kg.

„    „    silny o    450 kg wagi, P = 90    kg.

U koni odróżniamy następujące rodzaje chodu i biegu: Wolny krok o prędkości v = 0 6 mjsek, średni

Г)

v = 1*1

r>

v — 20

szybki „    „

krótki kłus „ wyciągnięty kłus o prędkości v = 4 do 6 mjsek,

v = 6 do 9

v = 3 do 4 mjsek,

lekki galop

r>

ostry „ bieg wyścigowy „

v = d do 12 v = 12 do 16 „

Ramiona kieratu 4-50 do 6 m długie.

Jako nadzwyczajną dzielność co do pracy można bez szkody dla zwierząt podwoić wykazaną wyżej dzielność normalną na krótki przeciąg czasu i nie długą drogę (około 600 m).

Stąd więc na gościńcu bitym dobrze utrzymanym można przyjąć ładunek wozu ciągnionego dwoma miernie silnymi końmi przez 8 godzin w okolicy pagórkowatej (wznios do 5°/₀) na 2000 kg, a w okolicy płaskiej (do 2*5°/₀) wzniosu) na 3500 kg.

j) Miara ciepłoty.

Do mierzenia ciepłoty (temperatury) służą ciepłomierze (termo-inetry) rtęciowe Celsiusa, Réaumura i Fahrenheita. Punkt marznięcia wody na obu pierwszych jest oznaczony zerem, a punkt wrzenia na termometrze Oelsiusa cyfrą 100, Réaumura 80; Fahrenheit oznaczył punkt marznięcia ^yfrą 32, a wrzenia 212. Całą zatem wysokość słupa rtęciowego pomiędzy punktem marznięcia a wrzenia wody, która — rozumie się — jest u wszystkich trzech termometrów jednaka, podzielił Celsius na 100, Réaumur na 80 a Fahrenheit na 212 — 32 = 180 równych części, zwanych stopniami, które w niezmienionej wielkości przedłużają podziałkę niżej punktu marznięcia.

Stąd względna wdelkość stopni Réaumura jest największa a Fahrenheita najmniejsza.

Oznaczywszy ogólnie ilość stopni odczytanych z tych termometrów' przez C, R, F, to wzajemny ich stosunek wynika z łatw o zrozumiałych wrzorów:

44

50

C=jR=ÿ(F-32),

li= *c==~(F-S 2),

F⁷ — 32 -b ^ O = 32 -f- R.

Mając n. p. w domu tylko termometr Celsiusa, albo Fahrenheita i wiedząc, że higjena uznaje 16° R za właściwą ciepłotę mieszkania, łatw'0 dojść z powyższych relacyj, że ciepłota owa na termometrze

:>

80

Celsiusa wyniesie C— X 16 = -j- = 20°, a na termometrze Faliren-

heita F= 32 -j- X 16 = 32 H-

Zwykłe termometry rtęciowe z próżnią powietrzną dają się używać do 300° w górę i do — 39° w dół. Do oznaczenia niższych ciepłot

14*

68°.

służą termometry alkoholowe, toluolowe i eterowe naftowe; do mierzenia wysokich ciepłot używają pirometrów ogniomierzy) metalowych, grafitowych, porcelanowych, powietrznych i innych.

Do ścisłego mierzenia temperatur służą wreszcie oprócz rtęciowych także termometry elektryczne aż do 1000° w górę i dowolnej ilości stopni w dół.

k) Miara ciepła.

Jako jednostkę ciepła przyjęto tę ilość ciepła, jakiej potrzeba do podniesienia ciepłoty 1 kilograma wody o 1° C i nazwano ka-lorją. Ilość ta jednak dla rozmaitych stanów ciepłoty wody różni się nieco i obecnie ujawnia się dążność do przyjęcia za normalną jenostkę ciepła czyli za normalną kalorję (normalną kilogramkalorie) te ilość ciepła, jakiej potrzeba do podniesienia 1 kg wody z 14 50 ’ do 15*50° C.

Obok tego istnieje jeszcze średnia kalorja (kilogram-kalorja), wynosząca setną część ilości ciepła, potrzebnej do ogrzania 1 kg wody z 0° do 100° C.

¹

   „Zasady fizyki“ profesora A. Witkowskiego z roku 1908, tom I., wydanie • trzecie, strona 188.

²

   Zob. następny poddziałniżej.

³

Jednostka siły w układzie ciężarowym miar.

Jednostka taka jest wprawdzie niezupełnie ścisła, gdyż ciężar tego samego ciała — idąc od równika ku biegunom — jest różny w ten sposób n. p., że 983 jednakich kulek śrutu waży tyle na rówmiku, co 978 na biegunie; różnica ta nie przekracza jednak nigdzie 1/200 części ciężaru i w wielu wypadkach można ją pominąć, jako bez znaczenia.

W układzie ciężarowym miar pozostają poprzednie jednostki: długości, czasu, prędkości i przyspieszenia, t. j. cm, sek, cm/sek, cm/sek³; za jednostkę ciężarowrą jednak przyjmuje się ciężar grama, który dla odróżnienia od przy-

⁴

„Joule“ wymawia się: Dżul.

Fizycy używają jednostki ciepła tysiąc razy mniejszej, określonej ściśle jak poprzednia z tą różnicą, że — zamiast do kilograma — odnosi się do grama wody. Jednostka ta zowie się gram-stopniem, kalorja gramową, lub małą kalorją.

Przyrządy służące do mierzenia ilości ciepła są kalorymetr lodowy Bunsena i kalorymetr wodny.

Ciepło właściwe jest to ilość ciepła w kalorjack, jakiej potrzeba, aby jednostkę masy danego ciała ogrzać o jeden stopień, i zależy w ogóle od natury tego ciała i jego danej ciepłoty.

Jeżeli badane ciało o temperaturze ma masę tn, czyli waży m kilogramów, a jego ciepło właściwe, wynoszące c kaloryj jest niezmienne, to do ogrzania go do ciepłoty t₂ stopni potrzeba ilości ciepła w kalorjach:

51

Q — mc (t₂ ty)

jeżeli zaś c jest zmienne, będzie

52

Q — m I dt.

J ty

Średnie ciepło właściwe Cs najważniejszych ciał stałych i płynnych pomiędzy 0° do 100° C wykazuje następująca tablica.

Ciała stałe

C,

Ciała stałe

Cs

Ciecze

C,

Glin (aluminium). . 0*210

antymon.........

ołów.............

złoto.............

miedź............

magnezje.........

mosiądz..........

nikiel............

platyna...........

rtęć stała —0-78°

do —0-40°......

żelazo i stal......

srebro...........

tantal............

cynk.............

cyna.............

popiół............

bazalt............

0-050

0031 0 031 0-094 0-250 0-092 0110 i 0 032

0032 0-115 0-056 0 036 0-094 0-056 0-200 0-200

beton

0-27

lód(-20° do — 1°). 0-50

gips .. szkło. •

granit. grafit . dębina jedlina

0-20

0-20

0-20

0-20

0-57

0-65

węgiel drzewny ...    0-20

koks

0-20

marmur ..........

wapień...........

piaskowiec.......

żużel.............

siarka............

węgiel kamienny.. cegła ............

0-21

0-21

0-22

0-18

018

0-31

0-22

woda............

eter..............

alkohol ..........

amoniak.........

anilina...........

benzol...........

chloroform.......

kwas octowy.....

gliceryna.........

oliwa maszynowa.

naftalina.........

oliwa oliwkowa ...

nafta.............

kwas siarkowy.... kwas siarkawy.... terpentyna.......

тн©©т-1©©©0©©©©©©©©

Temperatura topnienia i krzepnięcia w stopniach CeJsiusa.

Wodor, azot ...

-259 -211

dwusiarczek węgla. —113

alkohol 95%...... —130-5

bezwodnik węgla¹ . — 567 — 38-8

masło.......

wosk.......

parafina.....

cyna........

ołów.........

cynk........

sól kuchenna 2-5 srebro.......

Ciepło utajone topnienia ciała stałego jest tą, ilością kaloryj. której trzeba zużyć do przeprowadzenia 1 kg ciała stałego płynny bez zmiany temperatury.

rtęć

lód

oliwa

Ilość ciepła utajonego w

Glin.. benzol ołów .. kadm.,

77

30

14

30

69

44-56 .. 232

328

419

790

961

złoto........

miedź.......

żelazo czyste żelazo lane ..

stal.........

platyna......

iryd.........

1064

1084

1600

1100

1100-1300

1775

1950

w stan

kalorjach niektórych ciał

stałych.

lód,

80

żelazo

30

żużel pieca wielkiego .. 60 miedź .. naftalina parafina, fosfor... platyna .

42

36

35

27

rtęć ... siarka . srebro . wis mut cynk... cyna...

21

13

28

13

Pod ciśnieniem 5-1 atm.

1) Miara mechanicznego równoważnika ciepła.

Stwierdzono, że gdy praca mechaniczna zużywa się wyłącznie tylko na wytworzenie ciepła, to stosunek jej do ilości ciepła wytworzonego posiada zawsze tę samą stałą wartość.

Liczba, wyrażająca wartość tego stosunku, nazywa się mechanicznym równoważnikiem jednostki ciepła; jest ilością jednostek pracy, równoważną jednostce ciepła i oblicza się z wzoru

53

gdzie L jest ilością zużytej pracy do wytworzenia ilości Q ciepła w kalorjach.

Jednostką miary równoważnika J jest jednostka pracy, zaś wytworzonego ciepła kalorja. Doświadczenia wykazały, że ilość ciepła potrzebna do ogrzania 1 gr wody z 15° na 16° C jest równoważna

pracy

J = 41870000 ergów/па gramstopień = 4*187 X X 10 ⁷ er g ów jgramstopień.

54

Licząc 981 ergów na 1 Gramcentymetr = 1 Gr. cm, można napisać w ciężarowym układzie miar 41870000

981

Gr. cm/gramstopień=42080 Gr. cm/na gramstopień,    ^

gdy zaś kalorja wynosi 1000 gramstopni, więc równoważnik ciepła wyrażony w Kgm będzie

J= 42680 X

1000

426*8 Kgmlkalor,

56

100000

to znaczy, że do wytworzenia jednej kalorji ciepła potrzeba zużyć 426*8 kilogrammetrów pracy.

i) Miara światła.

W życiu codziennem do mierzenia siły światła używa się za jednostkę świecy, której dzielność zawisła od jej materjału — jak wosk, stearyna, parafina —, od wysokości płomienia, czystości powietrza itp.

Od tego rodzaju świecy parafinowej wymaga się, by miała średnicę 20 mm i wysokość płomienia 50 mm.

W Niemczech powszechnie wprowadzono jako jednostkę siły światła świecę amylową Hefner-Altenecka i oznaczono przez IIК (Hefnerkerze); jest to lampka spalająca bez kominka octan amylowy zapomocą knota bawełnianego 8 mm średnicy, zapełniającego rurkę metalową, średnicy zewnętrznej 8*3 wystającą na 25 mm ze zbiornika, o płomieniu 40 mm wysokim z kierunkiem poziomym promieni. Siła światła tej świecy wynosi około 0*84 świecy parafinowej.

mm.

We Francji używają za jednostkę lampy Carcela olejnej, której siła światła równa się około 8 świecom parafinowym.

Prócz poszczególnionych istnieją jeszcze inne jednostki różnej siły światła, zestawione porównawczo w następującej tablicy.

Jednostka siły światła, jej

oznaczenie i liczba bieżąca

Liczba bieżąca

nazwa

HK

Między Bougie naro-VK Candle Carcel dęci- dowa male Candle (1909.)

i⁻*

to

Świeca Hefnera

HK.........

Niemiecka związkowa świeca VK.........

1 000 0-833 0-915 0-093 0895    0-900

1-200 1000 1-098 0-112 1*072    1*709

pi

Candle (jednostka Pentan) angielska.....

Ci O' 4^

Co do siły oświetlenia pochodzącego od pewnego źródła światła, to głównem zadaniem w praktyce jest oświetlenie powierzchni poziomej, czyli podłogi itp., i powierzchni pionowej*, oświetlenie normalne, t. j. prostopadłej powierzchni do kierunku promienia świetlnego ma tylko teoretyczne znaczenie.

Siła światła i oświetlenia mierzy się światłomierzami (fotometrami) rozmaitych pomysłów.

m) Miara ciśnienia ciał lotnych.

Ziemie otacza ze wszech stron powietrze i tworzy atmosferę, sięgającą ponad szczyty gór najwyższych, chociaż już mocno rozrzedzoną. Ciśnienie warstw atmosfery wyżej położonych przenosi się na co raz niższe aż do powierzchni ziemi i działa na wszystkie przedmioty ze wszech stron równomiernie. Jeżeli jednak jeden koniec otwartej rurki zanurzy się w wodę, a drugim wyssie powietrze, to woda podniesie się i utworzy słup; gdyż po wyssaniu powietrza ciśnienie jego stało się zerem, podczas gdy w drugim końcu ciśnie na wodę pełnem natężeniem. Na tern doświadczeniu Toricellego i Pascala polegają barometry, służące do mierzenia ciśnienia atmosferycznego.

Słup wody SW* jeden milimetr wysoki o temperaturze 4° O wywiera ciśnienie 1 kg\m²\ tak samo wielkie ciśnienie wywiera słup rtęci SR¹ o temperaturze 0°, ale niższy w odwrotnym stosunku do własnego ciężaru właściwego 13596, a więc tylko '13.59g = — 0 07355 mm wysoki. Gdy dalej, słup wody 10 m wysoki o 4° C wywiera ciśnienie 10.000 kg Im², czyli 1 kg/cm², to tak samo wielkie ciśnienie wywrze słup rtęci tylko 735*5 mm wysoki o 0° C.

Ciśnienie powietrza zdolne podnieść słup rtęci o temperaturze 0° na wysokość 760 mm przyjęto od dawna za jednostkę ciśnienia atmosferycznego i nazwano atmosferą.

Od kwietnia 1911. zmieniono jednak tę jednostkę o tyle, że przyjęto wysokość słupa rtęci na 735*5 mm o 0° C, odpowiadającą ciśnieniu 1 hgjcm² i oznaczono tę nową atmosferę przez at.

Do napełnienia barometrów jest jedynie rtęć przydatną; woda bowiem wymagałaby nadmiernej ich wysokości, a łatwość parowania niszczyłaby próżnię. Oprócz barometrów używają także i aneroidów do mierzenia ciśnienia atmosferycznego.

Ciśnienie i prężność par i gazów mierzy się także wyżej określoną jednostką, t. j. atmosferą = at, a przyrządy służące do tego celu zowią się manometry.

Zestawienie porównawcze.

1. Nowa jednostka ciśnienia powietrza, prężności par i gazów, t. j. nowa atmosfera

1 at = 735*5 mm SR o temp. 0°, lub 737*4 mm o temp. 15° C = = 1 Jcglcm²=28*958" ang. SR o temp. 0° == 14*223 U ang./lCT/ang. = == 10 m SW o temp. 4° C — 0*968 dawnej atmosfery.

Dla krótkości oznacza się słup wody przez 8 W, zaś rtęci przez SB.

2. Dawna atmosfera =

= 760 mm SR o temp. 0°, lub 762 mm o temp. 15° C — = 10333 kg/cm² — 29 922й ang. SR o temp. 0° = = 14*696 U ang./lD" ang. = 10*333 m SW o temp. 4° C = = 1*0333 at.

Jeżeli odczytany stan barometru lub inna jaka wysokość słupa rtęci wynosi h milimetrów o temperaturze t, to wysokość ta h odniesiona do temperatury 0° będzie

57

h₀ — h (1 — a t)

do temperatury zaś 15° C

58

hi5 = h [1 — a {t— 15)]

gdzie a = 0*000162 jeżeli podziałka jest mosiężna, albo a = 0*000175 jeżeli podziałka jest drewniana lub szklana.

Ciśnieniu 1 at odpowiadają — zależnie od temperatury mierzonej na podziałce drewnianej lub szklanej — następujące wysokości słupa rtęci:

t = 0° C h = 735*5 mm,

5°

10°

15°

736*8 mm,

737*4 mm,

20°

738 mm,

736*1 mm,

25°

738*7 mm,

Na powierzchni morza wynosi średnie ciśnienie powietrza 760 mm SR = 10.333 kg/m² ; waha się jednak w przybliżeniu między 720 a 800 mm, a więc prawie ± 5*25°/₀.

30°

739*3 mm.

n) Miara elektryczności.

Objawy wzajemnego przyciągania się i odpychania dwu biegunów,, oraz działania prądów na bieguny magnetyczne umożliwiły zastosowanie jednostek do mierzenia elektryczności, opartych na bezwzględnym układzie miar, tak zwanym centymetrgram sekundowym c. g. s. Stosownie też do obu objawów dynamicznych powstał układ bezwzględnych miar elektrostatyczny i układ bezwzględnych miar elektromagnetyczny.

Miary bezwzględne elektrostatyczne są do obliczeń fizykalnych elektrostatycznych dogodniejsze; w praktyce jednak elektrotechnicznej utrzymały się jedynie bezwzględne miary elektromagnetyczne; i chociaż okazały się w niektórych przypadkach za małe, w innych za duże, to zaradzono tej niedogodności utworzeniem trzeciego szeregu miar, nazwanych miarami praktycznemi, które wyprowadzono z bezwzględnych jednostek elektromagnetycznych.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

1. Jednostki ilości elektryczności czyli naboju,

a) Jednostka elektrostatyczna naboju

Wzór

к r²

którym ujęto prawo Karola Augusta Coulomba orzeka, iż siła P, z jaką dwa bieguny przyciągają się lub odpychają, jest proporcjonalna wprost do ilości elektryczności, czyli do naboju e i c* obu biegunów, a odwrotnie do kwadratu wzajemnej odległości r biegunów i do zdolności elektrycznej к ośrodka, otaczającego pole działania elektryczności.

W bezwzględnym układzie miar jednostką elekrostatyczną naboju będzie odnośnie do wzoru 59 ta ilość elektryczności, która zebrana na biegunie elektrycznym w powietrzu, mającem zdolność elektryczną k₀ = 1, odpycha drugą taką samą ilość z odległości r = 1 cm siłą P jednej dyny. Dla e — ei, Jc = Jc₀ = 1, wzór 59 przybierze postać

60

stąd

r \JP

61

1 gr .cm sek²

według założenia, więc jednostka elektrostatyczna naboju, wyrażona w bezwzględnym układzie miar

gdy zaś według wzoru 22 P = 1 dyna

, zaś r = 1 cm,

e = [le] a — cm

vV

. cm

sek

— cmi . gri . sek~l.

62

У Jednostka elektromagnetyczna naboju.

Stwierdzono, że gdy nabój elektryczny e porusza się prostopadle do kierunku natężenia H pola magnetycznego z prędkością vt to podlega on działaniu siły magnetoelektrycznej F: która jest proporcjonalna do wielkości naboju c, do prędkości v i do natężenia H pola magnetycznego *, więc

68

F — e v H

gdzie ft jest stałym spółczynnikiem proporcjonalności.

Stąd wielkość naboju elektrycznego

a jednostką bezwzględną elektromagnetyczną naboju będzie ilość elektryczności, która poruszając się w powietrzu (dla którego przyjmuje się p. = 1) z prędkością v = 1 cm/sek w poprzek przez pole magnetyczne, mające* natężenie magnetyczne H rriwne jednostce bezwzględnej, doznaje działania siły magneto-elektrycznej F jednej dyny. Ponieważ natężenie pola magnetycznego

65

H== —

gdzie P==F jest siłą elektromagnetyczną, wywieraną przez prąd lub magnes w każdym punkcie pola magnetycznego na biegun magnetyczny, mający m jednostek magnetyzmu. Podstawiwszy w równanie 65 jednostki bezwzględne: za P z wzoru 22, zaś za m — które się mierzy tą samą miarą jak e — z wzoru 62, otrzymamy H w bezwzględnej jednostce

H — cm~i . gr\ . sek~x.

Wstawiwszy we wzór 64 tę wartość, oraz jednostki bezwzględne: 1 gr. cm

66

F~ 1 dyna

sek¹

1 cm

’ t* = 1’ V=-sek’

cm. gr

« = [le]» =

sek²

cm

= cmi . grî

cm~i . grl . sekr

jako wyraz bezwzględnej jednostki elektromagnetycznej nabój u.

Przeprowadzone elektrostatyczne doświadczenie wykazało, że dwa bieguny, z których każdy uzbrojono jednostką elektromagnetyczną naboju e, odpychały się z odległości 1 cm siłą P=9X10-° dyn. Po podstawieniu tej wartości, oraz r — 1 we wzór fil okazuje się wielkość odnośnego naboju w jednostkach elektrostatycznych e = \/9 X 10¹⁰ = 3 X 10¹⁰ jedn. el. stat. — jednostce el. magn. =

= [le]b.

Wzór 65 zastosowany do powietrza i miar elektromagnetycznych 1 e e¹

będzie P = —•    = 9 X Ю²⁰ dyn, gdy zaś w tym przypadku

e = еЛ = r — 1, więc musi być

sek *

67

68

= — = 9 X 10²⁰ = 3 X 10¹⁰ X 3 X 10Ю

stąd ogólnie

c) Jednostka praktyczna naboju.

Jednostkę tę nazwano kulomb (Coulomb'), oznaczono przez Cb, a za wielkość jej przyjęto dziesiątą część jednostki elektromagnetycznej naboju; stąd więc

70

e = [le]c — 1 kulomb =1 СЪ — 10⁻¹ jedn. el. magn.

d) Zestawienie miar naboju elektrycznego.

1 kulomb — 10“¹ jedn. el. magn. = 3 X Ю⁹ jedn. el. stat. naboju, jednostka el. magn. naboju = 10 kulombów = 3 X Ю¹⁰ jedn. el. stat.

1 ’ 1

naboju, jednostka el. stat. naboju = ^ X Ю“⁹ kulombów = X 10“I(> jedn. el. magn. naboju.

2. Jednostki prądu elektrycznego.

Prąd elektryczny posiada natężenie = i, jeżeli przez dany przewodnik przechodzi w jednostce czasu i jednostek elektryczności. iStąd za jednostkę prądu w każdym z trzech układów miar pod 1. a, b, c, uważa się tę wielkość jego natężenia i₁ która odpowiada przepływowi jednostki naboju e w czasie jednej sekundy.

a) Jednostka prądu elektrostatyczna.

Jednostka ta stosownie do wyrażonego wyżej określenia, i na

podstawie wzoru 62 przedstawia się w bezwzględnym układzie miar [le]a cmi . gri . sek~¹

* = [b]

sek

sek

= cmi . gri . sekr²

71

b) Jednostka prądu elektromagnetyczna. Odnośnie do wzoru 67 [le]6

cmi . gri

sek

sek

cmi . gri . sek~x

72

c) Jednostka prądu praktyczna.

Jednostkę tę nazwano amper i stosownie do wzoru 70 będzie

10“¹ jedn. el. magn.

i = [1 i]c =1 amper — A =

kulomb

sek

sek

73

d) Zestawienie miar prądu elektrycznego.

Amper = 10“¹ jedn. el. magn. prądu = 3 X Ю⁹ jedn. el. stat. prądu, miliamper = 10“³ ampera = 10“⁴ jedn. el. magn. prądu = 8 X Ю8 jedn. el. stat. prądu,

jednostka el. magn. prądu = 10 amperów = 3 X Ю¹⁰ jedn. el. >tat. prądu,

jednostka el. stat. prądu = gX Ю~в ашрега = g- X 10”¹⁰ jedn. el. magn. prądu.

3. Jednostki elektrycznego potencjału, napięcia i sił elektromotorycznych.

Siła elektromotoryczna jest działaniem każdego ogniwa galwanicznego, pędzącem lub usiłującem pędzić elektryczność od jednego bieguna do drugiego. Skoro jednak nagromadzony w ten sposób nabój n. p. w butelce lejdejskiej osiągnie pewną wielkość, to mocą właściwego sobie odpychania powstrzyma dalszy dopływ elektryczności i zrównoważy siłę elektromotoryczną. Oddziaływanie to zatem jest wielkością równorzędną z siłą elektromotoryczną, ma dążność do rozbrojenia naboju i zowie się napięciem elek-trycznem; jeżeli zaś napięcie jest skierowane względem ziemi, to nazywa się potencjałem elektrycznym.

Miarą napięcia elektrycznego s jest odniesiona do jednostki naboju e praca elektryczna L, której najprostszym objawem jest rozchylenie listków elektroskopu, a więc

74

Jeżeli st i s₂ są potencjały (napięcie względem ziemi) dwu przewodników, to napięcie pierwszego z nich względem drugiego

75

8 - Si r $2*

Ponieważ napięcie, względnie potencjał jest wielkością równorzędną z siłą elektromotoryczną, więc do mierzenia tej siły stosują się zupełnie jedne i te same jednostki.

a) Jednostka elektrostatyczna napięcia, potencjału elektrycznego i siły elektromotorycznej.

Każda z tych wielkości będzie tu jednostką, jeżeli przejście do-datnej elektrostatycznej jednostki naboju z jednego przewodnika na drugi wykona pracę jednego erga.

Odnośnie zatem do wzorów 30, 62 i 74 cm³ . gr . seJc~⁸

8 = [1 в] а

1 erg

Lb]«

cml. gr\ . sek~x

стг . grï . зекг¹

76

b) Jednostka elektromagnetyczna napięcia i potencjału elektrycznego i siły elektromotorycznej.

Jednostka ta musi odpowiadać określeniu jednostki elektrostatycznej pod a)\ gdy zaś jednostka elektromagnetyczna naboju e jest о X 10¹⁰ razy większa od elektrostatycznej, więc jednostka elektromagnetyczna napięcia itd. wypadnie tu tyleż razy mniejsza od elektrostatycznej pod a).

Będzie więc według wzorów 30, 67 i 74-

s = [ls]b =

1 erg

cm³ . gr . sehr²

[b]* -

cm г . gr\

= cm г . g ri . seJc~*

77

c) Jednostka praktyczna napięcia i potencjału elektrycznego i siły elektromotorycznej.

Za jednostkę tu przyjęto 10» jednostek elektromagnetycznych i nazwano ją wolt i a zatem

78

s = [ls]c = 1 wolt = V= 10⁸ jednostek el. magn.

d) Zestawienie miar napięcia i potencjału elektrycznego i siły elektromotorycznej.

stat. na

1 wolt = 10⁸ jednostek el. magn. = -g X Ю“³ jedn. el.

pięcia itd.,

jednostka el. stat. == 300 wolt ,= 3 X 10«° jednostek el. magn. napięcia itd.,

jednostka el. magn. =g X Ю“¹⁰ jedn. el. stat. = 10~⁸ wolta, 1 miliwolt = IO⁻» wolta.

4, Jednostki pojemności elektrycznej.

Jeżeli e jest nabój danego przewodnika, s napięcie tego przewodnika względem osłony (n. p. względem ścian pokoju itp.), zaś si i s₂ potencjały przewodnika i osłony, to według wzoru 75 8 = s, — s₂ a nadto

e — c s — c(sx — s₂) gdzie c jako spółczynnik proporcjonalności jest tą ilością elek- . tryczności (dla s — 1, e — c), jaką trzeba wprowadzić w przewodnik, by jego napięcie względem osłony, czyli różnica potencjałów była jednostka

Spółezynnik c jest pojemnością elektryczną przewodnika i odnośnie do wzoru 79

80

c =

Stąd pojemność elektryczna będzie jednostką, jeżeli przewodnik naelektryzowany do napięcia jednostki nagromadzi jednostkę naboju. To określenie stosuje się do wszystkich trzech układów miar.

a) Jednostka elektrostatyczna pojemności elektrycznej. Odnośnie do wzoru 62, 76 i 80

C = [1 c] a =

[b]«

cmi . gr\ . sekr

[1 *]a    cmi . gr\ . sek~l

- = cm

81

b) Jednostka elektromagnetyczna pojemności elektrycznej.

Odnośnie do wzorów 67, 77 i 80

C = [1 c\b

[Ь ]ь

cmi. gri

[b]*:

cmi . gri . sekr²

- = cm~¹ . sek².

82

c) Jednostka praktyczna pojemności elektrycznej. Jednostka ta nazywa się farad i wynika z wzorów 70, 78

i 80

c = [lc]e = 1 farad — Ф =

kulomb

wolt

108

= 10~9 jedn. el. magn.

83

d) Zestawienie jednostek pojemności elektrycznej.

1 farad = 10“9 jedn. el. magn. = 9 X Ю¹¹ jedn. el. stat. pojemności, 1 * 1

jednostka el. stat. X Ю“*¹ faradów = g- X Ю⁻²⁰ jedn. el. magn. pojemności,

jednostka el. magn. = 9 X Ю‘г0 jedn. el. stat. = 10⁹ faradów,

1 mikrofarad = 10 ts jedn. el. magn. = 9 X 10~⁵ jedn. el. stat. pojemności elektrycznej,

1 megafarad = 106 faradów == 10_s jedn. el. magn. = 9 X 10« jedn. el. stat. pojemności.

5, Jednostki oporu elektrycznego.

Jerzy Ohm stwierdził, że natężenie i prądu stałego, płynącego przez jakikolwiek przewodnik, jest wprost proporcjonalne do różnicy potencjałów si — s₂ na jego końcowych przekrojach, że stosunek

ten jest liczbą stałą r, zależną od postaci, materjału i temperatury przewodnika, oraz od sposobu wprowadzania do niego prądu. Stosunek ten jest oporem elektrycznym i wyraża się wzorem

S2

e*

z którego wynika tak zwany spadek napięcia ir = sx — s₂

85

oraz natężenie prądu

86

Wyraziwszy we wrzorze 84 zawarte wielkości w mierze elektrostatycznej, elektromagnetycznej, lub praktycznej, otrzymamy wartość oporu r w jednostkach zastosowanej miary.

a) Jednostka elektrostatyczna oporu elektrycznego. Odnośnie do wzoru 71, 76 i 84

Г = [lr Ja =

[1.]«

cm l . gr\ . sekrx

[U]a

cml . дгг . sek~z

= cm"¹ . sek

87

Ъ) Jednostka elektromagnetyczna oporu elektrycznego. Odnośnie do wzorów 72, 77 i 84

[Ы*

r=[lr]b = -{Щ

cm\ . gi'T . sekr²

cml . gri . sek~x

= cm . sek ¹

88

c) Jednostka praktyczna oporu elektrycznego. Jednostka ta nazywa się ohm i wynika z wzorów 73, 78 i 84 1 wolt IO»

S9

Г = [lrl. = 1 ohm = й = x ащ)ег =    = 10» jedli. el. magn.

d) Zestawienie jednostek oporu elektrycznego.

1

1 ohm = 10⁹ jedn. el. magn. = -g- X 10“¹¹ jedn. el. stat. oporu elektrycznego,

jednostka el. stat. = 9 X Ю¹¹ ohmów = 9 X Ю²⁰ jedn. el. magn. oporu,

1

jednostka el. magn. = ^ X Ю~го jedn. el. stat. = 10~⁹ ohmów oporu,

1 megaohm = 106 ohmów = 10^ jedn. el. magu. = -q- X Ю“⁵ jedn. el. stat. oporu,

1 mikroohm = 10~6 ohma = Юз jedn. el. magn. = ^ X 10"“ ⁷ jedn. el. stat. oporu.

Uwaga. Do pomiaru oporu 1 ohma służy wzorzec pierwszorzędny, nazwany ohmem międzynarodowym; przyrząd ten polega na tern, że ujęty rurką szklaną słupek rtęci o temperaturze 0°, jednostajnym przekroju 1    i długości 1063 cm przedstawia opór

jednego ohma z wszelką możliwą ścisłością.

6. Jednostki pracy elektrycznej.

Przepędzenie e jednostek elektryczności dodatniej wstecz od końcowego przekroju przewodnika o potencjale s₂, do początkowego przekroju przewodnika o potencjale st (st > s₂) wymaga pracy odnośnie do wzoru 74 i 75

90

L = (si — s*) e

Tyleż pracy trzeba zużyć, gdy ta sama ilość elektryczności e spada prądem elektrycznym z wyższego potencjału s, do niższego s₂

gdy zaś prąd o natężeniu i w czasie t przewodzi e = it jednostek elektryczności, więc

91

L = (s, — s₂) i t

Jest to praca elektryczna wykonana prądem i w czasie ż, a miarą jej są te same jednostki, jak pracy mechanicznej: erg, joule, kilogrammes itd.

a) Jednostka elektrostatyczna pracy elektrycznej. Odnośnie do wzoru 71, 76 i 91 dla t= 1 seJc:

92

L — [\i\a—[ls\aY^\Xi]a.sek={cmï .gri.sek~l)(cml .grz .sek~z)sek— = cm2 . gr . sek~z = 1 erg.

b) Jednostka elektromagnetyczna pracy elektrycznej. Odnośnie do wzorów 72, 77, 91 dla t—lsek:

93

L = [\i]b = \Js]b)(\Ji]bY^8ek={cm\ .gri.sek~²)(cml .gri .sekr*)sek— = cm² . gr . sekr* = 1 erg.

c) Jednostka praktyczna pracy elektrycznej. Jednostka ta nazywa się joule (dżul) i wynika z wzoru 78 i 73 L = [1 i\c =1 jonie = J= wolt X amper = 10» X Ю⁻¹ =

= 10⁷ jednostek elektromagn. = 10⁷ ergów.

d) Jednostka pracy elektrycznej równoważna ciepłu.

Jeżeli jedynym skutkiem pracy elektrycznej jest ciepło (>, n. p, na cele oświetlenia elektrycznego itp., to odnośnie do wzorów 53

i 91

Q = J L — -J (si — s₂) i t

gdzie J jest równoważnikiem dynamicznym jednostki ciepła a według wzorów 54 do 56

J — 4*187 X Ю⁷ ergów/gramstopień = 42680 Gr. cm/gramstopień — = 426*8 Kgm/kalorję — 4*187 joulów/gramstopień Joule stwierdził zawisłość ciepła Q określoną wzorem Q = fc . г ~ r t

gdzie i natężenie prądu, r jego opór, t czas trwania, к stały spół-czynnik, nazwany stałą termiczną, która jest ilością ciepła dla i — 1. r = 1, <=1; obliczono i stwierdzono dalej, że

95

96

97

к = 0*2388 gramstopni =~j = ' Stąd odnośnie do wzoru 95

98

99

ę = 0*2388 L

podstawiwszy L = 1 joule, będzie Q — 0*2388 gramstopnia, a zatem 1 joule = 0*2388 gramstopnia skąd dalej zgodnie z ostatnią wartością równań 96

100

joule = 4*187 joule — 1 gramstopień.

101

e) Zestawienie jednostek pracy elektrycznej.

Jednostka el. statyczna = jednostce el. magn. pracy — 1 erg = = 10~⁷ jouleów,

1 joule = 10⁷ jednostek el. magn. = 10⁷ jednostek el. stat. pracy elektr. = 10⁷ ergów = 0*2388 gramstopnia.

7. Jednostki dzielności elektrycznej.

Dzielność elektryczna jest stosunkiem К pracy elektrycznej L do czasu t jej trwania i mierzy się temi samemi jednostkami co praca elektryczna, odniesionemi jednak do jednostki czasu; odnośnie więc do wzoru 91

K=

= 0*1 — s₂)i

102

a) Jednostka elektrostatyczna dzielności elektrycznej.

Stosownie do wzoru 92 i wyrażonego określenia 1 erg    cm² . gr . sekr²

£-=[ltf]a =

= cm² . gr . se/c ³

108

fcj Jednostka elektromagnetyczna dzielności elektrycznej.

♦

#=[Ъф =

Odnośnie do wzoru 93 i określenia 1 erg

104

sek

c) Jednostka praktyczna dzielności elektrycznej.

Jednostka ta zowie się watt, czyli woltamper == wolt X X amper/sek. i wynika z wzorów 91 i 1Ü2

К =[1k]c = 1 watt — VA = woltamperjsek =j ou le/sek =

1

105

= IO? jednostek el. magn. = Kgm/seJc.

Praca trwająca godzinę z dzielnością 1 watta zowie się watt-godziną itp.

d) Zestawienie jednostek dzielności elektrycznej.

1 kïloivatt = 10³ wattów = 10³ joulówjsek = 10¹⁰ ergów\sek — 10P94

j koni parowych (ЯР)

= ( 75

1 wattgodzina = 3600 joulejsek =    = 366*972j liÿm,

1 kilo wattgodzina — 10³ X 3600 wattów = 3600 X Ю⁸ j outów —

= 101'94 Kgmjsek

= 1-36

3600

= 366972 Kgm

/866972Х

=Uw[wzór

53 do 56 włącznie str. 30] =

== 859-8 kaloryj = 36 X 10«

Dzielność z jaką pewna instalacja elektryczna pracuje w danej chwili, odczytuje się z arnpcrmotru i woltmetru, alhoteż z wattmetru elektrycznego, złożonego z obu tych dwu przyrządów, który wskazuje już gotową wartość iloczynu wolt X arnper.

Żarówki z cienkich drucików metali trudno topliwych dają światło jednej świecy kosztem pracy 1 watta, żarówki zaś z włókna węglowego zużywają około 3*5 wattów na 1 świecę i niszczeją rychło.

8. Jednostki spółczynnika indukcji wzajemnej i spółczynnika indukcji własnej.

100

Jeżeli z dwu obwodów przewodników prąd przewodzących, jeden jest nieruchomy, a drugi ruchomy i około własnej osi obracałny, znajduje się w polu magnetycznem nieruchomego, to będzie przyciągany lub odpychany, aż wreszcie ustawi się równolegle tak, że kierunki obu prądów będą zgodne i wtedy obejmie możliwie najwięcej linij magnetycznych pola. Przesunięcia i ustawienia prze- ъ wodnika ruchomego dokonała praca К sił elektrodynamicznych wzajemnej indukcji, a wyrazem tej pracy jest K= Q . 4 4

gdzie 4 jest natężenie prądu przewodnika pierwszego, i₂ drugiego, a Q spółczynnik indukcji wzajemnej, który — jak widno z wzoru — jest właściwie pracą sił indukcji wzajemnej, jeżeli natężenie prądu 4 =»2 = 1.

Podobnych działań doznaje wszelki przewodnik w polu, wytwo-rzonem przez własny prąd; a chociaż nie może pod tern działaniem poruszać się lub obracać, to o ile będzie dostatecznie gjętki i podatny zmieni widocznie swą postać w taki sposób, by liczba linij pola nim objętych była możliwie wielka. Działanie to jest wynikiem indukcji własnej, wykonane pracą

107

K_9iii²

K— 2

gdzie i jest natężenie własnego prądu, zaś Q₀ spółczynnik indukcji własnej, którego wartość daje się obliczyć wzorem

108

2 ■$» = -&

Spółczynnik indukcji własnej mierzy się terni samemi jednostkami, co spółczynnik indukcji wzajemnej, a mianowicie:

a) Jednostka elektrostatyczna spółczynnika indukcji wzajemnej i spółczynnika indukcji własnej.

Z wzoru 106 wynika

109

h 4

z czego widać, że spółczynnik Q będzie tu jednostką, jeżeli К, 4, 4 będą jednostkami elektrostatycznemi ; po podstawieniu zatem tu tych jednostek z wzorów 71, 92 wynika

[Uh

[Ь]а

1 erg

[1*1 ]a [bja

(cml. gr\ . sekrzf

cm² . gr . seler³

cm³ . gr . sc&~⁴

= cm~i . sek²

110

b) Jednostka elektromagnetyczna spółczynników indukcji wzajemnej i własnej.

Odnośnie do wzorów 72, 93 i 109, oraz dla = i₂ = [li ],

К    1 erg    cm³. gr. sc&⁻³

^ i² [1 »Jä [1*₂] ö ^    (cm\ . gr\ . sek~vf

— cm

111

c) Jednostka praktyczna spółczynników indukcji wzajemnej i własnej.

Jednostka ta nazywa się henry i odnośnie do wzorów 73 i 91 będzie

1 joule

Q = 7Г= И» = ЫпгУ = H= (1 amperf = (!(F^ =

= 10⁹ jednostek elektromagnetycznych.

Jednostka zatem henry w bezwzględnej wartości odnośnie do wzoru 111 wynosi 10⁹ cm, równa się czwartej części południka ziemi, i dlatego nazywają ją także kwadrantem.

107

112

d) Zestawienie jednostek spółczynnników indukcji wzajemnej i własnej.

=[ ¹⁰⁷

•g-XlO-"] jod-

1 henry == 10⁹ jedn. el. magn.

nostek elektrostatycznych spółczynnika ind. wzajemnej i własnej, jednostka el. stat, spółczynnika = 9 X Ю¹¹ henrych = 9 X 10‘-fv jedn. el. magn. spółczynnika indukcji wzajemnej i własnej,

1

jednostka el. magn. = 10~⁹ henrych = X 19 ³⁰ jedn. el. staî. spółczynnika indukcji wzajemnej i własnej.

9. Zestawienie jednostek miary praktycznej używanych w przemyśle elektrotechnicznym.

W przemyśle elektrotechnicznym używają tylko wyłącznie jednostek miary praktycznej, utworzonych z wielokrotności lub z części jednostki elektromagnetycznej bezwzględnej, zestawionych na podstawie wyprowadzonych wyżej wzorów 67, 70, 72, 73, 77, 78, 82, 83, 88, 89,. 93, 91, 101, 105, 111, 112, w następującej tablicy.

(3 X Ю®)« “

Jednostka praktyczna

XJ

•S3

.2

JS

Wielkość

elektryczna

nazwa

ozna

czenie

w bezwzględnych jednostkach elektromagnetycznych

Wymiar bezwzględnej jednostki elektromagnetycznej

1.    Ilość elektryczności

czyli nabój . . . kuloinb

2.    Prąd, natężenie prą

du (J) ! . . . .

3.    Siła elektromoto

ryczna, napięcie, potencjał ....

4.    Pojemność elek

tryczności . . .

Opór (R)    ....

Praca elektryczna .

Dzielność elektryczna, skutek \ czyli watt 8. Indukcja wzajemna

i indukcja własna henry

amper

wolt

farad

ohm

joule

ta

lO-i

cm 2 .gr >

10⁻¹ cmi . gri . seler <

10⁸    cmi . g A . sehr³

IO"»

109

107

IO?

109

cm~ i . sek2 cm . selc~i cm³ . gr . sehr²

cm³ . gr . sehr³

cm

Mil ionkrotność, względnie tysiąckrotnośćposzczególnionych w tablicy jednostek praktycznych wyraża się za pomocą dodania z lewej strony do ich nazwy słów: „mega“, względnie „kilo“, zaś część milionowa względnie tysięczna słów: „mikro“, względnie „mili“. Będzie zatem

1 megawatt = 10⁶ wattów = Юз kilowattów = 10^ jednostek elektromagnetycznych,

1 mikrowolt = 10~e wolta = 10“S miliwolta = 10³ jednostek elektromagnetycznych itp.

o) Miara twardości minerałów według skali Mohsa.

Twardość kamieni, skał jednolicie zbitych i wszelkich zresztą minerałów niema właściwie miary bezwzględnej, ale daje się ocenić dokładnie zapomocą skali Mohsa, składającej się z dziesięciu mine-

Tałów tak dobranych i zszeregowanych, że twardość każdego z nich wzrasta możliwie równomiernie i tworzy dla siebie osobny stopień. W szeregu tym twardość łojku przyjęto za pierwszy stopień twardości = 1, zaś twardość każdego następnego minerału rysuje wszystkie poprzednie.

Skala twardości Mohsa jest zatem następującym szeregiem, zestawionym według stopni twardości:

6.    spat polny,

7.    kwarc,

8.    topaz,

9.    korund (Schmirgel), 10. dj ament.

1.    łojek,

2.    gips lub sól kamienna,

3.    spat wapienny,

4.    topnik,

5 apatyt,

D. MATERJAŁY.

I. Kamienie naturalne i ziemie.

1. Pogląd ogólny.

Ziemia w najdawniejszym swym stanie była niewątpliwie gazową, a później wytworzyła się skorupa ognist ociekła, która z czasem zakrzepła. Skorupa ta, ulegając w następstwie wieków przeróżnym wpływom i przetworom, posiadła pewne znamienne dane, umożliwiające poznanie i odtworzenie dziejów⁷ ziemi, a nauka zajmująca się tem jest geologją historyczną.

Dane owe to pokłady, co powstawały w każdym momencie dziejów geologicznych-, a nauka, obejmująca wynik badania ich natury, układu, złożenia, wzajemnego stosunku, oraz skamienielin roślinnych i zwierzęcych, nazywa się stratografją.x

Wreszcie nauka, odtwarzająca ze znalezionych resztek roślin i zwierząt skamieniałych całą faunę i florę okresów, odległych od nas o miliony lat, zowie się paleontologją. Umożliwia ona określenie wieku geologicznego pokładów, odtwarza dzieje świata roślinnego i zwierzęcego na kuli ziemskiej i pozwala na wnioskowanie o rozmieszczeniu mórz i lądów, o stosunkach klimatycznych itp. w ubiegłych okresach geologicznych.

Podział wszystkich utworów warstwowych skorupy ziemi jest następujący.

¹ Po łacinie : stratum, warstwa.

I.    Grupa archaiczna¹ jest najstarsza i obejmuje łupki krystaliczne, których pierwszą część stanowi potężna masa gnaj sów i granitów wiele tysięcy metrów gruba; na niej spoczywają łupki łyszczkowe, łojkowe i fyllity bez skamienielin, z wtrąceniami marmurów i złożami grafitu. W łupkach krystalicznych znajdują się granaty, turmaliny, beryle i inne krzemiany.

II.    Grupa eozoiczna³ czyli algonkińska³ składa się również z łupków krystalicznych; ku górze jednak pokłady przybierają charakter zbliżony do skał osadowych następnej grupy.

Skamienielin są tu tylko bardzo rzadkie ślady.

Utwory tej i poprzedniej grupy są zwykle mocno pofałdowane i popękane.

III.    Grupa paleozoiczna⁴ zawiera ciemne łupki iłowe, fyility, ciemne, twarde, drobnoziarniste piaskowce o z lepie krzemionkowym, zwane szarowaką, kwarcyty, rzadziej ciemne wapienie; ku górze wapienie i dolomity; wśród starszych utworów żyły granitu, sjenitu, djabazu, a wśród młodszych porfiry i melafiry.

Grupa ta obejmuje:

1.    System kambryjski z serjami a) dolne kambrjum.

b)    średnie kambrjum, c) górne kambrjum.

2.    System sylurski z serjami a) dolny sylur, b) średni sylur,

c)    górny sylur.

8. System dewonski z serjami a) dolny dewon, b) średni dewon, c) górny dewon.

4.    Syste'm węglowy z serjami a) dolny karbon, b) średni karbon, c) górny karbon.

5.    System perms ki z serjami a) dolny perm, b) średni perm,

c) górny perm.

W grupie paleozoicznej znachodzą się kręgowce tylko najniższe, począwszy od syluru; najpierw najniższe ryby spodouste i kosto-łuskie, potem płazy, a na końcu pierwsze gady.

W kambryjskim perjodzie, sylurskim i dewonskim bardzo bogata farma trylobitów.

Ramionogi i liliowce dosięgają szczytu swego rozwoju.

Flora złożona przeważnie z rodniowców; olbrzymie drzewiaste widłaki, skrzypy i paprocie; najwyższe rośliny należą do nago-zalążkowych.

¹ Archajos, starożytny. ² eos, jutrzenka — zoon, zwierzę. ³ Algonkin, ogólna nazwa pewnych szczepów Indjan Ameryki północnej. ⁴ Palajos (po grecku) dawny.

IV.    Grupa mezozoiczna ¹ odznacza się obfitością jasnych wapieni i margli, oraz iłów łupkowych różnego rodzaju, różnycii piaskowców, zlepieńców itp. Widno tu dwa odrębne typy: alpejski i środkowo europejski, powtarzające się także i w innych częściach świata.

Grupa ta obejmuje:

1.    System trjasowy zserjami: a) pstry piaskowiec, ZG wapień muszlowy, c) kajper z retem (Räth).

2.    System jurajski z serjami: a) dolny jura albo Has, b) średni jura albo dogger, c) górny jura albo malm.

8. System kredowy z serjami: a) dolna kreda z piętrami*,

a) neokom, ß) gault; b) górna kreda z piętrami: a) eenoman, ß) turon, 7) senon.

W erze mezozoicznej nadają faunie kręgowców charakter olbrzymie gady. W trjasie jawią się pierwsze ssawce, w jurze najstarsze ptaki; w śród ryb panują kostno szkieletowe.

Z pomiędzy głowonogów szczególnie znamienne są tak zwane amonity i belemnity.

Ramionogi jeszcze liczne, chociaż ich fauna znacznie uboższa, niż w erze paleozoicznej.

Flora odznacza się panowaniem sagowców i roślin szpilkowych, ale już w kredzie pokazują się najstarsze rośliny dwuliścienne.

Paleozoicznych trylobitów itp. niema już, tak samo jak i lepido-dendronów; sygilarje i pokrewne drzewiaste widłaki z małymi wyjątkami także nie istnieją.

V.    Grupa kenozoiczna ² obejmuje iły, gliny, piaski, piaskowce, żwiry, zlepieńce, margle i rozmaite wapienie; skały wybuchowe, trachity, andezyty i bazalty na znacznych przestrzeniach w olbrzymieli masach. Jest to era tworzenia się mórz i lądów w postaci, do dzisiejszej podobnych.

Grupa ta obejmuje:

1.    System trzeciorzędny z serjami:

a)    paleogen z piętrami: a) eocen, ß) oligocen;

b)    neogen z piętrami: a) miocen, ß) pliocen.

2.    System czwartorzędny z serjami:

a)    dyluwium (łac. diluvium, zalew);

b)    alu w i um (łac. alluvies, napływy wodne).

¹ Mezos (po grecku) środkowy. * Kainos (po grecku) nowy. Skwarczyński. Podręcznik budowlany.

W erze trzeciorzędnej ssawce doszły do wielkiego rozwoju, w faunie mięczaków morskich czem raz większy procent, nawet gatunków dzisiejszych.

We florze dominują rośliny okrytozalążkowe, przedewszystkiem dwuliścienne, także jednoliścienne.

Amonitów, belemnitów itp. już niema.

W perjodzie czwartorzędnym człowiek zajmuje pierwsze stanowisko w przyrodzie.

Mamut, niedźw iedź jaskiniowy itd. występują równocześnie z najstarszym znanym człowiekiem.

Dyluwium to epoka lodowa i początek epoki kamiennej. Tworzy dawniejsze napływy, złożone ze żwirów⁷, piasków, otoczaków⁷, kamieni polnych, gliny, gliny piasczystowapiennej, czyli mamutowej (Löss) i wapieni wód słodkich.

Aluwium to koniec epoki kamiennej, oraz epoka bronzu, żelaza i okresu historycznego ziemi. Utwory tej epoki obejmują ziemię nasypową, rudy błotne żelaza, torf, martwicę w⁷apienną, krzemionkową, piaski morskie, korale, nowsze lawy wulkaniczne.

Kamienie w⁷ ogóle znajdują się jako wielka masa zbita lub uwarstwowiona, albo wreszcie jako rozbita począwszy od brył ogromnych do najdrobniejszych ziam piasku.

Potrzebne nam kamienie znachodzimy jako mniejsze lub większe bryły na polach, w⁷ pobliżu rzek lub w ziemi, i nazywamy je znajdami. Przeważnie jednak wydobywamy kamień z kamieniołomów odkrytych; wydobywanie bowiem sposobem górniczym pod ziemią nieopłaca się.

Skały dzielimy na: 1. Skały krystaliczne jednorodne, 2. skały krystaliczne różnorodne, 3. okruchowce spojone, 4. okruchowce luźne.

2. Opis skał.

1. Kwarc czysty jest kwasem krzemowym (Si 0₂); rozpuszcza się w kwasie fluorowym i topi jedynie w najsilniejszym prądzie elektrycznym (piorun); z domieszką sody stapia się łatwo na masę szklistą.

Najczystszy kwarc, znany jako krystał górny, jest bezbarwny i doskonale przejrzysty; z domieszkami bywa blady, żółtawy, czerwonawy, brunatny, szary lub czarny.

Występuje w⁷ wielu skalnych utworach i tworzy główny skład kamiennych pokładów najczęściej w masie zbitej.

Ciężar właściwy jest 2 5—2-8, twardość 7.

2.    Kwarcyt jest zbitą mieszaniną kamienną ziarnistą, białą lub jasnoszarą, złożoną z drobnych ziarn kwarcu i innych minerałów.

Ciężar właściwy 2 5—2*8, twardość 6—9, trwałość niespożyta.

Używa się jako cios do budowli wodnych, na kostki brukowe, płyty, stopnie, jako tłuczeniec (szuter) do dróg itp., do fabrykacji eiał wybuchowych i fabrykacji szkła.

Tworzy piaski i okruchy, które w danych warunkach spoiły się znowu w piaskowce, okruchowce i zlepieńce kwarcowe.

3.    Spat polny, skaleń, jest połączeniem kwasu krzemowego z gliną i potasem (krzemian glinowopotasowy). Wchodzi w skład różnych skał rozdzielony delikatnie albo ziarniście, wietrzeje bardzo łatwo i tworzy glinę, a gdy bardzo czysty porcelankę. W wielkiem gorącu zlewa się niezupełnie w szklistą masę gąbczastą. Jest jasnoszary, żółtawy, niebieskawy, czerwonawy.

Ciężar właściwy 2*5—2 6, twardość 6.

Używa się tam do budowy, gdzie nie będzie narażony na wpływy atmosfery i kwasów.

4.    Łyszczyk, mika, jest wodnym krzemianem glinowopotasowym, zawierającym także tlenki żelaza i manganu; bezbarwny albo białawy z różnobarwnym odcieniem, żółty, brunatny, czerwony, szary, zielony z połyskiem perłowym; daje się łupać w blaszki miękkie, sprężyste, przezroczyste do 05 m szerokie i długie, których używają na szyby do okien okrętowych, do otworów rewizyjnych w piecach hutniczych itp.

Ciężar właściwy 2 76—STO, twardość 2—3.

Na powietrzu rychło wietrzeje i daje glinkę okrem zabarwioną, a na mrozie rozpada w blaszki. W wielkim piecu zlewa się w żużel.

5.    Łupek łyszczkowy składa się z silnie błyszczących warstw różnycłi łyszczków, przedzielonych kwarcem w wTarstwach, lub w równo rozdzielonych ziarnach. Domieszkę tworzy granat, turmalin, błękiciec (cjanit), spat polny, łojek, chloryt, spat wapienny, grafit, hornblenda, iskrzyk, złoto. Występuje w Karpatach.

Jest bardzo cennym materjałem ogniotrwałym, używanym do palenisk fabrycznych.

6.    Granit jest zbitą masą krystaliczną z dostrzegalnych, zwykle białawych ziarn kwarcu, żółtawych spatu polnego i blaszek czarnych łyszczku. Ogólna barwa żółtawoszara, szara aż do czarności, mięsnoczerwona, czerwona aż do brunatności, zielona.

Ciężar właściwy 2*25—3 00, twardość 6—8.

Jest trudno łupliwy i obrabialny, ale daje się znakomicie polerować ; bardzo zresztą wytrzymały i trwały na powietrzu i w ogniu.

Używa się do budowli monumentalnych na cokoły, stopnie, progi: kolumny, głowice słupów itp., na pomniki, do budowli wodnych, na bruki, chodniki, kamienie młyńskie i podkładki pod belki żelazne.

Dobroć granitu wzrasta z zawartością kwarcu; przewaga zaś łyszczku lub spatu polnego powoduje łatwo wietrzenie. Znajduje się w Tatrach.

7.    Sjenit jest krystaliczną masą zbitą najczęściej średnio ziarnistą, złożoną ze spatu polnego i hornblendy; jest czarno i biało nakrapiany, szarobrunatny, ciemnozielony.

Ciężar właściwy 2*5—3 06, twardość 7—8.

Jeżeli prócz właściwych domieszek zawiera także małe ilości kwarcu i łyszczku, zowie się granitem sjenitowym.

8.    Djoryt składa się głównie ze spatu polnego białego, żółtego lub zielonego, z hornblendy i z przypadkowej domieszki pirytu (iskrzyk, siarczek żelaza); jest ciemny, czarnozielony, najczęściej ezarnawobiały.

Ciężar właściwy 2 8, twardość 6.

Daje się trudno obrabiać i polerować, otrzymuje jednak piękny połysk i trwały; jest bardzo trwały o ile niema iskrzyku.

Używa się na kolumny, nagrobki, do budowli wodnych, na kostki brukowe i do budowy dróg, jako łamaniec i tłuczeniec.

9.    Djabaz jest mieszaniną spatu polnego z augitem (Augit, sklistyn), barwy czarnej aż do zielonej, stąd także zieleńcem zwany.

Używa się jak djoryt, ale bywa często nadwietrzały i dlatego daje się rzadko polerować.

10.    Gabbro, eufotyd, składa się z labradoru albo z sosurytu

z mignikiem, albo ze smaragdytu; jest ciemnoszary i zielony. Mignik bywa szary, brunatny, oliwkowozielony z połyskiem metalicznym; smaragdyt jasno zielony z połyskiem perłowym, labrador białawy, białawoszary, niebieskawy, sosuryt jak labrador, najczęściej jednak zielonawy.

Ciężar właściwy 2-9, twardość 7.

Używa się do ornamentów, do okładania ścian, na płyty mozajkowe i stołowe, mniejsze kolumny, do bruków i do dróg.

11.    Węiowiec (serpentyn) powstał prawdopodobnie z przemiany gabbro; najczęściej zielony, na działanie atmosferyczne niewytrzy-mały, spokrewniony z asbestem, którego nawet zawiera żyły.

Ciężar właściwy 2*56—2-89; świeżo wydobyty ma twardość 2*5, i daje się wówczas łatwo nożem lub piłą przecinać i toczyć-, później twardnieje, daje się polerować i jest trwały.

Używa się na świeczniki, wazy, kolumny, gzymsy, okładziny ścian, obramienia kominków, płyty posadzkowe i stołowe itp. Jako materjał ogniotrwały używa się do pieców wielkich, piecyków «chemicznych, murów kominowych, paleniskowych, tygli itp.

12.    Porfir jest skałą wybuchową zbitą, drobnoziarnistą, w której tkwią wyraźne krystały spatu polnego, niekiedy kwarcu, augitu, hornblendy itp.

Odróżniamy odmiany:

a)    Porfir skaleniowy, czyli felzytowy, zawiera także łyszczyk jako domieszkę-, jest czerwonawobrunatny, żółtawy, szary, zielonawy i niebieskawy. Znajduje się w Krzeszowicach i innych okolicach powiatu krakowskiego, oraz u źródeł rzeki Czeremoszu w Karpatach.

Ciężar właściwy 2 4—2*79.

Jest bardzo trwały i wytrzymały, daje się pięknie polerować, i używa się do budowli monumentalnych, na kostki brukowe, płyty chodnikowe, stołowe, jako tłuczeniec do dróg itp.-, nadto jest materjałem ogniotrwałym.

b)    Melafir jest najczęściej czarny od augitu; występuje w okolicach powiatu krakowskiego i jest podobny do bazaltu.

Ciężar właściwy 2 5—2 8.

Jest trudny do obróbki, nietrwały, z zaprawami źle wiąże i używa się do dróg bitych.

13.    Trachyt jest skałą o masie gęstej, często porowatej, złożonej ze spatu polnego z tkwiącymi krystałami hornblendy, z czarnego łyszczku, magnetytu i sanidynu; ogólna barwa szara. Występuje także w Karpatach.

Niektóre trachyty drobnoziarniste są wybornym materjałem, budowlanym i mimo znacznej twardości dają się łatwo obrabiać z powodu porowatości i doskonale wiążą się z zaprawą. Sławna katedra kolońska jest zbudowana z trachytu.

Używa się na stopnie, płyty parapetowe, gzymsy, kolumny i bruki. Trachyty obfitujące w oligoklaz szybko wietrzeją.

Ciężar właściwy 2-2—2 6. twardość 6—G'5.

Odmiany trachytu:

a)    Pumeks jest lawą trachytową piankową, komórkową, gąbczastą, jasnoszarą, jasnożółtą z połyskiem jedwabistym.

Ciężar właściwy 0'37—091, twardość 4*5.

Jako lekki i dobrze z zaprawą wiążący nadaje się do sklepień, budowy domów mieszkalnych, stajen itp. ; w przemyśle ma liczne zastosowanie, jako kamień szlifierski.

b)    Obsydjan jest szklistą lawą trachytową, szarą aż do czarnej, niekiedy zielonawą, niebieską, żółtą.

Ciężar właściwy 2⁻4—2 5, twardość 6—7.

Używa się na wazony, tabakierki, guziki itp.*, w handlu ma nazwy: agatu szklanego, islandzkiego, lawy szklanej, szkła wulkanicznego, marekanitu.

c)    Dźwięczeć (fonolit) złożony z sanidynu i nefelinu z domieszką częstą hornblendy, jest szary, często prawie czarny.

Ciężar właściwy 2*51—2*7.

Daje się łupać na płyty, które wydają dźwięk czysty pod uderzeniem, stąd nazwa; jest bardzo trwały i używTa się do budowli i do dróg, a jako łupek fonolitowy do krycia dachów.

14. Skała augitowa czyli sklistynowa zawiera przeważnie augit, który jest krzemianem magnezji, żelaza, wapniu i glinu; ma barwę brunatną, lub prawie czarną.

Ciężar właściwy 3—35, twardość 5—6.

Odmiany jego są:

a)    Doi ery t składa się z białawego spatu polnego i z krystałów augitu i jest czarnawoszary.

Ciężar właściwy 2*9—31.

Jest wytrzymały, trwały, wiąże dobrze z zaprawą, ale trudno obrabialny; używa się do dróg, budowli wodnych, fundamentów, obramień okien i drzwi, na płyty parapetowe i stopnie.

b)    Bazalt czyli słupień jest ścisłem połączeniem augitu (skli-stynu). labradoru i magnetytu, zawierającem zwykle tytan z domieszką oliwca; barwę ma czarną we wszystkich odcieniach. Występuje w rozdzieleniu słupowem o pięknych słupach różnej postaci, najczęściej sześciobocznych o grubości 5 cm do 3 w, długości 2—100 m.

Niektóre bazalty dzielą się w płyty od kilku do 30 cm grube, inne zaś w kule złożone z warstw spółśrodkowych.

Bazalt chłonie chciwie wodę, wskutek czego wietrzeje.

Ciężar właściwy 2*7—3*3, twardość 6—8, wytrzymałość wielka.

Jest cennym materjałem budowlanym, pięknie się poleruje, ale trudno obrabia; używa się na kostki brukowe, do dróg, mostów, szluz, tam, brzegów, fortec, sklepień, kolumn, stopni, posągów, obramień itd., a w przemyśle w hutach żelaza, szkła, fabrykach cementu itp.

c) Lawa jest skrzepłym wytworem wulkanów, przeważnie porowatym, złożonym ze spatu polnego, augitu, magnetytu itd. Odróżniamy lawy bazaltowe i trachytowe; pierwsze są czarne, drugie szare.

Ciężar właściwy lawy bazaltowej 28—3, trachytowej 2—2*7, twardość 3*5.

Lawy zbite mocne używają do murów zewnętrznych, porowate do wewnętrznych i sklepień; zbite dają się pięknie polerować.

15.    Gnajs jest łupkową odmianą granitu, ale łatwiej wietrzeje, zwłaszcza, gdy ma wiele spatu polnego i łyszczku.

Twardość 6—6-5.

16.    Łupek iłowy pierwotny (fyllit) jest skałą łatwo łupliwą, miałkoziarnistą, ciemnoszarą, czasem zielonawą, czarnawoniebieską, rzadziej białą, fioletową i czerwoną z połyskiem perłowym, lub jedwabistym. Składa się z różnych odmian łyszczku, ziarn kwarcu i niewiele ehlorytu (zielonki).

Gdy łyszczyk przeważa, skała zbliża się do łupku łyszczkowego i zowie się fyllitem.

Ciężar właściwy 2 67—3*5, twardość 1—2.

Trwałych odmian używają do krycia dachów; grubszych płyt na posadzki, oprawy kominów, stoły, bilardy itp.

17.    Łupek iłowy czyli gliniasty składa się z gliny i kwarcu, często z blaszkami łyszczku i jest czerwony, niebieski, szary aż do czamości; szkodliwe domieszki są iskrzyk (piryt), węgiel i węglan wapnia.

Łupki szaroniebieskawe z przeważającym kwarcem są wytrzymałe na zmiany atmosferyczne i działanie ognia.

Odmiany są: łupek gliniasty pospolity, szarowakowy, dachowy, tabliczkowy, pręcikowy, do ostrzenia, szlifierski, rysowniczy czyli kredka, ałunowy, węglowy albo glina łupkowa, palny (bituminowy).

Najważniejszy jest łupek dachowy, i jeżeli jest wyborowy, daje pokrycie trwające przeszło 300 lat.

Ciężar właściwy 2*67—3*50, twardość 1—8, a szlifierskiego 4 do 5.

18. Wapien, kamień wapienny, kalcyt, składa się głównie

z węglanu wapnia (Ca0C0₂). Czysty wapień jest biały, ale pojawia się rzadko w stanie rodzimym; najczęściej zawiera glinkę, krzemionkę, magnez, związki tlenowe żelaza i manganu, tlenek miedzi, węgiel i bitumy, i w tym stanie bywa białawy, szary we wszystkich odcieniach, żółty, czerwony, brunatny i czarny; barwy te są albo jednostajne albo mieszane z plamami, pasami, żyłami, obłoczkami.

Po wypędzeniu kwasu węglowego zapomocą wypalenia zostaje wapno żrące, używane do zapraw murarskich.

Złożenie wszystkich wapieni — z wyjątkiem kredy — jest krystaliczne, i o ile jest widoczne, wapienie zowią się krystaliczne lub ziarniste, o ile zaś dopiero lupą dostrzegalne zowią się zbite. Jeżeli wapień daje się polerować zowie się marmurem.

Odmiany wapienia są:

a)    Wapień krystaliczny, zwany także marmurem właściwym albo białym, ma bez przymieszek barwę czysto białą prześwietlającą, jest marmurem szlachetnym, wydobywanym w Grecji. Carrara, Tyrolu, Norwegji i na Szląsku.

Ciężar właściwy 2 68—2 76, twardość 3—8*5.

b)    Wapień zbity, zmieszany często z piaskiem, ciałami margli-stemi, dolomitowemi itd., tworzy skałę o wyraźnem uwarstwowieniu i złożeniu miałkoziarnistem. Powstaje i dziś jeszcze jako wapień ściekowy (Tropfstein). Wapień zbity i twardy jest wybornym mate-rjałern budowlanym o ile niema gliny.

Twardość 3.

Tu należy wapień przejściowy formacji sylurskiej i dewoń-sldej ; biały, żółty, czerwony, zielony, niebieski, fioletowy, brunatny różnych odcieni, niekiedy czarny. Zawiera często puste, lub gliną zapełnione miejsca, które się łatwo psują.

c)    Wapień węglowy, zwykle ciemnoszary aż do czarności; tu też należy tak zwany granit belgijski, doskonały materjał budowlany.

d)    Wapień gliniasty i bitumiczny, ciemnoszary w warstwach 5—10 i 30 w grubych.

e,) Wapień muszlowy tworzy środkowe piętro formacji trja-sowej ; jest żółtawy, niebieskawoszary aż do czarności, czerwony.

Ciężar właściwy 2*5—2*80, twardość 5—7.

f) Wapień ljasowy tworzy dolne piętro formacji jurajskiej; jest ciemnoszary i brunatny.

Twardość 5—8.

g)    Wapień ikrowy. ikrowiec, złożony z drobnych kulek lub ziarn jajowych, jest szary aż do czerwoności brunatnej i tworzy środkową formację jura.

h)    Wapień jurajski formacji jurajskiej wierzchniej białej, przeważnie biały, ale także szaro, żółtawo lub czerwonawo biały. Jest bardzo ceniony jako kamień litograficzny; pośledniejszy daje płyty posadzkowe, stołowe i łupkowe 5—8 mm grube, dachowe.

Znajduje się w powiecie wadowickim i w okolicy Krakowa, gdzie tworzy górę zamkową krakowską, górę z klasztorem Kame-dułów na Bielanach, i wzgórza w Podgórzu.

Twardość 5—8.

i)    Wapień alpejski tworzy ogniwa formacji trjasowej, jurajskiej i kredowej; jest żółtawy, czerwonawy, brunatny. Tu należy marmur z Unterberg.

j)    Kreda jest białym ziemistym węglanem wapnia i tworzy formację kredową. Powstała z płytek, kulek i skorupek drobnoustrojów przedwiecznych na dnie mórz; gdy zawiera glinę, krzemionkę i piasek przechodzi w margiel.

Używa się do pisania i rozlicznie w przemyśle.

Ciężar właściwy 2*7, twardość 1.

Tu należy wapień kredowy, opoka biała, której tylko mocniejsze odmiany nadają się do budownictwa.

k)    Wapień gruby piasczysty; świeży jest miękki, później twardnieje; składa się ze skorupek organiczny cli ; barwę ma białą do żółtej (wapień paryski).

l)    Wapień krzemionkowy, zwany marmurem granitowym (Granitmarmor), formacji jurajskiej, kredowrej i eocenicznej: jasnoszary, brunatnawy.

Tu należą: okruchowce wapienne, jak marmur brokatelowy z mniejszych okruchów i marmur lumachelowy ze skamienielin muszlowych.

I) Marmury, o ile są białe, zbite o masie jednorodnej, barwie jednostajnej, występują bardzo rzadko; inne jednobarwne występują częściej i służą do robót podrzędniejszych. Najpospolitsze są różnobarwne, nakrapiane, z pasami, pręgami, smugami, żyłami, obłoczkami, plamami, o masie niejednorodnej.

Zależnie od barwy odróżniamy marmury: biały, żółty, czerwony (najpospolitszy), zielony, niebieski (należy do rzadkich), fioletowy (także rzadki), brunatny (mniej cenny), szary, czarny (na powietrzu wietrzeje).

m) Własności ogólne. Wapienie są wybornym materjałem budowlanym i rzeźbiarskim, nadto dają dobry nawóz i spożytko-wuja się w hutach metali, szkła, w fabrykach kwasu węglowego, sody, mydła, w farbiarniach, garbarniach, cukrowniach itd.

Wydobyte z łomu są mokre i trzeba je osuszyć przed użyciem do murów, gdyż w takim razie są trwalsze. Nienależy ich używać tam, gdzieby się stykały z ciałami gnijącemi, tłustą ziemią rodzajną, odchodami, studniami itp., gdyż wówczas występują wykwity. Nienadają się do murów ogniskowych, gdyż się wypalają, a później gaszą się wilgotnością powietrza i rozsypują-, użyte jako materjał do bruków i jako tłuczeniec do dróg ścierają się rychło i zużywają.

19.    Margiel jest połączeniem ścisłem inechanicznem węglanu wapnia lub dolomitu i glinki, zawiera różne domieszki i tworzy zbitą masę kamieni ziemistych lub łupkowych. 0 ile zawartość glinki nieprzekracza 20°/₀ zowie się wapieniem marglowym.

Zależnie od zawartości glinki w granicach 20—80«/₀ jest marglem wapnistym lub gliniastym.

Pierwszy, do którego zaliczają kamień litograficzny, opokę i niektóre wapna hidrauliczne, jest jasny ; drugi zwykle miękki, ziemisty, nieprzepuszczalny, pozostawia osad gliny.

Tu należy także margiel dolomitowy z 5—30°/₀ magnezu i margiel piaskowy, zawierający miałki lub grubszy piasek kwarcowy.

Barwa margli w ogóle jest zielonawa, ciemnoczarna do jasnoszarej, niebieskawo szara, żółtawa, żółtawo biała, czerwonawa, czerwono brunatna, pstra.

Niektóre rodzaje margli nadają się znakomicie do fabrykacji cementu.

20.    Dolomit składa się z węglanu wapnia i węglanu magnezu z małą domieszką tlenków żelaza, tlenków mangauu, bitumów, krzemionki. Jest biały, żółtawo biały, żółtawo szary, żółty, szary, szarobiały, brunatny. Krystaliczny jest podobny do marmuru, zbity do wapienia.

Odmiany: waka dymna o dziurkowatem złożeniu, dolomit okruchowy z ciemnych ostrych okruchów, piasek dolomitowy matowy, dymnoszary lub żółtawobrunatny, sypki, wapień dolomitowy z domieszką czystego niez wiązanego wapnia, dolomit falisty o warstwach falistych, dolomit obłoczkowy, gurhofian miałko ziarnisty, szarawo biały, żółtawo biały, zbliżony do czystego dolomitu.

Dolomit dobry jest twardym i trwałym materjałem budowlanym, zwłaszcza do cokołów, niektóre zaś odmiany wypalone dają dobre wapno hidrauliczne.

Ciężar właściwy 2*58—2 95, twardość nad 8 5, gurhofianu 5.

21. Gips składa się z siarczanu wapnia i wody krystalicznej (CaS0₄-ł-2 H₂0), jest bezbarwny, wodnisto jasny lub śnieżnie biały; tlennik żelaza, bitum, glina dają mu barwę żółtawą do czerwonawej, szarą do czarnawej, rzadziej zielonawą do niebieskawej, niekiedy z plamami, smugami, pasami, obłoczkami, żyłami.

Złożenie gipsu jest krystaliczne, ziarniste, blaszkowate, włókniste, zbite lub ziemiste z połyskiem szklanym, perłowym lub jedwabistym; jest miękki i daje się zarysować paznogciem.

Wypalony w słabszym lub silniejszym żarze, sproszkowany i zarobiony na ciasto tężeje prędzej lub wolniej na twardą masę kamienistą.

Ciężar właściwy 2*2—2 96, twardość 1*5—2.

Odmiany tworzy następujące:

a)    Spat gipsowy czyli selenit, złożony z ziarn lub z tabliczek krystalicznych, zwykle bezbarwny. Odmiana bardzo łatwo łupliwa w duże cienkie płaty przeźroczyste zowie się szkłem maryjski e m.

b)    Gips włóknisty, złożony z grubych lub cienkich włókien prostych, lub krzywych zawsze równoległych, jest biały w różnych odcieniach, żółty, szary, czerwony do brunatności. Gdy ma domieszkę gliny zowie się gipsem gliniastym.

Występuje często w pokładach gliny, soli, łupków i margli gliniastych. Odmiana z wybitnym połyskiem zowie się gipsem atłasowym.

c)    Alabaster, gips ziarnisty, jest drobno do miałkości ziarnisty, prześwietlający, śnieżnobiały, szarawobiały, żółtawobiały. czerwonawobiały, ciemny, jasnożółty, czerwony, z plamami, żyłami, pasami, smugami i obłoczkami. Bywa nasycony bitumami barwiącymi ciemno; zawiera jako domieszkę krystał górny, boracyt, ara-gonit, łojek, sól kamienną, iskrzy к, siarkę. Na powietrzu łatwo się rozkłada; jest łatwo obrabialny ostrem żelazem lub pilnikiem, trudniej młotem i dłutem, daje się rznąć piłą i toczyć.

Ciężar właściwy 2*611—2*876.

Gips zbity jest bardzo miałkoziarnisty i różnobarwny, jak poprzednie odmiany. Gdy zawiera bitumy, tworzy tak zwany gips cuchnący, dymnoszary i szaroczarnawy.

Gips zbity jako mało trwały nienadaje się do murów; używa się do wypalania na zaprawy, do fabrykacji papieru i na nawóz.

e) Anhidryt, bezwodnik, jest siarczanem wapnia (CaS0₄. a właściwie gipsem pozbawionym wody, znacznie twardszym od innych i daje się często używać jako marmur; jest biały, jasno-ezerwony, jasnoszary, jasnoniebieski. Występuje obok innych gipsów, a także w Bochni i Wieliczce pod nazwą kamienia trzewiowego w ile solonośnym, gdzie tworzy cienkie warstewki bardzo gęsto i mocno pofałdowane.

Twardość 3—3*5.

Wykazane wyżej odmiany gipsu należą do formacji permskiej, trjasowej i trzeciorzędnej; gips formacji trzeciorzędnej tworzy pasmo od Raciborza na Szląsku pruskim przez Małopolskę do Dniestru w gubernii podolskiej. W Małopolsce występuje gips formacji mioceńskiej pod Krakowem, towarzyszy soli kuchennej w pokładach Wieliczki; Bochni, Drohobycza, Stebnika, Bolechowa, Doliny, Kałusza itd., tworzy całe pokłady wschodniej części kraju na obu brzegach Dniestru od Podwerbia aż do Jezierzan, w okolicach Stanisławowa, Halicza, Tłumacza, Zaleszczyk, sięga od Lwowa do Szczerca i dalej aż do Podola rosyjskiego.

22. Piaskowiec składa się z ziarn piasku, powstałych z kruszenia; się skał wybuchowych, zwłaszcza kwarcowych, zlepionych różnemi spoiwami. Ziarna te kończaste, czy krągłe o wielkości grochu aż ■do pyłku bardzo miałkiego są różnobarwne. Zależnie od spoiwa odróżniamy piaskowiec krzeraienisty, żelazisty czerwony, wapnisty, gliniasty, marglowy i bitumiczny.

Występuje we wszystkich formacjach osadowych, a nawet tworzy się obecnie; w każdym razie odmiany jego są następujące:

a) Waka szara tworzy skałę przeważnie formacji sylurskiej i dewońskiej, złożoną z okruchów kończastych i krągłych kwarcu, odłamków łupku gliniastego i krzemionkowego, często z ziarnami spatu polnego lub innych skał krystalicznych, czasem z równo-iegłemi blaszkami łyszczku; spoiwo bywa krzemienisto gliniaste lub krzemieniste twarde, niekiedy prawie niedostrzegalne, często z pyłem antracytowym. Barwę ma ciemnoszarą, białą, żółtą, czerwono-brunatną, czerwoną, zieloną, szarą, czasem pstrą.

Większe ziarna lub okruchy tworzą zlepieniec szarowakowy; drobne zaś i niedostrzegalne z uwarstwieniem grubszem lub cienkiem labliezkowcm tworzą łupek szarowakowy.

Wreszcie drobne ziarna dostrzegalne tworzą piaskowiec szarowakowy; jest on biały, szary we wszytkich odcieniach, żółty, czerwony, brunatny, często z pasami, smugami, wstęgami, obłoczkami, plamami.

W czerwonym gliniastym piaskowcu szarej waki widno często plamy i pasy zielone; należy do formacji sylurskiej i dewońskiej i występuje na Podolu. Znany czerwony piaskowiec trembowelski jest formacji dewońskiej; daje wyborny materjal budowlany, zna-chodzi się w okolicy Budzanowa i Zaleszczyk nad Dniestrem, jest bogaty w łyszczyk i ma złożenie łupkowe.

Ciężar właściwy piaskowca szarowakowego 2*5—2*8, twardość 6 do 8, wytrzymałość bardzo znaczna.

b)    Piaskowiecwęglowy formacji węglowej, złożony z drobnych lub miałkich ziam kwarcu o spoiwie gliniastem, z łyszczkiem; jest jasnoszary, zawiera skamienieliny i odciski roślin; wietrzeje łatwo z małymi wyjątkami.

c)    Piaskowiec czerwony permski zwany także nowszym dla odróżnienia od piaskowca formacji dewońskiej; składa się z ziarn kwarcu, rogowca i łupku krzemionkowego z domieszką ziarn spatu polnego i kaolinu; spoiwo gliniaste, barwi go na czerwono i zielono, a kaolinowe na biało i żółtawo. Najczęstsza barwa jest czerwona w odcieniach.

Występuje w okolicy Chrzanowa, Zagórza i innych; daje dobry materjał budowlany, a jako zlepieniec o spoiwie krzemienistem używa się na kamienie młyńskie.

d)    Piaskowiec pstry tworzy główne ogniwo dolnego piętra formacji trjasowej i składa się z krzemionki a czasem ze spatu polnego. Jest miałko i równomiernie ziarnisty, czasem krystaliczny, a niekiedy tak miękki, że się w palcach rozciera; barwy ceglastej, brunatnej, żółtej, białej w odcieniach, pstrej, czerwonej z białą.* także z zieloną w pasy i plamy. Występuje w okolicy Krakowa.

Ciężar właściwy 2 4—2*6, twardość 4—8.

e)    Piaskowiec kajprowy tworzy ogniwo górnego piętra formacji trjasowej i występuje we wszystkich trzech warstwach tego piętra; jest najczęściej żółty o spoiwie gliniastem lub marglistem.

Odmiany: piaskowiec kajprowy dolny, zwany ilastym lub ilasto węglowym, żółtoszary, żółtobrunatny do czerwoności; piaskowiec kajprowy środkowy, zwany trzcinowym, zielonawy, zielonawószary, żółtoszary, czerwony z pasami i plamami, obejmuje także łupek dachowy; piaskowiec к aj pro wy wierzchni, barwy jasnej, a w okolicy Krakowa białej.

Ciężar właściwy 2 42—2*74, twardość 7—9.

/^Piaskowiec jurajski występuje we wszystkich trzech piętrach formacji jurajskiej i stosownie do tego odróżniamy piaskowiec ljasowy biały, jasnożółty, piaskowiec brunatny, brunatnoczerwony, brunatnożółty, szary, diaskowiec jura, biały.

Ciężar właściwy 2*2—2*3.

g)    Piaskowiec kredowy formacji kredowej z odmianami: piaskowiec leśny szary, żółtawoszary, drobnoziarnisty z gór Deister; piaskowiec ciosowy, gliniasty, ziarnisty, biały; piaskowiec fukoidowy; opoczysty czyli praski; piaskowiec zielony, znajdujący się także w okolicy Lwowa jako tak zwany kleparowski, niepewny materjał budowlany; piaskowiec karpacki przeważnie szary, żółtoszary, ciemny, tworzy w Karpatach tak zwane warstwy ropianieckie, na których spoczywa piaskowiec jamnieński; piaskowiec neokomski, białawy i żółtawy.

h)    Piaskowiec formacji trzeciorzędnej obejmuje: piaskowiec numulitowy, formacji eocenicznej, ciemno zielony, żółto zielony, czarnawy, czerwonawy, zawiera wapno i skorupki; piaskowiec molasowy o spoiwie wapnisto gliniastem, szary, zielona wy, żółtawy; niepewny materjał budowlany.

i)    Ogólne własności. Piaskowiec jest obok wapienia najwięcej rozpowszechnionym materjałem budowlanym. Jeżeli składa się z ziarn kwarcowych o spoiwie krzemienistem jest najtwardszy i najwytrzymalszy; mniej wytrzymały o spoiwie gliniastem, a najmniej o spoiwie wapnistem lub marglistem, które jest nawet rozpuszczalne w wodzie.

Świeżo z łomu wydobyte piaskowce są wilgotne, miękkie i łatwo obrabialne, a po wyschnięciu twardnieją; przed użyciem więc — po obrobieniu — należy ^je osuszyć, gdyż na mrozie łuszczyłyby się i kruszyły.

Zasadniczym typem piaskowców jest piaskowiec kwarcowy zbity złożony z krystalicznych ziarn kwarcu połączonych spoiwem.

Piaskowiec dobry budowlany powinien być wytrzymały i trwały na działanie wilgoci i mrozu, łatwo obrabialny, dawać się nawet szlifować; jego złożenie powinno być równomierne, miałkie, barwa trwała, a spoiwo krzemionkowe, wapienne lub margliste w niezbyt znacznej ilości.

Piaskowce o spoiwie gliniastem chłoną chciwie wodę i niszczeją na mrozie, wskutek czego nadają się jedynie do palenisk, jako ogniotrwałe; ogniotrwałe są również o spoiwie krzemionkowem. Gniazda iskrzyku (pirytu) albo żelaziaka brunatnego powodują rozpadanie się piaskowca na powietrzu; piaskowce z okrą żelazną o spoiwie żelazistem tak samo się zachowują, chciwie chłonią wodę i łuszczą się na mrozie.

Piaskowców używają do dróg, do budowli wodnych, lądowych, na kolumny do murów, na gzymsy, obramienia, ornamenta, pomniki, nagrobki, wazy, kamienie młyńskie i szlifierskie.

Ciężar właściwy 19—2*7.

23.    Zlepieńce (konglomeraty) składają się z otoczaków skal pierwotnych i z najprzeróżniejszych minerałów, dochodzących do 1 m3 wielkości i są pojedyncze, jednostajne, jednorodne, albo złożone, niejednostajne, różnorodne, o spoiwie krzemionkowem, wapiennem, gliniastem, kaolinowem, marglowem, żelazistem, glauko-nitowem.

Odróżniamy: zlepieniec szarowakowy, zlepieńce czerwony, kwarcowy, zieleńcowy, porfirowy, trachytowy pumeksowy, bazaltowy, wapienny, i zlepieniec o spoiwie marglowem tak zwany go mf o lit albo n ag elf 1 uh.

24.    Okruchowce złożone są z kończastych okruchów znacznie czasami większych niż 1 m3, z rozmaitem spoiwem jak zlepieńce.

Odróżniamy okruchowce: gnajsowe (najstarsze), kwarcowe, zieleńcowe, porfirowe, trachytowe, bazaltowe, wapienne.

25.    Martwica (tuff) jest nową skałą, powstałą z pokruszonej na miałkie cząstki masy skały pierwotnej lub przemienionej na mułek w wodzie osiadły. Jest mniej lub więcej luźną, porowatą, gąbczastą lub zbitą masą kamienną i tworzy martwice wulkaniczne i wapienne. Pierwsze są ciałami rozdrobnionemi, lużnemi, wyrzuconemi z wulkanów, drugie zaś wytworami osadowymi u źródeł kwaśnych.

Przeciętny ciężar właściwy P50.

Tu należą: martwica zieleńcowa brudnozielona; porfirowa różnobarwna; trachytowa ziemista, jasna, ogniotrwała; pumeksowa biała, żółta, szara, zawierająca okruchy pumeksu i trachytu, ziarna augitu i amfigenu (leucytu), blaszki łyszczku, krystały sani-dynu, granatu itd.; martwica peperinowa czyli pieprzowa, miałko 2iemista, miękka, ciemnopopielatoszara; ziemia puzzola-

nowa, wulkaniczna, żółta, czerwona, łatwo rozcierająca się, w okolicy Puzzoli pod Neapolem; ziemia santorynowa, z wysp greckich Santorin, podobna do trasu nadreńskiego i puzzolany, rozcieralna łatwiej, o ciężarze właściwym 2*87; tras, skała wybuchowa, podobna do pumeksowej, zbita, ziemista, luźna, często porowata, matowa, szorstka, szara, brudnożółta,, żółtawoszarar z odłamkami pumeksu, waki szarej, łupku gliniastego, bazaltu, lawy, kwarcu itd.; martwica bazaltowa z miałkostartego bazaltu lub dolerytu, brudnoszara do czarniawej, zawiera augit, oliwinr hornblende, łyszczyk itd.; martwica wapi en na, skała zbita miałko-ziarnista, będąca węglanem wapniu, wydzielonym z wody źródlanejr często ziemista, żółtawoszara, żółtawobiała, porowata, stanowiąca ogniwo formacji czwartorzędnej, już to dyluwialnej, zwana Włoszech travertino; martwica leucytowa, żółtoszarar złożona z ziarn leucytu, augitu, łyszczku, sanidynu, miałkoziemista miękka.

we

26.    Bryły, głazy zbłąkane, znajdy, pochodzą z przeróżnych skał i zostały uniesione lodowcami i górami lodowemi; najczęściej jest to granit, gnajs, sjenit, djoryt, porfir itd.

Wszystkie takie głazy mają ostre brzegi, oraz widoczne rysy i bruzdy, bieżące w pewnym stałym kierunku; wielkość brył obejmuje po kilkanaście centymetrów średnicy, a nawet po 18 do 20.000 m3. W wapieniach są skamienieliny różnych formacji, między niemi i muszle dziś jeszcze w morzu żyjące. W Królestwie, na Węgrzech i u nas pochodzą owe bryły z Karpat, we Włoszech^ Szwajcarji, Francji z Alp, w Anglji, Hollandji, Niemczech i Rosji z gór Skandynawskich.

27.    Otoczaki i osuwańce, to gruzy kamienne odkruszone

mrozem; porwane wodą bystrą osiągają zaokrąglone brzegi i tworzą otoczaki, podczas gdy te, co się usunęły i pozostały u podnóża gór zachowały ostre swe brzegi i tworzą osuwaniec.

Zależnie od wielkości otoczaków odróżniamy: żwir gruby o kamykach 65—100 mm grubych, żwir średni 40—65 mm, żwir drobny czyli żwirek 7—40 mm.

Żwir sortuje się zapomocą rafowania, to jest przerzucania przez stojącą pochyło siatkę drucianą o stosownej wielkości oczek.

Odróżniamy żwir wapienny lub kwarcowy; z pierwszego wypala się wapno, drugi używa się do dróg i betonów.

3. Ogólne własności kamieni.

Ze stanowiska budowlanego główne znaczenie ma wytrzymałość trwałość, twardość, porowatość, wartość budowniczo zdrowotna i wygląd estetyczny kamieni. Badaniem tych własności zajmują się stacje mechaniczno doświadczalne, a wynik tego badania streszcza się w sposób następujący.

a) Wytrzymałość.

Wytrzymałość kamieni zawisła od składu mineralogicznego, jednostajności złożenia, ich wielkości, twardości, kierunku łupliwości i stopnia wilgoci. Tak n. p. piaskowce nasycone wodą posiadają tylko ²/₃ swej wytrzymałości w stanie suchym. Wszakże obliczanie wytrzymałości kamieni pod względem teoretycznym pozostawia jeszcze wiele do życzenia.

Kamienie posiadają bardzo wielką wytrzymałość na ciśnienie, podczas gdy znaczniejszym natężeniom na ciągnienie, zginanie i ścinanie nie są w stanie się oprzeć. W zespołach budowlanych staramy się zatem przeważnie wyzyskać ich wytrzymałość na ciśnienie*, wytrzymałość na zginanie tylko w razie niezbędnej konieczności, jak podestów, płyt balkonowych, stopni schodowych itp. ; wytrzymałość wreszcie na ciągnienie i ścinanie bardzo rzadko i to tylko wyjątkowo.

Wytrzymałość na ciśnienie wyznacza się zapomocą obciążania kostki danego kamienia tak długo, dopokądsię nie rozgniecie*, ciężar do tego zużyty podzielony przez powierzchnię podstawy kostki w centymetrach kwadratowych, daje miarę wytrzymałości na ciśnienie.

Zwykle oznaczają spół czynnik ostatecznej wytrzymałości: na ciśnienie przez Kd, na ciągnienie przez Kz, na zginanie przez Кь, na ścinanie przez Ks; spółczynnik bezpieczeństwa wytrzymałości: na ciśnienie kd, ciągnienie kz, zginanie кь, ścinanie k8; spółczynnik elastyczności: na ciśnienie Ed, ciągnienie Ez.

Oznaczenia te zatrzymamy w dalszym toku.

Stosunek między spółczynnikiem bezpieczeństwa na ciśnienie a resztą spółczynników bezpieczeństwa różnych kamieni jest mniej więcej ilością stałą, a mianowicie:

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

= 12 do 60, średnio 30, według Bausehingera 26;

= 3 „ 22,

r>

6 do

= 8 „ 47,

16, ,

13 „

091 o    O'

Stopień bezpieczeństwa spółczynnika wytrzymałości.

Liczba

bieżąca

Natężenie

Sposób obciążenia

Stopień

pewności

K:k

obciążenie spokojne:

cisnące

ciągnące

zginające

ścinające

budowa tymczasowa.......

budowa stała..............

obciążenie ruchome:

bez uderzeń ...............

z miernemi wstrząśnieniami z silnemi wstrząśnieniami .. cienkie filary lub słupy.......

Kamienie warstw skrajnych skały są w regule nadwietrzałe, więc i mniej wytrzymałe, niż warstw środkowych.

Wśród tych samych warunków wytrzymałość na ciśnienie jest odwrotnie proporcjonalna do porowatości kamienia i zależy od jego rozmiarów, postaci i sposobu obrobienia; w miarę bowiem jak wysokość ciosu staje się większa od najmniejszego rozmiaru podstawy, wytrzymałość na ciśnienie maleje.

Rondelet wykazał, że największą wytrzymałość na ciśnienie ma kamień o podstawie koła, mniejszą o podstawie kwadratu a najmniejszą o podstawie prostokąta i to w stosunku jak 917 : 806 : 703. Rozumie się, że czem podstawa jest równiejsza i gładsza, tem wytrzymałość na ciśnienie większa.

b) Trwałość.

Trwałość jest obok wytrzymałości najważniejszą własnością kamieni i zawisła od ich fizycznych i chemicznych właściwości; tlen, woda, kwas węglowy, mróz i gorąco są tu czynnikami niszczącymi, i czem kamień twardszy, cięższy, wytrzymalszy, mniej porowaty i mniej rozszerzalny, tem trwalszy.

Woda, marznąc na lód, zwiększa o Vu część swej objętości pierwotnej i wywiera ciśnienie około 140 kg/cm*-, dla tego woda rozsadza naczynia szklane, gliniane, kamionkowe i silne żelazne, w których zamarzła, i dla tego kamień wilgotny pryska na powierzchni podczas mrozu.

Woda żłobi i wypłókuje kamienie i rozpuszcza spoiwo, a szczególnie wapienie i piaskowce.

Gruboziarniste i płytkowate kamienie z żyłami, gniazdami itp., nasiąkające wodę wietrzeją łatwo ; jednakże i niektóre kamienie o silnem zbitem złożeniu, jak margle, wietrzeją również.

Wpływ atmosfery, której zawartość kwasu węglowego działa najgorzej, powoduje wietrzenie skał i kamieni począwszy od powierzchni i od rys, co objawia się odbarwieniem. W miastach fabrycznych działają szkodliwie także gazy dymowe, zwłaszcza na wapienie i dolomity.

Łyszczki są odporne na działania chemiczne, ale pod wpływem mrozu łuszczą się.

Najlepszą próbą trwałości jest dokładne obejrzenie kamieni wystawionych na wpływy atmosferyczne; trwałe wykazują ostre brzegi, brak odkruszeń; nietrwałe zaś krągłe brzegi i odkruszenia.

Bardzo trwałe są kamienie bogate w kwas krzemowy; tak samo kamienie bardzo twarde, bardzo wytrzymałe, ciężkie i zbite, a mianowicie: kwarcyt, granit w kwarc bogaty, sjenit, djoryt wolny od siarczku żelaza, gnajs bogaty w kwarc a ubogi w łyszczyk, bazalt, dolomit ziarnisty, serpentyn, porfir kwarcowy, porfiryt, gabbro ubogi w labrador, łupek łyszczkowy bogaty w kwarc, fonolit, doleryt, lawa, piaskowiec o spoiwie kwarcowem pstry, kajprowy, molasowy, djasowy), dobry łupek gliniasty, martwica pumeksowa, łupek szarowakowy.

Trwałe są: zbity wapień, gips, kreda, gruboziarnisty granit zasobny w łyszczyk i spat polny, granulit gnajsowy, gabbro bogaty w spat polny, trachyt, smołowiec, lawa żużlowa, łupek gliniasty bez siarczku żelaza, piaskowiec o spoiwie wapnistem lub żelazo wem, zlepieńce, martwica porfirowa i leucytowa.

Mało trwałe są kamienie krzemionkowe, bogate w spat polny, ziemiste, miękkie, młodszych formacyj, a mianowicie: wapień ziarnisty, zbity dolomit, melafir, porfir, djoryt z siarczkiem żelaza, gabbro bogaty w labrador, łupek łyszczkowy bogaty w łyszczyk,

Bardzo mało trwałe są kamienie zasobne w tlennik żelaza lub siarczek żelaza, porowate, miękkie, mało wytrzymałe, lekkie, łupkowe, włókniste, ziarniste, ziemiste, sypkie, blaszkowate, a mianowicie: łupek łyszczkowy z siarczkiem żelaza, miękkie ziemisto trachyty.

trachyt bogaty w spat polny, bazalt bogaty w tlenek żelaza,, piaskowiec o spoiwie marglistem, gliniastem lub kaolinowem.

Doświadczenie wykazało, że kolumny ze znakomitych kamieni podczas pożaru poodłupywały się i zawaliły; to samo wydarzało się ze stopniami kamiennymi i schody zwaliły się. Kamienie bogate w kwas węglowy rozpadają się w ogniu lub tracą swą wytrzymałość; gruboziarniste zaś granity i sjenity niszczeją z powodu nierównego rozszerzania się części składowych.

Używają ich do murów paleniskowych, pieców fabrycznych itp., zaś gips na okładzinę słupów żelaznych itp.; glina zresztą może być ogniotrwała lub topliwa zależnie od domieszek.

Ogniotrwałe kamienie są: łupek łyszczkowy, łupek gliniasty, łupek zielonko wy (chlory to wy), łupek łojkowy (magnezjowy), wężowiec, gips, piaskowiec kwarcowy i niektóre piaskowce o spoiwie gliniastem, martwica trachytowa, pumeks, trass, martwica bazaltowa.

Wszelkie inne kamienie i skały ulegają w ogniu zniszczeniu.

Do murów stykających się z ziemią używa się kamienia silnego, zbitego, ciężkiego, nienasiąkliwego, w dużych bryłach; do murów nadziemnych kamienia porowatego, niełuszczącego się, wiążącego się dobrze z zaprawą; do murów ciosowych kamień duży, trwały wśród wpływów atmosfery, doborowy, wytrzymały na ciśnienie; do sklepień łatwo obrabialny, lekki, porowaty, silny, łożysty, nie-kruchy; do gzymsów łatwo obrabialny, doborowy, trwały, wytrzymały na złamanie; do bruków zbity, twardy, trwały, nienasiąkliwy, mało zużywalny; do kanałów kamień obojętny na kwasy, nienasiąkliwy cieczami i gazami; wapniak do tego jest nieodpowiedni, chyba murowany i wyprawiony cementem.

c) Twardość.

Twardość jest oporem kamienia przeciw naruszeniu spoistośei swych cząstek zarysowaniem, pocieraniem obtłukiwaniem itp. Do oceniania stopnia twardości służy skala Mohsa (rodział C, poddział o, strona 46).

3. Ogólne własności kamieni. — ej Wygląd estetyczny.

69

Od stopnia twardości zależy większa lub mniejsza trudność obróbki, powolniejsze lub prędsze zużycie. Najtwardszych kamieni używa się na bruki, na tłuczeniec do dróg, płyty chodnikowe, stopnie; średnio twardych na ozdoby architektoniczne i członko-wania; miękkich zaś na ciosy do murów.

Kamienie kruche dają się łatwiej obrabiać niż żylaste, które trzeba rznąć piłą.

Bardzo trudno obrabiał ne są: kamienie bardzo twarde, bardzo żylaste i bardzo wytrzymałe, a w szczególności hornblenda, szarowaka, bazalt, djoryt, kwarcyt i sjenit.

Trudno obrabiał ne są: kamienie twarde, żylaste, zbite, drobnoziarniste, regularnie gruboziarniste, a szczególnie niektóre porfiry i sjenit o równoległem złożeniu ortoklazów.

Mniej trudno obrabialne są: kamienie porowate o drobnych porach, jak suchy wapniak i piaskowiec, martwice, marmury, alabaster, świeży wężowiec (serpentyn).

Łatwo obrabialne są: świeży wapien i piaskowiec.

d) Porowatość i wartość zdrowotna.

Porowatość kamieni jest bardzo rozmaita, dostrzegalna wolnem okiem lub nie.

Jeżeli kamień zważymy najpierw w suchym stanie a potem po nasyceniu go wodą, to różnica obu ciężarów wyrażona w procentach objętości kamienia suchego, nazywa się spółczynnikiem ]) orowatości.

Od stopnia porowatości zależą zaś własności zdrowotne kamienia, a mianowicie: przepuszczalność powietrza i przewodzenie ciepła; nadto porowatość ma także wpływ na podatność do obrabiania i polerowania, na ciężkość i trwałość.

Czem kamień więcej porowaty, tern większa jego przepuszczalność, która może być także i miarą porowatości.

Spółczynnik przepuszczalności p jest to ilość powietrza, która przechodzi przez ścianę 1 m grubą, o powierzchni 1 m* w godzinie, pod ciśnieniem 1 kglcm*, będącego różnicą ciśnień pi i p₂ panujących z jednej i z drugiej strony ściany; zaczem V = V\ — P2 = 1 tyłem*.

e) Wygląd estetyczny.

Wygląd estetyczny zawisł od widocznego złożenia kamienia, od jego barwy, połysku, pasm, pasów, żył, obłoczków, plam, zdolności do polerowania i od postaci, jaką mu się nada.

Upostacenie kamienia zależy od jego zadania, od architektonicznego znaczenia budowli i od jego rodzimej łożystośei, gdyż w miejscu przeznaczenia swego musi leżeć tak, jak leżał w stanie rodzimym. Kamień ziarnisty, jednostajnie zbity — ale nienadwie-trzały, jak to zdarza się często u granitu i porfiru — daje się najpiękniej polerować.

f) Wydobywanie kamieni.

Jeżeli skała występuje na wierzchu, albo jeżeli odkrywka jest niegruba, łatwa i tania, albo wreszcie jeżeli skała tworzy grube ławy, to kamień wydobywają w kamieniołomach.

Jeżeli jednak odkrywka jest bardzo gruba, albo bardzo kosztowna i trudna, albo jeżeli skała występuje w cienkich ławach, albo żyłach biegnących w głąb, to kamień wydobywa się sposobem górniczym zapomocą szybów i sztolni.

W kamieniołomie przedewszystkiem usuwa się przykrywkę celem uzyskania ściany pionowej tak zwane czoło łom u, tworzące wyjście łamania. W czole wykuwa się poziome i pionowe wcięcia, poczem wyłamuje się objęte niemi masy kamienia.

W miarę postępu łamania, gdy czoło łomu dosięgnie znacznej wysokości, zakłada się odsady po 5—10 m wysokie jedna nad drugą, w których prowadzi się wyłom i rozwózkę brył kamiennych.

g) Stan przysposobienia użytkowego.

Kamienie w budownictwie używane bywają w miarę potrzeby w następującym stanie obrobienia dostawiane:

a)    Kamień łamany tworzy większe lub mniejsze bryły tak, jak z łomu wyszły, i stosownie do tego jest kamieniem łamanym warstwowym lub nie warstwowym.

b)    Kamień łożysty, jeżeli płaszczyzny jego łożyskowe zostały z grubsza wyrównane.

c)    Kamień przyciosany warstwowo, jeżeli prócz łożyskowych ma także płaszczyzny czołowe i przyczółkowe z grubsza przy-ciosane.

d)    Kamień ciosowy, cios, jeżeli jest ze wszech stron dokładnie obrobiony.

e)    Tłuczeniec (szuter tłuczony) uzyskuje się tłuczeniem większych kamieni na drobne kamvki wielkości 2—7 cm.

4. Główne rodzaje ziemi. — bj Martwica krzemionkowa, okrzemka

71

4. Główne rodzaje ziemi.

a) Piasek.

Piasek jest sypkim materjałem, złożonym właściwie z bardzo drobnych otoczaków lub osuwaków, czyli ziarn krągławych lub ostrych, zwykle kwarcowych, zanieczyszczonych gliną, wapnem i marglem, co jednak łatwo usunąć płókaniem. Rzeczny piasek jest czysty i ma ziarna krągłe; kopany piasek ma ziarna ostre i jest nieczysty.

Czysty piasek kwarcowy jest jasnowodnisty lub biały; z domieszkami zaś żółty, czerwony, rdzawy, czerwonobrunatny, czarny, szary i zielony (ziarna glaukonitu). Zależnie od wielkości ziam odróżniamy: piasek perłowy z ziarnami 3 do 4 mm, — piasek gruby z ziarnami 1*5 mm, — piasek drobny z 0*5 do 1 mm,— piasek miałki czyli lotny z ziarnami pyłko wem i, łatwo wiatrem unoszonemi, tworzący wydmy i kurzawki. Zależnie od materjalu odróżniamy piasek kwarcowy z 2 do 20°/o domieszek; — piasek wapienny z 80 do 90% ziarn węglanu wapnia, z 5 do 10% kwarcu i z 2 do 10% gliny (u stóp gór wapiennych, na brzegach morskich, w podłożu łąk mokrych); — piasek wulkaniczny z kryształkami i ziarnami spatu polnego, amfibolu, piroksenu, zeolitu, amfi-genu itp. minerałów alkalicznych w pobliżu wulkanów.

Piasek przepuszcza łatwo wodę, powietrze i gazy, ale nie chłonie pary z powietrza, o ile jest czysty kwarcowy bez domieszek: ogrzewa się i stygnie rychło: wilgotny spaja się w różnym stopniu, a gdy ma domieszki i jest pod ciśnieniem zmienia się w piaskowiec. Piaski tworzyły się we wszystkich okresach geologicznych i formacjach i dziś się jeszcze tworzą.

b) Martwica krzemionkowa, okrzemka.

Martwica krzemionkowa, okrzemka, ziemia wymoczkowa, ziemia dijatomowa, jest masą ziemistą, mączkową, łatwo rozcieralną, białawą, żółtawą, zielonawą, złożoną z mikroskopijnych ziarn krzemionkowych, pozostałych z okrzemek (dijatomei), t. j. z roślin, mikroskopijnych z gromady wodorostów, czyli alg, rosnących niegdyś w niezmiernych ilościach w wodach stojących, przesyconych krzemionką. Jest ogniotrwała, obojętna na wszystkie niemal wpływy chemiczne, przewodzi żle ciepło, odznacza się bardzo wielką chłonnością i ma ciężar właściwy niewielki.

Występuje w Norwegji, Isle de France, Toskanji, na Węgrzech, w Czechach, Niemczech i innych krajach.

Używa się do okładziny izolacyjnej kotłów i rur parowych, wstrzymującej emisję gorąca, — do zapełniania pustych przestrzeni w ścianach baraków drewnianych dla ochrony od zimna, — do opakowania towarów, ulegających łatwo wpływom atmosfery jakoto: wina, piwa, owoców, mięsa itp., — do podsypki w stajniach, kloakach itp. z powodu znacznej chłonności, — do wyrobu dynamitu, szkła zwykłego, szkła wodnego, polewy, farb itp. Wreszcie służy jako proszek szlifierski i ciało filtrujące wodę i inne ciecze.

c) Glina.

Glina jest wytworem wietrzenia skał spatu polnego, hornblendy i łyszczku, które rozkładają się chemicznie na masę ziemistą, czyli na wodny krzemian glinu, będący zasadniczą częścią składową wszelkiej gliny, i zawierający w stanie czystym 46*4% krzemionki, 39‘68% glinu i 13 92% wody. W stanie tym jednak krzemian ten prawie nigdy nie występuje, chyba tam, gdzie pozostał nienaruszony po wytworzeniu sie ; uniesiony bowiem w inne miejsca często bardzo odległe, zanieczyścił się węglanem wapniu lub magnezu, tlenkami żelaza, gipsem, piaskiem, ciałami organicznemi, potasem, sodem, solą, bitumami itp. i tworzy glinę osadową w licznych odmianach mniej lub więcej różnych.

Glina zarobiona wodą jest spoista, lepka, ugniatalna w dowolne postacie, niezmienne po wyschnięciu i wypaleniu w stosownej temperaturze na kamień. Własność ta zowie się plastycznością czyli urabialnością. Glina z małą ilością piasku itp. ciał nieplastycznycli jest tłustą; gdy jednak zawiera ich dużo jest chudą.

Odróżniamy następujące odmiany:

1.    Glinka czysta, porcelanka, kaolin jest czystym, wodnym krzemianem glinu, śnieżnobiałym; przymieszki obce barwią ją żółtawo-biało, zielonawobiało, czerwonawobiało; jest zresztą miękka, chuda, z wodą daje się ugniatać i w najsilniejszym ogniu nie topnieje. Ciężar właściwy 2-2; służy do wyrobu porcelany.

2.    Glinka plastyczna jest kaolinem mniej lub więcej zanieczyszczonym, występującym we wszystkich formacjach osadowych; grubo lub miałko ziemista, zatrzymuje uporczywie roztwory soli i tłuszcze, zarobiona kurczy się i pęka podczas wysychania.

Tu należą: glinka fajkowa bez tlenków żelaza, bardzo plastyczna, po wypaleniu śnieżnie biała, służy do wyrobów tak zwanych kamionkowych, do fajansów, fajek, osłon porcelany podczas wypalania itp.; — glinka ogniotrwała także mało zanieczyszczona, używana do murowania przewodów paleniskowych w piecach wielkich, na retorty, tygle itp.*, — glina łupkowa miękka, szara, czarno, niebieskawo, żółtawo lub białawo szara, dożona z gliny, bardzo miałkiego piasku i blaszek łyszczku; — il łupkowy, bogaty w glinę, bardzo tłusty i ciągliwy, żółty, czerwony, pstry z żyłami i smugami zielonawemi*, — ił jest to zwietrzały ił łupkowy, bardzo tłusty i plastyczny, czerwony, zielony i siny; — glina garncarska z tlenkami żelaza i węglanem wapnia, staje się szklistą dopiero w wyższych temperaturach; używa się do wyrobów garncarskich, majolikowych, fajansowych (Fayence), terakotowych, oraz do wyrobu kalli i cegły.

3. Glina ceglarska różni się od glin plastycznych większą domieszką piasku, jest więc mniej plastyczna i łatwiej topliwa; zawiera także tlenek żelaza, który ją barwi na żółto a po wypaleniu na czerwono. Używa się do wyrobu cegły.

Odmiany bogate w krzemionkę (piasek kwarcowy) i margiel są mniej odpowiednie na cegłę, dają jednak często dobry materjał do wyrobu cementu portlanckiego.

Tu należą: glina marglowa, będąca marglem glinianym o zawartości glinki ponad 75° ₀; gdy ma 75— 85% glinki a 10—25% węglanu wapnia, topi się łatwo w ogniu; natomiast gdy ma 85—95% glinki i 5—10% węglanu wapnia, nie topi się wcale; — glina piasczystowapienna czyli mamutowa jest żółtobrunatna, w różnych odcieniach, używa się do wyrobu cegły surowej i cegły palonej, do zaprawy glinianej itp.; glina piasczysta różni się od poprzedniej mniejszą zawartością węglanu wapnia; tworzy się nawet obecnie jako osad w dolinach rzek i ujściu ich do morza; barwa i zastosowanie, jak poprzednia glina.

d) Własności ogólne gliny.

Właściwa masa gliniasta składa się z cienkich blaszek lub łusk w równoległych warstwach poziomych; piasek zawierają wszystkie jej odmiany, spoistość wielu glin mała, rozpuszczają się w wodzie na mętny, mleczny roztwór i z tego powodu łatwo je przepłókiwać, odpławiać. Glina chłonie chciwie wodę, nasycona nią nie przepuszcza ani wody, ani gazów, posiada w tym stanie właściwą sobie woń, a parowanie odbywa się tern trudniej i powolniej, czem jest tłustszą.

Bóść wody potrzebnej do zarobienia gliny zależy od rodzaju gliny; bardzo czysta i sucha glina chłonie do 70% wody, chuda zaś z większą zawartością piasku 40—50%. Plastyczność gliny jest bardzo cenną własnością i występuje silniej u tłustej, niż u chudej. Zarobiona i wysuszona traci wodę i daje się ponownie zarobić; ogrzana jednak do 300° C traci wodę chemicznie związaną, a sproszkowana i zarobiona wodą przestaje być plastyczną. Podczas wypalania traci wodę domieszaną, potem chemicznie związaną i kurczy się, czyli zsycha się; kurczenie się jest tern większe, czem glina tłustsza i dochodzi do 20%. Nierównomierne zsychanie się powoduje pękanie tern większe, czem masa jest mniej jednostajnie gęsta i czem szybciej wysychała.

Oprócz wody chłonie glina chciwie gazy, oleje, barwniki, sole i kwasy zależnie od ilości zawartej w niej wody, a po wyparowaniu wody przyswaja sobie te ciała; wilgotna, zalana roztworem soli kuchennej lub gipsu, nasiąka nim jednostajnie; skoro jednak roztwór zawierał więcej soli lub gipsu, niż glina zatrzymać może, to wydziela nadmiar ze siebie w kryształkach. Stąd też widać często zewnętrzne wykwity soli kuchennej, saletry, ałunu itp. na glinie.

Czysta glinka wypalana w piecach stosownych nie topi się w największym ogniu, lecz twardnie na kamień; uderzona wydaje czysty dźwięk, a zanurzona w wodę chłonie jej mniej lub więcej. Domieszka węglanu wapnia, wodanów, tlenników żelaza i manganu, alkali, magnezu, krzemionki (piasku), spatów polnych itp. czyni ją więcej lub mniej topliwą.

Glina mokra zarobiona wykazuje temperaturę niższą od powietrza, a po wyschnięciu ciepłota się znowu wyrównuje. Tem się też tłó-maczy, dla czego mokry grunt gliniasty tak bardzo trudno wysycha, ziębi okolicę w jego obszarze położoną, a domy na nim zbudowane są tak przenikliwie zimne i wilgotne.

Po wypaleniu otrzymuje glina zabarwienie od tlenniku żelaza czerwone, tlenku magnezu żółte (lwowska cegła tak zwana Stil-lerówka), od wapna białe, tlenku żelaza zielonawe; gliny przesycone ciałami organicznemi są ciemne lub szare, a o ile nie zawierają związków tlenowych żelaza, stają się białe lub żółtawe po wypaleniu.

Oprócz wymienionych już wyżej celów używa się gliny także do rur, do wyrobów terakotowych, modelowania, tudzież do nie-przesiąkliwych obwałowań, grodz, grobel, warstw i okładzin izolacyjnych itp., o ile nie jet zbyt piasezysta, a więc przepuszczalna. Wreszcie z piasczystej gliny wykonują mury gliniane,* wałkowane ściany, polepy, wyprawy i krycie dachów.

e) Ziemia rodzajna.

Ziemia rodzajna pokrywa kulę ziemską w różnej grubości i składa się z wytworów wietrzenia skał, oraz gnicia roślin i zwierząt. Jest tem ciemniejszą, czem ma mniej części mineralnych-a gdy jest prawie czarna, tworzy tak zwany czarno ziem. Kąt naturalny stoku nasypanej suchej ziemi wynosi 40—50°; chłonie chciwie wodę, ale nasycona do 60 cm głęboko już jej więcej nie przepuszcza; w ciepłocie 600° C zaczyna tleć. Jest zresztą bardzo podatną i ściśliwą, zaczerń tworzy zły grunt pod fundament. Zawiera prawie zawsze sól kuchenną i w zetknięciu z węglanem wapnia w mirrach, z kamieniem wapiennym, z wyprawą i zaprawą tworzy węglan sodu i chlorek wapnia, z których pierwszy gromadzi się na powierzchni murów w postaci kryształków iglastych, drugi zawilgaca i rozmiękcza mury. Jest to znany wykwit murów, powodujący łuszczenie się i odpadanie cząstek muru pod wpływem mrozu.

II. Kamienie i wyroby sztuczne palone.

1. Wyroby ceglarskie.

a) Uzyskanie i przysposobienie gliny.

Cegła jest sztucznym kamieniem budowlanym, wyrobionym z glin}' i wypalonym. Glina ta nie powinna być zbyt tłusta, gdyż wysychając paczy się i pęka, ani też zbyt chuda, gdyż daje cegłę kruchą. W rodzimym stanie nadaje się glina rzadko do wyrobu cegły; trzeba ją wpierw uczynić stosownie chudą lub stosownie tłustą, a często jeszcze odczyszczać. Piasek jest bardzo dobrą domieszką gliny o ile nie przekracza 20 do 25%; związki tlenowe żelaza umożliwiają wypalenie cegły w niższej temperaturze, nadają jej znaczną twardość, wytrzymałość i dźwięk. Węglan wapniu w ilości 15 do 20% czyni cegłę po wypaleniu zeszkloną i znacznie wytrzymałą; gdy jednak przekroczy 25%, cegła rozpada się; podobnie działa gips. Magnez daje glinie wygląd tłustawy i zwiększa topliwość w wysokiej ciepłocie; w niższej jednak może wytworzyć siarczan magnezu, powodujący wykwity. Bitumy barwią ciemno cegłę, ale w temperaturze wypalania rozkładają się. Iskrzyk (piryt) podczas wypalania zamienia się na siarczan żelaza i tworzy wykwity, powodujące kruszenie się i rozpadanie cegły. Domieszka kamyków utrudnia przyciosywanie i powoduje pękanie cegły. Organiczne domieszki wreszcie spalają się i czynią cegłę porowatą i lekką, co bywa niekiedy pożądane: jednakże większe korzenie, muszle itp. utrudniają wyrób, zmniejszają wytrzymałość i psują postać cegły.

1.    Kopanie gliny odbywa się ławami w stopniach mniej więcej jednako wysokich i szerokich, a ukopany materjał układa się w kupy i pozostawia na powietrzu przez jesień i zimę aż do początku wiosny. Wskutek tego glina pulchnieje, traci złożenie łupkowe i ujednostaja się, czyli wietrzeje-, a czem dłużej to trwa, tern staje się lepszą na cegły. Po zwietrzeniu zrzuca się ją w jamy około 2*5 X 2*2 X2*2 m i polewa stopniowo wodą miękką; cegiel-nicy zowią to rozmiękczaniem, które trwa przez dwa do kilku dni ; wtedy też w miarę potrzeby dodaje się domieszki celem stłuszczenia lub schudzenia gliny. Zamiast piasku kwarcowego dodają także piasku glinianego, miału węgla kamiennego, żużlu miałkiego, trocin, mączki szamotowej, mączki gliny palonej itp.; zaś ilość domieszki wyznacza się zapomocą prób. Piasku wapiennego nie należy używać jako domieszki.

2.    Mię sienie gliny wykonują nogami lub przyrządami na pomostach drewnianych 5 X 3 do G X 4 m w ten sposób, że depcze się glinę w dostatecznie cienkich warstwach i wyrzuca twarde domieszki, jak kamyki itp., co najłatwiej daje się uskutecznić w ten sposób. Mniej korzystne jest mięsienie gliny zapomocą zwierząt, albo żelaznymi drągami, albo przeciskaniem przez siatki itp.

Mieszarki nożowe są to naczynia drewniane lub żelazne walcowe, albo stożkowe ścięte, zaopatrzone nożami spiralnymi lub śrubowymi z żelaza kutego, osadzonymi na pionowej osi ruchomej naczynia w ten sposób, że mijają się z kolcami, tkwiącymi w ścianach naczynia.

Mieszarkę porusza motor parowy lub zwierzęcy, a glina nałożona wyłazi dolnym otworem bocznym równomiernie już wymię-szana. Zamiast noży używa się także walców stalowych lub żelaznych, które rozcierają glinę wraz z przypadkowymi kamyczkami; bywają nawet mieszarki złożone z noży i walców, z sieci i rusztów.

3.    Płókanie czyli pławienie gliny przeprowadza się dla odczyszczenia jej z kamyczków, korzonków itp. lub z piasku, gdy jest za chuda. W tym celu rozpuszcza się ją zupełnie w wodzie z pomocą grac i grabi w zwykłych skrzyniach wapniarskich, których otwory boczne mają kraty żelazne o oczkach 15 mm w kwadrat; następnie roztwór spuszcza się do dołów glinianych, a reszta pozostaje w skrzyni. Także celem zmieszania kilku rodzaji glin rozpuszcza się je razem, a roztwór odprowadzony do dołu osadza po pewnym czasie czystą masę glinianą, dokładnie wymieszaną.

b) Urobienie i suszenie cegły.

Urobienie czyli upostacenie cegły wykonują ręcznie lub maszynowo. Ręczny wyrób jest w powszechnem zastosowaniu i dokonuje się na dużych niskich stołach ceglarskich zapomocą po-statnicy, która jest ramą skrzynkową z rękojeściami, wykonaną z żelaza lub desek 1*5 do 2 cm grubych, wewnątrz blachą okutych. Z gliny zarobionej i na stole ułożonej bierze ceglarz (strycharz stosowny kawał i po zmoczeniu wodą lub posypaniu piaskiem wrzuca do postatnicy i wgniata rękami, aby jej wnętrze szczelnie zapełnił: wreszcie wystające części gliny zrzyna deseczką lub prętem mosiężnym, wyrzuca cegłę na desczułkę i zanosi do suszarni. Głads//* powierzchnie i ostrzejsze brzegi uzyskuje cegła w postatnicy stalowej, olejem wysmarowanej. Niekiedy ugniatają cegłę w stanie już napół suchym prasami ręcznemi, aby była gładka o ostrych brzegach, które jednak dostają ryski. Upostacenie dachówek, zwłaszcza karpi ówek uskutecznia się ręcznie, częściej jednak w prasach.

Maszyny używane do wyrabiania cegły pełnej i pustej wszelkich postaci i rur są bardzo liczne i różnorodne.

Suszenie odbywa się na wyrównanej, ubitej, piaskiem posypanej ziemi lub na podkładach drewnianych, w szopach otwartych 12 do 40 m długich, 12 m szerokich, 2 do 25 m w okapie wysokich, zwróconych długością swą ku wiatrom wschodnim i zachodnim.

Cegłę trzeba suszyć w cieniu powolnie i równomiernie przez 14 do 30 dni i podczas tego ciężar cegły zmniejsza się przeciętnie o 33%, a rozmiary o ~y, t. j. 7 7%.

c) Wypalanie cegły.

Wypalanie odbywa się w piecach ceglarskich niżej opisanych, po należytem wysuszeniu cegły ; gdyż w przeciwnym razie cegły silnie i nierówno kurczą się, krzywią i pękają. Budowa pieców powinna być tania, prosta; ilość paliwa niewielka, a układanie w nich surówki dogodne i łatwe.

Po wysuszeniu i wypaleniu rozmiary cegły zmniejsząją się o do I, t. j. 10 do 15°/₀ ; chcąc zatem mieć cegłę o rozmiarach unormowanych, potrzeba zwiększyć rozmiary wnętrza postatnicy o tę właśnie miarę zaniku. Wszakże stopień zaniku rozmiarów jest u każdego rodzaju gliny inny, i potrzeba dla każdej cegielni wyznaczyć go zapomocą prób.

a) Piec połowy czyli tymczasowy jest najprostszym i najtańszym piecem ceglarskim, w którym się wypala co najmniej po 20.000 cegieł. Zastosowuje się go w tym razie, gdy pokład gliny jest mały i trzeba go spożytkować jak najtaniej, albo gdy cegła ma służyć tylko do jednej budowy w miejscowości, nieposiadającej cegielń. Piec ma postać ściętego ostrosłupa o podstawie prostokątnej lub kwadratowej i wykonuje się z cegieł surowych, do wypalania przeznaczonych, na miejscu wolnem, wyrównanem i ubitem, które pokrywa się warstwą wysuszonej cegły rębem. Na tern zakłada się prostopadle do podłużnej osi pieca na wylot przewody powietrzne, pół cegły szerokie i wysokie, w odstępach wzajemnych 1 do 1*3 cm i przykrywa się je cegłą płazem ze szczelinami 2 do 3 cm szerokiemi. Nad tymi przewodami urządza się wydłużone paleniska na przestrzał w świetle 0 6 m szerokie a wysokie 1 do 13 m dla opalania drzewem, albo 0 5 do 0 6 m dla opalania węglem kamiennym lub torfem. Kanały te zapełnia się łatwo palnym opałem. Cegły surowe układa się następnie rębem co 2 do 3 cm warstwami tak, aby na przemian biegły raz równolegle, drugi raz pod kątem 45° do osi pieca i każdą warstwę według możności posypuje się miałem lub gruzem węgla na 10 mm grubo. Szerokość pieca wynosi 4 do óm dla drzewa, a 25 do 3 5 m dla węgla kamiennego lub torfu; gdy opalanie idzie z dwu stron pieca, rozmiary te się podwaja. Wysokość obejmuje 30 do 36 warstw cegieł rębem, a długość nie powinna obejmować więcej niż 8 kanałów paleniskowych, gdyż trudnoby było utrzymać w piecu równomiernego ognia, a oziębianie trwałoby zbyt długo.

Ściany zewnątrz i pokrywę wylepia się gliną a wierzch pieca przysypuje się ziemią 8 do 10 cm grubo.

Teraz rozpala się ogień we wszystkich paleniskach naraz i najpierw utrzymuje się słaby przez 24 do 30 godzin; następnie wzmacnia się go i utrzymuje w tym stanie przez dalszych 24 do 30 godzin; wreszcie zamurowuje się otwory paleniskowe z pozostawieniem szczelin kontrolnych, a ukazujące się płomyki zalepia się gliną.

Piec zakłada się na suchym gruncie w głębokim wykopie na stoku góry lub w nasypie, dla ochrony przed wiatrem i wilgocią.

Większe piece połowę dają stosunkowo mniejszą stratę cegły niż mniejsze, bo wynoszącą tylko 10 do 20%; natomiast w piecach murowanych stałych traci się tylko około 6 do 7%. W pobliżu ścian zewnętrznych pieców polowych cegły są niedopalone, a w pobliżu kanałów paleniskowych przepalone. Zresztą wypalanie w tych piecach 20.000 cegieł wymaga 2 dni do ułożenia, 5 do palenia, 4 do ochłodzenia, 2 do wybrania, czyli razem 13 do 14 dni.

ß) Piece stałe są czworoboczne, otwarte lub sklepione i odpowiadają zresztą tym samym warunkom, co poprzednie.

zao-

Ściany są podwójne; zewnętrzne 90 cm, wewnętrzne 60 cm grube, wymurowane z cegieł palonych na glinie, a pusta przestrzeń między niemi 15 do 30 cm gruba, zapełnia się piaskiem lub tp. złym przewodnikiem ciepła. Dach ustawia się nad całym piecem tak, aby wszelkie drzewo miał odległe conajmniej 2 m od wierzchu pieca, u szczytu wzdłuż posiadał otwartą latarnię przewiewną i wokoło pieca tworzył poddasze, które ma służyć na skład opału i schronisko dla palaczy. W przedniej ścianie pieca wykonuje się 3 do 4 otwory do kanałów paleniskowych w odstępach 15 do 1*8 m, patrzone drzwiczkami żelaznemi lub płytami glinianemi. Ściany trzeba ściągnąć starannie silnemi kotwiami, aby ich gorąco nie rozsadziło i od wnętrza gliną wylepić; kanały paleniskowe muruje się cegłami na glinie. W piecach tego rodzaju wypala się 30.000 do 90.000 cegieł; większe z nich otrzymują paleniska wydłużone na przestrzał z dwoma otworami do palenia; lepiej jednakże w takim razie przedzielić je pełną ścianą środkową i utworzyć w ten sposób dwa piece. W ścianie przyczółkowej urządza się otwór drzwiowy do obsługi palenisk i do wnoszenia surówki i wynoszenia jej po wypaleniu, który to otwór zamurowuje się podwójnemi ściankami po 15 cm grubemi z zapełnieniem pustej przestrzeni piaskiem lub popiołem.

Cegłę układa się tu tak samo, jak w piecu polowym i każdą warstwę cegieł przysypuje się cienko miałem węglanym; a do wypalania węglem kamiennym paleniska otrzymują popielnik z rusztem z cegieł lub ze sztab żelaznych.

Wypalanie trwa około 3 doby, nie licząc czasu nałożenia, oziębiania i wybierania, co mniej więcej trwa tak samo, jak w piecu polowym, t. j. około 8 dni.

y) Piec stały sklepiony jest taki sam, jak poprzedni otwarty, ale ma 4—6 kanałów paleniskowych w odstępach co 1*8—2 m i zużywa mniej paliwa. Sklepienie jest kolebkowe i ma liczne otwory dymowe, służące do regulowania palenia.

na

à) Piec kręgowy wynaleziony w r. 1858 przez budowniczego Fry dry ka Hoffmana, o nieustannym przebiegu wypalania, zyskał oddawna powszechne zastosowanie i utrzymuje się znakomicie. Dozwala na wypalanie dziennie 3.000 do 40.000 cegieł, oszczędza paliwie 50 do 70°/₀ w porównaniu do poprzednich pieców, dopuszcza zużycie taniego miału węglanego do opału i przysparza tern znaczne zyski, a co najważniejsza daje cegłę dobrze i równomiernie wypaloną z bardzo małą ilością odpadków.

Rysunek i.

Komin

T L: ' w,

mu

Wnętrze pieca, w którem cegła się wypala, czyli wy pal nia tworzy zamknięty zasklepiony pierścień, poprzedzielany otwartemi arkadami na poszczególne komory, które w miarę potrzeby oddzielać można stosownemi ściankami ruchomemi, ustawialnemi pod arkadami ; w nowszych czasach używają jednak ścianek papierowych, jako o wiele korzystniejszych, dogodniejszych i tańszych. Początkowo piec miał zarys kołowy z 12 komorami; dziś powszechnie dają zarys wydłużony owalny, jako racjonalniejszy i odpowiedniejszy, z 12 do 24 komorami, a czasami także wydłużonego prostokąta.

Mur wewnętrzny i zewnętrzny wypalni jest podwójny, z po-przecznemi żebrami a przestrzeń pustą zapełnia piasek lub popiół, jak wykazuje rysunek 1. i 2.

W zewnętrznej ścianie jest wejście W do każdej komory, służące do wnoszenia i wynoszenia cegły, zamurowywane podczas wypalania dwiema po 30 cm grubemi ścianami na glinie, a przedział między niemi zapełnia się piaskiem lub popiołem.

Rysunek 2.

\ ). ........- ,_____

yCtrXVA

/ ?

/V v\ <;

'Ó =51. Vo V„°    • -\

■ ⁰ “ •    s“¹'

v.^

Йч

шрщ¹®

!” • эл •! !§! ! V^lSi !• 4. • • •!

■r°-

l°~°.

жт-~-

s:

s:

"ol-Го” "o ;

:ce

V'Tf-f^o'V —г i ^ I©.    °

i ;

;j &

O O o' l©J'ł ,    I lß)t to O O O Ol

I 'Ol I    рц '

CNiV—o-;-«-^

- -1 ₀

«15° °

I    о ¹ ,

i I 'о о о

II    '

°l

JE

Г"1

SSSSBSS I

SKSS5SS|j

00

-ar

4 I    I

.O O O O O,

P- Рч

го

►Ай

<£>

tlwJ

Г /А

'•

«О

4-

\А

Sk warczy liski, Podręcznik budowlany.

W murze środkowym, okolonym wypalnią, znajduje się przestrzeń dymowa, czyli dymnica 2), połączona z kominom, a oprócz tego z każdą komorą osobnym przewodem dymowym Л*, zamykałnym stożkową zatułą żelazną laną, zapomocą silnego pręta żelaznego, z nawierzchni pieca sterczącego. W murze środkowym ponad dymnicą D wzdłuż mieści się przestrzeń do podgrzewania, czyli podgrzewał nia (7, a w nawierzchni pieca znajdują się pionowe otwory paleniskowe p do wrzucania opału (miału i gruzu węglowego) we wzajemnych odstępach co 1 m, sięgające aż do wnętrza komory i zamykane nasadzonemi nakrywami żelaznemi lanemi, oraz takież same otwory c do podgrzewalni.

Cały piec jest pod dachem wystającym około 3 m poza najdalej wysunięte zewnętrzne lico omurowania. jego, a nakrytą nim przestrzeń P ograniczają zewnątrz ściany, opierzone deskami; przestrzeń tę przedziela na dwie kondygnacje strop, położony w poziomie nawierzchni pieca; dolna kondygnacja w około pieca służy jako palnia i pracownia, górna często także jako suszarnia, a całość chroni piec od rychłego wyziębienia.

Rozpoczęcie i dalszy przebieg wypalania w piecu o 16 komorach, uwidocznionym w rysunkach 1 i 2, przedstawia się w sposób następujący.

Przyjmujemy, że piec jest w spoczynku i zupełnie próżny, i że rozpoczynamy od komory 1; oddzielamy więc ją ścianką ruchomą od komory 16, i układamy cegłę rębem w warstwach krzyżujących się, z pozostawieniem stosownych szczelin i pionowych miejsc pustych, rozszerzających się lejkowo ku górze tuż pod otworami p na węgiel wrzucany; także i pod arkadami pozostawia się wolną przestrzeń, umożliwiającą czynność ze ściankami dzielczemi. Zapełnioną cegłami komorę 1 oddziela się ścianką ruchomą także i od komory 2, w której również teraz zakłada się cegły; a tymczasem poczyna się podgrzewanie cegły w komorze 1. W tym celu zamu-rowuje się wejście W i pozostawia się mały tylko otwór, w którym rozpala się niewielki ogień po poprzedniem odsunięciu zatuły przewodu dymowego к w komorze 1.

Komorę 2 po zapełnieniu cegłą oddziela się ścianką od komory 3, zamurowuje wejście jak poprzednio, odsuwa zatułę przewodu к do dymnicy i rozpala się ogień podgrzewawczy. W ten sposób postępuje kolejno układanie i podgrzewanie cegieł aż do komory 15 włącznie, a komora 16 pozostaje na razie próżna. Skoro cegły w komorach 1, 2, 3 dostatecznie się podgrzały, usuwa się ściankę

między komorą 1 i 16, a na jej miejsce układa się i zapala stos drzewa po zupełnem zamurowaniu wszystkicli wejść do komór od 1 do 15 włącznie, po zatkaniu w nich zatuł dymowych przewodów к do dymnicy z wyjątkiem komory 15 i po usunięciu ścianek oddzielczych. Wskutek tego gazy spalenia i gorąco z płonącego stosu przeciągają przez wszystkie komory, uchodzą w komorze 15 do komina i podgrzewają cegłę w dalszych komorach we właściwej mierze; pod wpływem zaś bezpośredniego działania płomieni stosu oraz ognia węgla, dorzucanego otworami p z nawierzchni pieca, następuje właściwe wypalanie cegły w komorze 1 i przenosi się kolejno po dorzuceniu węgla z góry do komór 2, 3 itd. Po skoń-czonem wypaleniu cegły w komorze 1 pozostawia się ogień dopóki nie zgaśnie, a dopływające z komory 16 świeże powietrze oziębia zwolna cegłę wypaloną; to samo dzieje się z komorą 2, 3 itd.; a gdy dojdzie do komory 8, to do komory 1 można już wejść. Tern władnie krążeniem gazów spalenia i gorącego powietrza przez całe szeregi komór wyzyskuje się ich gorąco do możliwych granic i osiąga znaczne zaoszczędzenie na opale.

Teraz odmurowuje się wejście do komory 1 i wydobywa z niej cegłę wypaloną, a równocześnie układa się surówkę w komorze 16, oddziela się ją ścianką od komory 1 i zamyka się zatułę dymową przewodu k.

W ten sposób wypalanie doszło do końca kręgu pierścieniowego i odtąd utrzymuje się w nieustannym biegu, a mianowicie: po opróżnieniu komór 2 i 3 poczyna się znowu zapełnianie surówką komory 1, podczas gdy w przeciwległej komorze 8 odbywa się wypalanie z pomocą dosypywanego węgla. Podgrzewanie teraz surówki w komorze 1 dokonuje się zapomocą rur, zaopatrzonych na obu końcach kolanami pod prostym kątem w jedną stronę zwró-conemi, a mianowicie jedną rurą łączy się komorę 1 z kanałem podgrzewawczym czyli podgrzewalnią C przez założenie jej kolan w odnośne otwory p, a drugą rurą podgrzewalnię z jedną z komór, zawierających gorące powietrze; rozumie się, należy równocześnie nastawić zatuły dymowe tak, aby przeciąg szedł od komory gorącej, przez podgrzewacz do komory 1, a stąd do komina.

W ciągu 24 godzin można jedną komorę wypróżnić, poprzednią napełnić i ściankę oddzielczą między niemi ustawić.

Komory są zwykle 3 m długie, 2 m szerokie i 2 m wysokie i obejmują około 2500 cegieł austrjackiego formatu (29 x 14 X 6'ł> cm)}

lub około 3000 cegieł niemieckiego formatu (25 X 12 X 6*5 cm); rozmiary komór dochodzą jednak do 8 w długości, 6 m szerokości i 3 m wysokości.

Na 1 m³ pojemności komory liczy się przeciętnie 220 cegieł austrjackiego, lub 300 cegieł niemieckiego formatu.

W ciągu zatem 200 dni palnych, przypadających w jednym roku można wypalić w piecu o 12 komorach około 500.000 a o 24 komorach około 1,000.000 cegieł austrjackiego formatu, albo 600.000 Względnie 1,200.000 cegieł niemieckiego formatu.

Wszakże w piecu o 24 komorach wypada korzystniej prowadzenie dwu ogni równocześnie a mianowicie w komorach 1 i 13 albo 2 i 14 itd; w takim razie każdy szereg 12 komór stanowić może dla siebie jeden piec.

e) Piec kręgowy Siehmona i Rosta ma dymnicę w górnej części muru wewnętrznego, zamiast w dolnej; zaczem komory nie mają dolnych przewodów dymowych &, tylko otrzymują połączenie z dymnicą zapomocą 4 do 6 rur ruchomych dwukolankowych z blachy żelaznej w ten sposób, że jedno kolanko rury wkłada się w odnośny pionowy otwór paleniskowy, a drugie w najbliższy otwór dymnicy na wierzchniej ceglanej posadce pieca. Piece te są trwalsze i budowa tańsza, bo odpadają zatuły dzwonowe, wentyle, kanały podgrzewawcze itp.

d) Rodzaje cegły.

Barwa cegieł zależy od właściwości gliny i od wysokości temperatury wypalania; w wyższej temperaturze cegła staje się ścisłą i twardą, a topi się dopiero w 1100° C.

Stosownie do stopnia wypalenia uzyskujemy cegły rozmaitej jakości, a mianowicie.

a)    Cegła niedopalona, kopciałka pochodzi z górnych warstw pieca; jest miękka, bezdźwięczna, matowa, barwi rękę i rozpada na mrozie. Używa się do murów wewnętrznych nieobciążonych i do pieców.

b)    Cegła wypalona, wiśniówka, pochodzi ze środkowych warstw pieca; jest najlepszej jakości, twarda, barwy wiśniowej, dźwięczna, matowa, ręki nie barwi, wody nie mąci i chłonie jej tylko około 15°/₀, na mrozie nie rozpada i z zaprawą dobrze się łączy. Używa się do murów zewnętrznych i obciążonych.

c)    Cegła przepalona, zendrówka, pochodzi z warstw najbliższych ogniska pieca; jest od wiśniówki ciemniejsza, miejscami

zeszklona, i tem się różni od klinkierek, mających całą masę stopioną; wody chłonie tylko 4—6% i dla tego gorzej się łączy z zaprawą; na mrozie jest dobrze wytrzymała. Używa się do fundamentów, zwłaszcza w miejscach wilgotnych, do posadzek, chodników itp.

Przyjmują, że każdy ładunek pieca daje około 25% kopciałki, *35% wiśniówki, 20% zendrówki i 20% cegły uszkodzonej, popękanej lub złamanej.

d) Cegła zwyczajna jest równoległościanem prostym i prostokątnym, ręczna lub maszynowa.

Jeżeli d jest długość, s szerokość, g grubość cegły, w grubość spoiny wspomej, c spoiny stycznej, to grubość g cegły może być wprawdzie dowolna, ale nie powinna przekraczać 75 mm, gdyż inaczej suszenie i wypalanie napotyka na trudności ze stratą czasu i paliwa, a z ujmą dobroci cegły; natomiast ze względu na prawidłowość wiązania musi być szerokość cegły s = 2 g -h w

a stąd wynika grubość

s — w

~2“*

Z tej samej racji jak szerokość powinna być także długość cegły

d — 2s h- c

a stąd

Ze związków tych wynikają wreszcie grubości spoin w — s — 2 g c — d — 2 s.

Tym zasadom odpowiadają ściśle rozmiary cegły austrjaekiej unormowane na d • s • g — 29 X 14 X 6‘5 cm; niezupełnie natomiast odpowiadają rzeczonym zasadom rozmiary cegły niemieckiej 25 X 12 X 6*5 cnh gdyż grubość ich powinna wynosić 5*5 cm, a nie — jak unormowano — 6*5 cm.

Do prawidłowego wiązania cegieł w mur zachodzi niezbędna potrzeba także pewnych części objętości całej cegły = dsg‘, części te są następujące:

*9i

trzyćwiartówka

połówka

ćwiartówka, kwaterka

d\T)⁹’

połówka pasowa, pasówka

trzyćwiartó wka pasowa

ćwiartówka pasowa

T )⁹-

Części te w miarę potrzeby wytwarzają murarze na miejscu budowy przycinaniem cegły podczas murowania; tracą jednak wiele czasu i materjału ceglanego, a nadto spoina styczna wskutek nierówności przycięcia jest nieodpowiednia i w licu muru niepiękna. Dlatego cegielnie prócz całych cegieł powinny wytwarzać także i owe części, a przynajmniej trzyćwiartówki, połówki i ćwiartówki, i dać im stosowne rozmiary ze względu na prawidłowość wiązania.

e)    Cegła licówka służy jako okładzina zewnętrznego lica muru, które ma pozostać bez wyprawy; zaczem powinna być doskonale wytworzona i wypalona, o brzegach równych, ostrych i o barwie żywej, jednostajnej, a o rozmiarach ścisłych; nadto musi być wytrzymała i trwała na wpływy atmosferyczne.

Jako licówkę wybiera się cegłę zwykłą najlepiej wyrobioną i wypaloną, albo też wytwarza się ją starannie z doborowej tłustszej gliny. Cegielnie barwią licówkę sztucznie lub powdekają barwną polewą. Często także cegłę starannie wyrobioną i wysuszoną zanurzają przed wypaleniem w rozczyn śmietanowy z gliny lepszej; powłoka taka zowie się angobą i daje cegle po wypaleniu piękną barwę białą, żółtą, czerwoną i inne.

Stosownie zresztą do sposobu wykonania odróżniamy licówkę gładzoną, przycinaną i prasowaną. Tu należą także cegły upostacone czyli wycinane (profilowane), do gzymsów⁷, obramień drzwi i okien, cegły klinowe do sklepień, studni, kominów itp. o różnych rozmiarach.

f)    Cegła porowata wyrabia się z gliny chudej, zmieszanej z miałkiemi ciałami palnemi, jak kora, trociny, miał węglowy, koksowy, torfowy itp. 30 do 50°/₀. Jest mało wytrzymała, daje wykwity, a więc odpowiednia tylko do murów suchych, nieobcią-żonych; waży 1130 do 1380 kgjm³.

g)    Cegła pusta czyli dziurawiona ma 1 do 9 dziur prostokątnych, kwadratowych lub okrągłych, bieżących równolegle do długości, szerokości lub grubości cegły, a grubość ścianek wynosi 15 do 25 mm. W porównaniu do cegieł pełnych, wysycha prędzej i równomierniej, spotrzebowuje mniej gliny, przewodzi źle ciepło, zimno, wilgoć i głos, a wytrzymałość jej na ciśnienie równa sio cegle zwykłej tak dalece, że można jej bez obawy użyć nawet do obciążonych murów zewnętrznych na zaprawie wapiennej, co tłó-inaczy się koniecznością staranniejszego wykonania cegieł tego rodzaju. Kozraiary otrzymuje takie same, jak cegła zwykła. Cegły pustej używają także do stropów i wtedy dają jej najrozmaitsze rozmiary.

h)    Cegła posadzkowa pełna lub pusta musi być możliwie najtwardsza i silnie bardzo wypalona; rozmiary jej są rozmaite.

i)    Cegła kominowa służy do murowania wąskich kominów krągłych: mało ma jednak zastosowania, gdyż prawidłowość wiązania cegieł wymaga, by przewody takich kominów były kwadratowe.

j)    Cegła strychowa posiada rozmiary długości i szerokości normalne, natomiast jest znacznie cieńszą (około 4 cm).

k)    Cegła klink erka jest w całej swej masie stopiona, zeszklona i tak wytrzymała, twarda, trwała i nienasiąkliwa, że nieustępuje najlepszym kamieniom naturalnym.

Wyrabia się z gliny wapnistej, topliwej a przejście podczas wypalania ze stanu twardego w topliwy powinno być powolne i stopniowe, aby się nie deformowała. Temperatura wypalania wynosi około 1100° C i musi być jednostajna, co się uzyskuje najlepiej w piecach gazowych.

Z powodu trudności i kosztów wyrabiają także półklinkerki stopione i zeszklone z wierzchu tylko, i o ile nie są popękane, spełniają to samo zadanie, co klinkerki.

Klinkerki mają w regule rozmiary cegły zwykłej i posadzkowej; atoli otrzymują i inne, stosownie do przeznaczenia od 150 do 470 mm długości, 100 do 200 mm szerokości i 18 do 120 mm grubości.

Do klinkerek używa się zaprawy hidraulicznej i to gęstszej, gdyż nie chłonią wody.

Zresztą półklinkerki, a nawet zwykłe zendrówki uchodzą w praktyce jako klinkerki, i dla tego trzeba się mieć pod tym względem na baczności.

l)    Cegła ogniotrwała, szamotowa, wyrabia się z glinki porcelanowej (kaolinu) i fajkowej starannie oczyszczonej, z dodaniem piasku kwarcowego gruboziarnistego, gdy ma wytrzymać niebardzo

wysoką temperaturę, a mączki szamotowej dla najwyższych temperatur i wypala aż do rozżarzenia. Mączkę szamotową uzyskuje się z glinki ogniotrwałej wypalonej i potłuczonej, a mianowicie z czerepów tygli do wypalania porcelany używanych, z cegiełek ogniotrwałych itp.

Cegiełki ogniotrwałe są bardzo wytrzymałe na działanie ognia i służą do wykładania wnętrza palenisk; barwę mają białawo lub żółtawoszarą, a muruje się niemi na zaprawie szamotowej.

Najlepsze cegły ogniotrwałe wyrabiają w Anglji i Szwecji; w Niemczech także niezłe.

e) Polewa czyli glazura cegły.

Celem zapobieżenia nasiąkliwości zaopatruje się cegłę szklaną polewą czyli glazurą najróżniejszych barw.

Polewę wykonuje się w ten sposób, że z masy glazurowej miałkiej sporządza się rzadki roztwór, zanurza się w nim dany wyrób i poddaje wypaleniu, podczas którego roztwór stapia się, wnika w wyrób i łączy się z nim bardzo trwale. Nakładają także polewę pędzlem na wyroby wysuszone lub nawet już słabo wypalone, poczerń je wypalają.

Najprostszą polewę wywołuje się wrzuceniem soli do pieca rozżarzonego do białości, wskutek czego piec zapełnia się parami sol-nemi, pod których wpływem wytwarza się na widocznych powierzchniach wyrobów wypalanych polewa połyskliwa i cienka, zwykle barwy żółtawej lub brunatnawej.

Cegłę zabarwia się także na szaro dymem lub na czarno smołą.

f) Dachówka.

Dachówka jest cegłą, której grubość w stosunku do długości i szerokości jest bardzo mała i służy do krycia dachu. Należy ją wyrabiać z gliny dobrej, starannie wypławionej i odczyszczonej tak, aby była możliwie cienka i dała się wypalić mocno i twardo. Zależnie od postaci odróżniamy następujące dachówki.

Karpiówka, czyli dachówka zwykła jest płytą prostokątną, wydłużoną, której dolny bok jest linją prostą, łukową lub łamaną, górny zaś ma piętkę do zaczepiania o łatę. Długość najczęściej wynosi 350 do 480 mm, szerokość 150 do 180 mm, grubość 13 do 25 mm.

Do uzupełnienia krycia na krawędziach dachu używa się półkar-piówki o połowę mniejszej.

2, Ogólne własności wyrobów ceglarskich. — aj Własności cegły.

89

Gąsior jest podłużnym odcinkiem rury stożkowej, odpowiadającym kątowi środkowemu 150°, zazwyczaj 850 do 400mm długim, średnio 160 mm szerokim i 20mm grubym. Służy do krycia grzbietów i narożników dachu karpiówką krytego, a nawet i do krycia całego dachu.

Dachówka holenderska, czyli flamandzka o poprzecznym przekroju wydłużonego S, z piętką u spodu; mało używana.

Dachówka rzymska jest najdawniejsza; trapezowa, z piętką u spodu i podgiętymi pod prostym kątem lub łukowo, podłużnymi bokami, których zetknięcie przykrywa się gąsiorami. Długość wynosi 370 do 400 mm, szerokość górna 300 mm, dolna 230 mm, a pod-giętych boków po 24 mm.

Dachówka żłobkowana czyli francuska jest jedną z najlepszych, zwłaszcza w nowszej swej postaci; ma z jednej strony podłużnej żłobek, z drugiej stosowną wpustkę; górny brzeg pod-gięty w górę z piętką u spodu, dolny w dół jako przykrywka: bywa 390 mm długa, 230 mm szeroka i 10 do 15 mm gruba. Z powodu taniości i łatwości krycia, oraz lekkości używa się dziś powszechnie.

Dachówka kwadratowa jest płytką kwadratową, z piętką lub dziurką w jednym rogu; przez obcięcie dwu przeciwległych narożników otrzymuje się dachówkę sześcioboczną.

Są jeszcze i inne rodzaje dachówek; wszystkie zaś, łącznie z wyżej poszczególnionemi, powlec można polewą, różnie zabarwioną, nie-pękającą, zmniejszającą chłonność.

g) Rury drenowe.

Rury drenowe, dreny wyrabiają i mocno wypalają z gliny sposobem ceglarskim podobnie jak cegły i dachówki. Średnica ich w świetle wynosi 30 do 150 mm, grubość ścian 8 do 50 mm, a długość 300 do 450 mm zależnie od tego, czy średnica jest mniejsza lub większa, niż 100 mm.

Dreny w ziemi układa się tak, by czołami wzajemnie przypierały, a ssanie wody odbywa się temi zetknięciami; niekiedy nasuwa się na zetknięcia pierścienie z gliny o ściance cieńszej.

2. Ogólne własności wyrobów ceglarskich.

a) Własności cegły.

Porowatość jest pożądana u cegły zwykłej, natomiast u klinkerek i dachówek jest wadą, Cegła wodą nasycona jest mniej wytrzymała, zwiększa objętość, ale po wyschnięciu znowu ją zmniejsza;

słabo wypalona lub popękana kruszy się i łuszczy na mrozie; nawet sama wilgoć powoduje wietrzenie, gdy cegła ma węglany wapnia, margiel, iskrzyk (piryt), sole i kamyki wapienne lub gipsowe w wodzie rozpuszczalne lub rozkładalne.

Glina czysta wypalona jest białą; gdy jednak zawiera chociażby 4°/₀ denniku żelaza, staje się tem czerwieńszą, czem temperatura wypalania była większa; w bardzo wysokiej temperaturze zielenieje a wreszcie czarnieje.

Cegła wypalona z gliny, zawierającej ałun lub gips, dostaje na powierzchni wykwity w postaci białawego pyłku, zmieniające z czasem barwę cegły. Wykwity wogóle są siarczanami wapnia, sodu (soli glauberskiej), magnezu, związkami chromu, oraz zielonymi i niebieskimi związkami wanadu; mogą pochodzić także z zaprawy, z gruntu, kloak itp. 0 ile wykwity są zielone na powierzchni murów, pochodzą z chromu lub wodorostów, o ile zaś czarne, są grzybkami.

Wykwity soli trudno rozpuszczalnych, jak gips, węglan wapnia, pozostają stale na murze i zwiększają swą objętość; wykwity zaś soli łatwo rozpuszczalnych, jak siarczan sodu i magnezu, pojawiają się podczas pogody suchej, a znikają w czasie słoty.

Ciężar właściwy cegły zwykłej Г4 do 2*2, klinkerek 1*5 do 2 3; w szczególności ciężar właściwy cegieł w Rosji wyrabianych, a mianowicie: niedopalonych i średniowypalonych 165, dobrze wypalonych (wiśniówek) 1*855, zendrówek 1*994.

Znamiona dobrej cegły są następujące:

1.    Czysty metaliczny dźwięk po uderzeniu młotkiem lub kostką palca, brak rys, pęknięć itp.

2.    Cegły nie powinny mieć gródek wapiemiych, ani kamyków; gdyż pierwsze wypalone na wapno żrące gaszą się i rozsadzają cegłę, a drugie czynią ją kruchą i niedozwalają przy ci osy wania.

3.    Powierzchnie cegieł mają być płaskie i szorstkie, krawędzie proste, ostre i równoległe, względnie prostopadłe, rozmiary dokładnie jednakie. Nie powinna barwić ręki.

4.    Cegła nie powinna się łatwo łamać, lecz pozostać całą nawet do rzuceniu jej na kupę innych cegieł; przy ciosy wana młotkiem, nie powinna się kruszyć.

5.    Odłam ma być jednolity, drobnoziarnisty, muszlowy bez dziurek i zagłębień.

6.    Nasiąkliwość cegły wodą nie powinna być większa, niż 15o/0 ciężaru.

7.    Cegła powinna posiadać zdatność rychłego wysychania po zmoczeniu.

8.    Nie powinna się łuszczyć, kruszyć, mięknąć ani kurczyć pod działaniem dłuższem wilgoci, mrozu itp.

9.    W ogniu nie powinna się zmniejszać, rozpadać itp.

10.    Pod zmiennem działaniem ciepła, wilgoci i mrozu nie powinna zmieniać postaci, barwy, ani pękać, ani dostawać wykwitów.

b) Własności dachówki.

Dachówka ma posiadać te same cechy dobroci co cegła i to w wyższym jeszcze stopniu, gdyż jest wystawiona zawsze na wpływy atmosferyczne; nadto powinna być lekką, równą, nie pokrzywioną ani spaczoną i wytrzymałą na uderzenia gradu. Ogrzana i zanurzona w wodę nie powinna pękać; nie powinna też chłonąć wody więcej, niż 4°/₀ ciężaru.

Celem zapobieżenia nasiąkliwości zaopatruje się najczęściej dachówki i rury szklaną polewą, czyli glazurą najróżniejszych barw. Polewę wykonuje się tak, jak polewę cegły, w sposób opisany wyżej w rozdziale IL, pod l,e.

Cegłę i dachówki zabarwia się także dymem na szaro lub czarno w ten sposób, że do pieca z wyrobami dopalanymi już wrzuca się drzewo świeżo ścięte z gałęziami i liśćmi i zamyka się szczelnie; wyroby wskutek tego nie zmieniają swych własności.

Na czarno barwi się je zanurzeniem w smole lub smolną powłoką, czem czyni się je nawet odporniejsze na wpływy atmosferyczne.

3. Wyroby garncarskie.

Wyroby garncarskie wytwarzają i wypalają z gliny w rozmaitych postaciach i używają do t. zw. sklepień garnkowych i do stropów na zaprawie gipsowej lub cementowej. Obecnie wszakże zastąpiła już je cegła z wielkiem powodzeniem.

a) Terrakota.

Terrakota¹ jest nazwą wszelkich nieglazurowanych wyrobów z gliny ceglarskiej, stosownie czyszczonej i przerobionej, wypalanych na żółto lub czerwono. Wyroby te służą do celów zdobniczych i bywają najczęściej angobowane. Miara zbiegnięcia się (skurczenia się) wynosi około TV

¹ Terra, ziemia, — colta, palona; po franc, terre cuite.

Z terrakoty wyrabiają: cegły modelowe, trudniejsze części kolumn, głowice, wsporniki (konzole, sterczyny), płyty płaskorzeźbne, ligury itp. Rozmiary są tu dowolne; kolumny dochodzą wysokości do 6 5 m, figury do 5 00 m, karjatydy i posągi 2*5 m, głowice, podstawy, sterczyny do Г2 m, wazony do 2 m itd.

b) Wyroby kamionkowe.

Wyroby kamionkowe wytwarzają z gliny plastycznej, zmieszanej z czystą glinką (kaolinem), krzemionką i spatem polnym. Masa ta kamionkowa powinna podczas wypalania stopić się i zeszklić na wskroś, gdyż jedynie w tym stanie jest nieprzesiąkliwa, bardzo twarda i trwała; barwę ma szarą, żółtawą, czerwonawą lub niebieska^ ą.

Oprócz klinkerek, wyżej już omówionych, wyrabiają z tej masy rury wodociągowe, wychodkowe, zlewy, misy klosetowe, płytki posadzkowe itp.

Rury kamionkowe mają długość 300 do 1000 mm, średnicę w świetle 50 do 1000 mm, i otrzymują kolana, ramiona itp.; na długość łączą się na rękawy stałe lub nasuwane; dobre rury wytrzymują 15 do 18 atmosfer.

Najlepsze wyroby kamionkowe są francuskie i angielskie, z polewą; w handlu są jednak także wyroby pół kamionkowe, t. j. nie w całej swej masie stopione.

c) Płyty mozajkowe.

Płyty mozajkowe wykonują z małych bryłek różnej postaci i barwy z gliny wypalonych, we wzorzystą całość ułożonych i spojonych, najczęściej zaprawą cementową. Płytki posadzkowe są 32 do 40 mm grube, bardzo twarde, trwałe i wytrzymałe, kwadratowe, sześcioboczne, ośmioboczne.

d) Płytki inkrustowane.

Płytki inkrustowane wyrabiają z dwu rodzaj i gliny co najmniej pod bard/o wielkiem ciśnieniem i wypalają, niekiedy aż do zupełnego stopnienia. Masa warstwy wierzchniej, zazwyczaj cienkiej, służy do nadania płycie właściwej barwy jednostajnej lub wielobarwnej wzorzystej; dolna warstwa płytki składa się z masy pośledniejszej i służy tylko do nadania płycie potrzebnej grubości i wytrzymałości.

e) Płytki brukowe.

Płytki brukowe są żłobkowane, żółte, szare i brunatne, 30 do 40 mm grube, a chodnikowe 26 do 30 mm grube i mają w kwadrat 150 do 200 mm\ posadzkowe są wielobarwne lub wzorzyste, kwadratowe i sześcioboczne, 20 mm lub mniej grube.

f) Wyroby majolikowe.

Wyroby majolikowe wytwarzają z gliuy palonej, gładkie z płaskorzeźbami, najczęściej opatrzone rysunkiem barwnym, a zawsze powleczone polewą; służą do wykładania ścian. Tu należą.

1.    Płyty płaskorzeźbne wygniatane z mokrej masy w stosownych postatnicach (formach), a po słabem wypaleniu przezroczystą polewą powleczone, i ostatecznemu wypaleniu poddane.

2.    Płyty fajansowe wykonują z gliny białej lub tylko nią powlekają (angobują); wzory barwne odbija się na płycie sposobem litograficznym albo wykonuje ręcznie z innych glin, sproszkowa-

' nych z barwnikami, wciskanych w powierzchnię płyty, poczem powlekają polewą bezbarwną i wypalają w silnym ogniu.

3.    Majolika szwajcarska. Wyrób powleka się cienko gliną, dającą po wypaleniu barwę odmienną od reszty masy, poczem wycina się linje rysunku tak, aby była widoczną w nich barwa masy wyrobu i zaopatruje polewą; najczęściej angoba jest ciemna a linje rysunku jasne. Używa się w wyrobach ściśle garncarskich.

4.    Płyty majolikowe wyrabiają z gliny białej i po słabem wypaleniu powlekają gęstą polewą cynowoołowianą, nie przezroczystą, na której się maluje lub odbija wzory; potem płyty wypalają w silnym ogniu. Wymagają one wiele trudu i pracy i są bardzo drogie.

5.    Kafle do pieców t. zw. porcelanowych wyrabiają z glinki mającej 14 do 15% wapna i powlekają gęstą polewą ołowianą białą, rzadziej barwną. Chcąc poznać, czy polewa niepopękana, zmywa się kafel cieczą barwną, która w razie istnienia rysek zostawia smugi.

III. Zaprawy.

Zaprawy są spoiwem, używanem w stanie ciastowym do zapełnienia pustej przestrzeni między cegłami lub kamieniami w mu-rach, gdzie twardniejąc z czasem aż do skamieniałości, wiąże powierzchnie cegieł lub kamieni nawzajem w jedną całość, mniej lub więcej stałą.

Niektóre zaprawy tężeją skutkiem wyschnięcia po ulotnieniu się wody, mechanicznie domieszanej, albo też skutkiem skrzepnięcia, ale zresztą nie doznają żadnej zmiany chemicznej. Są to zaprawy mechaniczne i tu należy zaprawa, gliniana, szamotowa, kleje, niektóre kity i zaprawa asfaltowa.

Są jednak i zaprawy chemiczne; przechodzą one w stan stały nietylko wskutek ulotnienia się wody, lecz także wskutek zaszłych równocześnie zmian pewnych chemicznych, wśród których wiąże się chemicznie pewma część wody użytej do zarobienia zaprawy.

Tu należy zaprawa wapienna, gipsowa, wszelkie zaprawy hidrau-liczne i cementowe.

1. Zaprawa gliniana.

Najdawniejszą i najprostszą jest zaprawa gliniana, tworzy się bowiem wprost zarobieniem gliny wodą, która w miarę przeznaczenia zaprawy wynosi 16 do 50o/₀, a nawet do 70o/₀ objętości gliny.

Najodpowiedniejsze są tu gliny tłustawe, żółtawe, brunatnawe i jasnoszare, dające się zarabiać wodą na lepkie ciasto jednolitej gęstości. Gliny zbyt tłuste trudniej się zarabiają, powolnie) wysychają i pękają.

Zaprawa gliniana z kamieniami prawie się niewiąże; nieco lepiej łączy się z cegłą paloną, a najlepiej z cegłą wysuszoną tylko czyi« surówką lub cegłą egipską, wyrobioną z gliny, zmieszanej z sieczką i wysuszoną. Woda jednak może zawsze spłókać zaprawę glinianą.

Do fundamentów nie używa się tej zaprawy, gdyż niewyschłaby; wogóle służy do podrzędniejszych budowli wiejskich, ale wymaga ochrony mocno wystającymi okapami dachu przed wodą. Właściwe jej użycie jest do murów paleniskowych, przewodów paleniskowych, pieców itp., nie wy stawionych na zbytnie gorąco, oraz do ognio-chronnego powlekania słomy i drzewa.

Do zaprawy glinianej, przeznaczonej do wyprawy ścian, dodaje się celem powiększenia jej wiązalności około 25°/₀ plewy, sieczki ze słomy, trzciny, siana, mchu leśnego, włosia bydlęcego, odpadków lnu itp.

W murach wykonanych na zaprawie glinianej, zwłaszcza zewnętrznych, gnieździ się łatwo grzyb domowy, i niepodobna go już stamtąd usunąć.

Posadzkę boisk, klepisk, kręgielni itp. wykonuje się również < zaprawy glinianej za dodaniem omłotowin (zendry) lub krwi by-llęoej; dodatki te wzmagają twardość zaprawy. Objętość gliny po narobieniu wodą ani się nie powiększa, ani zmiejsza.

2. Zaprawa szamotowa.

Zaprawa szamotowa składa się z mączki szamotowej, zmieszanej z suchą sproszkowaną glinką i z wodą; jest zupełnie ogniotrwała i używa się do murów z cegiełek ogniotrwałych, wystawionych na bezpośrednie działanie ognia.

Mączka szamotowa uzyskuje się z ogniotrwałej gliny palonej ! potłuczonej, a mianowicie: z czerepów tygli, używanych do ochrony porcelany podczas wypalania, z uszkodzonych cegiełek ogniotrwałych lub z jakichkolwiek innych odłamków i czerepów z ogniotrwałej glinki wypalonych.

Zaprawa szamotowa niewiąże, lecz wysechając twardnie; zanim jednak wyschnie, nie należy jej wystawiać na działanie ognia, bo popęka. Wilgoci nieznosi. Używają jej także jako okładziny wnętrza pieców żelaznych.

3. Zaprawa wapienna.

Zaprawa wapienna wytwarza się głównie z tlenku wapnia (CaO), uzyskiwanego wypaleniem węglanu wapnia (СаОСОг).

Węglan wapnia czysty składa się z 56 3 części wapnia i 43*7 części kwasu węglowego; jest w postaci krystalicznej bezbarwny, a w postaci zbitej biały, nieprzezroczysty. Rozpuszcza się w wodzie nasyconej kwasem węglowym, nietopnieje w najwyższych znanych temperaturach, z wyjątkiem tylko gdy zawiera glinkę, krzemionkę (kwarc) lub tlennik żelaza. W ogniu rozżarzony traci kwas węglowy i staje się lżejszy około 44°/₀. W stanie rodzimym niema czystego węglanu wapnia; tylko mniej lub więcej zanieczyszczone obcemi domieszkami kamienie wapienne w najrozmaitszych odmianach, i z nich uzyskuje się wapno palone do celów budowlanych. Małe ilości żelaza, manganu, magnezu i bitumów nieszkodzą; natomiast tlennik żelaza w większej ilości czyni wapno po wypaleniu żółtem, nienadającem się do bielenia ani do wypraw białych. Zawartość około 10°/₀ węglanu magnezu czyni wapno chudem, a większa ilość pozbawia go własności gaszenia się. Szkodliwsze są domieszki ciał gliniastych i piasku kwarcowego; gdyż wapień taki wypalony, zwłaszcza w wysokiej temperaturze, niedaje się już gasić; można go jednakże użyć do zaprawy wodotrwałej.

Wapienie, zawierające 94 do 99°/₀ węglanu wapnia, dają wapno Oardzo tłuste, 80 do 94o/₀ węglanu wapnia, wapno średnio tłuste, a niżej 80°/₀, wapno chude.

Zwykłe nasze wapienie zawierają 5—18°/₀ domieszek, a użyteczność ich bada się drogą analizy chemicznej, lub próbnem wypaleniem w tyglu aż do białego rozżarzenia i zgaszeniem 3 do 4 razy większą objętością wody. Ciężar kamieni wapiennych 2460 do 2840 kg/mз.

a) Wypalanie wapna.

Wypalanie wapna ma za cel wypędzenie kwasu węglowego i poczyna się w 400° <7, a kończy zupełnie dopiero w temperaturze 1100 do 1300° C.

Trwanie wypalania zależy od typu i wielkości pieca, od rodzaju paliwa, od zbitości i właściwości wapienia, położenia pieca itp. Gdy wszelkie warunki korzystne, wypalanie trwa około 36 godzin, zresztą zwykle 60—100 godzin. Czem kamienie mniejsze, tem dokładniej się wypalają. Wapno przepalone jest wtedy, gdy skutkiem szkodliwych domieszek zeszkli się w wysokiej temperaturze na powierzchni i niedaje się gasić; również niedaje się gasić wapno niedopalone, zawierające jeszcze część kwasu węglowego. Umiarkowanem jednak i oględnem wypalaniem można tego wszystkiego uniknąć.

Wapno wypalane węglem kamiennym, zawierającym iskrzyk piryt), przechodzi częściowo w siarczan wapnia, ewentualnie w siarczan magnezu i powoduje wykwity na murach.

Wapno wypalają w stosach, jamach i piecach polowychr jeżeli idzie o wytworzenie wapna do jednej tylko budowy; są to więc piece tymczasowe. Natomiast celem uzyskania wielkich ilości wapna palonego, zakłada się piece stałe.

1. Piece tymczasowe tworzy przeznaczony do wypalania stos wapna w postaci stożka ściętego około 4 5 m wysokiego i tyleż średnicy w podstawie, a 2-7 m u góry, ustawiony na ziemi wyrównanej i starannie ubitej nad rowem 1 m głębokim, służącym za palenisko. Nad paleniskiem wykonuje się sklepienie z wapieni o tyle szczelne, by się węgiel nie sypał, a na niem układa się dalej kamień warstwami około 20 cm do 30 cm grubemi, miałkim węglem przysypywanemi. Stos zewnątrz narzuca się gliną wilgotną

5 cm grubo, a dla ochrony ciepła wykonuje się mur kamienny wokoło, poczeni palenisko zapełnia się drzewem i zapala; wreszcie gdy się rozgrzeje, zatyka się ziemią szczelnie otwór paleniskowy.

Doły do wypalania wykopuje się na stokach pagórków 2 5 do 3 m głębokie o podstawie 1*2 do 1*5 m w kwadrat, ściany wylepia się gliną lub wykłada cegłą ogniotrwałą, poczerń układa się wapień tak, aby utworzył palenisko 40 do 60 cm szerokie i wysokie; zresztą układanie warstw i wypalanie idzie jak poprzednio.

Piec połowy wykonuje się jak piec połowy do wypalania cegieł, opisany w rozdz. II pod 1, c), a) (str. 78).

2. Piece stałe zaoszczędzają robociznę i paliwo, a dają wapno lepszej jakości. Są murowane z cegły lub kamienia łamanego i wyłożone wewnątrz cegiełkami ogniotrwałemi, a do opalania węglem kamiennym lub torfem otrzymują ruszta i popielniki.

Są to albo piece okresowe, w których każdy przebieg wypalania od następnego dzieli p>zerwa, albo też piece eiągłe-w których wypalanie odbywa się bez przerwy.

Każdy zaś z tych rodzaj i pieców może być piecem o płomieniu krótkim, o ile w nim każda warstwa wapieni wypala się opałem pod nią bezpośrednio podsypanym, lub piecem o płomieniu długim, o ile wszystkie warstwy kamieni wypalają się płomieniami, gorącymi gazami i rozżarzonem powietrzem, dostają-cerai się do nich bezpośrednio z paleniska.

a) Piece okresowe Piec leżący prostokątny około 6 m długi, 4 m szeroki, i 3*5 m wysoki, przesklepiony, z otworami regulującymi, cały pod dachem; wypalanie trwa ll/₂ do 2 dni.

Piec stojący z wnętrzem beczułkowem, o jednem lub kilku paleniskach, 5 do 6 w wysoki; wypalanie z zapełnieniem, oziębianiem i opróżnieniem trwa około 7 dni.

Piec piętrowy składa się z dwu pieców, jeden nad drugim, a wypalanie odbywa się ze spółudziałem pary, wprowadzanej do pieca w stosownej chwili.

Piec o rusztach bocznych ma postać zbliżoną do stożka, a wokoło na zewnątrz muru cztery paleniska z pochyłymi rusztami bocznymi; wypalanie jednorazowe trwa 3 doby.

Piec baniasty postaci kuli u dołu spłaszczonej, średnicy 5 w, wysoki 4-5 m, z trzema paleniskami, może służyć także do ciągłego wypalania.

Piec lejowy o płomieniu krótkim i wiele innych.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

Ь) Piece ciągłe. Piec Rumforda, wysoki z wnętrzem szy-bowem stożkowem; wapień nakłada się z góry, a po wypaleniu wybiera się u spodu szybu w pewnych okresach czasu. Dla ochrony ciepła mury pieca są podwójne z przestrzenią zapełnioną piaskiem lub popiołem; paleniska są zewnątrz pieca, a wypalanie uskutecznia się gazami gorącymi, doprowadzonymi do szybu wśród dopływu świeżego powietrza.

Piec riidersdorfski jest odmianą poprzedniego pieca i ma wysokość około 14 m\ wapno paione wyjmuje się co 12 godzin i wynosi około 11.000% dziennie. Zużywa mało opału i jest bardzo wydatny, ale koszt założenia wielki; wypalać można w nim także cegłę i cement.

Piec S. Hoffmanna podobny do poprzedniego, ale ma nasadzony wysoki komin, mający u podnóża swego otwory do wrzucania do pieca wapienia.

Piece gazowe dają wapno palone wolne od zanieczyszczali popiołem i żużlem i umożliwiają uchwycenie odpędzanego kwasu węglowego bez dymu. Można tu zastosować każdy opał, nie potrzeba go wiele, a okolica niedoznaje plagi dymienia.

Zagada opalania polega na tein, że w generatorach osobno założonych obok pieca wytwarzają się gazy spalenia, i dostają się stosownym przewodem do wnętrza pieca, gilzie zetknąwszy się z ogniem, względnie z rozżarzonym wapieniem, spalają się wśród dostępu powietrza.

Piec gazowy D-ra Gustawa Kadena w Rząsce koło Krakowa daje dziennie 3 do 3*5 wagonów wapna palonego (30.000 do 35.000 kg).

Piece kręgowe Hoffmanna są jednak ze wszystkich najlepsze i urządzone albo wyłącznie tylko do wypalania wapna, albo też zarówno wapna jak i cegły.

W wapiennikach- firmy „Liban & Ehrenpreis“ w Podgórzu pod Krakowem 2 piece kręgowe wypalają dziennie około 4 wagony = 40.000 kg wapna.

Wskutek wypalenia traci czysty węglan wapnia 44°/₀ kwasu węglowego, i pozostaje tylko 56°/₀ tlenku wapnia (CaO), czyli wapna palonego Ta wydatność jest znacznie mniejsza, gdy wapień zawiera wiele wody i ciał organicznych, albo znacznie większa, gdy zawiera wiele ciał gliniastych i krzemionkowych. Są wapienie, co tracą tylko 20 do 25o/₀ ciężaru pierwotnego. Objętość wapnia po wypaleniu zmniejsza się o 10 do 20°/₀.

Ciężar 1 m* wapna palonego w stosie z kawałków ułożonym wynosi przeciętnie 800 do 1080 kg\ jednolitego bez pustki 1250 do 1800 kg\ w stanie sproszkowanym 1300 do 1400 kg, a sproszkowanym ubitym 2300 kg.

b) Gaszenie wapna.

Wapno palone, zwane wprost wapnem, a także wapnem skalistem, niegaszonem, gryzącem, żywem, zanurzone na kilka chwil w wodę lub polane wodą rozgrzewa się wkrótce bardzo silnie, wydziela parę, pęcznieje, pęka i rozpada na proch miałko-ziamisty biały, zwany mączką wapienną. Przebieg ten zowie się gaszeniem, a właściwie lasowaniem wapna i daje wodan wapnia (CaO2 H2) czyli wapno gaszone, którego objętość zwiększa się 2V₂ do 3 razy.

Do utworzenia wodanu wapnia potrzeba na 100 części ciężarowych wapna palonego około 32 części wody ; w 100 częściach ciężarowych zatem wapna gaszonego zawiera się 75*67 części tlenku wapnia i 24*33 wody.

Jeżeli większa ilość wapna palonego łączy się jedynie z ilością wody niezbędną do chemicznego związku, to wywiązuje się tak znaczne gorąco, że może zapalić proch strzelniczy, słomę, a drzewo zwęglić.

Jedna część wapna gaszonego rozpuszcza się w 778 częściach wody o temperaturze 16° C, a 1270 części wody potrzeba do tego o temperaturze 100° C. Roztwór ten jest zupełnie czysty i zowie się wodą wapienną.

Jedna część ciężarowa wapna palonego, zanurzona w jedną część wody, zagotowuje się, pęcznieje i tworzy ciasto wapienne czyli wapno białe; ciasto to rozcieńczone wodą daje mleko wapienne, z którego po osadzeniu się wapna pozostaje czysta woda wapienna.

Wapno palone wchłania z czasem wilgoć i kwas węglowy z powietrza, rozpada na proszek szorstki wśród zwiększenia objętości i po dłuższem leżeniu na powietrzu staje się węglanem wapnia napowrót, jest nie do użycia i zowie się wapnem zwietrzałem. Dla uniknęcia więc tego trzeba wapno zabezpieczyć od przystępu powietrza.

Czem wapień czystszy, tem bielszy po wypaleniu.

Wapno, zwiększające swą objętość po zgaszeniu 2 do 4 razy, zowie się tłustem, a 1 l/a do 2 razy chudem

1. Gaszenie mokre dokonują w następujące sposoby.

a)    Do wapna palonego w skrzyni dolewa się całą potrzebną ilość wody, a gdy zacznie kipieć i rozpadać się, miesza się ciągle gracą aż do zupełnej płynności.

b)    Zamiast całej potrzebnej wody dolewa się tylko */з część i gracuje, a wśród tego dolewa się dalszych % części i w ten sposób otrzymuje się szybciej ciasto wapienne.

c)    Do skrzyni wódą napełnionej wrzuca się wapno i przerabia się gracą, aż się stanie płynnem.

d)    Do skrzyni w połowie wodą zapełnionej wkłada się tyle wapna, ile woda przykryć może, a gdy się zacznie rozpadać, rozbija drągiem grudy i zarabia się gracą na ciasto jednolite, dolewając w miarę potrzeby wodę.

Najkorzystniejsze sposoby gaszenia są pod b) i c).

Woda do gaszenia lepsza jest miękka, niż twarda; w każdym razie powinna być możliwie czysta, gdyż inaczej może spowodować wykwity.

Użycie za mało wody do gaszenia powoduje tworzenie się ziarnistego proszku i ciasta niezupełnego, zwanego wapnem spa-lonem; za wiele zaś wody zaziębia wapno, które jako źle zgaszone nazywa się wapnem zatopionem. W obu tych razach wydajność wapna jest niniejsza i własności gorsze. WTapno czyste, świeże wymaga więcej wody i ma wydajność większą.

W wodzie chłodnej wapno gasi się trudniej i w zimie należy używać wody grzanej.

Dość potrzebnej do gaszenia wody wyznacza się zapomocą prób; w regule: 1 objętość wapna palonego tłustego i 3 wody dają 3 objętości wapna gaszonego, a 1 objętość wapna chudego i 2 objętości wody, dają 2 objętości wapna gaszonego.

Gaszenie odbywa się w skrzyni drewnianej 2 do 2-5 m długiej,

1-25 do 1*5 m szerokiej, 0'40 do 0 55 m głębokiej, ustawionej nad jamą wapienną 2 do 4 m długą i szeroką, 2 m głęboką, której dno i ściany — w miarę potrzeby — okłada się deskami lub wy-murowuje cegłami. Bocznym otworem z zasuwą i kratą, lub z siatką żelazną, spuszcza się do jamy wapno zgaszone ze skrzyni, w której pozostają już tylko nieczystości, kamyki i większe grudki.

W jamie dopiero z czasem gaszą się ostatecznie pozostałe jeszcze cząstki ziarniste i grudki, t. j. wapno błotni ej e i staje się lepszęm~ Zachodzi zatem konieczna potrzeba pozostawienia go w jamie przed użyciem najmniej przez kilka tygodni, a w najgorszym razie przez

8 dni przed użyciem do murowania, — względnie najmniej przez kilka miesięcy, a w najgorszym razie przez 20 dni, przed użyciem do wyprawy. Wapno w jamie zbłotniałe przykrywa się z wierzchu piaskiem lub ziemią na 30 do 60 cryi grubo, by nie-chłoniło z powietrza kwasu węglowego i tak da się utrzymać ca-lemi latami w stanie do użytku przydatnym.

2. Gaszenie suche czyli lasowanie obejmuje następujące sposoby.

a)    Zanurzanie. Wapno palone potłuczone drobno zanurza się z koszem w wodę, a gdy się zacznie burzyć wyjmuje się i usypuje warstwowo na pokładzie z desek, gdzie się rozpada na proszek, który następnie zarabia się z wodą na ciasto wapienne. Sposób ten nie jest dokładny.

b)    Zraszanie. Wapno palone układa się na pomoście w kupki około 1 m szerokie i długie, do 075 m wysokie, pokrywa się piaskiem w ilości potrzebnej do zaprawy, ubija i co 6 godzin skrapia wodą. Trwa to 24 do 48 godzin, a przebicie kupki drążkiem wykazuje, czy wapno vjuż zgaszone Podczas tego trzeba uważać, by powietrze niedostało się do wapna i w tym celu zasypywać starannie piaskiem wszelkie powstające rysy Po zgaszeniu zarabia się piasek z wapnem gracą na zaprawę.

Sposób ten stosują powszechnie do gaszenia wapna chudego.

cm

c)    Gaszenie na powietrzu. Wapno potłuczone na kamyki wielkości jaja, układa się na pomoście w warstwie 30 do 60 grubej, gdzie z czasem gasi się samo chłoniąc wodę i kwas węglowy z powietrza. Wapno to trzeba chronić od opadów atmosferycznych przez cały czas gaszenia, trwający około 3 miesiące; rozpada się ono na proszek, zawierający 10 do ll<>/₀ wody i około 50<>/o tej ilości kwasu węglowego, której potrzeba do zmiany wapnia na węglan wapnia Ten sposób gaszenia jest wprawdzie najlepszy, ale wymaga wiele czasu i miejsca.

Gaszenie suche, które — mówiąc nawiasem — wytwarza pary zdrowiu szkodliwe, spotrzebowuje mniej wody; ale też i wydajność wapna jest mniejsza, niż w gaszeniu mokrem.

Ciężar zgaszonego proszku jest 1*3 do 1*4 razy większy niż wapna palonego, ciężar właściwy proszku 2*445 do 3T5. W gaszeniu sposobem pod a) i b) proszek nieubity zwiększa objętość 1*5 do 1*7 razy, a 1 ms waży 550 do 700 kg\ w gaszeniu zaś sposobem pod c) zwiększenie objętości jest 3*5 razy.

c) Wykonanie zaprawy wapiennej.

1.    Zaprawa z wapna sucho gaszonego. Do zarobienia proszku na ciasto potrzeba 1*7 do 1*9 części ciężarowych wody na 1 część ciężarową proszku i otrzymuje się objętość ciasta 2 do 2 6 razy większą od objętości wapna palonego. Zaprawę zresztą należy wykonywać z proszku świeżego, a mianowicie proszek zmieszać dokładnie z piaskiem (1 objętość proszku i 3 do 4 piasku), a potem dodać wody.

Tu dla uniknięcia możliwych niejasności w dalszej treści podnieść wypada, że — zgodnie zresztą z praktyką — tam, gdzie tylko mowa o stosunku składników mieszaniny jakiejkolwiek zaprawy, cyfry stosunkowe odnoszą się zawsze do objętości tych składników, o ile niema wyraźnej innej wzmianki.

2.    Zaprawa z wapna mokro gaszonego wytwarza się z ciasta wapiennego z domieszką piasku we właściwej mierze i wody. Do murów z cegły, lub z kamieni porowatych zaprawa powinna być rzadka; do murów z klinkerek lub z kamieni zbitych, nienasiąkliwych gęsta.

Ilość wody, potrzebna wogóle do zarobienia zaprawy, wynosi około 15°/₀ z sumy objętości wapna i piasku.

3.    Piasek czysty kwarcowy jest wogóle najlepszym do zapraw; piasek ten może być zresztą morski, rzeczny lub kopalny. Pierwszy nie jest ostry i zawiera sole, a więc jest mniej odpowiedni, jak drugi, który jest również nieostry, ale czysty; wreszcie trzeci mniej czysty, ale najczęściej ostry. Nieco gorsze piaski są dolomitowe i wapienne; dają jednak niezłą zaprawę, gdy mają spat polny, rogowiec, granit, łyszezyk lub sjenit.

Przymieszki ziemiste, organiczne i w wodzie rozpuszczalne, jak glina, są stanowczo szkodliwe, gdyż ciasto wapienne niewiąże z takim piaskiem, zaprawa jest sypka i powoduje wykwity.

Dobry piasek powinien być: a) ostry, co poznać po szeleście podczas rozcierania w palcach, — b) mieszany z grubszych i drobniejszych ziarn, gdyż wtedy pustka jego między ziarnowa jest najmniejsza, — c) czysty, t. j. wolny od ziemistych, gliniastych i organicznych domieszek, co poznać, gdy mąci wodę w szklance lub brudzi rękę.

Brudny piasek trzeba oczyścić i w tym celu wsypuje się do skrzyni, a prąd wody przepływający przez piasek ciągle łopatą mieszany spłókuje nieczystości.

Według przepisów M. Ii. P.: Piasek budowlany wogóle waży a w szczególności:

1600 Icgjmз,

piasek drobny suchy „    „ mokry

. . . 1600    „

żwirek

. . . 2000    „

1600-1800 „

a)    Piasek normalny jest piaskiem sucho przesianym przez sito z drutu 0*40 mm grubego o 64 oczkach na 1 cm* i pozostałym następnie na sicie z drutu 0 30 mm grubego o 144 oczkach na 1 cm2 po wysianiu miałkiej domieszki.

mm gru-

b)    Piasek normalny przyjęty przez niemieckich fabrykantów cementu portlanckiego jest wysiewkiem sita z drutu 0*38 bego o 60 oczkach na 1 cm2, uwolnionym od miałkiej zawartości na sicie z drutu 0 32 mm grubego o 120 oczkach na 1 cm2.

Piasek normalny z pustką między ziarnową waży . . 1500 kgjm^ „    „ bez pustki międzyziarnowej .... 2650    „

1*50

litr zatem tego piasku zawiera = 0 56 l masy piaskowej

i 0-44 l pustki; po stłoczeniu objętość piasku zmniejszy się do 0-90 l, więc właściwie pustka jego zmniejszy się na 0*34 l, a stąd wynika, że 1 litr piasku stłoczonego, względnie ubitego będzie zawierać 62-3% masy piasku i 37*7<>/₀ pustki, czyli że piasek zmniejsza swą objętość po ubiciu o 10o/₀; są jednak rodzaje piasku, którego objętość nasypana daje się stłoczyć nawet niżej 20%.

c)    Stosunek piasku do ciasta wapiennego. Czem tłuściej wapno, tern wymaga więcej piasku. Wapno powinno otoczyć każde ziarno piasku i zapełnić pustkę między ziarnową, która według doświadczenia wynosi 30 do 50% całej objętości piasku. Dla zmniejszenia tej pustki używa się z korzyścią do zaprawy % części piasku średnioziarnistego, a % część drobnoziarnistego do zapełnienia pustki.

Największy w praktyce stosunek objętościowy wapna do piasku w zaprawie wynosi 1:1, najmniejszy 1:4.

zaprawy,

Do murów podziemnych (fundamentowych) zwłaszcza z kamienia łamanego używa się zaprawy w stosunku 1:3 i 1:4; gdyż z powodu zbyt utrudnionego tu przystępu kwasu węglowego tężenie zaprawy byłoby tem powolniejsze, czem więcej wapna; zresztą nacisk murów nadziemnych wspomaga znacznie tężenie

chociaż chudszej. Do murów nadziemnych używa się stosunku 1:2 i 1:3, a do wyprawy 1:1, 1 : V/₂ gdy wapno chude, i 1:2.

Zaprawy z piaskiem drobnoziarnistym używa się do wypraw, ze średnio ziarnistym do murów ceglanych, z gruboziarnistym do murów z kamienia łamanego; piasek bardzo gruboziarnisty czyni zaprawę po wyschnięciu kruchą i źle wiążącą, a bardzo miałki utrudnia jej wysychanie. Wogóle domieszka piasku czyni zaprawę porowatą.

d)    Wiązanie zaprawy wapiennej.

Wiązanie jest właściwie tylko zaschnięciem zaprawy na ciało stałe, które chociaż kruche, daje jednak murom pewną odporność na (‘lśnienie.

Następujące potem twardnienie odbywa się już tylko procesem chemicznym w miarę chłonięcia kwasu węglowego z powietrza i zaprawa kamienieje zwolna na węglan wapnia. Objawy te są możliwe jedynie w suchem powietrzu, gdyż zaprawa wapienna w wilgoci niewyseeha, a w wodzie rozpuszcza się; stąd też zowią ją nawet zaprawą powietrzną.

Twardnienie idzie od zewnątrz ku wnętrzu muru i odbywa się powolnie; poczyna się z zejściem zawartości wody w zaprawie do 60%, a już po roku dochodzi 70 do 80% wytrzymałości właściwej. Zupełne stwardnienie jednak zaprawy następuje w miarę grubości muru dopiero po wielu latach.

Zwykłe spoiny na powietrzu twardnieją zupełnie w przeciągu około 5 dni.

Ciśnienie, znaczne odstępy, wielkie powierzchnie, wzmożenie parowania, sztuczne suszenie, ogrzewanie itp. przyspieszają twardnienie. Podczas sztucznego suszenia wyprawy zapomocą koszów koksowych temperatura niepowinna przekraczać 100° C. Ciężar zaprawy wapiennej wynosi 1700 kg\m*\ wytrzymałość na ciśnienie

Kd

Kd = 40 do 50 ległem*, na ciągnienie Kz = -g-

e)    Wydajność zaprawy wapiennej.

Wydajność zaprawy wynosi około 80% sumy objętości wapna i piasku, wchodzącej w skład mieszaniny.

Tłustego wapna należy używać wtedy dopiero, gdy dostanie w jamie rysy skutkiem zeschnięcia się.

Wapno chude gasi się sucho, czyli rozpada na proszek, który też prędzej twardnieje.

Zaprawy nie należy zarabiać więcej ponad to, co w jednym dniu da się zużyć.

W murach, wykonywanych w czasie mrozu większego niż — 2° C} zaprawa kruszy się i traci siłę wiążącą.

Dodanie mleka krowiego czyni zaprawę nadzwyczajnie twardą.

4. Zaprawa wapienna mieszana.

Do zwykłej zaprawy wapiennej dodają rozmaitych domieszek w celu polepszenia jej własności, zaoszczędzenia kosztów, lub też zhidraulicznienia.

Go do sposobów zhydraulicznienia zaprawy wapiennej jest mowa niżej w dziale o zaprawach hydraulicznych (wodnych); tu zaś należą tylko następujące odmiany.

1.    Zaprawa Loriota jest mieszaniną 2 części ciasta wapiennego, 2 części świeżo wypalonego wapna sproszkowanego, 05 części wapna gryzącego (palonego), 3 piasku rzecznego, 2 do 3 mączki ceglanej; wiąże szybko i ma wielką wytrzymałość na ciągnienie.

2.    Zaprawa popiołowa składa się z 1 części wapna i 9 części popiołu; jest zaprawą wodo i ogniotrwałą, o połowę lżejszą od zwykłej zaprawy wapiennej, nienadaje się jednak do paleniska dla wysokich temperatur.

Popiołu jednakże z palenisk kotłowych należy używać jako domieszkę jedynie do gipsu lub do cementu.

3.    Zaprawa popiołowa ze szkłem wodnem jest mieszaniną (według Grottgetreua) 1 części wapna sproszkowanego, z dwiema częściami przesianego popiołu: z torfu, z węgla kamiennego czarnego lub brunatnego, zarobiona wodą, oraz dwiema częściami szkła Wodnego, rozpuszczonego w trzech częściach wody. Jest bardzo dobrą zaprawą bez domieszki piasku.

Popiół z węgla kamiennego nasypany waży około 750 hg\ms.

4.    Zaprawa selenitowa czyli zaprawa z cementu Scotta uzyskuje się skutkiem poddania wapna palonego w rozżarzonym stanie działaniu par siarkowych, lub skutkiem stopienia wapna palonego z gipsem palonym, lub wreszcie skutkiem zgaszenia wapna palonego wodą gipsową dwu do trzyprocentową. Cement Scotta wyrabiają w Anglji.

Zaprawa ta jest wytrzymalsza i twardsza od zwykłej wapiennej, wiąże w 12 godzinach i znosi co najmniej dwa razy więcej piasku, niż wapno tłuste.

5. Zaprawa gipsowa.

a) Wypalanie i rodzaje gipsu.

Gips, którego ogólne własności opisano wyżej (w dziale D. rozdz. I., poz. 21, str. 59), rozpuszcza się trudno, gdyż do 1 jego części potrzeba 445 części wody o temperaturze 14° C, lub 420 części wody ogrzanej do 205° C\ ro z czyn ten zowie się wodą gipsową

W stanie rodzimym waży przeciętnie 1 nfi kamienia gipsowego w masie 2300 kg, a w stosie z kawałków złożonym 1250 kg.

Wypalanie gipsu wogóle odbywa się w takich samych pie each, jak wypalanie wapna. Atoli gips, przeznaczony do robót artystycznych, wypalają w innych, do tego celu umyślnie zbudowanych piecach. Gips palony jest miękki, nieprzezroczysty, i łatwo rozcieralny; sproszkowanie dokonuje się bez trudności tłuczeniem, lub mieleniem w młynach o kamieniach stojących lub leżących Po zmieleniu trzeba go jeszcze przesiać dla wydzielenia części grubszych.

Przed wypalaniem należy gips potłuc na małe kawałki.

Palony w temperaturze do 200° C traci gips całą swą zawartość wody krystalicznej, wynoszącej około 21%, a sproszkowany i zmieszany z wodą łączy się z nią bardzo szybko, ogrzewa się i tężeje w masę niebardzo jednak twardą.

Gdy ciepłota wypalania przekroczy 200° C choćby o kilka tylko stopni, gips przepala się, staje się martwy i niewiąże się z wodą. Dopiero w ciepłocie 400 do 600° C rozżarzony do czerwoności robi się zbitszy, cięższy i nabiera hidraulicznych własności, t. j. sproszkowany łączy się bardzo zwolna z wodą i zamienia w nader twardą masę.

Gips dobrze wypalony i roztarty w palcach daje się uczuwać jako nieco tłustawy i wilgotny, podczas gdy źle wypalony jest szorstki, suchy i czepia się palców.

Zależnie zatem od powyższych granic ciepłoty wypalania odróżniamy dwa rodzaje gipsu palonego.

I. Gips stukowy czyli rzeźbiarski wypala się z reguły w ciepłocie 120 do 130° O, i w tym stopniu wypalenia, które trwa 12 do 18 godzin, zawiera jeszcze około 5% wody krystalicznej. Sproszkowany i zarobiony wodą, wiąże już w 5 do 10 minut, twardnieje najpóźniej w 30 minutach, i nieogrzewa się, ale zwiększa objętość o 1%.

Wypalony jednak w ciepłocie nad 130 do 200° C wiąże bardzo szybko i tak silnie się rozgrzewa, że topi formy klejowe.

6. Zaprawa gipsowa. — bj Zaprawa z gipsu stukowego czyli rzeźbiarskiego. Ю7

Kamień gipsowy wskutek wypalenia w tej granicy ciepłoty traci na wadze około 13 do 14°/₀.

Ciężar właściwy gipsu rzeźbiarskiego wynosi około 2 60; 1 gipsu tegoż sproszkowanego, nasypanego waży 650 do 850 kg, a stłoczonego 1200 do 1400 kg.

II. Gips murarski albo posadzkowy wypala się w obrębie drugiej granicy ciepłoty wypalania, wynoszącej 400 do 600° C, w której się rozżarza aż do czerwoności i traci na wadze 21°/₀. Sproszkowany po wypaleniu przyjmuje stosunkowo niewiele wody i zarobiony nią okazuje własności hidrauliczne, tężeje zupełnie dopiero po wielu dniach bez zwiększenia objętości, tworzy masę zbitą podobną do alabastru, bardzo wytrzymałą, odporną na wpływy atmosferyczne i łączącą się dobrze z kamieniem.

Ciężar właściwy wynosi 2*8 do 2 9; w stanie sproszkowanym lekko nasypanym waży 1000 do 1200 kg/m^, a stłoczonym 1500 do 1600 kg\m*.

Wogóle gips palony i sproszkowany chłonie chciwie wodę. wskutek czego przechowuje się go w szczelnych naczyniach (najlepiej w beczkach) i w suchych miejscach; dlatego też korzystniej; jest wypalać go i proszkować na miejscu, niż sprowadzać z dalekich stron. W handlu sprzedają gips sproszkowany na wagę.

Prócz celów niżej poszczególnionych używa się gipsu: niepalo-nego sproszkowanego do kitów, farb itp., jako domieszkę do cementu i jako nawóz; wreszcie gipsu przepalonego do fabrykacji papieru.

Z obu rodzajów gipsu palonego pod I. i II. przedstawionych uzyskuje się następujące różne zaprawy.

b) Zaprawa z gipsu stukowego czyli rzeźbiarskiego.

Celem należytego zarobienia zaprawy sypie się ciągle lekko i równomiernie na powierzchnię wody gips, który opada na spód, a gdy pocznie miejscami wystawać, miesza się go spokojnie aż rozczyn przybierze gęstość śmietany. Wody na gips nigdy się nie-nalewa, ani też nie miesza podczas wsypywania, gdyż tworzą się bańki i gruczoły.

Ilość wody wynosi około 10 objętości na 11 do 16 objętości gipsu, i należy wogóle liczyć raczej równą, niż większą objętość wody, gdyż zaprawa po stężeniu byłaby mało wytrzymała; stwierdzona doświadczeniem ilość wody wynosi 62’5 do 91o/₀, a nawet do 100% objętości gipsu.

Gdy zaprawa po stwardnieniu daje się już ledwie zarysować paznokciem, to znak, że proces wiązania skończony. Klej rozpuszczony w wodzie i dodany w malej ilości do zaprawy opaźnia jej wiązanie i czyni po stężeniu tak twardą, że się daje polerować; domieszka około 10°/o wapna tłustego opaźnia również wiązanie i czyni ją wytrzymałą na wpływy atmosferyczne; za dodaniem alkoholu do wody zaprawy można wiązanie zaprawy przedłużyć całemi godzinami. Domieszka i/₈ do i/s części piasku, mączki ceglanej, lub żużlowej opaźnia wiązanie i zmniejsza pęcznienie, czyni jednak zaprawę chudszą i mało twardą; miałko sproszkowany korzeń ślazowy w ilości 2 do 8°/₀ do gipsu domieszany, opaźnia bardzo tężenie zaprawy i czyni ją tak żylastą, że się daje piłować, toczyć i wiercić.

Wydajność zaprawy wynosi 75°/₀, a więc 1 m3 gipsu sproszkowanego daje 0-75 mз zaprawy.

Zaprawy tej używają: do odlewów rzeźbiarskich, do naprawek rys drobnych, dziurek i nierówności wyprawy ścian i fasad, gdy chodzi o szybkie schnięcie, — do osadzania rozmaitych przedmiotów w murze (z wykluczeniem żelaza, które się przetwarza na witrjol i niszczeje), — do zalewania pustej przestrzeni między oprawą okien a murem, — do kitowania, do bandaży chirurgicznych, do de-szczułek gipsowych, do płyt, do ścian i sufitów Rabitza.

Do zaprawy gipsowej nienależy nigdy dodawać cementu.

Chcąc uzyskać gładkie powierzchnie wyprawione zaprawą gipsową, zarobioną wodą klejową, szlifuje sieje pumeksem, potem piaskowcem, potem tryplą i filcem, a wreszcie płótnem i mydlinami. Polerowania dokonuje się zapomocą kawałka materji wełnianej, nasyconej oliwą lub rozczynem wosku.

Ponieważ na wilgoci zaprawa gipsowa się rozpuszcza, więc używa się jej tam tylko, gdzie z wilgocią zetknąć się nie może. Roboty zaprawą gipsową można wykonywać na mrozie dziesięćstopniowym.

Najważniejszy dział zastosowania tej zaprawy tworzą następujące niżej grupy robót.

c) Wyroby stukatorskie.

Celem tych robót jest nadanie wyglądu muru i pewnego stopnia ogniotrwałości powierzchniom drewnianym zapomocą wyprawy, mianowicie sufitom gładkim, sufitom z belkowaniem lub z kaseto-waniem, ścianom drewnianym itp., po poprzedniem otrzcinowaniu, iub przysposobieniu w inny sposób stosowny.

Do wyprawy służy tu zaprawa gipsowo wapienna, złożona z 30 części wapna, 60 części piasku i 1 części gipsu co do objętości, którą wykonuje się w ten sposób, że najpierw zarabia się zaprawę pienną, a potem nasypuje się gipsu i miesza. Lepsze suiita po wyschnięciu wyprawy zaciera się cienką warstwą czystej zaprawy gipsowej.

wa^

d) Wyroby stukowe.

o po

Wyroby tu należące są to tak zwane stuki, będące właściwym rodzajem złożenia i wykonania wyprawy gipsowej murów wierzchni połyskującej czyli zwierciadlanej; nadto zalicza się tu wykonywanie z tej zaprawy i przymocowanie ornamentów architektonicznych z gipsu, cementu, terakoty itp. do ścian i sufitów. W szczególności do tych robót należy.

a) Stuk zwyczajny jest wyprawą murów, gzymsów itp., złożoną z 2 do 3 części wyborowego wapna tłustego, zmieszanego z piaskiem i z 1 części gipsu; gips czyni tę zaprawę ciągljwą, przyspiesza tężenie i przez to zaprawa ta nadaje się bardzo dobrze do ciągnienia gzymsów.

mm

ß) Stuk gipsowy biały. Na zwykłą wyprawę gładką ścian po wysuszeniu nakłada się stalową łopatką 2 do 3 razy po 1 grubości rozczyn zaprawy gipsowej, zmieszany z miałkiem wapnem i miałkim 10% wynoszącym piaskiem, zaciera i wygładza łopatką wśród zwilżania, a wreszcie oczyszcza, poczem otrzymuje się białą błyszczącą powierzchnię ścian.

ma

y) Stuk gipsowy. Na murze nie wyprawionym wolnym od wykwitów, po oskrobaniu i oczyszczeniu spoin, albo też na podwójnie otrzcinowanej powierzchni drewnianej, wykonuje się najpierw wyprawę 1 do 1*5 cm grubą, złożoną z równych części gipsu i piasku, zarobioną wodą klejową. Wodę klejową przysposabia się z kleju przez 24 godzin w wodzie moczonego, którego następnie 1 część co do wagi daje się do 28 części wody i gotuje; jeżeli zarobiona na próbę zaprawa nie stężeje po 30 minutach, to woda klejowa jest odpowiednia. Na tę pierwszą wyprawę, której powierzchnia niepowinna być gładka, nakłada się po wyschnięciu właściwa zaprawa stukowa 3 do 8 w w grubo, zarobiona z przesianego gipsu stukowego wodą klejową, wskutek czego tężeje powolniej i staje się twardszą. Klej bezbarwny daje stuk biały; jeżeli zaś stuk być barwny, dodaje się do zaprawy minja, cynober, czerwień angielska, barwnik z drzewa fernambukowego, operment, gummigutta

indygo sproszkowane, ziemia kolońska, umbra itp. farby ziemne, a nadto roztwór siarczanu żelaza i miedzi z małą domieszką wapna. Po wyschnięciu nałożonej wyprawy stukowej, zwilża się jej powierzchnię wodą, wyciera pumeksem i powleka klejem zgęszczonym zapomocą pędzla, potem usuwa się klej i gdy stuk wyschnie poleruje się go szmatami i tryplą wśród zapuszczania oliwą. W ten sam sposób postępuje się z płytami i ozdobami architektonicznemu

Zaopatrzenie stukiem ścian pruskich wymaga podwójnego otrzei-nowania wszelkiego widocznego drzewa w licu muru.

urabia się w bryłę i rozcina na

b) Marmur stukowy w głównym swym składzie wykonuje się jak wyżej pod f) określony stuk gipsowy z tą różnicą, że ciasto właściwej zaprawy stukowej — po zaopatrzeniu stosowną barwą tła, oraz odcieniami barw, tworzących żyły, plamy, smugi i płomyki zamierzonej imitacji marmuru cienkie płytki, które nakłada się jedna przy drugiej szczelnie na zwilżoną poprzednio czystą wodą wyprawę podkładową, przyciska wszystkie i wygładza kielnią w powierzchnię, możliwie ścisłą i gładką.

Gdy wyprawa stukowa (z płytek) dostatecznie stężeje, wyrównuje się ją strugiem (hyblem) z gruba, potem szlifuje gruboziarnistym piaskowcem wśród zwilżania gąbką w wodzie maczaną, oczyszcza, wszelkie pęknięcia, rysy i zagłębienia wyrównuje rozcieńczoną zaprawą stukową, powleka tą samą zaprawą z pomocą pędzla całą powierzchnię i wygładza szeroką a cienką łopatką drewnianą. Ten sposób cały powlekania, wyrównania i gładzenia powtarza się trzy do cztery razy. Wreszcie całkowicie wyschniętą wyprawę stukową szlifuje się wśród zwilżania i w miarę potrzeby poprawia, używając do szlifowania czem raz drobniejszych kamieni, jak łupek gliniasty, jaspis czerwony, krwawnik. Celem wzmożenia połysku wyciera się powierzchnię ścierkami, powleka olejem lnianym, po kilkugodzinnem schnięciu zapuszcza małą ilością wosku w terpentynie rozpuszczonego i wyciera ścierkami, poczem stuk otrzymuje piękny połysk i trwały jak marmur prawdziwy

e) Mo z aj к a i terra z zo wyrabia się także z zaprawy stukowej, a mianowicie: na wykonaną wyprawę stukową przed, lub po jej stwardnieniu, przenosi się rysunek zamierzonej mozajki, względnie terrazza, wycina rylcem lub dłutkiem stalowem miejsca objęte wzorem dość głęboko i wgniata w nie zabarwione odpowiednio ciasto stukowe, poczem całą powierzchnię mozajki, względnie terazza wygładza się i szlifuie.

e) Odlewy gipsowe.

Zarówno odlewy gipsowe, jak formy czyli postatnice do odlewów gipsowych, cynkowych, bronzowych itp., tudzież modele do wyrobów porcelanowych, fajansowych i galwanoplastycznych wykonują z gipsu rzeźbiarskiego; do odlewów bierze się najczęściej gips czysty, zaś do form gips zmieszany z piaskiem, mączką ceglaną, gliną, wapnem itp.; a chociaż wskutek tego są po stężeniu mniej wytrzymałe, to jednak u form jest to pożądane.

Wierność i dokładność odtworzenia pierwowzoru znajduje ułatwienie w pęcznieniu zaprawy, która dzięki temu zapełnia wszelkie najdrobniejsze szczeliny i wgłębienia form. Celem zmniejszenia ciężaru i zaoszczędzenia na materjale większe odlewy wykonują wewnątrz puste.

Gips palony sproszkowany, zarobiony dwiema częściami wody z jedną częścią alkoholu 90procentowego, zmniejsza po stwardnienia rozmiary linijne swej objętości o 4°/₀ w porównaniu do rozmiarów formy; odtwarzając zatem w ten sposób odlew kolejno można go dowolnie pomniejszyć.

Odlewom daje się stosowne powłoki barwne, lub bezbarwne dla ochrony od pyłu i kurzu, które zacierają wyrazistość linji i rysunku. Twardość odlewów można zwiększyć przez zanurzenie ich po wyschnięciu na 15 do 30 minut w ciepły roztwór z 1 części ałunu i 5 do 6 części wody, a następnie po wysuszeniu przez zlewanie roztworem ałunu; wskutek tego na powierzchni odlewów wytwarza się warstwa bardzo silna i twarda, ale w wodzie rozpuszczalna. Tej wady nie mają wyroby z gipsu rzeźbiarskiego, który po wypaleniu wprost z pieca zanurzono w roztwór ałunowy, a następnie powtórnie wypalono w słabym żarze czerwonym; gips w ten sposób przysposobiony zowie się gipsem ałunowym; daje się łatwo sproszkować, a zarobiony wodą twardnie jak gips zwyczajny.

f) Zaprawa z gipsu murarskiego czyli posadzkowego.

Do zarabiania gipsu sproszkowanego murarskiego w sposób zresztą wyżej pod b) (str. 107) w pierwszym ustępie opisany, używa się mniej wody, gdyż stosownie do swych własności zaprawa ta musi mieć gęstość zwykłej zaprawy wapiennej. Podczas zarabiania nie wywiązuje się ciepło i zaprawa okazuje zupełnie hidrauliczne własności, przedstawione zresztą szczegółowo wyżej w pierwszym ustępie pod И (str. 107).

Gdy zatem zaprawa gipsowa rzeźbiarska daje się z korzyścią zastosować tylko w przestrzeniach chronionych od wilgoci, to zaprawa z gipsu posadzkowego nadaje się znakomicie do wszelkich robót zewnątrz budynku-, jest bowiem trwała na wpływy atmosferyczne, prawie nie pęcznieje i łączy się tak silnie z kamieniami, iż z czasem staje się twardszą od nich, jak o tem świadczą dziś resztki budowli starożytnych.

Używa się do betonu, do wyrobu sztucznych kamieni, do murowania i wyprawy murów, która w ogniu jest nawet znacznie wytrzymała; znakomicie jednak nadaje się do posadzek, zwłaszcza w sieniach, spiżarniach, suszarniach, składach zboża itp. Mur wykonany na tej zaprawie ma nadzwyczajną wytrzymałość i nigdy nie zwiększa swej objętości; a także i mur lany odpowiada dobrze swemu celowi. Zaprawa ta zresztą daje się łatwo barwić. Jedynią, do robót wodnych nie nadaje się wcale. — 1 nfi zaprawy gipsowej waży 1100 kg.

g) Szczególne rodzaje zaprawy gipsowej.

Oprócz opisanych wyżej pod b) i f) zapraw gipsowych mają w budownictwie zastosowanie następujące jeszcze szczególne rodzaje zaprawy gipsowej.

1.    Zaprawa gipsowa ałunowa. Jest to czysty biały gips nasycony po wypaleniu rozczynem z 1 części ałunu i 12 do 13 części wody; potem drugi raz w ostrym czerwonym żarze wypalony, sproszkowany i zarobiony takim samym rozczynem ałunowym.

Gips w ten sposób przygotowany nazywa się: gips ałunowy, cement marmurowy, cement Kina (Keene), cement Mac Lina (Mac Lean).

Zaprawa ta wiąże zwolna, hidraulicęnie, daje się polerować, ma znaczną wytrzymałość na ciągnienie i ciśnienie, jest wytrzymała na wpływy atmosferyczne, woda jej nie niszczy i dlatego można ją wodą zmywać.

2.    Zaprawa z gipsu boraksowego. Zaprawę tę uzyskuje się z gipsu wypalonego, nasyconego rozczynem z 1 części boraksu i 11 części wody, potem powtórnie wypalonego, sproszkowanego i zarobionego rozczynem z 1 części kamienia winnego i 11 części wody. Zaprawa ta ma te same własności, jak zaprawa z gipsu ałunowego, nie powinna się jednak stykać ze świeżem wapnem; używa się jej także do stuku wewnętrznego i do wyprawy murów, a zwłaszcza wewnątrz szpitali, gdyż uchodzi za posiadającą wła* sności przeciwzakażne.

Gips boraksowy zowie się także Parianceinentem.

3.    Zaprawa z gipsu cementowego Macka uzyskuje się z gipsu posadzkowego, zmieszanego z 0*40% siarczanu potasu, lub zawapnionej soli glauberskiej, zarobionego wodą*, tężeje bardzo szybko, staje się bardzo twarda i jest na wpływy atmosferyczne wytrzymała. Używa się do posadzek, ścian i pował Rabitza, do sklepień, wyprawy murów, betonu itp.

4.    Zaprawaskaliolowajest mieszaniną gipsu stukowego palonego, oraz sproszkowanego spatu gipsowego, zarobioną wodą klejową i daje wyborny stuk.

5.    Zaprawa try poli to w a jest to mieszanina gipsu, wapna, wapniu magnezjowego, piasku i 010 części węgla lub koksu, miernie wypalona i zarobiona małą ilością wody. Jest lżejsza od gipsu, wiąże jak on szybko, jest na mróz wytrzymała, mocna, mało pęcznieje, dosyć ogniotrwała, daje się zmywać mydłem i ługiem i używa się do robót stukowych.

Do wyprawy zwykłej murów miesza się 1 część trypolitu z 2 lub 3 częściami piasku; mała domieszka mleka wapiennego opaźnia wiązanie zaprawy bez dostrzegalnej ujmy siły tężenia. Do zwykłego murowania nadaje się mieszanina zaprawy 2 części trypolitu, 1 części wapna i 7 części piasku. Wyprawione powierzchnie zatarte żelazem i wygładzone, uzyskują piękny połysk i większą twardość.

6. Zaprawy hydrauliczne.

Zaprawy hydrauliczne czyli wodne posiadają bardzo wielką zdolność stosunkowo szybkiego wiązania i twardnienia aż do skamieniałości zarówno na powietrzu jak w wodzie; dają więc użyć się tak do budowli lądowych jak i wodnych.

Już starożytni Grecy i Rzymianie umieli wytwarzać zaprawy wodotrwałe z pomocą naturalnych domieszek, jak ziemi santo-rynowej, puzzołanowej i innych do zwykłej zaprawy wapiennej. Ilość domieszek z czasem znacznie wzrosła, odkąd zbadano, że wszystkie te domieszki naturalne są związkami krzemowymi tlenków różnych metali, a skuteczność ich hydrauliczna zależy głównie od obecności galaretowatej krzemionki bezpostaciowej. Domieszki te nazywają się puzzolanami naturalnemi, dla odróżnienia od domieszek czyli puzzolan sztucznych.

Stwierdzono, że margiel gliniasty (dział D, rozdział L, poz. 19., 8tr. 58) po wypaleniu zmienia węglan wapnia na wapno palone.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

a glinę na krzemionkę bezpostaciową czyli na puzzolanę; staje się zatem wapnem hydraulicznem.

Główną rolę we wszystkich zaprawach wodnych odgrywa stosunek zawartości węglanu wapnia do krzemionki, względnie do krzemianów przeważnie gliniastych.

Wapień gliniasty czyli margiel gliniasty, zawierający 20—40°/0 gliny, jest materjałem stosownym do zapraw hydraulicznych, i w miarę stosunku wapnia do krzemianów gliniastych, lub samej krzemionki (zwanych zwykle glinką), w obrębie podanej właśnie granicy procentowej, posiadamy dziś: wapno hydrauliczne naturalne i stuczne, cement romański (rzymski), cement portlancki, różne cementy mieszane i cementy żużlowe.

a) Zaprawa z domieszkami hydraulicznemi naturalnemi.

Domieszki hydrauliczne czyli puzzolany są to ciała, które w stanie sproszkowanym domieszane do wapna tłustego nadają mu hydrauliczne własności. Ciała te same dla siebie nie dają żadnej zaprawy, a działają tem silniej hydraulicznie, czem więcej miałko są sproszkowane; dodaje się ich zamiast piasku, lub z małą ilością piasku do zaprawy podczas gaszenia, lub po zgaszeni uwapna. Domieszki jednak są dziś tam tylko racjonalne, gdzie są na miejscu; gdyż o wiele dogodniej i taniej otrzymuje się zaprawę tej samej własności za dodaniem cementu portlancki ego do zaprawy wapiennej.

Stosownie do pochodzenia i natury domieszek odróżniamy następujące rodzaje zaprawy.

1. Zaprawa puzzolanowa tworzy się za dodaniem do zaprawy wapiennej puzzolany właściwej, czyli ziemi puzzolanowej, zwanej także puzzolaną neapolitańską, która jest martwicą okruchową, a nazwa jej pochodzi od miasta Puzzuoli w bliskości Wezuwiusza. Najlepszą jest brunatna, mniej dobrą żółta a najgorszą żółtawo biała.

Ciężar jej właściwy wynosi 2*40; a 1 ms miałko zmielonej, nasypanej waży około 880 kg.

Waga samej zaprawy w stanie sypkim wynosi 900—1000 kg m*, a stłoczonej 2700    nadaje się do budowli w wodzie morskiej,

której cement portlancki nieznosi.

Używane stosunki mieszaniny wapna gaszonego, puzzolany i piasku: 2:1:1, 2:8:0, 1:3:0, 1:8:2, 1:3:3, 1 : 1 : 0, 1: 2 : 0,

1 : IV. : IV..-

Puzzolana powinna być świeża, a mury na zaprawie puzzolanowej powinny pozostać na powietrzu 5—6 tygodni, a najmniej 8—10 dni, zanim je woda otoczy, gdyż zaprawa tylko w takich warunkach szybko tężeje w wodzie.

2.    Zaprawa trasowa tworzy się za domieszaniem do zaprawy wapiennej mączki trasu, który jest martwicą wulkaniczną, gąbczastą, podobną do puzzolany.

Tras sprzedają kawałkami około \0kg i w ten sposób można się ustrzec od fałszowali; w Niemczech występuje pod nazwą nad-reńskiej martwicy a także pod nazwą „Duckstein“ żółtawo-szary o twardości cegły dobrze wypalonej.

Ciężar właściwy 2*80; lm3 mączki nasypanej waży 915

Dodany do. cementu portlanckiego podnosi jego wytrzymałość i trwałość na wpływy atmosferyczne, wody morskiej, kwasów itd. i zmniejsza koszt; używają mieszaniny: 2 części cementu, 1 część trasu i 9 części piasku na wagę.

Zmieszany z cementem romańskim pogarsza zaprawę; w połączeniu z wapnem zwykłem daje korzystniejszy wynik, gdy wapno jest sproszkowane.

Ilość potrzebnej do zaprawy wody wynosi 20<>/₀ z sumy objętości trasu, cementu i piasku, a 10°/₀ z sumy wapna, trasu i piasku.

Stosunki mieszaniny trasu, wapna i piasku oraz wydajność zaprawy: 1:1:1 daje 2 części, 1:1:2, 3T0 części, 1:2:3, 4*30 części, 1:2:6, 7 5 części zaprawy.

3.    Zaprawa santorynowa uzyskuje się za domieszaniem do wapiennej zaprawy ziemi santorynowej, która jest martwicą wulkaniczną z wysp greckich Santorin i innych, podobną do puzzolany, ale łatwiej rozcieralną.

Ciężar właściwy 237; Iw« mączki nasypanej waży 833 A#; jest barwy szarobiałej.

Zaprawa twardnieje tylko w wodzie, jest wytrzymałą jak cementowa, i używa się do budowli w wodzie morskiej; na powietrzu kruszeje i rozsypuje się nawet i wtedy, gdy po stwardnieniu w wodzie dostanie się na powietrze.

Zaprawa ta jest mieszaniną 75—8(D/₀ ziemi santorynowej i 20 do 25°/₀ ciasta wapiennego.

4.    Jako naturalne domieszki hydrauliczne, podobnie jak wyżej poszczególnione, dają się użyć niemal wszystkie skały wulkaniczne; jak lawa, martwica bazaltowa itp., a także i niektóre niewulka-niczne jak opal, chalcedon i inne.

b) Zaprawa z domieszkami hydraulicznemi sztucznemi.

Szkło wodne, żużle z wielkich pieców (hutniczych), glina palona, mączka ceglana, łupek ałunowy palony, popiół z węgli kamiennych, piaskowiec gliniasty palony, gnajs palony itp. ciała, zawierające krzemionkę rozpuszczalną, a domieszane do tłustego wapna dają zaprawę mniej lub więcej dobrą i hydrauliczną. Ciała te zowią się domieszkami hydraulicznemi stucznemi i dają następujące rodzaje zaprawy.

1.    Zaprawa żużlowa jest mieszaniną wapna gaszonego i miałko sproszkowanego żużlu z pieców wielkich.

0 ile żużel ten zawiera 50—60% krzemionki i 15—20% glinki, równa się najlepszej puzzolanie; o ile jednak mniej niż 40% krzemionki i 15°/₀ glinki, lub jeżeli żużel pochodzi z pieców fryszer-skich, nie nadaje się na domieszkę hydrauliczną.

Zaprawa żużlowa wiąże powoli, lecz pod wodą staje się bardzo twardą i wytrzymałą.

2.    Zaprawa popiołowa jest mieszaniną wapna gaszonego i popiołu węgli kamiennych z okruchami wapna, pozostałego w paleniskach pieca wapniarskiego, który to popiół zowie się popiołem wapiennym.

Zaprawa o stosunku 3:2 wapna gaszonego do czystego dobrego popiołu wapiennego używa się do murów wodnych, wystawionych na zmienny stan wody, a o stosunku 1:1 do murów na powietrzu.

3.    Zaprawa z mączki ceglanej jest mieszaniną wapna gaszonego i mączki z cegły dobrze wypalonej. Wyborną jest mączka z klinkerek holenderskich jasnożółtych i daje bardzo dobrą zaprawę hydrauliczną, złożoną z 1 części wapna tłustego gaszonego, 1 części mączki ceglanej i 2 części piasku; zalecają także: 1 część wapna tłustego, 2 części wapna chudego, 1 część mączki ceglanej; 3 części wapna, 2 części mączki ceglanej i 3 części piasku; 8 części wapna sproszkowanego sucho zgaszonego, 3 części mączki ceglanej i 3 części żużla miałkiego.

4.    Zaprawa ze sztucznej puzzolany jest mieszaniną wapna i puzzolany sztucznej, wyrabianej z gliny z wapnem zmieszanej, wypalonej i sproszkowanej.

Okrzemka starannie wypławiona, osuszona, wyżarzona i zmielona na proszek miałki daje sztuczną domieszkę hydrauliczną, zwaną nowym trasem.

c) Zaprawa z wapna hydraulicznego.

Wapień gliniasty czyli margiel podczas wypalania traci kwas węglowy, wskutek czego węglan wapnia staje się wapnem palonem, a równocześnie także i glina zamienia się na krzemionkę bezpostaciową i tworzy razem puzzolanę. Margiel więc po wypaleniu przedstawia naturalną mieszaninę, która w stosowanym stanie zarobiona wodą, daje zaprawę hydrauliczną.

Margiel, zawierający więcej wapna, po wypaleniu rozpada na proszek, gasi się i zwiększa objętość podobnie jak zwykłe wapno; a gdy obok tego okazuje własności hydrauliczne, więc jest w istocie wapnem hydraulicznem.

Margie zawierające 20—25o/₀ gliny i przeważnie związki krzemionki z glinką, tlermik żelaza, tlenek żelaza, potas i sód, dają najlepsze wapna hydrauliczne; także margle o zawartości gliny niżej i zwyż tej granicy dają jeszcze niezłe wapna hydrauliczne; zresztą i wapienie formacji jurajskiej wypalają się na wapno hydrauliczne.

Margiel z 12°/₀ gliny daje słabe, z 15°/₀ średnie, a z 20—25°/0 mocne wapno hydrauliczne.

Wypalanie margli odbywa się w piecach stojących w temperaturze niżej stopienia; zaczern zużywa się mniej paliwa, niż do wypalania wapna zwykłego.

Wapno hydrauliczne gasi się nieco powolniej jak zwykłe, rozgrzewa się mniej i narasta około 50°/₀; gaszenie dokonywa się przez zanurzenie w wodę lub pod pokrywą piasku, wskutek czego wapno rozpada na proszek miałki, mączny, żółtawobiały, który zarabia się na zaprawę. Potrzebna do gaszenia ilość wody wynosi 30 do bO°/₀.

W handlu sprzedają wapno hydrauliczne w kawałkach lub sproszkowane; ostatnie jest korzystniejsze tam, gdzie go wiele potrzeba.

Ciężar jego właściwy jest 2*4—2*8; w stanie sproszkowanym nasypanym waży 550—600 /cgjmz.

Skład margli jest niepewny nawet w tym samym kamieniołomie. Starano się zatem wytworzyć sztuczne margle celem zabezpieczenia jednostajnej jakości wapna, i stąd pochodzi w handlu i nauce wapno hydrauliczne naturalne i sztuczne.

Celem uzyskania zaprawy hydraulicznej zarabia się wodą wapno hydrauliczne zaraz po wypaleniu zgaszone i z piaskiem zmieszane;

wapno bowiem odleżało po wypaleniu wietrzeje rychło i daje licha zaprawę.

Zaprawa tężeje powolnie nawet bez dostępu kwasu węglowego i po pewnym czasie staje się hydrauliczną; mur wykonany na niej schnie prędzej, jest wytrzymalszy i trwalszy na działanie atmosfery, niż na wapnie zwykłem. Wyprawa murów zaprawą hydrauliczną jest na mrozie trwała.

Wapno silnie hydrauliczne niegasi się, lecz po wypaleniu miele na proszek, który po dodaniu wody i piasku zarabia się na zaprawę.

Mieszaniny wapna hydraulicznego do piasku według objętości używane są w stosunku: 1:1, 1:2, 1:8, 1:4, 1:5. Wydajność zaprawy wynosi około 75% sumy objętości wapna i piasku a potrzebna ilość wody około 12% z tej samej sumy; bez uwzględnienia jednak odnośnej ilości wody na zwilżanie cegły itd.

Wytrzymałość zaprawy na ciśnienie Kd = 80—150 kg/cm2, a na ciągnienie Kz = 6—l&kg/cm2.

Zaprawa w budowlach wodnych może jedynie wówczas spełnić zadanie, jeżeli przed zetknięciem z wodą pozostawała przez dłuższy czas na powietrzu aż do stężenia.

7. Zaprawy cementowe.

a) Zaprawa z cementu romańskiego.

Margie! zawierający 25—40% ciał gliniastych zmienia, po wypaleniu w temperaturze niżej stopienia, swój węglan wapnia na wapno żrące, a ciała gliniaste na puzzolanę i tworzy materjał hydrauliczny, który różni się tern od wapna hydraulicznego, że się nie daje gasić, że wskutek tego trzeba go zarobić na zaprawę jedynie w stanie zmielonym na proszek i że po zarobieniu wodą nie powiększa objętości swej w sposób dostrzegalny.

Materjał ten jest właśnie cementem romańskim, zwanym także wprost cementem, i ma barwę żółtawą aż do ciemnobrunatnej. Sprzedają go w beczkach po 250 kg wagi brutto i w workach po 50—75% o pojemności 047—071 m3; nasypany waży 800 do 1050 %/ws, a więc średnio 900 %/жЗ, a stłoczony 1200—1500%/ws.

Cement rzymski zarobiony nie powinien po stwardnieniu ani zwiększać objętości, ani rysować się, ani łuszczyć; poczyna twardnieć na powietrzu beż domieszki piasku po 7—15 minut.

Zaprawa z cementu romańskiego jest mieszaniną sproszkowanego cementu romańskiego i piasku, zarobioną wodą; rozgrzewa ńę nieznacznie, nie chłonie wiele wody, pod wodą tężeje prędzej |ak cement portlancki i z tego powodu jest bardzo cennym .naterjałem w robotach podwodnych, zwłaszcza do tamowania źródeł lub dopływu wody zaskórnej. W stanie czystym, to jest bez domieszki piasku, używa się tylko do murów wystawionych na uderzanie fal; do wszelkich innych zwykłych robót murarskich dodaje się do cementu piasku w stosunku 1:1, 1:2 i 1:3; ta ostatnia mieszanina może dać jeszcze dobrą zaprawę, gdy cement świeży. Użycie zaprawy musi być szybkie, gdyż rychło tężeje i psuje się; zbyt rzadka zaprawa słabo wiąże, a wysychając kurczy się i pęka.

Do wyprawy robót stukatorskich i odlewów używa się zaprawy w stosunku cementu do piasku 1:6 do 1:8; odlewy jednak są liche. Wiele lepsze z tego cementu są kamienie sztuczne do murów, koryta wodne, kręgi studzienne, rury kanałowe, drenowe, ryny. żłoby, płyty pisoarowe, misy itp., oraz dachówki, wymagające jednak starannej roboty. Do tych wszystkich przedmiotów cement musi być powolnie wiążący i w tym celu miesza się go z cementem portlanckim i ze znaczną ilością piasku, zarabia małą ilością wody i ubija w formach. Wszelkie wyroby należy przechowywać w wilgoci przez 8—4 tygodni i chronić od przewiewu powietrza

Ciężar właściwy zaprawy stwardniał«'] 2*7—ЗЮ0.

Beczka najlepszego cementu romańskiego w Anglii wyrabianego obejmuje 0175 m3 i w⁷aży 168 kg\ 1 m3 w stanie nasypanym waży 700—900 kg.

Jeden hektolitr cementu rzymskiego ważącego 80—90 kg, zarobiony 30—40% wody daje 0*60—0*76 hl ciasta cementowego, które z 3 hl piasku tworzy 2*9—3 hl zaprawy; 1 hl z 60—80% wody daje 0'91—111 hl ciasta cementowego.

Wystarczająca zazwyczaj domieszka wędy wynosi 30—35% objętości albo 40—43% wagi cementu i daje ciasto dostatecznie gęste; do ciasta ciekłego 55—60% wody według objętości lub 68—75% według wagi; do zaprawy z domieszką piasku trzeba powiększyć te ilości wody o kilka procent.

Zaprawę cementową należy szybko zużyć zanim się rozpocznie jej wiązanie i zarobić naraz tylko tyle, ile murarz w przeciągu 5—10 minut może zużyć. Wyprawę należy utrzymywać przez pierwszych dni kilka w wilgoci i osłonić przed promieniami słońca.

Niepewność co do składu marglów, nawet w jednym i tym samym kamieniołomie, stała się i tu powodem do wyrabiania cementu z margli sztucznych, czyli tak zwanego cementu port-lanckiego.

b) Zaprawa z cementu portlanckiego.

Cement portlancki jest sztucznie wytworzoną i stosownie przyrządzoną mieszaniną węglanu wapnia i gliny, dającą zaprawę o doskonałych własnościach hydraulicznych; jest więc właściwie stucznym marglem wypalonym, mającym tę wyższość nad marglami naturalnymi, że zawiera najlepsze jednolite ustosunkowanie składników i staranne przysposobienie całej masy.

Margie sztuczne wyrabiają zazwyczaj z miękkich wapieni, jak ziemie margliste, kreda, martwice wapienne, wapienie jezior i łąk; rzadziej natomiast z wapieni łomowych i margli zbitych. Wapienie te miękkie po sproszkowaniu i uwolnieniu od obcych przymieszek zapomocą wypławienia, miesza się w stosunku 78—75% wapienia na 22—25% gliny udoskonalonymi już dziś przyrządami.

Po zarobieniu na ciasto można je wypalać w bardzo wysokiej temperaturze, w której tlenek wapnia łączy się chemicznie z krzemionką gliny, a margiel, niemając już wapna wolnego, nie gasi się. Zmielony wreszcie na mączkę miałką i zarobiony wodą tężeje jak cement rzymski lub podobne wapna hydrauliczne i dosięga bardzo znacznej wytrzymałości.

Zdarzają się także i rodzime margle o zupełnie doskonałych i do fabrykacji cementu znakomitych własnościach, jak np. w Perl-moos w pobliżu Kufstein w Tyrolu i w innych miejscowościach. Cement z nich przyrządzony zowie się cementem portlanekim naturalnym.

Warunkiem niezbędnym jest wypalenie marglu aż do spieczenia czyli rozmiękczenia całej jego masy, gdyż od tego jedynie zależą w wysokim stopniu cenne własności cementu portlanckiego; wypalanie zresztą w tak wysokiej temperaturze, wynoszącej około 2000° C, doprowadzającej masę cementową do jasnego żaru białego, jest właśnie zasadniczą cechą, odróżniającą cement portlancki od cementu romańskiego i wapna hydraulicznego, wypalanych w temperaturach niskich.

Do wyrobu cementu portlanckiego nadają się zresztą wszystkie wapienie; glina zaś powinna być plastyczna, wolna od grubszy cli nrzymieszek i posiadać masę jednostajną.

Materjały surowe po odpowiedniem przygotowaniu rozdrabniają się możliwie miałko i mieszają jak najdokładniej sposobami następującymi.

Mieszanie suche. Wapienie łamane i kredy twarde suszy się w piecach a potem miele; tak samo postępuje się z gliną. Mączkę każdą osobno przesiewa się sitem o 360—500 oczkach na 1 cw², poczem ilości ich, odmierzone dokładnie we właściwym stosunku, miesza się możliwie najdokładniej i zarabia na zupełnie jednostajną gęstą masę ciastową.

Mieszanie półmokre. Jeden z obu materjałów, a najczęściej wapień, oczyszcza się z piasku i kamyków zapomocą rozdrobnienia i wypławienia i mokry ten mułek miesza się z mączką drugiego materjału, otrzymaną w drodze suchej.

we

Mieszanie mokre. Wapień i glinę po rozdrobnieniu miesza się właściwym stosunku i wypławia, a mułek stąd otrzymany zawiera oba ciała dokładnie wzajemnie wymieszane.

Z masy otrzymanej, w którybądż sposób wyżej opisany, robi się cegiełki ręcznie lub maszyną, suszy na powietrzu lub w suszarni i wypala w⁷ piecach, zazwyczaj stojących, w których się je układa warstwami na przemian z paliwem. Czasem, zamiast w cegiełkach, wypalają masę w nieforemnych grudach, ale cement jest gorszy.

Czem dokładniej wysuszone cegiełki, tern krócej trwa wypalanie.

W piecach okresowych do 10.000 kg masy cementowej obejmujących wypalanie trwa 24 godzin, a 20.000—30.000 kg 30—40 godzin.

Używają także pieców o nieustannem wypalaniu.

Masa cementowa należycie wypalona ma wygląd ciała spiekłego, do lawy wulkanicznej podobnego, barwy zielonoszarej ; niedopalone części są jasnobrunatne i mało wytrzymałe, a przepalone są niebiesko-aż do barwy czarnozielonej i dają ciężki niewiążący proszek.

szare

Masa należycie wypalona jest bardzo twarda i wymaga bardzo silnych maszyn do zmielenia, które ją najpierw roztłukują na drobne kamyczki, a potem mielą na mączkę. Mączkę przesiewa się przez sita, aby była najdelikatniejszym proszkiem, gdyż od tego zależy dobroć cementu.

W handlu sprzedają cement w beczkach i w workach; według austrjackich beczka cementu portlanckiego ma ważyć 200 kg

norm

a worek 60 A# brutto; według zaś norm niemieckich beczka ma ważyć 180 kg brutto a 170 kg netto. Dopuszczalna różnica w każdym razie wynosi 2<>/₀ wagi.

to

to

Na beczce oprócz napisu „Cement portlancki“ powinien być wypisany także ciężar brutto i netto.

Cement po wytworzeniu powinien odleżeć w suchem miejscu około 3 miesiące na składzie, gdyż odleżały wiąże po wolni ej i jest znacznie wytrzymalszy. Z doświadczenia wiadomo, że cement podczas tężenia w wodzie zwiększa swą objętość, ale odleżały mniej niż świeży; skutkiem tego cegły muru na cemencie odpryskują w pobliżu spoin. Zresztą odleżały cement, zarobiony wodą, nie rozgrzewa się tak jak świeży. Pęcznienie i pękanie cementu wtedy się wydarza, gdy ma za wiele tlenku wapnia lub magnezu.

Dobry cement jest proszkiem miałkim, ostrym w dotknięciu, barw) jasnoszarej do ciemnoszarej, z odcieniem zielonym lub niebieskim, a pod mikroskopem okazuje złożenie z ostrych blaszek i płytek.

Ciężar właściwy cementu portlanckiego wynosi 3*10—3*25; odle-żałego zmniejsza się na 2 96—2 85; atoli gdy jest dobry, zmniejszenie niepowinno zejść niżej 3*05. Jest to jedna z najważniejszych cech dobroci.

Litr cementu lekko nasypanego waży 1*2—Г4 hg\ silnie stłoczonego w opakowaniu 1*85 kg.

Dobry cement zawiera na wagę: 58—67°/₀ tlenku wapnia, 20—265% krzemionki, 4—10°/o glinki, 2—6°/₀ tlenniku żelaza. 0*5—3% tlenku magnezu, 0*5—2% kwasu siarkowego i do 3% zasad (potasu i sodu).

Michaelis na podstawie licznych rozbiorów podaje następujący przeciętny skład dobrego cementu: 6005% tlenku wapnia, 24-31% krzemionki, 7 5% glinki, 3 34% tlenniku żelaza, 1*17% tlenku magnezu, 0 80% potasu, 0*74% sodu, 1*82% gipsu.

Według norm austrjackich cement portlancki powinien zawierać na jednostkę wagi: składników hydraulicznych 1*7 wagi składników wapnistych.

Gips dodany w ilości 1—1 %% do cementu, zawierającego za dużo wapna, usuwa niebezpieczeństwo pęcznienia nie ujmując innym własnościom i przedłuża tężenie; wszakże w dobrym cemencie ilość gipsu niepowinna przekraczać 2%. Żużel z pieców wielkich mielony usuwa również pęcznienie ; soda zwapniona, sole rozpuszczalne, wapień, glina, łupki gliniane, piasek, popiół itp., domieszane do cementu są szkodliwe, a w najlepszym razie obojętne i małej wartości, za które jak za cement drogo płacić trzeba. Jak długo jednak ilość wszystkich tych domieszek nieprzekracza 2%, to zawartość ich nie jest jeszcze fałszowaniem cementu; w większej jednak ilości mogą zmienić tak dalece własności cementu, że przestanie być cementem; mimo tego jednak może się on dać jeszcze użyć ze skutkiem do wielu robót budowlanych.

Jeżeli więc fabrykant przedstawia swój wyrób i sprzedaje jako cement z domieszkami, nie jest to jeszcze fałszerstwem; skoro jednak postępuje przeciwnie, to popełnia fałszerstwo tem gorsze, że kupujący niema możności dorywczego stwierdzenia składu chemicznego, ani stopnia zafałszowania. Świadomość tej trudności rozpoznania daje właśnie pochop spekulantom do wyrabiania cementów fałszywych, obejmujących czasami do 50°/₀ domieszek obcych, co uchodzi bezkarnie, gdyż stwierdzenie domieszek, a zwłaszcza żużlu często nawet w drodze ścisłego chemicznego rozbioru jest niemożliwe.

Wszelkie barwniki, a szczególnie oker, zmniejszają wytrzymałość cementu, z wyjątkiem tylko farb ultramarynowych (niebieskich i zielonych), których nawet domieszka 40°/o nie szkodzi. Mimo tego barwią cement czarno, czerwono w najrozmaitrzych odcieniach, żółto, brunatno, zielono i niebiesko; jedynie na biało cementu zabarwić nie można.

Zaprawa z cementu portlanckiego jest pod względem siły wiążącej i innych nieocenionych własności najdoskonalszą ze wszystkich innych zapraw hidraulicznych.

Cement zarobiony wodą w ilości 85—40°/o objętości cementu daje 90°/₀ czystej zaprawy cementowej, która na powietrzu poczyna tężeć po 10 minutach, gdy cement wiąże szybko, po 10—15 minut, gdy średnio, a po 15 minutach, gdy powolnie wiąże, i staje się z czasem bardzo wytrzymałą.

W budownictwie lądowem rzadko kiedy używa się zaprawy czystej cementowej, gdyż na powietrzu kurczy się niejednostajnie i pęka; w wodzie jednak tężeje prawidłowo, niepęka i dla tego używają jej do zatykania źródeł, zapełniania szczelin i pęknięć murów pod wodą płynącą i kanałów, do osadzania żelaza w murach, i w ogóle tam, gdzie potrzeba szybkiego stężenia zaprawy.

Zresztą do zaprawy cementowej dodaje się zawsze piasku w pewnym stosunku, wskutek czego wiąże wprawdzie powolniej, ale bez ujmy wytrzymałości; ze względów oszczędnościowych używa się piasku nawet i do zapraw podwodnych. Prawie do wszystkich robót jest odpowiedniejszym cement powoli wiążący, gdyż podczas użycia jest dogodniejszy, tężeje prawidłowiej i jest wytrzymalszy. Cement zaś szybko wiążący używa, się oprócz wypadków wyżej poszczególnionyeh, także i tam, gdzie roboty nie są zabezpieczone od dostępu wody płynącej, a nadto do murów wynoszonych późną jesienią chłodną, do wypraw, gzymsów⁷ itp.

Wody i piasku należy do zaprawy cementowej dodawać we właściwej mierze, gdyż nawet nieznaczne uchybienia pod tym względem sprowadzają szkodliwe skutki; trzeba zatem w drodze prób wyznaczyć najkorzystniejsze ilości stosunkowe tych domieszek dla danego cementu.

Woda ma być bezwarunkowe czysta, wełna od jakichkolwiek soli, gliny, mułku, tłuszczu itp. Zależnie od rodzaju cementu, przeznaczenia roboty i stanu pogody ilość potrzebnej wody do gęstej zaprawmy wynosi w regule około 20°/₀ sumy objętości cementu i piasku i dochodzi nawet do 30°/o, zwłaszcza jeżeli zaprawa zawiera więcej cementu, niż piasku; do zaprawmy zaś rzadkiej potrzeba wody około 40°/₀. Zawrartą w składnikach mieszaniny wilgoć, oraz stopień nasiąkliwości kamieni trzeba także uwzględnić. Szybko wiążące cementy wymagają więcej wody. a tak samo w porze suchej i gorącej. Zaprawa gęsta po stężeniu jest więcej zbita, wytrzymała i trwała na wpływy atmosferyczne, niż rzadka; do murów⁷ z cegły używa się rzadszej zaprawy, niż do murów z kamieni łamanych, gdyż cegła nawet zmoczona odbiera wodę zaprawie. Za mała ilość wody powoduje pęcznienie zaprawy z ujmą wytrzymałości; trzeba zatem kamienie i cegły oczyścić z brudu i dobrze nasycić wodą; skrapianie szczotką tu nie wystarcza. Za dużo wody czyni zaprawę mało zbitą i porowatą, co jednak mniej szkodzi wytrzymałości, niż u innych zapraw. W robotach murarskich niepodobna uniknąć nadmiaru wody, co jednak jest o tyle korzystne, że opażnia tężenie a szkody nie przynosi, gdyż podczas wysechania nadmiar wody się ulatnia. Wszakże do wyrabiania kamieni z cementu itp. trzeba go zarobić taką ilością w^ody, jakiej potrzeba do utrzymania zaprawy w stanie wilgotniej ziemi czyli t. z w⁷, zaprawy sypkiej; ten stan bowiem jedynie umożliwia prawidłowa ubicie zaprawy na jednolitą masę i wystarcza zupełnie do stwardnienia.

Za dodaniem więcej wody zaprawa staje się lepką i trzeba ją zarabiać już w skrzyni (w naczyniu).

Ilość piasku, który ma posiadać własności, wymagane wyżej dla zwykłej zaprawy wapiennej zależy od rodzaju cementu i piasku

Zobacz oddział III., rozdział 3., poddział e), poz. 3. strona 102.

oraz od wymaganego stopnia wytrzymałości i hydrauliczności zaprawy. Gzem więcej piasku, w równych zresztą warunkach, tem zaprawa wolniej tężeje tak w powietrzu jak w wodzie, i ma mniejszą siłę wiążącą, gęstość i wytrzymałość, oraz łatwiej przepuszcza wodę.

Stosunki mieszaniny cementu, piasku i wody powinny być właściwie ciężarowymi; gdy jednak zastosowanie wagi byłoby z wielkimi trudnościami połączone, więc w praktyce używają powszechnie stosunków objętościowych do zaprawy.

Do nieprzesiąkliwych zbiorników nie należy przekraczać stosunku do piasku 1:1 ; tego też stosunku używa się do spoinowania (testowania spoin) i zalewania.

Stosunku 1:1 Va używa się do betonu w rowach fundamentowych żródlistych i podatnych, do cienkich murów, cienkich sklepieńr cienkich filarów, wyprawy cokołów, pochyłych powierzchni ściekowych i kamieni sztucznych.

Stosunku 1:2 do murów w wodzie, oporów, łuków ziemnych, luków i sklepień płytkich, mocno obciążonych, do ciągnięcia i wyprawy gzymsów, do wyprawy zewnętrznej i do wilgotnych cokołów

Stosunku 1:3 do fundamentów budynków wielupiętrowych, murów piwnicznych, filarów oporowych, sklepień kolebkowych o strzałce */₄—i/₅, wewnętrznej wyprawy i do posadzek.

Stosunku 1:4 do fundamentów suchych i podwodnych, do cokołów budynków jednopiętrowych, do tylnych przymurowań murów oporowych i do cienkich ścian działowych.

Cement portlancki mimo miałkiego zmielenia ma pustkę między-ziarnową większą lub mniejszą w miarę, czy jest lekko nasypany lub stłoczony; pustkę tę zapełnia woda podczas zarabiania cementu.

Ponieważ 1 litr lekko nasypanego cementu waży 1*40 kg a ciężar jego właściwy wynosi 3*20 kg, więc właściwa masa cementu w litrze będzie

1-40

= 0*441 ; stąd na pustkę międzyziamową przypadnie

masa

1 — 044 = 056 /, co mniej więcej odpowiada ilości wody potrzebnej do związania cementu. Podobnie litr piasku lekko nasypanego waży około VQOkg, gdy zaś ciężar jego właściwy jest 2*65, więc

1-60

wyniesie tu ^5 = 0 601\ zaczem na pustkę międzyziamową

piasku przypadnie 1 —0 6 = 0 401, czyli ogólnie 40<>/₀. Jeżeli do naczynia litrowego piaskiem suchym lekko i równo zapełnionego dolewa się tyle wody ile się zmieści, to pomierzona objętość wody

jest także pojemnością pustki; w piasku zwykle używanym wynosi pustka 30—35°/₀.

Objętość zaprawy nie jest równa sumie objętości cementu, piasku i wody, wchodzących w jej skład, lecz jest zawsze mniejszą. Po-<diodzi to stąd, że podczas zarabiania zaprawy woda zapełnia międzyziarnową pustkę w sypkim cemencie, a ten znowu między-ziarnową pustkę w piasku.

Objętość uzyskanej zaprawy w porównaniu do sumy objętości jej składników jest wydajnością zaprawy. Zależy ona od jakości i natury cementu i piasku, oraz od ilości wody i daje się wyznaczyć dla danego cementu i piasku jedynie zapomocą próby. Do zorjentowania się jednak w projektowanej robocie cementowej co do ilości potrzebnych materjałów i kosztów, konieczne są pewne praktyczne wskazówki i do tego celu mogą posłużyć następujące dane.

W zeszycie 24. laboratorjum mechanicznotechnicznego wyższej Szkoły technicznej w Monachium podaje Stahl wyniki obliczenia zaprawy cementowej w procentach od sumy objętości składników jej mieszaniny, to jest od cementu i piasku z pominięciem wody, a mianowicie: 1:0 daje 90%, 1:1 daje 73⁻50% (70%), 1:2 daje 68% (65»/«). 1:3 daje 72 75o/₀ (70<%), 1:4 daje 76*40% 74%), 1: 5 daje 78'84o/₀ (76<%), 1:6 daje 80-57<>/₀ (78o/₀), 1 : 7 daje 81-88% (80%), 1:8 daje 82-84o/₀ (82%), 1:9 daje 83*70%, 1:10 daje 84 37%, 1:11 daje 84-92%, 1 :12 daje 85 59%. W tern mieści się już także spółudział wody potrzebnej do zaprawy.

Busing und Schumann w dziele „Der Portlandzement und seine Anwendungen im Bauwesen“ twierdzą, że powyższe wyniki obliczenia Stahla są nieco za wysokie i proponują dla stosunków 1:1 do 1:8 niższe cyfry procentowe wydajności, uwidocznione wyżej w nawiasie obok cyfr Stahla. Oświadczają nadto, że ostatecznie do użytku codziennego wystarczy zupełnie przyjęcie przeciętnej wydajności na 75% dla stosunków 1:1 do 1:4, i podają prost* wzór ogólny do obliczenia wydajności zaprawy

Gc Gp G

V = — -f-

9w ’

w którym Gc, Gp, Gw są ciężary bezwzględne cementu, piasku i wody w stanie wchodzącym w skład zaprawy, gc, gP, gw ciężary właściwe tych składników, o przeciętnych wartościach gc — 3*13, (fp = 2 65, Çw :=z 1 '00.

go

gp

119

Unna, opierając się na stwierdzonej doświadczalnie wydajności cementu 0 48 i przyjąwszy, że pustka w piasku wynosi 40°/₀, a woda jako domieszka spółdziała także w wydajności zaprawy, dochodzi częściowo na podstawie doświadczeń, częściowo na podstawie obliczeń do następujących cyfr: mieszanina o stosunku cementu, piasku i wody 1:2:0 53 daje 2 21 części zaprawy, 1: 2*5 : 0*62 daje 2*60 części, 1: 3 :0 64 daje 2 92 części, 1:4: 0 80 daje 3*68 części, 1:6:1 daje 4 48 części.

Na tych samych właśnie podstawach Karol Stockl, starszy radca budownictwa kolei państwowych, oparł ściśle swój wzór do obliczania wydajności z zaprawy cementowej, który podaje w „Österreichische Wochenschrift für den öffentlichen Baudienst“ Nr. 48

z roku 1909. w następującej postaci:

120

Z = 0*48 C-t-О-бОР-ь TT, gdzie G oznacza objętość cementu, P piasku, W wody, której wartość wyznacza się z wzoru osobnego

W = 017 (C+P).

121

Po podstawieniu tej wartości we wzór poprzedni będzie Z = 0-65 C -ł- 0*77 P.

122

Cement zarobiony wodą jest spoiwem, które zlepia ziarna piasku, zamieniając zaprawę po stwardnieniu na piaskowiec. Skoro zatem cement, względnie spoiwo zapełni całą pustkę w piasku, czyli skoro objętość spoiwa podzielona przez objętość pustki międzyziarnowej piasku będzie równa, lub większa niż 1, to zaprawa cementowa będzie syta; w przeciwnym razie zaprawa jest niesyta.

Według powyższych wzorów Stöekla spoiwo wynosi 0*48 C-\-4- 0*17 (C-Ь P), gdy zaś pustka w piasku jest 0*40 P, więc stopień gęstości zaprawy przedstawia wzór

0*48 (74-0*17 (C + P)

0*40 P"

123

Dla stosunku cementu i piasku 1:2 będzie gęstość zaprawy 0*48 и- 0*17 X 3

1)

0*80

1*23.

124

gdy zatem D y 1, zaprawa jest syta. Dla stosunku 1: 3

0*48 4-0*17 X 4

1*20

= 0*97

125

tu jest D< 1, zaprawa zatem niesyta; z powodu jednakże zbyt małej różnicy między Dii, stosunek cementu do piasku 1:3 można uważać jeszcze jako skrajną granicę sytości zaprawy.

Zarabianie zaprawy powinno być bardzo staranne i dla tego należy ją poruczać murarzom, obznajomionym z tą czynnością, której przebieg powinien być następujący.

Piasek suchy miesza się dokładnie tak długo, aż mieszanina okazuje barwę jednostajną; poczem dopiero dodaje się zwolna potrzebnej ilości wody wśród ciągłego zarabiania; gdy piasek mokry, cement zarabia się wodą a następnie dosypuje się potrzebnej ilości piasku.

Ilości cementu i piasku, potrzebne do zaprawy bądź ciężarowe, bądź objętościowe, należy starannie odmierzyć według przepisanego stosunku.

Przemiana zaprawy w masę skamieniałą zowie się tężeniem, którego pierwszym okresem jest wiązanie a drugim twardnienie. Skoro masa po zarobieniu stężała o tyle, że naciskana palcem z lekka niedostaje znaku, to zaprawa związała; twardość jej i wytrzymałość jeszcze niewielka, ale w wodzie już nie rozpada. Czas wiązania wogóle trwa od kilku minut do kilkunastu godzin, a podczas zarabiania podnosi się ciepłota zaprawy zwłaszcza szybkowiążącej o 2 5—13° C. Okres twardnienia trwa zazwyczaj 3 miesiące, chociaż nawet i później jeszcze twardnienie postępuje przez lat kilka.

Zaprawa tężejąca na powietrzu a zwilżana dostatecznie w pierwszych dniach, jest po stwardnieniu wytrzymalsza, niż zaprawa stwardniała w wodzie.

Należy baczyć zwłaszcza w pierwszych miesiącach tężenia, by woda nie mogła w znacznych ilościach uchodzić z zaprawy, i w tym celu chronić ją od przewiewów, gorąca i od materjałów chłonących wodę. W przeciwnym bowiem razie wytrzymałość zaprawy będzie tak mała, że może popękać i rozsypać się; najniekorzystniejsze pod tym względem są wyprawy cienkie na znacznych powierzchniach.

Na wiosnę i w jesieni zaprawy cementowe tężeją powolniej, ale są wytrzymalsze niż w lecie, w której to porze powinne być stale zwilżane. Wystawione w pierwszym miesiącu tężenia na mróz mają stosunkowo małą wytrzymałość a niekiedy nietężeją wcale dałej, lecz pękają i kruszą się. Zaprawa wstrząsana po zarobieniu, lub wystawiona na działanie wody płynącej nie twardnie wcale. Na mrozie należy używać zaprawy gęstej, zarobionej ogrzanym piaskiem i ciepłą wodą; sól kuchenna, dodana w ilości około 8°/₀ do wody.

przeznaczonej do zarobienia zaprawy, przyczynia się do jej stwardnienia na mrozie i czyni dostatecznie wytrzymałą, ale może spowodować wykwity.

Zaprawa zupełnie stwardniała (skamieniała) dostaje barwę nieco jaśniejszą i nieprzepuszcza wcale wody ani powietrza, wskutek czego nadaje się znakomicie do izolacji od wilgoci.

W temperaturze 100° C zaprawa stwardniała niedoznaje uszczerbku *, w wyższych temperaturach zmniejsza swą wytrzymałość, a rozżarzona do czerwoności kruszeje i pęka.

Na działanie silnych kwasów nie jest odporną nawet po stwardnieniu; najszkodliwsze są kwasy, tworzące z wapnem związki rozpuszczalne, jak kwas solny, azotowy, octowy itp. ; mniej szkodliwo są kwasy, tworzące związki z wapnem trudno lub wcale nie rozpuszcalne, jak kwas siarkowy i fluorowodorowy. Potas, sód, amoniak itp. oraz sole, z wyjątkiem chlorku magnezu i siarczanu magnezu, pozostają bez wpływu; smoła i oleje mineralne nie działają w sposób widoczny na zaprawę stwardniałą; natomiast oleje tłuste, kwas garbnikowy, piwo skwaśniałe tworzą mydła wapienne i rozmiękczają zaprawę, jednak zaprawa o stosunku cementu do piasku 1 :1 jest na to prawie odporna.

W pewnych warunkach niekorzystnych wydarza się czasem, że zaprawa zmniejsza swoją objętość.

Jeżeli przedmioty z ołowiu lub cynku stykają się z cementem, to ulegają rychło zniszczeniu; dla zapobieżenia więc temu należy je osłonić papierem, filcem lub tekturą asfaltową,

Wytrzymałość zaprawy czystej cementowej bez piasku na ciśnienie Ki = 250 do 270 kg/cm²] zaprawy zaś zmieszanej z piaskiem w stosunku 1:8 po 28 dniach wytrzymałość na ciągnienie Kz = 20 do 40 kg,cm*, na ciśnienie Kd = 150 ległem⁸.

Według Bauschingera :

Kd

Ka

K* — 10 do 6

126

Kd

Кь = -j-

127

Kd

128

minimum

129

Kz = 16 kg jem*.

¹ Zobacz oznaczenia spółczynników skrajnej granicy wytrzymałości, strona 6^. Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

Zaprawy z cementów ciężkich mają większą wytrzymałość, niż z cementów lżejszych.

Cement nie przechodzący przez sito z drutu 010 mm o 900 oczkach na 1 cm2, wiąże późno i słabo; jeżeli pozostałość cementu na tern sicie nie przekracza 10°/o, a na sicie z drutu 0 05 mm o 4900 oczkach na 1 cm² wynosi nie więcej niż 30 do 35°/₀, to cement jest dostatecznie miałki.

Zaprawy nie należy przygotowywać w większej ilości, niż da się zużyć w czasie około dwu godzin; nie należy też przechowywać jej przez obiad, a tem mniej przez noc, gdyż twardnie i staje się nieprzydatną, a zarobienie jej ponowne nie prowadzi do celu.

Kamienie do murów na zaprawie cementowej powinny być czyste, nie kruche i nie miękkie, cegła zaś dobrze wypalona i doborowa. Cegła o gładkich zeszklonych powierzchniach nie łączy się ściśle z zaprawą cementową.

Powierzchnię murów przed wyprawą należy starannie oczyścić i zmoczyć; użycie rzadkiej a na to gęstej wyprawy jest mniej korzystne. Zacieranie wyprawy zewnątrz gęstszą zaprawą powoduje łuszczenie się.

Do naprawy stopni z piaskowca używa się gęstej zaprawy, zmieszanej z mączką tegoż piaskowca i z opiłkami żelaznemi.

Zaprawa wapiennocementowa jest mieszaniną zaprawy cementowej z wapnem gaszonem eiastowem. lub sproszkowanera.

Zbyt chuda zaprawa cementowa w stosunku cementu do piasku 1:6, 1:7 itd. jest jeszcze wprawdzie wytrzymała, ale wskutek zbytniej sztywności niedogodna w użyciu i wiąże źle w murze; domieszka pewnej ilości ciasta wapiennego czyni ją ciągliwą, plastyczną i usuwa wszelkie powyższe wady i niedogodności. Wiąże powoli i można ją kilkakrotnie przerabiać w ciągu 24 do 26 godzin; jest zresztą wytrzymalsza od odnośnej zaprawy cementowej, tania i tworzy bardzo odpowiednią zaprawę do murów 'fundamentowych, piwnicznych, nadziemnych i wyprawy sklepień.

Zalecają zaprawy o następujących stosunkach cementu do ciasta wapiemiego i do piasku 1:11₂ : 6 do 9, 1:2:6 do 10, 1V₂ : l¹/« : 6 do 9, 2 :1 : 6 do 9, 1 : Va *• 5, 1 : 1 : 6 do 7.

Zaprawy do murów i sklepień: 1 część cementu, 5 piasku, 0-50 wapna i 1*30 wody daje około 4 90 części zaprawy, 1: 6 : 1 : ! 35 daje'około 6 00 części, 1: 7 :1 : 160 około 6*80 części, 1 : 8 : V/₉ : I G około 7*80 części, 1:10:2:1*7 około 9*45 części.

Do wyprawy murów zalecają mieszaninę: 2 części cementur 8 piasku, ty* do Vs ciasta wapiennego, a jako zaprawy nieprzemakalne: 1 część cementu, 2 piasku, 05 wapna, 1:3:1, 1:5: 1 ‘/ar 1:6:2.

Zarabianie zaprawy wapiennocementowej dokonuje się w nastę-pujący sposób: ciasto wapienne odmierzone we właściwym stosunku, zarabia się w skrzyni z wodą na mleko, a cement z piaskiem miesza się osobno według danego stosunku, poczem zsypuje do mleka i przerabia do właściwej miary.

Zamiast wapna zwykłego miesza się do zaprawy cementowej także wapno hydrauliczne; zalecają tu następujące stosunki cementu do wapna hydraulicznego i do piasku: 1 : l¹ ₂ : 6 do 9, 1: 2 : 6 do 9r 1 Va : lVs : 6 do 9, 2 : 1 : 6 do 9, 1 : i/a : 5, 1 : 1 : 6 do 7, 1 : 2 : 10.

c) Zaprawa z cementów mieszanych.

1.    Cement dolomitowy. Dolomit po słabem wypaleniu w temperaturze 800—400° C twardnie prędko w wodzie sposobem hydraulicznym i kamienieje; wypalony zaś w⁷ temperaturze znacznie wyższej i sproszkowany gasi się szybko w wodzie w⁷śród znacznego ogrzania i daje masę, która podobnie jak gips służy do odlewów. Na tych własnościach dolomitu opiera się właśnie fabrykacja cementu do-lomitowego.

2.    Cement medina stanowi odmianę poprzedniego i wyrabia się z dolomitu i gliny zawierającej żelazo. Jest mniej wytrzymały, niż cement portlancki, ale znacznie tańszy i wytrzymały na działanie wody morskiej.

Dolomit, wypalony aż do wytworzenia się wapna żrącego, jest mało hydrauliczny i daje chudą zaprawę powietrzną, używaną zamiast zwykłej wapiennej.

3.    Cement magnezjowy. Wypalona magnezja (tlenek magnezu), zmieszana z roztworem chlorku magnezu 20—30° Beaumé, rozgrzewa się i prędko tężeje w masę twardą, wytrzymałą, która podobnie jak cement portlancki staje się coraz twardszą. Masę tę nazwał Sorel cementem magnezjowym; jest jasnej barwy, przyjmuje wiele piasku i daje zaprawę po stwardnieniu bardzo wytrzymałą, ale niezupełnie hidrąuliczną.

Używa się do wyrobu kamieni sztucznych, posadzek mozajkówych, ozdób architektonicznych, sztucznej kości słoniowej, kul bilardowych, do spajania metali, oraz szkła z metalami. Odmiany cementu magnezjo-wego są:

a)    Abolit jest to magnezyt rozdrobniony, wypalony, zmielony i przesiany, z bezpostaciowym kwasem krzemowym zmieszany. Zarobiony wodą służy do wyrobu pomniejszych ozdób architektonicznych.

b)    Cement magnezjowo-wapienny jest cementem magnezjo-wym, zmieszanym z wapnem tłustem i używa się zamiast wapna hydraulicznego.

c)    Bi tum elit jest to cement magnezjowy zmieszany z asfalteiik sproszkowanym.

4. Cement biały, zwany także cementem Ransom e’a, jest dobrze wyplawioną gliną, zmieszaną ze stosowną ilością kredy i glinki porcelanowej (kaolinu); cała ta mieszanina wypala się w retortach.

Jest podobny do marmuru, twardnie rychło, ma znaczną wytrzymałość, ale jest droższy od portlanckiego.

Berkefeld wyrabia go z okrzemki i kredy, Heintzel z kredy i kwarcu silnie rozżarzonych; a w nowszych czasach wypalają mieszaninę z wapienia i kaolinu z domieszką feldspatu.

Używa się przeważnie do ozdób architektonicznych.

d) Zaprawa z cementów puzzolanowych.

1.    Cement puzzolanowy jest mieszaniną wodanu wapnia czyli wapna na proszek zgaszonego z przymieszką, którąkolwiek puzzolanową; różni się od zwykłych zapraw puzzolanowych tem, że z fabryk otrzymuje się już jako gotowa mieszanina i że jest znacznie lepszy od owych zapraw puzzolanowych.

Cement puzzolanowy nie rozgrzewa się, wiąże powoli, nie pęcznieje, ale okazuje dążność do pękania.

2.    Cement fuzlowy. Rozżarzony płynny żużel, spuszczony z pieców wielkich w koryto z zimną wodą, płynącą silnym prądem, tworzy mniej lub więcej grube ziarna, zwane żużlem ziarnowanym, czyli granulowanym. Ziarna te są gąbczaste, podobne do pumeksu, dają się łatwo sproszkować na miałką mączkę; a gdy pewne żużle zasadowe wykazują w tym stanie ziarnowanym cenne własności hidrauliczne, więc zastosowano je zamiast gliny do wyrobu cementów. Cement żużlowy zatem jest mieszaniną wapna na proszek zgaszonego z granulowanym żużlem zasadowym z pieców wielkich; wytwarzają go dziś na wielką skalę, gdyż żużel jest materjałem tanim, oddawanym nawet za darmo przez zakłady hutnicze, by niezabieral miejsca.

Wodan wapnia uzyskuje się starannem zgaszeniem suchem, poezem w ilości 15—35% miesza się z mączką żużlową; barwa cementu jest jasna, żółtawoszara, a do zarobienia go na zaprawę potrzeba *20—30% wody.

Ciężar właściwy cementu żużlowego wynosi 2*8;    1 ws lekko

nasypanego waży 900—1000 %, a 1 nfi żużlu sproszkowanego nasypanego 850 kg.

Dłuższe leżenie na składzie suchym, wolnym od przeciągów, zmniejsza ciężar, opażnia wiązanie i podnosi dobroć.

Sprzedają go w beczkach po 200 kg i w worka cli po 50 kg brutto taniej, niż cement portlaneki.

Początek twardnienia cementu żużlowego na powietrzu bez domieszki piasku, gdy wiąże szybko, natępuje po 10 minutach, gdy wiąże miernie szybko, to po 10—30 minutach, gdy powoli, to po -30 minutach. T war dnie zupełnie po 15—20 godzinach.

Według normy austrjackiej zaprawa złożona z 1 części na wragę -cementu żuzlowrego i z 1 części piasku normalnego, po tężeniu przez 24 godzin na powietrzu i 27 dni pod wodą, średnio wiążąca, powinna mieć wytrzymałość Ka = 180 kg jem*, IÙ = 1S kg jem* c j najmniej.

Wszystkie cementy żuzlowre na mrozie nie dają się używać a na powietrzu okazują skłonność do pękania.

Używa się szczególnie do betonowania pod wodą i wogóle do robót i budowli wodnych; do budowli na powietrzu, względnie do budowli lądowych nie używa się go wcale.

3.    Cement portlaneki żelazny wytwarzają w' Niemczech we wszystkich fabrykach cementu żużlowego w ten sam sposób jak cement portlaneki, lecz zamiast gliny dodają granulowany żużel zasadowy z pieców wielkich, zawierający tlenki metali. W nowszych czasach dodają do gotowego już tego cementu około 30% granulowanego, wyżarzonego i zmielonego żużlu.

cementu

Cement portlaneki żelazny różni się od cementu żużlowego tern, że daje się używać bez żadnych ograniczeń tak, jak cement port-bmeki, a często okazuje lepsze nawet własności od pordanckiego. W budownictwie w o dnem okazuje te same znakomite własności, jak cement żużlowy; a zresztą jest pod każdym względem równorzędny z cementem portlanckim.

4.    Badanie dobroci środków hydraulicznych wiążących musi sie odnosić do tego stanu, w którym się ich używa do budowy" Odnośne przepisy co do sposobu przeprowadzania tych badań wydało Stowarzyszenie austrjackich inżynierów i architektów, a miano«-wicie :

Przepisy co do jednotliwego dostarczania i badania: a) cementu portlanckiego z roku 1889. b) cementu romańskiego z roku 1890r

c) cementu żużlowego z roku 1907.

W Prusiech, względnie w b. dzielnicy pruskiej obowiązują okólniki Ministerstwa robót publicznych: a) Normy co do jednotliwego dostarczania i badania cementu portlanckiego z dnia 28. czerwca 1887. z dnia 23. kwietnia 1897, z dnia 19. lutego 1902. b) Instrukcja, do wyznaczania ciężaru netto podczas odbioru cementu portlanckiego..

8. Beton.

Beton jest mieszaniną zaprawy z kamykami, która po stwardnieniu? tworzy sztuczny zlepieniec. Do tego nadają się wszelkie zaprawy i stąd odróżnia się beton wapienny, gipsowy, trasowy,, puzzolanowy. hydrauliczny, z cementu romańskiego, portlanckiego, żużlowego.

Kamyki wchodzące w skład mieszaniny są żwirem, osuwańcenn tłuczeńcem kamiennym lub ceglanym, zazwyczaj drobne o określonej wielkości; wszakże w wielkich masach betonu używają także dużych kamieni.

a) Beton wapienny i beton hidrauliczny.

1.    Beton wapienny cechuje się tern, że zawiera więcej piasku (G—10 części na 1 część wapna), niż zwykła zaprawa, a często także i domieszkę kamyków. Używa się do wznoszenia murów zabudowań i do wyrabiania cegieł wapienno piaskowych. Do zaprawy dodają także proszek wapienny, lub domieszki wodo-trwałe.

Przygotowuje się w ten sposób, że gęste ciasto wapienne przerabia się gracami na jednolitą masę, rozpościera na pomoście, posypuje piaskiem starannie odmierzonym i przerabia tak długo, aż składniki mieszaniny staną się niedostrzegalne; następnie dodaje się kamyki a wody tyle tylko, ile niezbędnie potrzeba i znowu zarabia. Beton taki należy zaraz użyć.

Beton z wapna zwykłego sproszkowanego przygotowuje się mieszaniem na sucho i zarabia jak beton cementowy portlancki w sposób niżej opisany.

2.    Beton hydrauliczny przygotowuje się tak samo, jak beton cementowy portlancki; zarówno jednak beton hydrauliczny, jak i beton wapienny używa się tylko wyjątkowo.

b) Beton gipsowy.

Beton gipsowy jest mieszaniną gipsu murarskiego z ostrym żwirem czystym, tłuczeńcem kamiennym lub ceglanym; mieszanina po zarobieniu wlana w formę rychło twardnie i ma znaczną trwałość i wytrzymałość.

Zamiast kamyków używają często także gruzu starych murów.

Z betonu gipsowego wyrabiają mury budynków, oraz sztuczne kamienie, ale tylko tam, gdzie gips znajduje się w obfitości i łatwo daje się wydobywać. Tak np. w Harzu wznoszą z betonu gipsowego domy mieszkalne, gospodarcze, wile, altany, ogrodzenia, sklepienia, schody a nawet kominy fabryczne i piece suszarni an e ; we Francji jest również rozpowszechnione użycie betonu gipsowego; u nas mimo obfitych pokładów gipsu we wschodniej części kraju, betonu gipsowego nikt nie używa w budownictwie.

c) Beton cementowy portlancki.

Beton cementowy portlancki jest mieszaniną zaprawy cementowej z kamykami, względnie mieszaniną cementu, piasku i kamyków, zarobioną wodą. Mieszanina ta tworzy najlepszy, najwytrzymalszy, ale zarazem najdroższy beton, używany dziś powszechnie w budownictwie o bardzo obszernym zakresie, a zwłaszcza tam, gdzie potrzeba możliwie wielkiej wytrzymałości, oporności, trwałości, nie-przesiąkliwości itd.

1.    Piasek należy przed użyciem starannie oczyścić z gliniastych ziemistych i innych domieszek; wszakże domieszka około 6°/0 miałkiej, nieprzyległej do ziarn piasku gliny, podnosi wytrzymałość zaprawy i takiego piasku nietrzeba płókać.

Dobry piasek powinien zawierać wszelkie wielkości ziarn od pyłku do najgrubszych, jednak pyłku nie więcej niż 15°/₀, gdyż w przeciwnym razie wymaga więcej cementu i daje zaprawę mniej wytrzymałą, niż piasek grubszy.

2.    Woda co do swej jakości i ilości ma ważny bardzo wpływ na późniejszą wytrzymałość betonu; powinna więc być czysta i raczej miękka niż twarda, o czem jednak decydują warunki miejscowe. Woda moczarowata jest zupełnie nieprzydatna, woda zaś morska nieszkodzi, ale może spowodować wykwity. Należy też starannie przestrzegać właściwego wymiaru wody w każdym danym przypadku.

3.    Kamyki do betonu (kruszywo) używane, mogą być: drobnym żwirem, żwirkiem, średnim żwirem, lub grubym żwirem;

nierównie jednak silniej spajają sie z zaprawą kamyki końezaste, czyli tłuc żeniec rodzimy lub sztuczny, drobny, lub gruby.

Największe używane kamyki żwiru są około 50 mm grube, a tłu-czeńea 50—60 mm ; celem jednak zaoszczędzenia zaprawy wkłada się w masę betonu większych ław lub brył duże kamienie w ilości do 40% całego materjału kamiennego, które należy rozmieścić równomiernie a każdy otoczyć miękką masą betonową w dostatecznej ilości.

Żwir nie łączy się z zaprawą tak silnie, jak tłuczeniec, ale zato ułatwia wymieszanie masy i ubijanie; beton zatem z tłuczeńca jest wytrzymalszy w ogóle, a szczególnie na uderzenia. Za żwirem przemawia i to, że składa się z kamyków różnej wielkości, wskutek czego drobne zapełniają pustkę między grubszymi, a pustka między-ziarnowa staje się mniejszą i czyni beton ekonomiczniejszy, gdyż mniej trzeba cementu.

Tłuczeniec z cegły lichej jest nieprzydatny do betonu, gdyż wytrzymałość jej na ciśnienie Kd = 100 kg/cmз i byłaby mniejsza, niż wytrzymałość zaprawy, a nasiąkliwość dochodzi 50%; cegła najlepsza ma Kd = 1200 kgjcm² i chłonie wody około 8% ; cegła średnia ma Kd = 300 kgjcm³ i nasiąka 25% wody. Należy więc używać do betonu cegły najlepszej, lub średniej jakości.

Tłuczeniec z piaskowca może mieć nawet Kd = 250kgjcmz i nasiąkliwość ponad 10%, trzeba tu więc zwracać uwagę na jakość piaskowca.

Tłuczeniec z wapieni i marmurów jest bardzo odpowiedni do przedniej szych wyrobów, jak płytki posadzkowe, stołowe itp.

Tłuczeniec z granitu, gnajsu, kwarcytu, szarejwaki, zieleńca, homblendy, bazaltu itp. twardych kamieni jest najlepszy. Trach у ty i lawy są nieodpowiednie.

Podczas tłuczenia kamieni wytwarza się miałki gruz, którego nie należy wysiewać, gdyż zmniejsza pustkę między kamykową tłuczeńca.

Z użyciem tłuczeńca żużlowego trzeba być bardzo ostrożnym i wypróbować go w betonie, gdyż zawartość siarki w żużlu jest bardzo niebezpieczną w betonie połączonym z żelazem.

Tłuczeniec wytworzony ręcznie jest regularniejszy, niż maszyną; pierwszy bowiem ma mniej więcej kamyki sześcienne, a drugi ostre najrozmaitszej postaci.

4. Stosunek wzajemny składników betonu. Wielkość pustki międzyziarnowej żwiru lub tłuczeńca wyznacza się tak samo, jak piasku. Jeżeli tłuczeniec ma ziarna równomierne, to według doświad-V żeni a wynosi pustka 40—50% objętości; domieszką jednak drobniejszego tłuczeńca, lub żwiru da się ta pustka zmniejszyć o 15 do

25%.

Wszystkie bez wyjątku składniki betonu muszą być czyste, gdyż inaczej zlepienie ich dokładne spoiwem nie byłoby możliwe.

Co do betonu obowiązuje ta zasada, że pustkę między kamy ком a musi zaprawa nietylko całkiem zapełnić, ale nadto każdy kamvk otoczyć zewsząd cienką warstewką; ta sama zasada tyczy się także zapiawy. Za mało zaprawy dałoby beton porowaty, za dużo podroży loby go niepotrzebnie.

muru

Ilość zatem zaprawy musi być nietylko tak wielka jak pustka międzykamykowa, ale posiadać nadto pewien nadmiar, zależny odwrotnie od wielkości kamyków. Nadmiar ten wynosi 10—25% pustki; w szczególności zaś dla betonu zwykłego 10%, dla betonowego 15%, dla zespołów z betonu i żelaza 20—25%. Przeciętnie przyjmuje się nadmiar 15%. I tak z doświadczenia w iadomo, że żwir złożony z ziarn od 7—45 mm dużych posiada pustkę około 35%, a stąd potrzebna do betonu zaprawa z nadmiarem wyniesie 35 (1 4- 015) ^ 40%.

Zależność nadmiaru zaprawy od wielkości kamyków okazuje sie dosadnie ze stosunku powierzchni do objętości kostki o długości boku 1 cm, a kostki o długości boku 6 cm; stosunek ten w pierwszym wypadku 6:1 = 6, a w drugim 216: 216 = 1. Beton więc z kostek 1 cm dużych wymaga nadmiaru zaprawy 6 razy większego, niż beton z kostek 6 cm grubych.

Nasypany lekko osuwaniec, lub tłu czenie c zawiera pustkę około 50%, która da się zmniejszyć do 35% przez domieszanie drobniejszych kamyków różnej wielkości, a w ten sposób zmniejszy się także ilość potrzebnej zaprawy; zapomocą ubijania osiąga sie również zmniejszenie objętości pustki.

Ilość wody wpływa nietylko na trwanie tężenia i wytrzymałość zaprawy, lecz także i na ubijalność betonu; wilgoć wzmaga ubijanie do pewnego stopnia, za wiele jej jednak czyni beton tak rzadkim, że się nieda ubić, tylko usuwa się na boki a nawet wydziela cement z wodą.

Stosownie do zawartości wody rozróżniamy beton:

1.    wilgotny (sypki), zawierający tyle wody, że w rękach da się ugniatać w kulki,

2.    plastyczny, zawierający o 50o/o więcej wody niż poprzedni,

3.    miękki, ze znaczną domieszką wody,

4.    lany, posiadający nadmiar wody.

Keton sypki używa się tam, gdzie go można silnie ubijać, plastyczny* zaś do konstrukcji betonu z żelazem.

Ponieważ materjał kamienny jest zawsze w stanie chłonąć wodę i może odebrać zaprawie wodę, potrzebną do wiązania, więc należy kamyki osobno zmoczyć dostatecznie wodą, wynoszącą według doświadczenia około 25" /л objętości kamienia.

Stosunek składników mieszaniny betonu wyrażają powszechnie objętościowo; sposób ten jednak może prowadzić do nadużyć, przez umyślne zbyt lekkie nasypy wanie cementu celem zaoszczędzenia na wadze. Właściwą miarą powinien tu być stosunek ciężarowy, który jedynie prowadzi do ścisłego określenia stosunku mieszaniny. Ciągłe ważenie jednak materjałów, wchodzących w skład betonu, jest niemożliwe w praktyce do zastosowania zwłaszcza,, gdy roboty są wielkie, gdyż wymagałoby dużo zachodu i straty czasu.

Możnaby tu wybrać drogę pośrednią, to jest wyznaczyć stosunek mieszaniny ciężarowo i przerachować na stosunek objętościowy; ale i to miałoby w praktyce swoje trudności z powodu potrzeby ciągłej zmiany naczyń do mierzenia objętości składników betonu. Ostatecznie utrzymało się w praktyce takie postępowanie, że stosunek cementu do piasku i kamyków wyznacza się objętościowo, a obok objętości stosunkowej cementu wyraża się także ciężar jego pod założeniem, że 1 tnß cementu w stanie używanym do mieszaniny, to jest w* stanie nasypanym lekko waży 1400 kg.

Stosunek zatem mieszaniny betonu nie jest w praktyce ustalony. Zazwyczaj stosunek cementu do piasku, do kamyków oznaczają ilościami ojętościowemi 1 : m : n.

Jak doświadczenie poucza, z mieszaniny 1 części cementu, m części piasku i n części kamienia otrzymujemy beton o objętości 6, która jest mniejsza niż objętość składników, zatem

O < 1 —ł— m -h n

Stosunek

.1 -Ь m -Ь n

zwiemy współczynnikiem wydajności lub wydajnością betonu. Pi zecietnie К = 0*6.

Wedle Büsinga i Schumana na 1 m?> betonu ubijanego potrzeba:

dla mieszaniny | cementu

piasku i kamienia

wody

i 0134 mi 0131 „

0-904 mi

450 kg

7366T

295 ;

l)la przerachowania wagi cementu na objętość przyjmuje się Im* cementu = 1200 kg cementu (§ 23, p. 5., przepisów M. R. P.).

1:3

1:5

1021 „

1059 „

I 0-130 „

Dla osiągnięcia betonu szczelnego stosunek wzajemny składników powinien wynosić :

1 ; m: ji= 1 : m : 1t /₃ m Poniższe zestawienie wskazuje ilość składników na 1 mi betonu przy zachowaniu stosunku 1 : m : 15 m :

131

Stosunek

mieszaniny

cementu

kruszywa, to jest

piasku

kamienia

To jest na 1 nfi kruszywa cementu

1:2:3

378 kg

0*54 mi

0 81 mi

280 kg

1 : 2-5 : 3 75 1 :3 : 4-5'

081 „

0-54 „

0"54 ,

<>•54 „

Wedle § 23. rozp. M. R. P. ilość cementu nie może być mniejsza niż 100 kg na 1 mi kruszywa.

Dokładne ilości potrzebnego materjału należy wyznaczyć na podstawie prób z materjałem, który ma być użyty.

Stosunek 1 : m : D/₂ m utrzymuje się w praktyce, gdyż umożliwia doraźną kontrolę roboty.

Najważniejszym warunkiem dobroci betonu jest stosunek cementu do piasku. W praktyce zdarza się często naturalna mieszanina żwiru o rozmaitej grubości ziarn z piaskiem, która daje tę korzyść, że oszczędza pracę mieszania; gdzie jednak beton musi wytrzymywać wysokie natężenia, zachodzi konieczność zbadania, czy ilość piasku tej naturalnej mieszaniny jest we właściwym stosunku do żwiru i czy wystarcza do zapełnienia pustki międzykamykowej. Wielkość tej pustki wyznacza się zapomocą wody w sposób wyżej podany; badanie zaś stosunku naturalnej mieszaniny dokonuje się wysiewaniem, zaczem przyjdzie nieraz dodać jeszcze piasku do tej mieszaniny. W takim razie jednak korzystniejszą i pewniejszą będzie zawsze mieszanina sztuczna, niż naturalna.

1 : 3-5 : 5-25

223

252 „

210 ,

0-81 „

0-81 „

187 „

100 „

5. Wydajność betonu. Wyznaczenie potrzebnej do robót betonowych ilości materjałów danego stosunku 1 : rn : n lub 1 : x mieszaniny, względnie ilości materjałów na 1 ni* betonu, jest rzeczą inżyniera, umożliwiającą wypracowanie kosztorysu i wydanie zamówień. Jeżeli С, P, К są objętości cementu, piaski i kamykÔAV, b zaś cyfrą procentową pustki międzykamykowej jednostki objętości materjału kamiennego, to ilość zaprawy Z: potrzebnej do zapełnienia całkowitej pustki międzykamykowej b K, musi równać się tej pustce, z/aczcm musi być

132

Z=bK.

Jeżeli dalej zaprawa ta jest mieszaniną cementu do piasku w stosunku objętościowym 1 : m, to objętość Z zaprawy nie będzie sumą objętości składników 1 ~b m. lecz tylko pewnym procentem к rej sumy; będzie zatem

Z — (1    m) k,

stąd stosunkowa ilość cementu, przypadająca na jednostkę zaprawy będzie ——^' 1, gdy zaś ilość jednostek zaprawy musi wynosić

według założenia Ь К, więc cała ilość cementu, potrzebna do ilości К betonu

134

, • b K.

Ponieważ objętość piasku jest m razy większą od objętości ce-uiontu, więc

P= m C =

135

j—----T * b K.

1 -b m к

Ilość wreszcie powstałego stąd betonu В = К.

Dobroć betonu jednak wymaga pewnego nadmiaru wyznaczonych wyżej składników; jeżeli więc ц jest cyfrą procentową tego nadmiaru, to łącznie z nadmiarem będzie potrzeba cementu

• b К

136

ci-ca + |jL)=(i+p) ■

i piasku

1 -h m к

137

• b TC

138

p, = p (14- w = (i -t- fi. •    • T

Podczas wypracowania kosztorysu niema zwykle pod ręką materjałów, które wejdą w skład betonu i nie można wyznaczyć czynników b, K\ do tego celu wystarczą jednak przeciętne wartości odnośne, znane z doświadczenia, a mianowicie: dla piasku i kamy’ ' w wartość ó = 0*40, wartości zaś spółczynnika wydajności zaprawy wynikają z wzorów 120—125. str. 127.

Jeżeli zatem w danym razie zaprawa ma być mieszaniną cementu do piasku w stosunku 1:3, to ilość potrzebnych składników do 1 m3 betonu czyli dla В — K= 1, po podstawieniu odnośnej wartości średniej czynnika wydajności zaprawy к — 0 70, otrzymamy na podstawie powyższych wzorów

C = -j—* ~q7jq ' 0*4 — 0*143 m³ = 200 kg 3    1

P = —ę •    * 0*4 = 0*429 m³, К — 1 m³,

a z nadmiarem

C± = 1*15 C= 115 X 0*143 = 0*134 m3 = 230 kg Pt = 1 15 X 0*429 = 0*493 m3.

Obliczone wyżej cyfry przedstawiają stosunek cementu do piasku i kamyków 0*143:0*429:1, względnie 0*164 : 0*493 : 1, co daje sie sprowadzić do formy 1 : m : n, lub 1 : x, na podstawie zwykłej proporcji 0*143 : 1 = 1 : w, względnie 0*164 :1 = 1 : n, z których

q. j = 6, a stąd będzie

wynika n =    = 7, względnie

stosunek 1:3:7, wględnie 1:3:6.

Skrócona zaś forma stosunku 1 : x wynika z wzoru

X = n (1 —- b) -4- m = 7 X 0*6 + o = 7*2, względnie ^ = 6X0f) + 8 = 6*60, a stąd 1 : x = 1: 7*2, względnie 1 : 6*60.

149

Inny sposób wyznaczenia poszczególnych składników betonu zestawił starszy radca budownictwa Stöckl w „ÖsterreichischeWochen-schrift für den öffentlichen Baudienst“ Nr. 48 z roku 1909 : jeżmi 1 m3 nasypanego lekko cementu waży gc, piasku gP> kamyków gi, betonu G~, а С, P, К są objętości składników 1 m³ betonu to C gc -f- P gp H- К gic = 6r, jeżeli dalej składniki te są w stosunku 1 : m : n. to C — С X lr P—m C, K— n C, co podstawione w powyższe równanie daje C gc —ł- C m gp    C u g h-, = ćr,

141

gc m gp -H w gic ¹

C =

U2

gc H- m gp -f- n gir, 9 n G

143

gc -1- m gp •+■ n gic Ten autor dalej wywodzi. Jeżeli Kp przedstawia objętość naturalnej mieszaniny kamyków z piaskiem, c zaś pustkę między ziarnową jednostki objęści tej mieszaniny, to c Kp będzie jej całkowitą pustką.

Kj> =

151

ix c

a potrzebna do takiego betonu ilość cementu musi się nie tylko równać c Kp, ale nadto otrzymać nadmiar \xcKr, bedzie zatem G ⁼⁼⁼ c Kp —f-- jx c Kp = Kp (1 —f- jj.) c,

144

stąd za

Kp ==

14Г»

oraz

Kp

0 — (1 + JJ.) c ■

14«

Objętość betonu będzie

J> = (J — i— Kp — c Kp = c Kp, —j— jj. c Kp —j— Kp, — c* Kp = К p, (1 —f— ix r)

147

Kp =

l-ł-цс

-co podstawiwszy we wzór na G otrzymamy

„ o -+- ia) i'

Dia 1 ш» betonu, to jest dla В — 1

6' =

b ⁶*

(1 + F-) c

l+[ic

148

1411

150

Równanie 151 podzielone przez równanie 150 daje stosunek mieszaniny betonu w skróconej formie, a mianowicie:

Kp

gdyż

Kp

152

C : Kp — 1 : ~q~ — 1 : x.

Wyznaczenie z góry wydajności betonu jest o wiele trudniejsze niż zaprawy, gdyż tu główny wpływ ma wielkość kamyków a potem stopień ubicia betonu.

Stöckl podaje następujący wzór na wydajność betonu В = 0*48 С H- 0-60 P -b 0-60 K -b W, w którym objętość potrzebnej wody

JF= 017 (C-b P)

ч;о podstawione we wzór 154 daje

В == 0*65 C-h 077 P-4- 0-60 K.

158

154

155

Dia stosunku 1 :m:n, P=mC, K=nC, a potrzebna ilość «ementu na 1 m*" betonu będzie

С = -,

157

R. Dyckerhoff podaje wydajność doświadczalną ubijanego betonu, w którym żwir zawierał 85»/«, a tłuczeniec 47% pustki: przez stosowną zaś domieszkę drobnych ziarn kamiennych do tłuczeńca można było pustkę 47% zniżyć do 35%, a wtedy ilość cementu i piasku była taka sama jak dla betonu żwirowego. Wydajność tę przedstawia w sposób następujący:

Mieszanina cementu, piasku i żwiru w stosunku 1:2:4 daje 4 40 części betonu, 1 : 3 : G daje GG5 części, 1:4:8 daje 8 85 części, 1:5:10 daje 11*25 części, oraz 1 część cementu, 1 część wapna hidraulicznego, 6 części piasku i 12 żwiru daje 13*45 części betonu ubijanego.

Mieszanina cementu, piasku i tłuczeńca w stosunku 1 : 2 : 3 daje -3*55 części betonu, 1 : 3 : 4*5 daje 5 części, 1 : 4 : G daje G*50 części, 1:5 : 7*5 daje 8*35 części, oraz 1 część cementu, 1 część wapna hidraulicznego, G części piasku i 9 części tłuczeńca daje 9*53 części betonu ubijanego.

Gdy beton jest mniej mocno ubity i więcej wilgotnie zarobiony, to wydajność jego jest większa od wyżej wykazanej.

Bardzo chude betony, począwszy już od stosunku cementu do piasku 1:5, dają się tern trudniej zużytkować czem stosunek wyższy: mieszaniny te można jednak przerobić na wcale używalne zapomocą domieszki wapna zwykłego, lub co lepiej hidraulicznego (odnośne stosunki na stronie 130 i 131).

6. Przygotowanie betonu czyli mieszanie jego składników wykonuje się ręcznie lub maszyną, a największy wpływ na dobroć jego i wytrzymałość, obok doboru składników i ich wzajemnego stosunku, ma wymieszanie wzajemne składników tak starannie przeprowadzone, aby spoiwo ogarnęło każde ziarnko piasku, względnie naprawa każdy kamyk.

aj Ręcznego przygotowania betonu dokonuje się na pomoście szczelnym z desek, blachy itp., na który nasypuje się około 10 cm gruba warstwa piasku starannie odmierzonego taczką, lub innem naczyniem według przepisanego stosunku, a warstwę tę posypuje się równomiernie cementem także odmierzonym i miesza łopatami, dopokąd mieszanina wśród przerzucania nie wykaże wszędzie jednakiej barwy. Potem wśród ciągłego przerzucania łopatami zlewa się

mieszaninę wodą z konewki sitkiem zaopatrzonej, aż osiągnie gęstość wymaganą i dosypuje się kamyków starannie odmierzonych v oczyszczonych i zmoczonych; wreszcie całość mieszaniny przerzuca się łopatami dwa do trzy razy, aż każdy kamyk oblepi się zaprawa, i beton jest gotowy.

Mieszają także i w ten sposób, że na pomoście usypują kupę stożkową cementu, wokoło niej wał piasku, a następnie mieszają jak poprzednio.

Beton wapieimo.eemcntowy zarabiają w ten sposób, że do wymieszanego na sucho cementu z piaskiem, dodają zarobionego wapna, a po należytem wymieszaniu dosypują zmoczonych kamyków; albo też do zarobionego wapna dosypują cementu, potem piasku, a na koniec kamyków.

b) Przygotowanie maszyną daje beton więcej zbity, wykazujący 20—25% większą wytrzymałość i mniejszą skłonność do rys i pęknięć; z tego powodu też w większych robotach betonowych wymaga się wyraźnie pracy maszynowej. Zresztą maszyna dokonuje mieszania o wiele szybciej i wydatniej, daje masę więcej równomierną niż ręcznie, i zastosowuje się wszędzie tam z korzyścią, gdzie zależy na wytworzeniu w krótkim czasie wielkiej masy betonu i gdzie jest mało miejsca do ustawienia stosownej ilości robotników do zarabiania ręcznego.

Maszyna ma jednak swoje wady: nie daje się dostosować do różnych warunków składników, jak oto: większa grubość kamyków, zwiększony dodatek wody; ani też kontrolować we wszystkich stadjach roboty tak, jak robota ręczna, gdyż widzi się jedynie beton już gotowy, sypiący się z maszyny. Maszynę trudniej też przenieść na inne miejsce i trudniej dostosować do zmiany warunków, jak bezrobocie lub wstrzymanie. Mimo tego wszystkiego maszyna ma pierwszeństwo, a w połączeniu z robotą ręczną wady jej znikają. Zaprawa zarabia się również maszyną.

W maszynowem zarabianiu utrzymywał się przebieg zdwojony, polegający na tem, że osobna maszyna dokonywała zarobienia składników zaprawy, a osobna wymieszania zaprawy z kamykami; załatwianie jednak obu tych czynności równocześnie jedną maszyną jest pod każdym względem korzystniejsze i dziś używają jedynie takich tylko maszyn.

Maszyny, służące do zarabiania betonu, pracują ciągle lub z przerwami; a mieszanie odbywa się w naczyniach poziomych lub w pochyłych, ruchomych albo w stałych, zaopatrzonych rucho-

memi ramionami; maszyny te są najrozmaitszych typów, bywają poruszane siłą ’udzką, zwierzęcą, lub motorową i mogą dostarczyć w godzinie do 45 m% gotowego betonu. Najdogodniejszym jest tu pod każdym względem motor elektryczny.

7. Sposób użycia betonu. Beton gotowy trzeba zaraz zużyć do budowy a zużycie może być dwojakie; albo sypią go w miejscu przeznaczenia według możności warstwowo, gdzie układa się pod działaniem własnego ciężaru, i w tedy zowie się betonem sypanym, albo też układa się warstwami i ubija każdą warstwę, a wtedy zowie się betonem ubijanym. Jest jeszcze także i beton lany, który zawiera wielką domieszkę wody i żwirek, a służy do odlewania w formach, delikatnie upostaconych, przedmiotów czyli odlewów betonowych.

a) Beton ubijany posiada wyższy stopień wytrzymałości; nie wszędzie jednak można go ubijać, zwłaszcza w śród dostępu wody. Jeżeli beton jest sypki, to układa się go warstwami 15—20 cm. jeżeli zaś lepki, to warstwami 20— 30 cm grubemi i ubija się każda warstwę zaraz po ułożeniu.

Czem mniejsza grubość warstwy, tera silniej da się ubić; cieńsze jednak warstwy od wyżej podanych powiększyłyby niepotrzebnie koszt ubijania, grubsze zaś niedałyby się ubić należycie.

Warstwy należy układać możliwie prostopadle do kierunku sil cisnących, występujących w zespole betonowym tak, aby ubijanie mogło być równolegle do kierunku sił; gdzie to nie możliwe, należy warstwom nadać takie położenie w każdym razie, aby pod działaniem sił niebyły wystawione na przesunięcie; ułożenie warstw równoległe do kierunku ubijania będzie w takich razach najczęściej lepsze niż ukośne. Tak n. p. sklepienia o łuku płaskim nie można ubijać w warstwach poziomych, lecz przeciwnie, w miejscach płaskich prostopadle do opierzenia. Według doświadczenia wytrzymałość betonu na ciśnienie jest prawie taka sama w kierunku ubijania, jak w kierunku prostopadłym do ubijania.

Ubijania dokonują żelaznymi lanymi bijkami z drewnianymi trzonami lub także żelaznymi, o podstawie kwadratowej 10—16 cm, albo krągłej z wyokrąglonymi dolnymi brzegami, ważącymi 10 do 17 kg. Beton ubija się tak długo, aż na powierzchni okaże wodę i nie poddaje się już pod bijkami. Sypki beton daje się ubijać o wiele silniej niż lepki, gdyż z lepkiego wydzieliłby się zupełnie cement. Szczególnie troskliwie należy ubijać naroża i przy zewnętrznych ścianach, gdzie beton musi być zupełnie szczelm

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

i nie powinien zawierać grubszych kamyków. Użyto już także i maszyn do ubijania, co jednakże opłaca się tyko na wielką skalę.

Między objętością betonu nasypanego a ubitego wynosi różnica 25%.*

Według doświadczenia 0’145w³ cementu, 4X0T45m8 piasku i 6 X 0145 m³ kamyków daje 1 m³ betonu w stosunku 1:4:6: do Im³ betonu ubitego potrzeba 15—16 m³ sypkich składników.

Według możności powinny iść warstwa na warstwę świeżo; gdy przerwa w robocie była konieczna, to przed nałożeniem nowej warstwy należy zawsze rozdrapać powierzchnię gotowej warstwy miotłami stalowemi, ubić i dopiero potem nałożyć nową warstwę. Jeżeli przerwa trwała dłużej niż 24 godzin, wzrusza się beton dziobakami, oczyszcza z okruchów, zmywa starannie wodą, zalewa tłustą zaprawą i dopiero na to nakłada nową warstwę, ubija itd. Tyczy się to zarówno powierzchni poziomych jak i pionowych Tam gdzie beton przypiera do drzewa lub do nmru kamiennego należy te przedmioty zmoczyć, aby nie odciągnęły wody z betonu

Beton w stadjum twardnienia należy przed działaniem gorąca słońca, wiatru i mrozu chronić zapomocą starannego okrycia deskami, słomą, liśćmi, piaskiem itp., a w miarę potrzeby zabezpieczyć częstem zlewaniem wodą od zbyt rychłego wyschnięcia.

Zamierzony przedmiot z betonu należy z boków i od dołu otoczyć ścianami, tworzącemi formę, tak mocnemi, aby mogły wytrzymać ciężar betonu i silne ubijanie i nie wybrzuszyć się; ściany te i dno mogą być ziemne, murowane, drewniane lub żelazne. Deski większych opierzeń są niehyblowane, przystosowane, przybite lekko od wnętrza do szkieletu drewnianego; deski zaś małych form są hyblowane i tłuszczem powleczone, aby beton nie przylgnął.

Otwory drzwiowe w murze betonowym opierza się równocześnie z opierzeniem całego muru, okna zaś w miarę postępu roboty; oprawy drzwi i okien, drewniane, zakłada się dopiero później i przymocowuje do drewien, osadzonych w tym celu w szpaletach. Kominy i przewody wentylacyjne wykonuje się jak w murach ceglanych.

Formy drewniane rozbiera sie, skoro beton stwardnieje do tego stopnia, że może zatrzymać już swą postać. W średniej ciepłocie, gdy mury betonowe niewysokie, można opierzenie rozebrać już po 24 godzinach; mniejszych sklepień 2—3 m rozpiętości po 2 do 3 dniach; sklepienia większe muszą jednak pozostać w opierzeniu 10—14 dni.

Wyprawa trzyma się tylko wtedy, gdy beton wyprawi się zaraz po odjęciu opierzenia, kiedy jeszcze mokry; powierzchnię oczyszcza się z kurzu, zwilża, nakłada cienko zaprawę, obciąga łatą i zaciera. Gdy deski opierzenia są czysto ohyblowane i przystosowane, a beton przy nich starannie ułożony i ubity tak, aby żaden większy kamyk tam nie przypadł, to wyprawy niepotrzeba.

Stosownie do przeznaczenia betonu używają do jego mieszaniny cementu, piasku i kamyków w następujących stosunkach:

Do fundamentów, brukowań w rowach, podwórzach itp. 1 : 4:6, 1 :4: 7 do 1:5:10, a gdy grunt zły 1:3:6.

Do murów i sklepień 1:3:4, 1:3:5.

Do sklepień, stropów i murów, wytrzymałych na pociski borni)

\ strzałów 1:3:4.

Do wielkich kwader betonowych 1:3:4, a wystawionych na silne obciążenia 1:2:3.

Do delikatnych przedmiotów betonowych ze żwirku 1 :11/₂:2 do 1 : 2 : 2.

Beton jest nieocenionym materjałem fundamentowym; jednakże wykonują z niego także mury budynków, sklepienia, filary, schody, stropy, posadzki, zbiorniki, cysterny, rury kanałowe, beczki, płyty chodnikowe i posadzkowe, głowice kolumn, wazony, figury itd. Do murów budynków nienadaje się ze względów budowniczozdro-wotnych, gdyż nasiąka wilgocią, nie przepuszcza powietrza i nie utrzymuje ciepła; wartość zdrowotna znacznie się polepsza, gdy jest z kamyków żużlowych, które są porowTate. Zresztą rozległe ma zastosowanie do budowli drogowych, do mostów, budowli wodnych, do podkładu pod brukowanie ulic itp.

Metr sześcienny betonu waży: z granitu 2500%, z wapniowca i piaskowca 2200%, z cegieł 1800%.

h) Beton sypany ogranicza się przeważnie do wykonywania budowli pod wodą, a zresztą wogóle używa się tam, gdzie ubijanie niemożliwe. Odróżnia się od betonu ubijanego tern, że go się sypie według możności w warstwach poziomych, lub mało pochylonych, i to tylko wr najprostszych formach, podczas gdy beton ubijany może otrzymać najrozmaitsze formy.

Betonowanie we wodzie należy tak prowadzić, aby beton dostał się 43L miejsce przeznaczenia w stanie możliwie niezmienionym. Jeżeli go się spuszcza przez wodę, to naprzód spadają kamyki, potem piasek a w końcu cement i utworzą się trzy warstwy oddzielne na dnie wody, które nie są już betonem. Dla uniknięcia

tego opuszcza się beton aż na dno w koszach, worach, skrzyniach, a także rurami, sięgającemi do właściwej głębokości; jednak mimo tego prąd wody spłókuje beton i trzeba go zabezpieczyć palisadami, o ile to jest możliwe; w przeciwnym razie używa się z korzyścią cementu szybko wiążącego. Betony, wogóle przeznaczone do robót wodnych, powinny otrzymać nieco tłuściejszą zaprawę i w większej nieco ilości, niż w miejscach bezwodnych.

Woda bowiem zawsze spłókuje cement, piasek i kamyki tak, iż tytułem tych strat potrzeba więcej: cementu około 15%, piasku 10%, kamyków 5%.

Ponieważ beton w wodzie wykonany jest mniej wytrzymały, niż na powietrzu, wskutek nadmiaru wody, niemożliwości ubijania i częściowego wypłókiwania podczas sypania, więc należy się starać, aby przynajmniej podczas wykonania i tężenia dostęp wody był zupełnie powstrzymany, bo wówczas można go nawet ubić.

Do budowli portowych i innych wielkich robót wodnych używają gotowych już stężałych biył betonowych o objętości 6—20 m3.

d) Beton cementowy portlancki z żelazem czyli żelbeton.

Jak wiadomo beton nienadaje się do użycia na znaczniejsze natężenia ciągnące, tylko na cisnące. Z powodu jednak silnej przyczepności, jaką objawia cement do żelaza, oraz prawie jednakiej rozszerzalności obu materjałów w gorącu, brak mocy na ciągnienie betonu daje się znakomicie zastąpić wytrzymałością stosownych wkładek żelaznych w masę betonu osadzonych.

Pierwszy zastosował wkładki tego rodzaju Józef Monier, ogrodnik w Paryżu w roku 18G1; wykonał mianowicie z powodzeniem najpierw donice na kwiaty z plecionką żelazną betonem otoczoną* później duże zbiorniki na wodę, i w ten sposób dał początek zespołom betonu z żelazem, znanym pod nazwą „systemu Mo ni era⁴⁴.

Plecionkę z drutu stosują tylko do wyrobów mniejszych, jak ścianki Rabitza, rury itp. ; siatka jest z drutu 1—Г5 mm grubego o oczkach 15—25 mm. Zamiast betonu cementowego używają do ścianek Rabitza także zaprawy wapiennej lub gipsowej; takie ścianki jednak są mało wytrzymałe i nietrwałe na wypływy atmosfe ryczne i używają się jako ścianki działowe i osłony wewnątrz budynku.

1. System Moniera tyczy się większych zespołów betonowych i polega na tern, że używa się plecionki z prętów żelaznych 8 do

S mm grubych, równolegle obok siebie w odstępach 50—100 mm ułożonych, krzyżujących się pod prostym kątem z drugą warstwą takich samych i tak samo ułożonych prętówr, powiązanych z poprzednimi na miejscach skrzyżowania drutem 1 mm grubym, aby się nie rozsuwały podczas ubijania betonu; plecionka ta stanowi główną cechę systemu Moniera.

Płytę betonową nad lokalem prostokątnym można pomyśleć złożoną z szeregu belek wolno opartych na krótszej rozpiętości; gdy zaś największe rozciąganie każdej takiej belki występuje w dolnej powierzchni, więc stąd idzie racja osadzenia wkładek żelaznych możliwie najbliżej tej powierzchni wzdłuż belki; wkładki te zowią się dłużnicami. W kierunku poprzecznym, czyli równoległym do dłuższej rozpiętości lokalu, uważa się płytę także jako złożoną z szeregów beleczek, rozpiętych od jednej dłużnicy do drugiej, wobec czego okazuje się potrzeba wstawienia i w tym kierunku wkładek żelaznych, zwłaszcza jeżeli dłużnice nie leżą dosyć gęsto. Zadaniem tych drugorzędnych wkładek jest rozdzielenie ciężaru odosobnionego na większą powierzchnię płyty w kierunku poprzecznym i dlatego zowią się przecznicami, przenośnicami czyli przewiązkami. Wspierają się one na dłużnicach i są w miejscach skrzyżowania powiązane drutem, a ponieważ wolna ich rozpiętość jest niewielka, więc mogą być o wiele słabsze od dłużnie.

Zresztą istnieją dziś liczne inne systemy, mianowicie:

2.    Hyatt w systemie swym układa dłużnice z płaskiego żelaza rębem i przewleka przez nie znacznie cieńsze pręty jako przecznice, tworząc w ten sposób wkładkę kratową do płyt betonowych.

3.    System Donath polega na zastosowaniu do dłużnie słabego żelaza wałkowanego o przekroju I, T? lub żelaza płaskiego rębem stawianego; zaś do przecznic wyłącznie tylko żelaza płaskiego rębem stawianego w ten sposób, że między każdemi dwiema po sobie bezpośrednio następującemi dłużnicami biegną przecznice w zygzakach pod kątem 45° łamane, i połączone z dłużnicami zapomocą klamer tworzą sieć.

4.    Cottancin łączy pręty żelazne, tworzące dłużnice i przecznic** w jedną sieć zapomocą wzajemnego przeplatania.

5.    Golding, Amerykanin, używa kratki rozpostartej, wytworzonej z blachy stosownem porozcinaniem, rozciągnięciem i wytłoczeniem przecięć tak, aby powstała kratka o oczkach rombowych.

6; Hennebique w roku 1892 zamiast dźwigarów żelaznych, zastosował do płyt betonowych belki betonowe o przekroju prostokątnym, a zarówno płyty i belki wzmocnił dwoma szeregami dłużnie z żelaza krągłego, osadzonymi jeden nad drugim przy krawędzi ciągnionej przekroju belki. W dolnym szeregu dłużnice są proste, sięgają od oporu do oporu i na końcach są widełkowo rozgięte, lub lukiem hakowym zagięte i w drugim zaś szeregu część środkowa dłużnie bieży równolegle do poprzednich, poczem dalsza ich cześć'z prawej i lewej strony podnosi się ukośnie w ten sposób, że końce ich wychodzą ponad opory aż do górnej powierzchni płyty. Ten sposób wzmocnienia uznał słusznie Hennebique za właściwy do uchwycenia natężeń ścierających i zastosował go nawet do takich płyt i belek, które nie są na oporach stale przytwierdzone. Nadto wprowadził strzemiona czyli przewiązki, na których zawiesza niejako poszczególne dłużnice.

Zadaniem strzemion jest przeniesienie największego natężenia ścierającego z osi obojętnej na wyżej i niżej niej położone warstwy; gdy zaś te natężenia ścierające zawisły od sił pionowo ścierających, wiec układa się strzemiona ku obu oporom belki w mniejszych a ku środkowi w większych odstępach. Taki sam a nawet korzystniejszy skutek dają dłużnice podgięte od dołu ku górze, gdyż nie mogą się przesunąć tak, jak strzemiona, niebędące stale złączone z dłużnicaini.

Zasługą wielką Ilennebiquea jest wprowadzenie w budownictwo belek i słupów z betonu i żelaza na wielką skalę i tern samem wskazanie nowych obszarów budowlanych zastosowania betonu, wzmocnięnego żelazem.

7.    Celem wzmożenia wogóle przyczepności między betonem a żelazem dają wkładkom na końcach zagięcia, a w całej długości wkładek nacięcia, szczerby, pręgi poprzeczne itp., oraz nanitowują poprzeczki z żelaza kątowego-, to zadanie spełnia także i powiązanie wkładek drutem w miejscach skrzyżowania.

8.    Maci ae hin i oprócz zwykłego wzmocnienia betonu wkładkami z prętów żelaznych owija go w całej długości drutem w linji śrubowej: beton w ten sposób wzmocniony zowią betonem spowitym (béton fretté).

9.    Słupy i podpory betonowe wzmacniają wkładkami z żelaza krągłego 14—40 mm grubego, rozstawionomi symetrycznie w około punktu ciężkości przekroju poprzecznego, możliwie blisko powierzchni zewnętrznej. Slupy, które mają pozostawać stale pod działaniem

ekscentrycznem sił, muszą otrzymać ugrupowanie wkładek odpowiadające sposobowi działania natężeń. Bardzo ważne znaczenie ma stosowne powiązanie wzajemne wkładek w odstępach 20—40 cm w tym celu, aby się niewyboczyły pod działaniem natężeń cisnących i wyboczającycli. Przewiązki te dzielą słup na szereg równoległo-ścianów, dla których można przyjąć tak zwaną wytrzymałość sześcienną na ciśnienie, która jest znacznie większa, aniżeli wytrzymałość betonu w innej postaci.

Przewiązek nienależy używać z żelaza płaskiego, gdyż podcinałyby zbytnie przekrój poziomy słupa; pręty 7—10 mm grube są do tego celu najodpowiedniejsze

Słupy betonowe, złożone z żelaza wałkowanego o większych przekrojach I, £, L, pojedynczego lub zespolonego w szkielet, mają znaczenie więcej ogniotrwałości ; beton bowiem tworzy tylko tu osłonę ogniotrwałą, która jest zbyt cienką, aby jej wytrzymałość mogła wejść w rachubę.

W podobny sposób, jak słupy i podpory, zaopatrują wkładkami także i piloty betonowe; głowice takich pali podczas wbijania otrzymują nakładkę z materjału elastycznego.

Połączenie betonu, który posiada tylko znaczną wytrzymałość na ciśnienie, z żelazem, które jest wysoce wytrzymałe na ciągnienie i ciśnienie, daje nowy materjał budowlany, jednoczący w sobie najlepsze własności obu materjałów, których nadto spółczynnik rozszerzalności jest prawie ten sam, gdyż na 1° C wynosi dla żelaza średnio 0-00001235 a dla betonu 0-00001370.

Ważnym dalej jest warunek, ~oy żelazo utrzymywało się wolne od rdz^, aby beton niebył za chudy i aby posiadał dosyć wody, to jest aby był lepki i w ten sposób ułatwił ścisłą przyczepność wzajemną obu materjałów. Wolne od rdzy żelazo błyszczące utrzymuje się dobrze w betonie i nie rdzewieje; w każdym razie wkładki należy oczyścić od rdzy i unikać powleczenia ich tłuszczem lub olejem.

Cement czysty, na powietrzu twardniejący, okazuje dążność do ściągnięcia się o 15—2 mm na 1 m, a zmieszany z piaskiem o 0 3 do 0*5 mm\ twardniejący zaś we wodzie cement zachowuje się przeciwnie, gdyż zwiększa Swą objętość o 1—2 mm na 1 m, a zmieszany z piaskiem tylko o 02—0*5 mm. Skutkiem tego w zespole betonu z żelazem powstają natężenia, zanim został obciążony, a mianowicie: w pierwszym wypadku wkładki żelazne doznają ciśnienia i oddziałują na beton eiągnąco, a w drugim wkładki żelazne doznają ciągnienia i reagują na beton cisnąco.

Natężenia te zwane natężeniami początkowemi można zmniejszyć, jeżeli unika się zbyt tłustej zaprawy do betonu i daje tylko tyle cementu, ile koniecznie potrzeba do dostatecznej wytrzymałości.

Wogóle co do układu wkładek w betonie istnieje zasada, że powinny się znajdować tam w zespole, gdzie występują jakiekolwiek tylko natężenia ciągnące.

IV. Kamienie sztuczne niepalone.

1. Cegła gliniana surówka.

a)    Cegła surówka bywa wyrabianą z gliny zupełnie tak .samo, jak cegła zwykła, ale się nie wypala, tylko suszy. Gdy suszenie trwało 3 do 4 tygodnie, a w odłamie nie okazuje odmiennej barwy, to jest dostatecznie wysuszona; po wysuszeniu rozmiary, które mogą być rozmaite, zmniejszają się o 5%.

Używka się do podrzędnych budowli gospodarskich, ale wymaga zabezpieczenia od wilgoci, i w tym celu fundamenta i podmurowanie na 1 do 125 m ponad teren wykonuje się z kamienia lub cegieł palonych i daje wrarstwę izolacyjną; zewmątrz licuje się cegłą paloną, opierza deskami, lub wyprawda wapnem.

b)    Cegła surówka egipska czyli podolska różni się tem od surówki, że do gliny dodaje się 10 do 20°/₀ słomy, siana, mchu, pokrzywy, korzenia perzu, paździerzy, plewy itp., w~ stanie drobno-siekanym.

Rozmiary ma takie same lub większe, niż cegła palona, nasiąkliwą jest więcej od surówki, ale trzyma lepiej zaprawę wapienną.

2. Cegła wapienna.

Cegła wapienna bywa wyrabianą zwykle z 1 objętości świeżo zgaszonego wapna, zarobionego wodą na ciasto, które się miesza starannie z 6 objętościami piasku grubego; mieszaninę przechowuje się 8 do 10 dni, poczem wyrabia się z niej cegłę ręcznie w formach żelaznych lanych, rzadziej drewnianych, lub w prasach zwykłych ceglarskich. Gdy wyrób odbywa się pod ciśnieniem, to ilość piasku można zwiększyć na 9 do 12 objętości na 1 objętość wapiennego ciasta. W miejsce piasku biorą niekiedy proszek wapienny, mączkę ceglaną, koks miałki, popiół węgla kamiennego, lawę sproszkowaną itp., co przyspiesza twardnienie i daje wytrzymałość większą.

Cegły z form wyjęte suszy się na miejscu słonecznem i prze* wiewnem, a po 24 godzinach muruje się niemi na wapnie; po 14 do 28 dniach twardnieją dostatecznie na powietrzu. Twardnienie uzyskuje się większe już po 8 dniach przez zanurzenie cegieł — po pierwszem przysuszeniu — w tak rozcieńczonym roztworze szkła wodnego, aby na 1000 cegieł przypadło 0-5 kg suchego szkła wodnego.

Postać i rozmiary tej cegły są takie same, jak cegły zwykłej; powinna być równa, gładka i wydawać czysty dźwięk metaliczny.

Przy ciosy wać się nie daje i trzeba wyrabiać potrzebne kawałki; wytrzymałość ma mniejszą od cegły zwykłej, jest krucha i łatwo pęka, ale zato tańsza o 30 do 50°/₀; nadaje się do murów nadziemnych i sklepień; ciężar jej jest większy niż cegły palonej, ab w ogniu rozpada się.

3. Piaskowiec sztuczny i cegła piaskowa.

a) Sztuczny piaskowiec jest mieszaniną miałkiego piasku żwiru (także proszku ze szkła) z wapnem sproszkowanem, cementem portlanckim i małą ilością wody, w formach ubijaną. Po wysuszeniu na powietrzu następuje twardnienie w rozcieńczonym roztworze szkła wodnego. Podobnie sporządza się piaskowiec hidrauliczny.

Używa się jako tani wyrób w miejsce rodzimego piaskowca, którego barwę i ziarnistość dobrze naśladuje, a mianowicie do frontonów budynku, stopni, płyt posadzkowych, ornamentów. Należy jednak badać jego nasiąkliwość przed użyciem.

h) Cegła piaskowcowa według Neffgena i cegła z piaskowca wapnistego według Olszewskiego, Schwarza i innych jest mieszaniną niegaszonego miałko sproszkowanego wapna z wielką ilością piasku, zgaszonego małą ilością wody, zarabianą pod ciśnieniem pary i formowaną pod silnem ciśnieniem praso wem, a potem jeszcze poddaną całemi dniami pod ciśnienie pary. Mieszanina ta zawiera 6 do 10% wapna, które tworzy ostatecznie krzemian wapnia; barwą, ziarnistością i twardością równa się rodzimemu piaskowcowi.

Wytrzymałość na ciśnienie Kd = 100 do 240 kg/cm2; koszt 1000 cegieł wynosił około 11 do 14 koron przed wojną.

e) Cegła reńska bywa wyrabianą w miejscowościach nad Renem z 1 objętości mleka wapiennego, wymieszanego starannie z 9 objętościami wulkanicznego piasku pumeksowego, a po uformowaniu w cegłę suszy się na powietrzu przez 2 do 3 miesiące. Jest

4. Kamienie żużlowe.

lekka, tańsza ud cegły palonej, porowata i posiada wszystkie dobre zalety cegły porowatej, ale jest mało wytrzymała. Wymaga zaprawy, będącej mieszaniną wapna i piasku pumeksowego i używa się do ścian nieobciążonych, do murów pruskich, sklepień itp.; jest ogniotrwała, bezpieczna od grzyba.

Ciężar właściwy 070 do 0 95: wytrzymałość na ciśnienie Kd = 17 do 27 kgjcm%.

aj Angielski kamień żuzlo wy jest żużlem z pieców wielkich, odlanym w formach żelaznych, który pozostawiony dłuższy czas w stanie rozżarzonym, a potem powolnie ochłodzony daje kamień nadzwyczaj twardy, ciężki, niekruchy, barwy brunatnej aż do czarnej. Używa się do brukowania chodników, podwórzy, stajen do murów fundamentowych i oporowych.

Podobne są żuzlowce niemieckie barwy szarej, używane także do brukowania dróg.

b) Żużlowiec wapienny wytwarza się w ten sposób, że rozpalony płynny żużel z pieca wielkiego spuszcza się do zimnej wody, skutkiem czego zamienia się na ziarna; poczem zmieszany z ciastem wapiennem wyciska się w cegiełki 25 X 12 X 8 cm. Cegiełki twardnieją ni powietrzu bardzo rychło, tworząc krzemian i węglan wapnia i dają dobre ściany ryglowe po wyprawieniu od wnętrza Ciężar wynosi 1200 kg!nß\ wytrzymałość na ciśnienie Kd = 45 do 90 kgjcm²,

5. Cegła popiołowa i korkowa.

a)    Cegła popiołowa jest mieszaniną ciasta wapiennego z popiołem węgla kamiennego czarnego lub brunatnego; jest lekka, ale mało wytrzymała.

b)    Cegłę korkową wyrabiała firma „Grünzweig & Hartmann* w Ludwigshafen паи Renem z odpadków korkowych drobnych, spojonych zaprawą wapienną, formowanych pod prasą w cegiełki 25 X 12 X 6*5, 29 X 14 X 6*5 fw, lub w płyty 26 X 25 X 2*5, 45 X 25 X 6 do 4 cm i suszonych w temperaturze 120 do 150° C.

Ciężar wynosi 830 kg\m*\ są zatem lekkie, tanie, łączą się dobrze z zaprawą, najczęściej gipsową, dają się przyciosywać, krajać, piłować, przybijać gwoździami lub śrubami, przewodzą źle ciepło, wytrzymują temperaturę do 180° C, ale wytrzymałość ich mała Do wyprawy ścian z cegły korkowej używa się zaprawy z wapna i z gipsu w równych częściach zmieszanej.

c)    Cegły korkowe białe mają za spoiwo masę gliniastą; wilgoci ani temperatury ponad 350° O nie znoszą; osadza się je na naprawie gipsowej, a do wyprawy używa się zaprawy wapiennej i domieszką gipsu.

d)    Czarne cegły korkowe mają za spoiwo smołę z węgla zamiennego i są mocniejsze, cięższe, o połowę droższe od białych i przydatne do izolowania od wilgoci. Do murowania używa się naprawy cementowej lub asfaltowej ; powleczone z jednej strony gu-droiiem zalecają się na okładziny ścian wilgotnych i zimnych, słupów żelaznych i są nawet ogniochronne.

Kamień korkowy o stosownem spoiwie, sprasowany w formach półrurowych jest znakomitym środkiem ochronnym przewodów parowych od gorąca. Wiele skuteczniejsze pod tym względem są płyty okrzemkowe, złożone z okrzemki, gliny i drobnych kawałków korkowych, mokro formowane i silnie wypalone; są bardzo lekkie i po co wate.

6. Łupek asbestowy.

Łupek asbestowy wytwarzają fabryki wyrobów asbestowych i gumowych w tablicach białych lub barwnych, lekkich, nieprze-siąkliwych, twardości łupków naturalnych; tabliczki te są ogniotrwałe izolują od gorąca i nadają się także do łatwo zestawialnycb i rozbieralnych baraków mieszkalnych w okolicach gorących.

7. Kamień cementowy.

Kamień cementowy wytwarza się z najlepszego zwolna wiążą cégo cementu rzymskiego, lub raczej portlanckiego, zmieszanego z najmiałkszym piaskiem aż do grubego piasku żwirowego w miarę przeznaczenia przedmiotów wyrabianych. Postępowanie tu jest mniej więcej takie, jak z betonem ubijanym i daje wytwór podobny do piaskowca sztucznego, wyżej pod 3. opisanego. Chcąc otrzymać szczególnie gładkie powierzchnie, daje się do form drewnianych — często blachą cynkową wyłożonych — polewę z rzadkiej nieco zaprawy cementowej tłustej w stosunku 1:1. Dopiero po 1 do 2 dni wyjęte z form przedmioty, trzeba jeszcze przez 1 do 2 miesięcy codziennie zwilżać. Farba olejna trzyma się na wyrobach cementowych stwardniałych i wyschniętych; ale w przeciwnym razie rychle płowieje, traci połysk, mięknie i łuszczy się. Najlepiej trzymają się farby ze szkłem wodnem, któremi można malować zaraz po odwiązaniu cementu.

Z kamienia cementowego wytwarzają:

a)    Wyroby ozdobne, a mianowicie słupy, głowice, podstawy, gzymsy, rozety, medaljony, statuy itd., wykonują z 1 części bardzo rniałko zmielonego, zwolna wiążącego, nie pęczniejącego cementu

3 do 6 części drobnoziarnistego, czystego piasku ostrego z małą domieszką wody; masą tą zapełnia się formy i ubija aż do okazania się wody na powierzchni. Powierzchnię tworzy się z 1 części cementu i z 1 do 2 części piasku.

b)    Płyty cementowe: z 1 części cementu i 4 do 8 części grubego piasku, a powierzchnie z 1 części cementu i 1 piasku. Płyty są 20 do 80 cm długie i szerokie i służą do posadzek, bruków, ścieków i krycia murów.

c)    Płyty mozajkowe lub terrazowe wykonują z cementu, z kawałeczków marmuru i mączki marmurowej po zarobieniu wodą aa gęstą masę. To samo otrzymują z zaprawy cementowej zmieszanej z farbą lub barwnymi kamykami, po uformowaniu i ubiciu lub sprasowaniu. Płytki te są kwadratowe albo 6- i 8-boczne, 30 do 40 cm duże i 2*55 do 5 cm grube.

d)    Dachówki płaskie, korytkowe esów⁷ki, gąsiory itd. wytwarzają z 1 części cementu i z 0-75 do 2 piasku lub żużlu z pieców⁷ wielkich pod prasą.

e)    Rury cementowe studzienne, wodociągowe, kanałowe, drenowe itp. wyrabiają z zaprawy z cementu portlanckiego, romańskiego lub żużlowego; rury o większych średnicach w świetle otrzymują wkładki żelazne.

Rury stwardniałe wkłada się w rozczyn kwasu krzemowego celem podniesienia ich oporności. Podczas układania i osadzania rur spoiny zalewa się zaprawą cementową. Grubość ścianek rur nie powinna zejść niżej 5 cm\ stosownie jednak do przeznaczenia wynosi także 6 do 9 cm. W porównaniu do glinianych są rury cementowe tańsze, gdy mają większą średnicę w świetle; natomiast są jednako drogie, gdy średnica ich mniejsza. Na ogół jednak rury cementowe są dokładniejsze, wytrzymują ciśnienie do 10 at i wytrzymalsze są na uderzenia; poprzeczny ich przekrój bywa okrągły lub jajowy, o średnicy w⁷ świetle 7 5 do 100 m, a długość otrzymują 0 8 do 1 m.

Rury betonowe z cementu potlanckiego wyrabiają z masy o stosunku cementu do mieszaniny piasku ze żwirem, jak 1:4 5 lub 1:5; piasek tu powinien być 1 do 1*5 mm gruby, a żwir 12 do 15 m. Beton taki mało wilgotny dobrze przerobiony i ubity pozostaje w formie 36 godzin; po wyjęciu zwilża się rury codziennie, a po

14 dniach używa do roboty. Celem uzyskania większej szczelności powleka się ich wnętrze rzadką zaprawą cementową.

Zalecają zanurzenie rur przez 24 godzin w zimny roztwór z 1 części siarczanu żelaza (witrjolu zielonego) i 3 części wody; po osuszeniu stają się cięższe o 10°/₀ i mają być trwalsze na wpływy atmosferyczne. W podobny sposób utrwalają cementowe wyprawy murów stare i świeże kilkakrotną powłoką rzeczonego roztworu, poczem dają się nawet wodą zmywać.

f)    Deszczułki cementowe wytwarzają z 1 części cementu i z 3 piasku kwarcowego, albo z 3 części piasku pumeksowego; pierwsze dają się obrabiać tylko dłutem, drugie zaś rznąć piłą, przybijać gwoździami itd. Jedną stronę mają gładką, a drugą pręgo waną; szerokość wynosi 30 do 50 cm, długość 1 m, grubość 6 do 14 cm; ważą 21 GO do 2200 kg\m².

Wytrzymałość na rozciąganie w stanie suchym 47 20 Jcg/cm², nasyconym wodą 44-13 Jcgjcm², wymrożonym na powietrzu 39 85 kg/cm², pod wodą 31*25 kg/cm² \ na ciśnienie 22 do 45 Icg/cm².

Służą do ścian oraz jako ściel powałowa.

J. Wygasch miesza z masą cementową trociny drzewne i daje jako wkładkę plecionki wierzbowe lub druciane.

g)    Deszczułki cementowe żłobkowane wyrabiają, jak wyżej opisano, z użyciem piasku kwarcowego lub pumeksowego; mają one wzdłuż żłobki, a na brzegach podłużnych półżłobki; spoiny zapełnia się cementem.

h)    Kamienie asbestowo-cementowe składają się z zaprawy cementowej i sproszkowanego asbestu; są ogniotrwałe, odporne na wpływy atmosferyczne, dają się przybijać gwoździami, strugać, rznąć piłą, krajać, izolują dobrze od gorąca i głosu, można je po lerować, malować, lakierować, tapetować. Grubość płyt wynosi 2 do do 2*5 cm; używają się do podłóg i okładzin ścian.

i)    Łupek eternitowy czyli łupek asbestowo cementów} wytwarzają z asbestu i cementu pod Wysokiem ciśnieniem. Tabliczki są 3 do 4 mm grube, kwadratowe lub prostokątne; do krycia dachu otrzymują rozmiary zwykłych tablic łupkowych, a do okładzin ścian nawet wielkość 1 m².

8. Dyle gipsowe.

Dyle gipsowe wytwarzają z zaprawy gipsowej (str. 111 do 113) w którą wkładają trzcinę zwykłą lub bambusową irp. dla nadania deszczułkom giętkości i spoistości.

Dyle te pomysłu budowniczego O. Macka z Ludwigsburgu są z gipsu grubo mielonego, zarobionego wodą ałunową lub klejową z domieszką ciał włóknistych, jak włosia, piór, włókien drzewnych itp. Każdą deszczułkę odlewa się w formie na szkielecie z trzciny, lub na wkładce z tektury asfaltowej, a po 10 minutach tężenia wyjmuje się z formy i daje do suszarni. Zazwyczaj są 1-8 do 2 5 m długie, 20 do 25 cm szerokie i 25 do 8 cm grube; do 5 cm grube używają się do wykładania sufitów, ścian drewnianych, ryglowych i kolumn żelaznych, a z 7 do 8 m grubych wykonują ściany działowe. Ciężar wynosi .6 do 7 kg/m* na każdy centymetr grubości. Do drzewa przybija się je gwoździami drutowymi.

Deszczułki gipsowe są tanie, lekkie, ogniotrwałe, łatwo osadzalne, suche, izolują głos i ciepło; można je ciąć, rznąć, wiercić, przybijać i grzyb się ich nie ima. Atoli gwoździe nie dobrze trzymają, a w pustych przestrzeniach trzciny itp. lęgnie się robactwo i zarodki chorobowe.

Tu należą także: Dyle gipsowe z wkładkami drzewnemi, które to wkładki są postronkami z wełny drzewnej, szkłem woclnera impregnowanej; deszczułki gipsowe z wkładkami kokosowemi; wTre-szcie deszczułki żużlowo gipsowe.

9. Ksylolit.

Ksylolit (drewno kamienne) w formie płyt 1670 X 830, 1520 X 8;Ю i D95 X 995 mm, a 10 — 26 mm grubych jest wyrabiany z trocin sosnowych, świerkowych lub jodłowych, spojonych spoiwem magnezjowem, pod Wysokiem ciśnieniem. Płytę te mają wygląd drewna i stąd pochodzi ich nazwa. Ksylolit jest ogniotrwały, odporny na wpływy atmosfery nie przesiąkliwy, przewodzi źle ciepło jak drzewo, nie daje odgłosu, nie pęcznieje, nie gnije, opiera się kwasom, mrozom i gorącej parze a także i grzybowi, przyczem jest on bardziej trwały niż dąb. Wprawdzie nie można go gwoźdźmi przybijać, ani ciąć ; natomiast daje się rznąć piłą, wiercić, dziurawić, żłobić, strugać; ma barwę drzewa.

Płyty układa się na zupełnie suchym podkładzie betonowym 10 do 15 cm grubym, w masie z kredy i piasku, zarobionej rozczynem szkła wodnego. Używa się go jako podłogi, do wykładania: ścian, pokładów okrętowych, statów laboratoryjnych parapetów okiennych itd. Posadzkę wykonują także i w ten sposób, że na podkładzie betonowym na* kład a się ciasto ksyłolitowe 7 do 26 mm grubo, ubija i wałkuje, poezem powierzchnię wyrównuje się starannie, szlifuje i zapuszcza.

Ciężar właściwy wynosi 1*40 do 1*56; wielkość płyt wynosi do 1*5 m², a grubość 10 do 26 mm. Wytrzymałość w suchym stanie: na ciągnienie Kz = 976 kg,cm?, — na ciśnienie Kd — 902 kg{cn$.

Tu należą liczne odmiany ksylolitu, które zawierają sproszkowane drzewo lub korek i mniej lub więcej innych domieszek, złączonych w jedną masę stosownem spoiwem; własności i użycie tych odmian są mniej więcej takie same jak ksylolitu.

10. Kamień ze szkła wodnego.

a)    Kamienie ze szkła wodnego (zob. rozdz. VII., poz. 2.g. Wynalazca szkła wodnego Fuchs w Monachium (r. 1818) zauważał, że szkło wodne przekształca sypkie ciała na twardą masę kamienistą, i tę własność wyzyskano do wyrobu kamieni sztucznych, z których najwięcej rozpowszechnił się w Anglii kamień Ransomea. Gdy dostrzeżono, że piaskowiec zielonawoszary, z którego zbudowano gmach parlamentu w Londynie, począł wietrzeć, zalecił Ransome nasycenie powierzchni kamieni roztworem szkła wodnego sodowego i powlec roztworem chlorku wapnia i w ten sposób rzeczywiście zabezpieczono go od dalszego wietrzenia.

b)    Kamień Ransomea wytwarza się z piasku możliwie czystego, ostrego, przemytego i przesianego, zarobionego starannie wodnem szkłem zgęszczonem, a otrzymane stąd ciasto ciągliwe ugniata się, ubija lub prasuje w formach gipsowych, drewnianych lub żelaznych; zamiast piasku lub łącznie z nim biorą także pumeks, szkło itp. Wyjęte z formy kamienie poddaje się kąpieli w chlorku wapnia, a potem w gorącym chlorku wapnia. I żywają się jako ciosy budowlane i ornamentalne, są białe, bardzo wytrzymałe, trwałe na wpływy atmosferyczne i dają się barwić.

V. Asfalt.

Tłuszcze ziemne czyli bitumy¹ są to bardzo rozpowszechnione w przyrodzie związki węgla i wrodoru, albo w stanie płynnym (ropa naftowa, nafta itd.), — albo w stanie zgęstniałym (maź ziemna\ — albo w stanie stałym (smoła ziemna, żywica ziemna czyli kopalna).

Z pomiędzy tych bitumów smoła ziemna jest właściwym materjałem asfal owym.

* Bitumen, liczba mnoga bitumina, łaciński wyraz.

1. Smoła ziemna czyli kopalna.

Smoła ziemna czyli kopalna była znaną i używaną już w starożytności w Babilońji, Assyrji, Persji, a głównie w Egipcie i nazywaną asfaltem. W stanie czystym rodzimym składa się z petroleny, z mazi ziemnej i asfalteny, które są związkami w’egla i wodoru, a z których pierwsze dwie są olejami lotneini, trzecia zaś ciałem stałem. Smoła ziemna jest zresztą ciałem bezpostaciowemu częściej stałem, niż płynnem, nieprzezroczystem, ciemnobrunatno czarniawem, o wadze 1000 do 1200 kgjm* i twardości 2. Pali się płomieniem świecącym, mocno kopcącym; w temperaturze 20 do 40° C staje się giętką, a w temperaturze 100° C topi się.

W stanie rodzimym znajduje się w Morzu martwem jako tak zwany asfalt syryjski czyli judajski, gdzie wydobywa się z gorących źródeł jako płynna, a potem tw^ardnie w wodzie i wypływa na wierzch, oraz w Peru jako asfalt peruwiański Oba te rodzaje smoły ziemnej są w stanie wysoce czystym i używają się do wyrobu czarnych pokostów i lakówr. Mniej czystą jest smoła asfaltowa z wyspy Cuba (asfalt meksykański), zawierająca 27 do 85% gliny itp., oraz smoła z jeziora błotnego na wyspie Trinidad w Antyllaeh z 48% gliny itp.

Jako przedmiot handlu znajduje się smoła czysta asfaltowa w cegiełkach.

2. Kamień asfaltowy.

Kamień asfaltowy (fr. roche asphaltique). Smoła ziemna, względnie maź kopalna (fr. goudron minérale) znajduje się w przyrodzie także w stanie sycącym piasek, łupki, piaskowce, wapienie i dolomity i tworzy w ten sposób kamień asfaltowy, zwany także rudą asfaltową, lub asfaltem surowym. Kamień ten stanowi materjał do wytwarzania czystej smoły asfaltowej zapomocą wygotowania gorącą wodą, albo zapomocą wytopienia, albo też wydzielenia drogą chemiczną.

Wapień bitumiczny, jako kamień asfaltowy czyli nasycony smołą, względnie mazią kopalną, rozpuszczoną widocznie w stanie rodzimym w ropie naftowej, jest najczęściej miękki, porowaty, ciemnoczekoladowy lub brunatnoczamiawy, waży 2150 do 2235 kgjm*. występuje w warstwach wapienia białego, rzadziej w warstwach gliny i w technice budowlanej nazywa się asfaltem.

Zawartość bitumu asfaltowego w kamieniu asfaltowym wynosi 7 do 12°/₀, czyli średnio około 10°/₀; dochodzi jednakże 20 i 30%

3. Stop asfaltowy czyli ciasto asfaltowe. — 4. Gudron czyli maż asfaltowa. 16J

Najważniejsze odmiany kamienia asfaltowego znajdują się: w Val de Travers w Szwajcarji z 19 do 20% bitumu, w Seyssel departament de 1’Ain z 9%, w Bartennes departament de Landes z 6 do 12%, na wyspie Trinidad, w Limmer (Hannower) z 17%, w Lob-sann (Alzacja) z 20%, Vorwohle (Brunświk) z 8*5%, Iberg (Harz) z 12%, na wyspie Brazza (Dalmacja), w Morowizza pod Sebenico, na wyspie Sycylji itd.

3. Stop asfaltowy czyli ciasto asfaltowe.

Stop czyli ciasto asfaltowe (fr. mastic d’asphalte) uzyskuje się zapomocą przetopienia w temperaturze 175 do 280° C kamienia asfaltowego po wyłamaniu go — z zastosowaniem nawet ciał wybuchowych — i po rozdrobnieniu na ziarna około 3 mm grube.

Przetapianie jednak jest możliwe jedynie za dodaniem pewnej ilości bitumu, t. j. smoły ziemnej lub żywicy skalnej, gdyż inaczej kamień asfaltowy nie stopi się, tylko rozsypie na proszek.

W tym celu daje się do kotła ilość bitumu, stosowną do wartości asfaltowej kamienia, a potem wśród ciągłego mieszania dosypuje co 15 minut tyle proszku asfaltowego, aby przed upływem 5 godzin cała jego ilość do przetopienia przeznaczona była już w kotle. Ze stopionego w ten sposób ciasta asfaltowego odlewają w że laznych formach bochenki asfaltowe po 25 do 30 kg. Bochenki te zwane stopem czyli ciastem asfaltowem są przedmiotem handlu i dają się dowolną ilość razy przetapiać, ale trzeba za każdym razem dodać pewnej ilości bitumu.

4. Gudron czyli maź asfaltowa.

Gudron czyli maź asfaltowa (fr. goudron) jest to umożliwiający stopienie kamienia asfaltowego bitum, który musi być rodzimy, pochodzić z tej samej kopalni co dany kamień asfaltowy, albo też posiadać ten sam skład i własności, jak smoła ziemna, sycąca ów kamień i musi być oczyszczony z wszelkich przymieszek. Bitum taki zowie się gudronem asfaltowym, mazią asfaltową albo wprost gu dr o nem i krzepnie w temperaturze 10° O, a topi sie w 40 do 50° C.

Z powodu wszakże braku rodzimych bitumów asfaltowych wszystkie niemal kopalnie przygotowują obecnie bitumy czyli mazie z oczyszczonej smoły ziemnej, stopionej z ciężkimi olejami, jak maż ziemna, olej parafinowy itp. Bitumy takie zowią się również gudronem; wskutek domieszek olejowych jednak różnią się już swym

SkWarczyński, Podręcznik budowlany.

składem chemicznym od mazi ziemnej, sycącej kamień asfaltowy, co wpływa na mniejszą trwałość robót asfaltowych. Pomiędzy innymi znany jest tego rodzaju bitum pod nazwą gudronu z Trinidad.

5. Asfalt lany.

Asfalt lany (fr. asphalte coulé) sporządza się z przetopionych bochenków ciasta asfaltowego w temperaturze 150 do 170° C. za dodaniem 3 do 6°/₀ gudronu, na płynną masę, którą się miesza z 50 do 60°/₀ na wagę żwirku 4 do 7 mm grubego, całkiem czystego i suchego. Do opalania używa się drzewo, które nadaje się lepiej do regulowania ciepłoty, niż węgiel lub koks. Przez cały czas gotowania masy miesza się ją gracami i uznaje za gotową, gdy pocznie dymić i łatwo z gracy opada. Wtedy przenosi się ją w czerpakach lub wiaderkach na miejsce przeznaczenia, rozlewa, rozpościera w pasach 0 9 do 1 w szerokich, wyrównywa packą, posypuje piaskiem 7 mm grubym i zaciera; spoiny podczas tego należy czysto trzymać i podgrzewać zwłaszcza, gdy się nakłada przyległe pasy. Niekiedy wykonuje się asfalt w dwu warstwach, i wówczas do dolnej warstwy daje się na wagę 8<>/₀ bitumu lub gudronu i 57<>/₀ żwirku lub piasku grubego; do górnej zaś warstwy, która się układa po ostygnięciu dolnej, dodaje się mniej bitumu, a więcej piasku.

Grubość polepy asfaltowej wynosi zwykle 15 do 25 mm, a gdy ma być znaczniej obciążona, to 30 do 35 mm; wykonywanie grubszej polepy z asfaltu lanego nie miałoby właściwie żadnego celu.

Do wyprawy ścian stromych lub pionowych, która jednak na ogół źle się trzyma, należy przygotować zaprawę asfaltową z domieszką większą bitumu lub gudronu; trzymają się tu dobrze jedynie wyprawy z asfaltów szybko wiążących, jak np. asfalt z wyspy Brazza (Dalmacja).

Stosunek ciasta asfaltowego do gudronu i żwirku zawisł zresztą od zawartości bitumu w cieście i od klimatu okolicy; gdyż ze wzrostem zawartości bitumu wzmaga się w lecie rozmiękczenie asfaltu, a za mało bitumu czyni go w zimie kruchym. Wogóle na 1 m3 zaprawy asfaltowej w umiarkowanym klimacie potrzeba 1500 do 1600 kg ciasta asfaltowego, 700 do 800 kg żwirku i 100 kg gudronu.

Jako podkład pod asfalt lany daje się dwie warstwy cegieł płazem, lub jedna rębem na piasku; lepszy jednak jest beton 10 do 15 cm stwardniały i suchy.

6. Asfalt ubijany czyli ugniatany. — ?. Własności asfaltu

168

Asfalt lany jest łatwiejszy w robocie i tańszy, ale mniej wytrzymały niż asfalt ubijany.

Używa się na chodniki, podwórza, na posadzkę w bramach, sieniach, korytarzach, wychodkach, pralniach, kuchniach, spichlerzach, na pokład izolacyjny od wilgoci i grzyba, na wyprawę ścian pionowych, na sklepienia ziemią przysypane, na wyprawę wnętrza zbiorników wodnych, na zaprawę do robót wodnych morskich, do zabezpieczenia drzewa od gnicia i ognia itp.

6. Asfalt ubijany czyli ugniatany.

Asfalt ubijany czyli prasowany (fr. asphalte comprimé) polega na tej własności kamienia asfaltowego, że sproszkowany skutkiem ogrzania lub zmielenia, zespala się znowu w kamień podobny do pierwotnego, skoro się oziębi, względnie ulegnie ściśnieniu. Używa się do brukowania ulic, a głównym warunkiem dobroci jest, by spoczywał na podkładzie nieprzemakalnym, mocnym i starannie wygładzonym, najlepiej betonowym 10 do 15 cm grubym, utworzonym z mieszaniny o stosunku cementu portlanckiego do piasku i kamyków, jak 1:3: 5. Proszek zmielonego wapienia asfaltowego surowego (a więc nie przetopionego) ogrzewa się w żelaznych bębnach obrotowych na 110 do 180° C i sypie w warstwie 7 do 8 cm grubej na podkład betonowy, który powinien być suchy i niezbyt chłodny. Po należytem wyrównaniu ubija się tę warstwę stopniowo coraz mocniej bijkami dostatecznie ogrzanemi, a następnie wygładza żelaznymi wałkami do czerwoności ogrzanymi, poczein cały pokład posypuje się miałkim piaskiem i wyrównywa żelaznymi wałkami, wewnątrz żarzącym koksem napełnionymi, 200 do 1500 kg ważącymi. Wskutek ubijania i wałkowania grubość, ubitej warstwy asfaltowej zejdzie z pierwotnej grubości 7 do 8 cm na 5 do 6 cm czyli stanie się cieńszą o 80 do 40°/₀.

Asfalt do tego celu musi być doborowy, a najlepiej nadaje się kamień asfaltowy z Yal de Travers.

Taki bruk uliczny jest bardzo drogi, ale też i bardzo trwały, zużywa się powoli, nie przemaka, daje się czysto utrzymywać spłóki-waniem; jazda po nim jest cicha bez turkotu, ale konie się ślizgają i częściej upadają. Na ulicach o spadkach większych niż 2<>/₀ żle się trzyma; poprzeczne wzniesienie powinno wynosić 1 : 70.

7. Własności asfaltu.

Asfalt posiada: wielką trwałość na wpływy atmosferyczne zwłaszcza ciepła, rozpuszczalność w benzynie, benzolu, terpentynie itp., po-

łyskującą czarną barwo, złe przewodzenie ciepła, elektryczności i głosu, wrażliwość na światło (spożytkowuje się do reprodukcyj), nieprzesiąldiwość względem wody i powietrza, wytrzymałość na mechaniczne zużycie i na chemiczne działanie, elastyczność w wysokim stopniu (spożytkowuje się dla powstrzymania wstrząśnień maszynowych), tłumienie wszelkiego huku i turkotu.

Ciężar 1 ms w kilogramach: kamienia asfaltowego z Val de Trawers 2150, gudronu 1310, ciasta asfaltowego z Limmer 2280r bitumu z Trinidad (asphalte épuré) 1380, smoły węgla kamiennego 1200, asfaltu ubijanego 2040 do 2230, asfaltu lanego 196t> do 2020, a ze żwirkiem 2100.

Wytrzymałość asfaltu na ciśnienie Ka = 52 do 148 kglcm², na ciągnienie Kz — 25 do 36 75 kgjcm'².

8. Asfalt sztuczny.

Asfalt sztuczny wytwarzają nasyceniem rodzimą mazią asfaltową wapienia, albo mieszaniem rozmaitych ciał bezwartościowych (popiół, mączka ceglana, pył dróg bitych, resztki kopalniane wapna) z bitumami różnego pochodzenia. Tak np. mieszanina z 12 kg ka-lafonji lub dobrej smoły angielskiej z węgla kamiennego, z TV m* pyłu wapiennego, albo co lepitg kredy pławionej, oraz z TV w³ suchego piasku ostrego, zagotowana w kotle wśród ciągłego przerabiania daje sztuczny asfalt.

Wszelkie asfalty sztuczne są gorsze od rodzimych, nie mają bowiem spójności, sprężystości, ani trwałości na wpływy atmosfery ; na mrozie kruszą się i rozpadają, ale mimo tego z powodu taniości bywają używane. Odróżnienie asfaltu sztucznego od rodzimego jest bardzo trudne nawet z pomocą rozbioru chemicznego; często ma barwę ciemniejszą, woń mniej aromatyczną, jest kruchszy i trudno topliwy.

Bitumy sztuczne wyrabiają z odpadków nafty, smoły, węgla kamiennego, smoły gazowej ; z łupków i piaskowców są małej wartości.

Fałszowanie asfaltu polega na tem, że sprzedają asfalt sztuczny zamiast naturalnego. Wogóle jako sztuczne uważa się te wszystkie asfalty, których bitumy częściowo lub całkowicie składają się z innych ciał niż asfalt naturalny (smoła ziemna). Szczególnie te asfalty uznaje się za sztuczne, których bitumy są produktami, uzyskanymi z destylacji mazi węgla kamiennego, brunatnego i drzewa, ze smoły stearynowej, wosku ziemnego lub smoły tegoż wosku, z produktów destylacji naftowej, lub ze smoły ponaftowej.

9. Naprawki asfaltowe.

Naprawki asfaltowe wykonują w ten sposób, że miejsca uszkodzonego asfaltu wycina się w prostolinijnym zarysie aż do podkładu i usuwa, a natomiast nakłada się świeży asfalt tak, jak podczas brukowania nowego, po podgrzaniu starego na spoinach.

Wyprawę asfaltową ścian wewnętrznych domu mieszkalnego należy przed ostygnięciem posypać piaskiem, a następnie wyprawić cementem, gdyż zaprawa wapienna przepuszcza ostry zapach asfaltu.

10. Wyroby asfaltowe.

Wyroby asfaltowe bywają wytwarzane zarówno z asfaltu lanego, jakoteż ubijanego, a mianowicie.

aj Płyty z asfaltu lanego bywają 250 do 600 mm długie i szerokie, 18 do 30 mm grube; układają je na podkładzie betonowym, pokrytym warstwą piasku, a spoiny zapełniają proszkiem asfaltowym ogrzanym; można także spajać je wzajemnie zapomoeą rozgrzania ich brzegów.

b)    Płyty z asfaltu ubijanego wykonują w ten sposób, że proszek asfaltowy ogrzewa się i prasuje w formach w płyty; płyty te są 250 mm długie i szerokie, gładkie lub prążkowane. Podkład osusza się i ogrzewa, aby dobrze płyty przylgnęły, a spojenia kituje się ciastem asfaltowem, stopionem ż bitumem.

c)    Płyty asfaltowe granitowe wytwarzają z proszku asfaltowego i kamiennego pod Wysokiem ciśnieniem; są one 335 cm długie, 16 5 cm szerokie i 6 do 8 5 cm grube i posiadają własności asfaltu i granitu. Cieńsze używają się do brukowania przejazdów i podwórz, a grubsze do bruków ulicznych.

d)    Beton asfaltowy jest mieszaniną ciasta asfaltowego z kamykami i służy jako fundament pod maszyny i młoty parowe. W tym •celu ustawia się śruby fundamentowe itp. w wykopie fundamentowym i wlewa się beton, króry po 14 dniach jest już dostatecznie twardy. Fundamenta takie nie przenoszą uderzeń i wstrząśnień na otoczenie Vj powodu sprężystości.

e)    Kit asfaltowy składa się zwykle z czystego ciasta asfaltowego, ze smoły ziemnej, lub z czystego asfaltu i z kredy; używa się do spajania żelaza i kamienia.

f)    Płyty asfaltowe izolacyjne wyrabiają z surowej tektury papierowej, czyli surowej papy, długo włóknistej, z pilśni (wytworzonej y. grubego włosia, odpadków przędzalni lnianych, kłaków, nietkanych ani spilśniowanych w sposób właściwy), z pilśni t. zw. żelaznej (zob. str. 253), juty itp. materyj, napojonych i powleczonych asfaltem,, oraz posypanych żwirkiem. Asfalt jest tu materjałem izolującym od wilgoci i powietrza; wkładka daje spoistość, giętkość i wytrzymałość na rozerwanie, a żwirek ogniotrwałość i możliwość połączenia z zaprawą muru.

Stosownie do rodzaju wkładki odróżniamy płyty: papy asfaltowej,, pilśni asfaltowej, juty asfaltowej itp.; służą one do ochrony muru i posadzek od wilgoci bocznej i spodniej. Długość płyt wynosi do 10 w, grubość 5 do 10 mm, a szerokość różna.

Oprócz pojedynczych wyrabiają także płyty izolacyjne podwójne, które czasem otrzymują siatkę drucianą celem podniesienia wytrzymałości, lub blachę ołowianą dla wzmożenia nieprzesiąkliwości.

mm

Płyty pilśniowe asfaltowe wyrabiają zwykle 3 m długie, 81 cm szerokie, oraz 7 mm grube do izolacji poziomej, zaś 5 do pionowej; zakładka wynosi 5 do 10 cm.

w roz-

Nasycenie płyt izolacyjnych uskutecznia się zanurzeniem topiony asfalt, gdy są z papy, lub nałożeniem płynnego asfaltu, gdy są pilśniowe lub jutowe; żwirek po posypaniu wgniata się w płyty.

Dobre płyty powinny być asfaltem na wskróś przepojone i dawać przeginać się w tę i ową stronę bez złamania.

g)    Kury asfaltowe sporządzają z pilśni asfaltowej i używają do odprowadzania cieczy gryzących i do izolacji przewodów elektrycznych w ziemi założonych.

h)    Papa dachowa jest to surowa nieklejowana tektura papierowa nasycona mazią lub smołą węgla kamiennego albo asfaltem. Tekturę wytwarzają papiernie w zwojach 1 m szerokich, do 20 m długich, 1 do 2 mm grubych ze szmat starannie dobranych, z odpadków papierowych itp., o możliwie czystych włóknach wełnianych.

Nasycanie mazią odbywa się w stosownie długich i szerokich korytach żelaznych, należycie ogrzanych w ten sposób, że papę przeciągają przez kąpiel maziową zapomocą dwu wałków, wskutek czego zostaje uwolniona od nadmiaru mazi. Następnie na stołach lub odpowiednio urządzonych posadzkach posypuje się papę ręcznie lub maszynowo czystym ostrym piaskiem albo sproszkowanym żużlem z pieców wielkich.

Czysta maź węgla kamiennego daje papę maziową, która gdy stwardnie zowie się papą kamienną i jest łamliwa, nietrwała: odpadki po destylacji mazi węgla kamiennego dają papę wytrzymalsza i mniej porowatą; maź ogrzana i zmieszana z olejem

żywicznym, olejem smarowym, żywicą świerkową, kalafonją, siarką, dziegciem lub asfaltem, daje papę asfaltową.

Dobra papa powinna być długo włóknista, na wskróś przepojona, miękka, wytrzymała, podczas zginania w tę i ową stronę nie łamliwa i nie zwiększająca ciężaru nawet po 24godzinnem moczeniu.

Korzyści: mały ciężar własny, taniość więzby i krycia, łatwość wykonania i utrzymania, wielka szczelność z powodu niewielu spoin, małe nachylenie 1 : 10 do 1: 20, ogniochronność, gdyż się nie pali tylko zwęgla, nieprzepuszczalność powietrza i wody.

Wady: na słońcu powłoka mięknie i wycieka, a papa niszczeje rychło wskutek tego i trzeba ją często powlekać i piaskować ; nadto powłoka rozkłada się na słońcu i powietrzu, a papa staje się nieszczelną.

Papa używa się nie tylko jako samoistny materjał krycia, lecz także jako pomocniczy materjał uszczelniający do pokrycia dachów cementem drzewnym, dachówką, łupkiem itp.

W miastach zabraniają krycia papą, a tylko wyjątkowo pozwalają tam, gdzie wyziewy mazi nie dokuczają sąsiadom i gdzie wolno kryć także gontami i słomą.

VI. Metale.

1. Żelazo.

a) Ogólne określenia.

Żelazo znajduje się w stanie rodzimym, jako meteorowe, albo też — i to przeważnie — w rozmaitych rudach. Z rud używalnych uzyskuje się w wielkich piecach hutniczych żelazo surowe (surowiec, żeliwo), które następnie doprowadza się do stanu płynnego i poddaje chemicznym zmianom, usuwającym szkodliwe domieszki i sprowadzającym zawartość węgla do właściwej miary. W ten sposób wytwarzają rozmaite rodzaje żelaza, które zawierają — prócz właściwej substancji żelaza — nadto węgiel, fosfor, siarkę, krzem, mangan, miedź, kobalt, nikel i żużel.

Węgiel wywiera największy wpływ na własności żelaza; w miarę zwiększenia zawartości węgla wzrasta twardość, kruchość i topliwość, ale rozciągliwość maleje i staje się wręcz niemożliwą, gdy zawartość dosięgnie 0-6%. Węgiel wchodzi w skład żelaza jako domieszka mechaniczna w postaci grafitu (w surowcu szarym) lub jako składnik chemiczny bezpostaciowy (w surowcu białym).

Fosfor to najszkodliwsza domieszka i czyni surowiec cienko-nlvnnvm i twardszym, a żelazo kute na zimno łamliwem i kruchszem:

b) Rodzaje żelaza.

wprawdzie gdy żelazo kute ma więcej węgla, podnosi jego spawalność, ale zmniejsza wytrzymałość i obrabialność. (Patrz str. 169, p. 2. e.)

Siarka czyni surowiec gęsto-płynnym, a żelazo kute na gorąco łainliwem; zmniejsza spawalność i wytrzymałość surowca, i jest tem szkodliwszą, ezem mniej węgla w żelazie.

Krzem i mangan nie są szkodliwe o ile zawartość ich nieprze-kracza pewnej miary, a nawet czasem są pożądane; krzem czyni żelazo „zgniłem“ czyli na zimno i gorąco łamliwem i zmniejsza spawalność. Mangan podnosi punkt topienia surowca i zwiększa twardość zarówno surowca, jak i żelaza kutego.

Miedź, kobalt i nikel zdaje się są raczej korzystne, niż szkodliwe.

Żużel daje żelazu krystaliczne złożenie i strukturę włóknistą podczas wałkowania; żelazo jest wtedy w kierunku wałkowania wytrzymalsze niż poprzecznie. Gdy żelazo niema żużlu, to nie jest włókniste i ma wytrzymałość wzdłuż i w poprzek wałkowania jednaką.

Zasadniczo rzecz biorąc, to żeliwo, żelazo kute i stal różnią się między sobą tylko zawartością węgla i temperaturą topnienia.

Żeliwo (surówka, żelazo lane) zawiera od 23 do 6°/₀ węgla i topnieje w temperaturze 1000 do 1300° C.

Stal zawiera od 0-5 do 2*3% węgla i topi się w temperaturze 1300 do 1800° C.

Żelazo kute (t. j. żelazo spawalne i zlewne) zawiera 005 do 0-5% węgla i topi się w temperaturze 1800 do 2250° C.

1. Surowiec żelaza (fr. fer cru) jest wytworem hutniczym w piecach wielkich wprost z rud wytapianym, który jest łatwo topliwy i lejny, ale kruchy i nie kowalny, a zależnie od zawartości krzemu i manganu tworzy następujące odmiany:

a) Surowiec szary wydziela podczas oziębiania się przeważną część zawartości węgla jako grafit, ma przełom szary, ziarnisty i jest cienko płynny w temperaturze 1200 do 1300° O; zwiększa objętość podczas krzepnięcia i zapełnia ściśle formę, jest miękki i daje się łatwo obrabiać pilnikiem i dłutem.

Uzyskuje się z rud zawierających mało manganu (żelaziak czerwony i brunatny); gdy zawartość krzemu znacznie większa od manganu, zowie się surowcem krzemowym, gdy jest średnio-wielka, daje surowiec czarny, a gdy jest mała, to surowiec szary.

Używa się do sporządzania towarów lanych.

b)    Surowiec biały (fr. fonte blanche) zawiera węgiel w połączeniu ehemicznem z żelazem, ma przełom biały, krystaliczny, jest bardzo twardy i kruchy, a w temperaturze 1100 do 1200° C gęsto płynny i nie zapełnia form dobrze.

Uzyskuje się z rud zawierających więcej manganu niż krzemu (żelaziak spatowy); i gdy zawartość manganu jest wielka daje surowiec manganowy, gdy średnia surowiec zwierciadlisty, a gdy mała surowiec białoziarnisty.

Używa się do przeróbki na żelazo kute i stal.

c)    Surowiec połowiczny (fr. fonte truitée) wykazuje zawartość węgla po części jako grafit, po części chemicznie związaną, ma przełom biały drobnoziarnisty z wciśniętemi płytkami grafitu i zawiera równą ilość krzemu i manganu.

Używa się do wyrabiania twardej leizny.

2. Żeliwo (t.j. żelazo lane) jest to w regule surowiec szary, a niekiedy także i surowiec połowiczny, których się używa do odlewania towarów żelaznych lanych w formach albo wprost z pieców wielkich, albo też ze względu, iż jest on rzadko kiedy czysty, dopiero po przetopieniu w piecach stosownych. Surowiec biały nie nadaje się wcale na żelazo lane, gdyż jako gęstopłynny tworzy odlewy niedokładne.

Używanie przetopionego surowca jest o tyle korzystniejsze, że można lejnie urządzać w dowolnych miejscach (nie przy piecach wielkich) i wytwarzać leiznę rozmaitego rodzaju, odpowiednim doborem i mieszaniem surowców. Żelazo lane zawiera mniej węgla niż 6®/₀. Odróżniamy następujące odmiany leizny:

a)    Leizna żelazna kowalna, miękka lub rozmiękczona, która się wytwarza z odlewów żelaznych, przemienionych na mniej lub więcej kowalne.

b)    Leizna stalowa, którą się otrzymuje za dodaniem odpadków stali.

c)    Leizna twarda powstaje, gdy żelazo roztopione przez wlanie w formę żelazną nagle się oziębi i skutkiem tego stanie się na powierzchni szczególnie twardem.

Leizna miękka są to odlewy drobnych rozmiarów z odpadków żelaza kutego w tyglach stopionych z małą domieszką glinu (aluminium); leizna ta jest ko walną i spawalną.

e) Leizna fosforzysta zawiera do 1% fosforu, jest rzadko płynna, ale krucha i dlatego używa się do odlewania przedmiotów nie wystawionych na większe natężenia, jak np. naczyń kuchennych, ornamentów itp.

Lei zu a wo gól e jako nie znosząca wstrząśnień, a wytrzymała tylko na ciśnienie, używa się jedynie do części budowlanych wystawionych na spokojne ciśnienie oraz do odlewów, które się nie dają wykonać z żelaza kutego, a mianowicie: rury, słupy, płyty podkładowe, trzewiki, konzole, nakrywy, dachówki, ryny dachowe, piece, ozdoby, kraty, figury, schody, świeczniki, ramiona latarń, żłoby i drabiny na paszę, sprzęty itd.

Odlewanie rur i słupów udaje się najlepiej stojąco.

Wytrzymałość graniczna odlewów żelaznych na ciągnienie jest mała; w każdym razie nie powinna zejść niżej wartości K₃ — 1200 Jcg/cm².

3. Żelazo kute, pod nazwą którego rozumiemy żelazo spawalne i żelazo zlewne.

a) Żelazo spawalne wychodzi w stanie ciastowym po stosownem przerobieniu z surowca białego. Zawiera węgla 0 5 do 0* 1 °/₀, topi się w temperaturze 1500 do 1600° GY, jest łatwo kowalne i spawalne, miękkie, ciągliwe, daje się mało utwardniać i nie jest wolne od żużla. Odmiany:

Żelazo spawalne włókniste zawiera mało węgla, a w przełomie jest matowo szare, haczykowate i długowłókniste.

Żelazo spawalne miałkie zawiera więcej węgla i ma jasnoszary mi alko ziarnisty przełom.

Żelazo spawalne nawęglane czyli cementowane wytwarza się skutkiem dłuższego wyżarzania z ciałami zasobnemi w węgiel (t. zw. cementowania) i jest z wierzchu utwardnione czyli ustalowane.

Barwa żarzenia się żelaza spawalncgo: w temperaturze 500° G w ciemności czerwono świecąca, 700° ciemnoczerwona, 800° ciemno-wiśniowa, 900° wiśniowa, 1000° jasnowiśniowa, 1100° ciemno-pomarańczowa, 1200° jasnopomarańczowa, 1300° do 1350° biała, 1400 do 1500° ciepłota spawaJności, 1518° olśniewającobiała.

Zależnie od sposobu wytwarzania odróżniamy żelazo spa walne ogniskowe i pudlarskie.

Żelazo spawalne używa się do wyrobu blachy, drutu, sztab i przedmiotów wałkowanych.

h) Żelazo zlewne jest w stanie płynnym po ostatecznem wytworzeniu. Zawiera 0 25 do 0 05°/₀ węgla, topi się w temperaturze .1350 do 1450° 6', jest wolne od żużla, kowalne, spawalne, mało rozciągliwe, twardsze i wytrzymalsze od żelaza spawalnego, utwardniać się nie daje i ma przekrój jasnoszary, równomierny, miałkoziarnisty.

Stosownie do sposobu, w jaki zostało wytworzone, zowie sie żelazem zlewnem Bessemera, Thomasa lub Martina.

Używa się jako leizna żelaza zlewnego do odlewania przedmiotów, a nadto do tych samych celów, jak żelazo spawalne, zamiast którego jednak dla swych zalet ma już dziś w budownictwie powszechne zastosowanie. W tym ostatnim celu należy używać tylko miękkiego żelaza zlewnego, zawierającego co najwyżej 0T5% węgla, 0*04 do O05⁰/₀ fosforu, 0’2°/₀ manganu i posiadającego wytrzymałość na ciągnienie K₃ .= 3500 do 4500 kgjcm².

4. Stal, którą dzielimy na:

a)    Stal spawalną, podobnie jak żelazo spawalne wychodzącą z ostatecznego wykończenia w stanie ciastowym. Zawiera 1-6 do 0*50»/₀ węgla, topi się w temperaturze 1300 do* 1100° C.

Stosownie do sposobu wytwarzania zowie się stal spa walna katalońska czyli dymarska, ogniskowa, pudlarska, ceni entarska, przekuwana czyli pakietowana albo rafinowana.

Używa się do wyrabiania blachy, drutu i narzędzi oraz do na-stalania narzędzi żelaznych.

b)    Stal zlewną, którą uzyskuje się w stanie płynnym jako stal Bessemera, Thomasa, Martina lub tyglowa. Zawiera U60 do 0'25°/₀ węgla, topi się w temperaturze 1300 do 1400° C, daje się utwardniać, kuć, ale żle spawać, przełom ma matowoszary, równomierny, miałkoziarnisty i jest wytrzymalsza od innych rodzai żelaza; granicę między stalą zlewną a żelazem zlewnem stanowi wytrzymałość skrajna na ciągnienie 5000 kgjcm².

Dawną nazwę stali lanej zastąpiono dziś nazwą stali tyglowej.

Używa się jako leizna do odlewania przedmiotów, a nadto do wyrabiania lepszych narzędzi.

Barwa żarzenia stali: w temperaturze 532° C ciemnoczerwona,. 505° krwista, 636° ciemno wiśniowa, 677° średnio wiśniowa, 740° wiśniowa, 843° jasno wiśni owa, 899° pomarańczowa, 941° jasnopo -marańczowa, 966° żółta, 1079° jasnożółta, 1204° biała.

c) Wyrób surowca.

Surowiec wytapia się z rud w piecach wysokich, zawierających utlenione żelazo w znacznej stosunkowo ilości. Najwydatniejsze pod tym względem są: żelaziak magnetyczny, żelaziak czerwony, brunatny, spatowy, glinowy i węglowy.

Rudy po wydobyciu z łomu oddziela się od innych kamieni; większe kawały rozbija się, a ewentualnie także płócze się i pławi. Rudy praży się przeważnie potem; prażenie rud bogatych w węgiel, jak żelaziak węglowy, odbywa się w wolnych kopcach z pomoce utrzymywania w około ognia tak długo, aż węgiel zawarty w rudzie się zapali i odtąd sam dalej powoduje jej prażenie. Inne rudy nie mające węgla praży się w piecach prażniczych szybowych, gdzie się je układa warstwami naprzemian z węglem, lub we właściwych piecach gazowych.

Zadaniem prażenia jest utworzenie rudy sypką i wydzielenie z niej tych ciał, które mogą w piecu wielkim wywołać oziębienie, jak woda, siarka itp., a nadto spowodować pewne nie pożądane1 przemiany chemiczne.

Niektóre rudy trzeba w stanie surowym, inne znów po wyprażeniu poddać jeszcze zwietrzeniu czas dłuższy, celem wydzielenia i usunięcia części ziemistych, zapomocą działania zamarzającej wody.

Niektóre rudy nadają się wprost do wytapiania żelaza, inne nie; wskutek tego dobiera się rudy różnego składu i łączy, względnie miesza wzajemnie. Najczęściej trzeba jeszcze dodawać domieszek topników), jak wapień itp., celem spowodowania łatwej topliwości żużlu zasadowego.

Piec wysoki (fi*, haut fourneau), służący do wytapiania surowców, jest to piec szybowy zazwyczaj postaci dwu ściętych stożków, przylegających do siebie większemi podstawami, z których stożek górny jest wyższy od dolnego. Szyb wymurowany ogniotrwałe tworzy trzon rdzenny pieca 10 do 30 tn wysoki i bywa w nowszych czasach otoczony płaszczem blaszanym.

Wylot górny czyli gardziel pieca zamyka się przyrządem dzwonowym, poruszanym żórawdem, a gazy uchodzą przewodem w gardzieli umieszczonym. Gazów wylotowych używa się do roz maitych celów (prażenia rud itd.). Począwszy od gardzieli w dół, rozszerza się trzon pieca w górnej części, następnie zwęża się znowu i wT poszczególnych częściach swego wnętrza otrzymuje stosowną postać, nazwę i wyposażenie formami z dyszami i dmuchawkami. Najniższa część pieca zowie się kotliną, która może być otwartą i dostępną, lub zamkniętą zupełnie. Po przeciwnej stronie otworu kotlinki, służącego do podpalenia, jest umieszczona rura, doprow a-dzająca tlen, ułatwiający spalanie sie inaterjału opałowego, a wiec i topienia się rudy. Poniżej form znajdują się otwory do odprowadzania żużlu, a u dna kotlinki wylot do spuszczania żelaza.

Przebieg w piecu wielkim. Po rozpaleniu silnego ognia w najniższej części pieca czyli w kotlinie, wrzuca się gardzielą warstwami na przemian węgiel drzewny lub koks i rudę z po-trzebnemi domieszkami, dopókąd szyb się nie zapełni. Z dołu wdmuchuje się powietrze formami z pomocą dysz i regulatora przeciągu, ogrzewanego do 600° C podgrzewaczem (patrz powyżej). W miarę opadania opału i rudy z domieszkami, dosypuje się nowego materjału i prowadzi w ten sposób przebieg dalej nieprzerwanie całemi latami (do 20 lat); przerwa następuje bardzo rzadko i to dla wyczyszczenia lub naprawy pieca i trwa możliwie jak najkrócej, gdyż jest połączona z wielkiemi stratami.

Węgiel zamieniony wdmuchiwanem powietrzem na tlenek węgla, podgrzewa rudę i opał w górnych warstwach pieca, a w części środkowej pieca pod działaniem gorąca powoduje redukcję tlenków żelaza, wskutek czego tworzy się czyste żelazo i kwas węglowy, a żelazo równocześnie nawęgla się.

W najniższej części pieca topi się żelazo nawęglone i dalej sie jeszcze nawęgla aż do otworów dmuchawek, gdzie dosięga najwyższej temperatury i największego nawęglenia. Wreszcie na dno pieca spływa surowiec z żużlem, który 'winda »a wierzchu i odprowadza się ciągle na zewnątrz, а    w rwnych odstępach

czasu spuszcza się.

Żelazo płynne doprowadza się do form, które dla białego surowca są żelazne, a dla szarego piaskowe; surowiec zastyga tam w bryłach czyli kłodach, zwykle o przekroju półkołowym około 15 cm średnicy, 0 75 m długich, ważących 50 kg.

Płynny żużel zbiera się w wózki i usuwa; używa się go: na tłuczenie, jako kamień budowlany, na cegły żużlowe, jako piasek do zapraw, a wreszcie w ziarnowanym stanie do fabrykacji cementu.

Przebieg pieca jest dobry, jeżeli całkowita ilość żelaza w rudzie przechodzi w surowiec, jeżeli żużel go wcale niema i jeżeli surowiec zawiera odpowiednią ilość węgla.

Przebieg pieca jest zły, jeżeli stosunek przygotowanej rudy do paliwa jest nieodpowiedni. 1 tak, jeżeli paliwa za mało, to przebieg jest za surowy i wytwarza surowiec biały o małej

d) Odlewanie.

zawartości węgla, a żużel odchodzi ze znaczną ilością żelaza - jeżeli zaś paliwa za wiele, to przebieg jest za gorący i daje surowiec ciemnoszary lub czarny.

Do przetapiania surowca używa się: pieców tyglowych na drobne odlewy i na leiznę kowalną, pieców płomiennych (pudlingowych) na wielkie bryły; najczęściej jednak pieców szybowych czyli kopulakowych i fryszerskich, t. j. płomiennych, zużywających mało paliwa z najmniejszym ubytkiem żelaza.

Surowiec tak przetopiony — po odczyszczeniu z żużla — spuszcza się w formy do tego celu sporządzone z piasku, gliny lub żelaza. Formy piaskowe sporządzają z pomocą modeli (wzorów) drewnianych, żelaznych, lub mosiężnych, w podeszwie huty, alboteż w żelaznej ramie piaskiem zapełnionej (odlewy skrzynkowe), z uwzględnieniem nadmiaru na kurczenie się żelaza.

Słupy, rury itp. puste przedmioty (odlewy rdzeniowe) odlewa się z pomocą rdzenia, który się składa z podziurawionej rury żelaznej lub blaszanej, owiniętej wicią słomianą i oblepionej gliną; rdzeń taki jest podatny podczas tężenia odlewu i dozwala na odprowadzenie gazów.

Formy żelazne t. zw. czarki czyli kokile powodują szybkie oziębienie płynnego żelaza i dają odlew twardy, gdyż nagłe oziębienie nie dopuszcza do wydzielania się grafitu, które jest tein wydatniejsze, czem powolniej idzie ochłodzenie. Formy te powleka się smołą lub grafitem.

Do odlewania używa się łyżki i innych stosowny cli naczyń, w których się żelazo ostudza do potrzebnej temperatury.

l*o ostygnięciu czyści się odlewy, odbija szwy itp. nierówności, gładko ostruguje. toczy i poddaje obróbce maszynowej w miarę potrzeby. Odlewy zresztą zwykle się czerni, lakieruje lub smołuje.

Celem usunięcia różnicy wewnętrznych natężeń oraz rozmiękczenia, wyżarza się duże odlewy w powłoce glinianej lub piaskowej i pozostawia powolnemu stygnięciu (leizna rozmiękczona). Chcąc uczynić odlewy kowalnymi, zmniejsza się zawartość w nich węgla wyżarzaniem w materjach oddających tlen (tlennik i tlenek węgla).

e) Wyrób żelaza kutego.

Żelazo kute powinno mieć nie więcej niż 2*3®/₀ węgla i tylko bardzo małą domieszkę ciał obcych. Uzyskuje się go rzadko kiedy wprost z rudy, natomiast najczęściej z surowca, który trzeba do pewnego stopnia odwęglić i pozbawić obcych domieszek zapoinocą spalenia i utlenienia. Jest to t. zw. świeżenie, które rozpada na następujące cztery metody.

1.    Świeżenie ogniskowe czyli w piecach otwartych jest drogie i nadaje się tylko do drobnego wyrobu. Polega na tern, że płynny biały surowiec spuszcza się kroplami w prądzie powietrznym wśród potrzebnej do utleniania temperatury, wytwarzanej spalaniem węgla drzewnego. Odbywa się w paleniskach murowanych i dostarcza bardzo czystego żelaza spawalnego i stali.

2.    Świeżenie płomienne czyli pudlowanie przeprowadza się, w stosownie urządzonym piecu płomiennym o niskiem palenisku, w którem surowiec układa się oddzielnie od materjału opałowego i pod działaniem płomieni roztapia się.

Materjałem opałowym jest tu węgiel kamienny, a gazy spalenia przepływające ponad surowcem dają się użyć do podgrzewania surowca najbliższego przebiegu.

Przebieg pudlowania dokonuje się w trzech okresach.

W pierwszym okresie topnieje surowiec i spala się krzem w nim zawarty na kwas krzemowy, który łączy się z tlenkami żelaza i manganu w żużel; aby zaś żużel nie tamował przystępu powietrza do odwęglenia żelaza, miesza się ciągle roztop.

W drugim okresie poczyna się spalanie węgla wśród gwałtownego wrzenia roztopu i wydobywania się niebieskich płomyków; żużel staje się gęściejszy, działa odwęglająco na żelazo, a wreszcie spływa do wózków. W końcu żelazo tężeje na masę ciastową, gdyż wskutek odwęglenia uzyskało wyższą temperaturę topliwości i nie daje się już mieszać.

W trzecim okresie postępuje już odwęglanie bardzo szybko; żelazo przebija się ostrymi drążkami i celem jednostajnego odwęglenia przesuwa się w kierunku poziomym, a wreszcie zbija w kłęby czyli lupy ważące 30 do 50 kg. Kłęby te tracą już w piecu znaczną część żużla, a pod działaniem młota tracą prawie <»ałą jego zawartość i uzyskują ścisłe spojenie się krystałów żelaza. Stąd idą gorące kłęb) do wałkowni, gdzie wygniatają z nich sztaby płaskie 50 do 250 mm grube i przecinają na kawałki stosownie* długie celem tworzenia z nich wiązek czyli pakietów, po trzebnych do dalszego użytku.

Cały wyżej opisany przebieg pudlowania trwa l*/a do 2 godzin wobec czego w ciągu 12 godzin dokonuje się G do 8 przebiegów pudlowania po 150 do 250 leg, czyli razem 900 do 2000 kg.

Przebieg ten zastosowuje się do wyrobu żelaza spawalnego i nazywa się pudlowaniem na żelazo.

Pudlowanie na stal nie idzie z odwęglaniem tak daleko, jak poprzednie, gdyż stal zawierać musi więcej węgla. Surowiec musi tu być możliwie czysty i zawierać więcej manganu, który posiada, własność utwardniającą. Zresztą topienie surowca trzeba prowadzić możliwie szybko, a następnie wyżarzać pod żużlem, osiadłym na wierzchu roztopu a chroniącym od szybkiego i znacznego od-węglania. Stąd też pudlowanie na stal trwa bardzo długo, wymaga wiele opału i jest drogie, a daje poszczególne przebiegi i lupy mniejsze.

Rozżarzania surowcowych sztab do białości celem wytworzenia z nich przedmiotów użytkowych dokonują w otwartych ogniskach lub w piecach płomiennych; przed włożeniem jednak do ogniska łączy się je drutem we wiązki, których rozmiary stosują się zarówno do wielkości przedmiotu do wykucia przeznaczonego, jakoteż do ubytku żelaza podczas całej roboty.

Podczas kucia i spawania zmniejsza się zawartość węgla i z tego powodu można żelazo albo poprawić, o ile ma dostateczną zawartość węgla, albo też w przeciwnym razie pogorszyć. Częstem przekuwaniem zatem zmienia się stal na żelazo kute, a i to ostatnie staje się wreszcie przepalonem.

3. Świeżenie naczyniowe według Bessemera i Thomasa polega na tera, że surowiec stopiony w piecu kupolowym albo wprost z pieca wielkiego, wlewa się w rozpalone aż do czerwoności naczynie gruszkowe czyli piec gruszkowy, konwertor, i wdmuchuje się pod ciśnieniem powietrze tak, że się przeciska przez całą masę roztopu i powoduje szybkie spalenie się krzemu, manganu i węgla, a skutkiem tego temperatura się ciągle wzmaga, chociaż się nie dodaje opału. Na tem też polega właśnie ekonomiczna korzyść tego przebiegu.

W regule roztop żelaza w gruszce czyli konwertorze prawie zupełnie się odwęgla, a potem ponownie nawęgla do właściwej miary, gdyż jest to sposób pewniejszy i daje wyrób czystszy.

Kon wert or jest naczyniem postaci gruszki z blachy żelaznej, wyłożonem wewnątrz materjałem ogniotrwałym, na dwu czopach poziomych zawieszonem i obracalnem. Obracania dokonuje prasa hydrauliczna z pomocą sztaby zębatej pionowej, poruszającej koło zębate na jednym czopie gruszki osadzone; drugi czop jest rurą i służy do wdmuchiwania powietrza do wnętrza gruszki.

W konwertorze zresztą można pomieścić 6000 do 12000 kg żelaza.

Przebiegi tu stosowane odbywają się sposobem Bessemera albo Thomasa; różnią się one rodzajem materjału wewnętrznej okładziny konwertora i wynikająeem stąd działaniem chemicznem na surowiec.

a) Przebieg Bessemera czyli przebieg kwasowy polega na tern, że okładzina wnętrza gruszki jest materjałem kwasowym (piasek kwarcowy gliniasty albo glinka ogniotrwała z szamotką albo mur z cegiełek szamotowysh na ogniotrwałej zaprawie glinianej). Okładzina taka wierzchu i ścian jest 20 do 45 cm gruba, wytrzymuje 8Q-. do 100 przebiegów bez większej naprawy, po 200 do 400 przebiegach wymaga jednak odnowienia; okładzina zaś dna jest 40 do 65 cm gruba, zużywa się szybko i po 12 do 20 przebiegach wymaga już naprawy.

Żelazo do tego przebiegu przydatne powinno zawierać 2 do 3°/0 krzemu, oraz mniej niż 0T0% fosforu i 0 05°/₀ siarki.

W czasie powrotu gruszki do pionu wdmuchuje się powietrze pod silnem ciśnieniem przez masę roztopu î rozpoczęty w ten sposób przebieg świeżenia wchodzi w bieg pełny, który rozpada na trzy okresy.

Pierwszy okres powoduje utlenianie się częci żelaza i krzemu, który spalając się na kwas krzemowy, podnosi ciągle temperaturę i powoduje silnie świecący płomień z iskrami żelaza do białości rozżarzonego. Okres ten kończy się zupełnem spaleniem krzemu na żużel po 20 do 30 minutach.

W drugim okresie utlenia się mangan a tlenek żelaza Fe O przechodzi w żużel; ciągiem jednakże wdmuchiwaniem powietrza wytwarza się wielka ilość tlenku żelaza, który zaraz odtlenia się z powodu spalania się węgla na tlenek węgla i kwas węglowy, a płomienie stają się spokojniejsze.

W ostatnim okresie spalają się resztki węgla a płomienie nikną skutkiem zupełnego odwęglenia.

Wszystkie te trzy okresy trwają 40 do 60 minut; poczem sprowadza się gruszkę do poziomu, czerpie próbkę, odlewa bryłkę (Ingot), wykuwa z niej szybko młotem parowym cienką sztabkę oziębia w wodzie, zgina na kowadle i przełamuje; z kruchości i z wyglądu przełomu wnioskuje się na jakość i złożenie całego roztopu w gruszce. Jeżeli się okaże, iż odwęglenie jest niezupełne wdmuchuje się jeszcze nieco powietrza do gruszki, a gdy stanie się zupełne, przeprowadza się ponowne nawęglenie roztopu do właściwej miary, za dodaniem stosownej ilości żelaza manganowęgo o potrzebne zawartości węgla.

12

Sk Warczyński. Podręcznik budowlany

Po spuszczeniu żużla odprowadza się roztop do żelaznych naczyń lejniczych, wyłożonych materjałem ogniotrwałym, poczern wlewa się go do form i zamyka żelaznemi nakrywami i piaskiem. Żelazo wreszcie stężałe na bryły (Ingots) wyjmuje się jeszcze rozżarzone, kuje młotami parowymi w gran celem zgęszczenia żelaza i usunięcia baniek i oddaje do dalszej obróbki pod młoty i do wałkowni.

b) Przebieg Thomasa czyli przebieg zasadowy jest właściwie przebiegiem Bessemera, ale z zastosowaniem — zamiast kwasowej — zasadowej okładziny wewnątrz gruszki, czem umożliwia się przeróbkę surowca, zawierającego dowolną ilość fosforu. Okładzina ta jest z palonego w apna lub dolomitu a spoiwo tworzy smoła; nadto dodaje się do gruszki zaraz na początku wapna palonego, które umożliwia wydzielenie z surowca wszystkiego fosforu.

Przebieg zresztą obejmuje te same trzy okresy, co poprzedni, a wynikły ze spalenia krzemu kwas krzemowy tworzy z wapnem żużel.

Po ukończeniu trzeciego okresu znajduje się w roztopię jeszcze krzem, nieco siarki i prawie cała zawartość fosforu, który następnie przez dalsze doprowadzenie powietrza spala się całkowicie wraz z krzemem.

Po przeprowadzeniu ze skutkiem próby kucia ж bryłce (Ingot), wlewka się metal do form (Coquillen), a następnie w stanie jeszcze rozżarzonym poddaje się obróbce.

Żużel z przebiegu Thomasa zawiera wiele fosfatu wapna, i zmielony daje bardzo dobry nawóz.

4. Przebieg Siemens-Martina jest świeżeniem w piecach płomienny cli, zaopatrzonych paleniskiem regeneratywmem Siemensa, dającem wysoką temperaturę, potrzebną do utrzymania wytworu w stanie płynnym.

Piec płomienny Siemens-Martina składa się z ogniska postaci płytkiej wanienki na płytach żelaznych, wolno leżących, wyłożonej materjałem ogniotrwałym, z drzwiczkami do wkładania materjałów z jednej a do odprowadzania roztopu z przechvnej strony. Niżej dna ogniska, obok lub pod niem, znajduje się jedna lub więcej par komór ogniotrwałych, z których jedna służy do zbierania gazu z generatora, a druga do doprowadzania powietrza; gaz schodzi się stosownem miejscu z powietrzem, zapala się i przeciąga ponad ogniskiem, a produkta spalenia podgrzewają inną parę komór.

W miarę czy zawartość fosforu w surowcu jest większa lub mniejsza niż OTO°/₀, zastosowuje się przebieg na kwasowym lub zasadowym materjale okładzinowym ogniska.

Surowiec w regule topi się w ognisku pieca płomiennego-, poczem odpuszcza się żużel, a do roztopu dodaje się 30 do 50 kg odpadków żelaza zlewnego i stali, rozpalonych do czerwoności, miesza się •często wszystko grzebaczkami i usuwa się znowu żużel. Tymi odpadkami roztop odwęgla się.

Skoro odwęglenie osiągnęło stopień dostateczny, przeprowadza się ponowne nawęglenie do potrzebnej miary zapomocą domieszki żelaza manganowego. W najnowszych czasach dokonują nawęglania •częściowo z pomocą koksu.

Cały przebieg Siemens-Martina trwa G do 8 godzin, wymaga zatem więcej opału, ale zato umożliwia stapianie odpadków stali i żelaza kutego. Z powodu zresztą dłuższego trwania przebiegu gazy mają dosyć czasu do ulotnienia się z roztopu i nie tworzą baniek.

Po skończonym przebiegu żużel usuwa się, żelazo spuszcza do panwi lejniczych i wlewa do form, a stężałe bryły (Ingots) idą do obróbki.

Przebieg Siemens-Martina łączy się często z przebiegiem Bessemera i Thomasa, a mianowicie materjał żelazny odwęglony należycie w konwertorze poddaje się dalszemu przebiegowi w piecu płomiennym Siemens-Martina, Tak n. p. wytwarza się stal rafinowana czyli czyszczona, od której się wymaga wielkiej jedno-stajności i gęstości masy.

f) Wyrób stali zlewnej tyglowej.

Stal wytworzona w jakikolwiek sposób i przetopiona w tyglu ogniotrwałym daje stal zlewną szczególnie równomierną, zwaną zlewną stalą tyglową. Tygle z glinki wolnej od piasku, zmieszanej z szamotką i grafitem, a tak duże, aby mogły pomieścić 15 do 50 kg stali w kawałkach, rozżarza się do czerwoności, napełnia stalą i wstawia w zamknięty piec tyglowy płomienny.

Zawartość węgla w roztopię można zwiększyć dodaniem do tygli kawałków węgla drzewnego, lub zmniejszyć dodaniem kawałków żelaza kutego. Domieszka manganu, wolframu, niklu lub tytanu daje drobnoziarnistą, bardzo twardą stal.

Stopioną stal wyciąga się z tyglami zapomocą szczj pców i wlewa do form.

g) Wyrób stali cementarskiej.

Sztaba żelazna kuta wyżarzona w węglu drzewnym, a zatem rozmiękczona, ale nieroztopiona, daje się nawęglić od zewnątrz ku wnętrzu aż do 5o/₀. Sposób ten nawęglania zowie się cementowaniem, a żelazo stąd otrzymane jest stalą cement ar ską.

Płaskie kute sztaby układa się w skrzynki kamienne lub gliniane naprzemian z miałkim węglem drzewnym i ogrzewa się zewnętrznie w piecach cementarskich. Rozpalanie trwa około 24 godzin, na-węglanie 8 do 9 dni, oziębianie 3 dni. Ponieważ nawęglanie idzie powoli od zewnątrz ku wnętrzu, więc gotowe przedmioty z żelaza kutego można także tylko na powierzchni nawęglić, względnie utwardnić czyli nastalić. W tym celu narzędzia itp. wkłada się w puszki blaszane żelazne z miałem węgla drzewnego i wyżarza wskutek czego one się nastalą tylko na powierzchni.

Jeżeli zależy tylko na częśeiowem nastaleniu (postępowanie Harveya) przedmiotów, jak płyty, nity itp., to części, które mają pozostać niestalone, osłania się miałem glinianym a resztę miałem węgla drzewnego.

Spawaniem i przekuwaniem młotem wiązek stali cementarskiej, rozpalonej kilkakrotnie do białości, otrzymuje się stal wiązkową, stal przekuwaną.

h) Własności żelaza.

1.    Surowiec jest wogóle kruchy i nie daje się ani kuć ani spawać, daje się piłować, wiercić, strugać, toczyć itd. Szary jest miększy, ciągliwszy, nadaje się lepiej do odlewów, niż biały.

2.    Żeliwoy t. j. leizna względnie odlewy muszą być czyste, bez błędów, gładkie, o ostrych brzegach i ostro uwydatnionych ozdobach, bez dziur, baniek i widocznych porów; przełom ma być ziarnisty i jednostajnie szary.

3.    Żelazo kute, t. j. żelazo zlewne i spawalne daje się w zimnym a szczególnie łatwo w rozżarzonym stanie obrabiać, dłutem dzielić, zginać, dowolnie upostacać kuciem lub ugniataniem, na zimno piłować, strugać, wiercić, szlifować, polerować.

Żelazo spawalne daje się dobrze kuć i spawać, a żelazo zlewne mniej dobrze; można jednak tę trudność usunąć zapomocą rozmaitych domieszek, jak boraks, młotowiny itp.

Przełom dobrego żelaza spawalnego powinien być jasny o matowym połysku jedwabistym albo ciemny o jasnym połysku; jasny zaś przełom o silnym połysku lub ciemny o matowym połysku wskazuje na złe żelazo. Żelazo ko walne należy kuć tylko w stanie

zimnym lub rozżarzonym, żelazo spawalne daje się jednak spawać w rozżarzeniu do białości.

Zawartość fosforu wynosząca 0T5% czyni żelazo na zimno łamliwe a sztaba z takiego żelaza przegięta na zimno łamie się i ma przełom gruboziarnisty, jasno błyszczący. Siarka w ilości nawet 012% sprawia, że żelazo rozżarzone łamie się łatwo pod młotem i ma przełom często piękny, włóknisty o matowym połysku.

4. Stal posiada tę znamienną własność, iż rozżarzona do czerwoności i oziębiona szybko w cieczy, twardnieje tak, że pilnikiem albo bardzo trudno albo wcale nie daje się piłować. Ta cenna własność jest właściwą żelazu, które zawiera 0 50 do 2*80°/₀ węgla i jest zupełnie czyste; o ile zawartość węgla wynosi mniej niż 05% twardnienie jest słabsze, a więcej niż 2 3% twardnienie i kowalność ustaje.

Obecność grafitu i innych domieszek szkodliwych czyni stal kruchą w stanie utwardnionym, a nawet i nieutwardnionym, i takiego żelaza nie należy używać do wyrobu stali. Mangan w ilości 0 2 do 0*5°/0 wzmaga nieco tylko wytrzymałość i twardość stali, ale czyni ją zbitszą i wolną od baniek i rys; w ilości 8 do 20% użycza stali wielką wytrzymałość, ciągliwość i twardość. Wolframu 2 do 6% podnosi twardość i wytrzymałość na ścięcie, ale zmniejsza ciągliwość. Chrom działa podobnie jak wolfram, czyni jednak stal o wiele kruchszą, ale zato odporniejszą na uderzenia i szturknięcia, a w połączeniu z niklem daje stal na płyty pancerne. Niklu 5 do 10% podnosi twardość i ciągliwość bardzo znacznie stali nieutwardzonej; natomiast w stali utwardnionej zawartość niklu mniej jest korzystna niż wolframu lub chromu. Stal niklowa używa się do .silnie natężonych części maszynowych, jak wały okrętowe, czopy korb, płyty pancerne, rury armat itp.

Odróżniamy zatem stal, uzyskującą swą twardość od węgla, oraz stal szczególną, która prócz węgla zawiera inne jeszcze domieszki, potęgujące twardość, i stąd idą nazwy: stal manganowa, wolframowa, chromowa, niklowa.

Stal w handlu zaopatrują najczęściej stampilą firmy i napisem (etykietą), względnie zabarwieniem, wykazującym cel używalności, stopień twardości i temperatury potrzebnej do utwardniania i kucia.

Zabarwienia się następujące:

Żółte dla: ostrza scyzoryków, dłutownic, naciągaczy dłucideł i narzynaczek (do kół zębatych).

Brunatne dla: siekier, nożyczek, dłut ślusarskich i stolarskich.

Fioletowe dla: ostrzy noży stołowych.

Jasno-niebie skie dla: szabel i sprężyn do zegarków.

Ciemno-niebieskie dla: świdrów, sztyletów, pił.

Zabarwienia te zmywa się octem lub rozcieńczonym kwasem siarkowym.

Dobra stal powinna wykazywać w przełomie równomierne złożenie miałkoziarniste barwy jasnoszarej aksamitnej i posiadać powierzchnię czystą bez skaz. Złożenie w miarę wzrastającej twardości staje sio więcej drobnoziarniste. Nie zawsze jednak można wnioskować z wyglądu z dostateczną pewnością o dobroci stali i trzeba ją poddawać próbom w rozmaity sposób.

6. Utwardnianie stali przeprowadza się w ten sposób, że po rozżarzeniu do czerwoności oziębia się ją szybko zanurzeniem w wodę lub olej; jeżeli się jednak stal rozżarzoną oziębia powoli, to nie tylko nie stwardnie, ale nawet stanie się jeszcze miększą niż była.

Stal zasobna w węgiel uzyskuje największe utwardnienie, gdy jest rozpalona do ciemnej czerwoności, a uboga w węgiel, do jasnej czerwoności; dla każdego więc danego rodzaju stali trzeba drogą prób wyznaczyć stosowną do utwardniania temperaturę, aby stali nie przegrzać czyli nie przepalić.

Przepalona stal po utwardnieniu wykazuje przełom gruboziarnisty^ jasnopołyskujący, podczas gdy prawidłowo utwardniona stal jest drobnoziarnistą tak, jak była przed utwardnieniem. Z pomocą wyżarzenia i kucia można stal sprowadzić do poprzedniego stanu, ale nieodzyska już zupełnej swej poprzedniej twardości.

Kuciem zwiększa się wytrzymałość i twardość stali.

Stal utwardniona w sposób wyżej opisany osiąga tern samem największą twardość zwaną szklaną i używa się na pilniki itp. narzędzia. Stopniowem jednak ogrzewaniem a powolnem chłodzeniem odzyskuje ona stopniowo napowrót sw^oją pierwotną ciągliwość i miękkość, czyli doznaje stopniowego odtw ardnienia aż do naturalnej twardości i wtedy na powierzchni przybiera rozmaite barwy, zależne ściśle od temperatury ogrzania a wskazujące stopień twardości, pozostałej po odtw ardnieniu.

Barwy wyżej poszczególnione, zwane barwami twardości, barwami naleciałemi, barwami napuszczonemi, dają możność ocenienia z dostateczną dokładnością, czy przedmiot ze stali wyrobiony, osiągnął wysokość temperatury, potrzebnej niezbędnie do uzyskania żądanej twardości.

Podczas utwardniania stali należy starannie przestrzegać, aby rozżarzenie i oziębianie odbywało się jednostajnie, gdyż w przeciwnym razie powstają rysy, pęknięcia i paczenie się, mogące spowodować nawet rozpadniecie się przedmiotu.

Szybkie studzenie wykonywa się zanurzeniem rozpalonej stali we wodzie lub skropieniem wodą; woda zaprawiona solą kuchenną przyspiesza chłodzenie, a zaprawiona wodą wapienną lub tłuszczem, jak olej, łój itp., opaźnia je. Żarzenie stali dokonuje się w zwykłych ogniskach kuźniany cli węglem drzewnym opalanych, a większej masy stali w piecach płomiennych (Muffelöfen).

i) Próba żelaza kutego i stali.

Wytrzymałość i inne własności dostarczonego żelaza kutego i stali stwierdza się zapomocą prób, które się stosuje do gotowych już całych zespołów na zimno albo do ich części składowych zarówno na zimno (najmniej 10° C), jak i w stanie rozżarzonym.

1. Próby na zimno są:

a)    Pojedyncze zgięcie sztaby o kąt 180° nie powinno wykazywać rys ani podłużnych ani poprzecznych.

b)    Wielokrotne zgięcie sztaby pod pewnym kątem, dochodzącym do 180°, i wyprostowanie nie powinno wykazywać żadnych rys lub pęknięć.

c)    Złamanie stosuje się szczególnie do stali i służy do wyznaczenia wytrzymałości na zgięcie, a mianowicie, sztaba lub belka żelazna czy stalowa, wolno podparta na daną rozpiętość, obciąża się w środku tak długo, aż się wygnie i złamie; z wielkości przekroju belki i obciążenia wyznacza się wytrzymałość.

ci) Rozerwanie polega na tein, że sztaba dana wprzęga się w maszynę do rozciągania i pod działaniem rozciągania zmniejsza swój przekrój w pewnem miejscu, w którem się następnie przerywa. Siła użyta do rozerwania w kilogramach, podzielona przez powierzchnię przekroju w centymetrach, daje wytrzymałość sztaby na ciągnienie na 1 m2.

e) Próba obejrzenia polega na dokładnem obejrzeniu i zbadaniu przełomu, dokonanego zacięciem i przełamaniem kawałka żelaza zapomocą przeginania w różne strony.

f) Próba zapomocą obróbki polega na obrobieniu danego kawałka żelaza dłutem, hyblem, pilnikiem itp. ; jeżeli po tej robocie powierzchnia okaże się szorstką, łuszczącą się i zadzierżystą z widocznemi miejscami nierównej twardości, to materjał jest lichy. Dobre żelazo daje wióra długie i ciągliwe.

2.    Próba na gorąco:

a)    Próba dziurawienia na zimno lub ciepło przeprowadza się w ten sposób, że sztaba w środku swej szerokości otrzymuje rozcięcie w kierunku podłużnym na wskróś, które następnie rozszerza się wbijaniem trzpienia; jeżeli żelazo dobre, to rysy nie powstaną.

b)    Próba rozcinania przeprowadza się na zimno i na ciepło rozcięciem sztaby jak poprzednio, ale na końcu, a następnie odgięciem z pomocą młota na boki obu rozciętych części, które nie powinne dostać rys, gdy żelazo dobre.

c)    Próba rozklepania polega na rozszerzeniu sztaby rozżarzonej na czerwono kuciem; gdy żelazo dobre, nie powinny powstać rysy na brzegach.

d)    Próba stłoczenia zastosowuje się do nitów, a mianowicie, trzpień żelazny rozżarzony do czerwoności, kuje się młotem w kierunku osi podłużnej aż się stanie w środku swej długości dwa razy grubszy; dobre żelazo nie powinno dostać rys.

e)    Próba utwardnienia zginaniem polega na tem, że się rozżarza do czerwoności stal miękką i ochładza skropieniem wodą o temperaturze 25° C, a potem zgina.

3.    Próba trawienia służy do wykrycia żużla w spoinach spawania itp. zapomocą zanurzenia w rozcieńczony kwas solny próbki żelaza gładko opiłowanej. Kwas solny rozpuszcza żużel a wskutek tego powstają na powierzchni wgłębienia, nierówności i rysy, które wskazują na zły materjał żelazny.

j) Wyroby żelazne.

Dla ułatwienia wyrobu przedmiotów żelaznych, potrzebnych do codziennego użytku budowlanego, oraz dla uproszczenia tego użytku, unormowano ich rozmiary, a fabryki wytwarzają i utrzymują je na składzie, jako mniej lub więcej zespolone, albo jako części składowe, a mianowicie:

1. Słupy żelazne lane do 6 m wysokie, o ścianach 10 do 35 mm grubych i średnicy zewnętrznej 80 do 300 mm ; należy je według możności odlewać w stojącej postawie.

Ustawienie słupów jeden na drugim przez kilka piątr jest dopuszczalne najwyżej do 20 m i należy wtedy zetknięcia na tokarce wyrównać, oraz zapomocą odlanych pierścieni dokładnie ześrodkować.

Do oparcia belek stropowych odlewa się stosowne gniazda boczne.

2.    Rury lane żelazne kołnierzowe i cholewkowe 2 doJ4 m długie, o średnicy świetlnej 40 do 1000 mm i grubości ścian do 10 mm, są obliczone na 10 at ciśnienia a na 20 at próbowane.

Trąby wychodkowe i wylewowe mogą mieć cieńsze ściany, gdyż nie ulegają ciśnieniu.

3.    Płyty podkładowe oporowe są prostokątne i lane, mają 20 do 80 mm, a kute 10 do 15 mm grubości, w ogóle zaś około 800 mm szerokości i 140 do 450 mm długości.

4.    Rury z żelaza spawalnego wyrabiają:

a)    Rury kotłowe mają 5 m normalnej długości, 38 do 406 mm zewnętrznej średnicy i 2*5 do 9 mm grube ściany; szew ich spawania tworzy tępe zetknięcie, lub zakładka.

b)    Rury wodociągowe i gazowe z żelaza kutego wytworzone ze zwojami śrubowymi i cholewkami, o średnicy w świetle 10 do 80 mm.

5.    Rury Mannesmanna są wałkowane bez szwu ze stali Martina lub ze stali tyglowej lanej, zwykle 4 do 8 w długie o ścianach 1 do 8 mm grubych, średnicy zewnętrznej 10 do 266 mm\ wytrzymują wysokie ciśnienie i służą jako rury kotłowe itp.

Z tego samego materjału wykonują tak samo i słupy o średnicy zewnętrznej 108 do 305 mm w węższym końcu i 1600 do 6500 mm wysokie.

6.    Sztaby, łaty żelazne, wałkowane lub kute z żelaza spawalnego, rzadziej jednak ze zlewnego, jako mniej spawalnego, są płaskie, kwadratowe lub krągłe, 3 do 6 m długie, a mianowicie:

a)    Sztaby pasowe 1 do 5*5 mm grube, 10 do 280 mm szerokie, * w wiązkach po 10, 25 i 50 kg.

b)    Sztaby płaskie 1 do 50 mm grube, 10 do 200 mm szerokie, w wiązkach po 25 do 50 kg\ o ile są grubsze i szersze kupują się jako jedynki.

c)    Sztaby kotwiowe są płaskie i sprzedają się w 6-ciu numerach, a mianowicie, dwójka 24 X 53 mm, trójka 18 X 53 mm, czwórka 14 X 46 mm, piątka 12 X 46 mm, szóstka 10 X 46 mm, siódemka 8 X 46 mm przekroju.

d) Sztaby kwadratowe i kręgle są 5 do 200 mm grube, słabsze w wiązkach po 25 do 50 kg, grubsze jako jedynki są do nabycia; pręty niżej 5 mm grube sprzedają jako drut.

7. Żelazo wykrojowe wałkowane powinno posiadać postać przekroju możliwie prostą, aby się dało łatwo wałkować i wzajemnie łączyć; odróżniamy:

a) Kątówki równo- i nierównoramienne; równoramienne mają mimera 1-| do 16, a nierównoramienne mimera

чd0

11

16»

według

długości ramion ich poprzecznego przekroju w centymetrach. W planach konstrukcyjnych przedstawiają się kątówki ułamkiem, którego licznik

jest oznaczonym iloczynem długości obu ramion, a mianow nik ich gru-

100 X 100

9    90 X 135

Щ⁼    12

bości, n. p. Nr. 10 =

100X100X12 mm, 90X135X12 mm itd.

h) Tówki o przekroju normalnym lub wydłużonym; w planach oznacza się je również ułamkiem, którego licznik jest oznaczonym iloczynem z szerokości pasa i żebra przekroju, a mianownik grubością

12

mm, Nr.

mm albo

w milimetrach.

100 X 77

11

Nr. 8, 4, 5, (i, 7, 8, 9, 10, 12, 15.

c)    Po kładów⁷ к i czyli Zoresówki o przekroju omega jT\> Nr. 11, 16, 18, 21, 21, 26.

d)    Ćwierćkołówki, słupówki o przekroju półomega /* Nr. 10, 15, 20, 25, 30.

e)    Iówki, trawersy o przekroju I Nr. 6, 8, 10, 12 do 16, 18, 18a, 20, 21, 22, 22a, 23 do 26, 28, 28a, 30, 32, 35, 40, 45, 50; pierwsze cztery numera otrzymują długość do 10 m, reszta 12 do 14 m.

f)    Uówki o przekroju jako belki budowlane mają Nr. 6, 8, 10, 12, 13, 14, 16, 18, 20, 22, 24, 26, 28, 30, jako drobne żelazo Nr. 2,2J, 3, З4, 4, 44, 5.

g)    Zetów^ki o przekroju Nr. 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18, 20.

h)    Żelazo inny cli przekroi: żelazo zdobnicze; nadto gwoździe, ni ty, śruby, haki, klamry, liny druciane itd.

8. Drut wywałkowują, względnie ciągną z żelaza spawralnego, zlewnego, lub ze stali zlewnej o przekroju kołowym, w zwojach po 1 do 5 kg i 12 5 kg, począwszy od Nru. 31, grubego 0-31 mm do Nru. 1000 grubego 10 mm ; dostaje powłokę cynkową, czasem cynową. Dobry drut jest jasnoszary, o jednostajnym przekroju, i daje sie kilkakrotnie zginać bez złamania się; po wyżarzeniu staje się giętszy ale też i słabszy. Drut zresztą otrzymuje także przekroje półokrągłe, owalne, kwadratowe, kończaste, gwieździste itd.

9. Blacha wywałkownje się z żelaza najmiększego, ale naj ciągliwszego, rzadko zaś kiedy wykuwa; tworzy ona następujące rodzaje:

a)    Gładka blacha czarna w rozmaitych odmianach, a mianowicie:

«) Blacha ze stali lanej 0*5 do b mm gruba, 0*40 do 050 m szeroka, 1 do 15 m długa.

ß) Blacha kotłowa 2 5 m długa, 1 m szeroka, 5 do 20 mm gruba; 20 do 200 kg wagi; blacha styryjska I» o arkuszach 1X 100 m.

y) Blacha wozowa dachowa, 055 mm gruba, w arkuszach 0-79 X 2 05 m.

b)    Blacha ślusarska jest grubsza, w arkuszach 60 X 190 do 100 X 290 cm różnej grubości i używa się do różnorodnych robót ślusarskich.

e) Blacha dachowa jest cieńsza, w arkuszach 60X 190 do 100 X 200 cm.

7]) Blacha rurowa w małych cienkich arkuszach, używa się do rur dymowych piecowych itp.

Blachy po y) do ij) oznaczają się numerami i o ile arkusze ich są mniejsze, sprzedają się wiązkami po 50 kg, o ile są większe, to jako jedynki.

b)    Blachy sklepienne wy walko wują z żelaza spawalnego lub zlewnego; tu należą:

a) Blachy kolebkowe, 8 do 10 mm grube, 0*5 do 3 m długie,

1 1

05 do 2 m szerokie, o strzałce = g do ^ rozpiętości łuku.

ß) Blachy wypukliste, 500 do 4098 mm długie, 500 do 1665 mn szerokie, 27 do 130 mm strzałki, 2 do 8 mm grube, oznaczone Nrem 1 do 10.

Blachy sklepiennej używają do mocno obciążonych pokładów mostowych itp., i wykonują na niej warstwę betonową.

c)    Blachy prążkowane otrzymują podczas wałkowania prążk czyli żeberka różne i służą jako stopnice schodów żelaznych, płyty chodnikowe, mostowe, nakrywy kanałowe itp.; są do 1*35 m sze rokie, 5 do 25 mm grube i ważą do 450 kg.

d)    Blachy met alow an e z czarnej blachy żelaznej, powleczone metalem niełatwo ulegającym utlenieniu, a silnie i trwale przy legającym; powłokę tę wykonują na gorąco lub galwanicznie. Tu należy :

a) Blacha biała czyli pocynowana wykonuje się zapomoeą jednostajnego pocynowania doborowej blachy czarnej żelaznej w arkuszach 840 X 580 mm (Doppelformat), oraz 250 X 680 mm (Hochfolio), i sprzedaje we wiązkach po 150 arkuszy cieńszych lub po 75 arkuszy grubszych; wytwarzają także arkusze po 1*25 X 2 50 nu a 0*4 do 2 5 mm grube.

ß) Blacha po cynkowana wykonuje się z wszelkich rodzai blachy czarnej żelaznej; dobre blachy poeynkowane, zgięte o kąt 180° nie powinne wykazywać łuszczenia się cynku. Arkusze do krycia dachu są 682 X 948 i 650 X Ю00 mm ; do rynien 2 m długie i 0-8 do 0-8 m szerokie; do rur spadowych 1 m długie, 0-26 do 0 63 m szerokie.

Y) Blacha poołowiona jest 08 do 1 kg\m² cięższą od czarnej blachy żelaznej.

8) Blacha pomiedziona 1 m długa, 06 m szeroka jest 5 do 10<7o cięższa od blachy czarnej.

e) Blacha niklowana jest 5 do 10<>/₀ cięższa od blachy czarnej.

e)    Blacha rozkratowana wytwarza się zapomoeą wykonania maszyną przecięć arkusza miękkiej blachy stalowej, prowadzonych równolegle, w równych odstępach i w równych długościach na-przemian przerywanych, który to arkusz następnie rozciągnięty prostopadle do kierunku przecięć, tworzy kratę. Krata tego rodzaju oznacza się Nrami 1, la, 2, 3, 4, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 17, 20, 21, 24 i używa się jako wkładka do płyt i ścianek betonowych, jako siatka pod wyprawy sufitowe, i okładzinowe ogniotrwałe trawers, słupów żelaznych itd. ; jako siatka do zabezpieczenia ścian przeciw włamaniu i do ogrodzeń.

f)    Blacha prosta falista wytwarza się wytłoczeniem czyli wyciśnięciem fal w gładkiej blasze czarnej; bywa czarna albo też pocynkowana, a wtedy ciężar obustronnego pocynkowania wynosi 0 8 kgjm³. W kierunku długości fal ma wielką wytrzymałość, wskutek czego nie potrzeba pod nią dawać ani opierzenia ani ołacenia.

Cechą tej blachy wogóle jest szerokość fal b (od środka do środka doliny fali), wysokość fal h (od spodu doliny do szczytu fali), grubość blachy d i wzajemny stosunek tych rozmiarów. Tu należą następujące rodzaje blach:

a) Blacha płytko falista, której h ^ yy, oraz Ъ — 60 do 180 mm\

arkusze są 2 do 3*5 m długie, 0*40 do 0*95 m szerokie, używane do krycia dachów.

ß) Blacha głęboko falista czyli dźwigająca, które) b

h > -g-, oraz b = GO do 300 mm ; arkusze są 3 do 6 w długie.

Y) Blacha falista żaluzjowa, czyli ruletowa ma fale małe, a mianowicie Ь — 20 do 50 ш, h = 10 do 25 ш, bywa najczęściej stalowa i używa się do zamykania drzwi, okien wystaw sklepowych itp.

8) Blacha falista łukowa jest prostą blachą falistą, wygiętą w linii krzywej, będącej zwykle odcinkiem koła; strzałka tego łuku

1 1

dla blach powałowych wynosi do a dla blach dachowych yr- do ~y rozpiętości hiku.

e) Blacha stukatorska, wyprawnicza ma fale ściśle trapezowe, u wierzchu rozszerzone u dołu zwężone, skutkiem czego zaprawa na nią narzucona wciska się w odstępy międzyfalowe odwrotnej postaci i silnie się trzyma. Blachę oznaczają numerami a, b, c.

10. Gwoździe bywają kute, maszynowe i drutowe w formie odpowiadającej przeznaczeniu, a mianowicie:

a)    Kute gwoździe sporządzają z tak zwanego żelaza gwożdzio-w⁷ego ręcznie lub młotami wodnymi a mniejsze także z pomocą maszyn. Odróżniamy kute gwoździe okrętowe, podłogowe, łatowre, deskowe, łupkowe, ślusarskie, gontale itd.

b)    Gwoździe maszynowe są bardzo kruche, a główki ich na zimno wykuwane łatwo się odłamują,

c)    Gwoździe drutowe wyrabiają z drutów na twardo ciągniętych, a mianowicie, jako gwoździe budowlane, stolarskie, kołodziejskie, stukatorskie, tapeciarskie, łupkarskie, do papy dachowej itd. ; ich główka, trzon i ostrze powinny być regularnie urobione i niełatwa zginalne. Długość gwoździ w regule powinna być 2\ do 3 razy większa od grubości przedmiotu przybijanego.

k) Ochrona żelaza od rdzy.

Trwałość żelaza zawisła głównie od tego, o ile zostało zabezpieczone od rdzewienia. Kute żelazo rdzewieje mniej niż wałkowane, lane mniej niż kute i stal, stal utwardniona mniej niż nieutwardniona, żelazo späwalne mniej niż zlewne. Ciężar w łaś ci wy rdzy wynosi 4.

Celem ochrony od rdzy zaopatruje się żelazo stosowną powłoką, która powinna szczelnie i silnie przylegać do powierzchni żelaza i nie dopuszczać ani powietrza ani wilgoci. Przed nałożeniem jednak takiej powłoki należy powierzchnie żelaza zwilżyć kwasem solnym i oczyścić szczotką drucianą od rdzy, względnie od poprzedniej powłoki, — albo też wprost wytrzeć żelazo pumeksem lub torfem, — albo wreszcie zanurzyć w⁷ rozcieńczone kwasy i obmyć wodą wapienną, potem czystą i wysuszyć.

Odróżniamy następujące powłoki żelaza:

1.    Farba olejna używa się najczęściej do powlekania żelaza, a w skład tej roboty w⁷chodzi:

a)    Podkład, zwany w lakiernictwie gruntowaniem, byw⁷a wykonywany w⁷ regule w pracowniach kuźniczych i jest on najlepszy z pokostu lnianego i roztartej w⁷ nim minji ołowiowej (Bleimennige); musi jednak zupełnie wyschnąć i stwardnieć przed ustawieniem konstrukcji. Pokost schnie powoli, a mokry wystawiony na opady nigdy nie stwardnie; sam pokost zresztą lniany łuszczy się łatwo.

b)    Powłoka kryjąca nakłada się na podkład raz lub dwukrotnie. Biel ołowiowa z pokostem daje powłokę kryjącą dobrą, a nawet bardzo na słocie wytrzymałą, o ile otrzyma 12 do lö«/0 kredy (barwa perłowa, srebrno szara); biel cynkowa z pokostem lnianym jest mniej trwała.

Powłokę farby olejnej niszczy rozcieńczony a jeszcze szybciej lotny kwas solny, saletrzany, siarkawy i octowy; dalej żrące alkalja, alkaliczne ciecze i gazy, amoniak, amon siarkowy, rozczyn sody î miałki popiół gazów kominowych; natomiast rozcieńczony kwras siarkowy niema żadnego wpływu.

Przy odnawianiu powłoki, należy tak rdzę, starą powłokę jak i brud itd. dokładnie zetrzeć szczotkami drucianymi. Tak oczyszczoną powierzchnię dwukrotnie powleka się farbą olejną. 0 ile te roboty oddaje się przedsiębiorcy, należy żądać powdok o dwu kolorach, a to dla kontroli, czy on rzeczywiście wykonał podwójną powłokę.

2.    Powłoki nieolejne tworzą się z następujących niżej mieszanin, w⁷zglednie materjałów.

a) Mieszanina z 8 części ciężarowych mazi, 2 sproszkowanego wapna palonego, 1 terpentyny, — oraz mieszanina z 1 części cięż. siarki, 2 oleju mazi, 5 smoły lub asfaltu i nieco wrosku; nakładają się obie na gorące żelazo, przeznaczone do umieszczenia w ziemi lub we wodzie, iak n. d. rury lane żelazne.

b)    Cement portlancki miałki powolnie wiążący zarobiony wodą, lub — jeżeli ma być wystawiony na działanie wody — to zarobiony mlekiem zbieranem, daje dobrą, a także dobrze przylegającą i chroniącą, oraz bardzo trwałą powlokę, która wszakże pod działaniem wstrząśnień odskakuje; powłoka wykonuje się 4 do 5 krotnie, zawsze po stwardnieniu warstwy poprzedniej.

Zaprawa i beton z cementu portlanckiego chronią dobrze żelazo nawet zardzewiałe.

c)    Szkło wodne jest zarówno kruche jak powłoka cementowa.

d)    Tłuszcze stałe i płynne nie nadają się na powłokę, gdyż słońce je topi a deszcz zmywa; natomiast tłuszcze mineralne rozpuszczone w terpentynie itp. dają dobrą powłokę.

3.    Powłoki metalowe są trwałe, a mianowicie:

a)    Po cyn kowanie jest najlepsze w drodze elektrolizy; jest zresztą wogóle bardzo dobre i najczęściej używane, wynosi 0 07 do -012 mm grubości i waży 0 5 kg/m*.

b)    Pocynowanie chroni mniej i zastosowują tylko do blach cienkich, tworząc t. zw. białą blachę.

e)    Pogłowienie chroni przed kwasem solnym, siarkowym i ich parą, ale jest drogie i nietrwałe.

d)    Poołowienie na pocynkowanie używa się do blach dachowych w fabrykach chemicznych.

e)    Pomiedzianie, poniklowanie i bronzowanie chroni jedynie wtedy, gdy tworzy grubą powłokę.

4.    Natlenianie polega na wytworzeniu OTO do 0 50 mm grubej powłoki z tlenku dennika żelaza, czyli z zendry według metody Bowera i Borffa; jest ono tańsze i mniej ulega zmianom zależnym od temperatury niż pocynkowanie.

5.    Emajlowanie polega na nadaniu żelazu powłoki szklistej borowej lub cynowej, która wielce odpowiada celowi, ale jest droga.

I) Ochrona żelaza od ognia.

Zespoły żelazne są nie tylko nieogniotrwałe, ale nadto, jak doświadczenie wykazało, wręcz niebezpieczne podczas pożaru. W ogniu bowiem żelazo traci swoją moc, a skutkiem zbyt wielkiej rozszerzalności pod wpływem gorąca napiera bardzo silnie na mury i filary i wywraca je zawsze; o ile jednak mury te i filary opierają się temu parciu, względnie wydłużaniu się belek żelaznych, to belki uginają się, wskutek czego sklepienia na nich wsparte walą się, przebijają dolne stropy i powodują nie tylko rozszerzenie się pożogi, lecz także spustoszenie w całym budynku.

Slupy i stojaki żelazne lane, a jeszcze bardziej kute, rozłamują się bądź pod wpływem samego ognia, bądź też i pod działaniem wody z sikawki bijącej i sprawiają jeszcze większe, niż belki żelazne, walenie się stropów i jeszcze szybsze szerzenie się pożaru. W ten sposób żelazne belki i słupy wywołują o wiele większe zniszczenie budowli, niżby to sam ogień mógł zrobić, palący się spokojnie bez walenia się.

Tam więc, gdzie może silniejszy powstać pożar i wskutek większych zapasów materjału palnego może się wywiązać wielkie gorąco, należy zaopatrzyć belki żelazne i słupy okładziną z materjału ogniotrwałego, a mianowicie:

1.    Dolne i górne pasy belek żelaznych należy otoczyć betonem albo też stosownemi cegłami, o ile są do użycia.

2.    Żelazne słupy trzeba zaopatrzyć okładziną: z cegieł doborowych, najlepiej z klinkerek, 15 cm grubą na zaprawie z cementu portlanckiego murowanej, — z betonu, — z żelbetonu, — z osłony glinianej, wypełnionej wewnątrz piaskiem, popiołem itp., — z płyt korkowych pocynkowanym drutem powiązanych i cementem wyprawionych, — z osłony Rabitza, która jednak rozpalona podczas pożaru pęka pod prądem wody z sikawki, — z deszczułek gipsowych,, cementowych, z płytek cementowo-asbestowych itp., które w małym ogniu są dostatecznie wytrzymałe.

3.    Drzwi ogniotrwałe wykonuje się z grubej blachy żelaznejy usztywnionej stosownie żelazem plaskiem, albo z drzewa blachą żelazną obitego*, dobrem jest wybicie takich drzwi asbestem pod blachę. Żelazne drzwi jednak podczas pożaru są trudniej do otworzenia i zwijają się łatwo.

Trzeba zresztą trzymać się zawsze tej zasady, że żelazo niezem nieosłonięte jest nieogniotrwałe.

2. Miedź.

Miedź znajduje się w przyrodzie albo jako rodzima w postaci ziam, brył i płyt albo też, i to przeważnie w rudach, związana chemicznie z tlenem lub siarką, Rudy te, zwane miedziakami, zawierają także często i inne metale, a miedź z nich uzyskuje się zapomocą przebiegów niżej opisanych.

a) Przebieg na sucho czyli przebieg wytapiania polega na stosownem przygotowaniu i wyprażeniu rudy, oraz na wytapianiu z niej miedzi w piecach szachtowych lub płomiennych a następnie na przetapianiu jej. Miedź bowiem wprost z rudy wytopiona jest czarna z powodu licznych zanieczyszczeń, jak antymon, arsen, ołów, żelazo, srebro, wismut itd., i w tym stanie jest krucha-, chcąc zaś ją uczynić kowalną, potrzeba ją poddać przetapianiu czyli przebiegowi utleniania (Raffinieren, Garmachen), który jest podobny — chociaż wiele mozolniejszy— jak świeżenie żelaza, a który się prowadzi w rozmaitych piecach płomiennych z zastosowaniem różnych środków utleniających.

Najnowszy sposób wytwarzania miedzi obejmuje trzy główne części: wytopienie surowca, przebieg Bessemera i rafinowanie. Powtarzaniem poprawczych przebiegów uzyskuje się nawet z rud mocno nieczystych dobrą miedź kowalną; trzeba jednak w regule podczas przebiegu brać częste próbki z pieca celem zbadania dobroci wyrobu, gdyż nawet małe domieszki obce czynią miedź łamliwą na zimno i gorąco.

b)    Przebieg na mokro, stosowany do miedziaków o małej zaw artości miedzi. Sposób ten polega na rozpuszczeniu miedzi, rud miedzianych, przy pomocy ługów, zawierających sole i metale i stącenie miedzi przez dodanie żelaza.

c)    Uzyskanie miedzi przy zastosowaniu elektrolizy, przyczem tę metodę stosuje się przy rudach o bardzo małej zawartości miedzi. W ten sposób — wśród korzystnych zresztą innych warunków — można uzyskać wprost miedź kowalną. Niewielka jednak przeszkoda może i tu wpłynąć na zmianę własności wyrobu i trzeba go poddać jeszcze przebiegowi przetapiania (rafinowaniu), aby się stał kowalny.

Miedź czysta ma przełom jasnoróżowy, ale znaczniejsza domieszka węgla czyni go żółtawym, a tlenku miedzi ceglastoczerwonym; w stanie płynnym przybiera wogóle barwę zielonawą.

Ciężar właściwy wynosi 8 92 do 8 96, zanieczyszczona jednak jest lżejsza. Topi się w temperaturze 1077 do 1100° C.

Miedź nawet w zimnym stanie daje się kuć w rozmaite postacie, ale gdy jest nieczysta, wykazuje rysy na brzegach. Skutkiem kucia, wałkowania itp. staje się twarda, ale ogrzana na 200 do 300° C odzyskuje swoją giętkość. Przewodzi bardzo dobrze ciepło i elektryczność, ale zanieczyszczenia zmniejszają tę własność; drut zatem miedziany nadaje się najlepiej do przewodów elektrycznych. Miedź utlenia się łatwo i dostaje na powierzchni powłokę ciemnozieloną, będącą zielenią miedzi, bardzo trwałą na wpływy atmosfery. Blacha miedziana odznacza się nadzwyczajną trwałością w pokryciu dachów, szczególnie kościelnych i wieżowych, gdzie jest prawie niespożyta. Leizna miedziana jednak nie jest dobra z powodu tworzenia się w niej baniek.

13

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

W handlu znajduje się: miedź krążkowa w cienkich krążkach 30 do 60 cm średnicy, — miedź bryłowa lub płytowa w płytach 45 cm długich, 8 do 30 cm szerokich, 7 do 8 cm grubych, — miedź ziarnowa, sproszkowana lub ziarnowana, o przekroju prostokątnym co najmniej 2*25 cm² i krągłym o średnicy co najmniej 1*5 ш, — cieńsze sztaby i pręty wliczają się do drutu; — blacha miedziana 15 do 6 m długa, 0-4 do 2*5 m szeroka; zwykle Г5 do 2 ж długa, 0*75 do 1 ж szeroka; do krycia dachu używa się arkuszy 0*8 do 2 жз, co najwyżej 1 ж szerokich, 05 do 1*7 mm grubych; do rur i rynien dachowych 0*8 ж szerokie, 1*9 do 2*5 m długie i 0*75 do 1*7 mm grube arkusze; cienką blachę wytwarzają w wałkowniach do 2 4 m szeroką i 10 m długą, a płyty kują młotami 1 do 2*4 m szerokie i 2 do 4 ж długie; — rury miedziane mają 10 do 300 mm średnicy w świetle i 1 do 5 mm grube ścianki.

sztaby

Miedź wałkowana ma: spółczynnik elastyczności na ciśnienie i ciągnienie Ed = Ez = 1,150.000 kg/cm², — granicę proporcjonalności <3P = 200 do 300 kg/cm*, — dopuszczalne natężenia kd — 200, к z — 200 do 400, ks = 150 kg jem².

Blacha miedziana wyżarzona Ed = Ez — 1,070.000 kg jem*, E$ = — 401.200 kgjcm², = 1050 do 1400 kgjcm², kd — 700, kz = 900, ks — 500 kg\cm².

Blacha kuta młotem Ed = Ег = 1,150.000 kgjcm!², Es = = 440.000 kgjcm², kd = kz — 1400 kgjcm².

3. Cynk.

Drut miedziany Ed = 1,210.000 kgjcm!², ap = 1200 kgjcm², ks — 700 kgjcni².

Cynk nie znajduje się w stanie rodzimym, lecz wytapia się z rud najczęściej z blendy cynkowej (siarczek cynku) lub z galmanu (węglan cynku) po poprzedniem przygotowaniu i wyprażeniu rudy w piecach rozmaitej konstrukcji. Uzyskany w ten sposób cynk jest zwykle zanieczyszczony ołowiem i żelazem i wymaga oczyszczenia (rafinowania), które polega na przetapianiu w piecach płomiennych. Podczas tego zanieczyszczenie, tak zwany popiół cynkowy zbiera się na wierzchu i usuwa; oczyszczony cynk spuszcza się i idzie do przeróbki w wałkowni, a osiadły na spodzie topniska ołów i cynk silnie żelazisty wyczerpuje się i przetapia się dalej.

Cynk czysty jest niebieskawobiały z silnym połyskiem i waży płynny 6480, wałkowany 7130 do 7200, lany 6868 kgjm³\ spółczynnik rozszerzalności na 1° C cynku młotem kutego wynosi

= 0 00003108, lanego 3-^ = 0Ю000294; skrajna wytrzymałość na ciągnienie równoległe do włókien Kz = 1900 kg jem², prostopadłe do włókien Kz = 2500 kg jem².

Kuty cynk topi się w temperaturze 410° do 412° C, lany w temperaturze 360° C; ulatnia się w temperaturze 890° do 1000° C, ale rozpalony na powietrzu spala się w temperaturze 500° C zielonawym jasnym płomieniem na tlenek cynku; w kwasie solnym burzy się i rozpuszcza zupełnie, pozostawiając czarny osad. W niskiej temperaturze cynk jest kruchy, ale w temperaturze 100° do 150° C daje się kuć młotem i wałkować, głównie do wyrobu blachy; dla tego też w zimie podczas roboty należy blachę ogrzać, aby się nie łamała. Do odlewów nadaje się znakomicie, gdyż podczas tężenia zwiększa nieco objętość i zapełnia dobrze formy; jednakże z powodu kruchości używa się tylko do odlewów zdobniczych. Na powietrzu dostaje powłokę ciemną, chroniącą od dalszego utleniania się.

Blachę używają do krycia dachów, gzymsów, do rur i rynien dachowych, wanien kąpielowych, zbiorników, naczyń, na płyty cynkowe litograficzne, do cynkowania żelaza i wytwarzania różnych stopów, jak mosiądz, brąz, nowe srebro, oraz farb metalowych, jak biel cynkowa.

Cynk utrwala się powłoką z farb krzemowych, pomiedzianiem lub bronzowaniem galwanicznem.

W handlu znajduje się: cynk lejniczy, używany do odlewów, pocynkowań i stopów; — odlewy cynkowe (trzeba chronić powłoką lakierniczą lub metaliczną); — blacha cynkowa gładka, blacha falista płaska i falista łukowa o rozpiętości łuku niemniej szej, niż 1*5 m.

4. Ołów.

Ołów znajduje się rzadko w stanie rodzimym, tylko w połączeniu z siarką albo tlenem i tworzy rudy, zawierające także inne metale; wytapia się go najczęściej z błyszczu ołowiowego z siarką związanego a to zapomocą różnych przebiegów prażenia i przetapiania.

Wytopiony z rudy zawiera zwykle srebro, antymon, arsen, miedź, wismut, cynk, żelazo, nikel itd., od których to domieszek trzeba go oczyścić (rafinować) zapomocą kilkakrotnego przetapiania i utleniania w różnych piecach płomiennych.

Ołów czysty waży 11250 do 11400 kg/m³, topi się w temperaturze 326 do 330° C, rozpalony do białości wydziela trujące pary a zastygając zmniejsza objętość. W stanie zimnym jest łatwo ciągliwy, daje się ciąć, piłować, kuć w cieńkie płyty, wałkować w blachę i ciągnąć w rury.

Domieszka 5 do 10% antymonu, lub stosownej ilości arsenu czyni go twardym i przydatnym na łożyska; domieszka tlenku ołowiu zmniejsza podatność i ciągliwość ołowiu. Rozpuszcza się w miernie silnym kwasie saletrzanym, atoli w kwasie siarkowym i solnym mało doznaje szkody; jedynie skoncentrowany kwas siarkowy niszczy ołów. Czysta woda destylowana nie działa na ołów, ale na powietrzu powoduje utlenienie, wytworzenie się siarczku wodoru, zabarwienie wody na brunatno, lub czamiawo i zatrucie jej. Miękka woda (deszczówka) rozpuszcza zawsze pewną ilość ołowiu zdrowiu szkodliwą, twarda zaś zawierająca węglan, lub siarczan wapnia nie-rozpuszcza wcale. Rur ołowianych zatem nie należy używać do wodociągów.

Używa się na warstwę izolacyjną murów od wilgoci, do zalewania osadzanych części żelaznych w kamieniu i murze, do uszczelniania rur żelaznych na rękawy łączonych, do rozmaitych stopów i wytworów ołowianych, jak biel ołowiowa, cukier ołowiowy, gładź ołowiu, minja ołowiowa, żółcień chromowy itd.

Podczas wszelkich czynności fabrycznych z ołowiem, a szczególnie podczas wytwarzania tlenków ołowiu i bieli należy się starać o środki dla ochrony zdrowia i życia ludzi tern zajętych przed trującemi skutkami par i pyłów ołowiu. (Austr. Ministerstwo handlu i Ministerstwo spraw wewnętrznych wydało przepisy odnośne ochronne dla przemysłu lakierniczego i malarstwa pokojowego, o ile się w niem używa farb trujących, do których się zaliczają także biel ołowiu i minja ołowiowa, rozporządzeniem z dnia 15. kwietnia 1908, Dz. u. p. Nr. 81).

Trwałość ołowiu jest niespożyta; spółczynnik wydłużenia na 1° C wynosi 3-h = 0*00002848, spółczynnik elastyczności E — = 50000 Jcg/ctn², wytrzymałość Kz — 150 do 300, Ka = 125 do 500, Ks = 80 do 120 kg/cm² (wyższe cyfry odnoszą się do ołowiu twardego).

drut ołowiany 0*1 do 20 mw

W handlu znajduje się: blacha ołowiana Nr. 1 do 18, której arkusze do krycia dachu są 10 do 15 m długie, 0*8 do 1 m szerokie, 1*5 do 2 mm grube; — płyty ołowiane do 15 w długie, 3*1 m szerokie, 0*25 do 20 mm grube ; gruby; — rury ołowiane długie 2 do 30 m, średnicy 4 do 200 mm w świetle, ścianki 1*5 do 7*5 mm grube, bywają siarkowane wewnątrz a nawet zewnątrz, albo otrzymują wkładkę cynową, lub miedzianą.

5. Cyna.

Cyna znajduje sie rzadko w stanie rodzimym, tylko w rudzie cynowej związana z tlenem, po części z siarką i zanieczyszczona innymi metalami. Z rudy tej przygotowanej tłuczeniem, płókaniem i wyprażeniem wytapia się cynę w piecach szybowych lub płomiennych; gdy jednak wytopiona zawiera często żelazo, miedź, wolfram itd., więc przetapia się ją w stosownych topniskach i podczas tego osadzają się ciężkie domieszki na dnie, a pozostałą, jako lżejszą, cynę na wierzchu spuszcza się jako wytwór gotowy.

Czysta cyna jest biała z żółtawym odbłyskiem, a nadkrojona okazuje połysk; kuta waży 7800 do 7350 b7/m⁵, lana 7200 kgjm³, topi się w temperaturze 230 do 235° C i w tym stanie szybko się utlenia, z czego powstaje tak zwany popiół cynowy. Czem cyna jest bielsza i lżejsza, tern jest czystsza; istotnem znamieniem czystej cyny jest trzeszczenie podczas zginania. Jest nieco twardsza niż ołów, daje się jednak dobrze skrobać, ciąć, giąć, piłować i rozpłaszczać w bardzo cienkie płaty, zwane staniolem, grubości 02 do 0*008 mm.

Powietrze, woda i przeważna ilość kwasów nieoddziaływają wcale, lub bardzo mało na cynę; jedynie błysk jej staje się z czasem matowym.

Używa się najwięcej do cynowania płyt i rur ołowianych, żelaza, miedzi, mosiądzu itd. celem ochrony tych metali od utleniania, lub od działania kwasów; dalej jako stop z ołowiem (1 część ciężaru cyny i 2 ołowiu) do miękkiego lutowania w robotach blacharskich, <do stopów w ogóle, jak bronz, metal dzwonowy, mosiądz itd., do wyrobu naczyń, rur, kotłów itp., wytrzymałych na działanie kwasów, <ło sporządzania powłoki emajlowej itd.

Spółczynnik rozszerzalności wynosi = 0 00001938, spółczynnik elastyczności E = 400000 Tcgjcm², Kz — 350 kgjcm².

Stosownie do kraju, z którego pochodzi, odróżniamy cynę: Banka (najlepsza), Billiton, Malakka, australska, angielska; cyny czeska, saska i peruańska nie są czyste.

W handlu znajduje się: w bryłach po 60 kg wagi, w sztabach po b do 6 kg i grudkach; rury cynowe 3 do 60 mm średnicy w świetle ze ściankami 2 do 6 mm grubemi.

Obecnie regenerują cynę na wielką skalę z odpadków białej blachy.

6. Glin.

Glin (Aluminium) nie istnieje w stanie rodzimym, natomiast jest kruszcem gliny, spatu polnego, łyszczku i wielu innych, połączonych z kwasem krzemowym. Glin uzyskują dziś z gliny, która zmieszana z miedzią i węglem rozkłada się silnym do 1500 amper dochodzącym prądem elektrycznym w piecu do topienia; tu pod wpływem wysokiej temperatury miedź i węgiel odbierają glinie tlen, skutkiem czego wydziela się glin. Według innego sposobu topi się glinę i bez dodania miedzi rozkłada ją prądem w drodze elektrolizy.

Glin jest srebrnobiały, bardzo lekki, gdyż ciężar jego właściwy wynosi 256 do 2 70, twardszy od cyny, ale miększy od cynku r ciągli wy i topi się w temperaturze 700° C. Lany ma przełom grubowłóknisty i wytrzymałość żelaza; kuty na zimno młotem lub wałkowany, ma przełom żylasty lub drobnoziarnisty, jedwabisty błyszczący i dosięga wielkiej wytrzymałości ; zdolność przewodzenia ciepła jest dwa razy większa, niż żelaza kutego, ale zawsze jeszcze o połowę mniejsza, niż miedzi.

Na powietrzu w zwykłej ciepłocie i w rozżarzeniu do czerwoności nie zmienia się; w kwasie solnym i ługu sodowym rozpuszcza się łatwo, w siarkowym powolnie.

Z domieszką o 0’6rt/o krzemu i 03% żelaza jest doskonale ko-walny na zimno i ciepło; większe domieszki utrudniają a nawet zupełnie udaremniają kucie. Podczas kucia na gorąco nie należy go rozpalać do czerwoności ciemnej nawet, gdyż się topi.

W stanie zimnym daje się wałkować, rozpłaszczyć, tłoczyć, wygniatać, piłować, strugać, toczyć, polerować; używa się na przedmioty ozdobne, instrumenta, naczynia, sprzęty, łodzie sportowe,, balony, części składowe maszyn i niektóre stopy.

7. Nikiel.

Nikiel znajduje się w stanie rodzimym tylko w żelazie me-teorowem, zresztą w połączeniu z innymi metalami w rozmaitych rudach. Uzyskuje się jedynie z rud bogatych w nikiel zapomocą kilkakrotnego prażenia, wytapiania albo zapomocą różnych przebiegów rozpuszczania, czyli strącania. Czyszczenie surowca z rudy uzyskanego przeprowadza się podobnie, jak żelaza.

Nikiel jest srebrnobiały z odcieniem żółtawym, twardy, waży 8300 do 8900 kg/cm³, topi się w temperaturze 1400 do 1600° C; jest bardzo ciągli wy, magnesem przyciągalny i ulega namagnetyzowaniu.

Własności chemiczne ma podobne jak żelazo, ale jest oporniejszy utlenianiu na powietrzu i w wodzie; kwas solny i siarkowy działa z trudnością, kwas saletrzany szybciej.

Jest kowalny i spawalny sam dla siebie, jakoteż z żelazem i stalą; zresztą daje się kuć, wałkować w sztaby, blachę, ciągnąć w drut, dłutować, piłować, toczyć, tłoczyć, strugać i bardzo pięknie polerować. Dla swej twardości i innych zalet jest znakomitym, ale zbyt drogim materjałem; używa się zatem do bardzo ważnych przedmiotów lub składowych części maszyn, do przedmiotów zbyt-kowych, naczyń, nawet do niklowania żelaza, stali i innych metali i do stopów.

8. Antymon.

Antymon znajduje się rzadko w stanie rodzimym, ale najczęściej związany z siarką i tlenem, oraz zmieszany z innymi metalami w rudach. Uzyskuje się najczęściej z rudy, zwanej kwiatem antymonowym lub błyszczem antymonowym, podobnie jak ołów, zapo-mocą wytapiania w piecach szybowj^ch lub płomiennych. Surowiec zawiera prócz siarki arsen, miedź, ołów, żelazo, z których go się oczyszcza wielokrotnem przetapianiem za dodaniem stosownych środków redukcyjnych.

Czysty antymon jest srebrnobiały, grubopłytkowy i wykazuje na powierzchni piękne krystaliczne złożenie; jest twardszy od miedzi, ale bardzo kruchy, proszkowalny ; waży 6700 do 6800 kg/m⁵, topi się w 425° do 440° C, a w temperaturze 1100° do 1400° C ulatnia się i spala na tlenek antymonu. W gorącym kwasie solnym, siar-czanym i saletrzanym rozpuszcza się, na powietrzu nie zmienia się; ma wogóle małe zastosowanie i to często do stopów.

9. Wismut.

Wismut znajduje się w stanie rodzimym w cisnięty w granit, gnajs i łupek łyszczkowy, często zaś w towarzystwie rud kobaltowych, niklowych, miedziowych i srebrowych. Rudy zawierające wismut rodzimy praży się i wytapia z nich surowiec wśród domieszki węgla, żużlu i żelaza; do odczyszczenia go zaś z żelaza, kobaltu, niklu, ołowiu, srebra, siarki, arsenu przetapia się w nachylonych topniskach na ogniu węgla drzewnego i podczas tego metale trudnotopliwe zostają, a wismut czysty spływa do naczynia.

Wismut czysty jest czerwonawobiały, silnie błyszczący, w złomie wielkopiątkowy, krystaliczny, twardy i bardzo kruchy; waży 9800 kg\m³, topi się w 270° C, a stygnąc zwiększa objętość; rozpalony na 1100 do 1450° C spala się na tlenek wismutu; w wilgoci utlenia się, w suchości zaś nie zmienia się.

W kwasie solnym rozpuszcza się trudno, w siarkowym zaś i w wodzie królewskiej łatwo i wchodzi łatwo w związki z chlorem, bromem, jodem, siarką. Używa się do wytwarzania łatwo topliwycłi stopów, do barw porcelanowych, fabrykacji szkła, preparatów medycznych itp.

10. Wolfram.

Wolfram uzyskuje się z rud wolframowych zapomocą stopienia z sodą i z saletrą i oczyszczenia.

Czysty wolfram jest bardzo twardy, prawie jak djament, barwy szarej o jasnym połysku, bardzo trudno topliwy; ciężar właściwy 19129.

Używa się do wytwarzania stopów, jak żelazo wolframowe, stal wolframowa, miedź wolframowa.

11. Złoto.

Złoto znajduje się wyłącznie tylko w stanie rodzimym i wydobywa się ze złotonośnych, potłuczonych i płukanych skał i piasku. Najczęściej jednak złoto zmieszane jest z innymi metalami a zawsze ze srebrem, wskutek czego potrzeba zastosować rozmaite przebiegi przygotowawcze, wytapiania i amalgamowania, a w końcu przeprowadzić oddzielenie złota od srebra.

Otrzymane wprost złoto rodzime ze skał i piasku zowie się płó-kanem w porównaniu do innych sposobów uzyskiwania zapomocą rtęci.

Złoto ma barwę żółtą a polerowaniem dostaje silny połysk, jest miękkie i najciągliwsze ze wszystkich metali, gdyż daje się wykle-pywać na płatki    grube, nie ulega zmianie na powietrzu

i wilgoci, topi się w 1037 do 1200° C i w tym stanie wykazuje barwę zielonawą.

Ciężar właściwy wynosi 19-26 do 19 65.

12. Srebro.

Srebro znajduje się w stanie rodzimym i w rudach, a często zmieszane z innymi metalami jak miedź i ołów.

Z rud uzyskuje się srebro w drodze mokrej zapomocą amalgamowania, względnie rozpuszczania i strącania albo w drodze suchej zapomocą wytworzenia ołowiu srebrzystego, z którego następnie wydziela się srebro stosownym przebiegiem i oczyszcza.

Srebro czyste, szczere jest zupełnie białe o silnym połysku, miękkie, bardzo ciągli we, gdyż daje się wyklepać w płatki do 4⁻T>inrmm grube, topi się w 916 do 1000° C i nie utlenia się w tym stanie.

Ciężar właściwy 9 632 do 10*566.

13. Platyna.

Platyna znajduje się wyłącznie tylko w stanie rodzimym, ale pomieszana z innymi metalami jak żelazo, miedź itd. Uzyskuje się z tak zwanej rudy platynowej w postaci platyny gąbczastej, która rozpalona do białości spawa się pod działaniem młota lub wałkowania.

Jest barwy szarej, bardzo ciągliwa, spawalna w rozżarzonym stanie do białości, mocniejsza i twardsza od złota, topi się w 2500° C, działaniu powietrza i wilgoci nie ulega.

Ciężar właściwy 21 do 21*74.

14. Rtęć.

Rtęć czyli żywe srebro (fr. mercure) znajduje się w malej tylko ilości w stanie rodzimym, przeważnie zaś w rudach, z pomiędzy których najpospolitszą jest siarczek rtęci czyli cynober {Hg S), i służy jedynie do uzyskiwania rtęci zapomocą stosownego przebiegu.

Jest jedynym metalem płynnym w zwykłej temperaturze, w stanie czystym ma barwę szarą z silnym połyskiem metalicznym, ulatnia się w 360°C, krzepnie w temperaturze około — 39° C i wówczas jest podatne i kowalne.

Ciężar właściwy w stanie płynnym 13*59, w skrzepłym zaś 14*19.

Ponieważ rozpuszcza w sobie wiele metali, więc używa się do sporządzania rozmaitych stopów, względnie amalgamów; służy nadto do wytwarzania soli rtęciowych, sztucznego cynobru i do fizykalnych przyrządów jak termometrów, barometrów itd.

15. Stopy czyli aljaże.

Ze stopienia razem dwu lub więcej metali w pewnym stosunku uzyskuje się odmienne metale, zwane stopami. Jeżeli zaś jednym z metali jest rtęć, która jak wiadomo ma własność rozpuszczania wielu metali, to roztwór taki względnie stop zowie się amalgam ein.

Stosunek wzajemny poszczególnych składników odgrywa tu bardzo wielką rolę, gdyż te same składniki o odmiennym stosunku dają stopy o zupełnie innych własnościach; również i sposób przeprowadzenia stopienia wśród równych zresztą warunków może dać stop różnej natury.

Wogóle topi się najpierw składniki trudno topliwe i ochładza prawie do punktu tężenia, a wtedy dopiero dolewa się już. osobno stopione składniki, łatwo topliwe i miesza dokładnie suchym patykiem. Topliwość każdego stopu jest większa od topliwości składnika najmniej topliwego, a mniejszą od najwięcej topliwego. Przetapianie czyni stopy jednostajniejszymi, częste jednak przetapianie zmienia własności stopu. Odróżniamy trzy główne grupy stopów.

1. Mosiądz jest stopem miedzi i 20 do 50°/₀ cynku; różne wszakże stosunki tych składników dają rozmaite rodzaje mosiądzu. Mosiądz z 30 do 40% cynku jest żółty, a rozpalony do czerwoności daje się kuć i wałkować; ze wzrostem ilości cynku staje się blado-żółtym aż do białości i kruchszym, zmniejszanie zaś ilości cynku czyni jego żółtość czerwieószą, kowalność większą a złożenie ziarniste delikatniejszem.

Mosiądz wogóle jest twardszy i sztywniejszy niż miedź, utlenia się mniej na powietrzu, topi się łatwiej i daje odlew bez baniek. Ciężar właściwy 7*8 do 9*5; najcięższym jest lany. Zimny daje się dobrze kuć, wałkować, prasować, piłować i staje się potem znacznie twardszy i gęstszy; wyżarzony jednak odzyskuje znów swoją miękkość.

Ważniejsze rodzaje mosiądzu:

a) Mosiądz czerwony, tombak składa się z 80% i więcej miedzi, jest czerwonawożółty, bardzo miękki, ciągli wy i ceniony jako metal miękki, łożyskowy itp.

h) Mosiądz żółty z 20 do 50% cynku ma barwę blado- do czerwonawożółtej i służy do wyrobu blachy, drutu i rozmaitych innych przedmiotów.

c) Mosiądz biały z 50 do 80% cynku jest bladożółty do srebrnej białości, bardzo kruchy i tylko do odlewów przydatny.

Domieszka do 3% ołowiu czyni wogóle mosiądz rozciągalnym i zbitszym, a do 2% cyny podnosi jego twardość i zdolność do polerowania; glin wzmaga ciągłiwość i czyni stop cienkopłynnym, żelazo zaś podnosi kowalność i wytrzymałość, o ile zawartość cynku nie wynosi raniej niż 40%.

Wyrób mosiądzu dokonuje się w ten sposób, że miedź i cynk topi się razem z odpadkami mosiądzu w tyglach, ustawionych w piecach tyglowych lub płomiennych. Mosiądz wlewa się pomiędzy płyty żelazne, a odlane tablice idą do dalszej przeróbki; odlewy sporządza się w formach z piasku gliniastego i ochładza zaraz wodą.

Blachę wywałkowuje się w zwykłej temperaturze po porzedniem rozżarzeniu mosiądzu w piecu; gdy blacha ma być twarda, to się jej nie wyżarza po wy wałkowaniu. Gotową blachę mosiężną czyści się wytrawą z rozmaitych kwasów, ewentualnie poleruje, a dla oclirony od utlenienia powleka lakiem spirytusowym. Mosiądz, /brudzony czyści się zapomocą posmarowania stearynowym olejem, wapnem wiedeńskiem i pocieraniem skórą lub filcem.

2. Bronz czyli spiż jest stopem miedzi i cyny w stosunkach bardzo rozmaitych; jest wogóle ciągliwy, bardzo odporny na wpływy powietrza i wody, daje się kuć młotem, wałkować i wytłaczać. Ciężar właściwy wynosi 8*9, gdy zawiera 86% miedzi, a 7-4, gdy zawiera jej tylko 21%.

Stop zawierający 9*1% cyny jest najwytrzymalszy i używa się do odlewania armat. Twardość spiżu wzrasta z ilością cyny tak. że już z 27% cyny daje się z trudem piłować; podobnie wzrasta i kruchość, ale tylko do 50% cyny. Bozżarzony do czerwoności i ostudzony nagle wodą staje się bronz kow⁷alny, giętki, ciągliwy i wydaje niski dźwięk; ogrzany jednak następnie i powolnie ocliło dzony odzyskuje pierwotną twardość.

Zawartość miedzi ponad 90% daje bronz ciemnoczerwony, niżej 90 do 85% pomarańczowożółty, niżej 85 do 80% czystożółty, niżej 80 do 50% żółtawobiały i biały, niżej 50 do 35% szarobiały, a jeszcze niżej, spiż biały, do cyny podobny.

Mała domieszka ołowiu czyni bronz łatwiej płynnym, ciągliwszym i łatwiej piłowalnym, toczliwym itd. ; dodatek żelaza lub cynku do 2% podnosi jeszcze więcej ciągliwość bronzu i zmniejsza wytwa rzanie się baniek; wszakże większa domieszka cynku zbliża bronz do mosiądzu.

Nowoczesny bronz, zwany bron ze m mosiężnym, składa się z miedzi i z cynku z niewielką domieszką ołowiu i cyny. Normalny bronz zawiera przeciętnie około 87% miedzi, 7% cyny, 3% ołowiu i 3% cynku.

Najobszerniejsze zastosowanie ma spiż pomnikowy, moneto wy r armatni i dzwonowy; dwa ostatnie rodzaje otrzymują jeszcze inne domieszki stosowne celem podniesienia wytrzymałości względnie dźwięku.

3. Amalgam jest stopem rtęci z innymi metalami, względnie roztworem tych metali w rtęci; w niej bowiem rozpuszczają się z łatwością: złoto, srebro, ołów, wismut, cyna, cynk, kadm i metale alkaliczne. Zależnie więc od rozpuszczonego metalu odróżniamy: amalgam złoty, srebrny itd.

Z pomiędzy różnorodnych stopów ważniejsze są:

a)    Amalgam zwierciadło wy złożony z 77°/₀ rtęci i 23% cyny; należy tu także amalgam ołowiowy i wismutowy.

b)    Amalgam do maszyn elektrycznych składa się z 50°/0 rtęci, 25% cyny i 25% cynku.

16. Spajanie.

Spajanie wzajemne poszczególnych części metali jednorodnycłi lub różnorodnych przeprowadza się rozmaitymi sposobami, a mianowicie:

a) Spawanie.

Spawanie jest własnością niektórych metali, jak miedź, nikel, platyna, a szczególnie żelazo i stal, i polega na tern, że każdy z metali przeznaczonych do spawania rozżarza się do właściwego mu stopnia i skuwa się razem zapomocą uderzeń lub nacisku należytą siłą wykonanych. Nadto muszą być powierzchnie styku części spawanych zupełnie czyste i zabezpieczone od utleniania.

Celem dokonania spawania żelaza ze stalą rozżarza się żelazo do białości a stal do czerwoności, a celem ochrony od spalenia (utlenienia) posypuje się powierzchnie piaskiem kwarcowym, tłuczonem szkłem, boraksem itp., które to ciała, jako łatwo topliwe, wytwarzają żużel ochronny.

Jeżeli w miejscu spawania pozostanie ślad jakibądź, to jest on oznaką niedokładnego spojenia. Przekroje zresztą metali spawanych muszą być w miejscu styku zupełnie jednakie.

Spajanie dokonywa się także zapomocą stopienia doraźnego powierzchni styku pod wpływem bardzo wysokiej temperatury, wywołanej silnym prądem elektrycznym lub spaleniem termitu. Termit jest mieszaniną delikatnie sproszkowanego glinu i tlenku żelaza, która zapalona wytwarza ciepłotę około 3000° C.

b) Lutowanie.

Lutowanie zastosowuje się tam, gdzie nie daje się wykonać spawanie i gdzie spojenie nie wymaga tak wielkiej mocy. Części do zlutowania przeznaczone należy zestawić w stosownem wzajemnem oddaleniu, odpowiednio rozgrzać, lut do potrzebnej płynności stopić i zapełnić nim dokładnie miejsce lutowania, po poprzedniem zu-pełnem oczyszczeniu powierzchni styku.

Powierzchnie styku czyści się oskrobaniem lub chemicznem myciem i chroni na czas lutowania powłoką żuzlistą, wytworzoną osmarowaniem kalafonią, salmiakiem, lutnianką, boraksem itp.

Odróżniamy następujące rodzaje lutu:

1.    Lut miękki topnieje w niskiej temperaturze 124 do 140° C i szybko, ale daje słabe połączenie i używa się wogóle do robót blacharskich.

Jest on albo cyną i służy do lutowania wyrobów cynowych, — albo stopem 30 do 63% cyny i 70 do 37% ołowiu, zwanym lutem cynowym, — albo stopem 15 do 25% cyny, 25 do 22% ołowiu

1    60 do 53% wismutu, zwanym lutem wismlitowym*, te ostatnie dwa luty używają się do lutowania wyrobów z blachy białej, miedzi . mosiądzu, cynku itp.

2.    Lut twardy wymaga do stopienia wyższej temperatury, ale daje spojenie mocne. Używa się wogóle do lutowania w robocie kowalskiej i ślusarskiej, w szczególności do lutowania mosiądzu, miedzi, żelaza i stali.

Rodzaje lutu tego są następujące:

a) Lut miedziany jest stopem miedzi i do 20% ołowiu.

ß) Lut żółty stopiony z 1 części cynku i 2 do 2 5, albo 3 do 4, albo 7 części mosiądzu.

y) Lut żółtawy z 1 części cyny, 4*7 do 10 części cynku i 12 do 22 części mosiądzu.

5) Lut biały z 4 części cyny, 1 cynku i 20 mosiądzu, albę

2    części cyny, 1 cynku, 11 mosiądzu, albo 1 cyny, 4 mosiądzu,, albo 10 cyny, 6 miedzi, 4 mosiądzu.

Lutowanie odbywa się w ten sposób, że lut topi się nad płomieniem spirytusowym, gazowym lub dmuchawką benzynową^ a wprowadzanie i rozpostarcie lutu stopionego wykonuje się z pomocą lutownika, który bywa albo młolkowaty albo prosty i rozpala się przedtem w piecyku na węglu drzewnym.

c) Rąbkowanie.

Rąbkowanie czyli łączenie na rąbki zastosowuje się de blachy zwykłej grubości i polega na tern, że blachy na brzegach do połączenia przeznaczonych zagina się wąskim paskiem czyli rąbkiem tak, aby po złożeniu jeden wszedł w drugi. Rąbek

taki jest pojedynczy, jeżeli brzegi blach raz tylko są zagięte, albo też podwójny, jeżeli są dwa razy zagięte. Zresztą rąbki takie mogą być stojące lub leżące, stosownie do tego, czy się je w miarę potrzeby zagnie płazem lub prostopadle do płaszczyzny blachy. Sposób ten łączenia bywa stosowany do krycia dachów blachą.

d) Nitowanie.

Nitowanie używa się głównie do łączenia blachy i płyt, wykonywa się ręcznie lub maszynowo, na zimno lub gorąco, i daje połączenie mocne i szczelne.

Moc połączenia zależy od mocy łączonych przedmiotów i nitów, a szczelność połączenia od postaci powierzchi styku, sposobu przylegania i ściągnięcia, które znowu zawisło od skórczenia się nitu po za nitowaniu na gorąco. Temperatura więc nitu nie powinna być ani za niska, ani za wysoka, gdyż nitowanie w pierwszym wypadku wypadnie za luźno, a w drugiem za ciasno, co może spowodować oderwanie się nagłówka nitu skutkiem zbyt wielkiego skurczenia się nitu.

Nity wyrabiają na zapas fabrycznie o różnych rozmiarach unormowanych ; głowy są półkuliste, a nagłówki, wyrabiane z wystającej części trzpienia ponad otwór podczas nitowania, są stożkowe.

Ręczne nitowanie wykonuje się w ten sposób, że nit do czerwoności rozpalony wsuwa się w odnośne otwory i od strony głowy przytrzymuje się przyciskiem, a z drugiej strony stosownym młotem wyrabia się nagłówek z pomocą nitarskiego przykładnika.

Maszynowe nitowanie wykonują nitarkami zwykłemi, hidrau-licznemi lub pneumatycznemi, czyli powietrzem zgęszczonem poru-szaneihi.

Tam gdzie nitowanie jest niemożliwe lub byłoby nie odpowiednie, używa się połączenia zapomocą śrub.

VII. Szkło.

1. Wyrób szkła.

Szkło jest mieszaniną kilku krzemianów, najczęściej krzemianu wapnia i sodu, wytworzoną stopieniem w wysokiej temperaturze kwasu krzemowego (Si 0₃) z wapniem i sodą żrącą, którą można zastąpić potasem żrącym lub tlenkiem ołowiu. Najczęściej prócz owych krzemianiów wchodzą w skład szkła magnezja, baryt, tlenek glinu, denniki żelaza i manganu, tlenki ołowiu i cyny.

Szkło jest ciałem kruchem, twardem (6. stopnia), bezpostaciowem, przezroczystem, nieprzepuszczająeem ani powietrza, ani wilgoci, połyskującem, niezmiennem, trwałem na wpływy atmosfery, łatwem do różnorodnego formowania i zabarwiania i złym przewodnikiem ciepła i elektryczności.

Ciężar właściwy wynosi przeciętnie 2*6, a temperatura topliwości 1200° C.

Szkło rozżarzone do białości jest zupełnie rzadkopłynne, do czerwoności zaś ciastowate i ciągliwe tak, że w pierwszym stanie można je odlewać, a w drugim wydmuchiwać, czyli dąć (szkło dęte). Wielka kruchość i stłukliwość szkła zmniejsza się stosownem ochłodzeniem, połegającem na tem, że przedmioty rozżarzone do czerwoności pierwotnie lub następnie wkłada się do osobnego, tak zwanego pieca chłodniczego, w którym łącznie z rozpalonym piecem ostygają. Zawartość wapna w masie szklanej zwiększa twardość i połysk, tlenku ołowiu zaś zmniejsza.

a)    Szkło dęte wytwarza się zapomocą rury żelaznej czyli dmuchawki, wśród zręcznego ruchu obrotowego.

Celem wytworzenia szkła płaskiego wydmuchują banię, wkładają w rozpalony cylinder żelazny i dalszem dmuchaniem powodują zapełnienie dokładne formy cylindrycznej; potem oddzielają dno i dmuchawkę, rozcinają cylinder szklany wzdłuż i rozpościerają w piecu na bardzo gładkiej i równej płycie glinianej, wypłaszczają stosownem narzędziem Żelaznem, wyrównują i wygładzają. Stąd idzie płyta do pieca chłodniczego, poczem się kraje djamentem lub stalowem kółkiem w prostokątne tablice.

b)    Szkło lane wytwarza się w ten sposób, że na stosownie wielką płytę żelazną wylewa się płynną masę szklaną, rozpościera natychmiast wałkami w sposób stosowny, wyrównuje, brzegi oddziela i wkłada do pieca chłodniczego. W ten sposób powstaje szkło zwierciadlane i wszelkiego rodzaju szkło lane o gładkiej lub •ozdobnie wyposażonej powierzchni.

na

Wytrzymałość szkła wogóle większą jest na ciśnienie, niż •ciągnienie.

Skutkiem nierównego kurczenia się szkła podczas chłodzenia wy-stępują na powierzchni natężenia cisnące a wewnątrz natężenia ciągnące. Tak na przykład prasowane twarde szkło Siemensa lub utwardnione de la Bastiego, a chłodzone między dwiema płytami metalowemi, są o wiele wytrzymalsze, atoli najmniejsze zarysowanie powierzchni powoduje rozpryśnięcie całkowite przedmiotu.

Szkło liche psuje się na deszczu, powietrzu i od gorąca; staje się nieprzezroczyste (ślepnie), mieni się barwami i łuszczy. Również i dobre szkło cierpi, gdy stoi dłużej w opakowaniu na wilgoci lub gdy opakowanie przemokło wodą morską; dlatego też należy je przechowywać w miejscu przewiewnem i suchem. Dobre szkło opiera się działaniu wszelkich kwasów i zasad żrących, z wyjątkiem kwasu fluorowego.

2. Rodzaje szkła.

Zależnie od własności domieszek i sposobu wyrobu istnieją na-stępujące rodzaje szkła:

a)    Szkło ołowiowe uzyskuje się za dodaniem większej ilości tlenku ołowiu, z równoczesnem użyciem środków odbarwiających; odznacza się grą barw, połyskiem i pełnym dźwiękiem, jest miękkie i łatwo topliwe.

b)    Szkło powłokowe jest szkłem dętem, maczanem podczas dęcia w szkle zabarwionem i dmuchawką dalej przerabianem ; można także maczać je kilkakrotnie w różnie zabarwionych masach szkła i w ten sposób uzyskać kilka warstw różnobarwnych, a pa oszlifowaniu wystąpią wszystkie barwy; można też szkło zabarwione maczać w białem.

c)    Szkło barwne uzyskuje się domieszkami do surowicy szklanejT a mianow icie dwutlenku manganu dla barwy szarej, szmal ty i tlenku kobaltu dla niebieskiej, uranu dla żółtej, tlenku miedzi i chromu dla zielonej itd. Tlenki żelaza domieszane w stosunkach odpowiednich są wstanie dać wszelkie zabarwienie szkłu.

d)    Szkło matowe wytwarza się z pomocą dmuchawki piaskowej, która ostrym piaskiem, wyrzucanym bardzo silnym prądem powietrza, uderza o powierzchnię szklaną i zamienia ją w kilku sekundach na zupełnie nieprzezroczystą, czyli matową. Po nalepieniu wzorków z papieru powycinanych można na powierzchni szklą wykonać dmuchawką piaskową ozdobne rysunki; toż samo da sio osiągnąć z pomocą wytrawienia powierzchni kwasem fluorowym lub solnym w miejscach niepowleczonych tłuszczem, chroniącym przed wytrawą.

Szkło to nie dozwala na przezieranie i łagodzi rażące promienie światła.

e)    Szkło barwne nakładane uzyskuje się zapomocą barwnej, łatwo topliwej masy, złożonej z piasku, minji, kwasu borowego i barwiących tlenków metali, która to masa sproszkowana i zaro-

biona zgęstniałą terpentyną, nakłada się w rysunkach wzorzystych na powierzchnię szkła i następnie wypala w piecu.

f)    Szkło szlifowane wykonują w następujący sposób: małe przedmioty szlifuje się najpierw na tarczach żelaznych dokładnie toczonych, na które skapują ciągle krople wody z piaskiem, — potem na gładzących tarczach kamiennych, a wreszcie na tarczach polerujących z drzewa lipowego. Ostatnią politurę wykonują na tarczy szczotkowej, pokrytej czerwienią angielską, tryplą, popiołem cynowym, lub bielą cynkową z wodą. Szlifowanie lanych szorstkich powierzchni szkła zwierciadlanego dokonują z pomocą rozmaitych maszyn stosownych.

g)    Szkło wodne jest krzemianem sodu, krzemianem potasu itp. i otrzymuje się ze stopienia piasku kwarcowego z potasem lub z sodą; w stanie suchym jest ciałem szklistem, bezbarwnem lub żółtawem, kruchem, w wodzie rozpuszczalnem. Roztarte na proszek i gotowane w wodzie daje ciecz oleistą, gęstą, gryzącą, zawierającą 33«/₀ lub 66o/₀ szkła wodnego.

Zależnie od składników odróżniamy szkło wodne sodowe, szkło wodne potasowe, szkło wodne podwójne, a także najnowsze szkło wodne potasowowapienne Artusa.

Szkło wodne jako powłoka chroni drzewo, tekturę, tkaniny od ognia, a także od grzyba i robactwa. Wilgotna wyprawa wapienna lub cementowa, powleczona szkłem wodnem rozcieńczonem w stosunku 1 : 2 otrzymuje bardzo twardą, na wilgoć wytrzymałą powierzchnię, co jest bardzo pożądane w pralniach. Podobnie wytwarza się podkład do stereochromicznego malowania; jest to malowanie na wyprawie farbami utrwalonemi szkłem wodnem. Szkło wodne używa się do wytworzenia twardej powłoki na piaskowcu, okazującym dążności do wietrzenia; służy do sporządzania kitów i do osadzania płyt ksylolitu, w którym to celu rozczyn szkła wodnego sodowego 34° Baumé (11l), zmieszany z kredą (7 kg), z ostrym piaskiem i nieco cementu, daje szybko tężejące ciasto kitowe.

3. Postać i jakość szkła.

Szkło tabliczne używane do oszkleń wytwarzają dziś z masy szklannej, zawierającej — zamiast potasu — siarkan sodu, związany z weglem i wapniem; zowie się ono szkłem sodowowapniowem i jest twardsze, elastyczniejsze i pełznie (ślepnie) mniej niż szkło potasowe.

ÇVwnîT.zvôski, Podręcznik bu b \vb v

W budownictwie używa się następujących rodzai szkła tablicznego i bryłowego.

a) Szkło pospolite z zielonawym lub niebieskawym odcieniem, wytwarzają w małych tylko tablicach Г7 mm grubych; grubość bywa jednak także podwójna, potrójna i poczwórna, t. j. 3’40, 5\10, 6*80 ш, a szkło wtedy zowie się podwójne, potrójne, poczwórne; od tego rodzaju szkła wymaga się, aby było bez baniek, możliwie białe i niefaliste.

h) Szkło niemieckie, zwane także reńskiem jest wyrobem dętym, pochodzącym z hut reńskich, westfalskich, saksońskich, szląskich i innych, oznaczanym w handlu przez -£,    -f-, o przyna

leżnych grubościach 2, 3, 4 mm i ciężarze 5, 7*5, 10 kgjm². Cena rośnie z wielkością szyb, ale nie według powierzchni, tylko według sumy z długości i szerokości tablic szklanych w centymetrach; wielkość takiej sumy, względnie półobwodu szyby dochodzi do 300 cm; wytwarzają także silniejsze tablice po 4*5 do 5 mm grube, ale największy półobwód dochodzi tylko do 104 cm.

Co do jakości odróżniają cztery mimera: Nr. 1. jest całkiem czysty i bez nagany; Nr. 2. i 3. używa się do lepszych budowli, a Nr. 4, tylko do podrzędnych celów, jako to: do piwnic, strychów, szklarni, świetlni itp. Odmianę oznaczoną przez zowią szkłem podwójnem.

c)    Szkło solinowe jest znacznie bielsze i czyściejsze, otrzymuje tablice o większych rozmiarach i znane jest jako szkło solino we pojedyncze 2 mm i podwójne 3 mm.

Tu należy także szkło półsolinowe.

d)    Szkło zwierciadlane jest łanem szkłem plaskiem, oszlifo-wanem i polerowanem i zawiera domieszkę tlenku ołowiu, aby było czystsze i bielsze ; tablice tego szkła otrzymują bardzo wielkie rozmiary aż do 3 X Ь m, grubość 4 do 8 mm i więcej. Używają się na zwierciadła i szyby wystawowe.

e)    Szkło lane odlewają w tablicach różnej wielkości, grubych 5, 10, 15, 20 i 25 mm; tu należy także szkło prążkowane 5, 8, i 12 mm grube.

f)    Szkło drutowe jest odlewem szklanym z wkładką siatkową drucianą, wytwarzanym rozmaitej wielkości i grubości; wyrabiają je w rozmiarach według zamówienia, gdyż nie daje się krajać.

g)    S z kł o s ur o w c o w e jest odlewem mniej czystym, gładkim, prążkowanym lub jakkolwiek inaczej wytworzonym, 5 do 13 a nawet 30 mm grubem w tablicach 30 X 36 cm; służy do okładzin, do nakryć i brukowań chodnikowych i przejazdowych.

h)    Szkło barwne wytwarza się w tablicach zwykłej wielkości. Mleczne szkło jest nieprzezroczystem szkłem biało zabarwionem.

i)    Szkło utwardnione prasowane wytwarza się w ten sposób, że się rozpala aż do miękkości, wciska w formy gliniane, piaskowe lub metalowe, nagle oziębia i równocześnie formuje rozmiękczoną masę szklaną.

Szkło utwardnione wskutek nagłego ochłodzenia co najmniej na 200° C parą wodną zowie się szkłem wulkanicznem.

Szkło utwardnione jest wogóle bardzo wytrzymałe na złamanie, znosi większe obciążenie niż szkło zwykłe, a ogrzane nawet bardzo silnie i zlane wodą nie pęka. Nadaje się więc do obdachowań, okładzin itp. wszędzie tam, gdzie występuje silniejsze natężenie. Zarysowane jednak lub zbite rozpryskuje się w sposób wybuchowy na niezliczone drobne kawałeczki, nie można więc go krajać, lecz wyrabia się o rozmiarach według zamówienia.

j)    Szkło katedralne jest surowem szkłem łanem 2 do 3 mm, często barwnem zwykle lub płomykowo, powierzchni nieregularnej; wytwarzają je w wielu hutach na Śląsku pruskim i w Bawarji, do okien kościelnych i do zwykłych zresztą celów w tablicach 0-7 XI‘bm\ przyciemnia światło i jest mało przezroczyste, ale nie-matowe.

Podobne lecz wiele piękniejsze a droższe jest amerykańskie szkło opalizujące, które zwłaszcza w oprawie ołowiowej zastępuje świetnie malowanie na szkle.

Wytwarzają także matowe szkło katedralne.

pryzmowe wytwarzają w tabliczkach kwadratowych 10 X Ю cm, 4 do 20 mm grubych, z białego szkła krystalicznego. Powierzchnia wewnętrzna tabliczek tych, czyli płytek, składa się

Do oszkleń w ołowiu używa się: szkło katedralne, szkło starożytne, szkło krążkowe dęte, płaskie szkło barw ne, szkło powłokowe, opalizujące, faliste, wyginane itp.

k) Świetliste szkło

równoległych żeber pryzmatycznych trójściennych, zewnętrzna zaś powierzchnia jest gładka. Otóż żeberka te posiadają wielką moc załamywania światła w ten sposób, że je skierowują do wnętrza przestrzeni oszklonej i oświetlają wydatnie przedmioty nawet oddalone od okna.

Z pow⁷odu zatem własności przepuszczania i doprowadzania do wnętrza wielkiej ilości światła, szkło to nadaje się bardzo dobrze do oświetlenia przestrzeni o słabym lub nawet niebezpośrednim dostępie światła, a to jako nadoknia itp. Szkło to daje się używaó także jako ogniotrwałe oszklenie w murach ogniowych, schodni-cach, oknach wystawowych sklepowych itp. W tym celu płytki małe tego szkła osadza się w mosiężne kratki pasowe wielkości okna, ujęte silną ramą, wkłada w kąpiel miedzianą i zapomocą elektrolizy uskutecznia się uszczelnienie, silne przylgnięcie pasków kratki do płytek i ujęcie, skutkiem osadzenia się miedzi elektrolitycznej na paskach i zgrubienia ich.

Ten sposób oszklenia zwany oszkleniem świetlistem elektro-litycznem posiada bardzo wielką wytrzymałość i ogniotrwałość, sięgającą do granicy topliwości szkła 1200° C bez pękania lub przepuszczania gazów spalenia.

Wybór kąta ściennego pryzm stosuje się do kierunku padającego światła. Tablice szkła tego ustawia się pionowo przed okna, albo jako okna, albo jako markizy mniej lub więcej na zewnątrz ukośne w miarę kąta zenitowego. Do przestrzeni podziemnych nadają się cegiełki wielopryzmowę, załamujące silnie promienie światła, wyrabiane w rozmiarach 63 X 63 X 20 do 360 X 660 X 65 mmy które osadzają w ramach żelaznych na cemencie. Do świetlni i dachu używają płyt świetlistych do 2*5 X 1T w dużych w oprawie żelaznej, umyślnie do tego celu sporządzonej w ten sposób, że płyty są osadzone bez kitu, dają się poruszać, a mimo tego wody zupełnie nie przepuszczają.

I) Cegły szklane Falconiera są dęte, wewnątrz puste, ze wszech stron zamknięte, rozmaitej postaci i zwykle z jednej, czasem z obu stron piramidą lub kulą opatrzone. Wyrabiają je z półbiałego, bezbarwnego, albo i z różnobarwnego szkła i używają do ścian, pował, sklepień i zapełnienia otworów świetlnych.

Jako puste wewnątrz izolują dobrze zimno, gorąco, głos, wilgoć i lektryczność. Przepuszczają światło bardzo dobrze, chociaż nie są przejrzyste; używają się z korzyścią w lokalach fabrycznych, salach operacyjnych, budynkach roślinnych, pracowniach malarskich, fotograficznych, ogrodach zimowych, świetlniach, do ścian działowych w restauracjach, sklepach itd.

Dla celów wiązania murarskiego wytwarzają także połówki, ćwiartki, trzy ćwiartki. Zaprawę do murowania temi cegłami używają złożoną z 1 części cementu, 3 piasku i nieco wapna. Cegły takiej o rozmiarach zwykłych wychodzi około 55 na 1 w²; do murów ogniowych wyrabiają cegiełki 10 do 16 cm w kwadrat z siatką druciana.

ł) Cegły szklane twarde wyrabiane w Saksonji są prostokątne, puste, u spodu otwarte, o rozmiarach cegły normalnej i dają się wzajemnie łączyć na płaz i bokiem. Są białe lub zabarwione i służą do tych samych celów co poprzednie.

m) Płyty ceramowe patentu Garcliey wyrabiają na Śląsku z masy szklistej , i z odpadków szkła. Są nieprzezroczyste, wytrzymałe płyty twardości 9. stopnia (korund) i nadają się do posadzek, chodników, bruków, okładzin ścian (także polerowane), ozdób różnobarwnych fasadowych. Grubość ich wynosi 2 do 3 cm, a wytrzymałość na ciśnienie przewyższa 2000 Tcgjcm².

4. Badanie szkła.

Badanie szkła przeprowadza się w następujących kierunkach:

u) Co do bezbarwności: Kładzie się jedną lub kilka szyb na papier biały tak, aby część papieru wystawała i porównuje ton barwy papieru nakrytego z odsłoniętym.

b)    Codo baniek, blizn, falistości itp.: Porównuje się szkło dostarczone z szybą, ofiarowaną jako wzór ugodą zatwierdzony mniej więcej jednakich rozmiarów.

c)    Co do trwałości: Kładzie się wybraną próbkę pod dzwon szklany, szczelnie przykrywający, poddaje działaniu par kwasu solnego silnie dymiącego przez 24 godzin i następnie przez 24 godzin suszy na powietrzu zupełnie czy stem i wolnem od pyłu, poczem próbka niepowinna wykazywać najmniejszego śladu pyłku białawego nawet ścieralnego.

Ponieważ szkło po dłuższem działaniu słońca staje się czasem niebieskawo czerwone, więc skoro ma służyć do galerji obrazów, pracowni fotograficznych itd., należy je badać, czy nie zawiera manganu, którego 0-10% już ów objaw powoduje.

Spaczone, pogięte lub włoskowate rysy wykazujące szyby należy z odbioru bezwarunkowo wyłączyć.

VIII. Drewno.

1. Pogląd ogólny.

Drzewem nazywamy twór przyrody jeszcze stojący na pniu, t. j. pień, korzenie, gałęzie z liśćmi.

Drewnem nazywamy masę drzewną, drzewa ściętego.

Jednostką budowy drzewa jest komórka; ciało komórki (celuloza) składa się z węgla, wodoru i tlenu, a soki zawierają przeważnie ^vodę, nadto krochmal, żywice, oleje itp.

Organizm drzewa wytwarza komórki z węgla zawartego w powietrzu (kwas węglowy) i z wody gruntowej, oddając wolny tlen powietrzu, osadza je rzędami, wiąże we włókna i w tkankę komórkową i pracą tą powoduje wzrastanie pnia.

Zawartość wilgoci i soków w pniu wzmaga się od dołu ku górze i od wnętrza na zewnątrz; zależy to zresztą od sposobu żywienia się, wzrostu i natury drzewa.

W przekroju poprzecznym pnia widno w środku rdzeń, który z biegiem czasu znika; w około niego układa się masa drzewna w pierścieniach czyli słojach współśrodkowych, z których każdy jest wytworem rocznego wzrostu grubości drzewa i powstaje w ten sposób, że na wiosnę poczyna się pierścień licznemi komórkami grubemi, a pod jesień kończy się samemi bardzo wąskiemi i grubośeiennemi. Tak powstały pierścień roczny ma masę wiosenną więcej porowatą, niż jesienną, a drzewo złożone z ciasnych zbitych pierścieni jest wytrzymalsze niż z szerszych.

Najbliżej rdzenia znajdujące się drzewo jest najtwardsze, ma najmniej soków, barwę ciemniejszą i zowie się twardzielem. Jest ono poprzedzielane gęstszemi tkankami komórkowemi, wycho-dzącemi promienisto od rdzenia, a nadającemi drzewu w tym kierunku pewną wytrzymałość i większą łupliwość; tkanki te zowią się promieniami rdzennymi i widać je najlepiej na drzewie radjalnie łupanem w postaci gładkich powierzchni.

Zewnętrzna część masy drzewnej jest jaśniejsza i miększa niż reszta drzewa pnia; ma komórki bardzo soczyste i zowie się: biel; zewnątrz bieli przylega łyko w cienkiej warstwie, dającej się drzeć długiemi włóknami, a po niem następuje kora, tworząca zewnętrzną powłokę pnia.

Wzrost grubości drzewa dokonuje się między łykiem a bielą,, która wciągu roku zamienia się na właściwe drzewo, a równocześnie powstaje biel nowa.

Wskutek parowania, niezbędnego dla wzrostu drzewa, kora zgrubia się i skutkiem wzrostu pnia pęka, jednak pęknięcia niedochodzą nigdy aż do drzewa.

Wewnętrzne złożenie drzewa nie jest jednolite i skutkiem tego nie jednako wytrzymuje działanie sił zewnętrznych, a mianowicie: na ciągnienie i ciśnienie w kierunku podłużnym jest najwytrzymalsze a w poprzecznym najsłabsze.

Rozróżniamy następujące przekroje pnia:

Rys к 3.

rdzeń

a)    przekrój poprzeczny (czołowy),

b)    przekrój podłużny dośrodkowy,

c)    przekrój podłużny styczny.

Wiek drzewa oznacza ilość pierścieni,

co roku bowiem przybywa z nich jeden, grubszy lub cieńszy, stosownie do tego, czy rok był dla wzrostu korzystny więcej, lub mniej. Niektóre drzewa żyją 1000 do 2000 lat; nasze drzewa są najczęściej ścinane, gdy mają 60 do 80 lat i są wówczas najodpowiedniejsze do budowy.

2. Wady i choroby drzewa.

Wady i choroby, którym drzewo rosnąc na pniu często podlega, Bą bardzo rozliczne, czynią je nieprzydatnem do budowy i rzadko kiedy dają się zewnątrz poznać.

1.    Sękatość występuje najczęściej u drzew przestarzałych wskutek mnóstwa konarów i gałęzi. Drzewo sękate daje się trudno obrabiać, jest niejednostajnie wytrzymałe i psuje się łatwiej; lecz gdy niema innych wad, można je użyć do robót podziemnych lub podwodnych.

2.    Splątanie jest wzajemnem poplątaniem słojów, co wprawdzie w przekroju podłużnym przedstawia różnorodny i ładny układ plam i żył, czyli układ fladru, ale drzewo ma wytrzymałość nadwyrężoną i nadaje się jedynie dobrze na furniery.

3.    Zwichrzenie czyli skręcenie objawia się wtedy, gdy włókna podłużne — zamiast pionowo — rosną po linji śrubowej, co najczęściej wydarza się u jodły i świerka. Drzewo wskutek tego łatwo się paczy, pęka i podczas obrabiania dostaje zadziory; można go użyć tylko podobnie jak drzewo sękate.

4.    Drzewo przemarzłe staje się wskutek działania wiatrów i silnych mrozów; wykazuje w przekroju poprzecznym pęknięcia promieniste. Nie należy go używać do robót ciesielskich.

5.    Drzewo łupinowate (zwichnięte) wykazuje pęknięcia spół-środkowe między pierścieniami, co jest skutkiem wiatrów wiosennych, gdy soki poczęły już krążyć. Drzewo takie nie nadaje się na budulec.

6.    Drzewo sitowate wykazuje środek napół zbutwiały, a tylko mocniejsze włókna tworzą rzadką tkankę; jest to wynikiem dostania się wody opadowej do wnętrza pnia gałęziami odłamanemi lub sękami spróchniałymi, która szerzy zniszczenie w około pnia.

7.    Drzewo czerwliwe, robaczliwe łatwo poznać po dziurkach w korze i drzewie przez owady stoczonych; jest ono zawsze niezdrowe i z początku dostaje białe plamy, później stoczone rozpada w próchno. Drzewa sitowatego i czerwliwego nie należy używać do budowy.

8.    Drzewo chrząszczowate daje się jeszcze użyć bez szkody, jeżeli się je rychło zetnie i z kory oczerci, gdyż owad gnieździ się najpierw w korze i w łyku.

9.    Butwienie czerwone jest wynikiem próchnienia, wywołanego grzybem, który pozbawia drzewo twardości, gjętkości, nadaje barwę ezerwonobrunatną i powoduje w końcu rozpadanie się na kawałki; drzewo takie uderzone wydaje głuchy, dudniący dźwięk. Chorobie tej ulegają najczęściej przestarzały: dąb, świerk, kasztan.

10.    Butwienie białe jest chorobą najczęściej drzew młodych iściastych wskutek grzyba, który poczyna zniszczenie od środka pnia i czyni próchno białem, fosforyzującem w ciemnych nocach. Na zewnątrz drzew butwiejących czerwono czy biało okazują się często narośle grzybowe w postaci podkowy itp.

11.    Zapalenie czyli głownia powstaje wskutek uszkodzenia kory lub naruszenia korzeni i powoduje stopniowe zamieranie drzewa od zewnętrza ku wnętrzu.

12.    Bak lub narośl tworzy pod nasadą gałęzi nabrzmiałości kory w postaci guzów, w których się lęgną chrząszcze ; guzy te często rozpadają i powodują zapalenie i butwienie. U drzew szpilkowych słabość ta może wystąpić wskutek napływu żywicy na wierzch kory.

18. Butwienie pierścieni jest chorobą dęba, wskutek której pierścienie w większej ilości w około rdzenia stają się jaśniejsze, tracą wytrzymałość i chłoną chciwie wodę, a podczas wysychania powstają rysy prawie spółśrodkowe do rdzenia.

14.    Łamliwość i skruszałość powstaje, jeżeli pierścienie roczne tworzą się grube o miękkiej masie komórkowej. Złożenie takiego drzewa jest gąbczaste, pęka podczas wysychania, a pod strugiem (hyblem) odskakują kawałki.

15.    Drzewo martwe ma wierzchołek suchy, korę mchem porosłą i jako słabe jest do celów budowlanych nieprzydatne.

Drzew opisanych od 9. do 15. nie można używać na budulec.

3. Najważniejsze drzewa budulcowe liściowe.

W budownictwie używane są przeważnie drzewa iglaste, zaś z drzew liściastych: dąb, czasem wiąz, buk i jasion; ale w razie braku ich także grab, klon, olcha, brzoza i topola. Drzewa liściowe wogóle są wytrzymalsze i trwalsze od szpilkowych; ale jako krótkopienne, gałęziste, trudno łupliwe, a często z poprzekręcanemi włóknami starczą rzadko kiedy na dłuższe prawidłowo urośnięte belki i głównie spożytkowują się w stolarszczyznie na meble i przedmioty sztuki.

1.    Dąb pospolity czyli twardy (quercus sessiliflora Smith, f. chêne sessile, a. holm oak, n. Winter- Stein-Trauben eiche) ma liście nieregularnie palcasto wykrawywane, osadzone na krótkich szypuł-kach, z wierzchu ciemno zielone połyskujące, od spodu jasno zielone, osadzone na przemian na gałęziach; żołędzie siedzą w grupach gronowych na długich szypułkach, kora w młodości jest jasno zielona, potem staje się ciemno brunatna, bardzo popękana, nad S cm gruba, zawiera wiele garbnika i używa się w garbarstwie. Drzewo jest żółto brunatne, bardzo twarde, ciężkie, żylaste, wytrzymałe bardzo, mało elastyczne, miernie łupliwe, dobrze obra-bialne, pęcznieje i kurczy się mało, ale łatwo pęka i ulega robaczli-wości. Jest materjałem bardzo cennym, zmiany ciepła i wilgoci znosi najlepiej, a zanurzony w ziemi lub w wodzie zyskuje trwałość nieograniczoną, twardniejąc czem raz więcej. Używa się do silnie natężonych części konstrukcyjnych, na posadzki, stopnie schodowe, progi, silnie obciążone słupy itp., oraz na części składowe budowlane, wystawione stale lub zmiennie na wilgoć, jak okna, bramy, drzwi zewnętrzne itp.

Korzenie ma palowe bardzo głębokie, oraz liczne silne korzenie boczne, wymaga zatem gruntu głębokiego i udaje się najlepiej na płaskiej glebie.

Rośnie po całej ziemi, dojrzewa po 200—250 latach, wzrasta eiągle do 600 lat, dochodzi wieku 1000 lat i osiąga wysokość 40—60 m a grubość u dołu do 2 m.

2.    Dąb zwyczajny (quercus pedunculata Erl., f. chêne commun, a. oak, n. Stiel-Sommereiche) różni się od poprzedniego tern, że ma liście na długich szypułkach, a żołędzie na krótkich, że każda żołądż jest osadzona osobno na gałęzi i że drzewo jego jest jaśniejsze, nieco mniej wytrzymałe i łatwiej łupliwe. Zresztą wszystkie inne własności i właściwości posiada te same i w tym samym stopniu, jak dąb pospolity

W naszych lasach rosną tylko te dwa rodzaje dęba.

1035 kg

1 m3 świeżej dębiny waży 1 m3 przeschniętej dębiny waży 740 „

8. Buk (fagus silvatica, f. hêtre [rouge], a. beech, n. Rotbuche, Buche) ma liście owalnie zaostrzone, falisto zębione, połyskująco zielone, owoce podobne do kasztana, korę gładką, brunatną, w starszym wieku popielato brunatną, dochodzi do 40 m wysokości, wzrasta do 200 lat i żyje około 600 lat. Drzewo jest czerwonawo brunatne, świeżo ścięte bardzo żylaste, po wyschnięciu twarde i kruche, zresztą wytrzymałe; nie pęka i daje się pięknie obrabiać, bywa jednak rozbaczliwe i psuje się i gnije w zmiennej wilgoci.

940 kg

1 m3 świeżej buczyny waży 1 m3 przeschniętej buczyny waży 685 „

Nadaje się jedynie do budowli podwodnych i zużyty zaraz po ścięciu, równa się dębinie; jest zresztą bardzo dobrym materjalcm do robót stelmachskich, tokarskich i posadzkowych, oraz daje najlepszy opał drewniany.

4.    Grab (carpinus betulus, f. charme commune, a. horn beamr n. Hag e-Hain-Weißbuche) ma liście jajowe na końcu sercowate, ostro zębione, jasno zielone; owoce wydłużone trójścienne, biały rdzeń i jasno szarą, gładką korę. Pień ma postać wiązki nierówno grubych trzonów; drzewo jest białe, cienko włókniste, bardzo zbite, żylaste, trudno obrabialne, trwałe tylko w suchości i służy jako materjał dla stelmachów, tokarzy i na styliska do narzędzi.

Po 120—140 latach dochodzi wysokości 14—20 m i rośnie około 250 lat.

5.    Brzoza (betula alba, f. bouleau, a. birch, n. Birke) dochodzi do 20 m wysokości; korę ma białą, drzewo białe, zbite, delikatne, bardzo żylaste, dość ciężkie, nietrwałe, łatwo robaczliwe; daje materjał stelmachom, stolarzom, do składowych części maszyn itp., oraz rózgi na miotły.

Odmiany są: Brzoza czeczotka (betula alba pubescens) z naroślami na pniu i brzoza płacząca (betula alba pendula) o długich zwisających gałęziach.

6.    Olcha, olsza (alnus, f. aune glutinex, a. alder, n. Eller, Elser Schwarz-, Roterle) rośnie na glebie wilgotnej, bogatej w próchnicę i po 40—50 latach dochodzi do 30 m wysokości. Drzewo rdzawo czerwone o grubem złożeniu, z czasem bielejące, wytrzymałe, podlega łatwo robactwu, psuje się i pęka, ale w wodzie jest bardzo trwałe.

Tworzy dwie główne odmiany: olcha pospolita albo czarna (alnus glutinosa) i olcha biała (alnus incana); ostatnia ma korę białawą, gładką a drzewo bielsze i ściślejsze.

7.    Jesion (fraxinus, f. fröne, a. ammon ash, n. Esche) rośnie-prosto, dojrzewa po 60—70 latach, żyje do 200 lat i osiąga wysokość 40 m. Drzewo ma twarde, delikatnie włókniste, żylaste,, żółtawobiałe, trudno łupliwe, ale łatwo obrabialne. W suchości jest trwałe, ale w zmiennej ciepłocie i wilgoci rychło but wieje*, stanowi cenny materjał dla tokarzy, stelmachów, bednarzy, a także dla stolarzy do wyrobu furnierów.

Odmiana: jesion pospolity (fraxinus excelsior) rośnie w całym kraju.

8.    Klon (acer} f. er able plane, a. plotanus like maple, n. Spitzahorn) osiąga 35 m wysokości i 200 lat wieku; drzewo ma jasnożółte lub czerwonawobiałe, tak twarde prawie jak jesionu, ale jako budulec rzadko się używa, gdyż jest trwale tylko w suchości; natomiast służy do różnych delikatnych robót drewnianych,, do parkiet i furnierów.

Liście ma palczaste, głęboko wcinane, kwiat biały a owoc czerwony.

Odmiana: Klon pospolity (acer platanoides) dostarcza najużyteczniejszego drzewa.

9.    Wiąz, brzost (ulmus} f. orme, a. elm, n. Feldrüster, Ulme) ma drewno twarde, grubowłókniste, trudno łupliwe, trwałe na powietrzu i w wodzie, niepaczące się i nierobaczliwe, barwy czerwonej mięsnej, z rdzeniem brunatnym i żółtawo białą bielą. Używa się do robót wozowych, tokarskich, maszynowych, wodnych, stolarskich jako materjał fladrowy i na koła młynowe.

Odmiany: Wiąz limak albo ilm (ulmus efusa) około 35 m wysoki ilm gruby; wiąz pospolity (ulmus campestris)\ wiąz brzost (ulmus suberosa) z korą grubą, korkowatą, popękaną i drzewem twardem, zbitem, często zwichrzonem.

10.    Lipa (lilia, f. tilleul de bois, a. limę, n. Linde) dojrzewa po 100—150 latach i osiąga 35 m wysokości i 2*5 m grubości: drzewo białe, lekkie, miękkie, zbite tak, że słojów prawie nieznać. nierobaczliwe, nie paczy się, prędko butwieje, tylko w suchości trwałe, do rzeźb bardzo cenne.

Odmiany: Lipa wielkolistna (liliapiatyphylla) żyje do 1000 lat., a lipa pospolita (tilia parvifolia) do 300 lat.

11.    Topola (populus) ma drewno miękkie, lekkie, łupliwe, wsu-ehości wytrzymałe, używane do fabrykacji papieru i zapałek. Odróżniamy następujące odmiany:

a)    Topola biała (populus alba, f. peuplier blanc, a. white poplar, n. Silberpappel) osiąga już po 30 latach wysokość 30—35 m i grubość 06—1 m; ma drzewo żółtawe i używa się jako budulec w braku innego; drzewo to nabiera większej trwałości, jeżeli zostało z kory odarte na rok przed ścięciem.

b)    Topola osika albo osina (populus tremula, f. peuplier irembley a. asp} n. Zitterpappel, Aspe, Espe) z liśćmi na długich ogonkach ciągle ruszającemi się i wytwarzającerai szmer; drzewo białe, jest lichsze od poprzedniego.

c)    Topola sokora lub nadwiślańska (populus nigra, f. peuplier noir, a. blach poplar, n. Schivarzpappel) rośnie w pobliżu rzek; drzewo białe, zawiłe, gąbczaste, niepaczy się, ale mało użyteczne.

12.    Akacja (î. acacia, a. acacia, n. Akazie) ma drzewo żółtawe, długo włókniste, żylaste, dość twarde, trwałe, używane przez stolarzy, stelmachów i do budowy maszyn.

13.    Orzech włoski (juglans regia) pochodzi z południowej Europy; u nas jednak niezupełnie jeszcze zaaklimatyzował się; osiąga wysokość do 20 m i posiada bardzo cenione drzewo dla swej pięknej struktury podłużnej, używane do furnierów, oraz do robót stolarskich i rzeźbiarskich. Drzewo starszego orzecha jest twarde, żylaste, elastyczne, czarnobrunatne, delikatne, błyszczące, łatwo łupliwe i obrabialne.

14.    Wierzba (î. saule blanc, a. white willow, n. Weißweide) ma ^drzewo do topoli podobne, miękkie, w budownictwie mało używane; pręty wierzbowe służą do wyrobów plecionych.

4. Najważniejsze iglaste drzewa budulcowe.

Drzewa iglaste są miękkie, elastyczne i ze względu na zawartość żywicy dosyć trwałe, a z powodu równego, małogałęzistego, smukłego wzrostu nadają się lepiej na materjał budowlany, niż drzewa liściowe. Z drzew iglastych używają przeważnie do budowy modrzew, sosną, świerk, jodłę.

1. Świerk (abies excelsa, f. sapin rouge, a. spruce, n. Fichte, Pechtanne) jest całą zimę zielony, zamiast liści ma igliwo jasnozielone, 2—3 cm długie, ostre, nieco zakrzywione, osadzone w około gałęzi, kwiat czerwony i jasno brunatnoczerwone zwieszone szyszki owocowe; kora brunatnoczerwona jest u drzew starszych grubsza, popękana i łuszczy się. W 100 lat wyrasta zupełnie do-55 m wysokości, 1‘2—Г5 m grubości i żyje 300—400 lat zarówno w górach, jak na płaszczyznach.

Korzenie linowe rozrastają się tylko w bardzo cienkiej warstwie humusowej, wskutek czego wiatry często wywracają drzewo. Czerwonawo żółte aż do białości drzewo jest dosyć żywiczne, łupliwe, strugalne, ale sękate i zadzierżyste pod strugiem; w suchem miejscu lub pod wodą jest stale dobrym i trwałym budulcem, ale wśród zmiennej wilgoci i braku powietrza szybko butwieje i grzybem porasta; zresztą podlega robactwu.

2.    Jodła (abies pectinata, f. sapin, a. fir, n. Tanne, Weiß-, Edeltanne) ma płaskie, mniej spiczaste, miękkie, całą zimę ciemnozielone igliwo, osadzone grzebieniowato po obu przeciwległych stronach gałązki, męski kwiat czerwony, żeński brunatny, szyszki rosną prosto w górę; kora jest zewnątrz popielato, wewnątrz czerwonobrunatna, bardzo zasobna w żywicę, w młodości gładka, w starości popękana i krucha. Gałęzie rosną prawie poziomo, tworząc koronę drzewa piramidalną. U młodych pni tworzą się pod korą narośla guzowate wielkości orzecha, z których sączy jasna ciecz żywiczna, zwana terpentyną,

Drzewo żółtobiałe, miękkie, lekkie, elastyczne, bardzo łupliwe,. jest z powodu małego zasobu żywicy w porównaniu do świerka i niewielu sęków bardzo odpowiednie do mebli i podłóg; jako budulec jest do użycia tylko w suchości, gdyż na powietrzu szybko butwieje i z tego powodu jest najgorszem drzewem iglastem.

Jodła korzeniami swemi palowymi opiera się skutecznie burzom, rośnie chętnie na gruncie piaszczystym, dojrzewa między 80. a 120. rokiem, żyje do 500 lat i osiąga wysokość do 60 m i grubość 15* do 2 m.

3.    Sosna (pinus sylvestris, f. pin sauvage, a. Scotch fir, pine, n. Kiefer, Föhre) najpospolitsze drzewo naszego kraju rośnie na każdym gruncie, ale lubi grunt skalisty i piasczysty i swymi głębokimi, rozszerzonymi korzeniami palowymi opiera się burzom. Zielone przez całą zimę igliwo 4—5 m, a nawet 7—8 cm długie, wyrastają parami z brunatnej pochewki w około gałązek: kora pękająca z wiekiem jest u dołu pnia brunatna, a w środku wysokości brunatnoczerwona, szyszki dojrzewają po 18 miesiącach-

Drzewo czerwonawożółte z widocznymi słojami, jest twardsze od świerka, zawiera bardzo wiele żywicy, nie paczy się i jest bardzo trwałe nietylko w suchych miejscach, lecz nawet na powietrzu i pod wodą; wystawione jednak na zmiany temperatury i wilgoci szybko gnije. Używa się do robót ciesielskich, do stolarskich mianowicie: do olden, drzwi itp., oraz do rur studziennych.

Żyje ponad 200 lat, osiąga wysokość do 40 m i grubość 1*2 m.

4. Modrzew (larix europaea) i modrzew polski (larix polonica, f. mélèze, a. larch, n. Lärche) ma 2—4 cm długie jasnozielone miękkie igliwo wyrastające kupkami z brodawkowych nabrzmiałości gałęzi, na zimę odpadające; kwiat w postaci czerwonyh czopków wyrasta prostopadle z gałęzi jeszcze przed igliwem i dojrzewa w październiku jako szyszka jasnobrunatna. Kora w młodości jest gładka w brunatnawe i żółte paski, w starości brunatnoczerwona popękana. Czerwonożółte lub brunatnoczerwone, bardzo żywiczne drzewo jest najtwardsze z drzew szpilkowych, nieulega robactwu, daje znakomity budulec, używany często zamiast dębiny do robót podwodnych, lub wystawionych na wpływy atmosfery, do parkiet, sprzętów itp.

Biel ma białawą, słabą, korzenie grube linowe, promieniste obok głębokich palowych; rośnie na płaszczyznach i miernie górzystym terenie, żyje do 500 lat i osiąga wysokość do 50 m, a grubość 1 do 1*2 m.

Poniższa tabela podaje wagę drewna świeżego i przeschniętego drzew iglastych:

Waga 1 w³ drewna

świeżego

przeschniętego

świerk.....

jodła......

sosna ......

modrzew polski . modrzew zwyczajny

740 kg 800 „ 800 „

940 „

400 kg 510 „ 540 „

570 „

5. Drzewa wyłącznie stolarskie.

1. Berberys (berberis) jest krzewem do 7 m wysokim, rosnącym dziko, lub w ogrodach na gruncie piasczystym, lub wapnisto gliniastym. Mocno żółte drzewo daje się dobrze obrabiać, polit u-rować i przerabiać na laski, cybuchy i trzonki; służy zresztą do farbowania wełny, lnu, bawełny, jedwabiu, safianu i drzewa. Barwnik berberysu z potażem staje się pomarańczowy, a z indygiem i kwasem siarkowym tworzy piękną barwę jasno zieloną (Saftgrün); sok owocu barwi różowo płótna, jedwab i wełnę.

2.    Bez czarny (sambucus) jest krzewem do 7 m wysokim, rośnie dziko w Europie i Azji północnej; drzewo żółtawe, twarde z rdzeniem zmniejszającym się z wiekiem, używa się w tokarstwie i stolarstwie.

3.    Bukszpan (buxus) rośnie w Europie i Azji jako krzew do 6 m wysoki z pniera 15 cm grubym; drzewo żółtawe, bardzo twarde, zbite i najcięższe z pomiędzy drzew, używają w stolarstwie, tokarstwie, grzebieniarstwie, do rytowania i instrumentów muzycznych.

4.    Cedr (cedrus) potężne drzewo szpilkowe rośnie w Azji i Ameryce. Cedr libanoński osiąga wysokość do 35 m, grubość przeszło 3 m\ kora szarobrunatna gładka, drzewo czerwonawe, żywiczne o silnym przyjemnym zapachu, nieulega robactwu. Cedr syberyjski służy do fabrykacji ołówków.

5.    Cis (taxus baccata) jest drzewem szpilkowem, rosnącem powolnie w górzystych okolicach do 14 m wysokości; piękne drzewo czerwone i bardzo twarde jest cenne w stolarstwie.

6.    Cyprys (cupressus sempervivens) należy do drzew szpilkowych szyszkowych; zawsze zielony, znacznie wysoki, do topoli piramidalnej podobny, rośnie nad morzem śródziemnem jako symbol smutku na smętarzach, drzewo ma bardzo wonne.

7.    Drzewo cytrynowe (citrus) jest twarde, zbite, bladożółte, rzadko fladrowane, daje się pięknie politurować i służy do furniere w.

8.    Dereń pospolity (cornus mascula) rośnie w Europie południowej jako krzew do 6 m wysoki z owocem używanym w lecznictwie; drzewo bardzo twarde, używają na laski, grzebienie, narzędzia miernicze, modele maszyn, furniery.

9.    Głóg (crataegus oxyacantha) wyrasta do 3 m wysoko jako krzew; ma drzewo bardzo twarde, zbite cenione przez kołodziejów, jako materjał na trzonki do narzędzi; również dobre są z niego laski.

10.    Grusza (pyrus communis) osiąga wysokość do 14 w; drzewo ma jasnożółte aż do czerwonawego, twarde, używane w tokarstwie. a głównie w stolarstwie na narzędzia, przyrządy techniczne i meble : nasycone czarną barwą przedstawia wyborną imitację hebanu, a daje się łatwo obrabiać.

11.    Gwajak (guajacum officinale) rośnie jako drzewo na Antylach, Jamajce, Haiti i wyspie św. Tomasza; jego odmiana: drzewo święte (lignum sanctum) ma własności lecznicze. Sprowadza się w kłodach i polanach, jest bardzo twarde, spoiste, ciemnożółte, ma ciężar właściwy 1*263, więc w wodzie tonie, po ogrzaniu wydziela żywicę zieloną lub wspaniale błękitną,

12.    Heban odznacza się głównie czarną barwą, ciężarem i twardością swego drzewa; tą nazwą objęte są odmiany, rosnące na wyspach Moluckich, w Indjach wschodnich i na Ceylonie, a mianowicie: mdba ebenus (daje najlepsze drzewo hebanowe), diospyros ebenum, diospyros ehernster i diospyros melanoscylon. Wszystkie te odmiany są wysokie drzewa o grubych pniach, mają po dojrzeniu drzewo czarne jak węgiel z korą białą, zielonkawą lub czarną i z białą bielą. Drzewa tego używają na kosztowniejszo wyroby stolarskie i na instrumenta muzyczne dęte.

13.    Jabłoń dzika (pyrus malus) jest drzewem do 10 m Wysokiem, z korą szarą łuszczącą się, miejscami ciernistą i z korzeniem miernie głębokim; drzewo brunatnawe, prawdę jak grusza twarde, używa się do imitacji hebanu, jako dające się dobrze trawić (bajcować) i politurować.

14.    Jałow iec pospolity (juniperus communis) należy do cyprysów i rośnie wT całej Europie na piasczystych gruntach nieurodzajnych. Drzewo jego delikatne, zbite, ciężkie, z odcieniem żółtawa czerwonawym, z bielą białawą, czerwonożółtemi żyłkami upstrzoną, bez żywicy, o zapachu jagód jałowcowych, jest bardzo trwałe. Ścięty w maju staje się jasno czerwony i bardzo twardy; używa się na biczyska, laski, wici do bron, wyroby tokarskie, instrumenta lizyczno-inżynierskie i pasemka furnierowe.

15.    Jarzębina zwyczajna (sorbus aucuparia) ma pień smukły,, krągły, z korą jasną żołtawoszarą, która z wiekiem ciemnieje, pęka, ale nie odpada, z korzeniami głębokimi i osiąga wysokość do 20 m. Drzewo delikatne, giętkie, z promieniami rdzennymi, z rdzeniem jasnym, czerwonawTobrunatnym, z bielą brudną, czerwonawobiałą i ze słojami odznaczonymi linijkami brunatnemi, używa się w koło-dziejstwie, stolarstwie, a najwięcej w tokarstwie.

16.    Jaw or pospolity (platanus occidentalis) rośnie na zachodzie północnych Stanów Zjednoczonych i osiąga wysokość do 37 m. grubość do 60 m; u nas spotyka się tylko w parkach, jako drzew a

alejowe i mniej wysokie. Kora jasno szara odpada płatami późną jesienią; nowa jest zielonawożółta. Drzewo białe, drobnosłoiste, zbite, twarde, używa się do cenniejszych posadzek, ale w ograniczonej mierze, gdyż w handlu jest go niewiele.

17.    Kampeszyn (haematoxylon campechianum) pochodzi z zatoki Kampech w Meksyku, skąd przywożą go w polanach, odartych z kory (szarobrunatnej i pomarszczonej) i z łyka. Osiąga wysokość 10—17 m, o pniu krzywym; drzewo ciemnoczerwone z bielą żółtawą, starte na trocinę lub wióra i zagotowane, daje odwar krwistoczerwony, który zabarwiony chlorkiem żelaza barwi się fioletowo-błękitnie, a z wodą wapienną lub octem ołowiowym błękitnie.

18.    Drzewo kaktusowe (cactus) rośnie w Meksyku i osiąga wysokość 14—20 m, grubość do 1 w i wydaje owoce wielkości pieści, słodkie, zwane figami indyjskiemi. Jego odmiana opuntia cochenillifera jest siedliskiem owadu „koszenila“, z którego wytwarzają barwę karminową.

19.    Kasztan gorzki (aesculus hippo cast anum) pochodzi z Azji, rośnie u nas wszędzie jako cieniste drzewo alejowe, o grubym pniu i osiąga wysokość do 20 m. Kora w młodości ciemnobrunatna, w starości ciemnoszara lub szarobrunatna pęka i odpada; drzewo białe jest bardzo miękkie.

20.    Drzewo kokosowe jest palmą z odmianami: kokos pospolity (cocos nucifera) i kokos brazylijski (cocos lutyracea)7 rosnącemi na wybrzeżach morskich o wysokości do 24 w. Pień okrągły, ku wierzchołkowi silnie zwężający się, grubieje tylko przez 25 lat i osiąga 40—60 cm średnicy, rdzeń jest mączny; zewnętrzne słoje są bardzo twarde, a masę wewnętrzną tworzą włókna gjętkie i wytrzymałe, z których wyrabiają liny prawie niegnijące. Drzewo używają krajowcy do budowy chat i na ryny. Łupina orzecha służy do wyrobu naczyń, a owoc jego daje masło kokosowe bardzo słodkie, używane do przyprawy potraw.

21.    Leszczyna (coryllits avellana) jest krzewem orzecha laskowego, rozgałęziającym się zaraz od korzenia, rosnącym w całej Europie, z wyjątkiem okolic dalekiej północy. Gałęzie są to tyki krągłe o gładkiej korze szarobrunatnej lub szarowożółtej, jasno nakrapianej. Drzewo drobno ziarniste, giętkie, białe, używa się na obręcze, mebelki gjęte, laski, cybuchy, trzony itp.

22.    Mahoń (swietenia mahagoni) rośnie w Indjach zachodnich i Ameryce południowej do 34 m wysokości, z korą amarantową, zawierającą chininę, lekarstwo na febrę. Drzewo pięknie czerwone

15

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

о równych słojach, nie skręca sie, nie gnije, robactwu nie ulega, jest w stolarstwie bardzo rozpowszechnione.

28. Morwa (morus) znane drzewo, żywiące liśćmi swemi gąsienice jedwabnika; pochodzi z Azji, a obecnie rośnie i u nas na żyznych gruntach suchych i osiąga wysokość 7—17 m. Drzewo żółte, twarde, nadaje się do robót stolarskich.

^24. Orzech czarny albo amerykański (juglans nigra) pochodzi z Ameryki północnej, osiąga wysokość 20—25 m i ma pień kształtniejszy i dłuższy, niż orzech włoski. Kora ciemna rychło grubieje i rozpada w bruzdy głębokie; drzewo czarniawofioletowe, bardzo mocne, gjętkie, twarde, porowate, nie paczy się, nie pęka, trwałe w wilgoci i suchości, nieulegające stoczeniu przez owady, używa się na wyroby stolarskie i ślusarskie.

25.    Ostro kr ze w (ilex) zwany także ilwą, mysią wierzbą ruszczyk, ostrolist; rośnie w Europie południowej jako drzewo niskopienne 5—6 m wysokie z korą za młodu zieloną, w starości siwawą, drobno porysowaną. Drzewo o wyraźnych słojach bardzo mocne, twarde, ciężkie z białą bielą i siwym lub brunatnym rdzeniem, jest najcenniejsze w stolarstwie i tokarstwie.

zewnętrznymi słojami białawymi;

26.    Śliwa (prunus) ma drzewo twarde, ciężkie, brunatno plamiste zwłaszcza po środku, w stolarstwie mało zresztą używane mimo, że przyjmuje dobrze politurę.

27.    Sumak (rhus) pochodzi z Ameryki północnej, ale rośnie jako krzew i u nas. Odmiany: sumak garbarski (rhus coriaria) rośnie dziko nad morzem Śródziemnem, a liśćmi jego i gałęziami garbują hiszpanie safiany i barwią tkaniny na czarno, korzeniem na czerwonawo, a korą na żółto; inna odmiana rhus vernicifera wydaje żywicę, z której przyrządzają sławny lakier chiński i japoński. Drzewo sumakowe jest zbite, jasnożółte z zielonawemi igłami, z białą bielą i używa się na drobne wyroby stolarskie.

6. Ogólne własności drewna.

1.    Barwa drewna nie jest nigdy w całym pniu jednakowa; zwykle rdzeń jest ciemniejszy; wyjątek stanowi jedynie lipa, której barwa jest zupełnie jednostajna. Drzewo starsze wogóle jest ciemniejsze niż młodsze, w przekroju poprzecznym jest zawsze ciemniejsze, niż w podłużnym.

2.    Twardość zależy w stosunku prostym od ciężaru właściwego, a zatem najcięższe drewno jest zarazem najtwardsze. Twardziel jest twardszy jak biel, a stare drewno twardsze od młodego. Co do twardości odróżniamy:

a) drewno twarde: dąb, jesion, buk. grab, wiąz, klon, j a w ó r ;

h) drewno półtwarde: brzoza, olcha, modrzew, sosna, orzech;

c) drewno miękkie: jodła, świerk, lipa, wierzba, topola, leszczyna, jałowiec, osika.

3.    Pierścieni rocznych na 1" == 26 mm długości średnicy przekroju poprzecznego przypada: u jesionu 2—4, jodły 5—9, modrzewia 5—30, sosny 18-25, olchi 6—12, buka 6—37, dęba 9—21.

4.    Wilgoć.

Zawartość wody w procentach ciężaru własnego wynosi: w drzewie zielonein do 44<>/₀, w drzewie dobrze wyschniętem 10—15°/₀. Wyschnięcie drzewa na powietrzu wymaga około 2i/₂ lat czasu licząc od daty ścięcia,

Wzmożenie się zawartości wody powoduje pęcznienie drewna, jej ubytek zsychanie się, a oba te objawy powodując pękanie i paczenie się drzewa są wielce niekorzystne dla zespołów drewnianych.

Zawartość soków w drzewie rosnącem przedstawia następująca tablica.

Liczba bieżąca

Drzewo

styczniu

lutym

cc.

2.n' N. ^

e g

&&

pS

CC o

ii

H

ił

Is

marcu

kwietniu

maju

czerwcu

lipcu

wrześniu

listopadzie

grudniu

twarde: klon, brzoza, dąb, buk, wiąz.......

41

ni

miękkie: olcha, osika, lipa, kasztan, wierzba, topola . .

CO    lO Ф

szpilkowe : świerk, sosna, modrzew .

jodła........

odmiana świerka . .

CO    O TH X

Ю    со Ю Ю

co    co e* o

Ю    Ю “Ф ю

С* СЛ    СЛ    £    CO

о СЛ    co    00    Ci

36    39

47    47

54    60

45    48

50    59

СЛ Ol    *►>

fc© M-    *<1

Ol

co

oi oi o;    gi

^ co o    o

СЛ СЧ

^QO *<l

co

41

53

60

51

średnie wartości . . 50-76

48-81 47-50

44-94 47-75

46 13 48-87 46-67 43 40

50-26

Drewno przeschnięte ulega wpływom atmosferycznym i zależnie od warunków, w których ono się znajduje, powiększa swą zawartość wody, a to:

a)    ze względu na wilgoć powietrza — o 10%,

b)    ze względu na opady atmosferyczne — o 6% do 13%%,

30 do 35%.

c)    ze względu na wilgoć ziemi

5.    Moc czyli wytrzymałość drewna na złamanie lub rozerwanie zależy od wieku, wzrostu i gatunku.

6.    Giętkość zależy od wieku, suchości i temperatury; im ona jest młodsze i świeższe, tein więcej jest giętkie.

7.    Łupliwość zależy od prostości włókien i kierunku, w którym chcemy drzewo łupać. Drewno łatwiej się łupi w kierunku przekroju podłużnego do środkowego, niż w innych kierunkach.

8.    Trwałość, to jest własność niełatwego uleganiu zepsuciu.

O sposobach ochrony drewna od gnicia mówimy w ustępie 1L na str. 236.

7. Warunki i oznaki dobrego drzewa.

Dobroć drzewa zależy od wieku, gleby, klimatu i położenia. Drzewo stare zamiera i jako przestałe przedstawia lichy materjał; drzewo zaś za młode jest mało wytrzymałe.

Na kamienistym chudym gruncie wyrasta drzewo wytrzymalsze» niż na mokrym z powodu, że w pierwszym wypadku słoje są cieńsze i ściślejsze, a w drugim grubsze i miększe.

Jeden i ten sam rodzaj drzewa jest w okolicach zimniejszych i wyższych wytrzymalszy i trwalszy, ale zato mniej wysoki, niż w klimacie gorącym.

Rosnące drzewo ma drewno u korzenia i twardziela lepsze, niż u wierzchołka i bieli; gdy jednak przekroczy wiek dojrzałości, czyli gdy stanie się przestałem, to drewno wierzchołka i bieli jest silniejsze.

Drzewa położone w lasach o zwartym drzewostanie mają pnie prawie krągłe i wysokie, rdzeń w środku, a twardość jednaką pnia w równej odległości od rdzenia; podczas gdy położone w miejscach otwartych, mają pnie krótkie, w przekroju poprzecznym nieregularne, pokrzywione, aż do dołu gałęziste, z rdzeniem mimośrodko-wym, z twardością zmienną i najmniejszą od strony południowej, skutkiem czego krzywią się, skręcają i pękają.

Drzewa rosnące na wschodnich i południowych stokach, względnie na kraju lasów lub na otwartych miejscach wyniosłych, nie wystawionych na burze, dają najlepszy materjał.

0 dobroci drzewa świadczą następujące oznaki:

a) smukły i prosty wzrost i żywa barwa liścia;

h) kora czysta, wolna od plam i pęknięć;

<e) czysta barwa drewna, równomierne pierścienie i suchość według możności;

d)    świeży zapach, brak grubych gęstych gałęzi, brak rys i pęknięć;

e)    brak jakiejkolwiek wady lub choroby drzewa;

f)    czysty dźwięk.

Złe oznaki drzewa są: istotna zmiana zwykłej barwy drewna, kora porysowana i popękana, albo mocno pokryta grzybami, mchem i pleśnią, obumarłe korzenie albo wierzchołek.

Drzewo uważa się: za zdrowe, jeżeli uszkodzenie jego wynosi nie więcej, niż 10% objętości, — za na dp sute, nie więcej niż 50%, — za spróchniałe, więcej niż 50°/₀.

8. Ścinanie drzewa.

Drzewo jest ścinalne, skoro poczyna już tylko zwolna rosnąć, a osądzenie tego stanu jest rzeczą zawodowych leśników. Za wła ściwą porę ścinania uważają powszechnie zimowe miesiące listopad do lutego włącznie, w których drzewo właśnie ma najmniej soków, a zresztą i zwózka wypada łatwiej i taniej.

Drzewo przeznaczone do użycia pod wodą należy ścinać w lecie, gdy ma najwięcej soków.

Celem odsoczenia nacina się pień drzewa przez biel w około przy ziemi na kilka miesięcy przed ścięciem; ten sam cel osiąga się odarciem pnia z kory. Drzewo ścina się możliwie nisko, aby jak najmniej utracić z długości cennego pnia i to w ten sposób, aby zwalając się uszkodziło jak najmniej sąsiednich drzew. Ścinanie siekierą poczyna się wycięciem pnia z tej strony, na którą ma się zwalić, poczerń po przeciwnej stronie nieco wyżej przecina się piłą tak głęboko, dopóki się pień nie zwali; dla pewności przymocowuje się lina do korony drzewa ścinanego i ściąga się je w kierunku pożądanym. Grubsze pnie ścina się piłą najpierw od strony zwalenia się drzewa aż poza środek grubości pnia, poczem przerzyna sie go z przeciwnej strony, gdzie wbijaniem klinów żelaznych powoduje się zwalenie. Jeżeli drzewo trzeba wyciąć z korzeniem, to odkopuje się je i odrębuje, a następnie linami doprowadza do zwalenia. Podczas silnych mrozów nie należy drzewa ścinać.

Drzewa liściowe należy natychmiast po ścięciu okorować, aby mogły wytchnąć; drzewa iglaste natomiast pozostawia się przez, pewien czas z korą, by go nie pozbawić upływu żywicy, jaka środka konserwującego.

Wierzchołek pnia odcina się tam, gdzie grubość pnia schodzi na 10—15 cm, wskutek czego każdy pień jest stożkiem ściętym, którego grubszy koniec zowie się odziomkiem, a cieńszy wierzchołkiem.

Drzewa szczególnie długie lub grube obrabia się z gruba na miejscu ścięcia.

Na budulec nadaje się drewno drzew ściętych w zimie a użytych w rok lub co lepiej w dwa lata po ścięciu.

9. Obróbka drzewa.

Drzewa odgałęzione i odkorzone, tak zwane krąglaki wybiera się, rozdziela w miarę przydatności, przyrządza i rozdziela jako drzewo długie (ponad 6 m), kłodowe 4—6 m), opałowe, żerdzie i pale czyli piloty.

Rozwózka dokonuje się: w górach zapomocą spuszczania po zsuwalniaeh, tak zwanych ryzach, na równinach wozami lub sunięciem po śniegu, na wodzie zapomocą spławiania.

Na miejscach składu lub w tartakach przedsiębierze się dalsza obróbka krąglaków, polegająca na ociosywaniu, przerzynaniu lub łupaniu i stąd otrzymuje się drzewo ociosane, tarte i łupane.

Ze względu na wielkość masy drzewnej okrąglaki dzielimy na klasy:

Drewno jest

Przy średnicy u wierzchołka

od 37 cm w górę

od 31 do 36 cm od 25 do 30 cm i od 20 do 24 cm od 16 do 18 cm

I.    klasy, zwane drewnem towarnem o długości pni 12 do 15 m

II.    klasy czyli budulcem wielkim IH. klasy

IV.    klasy

V.    klasy czyli drewno krokwiowe

czyli budulcom małym o długości pni do 12 m

Cieńsze zwiemy drewnem żerdziowem.

1. Ociosywanie drzewa dokonuje się ręcznie siekierą i toporem z gruba lub czysto; w pierwszym wypadku pozostawia się na krawędziach mniej lub więcej szeroki pas naturalnego zaokrąglenia pnia, a belka zowie się o flis owa; w drugim wypadku krawędzie zacina się ostro i belka jest czysto w gran ociosana. Ponieważ ociosywanie dostosowuje się do środkowego przekroju krąglaka, więc odziomek wypadnie czysto, a wierzchołek z gruba obrobiony.

Rysunek 4.

Belki bywają z jednej, dwu, trzech lub z czterech stron obrabiane i w tym celu układa się pień możliwie poziomo na dwu koziołkach ciesielskich, ustala na końcach klamrami i wykreśla na obu czołach pionowe boki przekroju poprzecznego pionkiem, a poziome kątownikiem, wobec czego odnośne boki obu nakreślonych przekrojów belki prostokątnej, czy kwadratowej spadną w jedną płaszczyznę. Teraz napina się silnie sznur, zmaczany w mokrej farbie, na przedłużeniu pionowych boków przekrojów, odciąga w środku długości i nagle puszcza, a sznur uderzeniem o pień pozostawia linję. Po wykreśleniu w ten sposób wszystkich czterech linij, wyznaczających boczne ściany belki, wyrębuje się zacięcia co 60 cm wzajemnie odległe tak, by prawie dochodziły do obu linij podłużnych, a następnie szerokim toporem ciesielskim odrębuje się drzewo między zacięciami. Postąpiwszy podobnie z wyznaczeniem i ociosaniem reszty boków otrzymuje się ostatecznie drzewo czysto w gran ociosane. Do celów podrzędniejszych, na przykład do rusztowań itp. ociosuje się krąglak z dwu stron tylko lub czterech ale z brzegami oflisowymi.

I?

Jeżeli jest dana średnia grubość d krąglaka, można wyznaczyć wielkość boków ń, h na podstawie wzajemnego związku, widocznego z rysunku 4.

158

d* = fea *3 za przyjęciem pewnego ściśle określonego stosunku obu tych boków, a mianowicie Ъ : h = m : n, czyli

h.

159

Pewne, odpowiadające praktyce, wartości szczegółowe za m i n umożliwiają wyznaczenie zapomocą śednicy d wielkości boków Ъ i h:

a) przekroju kwadratowego, to jest możliwie największego z danego krąglaka; ponieważ tu m — n, więc odnośnie

do wzorów 159 i 158 Ь — h, d* = 2 stąd h = d \Д>5 = 0 7071 d, ostatecznie

h = 0-707 d

160

a powierzchnia przekroju

fi = h² — 0 5 d²

P) przekroju prostokątnego belki w przybliżeniu najwytrzymalszej z danego krąglaka w stosunku

161

162

Ъ :h = 5:7, czyli h = yÄ

d»

(    \    74    v /49

= ( Ä ) * H-Aa = jg Ä«, h = d V Ÿ4=0*8136rf,Â = 0*814d 166

:>

b = -^h = 0-8136 dXy = 0-5811 di = 0-58 <*

164

powierzchnia

/a —bh = 0-81 d X 0-58 eź = 0 47 d*

165

Korzystniej jest wyrzynać budulec piłą, niż ociosać siekierą, pozostałe bowiem części krąglaka z przerżnięcia dają się użyć do rusztowań, do podrzędniejszych części budowli itp., lub ostatecznie na opał.

Ze względu na wielkość oflisu rozróżniamy:

1.    Kantówkę bez oflisu, t. j. ostrokańciastą.

2.    Kantówkę z małem oflisem, t. j. pełnoprzekrojową,

3.    Kantówkę z dużem oflisem.

Na kantówkę ostrokańciastą używa się pni (okrąglaków), mających średnicę u wierzchołka, równą 700/₀ sumy wysokości (h) i szerokości (ńj), zatem

d = 0-7 (h -+- Ьг),

na przykład dla wycięcia kantówek ¹⁷/₂₄ i ²⁰/₂o cm, mających prawie równej wielkości masy i przekroje, potrzeba pni o średnicy u wierzchołka d₁=()'l (17 ч-24) = 28*7 cm i d₂ — 0-7 (204-20) = 28-0 cm.

Na kantówkę pełnoprzekrojową potrzeba pni:

przykładzie potrzeba d — 24—t— j-q 17 = 27*4cw, d = 20 4- Jq 20 =

==• 26*0 cm.

Na kantówkę z oflisem potrzeba pili: dla przekroju prostokątnego : d = ä -4- jq Ъ^

и    2

dla przekroju kwadratowego: d =h-\-    co w naszym przy-

20 = 24*0 cm.

H 1    и 2

kładzie daje d = 24 4-    17 = 25*7 cm id = 20 4-

Rysunek 4.

Г:

À.U

2. Obróbka drzewa zapomocą rznięcia dokonuje się piłami poruszanemi siłą rąk lub maszyn; a budulec w ten Î sposób uzyskany nazywa się budulcem ; tartym.    !

!/!

Rznięcie ręczne odbywa się w ten sposób, że pień na rusztowaniu około 2 m j \

s‘;

*-----b,-- -

Wysokiem, przymocowany klamrami prze- J rzyna wzdłuż po linji sznurowej, w płasz-czyznie pionowej dwu ludzi, z których jeden stoi na górze, drugi na dole.

Rznięcie maszynowe przedsiębierze się w zakładach zwanych tartakami, w których piły poruszane maszyną przerzynają drzewo automatycznie.

Odróżniamy następujące rodzaje materjału tartego.

1.    Belki graniaste mają poprzeczny przekrój kwadratowy lub prostokątny. Zazwyczaj stosunek szerokości do wysokości tego przekroju b : h = 3:4; wszakże belka jest prawie najwytrzymalszą, gdy Ъ : h = 5 : 7. Jeżeli z jednego krąglaka wycięto jedną, dwie lub cztery belki, to nazywa się całą belką, połowiczną lub krzyżówką, czyli ćwiartówką.

2.    Deski, które dzielimy na:

a) obrzynane, to jest o brzegach równoległych,

h) nieobrzynane, to jest o wyglądzie jak je otrzymujemy po przetarciu.

Ze względu na jakość desek rozróżniamy:

aj Deski I. i II. klasy (czyste i półczyste, zwane także „frajast“), to jest oberżnięte bez rysów, zdrowe, bezsęczne (małe sęczki dopuszczalne).

h) Deski III. klasy (dobre, zwane materjałem stolarskim), to jest zdrowe, oberżnięte, częściowo sękate, z małymi rysami (małe wypadające sęczki dopuszczalne).

c)    Deski IY. klasy (niesortowane), to jest zdrowe, z małym ofli-sem, sękate z większymi rysami.

d)    Deski V. klasy (wybrakowane), to jest z oflisem, sękate z częstokroć wypadającymi sękami, z rysami, mające plamy.

Długość desek wynosi 3—8 m, szerokość 12—30 cm, zaś grubość:

Woj. śląskie, poznańskie, pomorskie: 15, 20, 25, 30, 35, 40

i 45 mm.

Woj. krakowskie, lwowskie, tarnopolskie i stanisławowskie: 13, 19, 20, 24, 26, 30, 32, 35, 40 i 45 mm.

Woj. kieleckie, warszawskie, lubelskie i kresy wschodnie: 12, 18, 24, 30, 36 i 48 mm.

3.    Bale, są to grube deski, w Małopolsce 4—8 m długie, 26—28 cm szerokie, 50—150 mm grube, w b. dzieln. pruskiej: 4—8 m długie, 26—30 cm szerokie, 50—150 mm grube, w b. dzieln. rosyjskiej: 5-18—7*59 m długie, 24—26 cm szerokie, 60, 70, 84, 96, 108, 120, 132 mm grube.

4.    Łaty, są to wąskie deski, ostrokańciaste, o grubości 32—40 mm, szerokości 36—80 ш, a 3—8 m długości. Rozróżniamy łaty: grube: 4X8 cm i cienkie o mniejszych wymiarach.

5 Listwy, są to łaty o mniejszych wymiarach, o długości 3—8 m. Ich wymiary: 2X6 i 2V₂X4 cm.

6. Okrawki czyli oszwary mają jedną stronę płaską z przerżnięcia powstałą, a drugą tworzy naturalna powierzchnia łukowa pnia.

3. Obróbka drzewa zapomocą łupania zastosowuje się tylko do krótkich, niebardzo grubych i niesękatych pni; do tego celu używają zwykłej siekiery, topora i klinów. W ten sposób wyrębuje się wprost z pnia materjał, jako wyrób do pewnych celów, a głównie na gonty i dranice, i odznacza się tern od rzniętego, że włókna jego nie są poprzerzynane lub poprzecinane — jak to się dzieje podczas ociosywania lub rznięcia — i wskutek tego jest trwalszy i wytrzymalszy.

Gonty są to małe deszczułki sosnowe łupane 30—70 i 47    63 cm

długie, 7—14 i 8—13 cm szerokie, 5—20 i 6—13 mm grube, mają jeden brzeg gruby, zaopatrzony rowkiem 1—2 cm głębokim, a drugi na parę milimetrów ostro przycięty.

Dranice są 1—2 m długie, 12—15 cm szerokie, 12—24 mm grube, zresztą podobnie wykonane jak gonty. Wytwarza sieje także zapomocą radjalnego łupania stosownemi narzędziami dolnej — w regule nie-sękatej — części pnia sosen przestałych i najczęściej wewnątrz w ten sposób spróchniałych, że drzewo zdrowe, przydatne do dranic, tworzy pierścień niegruby, bardzo łatwo łupliwy.

10. Ochrona drzewa od pęcznienia, zsychania się i paczenia.

Drzewo świeżo ścięte zawiera wody do 40o/₀ zawartości wody i przed użyciem do budowy trzeba je koniecznie osuszyć; wysuszone na powietrzu zawiera zawsze jeszcze 10—15°/₀ wody, a nawet po sztucznem osuszeniu niezupełnie jest bez wilgoci.

Drzewo po utracie soków zmniejsza swój ciężar i objętość, to jest zsycha się czyli zbiega się; i na odwrót drzewo suche nasiąknąwszy wilgocią na słocie pęcznieje. Oba te objawy nazywają pracowaniem drzewa, które nigdy nie jest jednostajne z powodu niejednolitego złożenia masy drzewnej. Wskutek tego właśnie drzewo połowiczne, deski i dyle podczas wysechania wypaczają się, drzewo wyrośnięte o włóknach zwichrzonych skręca się i jedynie drzewo ćwiartkowe ulega najmniej paczeniu się.

W kierunku długości włókien zsychanie się jest najmniejsze.

Temu pracowaniu drzewa i jego złym skutkom zapobiedz mogą skutecznie następujące zabiegi ochronne.

1.    Ścięcie drzewa zupełnie zdrowego w takiej porze, kiedy ma najmniej soków.

zapomocą zapuszczenia drzewa

2.    Zabezpieczenie od dostępu wilgoci zapomocą okładzin, opierzenia, odachowania itp. łojem, woskiem, parafiną, olejem lnianym itp. — zapomocą powleczenia olejem lnianym, farbą olejną, pokostem lnianym, mazią drzewną, karbolineum Avenariusa itp., wreszcie zapomocąa impregnacji, określonej szczegółowo w następującym niżej poddziale 11. Drzewa wszakże mokrego nie należy nigdy powlekać, gdyż to przeszkodziłoby schnięciu i spowodowałoby zatchnięcie drzewa.

3.    Suszenie naturalne polega na tern, że drzewo odarte z kory na kilka miesięcy przed ścięciem, a potem ścięte, przerzyna się możliwie szybko i układa w przewiewne stosy pod dachem na wolnem suchem powietrzu w miejscu, chronionem od deszczu, wilgoci ziemnej, silnych przeciągów i promieni słonecznych. Cienkie drzewa tarte na takim składzie są już po roku osuszone; grubsze wymagają 2—4 lat, a dębowe 5—7 lat.

4.    Suszenie sztuczne odbywa się w przestrzeniach zamkniętych, suszarniach, w których temperatura krążącego powietrza ogrzanego wzrasta co najmniej: dla dębiny do 40, dla reszty drzew liściowych 30—40°, dla szpilkowych cienkich 80—95°, a grubych do 50° C. Drzewo w stosach należy tak ułożyć, by powietrze miało dostęp do wszelkich jego powierzchni i po nasyceniu wilgocią mogło uchodzić stosownymi przewodami na zewnątrz suszarni. Suszarnie muszą mieć dobrą wentylację.

5. Ługowanie zarówno, jak i poddanie drzewa działaniu pary ma za cel rozpuszczenie szkodliwych domieszek soków i spowodowanie wycieknięcia ich. Mniejsze kawałki drzewa poddaje się w⁷ tym celu wygotow aniu wT kotłach, większe zaś działaniu pary, wtłaczanej czołem drzewca pod Wysokiem ciśnieniem*, działanie pary jest tu najskuteczniejsze, rozcieńcza bowiem zupełnie soki drzewne i uprowadza je na zewnątrz drzewra, jako już skondensowana.

Drewno wyługowane, lub parą przepłókane jest lżejsze i trwalsze od suszonego na powdetrzu; nadto po wyjęciu ze skrzyni parowej daje się łatwo gjąć dowrolnie i zatrzymuje postać wygiętą, którą to bardzo cenną wdasność wyzyskano znakomicie do fabrykacji mebli gjętych.

Duże drzewa, ułożone w płynącej wodzie czołem odziomka przeciw prądowi i przymocowane na kilka miesięcy, doznają także wyługowania; to samo dzieje się z drzewem podczas jego spławiania.

Drewno po wyługowaniu trzeba przed użyciem należycie wysuszyć na powietrzu.

11. Ochrona drewna od gnicia*

Głównym powodem psucia się drewna są jego soki, niedająee się nigdy zupełnie usunąć, a powodujące rozkładem swym niszczenie włókna. Świeżo ścięte nieokorowane drewno ulega pod w⁷pływem gorąca rychło zatehnięciu. Jeżeli z powodu braku przewiewu drewno nie może wyschnąć — jak na przykład legarki i deski podłogowe na stropach itp., — to poczyna gnić na sucho, to jest próchnieć czyli butwieć, co objawia się jaśniejszą barwą drewna, lżejszością wagi, utratą spoistości i łatwą rozcieralnością. Jeżeli wreszcie części zespołu drewnianego stykają się z ziemią, mokrym murem itp., to ulega mokremu gniciu i wtedy przybiera barwę czerwonawrobrunatną i staje się kruche.

Wśród ciągłej zmiany wilgoci i suchości drewno niszczeje bardzo rychło, choćby było doskonale wysuszone; w tych warunkach opiera się jedynie dębina najdłużej, a mianowicie 50—60 lat, modrzew już tylko przez 20—30 lat, świerk prez 5—10 lat, a jodła jeszcze mniej.

Dąb, buk i wiąz pod wodą trwają wiecznie i twardnieją czem raz więcej; jesion zaś, brzoza, wierzba, topola niszczeją rychło pod wodą.

Porysowane i spękane drewno niszczeje rychlej, niż całe, gdyż wilgoć, grzybki itp. dostają się bardzo rychło do wnętrza.

W glinie czystej lub zwykłej, oraz w mokrym piasku drewno utrzymuje się bardzo dobrze; mniej dobrze w suchym piasku, a najgorzej w gruncie wapnistym.

Przeciw opisanym właśnie warunkom, sprowadzającym gnicie drewna, służą następujące środki ochronne.

1.    Przewiew i zabezpieczenie od wilgoci jest najskuteczniejszym środkiem ochronnym; należy więc wszelkie drewno użyte według możności tak obudować, by zewsząd miało przewiew i niestykało się z wilgocią.

2.    Impregnacja jest w stanie najskuteczniej utrwalić drewno i polega na tern, że rozpuszczone sole metali, a mianowicie chlorek rtęci, chlorek cynku, witrjol miedzi lub witrjol żelaza, wpędzane wysokiem ciśnieniem 6—8 at w pory drzewa w kierunku włókien, nasycają cały pień i wyciekają drugim końcem, o ile nie zostały zużyte do utworzenia z sokami związków nierozpuszczalnych. Wskutek impregnacji drewno staje się twardsze, cięższe i trudniej obrabialne; użyte tu sole czynią je kruchszem, oleje maziowe zaś. elastyczniejszein.

Istnieje więcej metod impregnowania drewna; z pomiędzy tych bywają jednak najczęściej zastosowywane przedstawione niżej metody.

a) Metoda Boucherie. Świeżo ścięte drzewo nieokorowano przewozi się do miejsca impregnacji (zawsze blisko miejsca eksploatacji) i układa je na podkładach odziomkami do rury, doprowadzającej ług impregnacyjny. Po przymocowaniu do płaszczyzn odziomkowych pni, mających być impregnowanymi, deski z odpowiednimi otworami dla rur dopływowych ługu, wtłacza się (przy pomocy pompy parowej) w tkankę drzewną ług pod ciśnieniem, nieprzekraczającym 2i/₄ atmosfery.

Proces impregnowania powinien być całkowity, to jest trwać tak długo, dopóki woda wyciekająca z wierzchołka impregnowanego pnia nie otrzyma zabarwienia ługu. Pnie po skończonym procesie impregnacyjnym okorowuje się i otycza, a dla wyschnięcia układa w stosy, na przeciąg najmniej lOciu dni. Wadą tej metody jest konieczność wykonania tego zabiegu natychmiast po ścięciu drzewa, przyezem impregnuje się korę (stanowiącą niejako ściany kotła impregnacyjnego), a także i tę część bielą, która odchodzi przy dalszej obróbce.

b)    Metoda polegająca na nasyceniu tkanki drzewnej rozmaitymi środkami antyseptycznymi pod ciśnieniem.

Metoda ta rozpada się na trzy czynności:

1.    parzenie drewna,

2.    wytworzenie w tkankach drzewnych rozrzedzenia powietrza,

3.    wprowadzenie ługu impregnacyjnego, przy zastosowaniu pompy tłoczącej.

Parzenie trwa 60 minut, przy ciśnieniu pary w kotle D/₂ atmosfery.

Rozrzedzenie w kotle trwa 10 minut przy ciśnieniu 0 8 atmosfery.

Tłoczenie trwa 80—90 minut przy ciśnieniu ó¹^ do 7 'atmosfery.

c)    Metoda Riipinga, która jest udoskonaloną metodą powyżej opisaną (pod b\ przyezem odrzuca ona parzenie drewna, a wprowadza: rozrzedzenie powietrza w kotie, wyciągające część soków drzewnych. Ługiem impregnacyjnym jest olej terowy, niewłaściwie zwany kreozotem.

Tą metodą impregnowane drewno trwa trzy razy dłużej niż nieimpregnowane, gdyż nasycenie tkanki drzewnej dochodzi prawie do rdzenia.

12. Ochrona drzewa od robactwa.

W korze i bieli żyje mnóstwo pasożytów w postaci owadów, chrząszczy i icli poczwarek, które wgryzają się aż do rdzenia i niszczą drzewo. Obecności ich trudno poznać, i na drzewie żyjącem można jedynie domyślać się jej z powolnego zaniku korony drzewnej albo z występujących kropelek żywicy.

Chrząszcz drzewny jest bardzo wielkim szkodnikiem, niszczącym łasy szpilkowe i dlatego trzeba go nieustannie niszczyć zapomocą szybkiego odarcia kory i tępienia wszelkich jego zarodków.

Drzewo zabudowane, nawiedzone robakiem, daje się ochronić od zniszczenia zapomocą nasycenia wrzącym ługiem mydlanym; również zapuszczenie oraz powłoka tłustemi żywicznemi substancjami, wyki gowanie albo impregnacja działa tu skutecznie.

13. Ochrona od grzyba domowego.

a) Znamiona i objawy grzyba.

Grzyb domowy, czyli stroczek płaczący (merulius laerimans, der Hausschwamm oder der Tränenschwamm) powstaje w regule na drzewie już obrobionem, zabudowanem, i lęgnie się najchętniej tam, gdzie obok materjału drzewnego znajduje się próchnica, a do powstania i rozwoju potrzebuje: miernej wilgoci i ciepłoty, braku światła i braku przewiewu. Żywi się drzewem, które wskutek tego niszczeje, i jest właściwie wynikiem psucia się drzewa.

Tkanina grzybna poczyna rosnąć w drzewie cieniuchnemi nie-widzialnemi niteczkami, które później grubieją na włókna białe, splatają się zwolna w białe plamy puszyste, czasem w płatki delikatnej skórki, zwiększają się i przeradzają w⁷ delikatną siatkę wełnistą srebrzystą, do pajęczyny podobną. Siatka utrzymuje drzewo w ciągłej wilgoci, rozrasta się szybko w powłóczyste łodygi i strugi centymetrowej grubości i wielumetrowej długości na wszystkie strony, tworząc coraz cieńsze odnogi i nitki aż do niedostrzegalnych okiem włókienek, które przewijają się poprzez masę mate-rjałów, zapełniających przestrzeń zagrzybianą (na przykład pod podłogą), przeciskają się nawet przez szczeliny i spoiny murów, o ile poza nimi znajduje się drzew-o i niszczą tkankę drzewną, zaprawrę murów i spoiwro kamieni. W tym stanie rozwoju przybiera grzyb barwrę popielatą o połysku jedwabistym, poczem przeradza się w masę bladożółtawą, elastyczną, do korka podobną, która pod działaniem światła i powietrza przechodzi w ton brunatny.

W dalszym rozwoju grzyb dostaje owocniki czyli na siennik i, które wytwarzają się — bez przybrania jakiej osobnej postaci — w zakątkach najciemniejszych, gdzie grzyb najwięcej się rozwinął. Tu największa część puszastego dotąd grzyba wałowego pokrywa się brunatną masą gąbczastą, z wiekiem coraz ciemniejszą i twardszą, na której powierzchni rozwijają się właściwe ciałka; jednakże w miejscach stosownie obszernych jaśniejszych przybierają owocniki postać placka z okrągłem owralnem wybrzuszeniem 3 do 9 cm grabem, o średnicy 1 m. Skoro zarodki dojrzeją, kurczy się grubość owoc-nikówT, a zarodki w postaci brunatnego proszku wysypują się same przez się lub doznają wyrzucenia z dość wielką siłą wskutek pękania komórek zarodkowych; reszta masy grzybnej zsycha się Я gnije.

Ponieważ na masie włóknistej grzyba, a jeszcze częściej na owoc-nikach jego wytwarzają się zjadliwe wydzieliny kropliste, więc stąd pochodzi jego nazwa grzyba płaczącego. Najgorszą wszakże i najniebezpieczniejszą jest jego odmiana płaczący grzyb rdzawy, który odznacza się mięsistą masą gąbczastą, zlewającą się w łapcie rdzawożółte 10 do 15 cm średnicy o białych brzegach z zarodkami rdzawymi, wydzielające nieustannie krople zjadliwej cieczy; rozrasta się bardzo szybko i niszczy wszelkie drzewo.

Wśród częściowego braku potrzebnych do rozwoju warunków, jedwabiste plamy watowe występują mniej, białe nitki, łodygi i włókna źle rozrastają się i stają się żółtawe, dymowoszare, brunatne, nawet czarne, zwłaszcza na kamieniu, cegle i zgnitem już drzewie.

W ciasnych przestrzeniach: między deskami, w spoinach desek, między murent a okładzinami drewnianemi itp. wyrasta grzyb w zbitej, z wielu warstw złożonej masie skórzastej, szarej z jedwabistym połyskiem, o tkaninie wachlarzowej i brzegach także wachlarzowych lub puszczających delikatne wilgotne niteczki; zresztą na dolnych i między warstwowych powierzchniach masy widno barwę szarofioletową, żółtą i różową.

Młody grzyb wogóle jest jasny i wydaje woń grzyba jadalnego, stary zaś ciemny aż do czarności szerzy ostry, mocno zdrowiu szkodliwy odór grzybny i gnilny.

Grzyb na żyjącem drzewie znajdywano bardzo rzadko; częściej na drzewie zamarłem, które może zarazić inne na składzie. Wiatrem niesiony pył zarodkowy może także zarazić drzewo, jednak przyjmuje go się stosunkowo bardzo mała ilość. W starych suchych budynkach niema niebezpieczeństwa powstania grzyba, natomiast w nowych i przebudowach w przeciągu dwu do sześciu lat po wykończeniu budowy, a zwłaszcza zbyt szybkiem, jest ono bardzo wielkie; grzyb poczyna się tu od belek stropowych i legarków w najniżej położonych częściach budynku, rozszerza się nadzwyczaj prędko na całą konstrukcję drzewną, spożywa wszelkie drzewo mokre i suche, zmienia w próchno i powoduje gnicie, a najgłówniejszym czynnikiem jest tu wilgoć. Grzyb czepia się zarówno oieli jak drzewa rdzennego i niszczy je tern, że odbiera mineralne składniki, wskutek czego układ masy drzewnej zmienia się, traci swą spoistość i niszczeje; najlepiej rozwija się on na drzewie miernie wilgotnem, drzewo zaś całkiem mokre nie ulega wcale grzybowi. Doświadczenia wykazały, że grzyb w temperaturze

IB. Ochrona od grzyba domowego. — bj Zwalczanie grzyba.

241

15° do 20° C najlepiej się przyjmuje i rozwija, natomiast niżej 0° i ponad 32° C przestaje całkiem rosnąć; niższe temperatury zabijają go.

Wogóle drzewo grzybem zarażone przyjmuje bardzo wiele wilgoci i przewodzi ją na znaczne przestrzenie; tern się też tłómaezy wielka wilgotność tam, gdzie grzyb drzewo opanował.

mu

Drzew liściowych wogóle grzyb mniej atakuje, a dębina nie ulega prawie nigdy; natomiast czepia się on najłatwiej i najchętniej drzew szpilkowych, z wyjątkiem sosny i modrzewia, u których z powodu bogactwa, żywicy niszczy tylko biel. Przekonano się także, iż drzewa szpilkowe, wyrosłe na twardym gruncie mineralnym ulegają mniej grzybowi, niż drzewa z gruntu wilgotnego, ziemistego. Drzewo zagrzybione niszczeje w przestrzeni pozbawionej światła i powietrza bardzo szybko, i tylko od strony wystawionej na działanie światła, pozostaje kilka milimetrów gruba, niezepsuta warstewka, dająca drzewu z wierzchu pozór zdrowego.

b) Zwalczanie grzyba.

Skuteczne zwalczanie grzyba jest jedynie wtedy możliwe, jeżeli podczas użycia i osadzenia drzewa w budowie uniknie się oględnie i starannie tych wszystkich warunków, które sprzyjają wtargnięciu grzyba; wszakże niełatwo i niewszędzie dają się te zabiegi przeprowadzić.

W każdym razie drzewo przeznaczone do budowy powinno być zupełnie zdrowe, suche, bez zarazków i tak ułożone i obudowane, by światło i świeże powietrze miało przypływ ze wszech stron, zwłaszcza od strony czół drzewa, a dostęp wilgoci był niemożliwy.

Nasypka pod podłogę musi być bezwarunkowo sucha, wolna od próchnicy, gliny, zarodków grzyba, i roślinnych domieszek. Według możności także i pochodzenie drzewa powinno być troskliwie dobrane.

Środki przeciwgrzybne zastosowuje się nie tylko tam, gdzie już grzyb wystąpił, lecz także do ochrony drzewa w nowych budowlach, jeżeli zachodzi uzasadniona obawa pojawienia się grzyba zwłaszcza, gdy grunt jest wilgotny, znany z występowania grzyba, a budynek niepodpiwniczony itp. Jako wypróbowane tego rodzaju środki ochronne ani tes ep tyczne uchodzą obecnie:

1. Roztwór óprocentowy wolnego kwasu fluorowego zarobiony З^бо/о odpadków cynku w szczelnych korytach drewnianych, w które wkłada się drzewo i pozostawia przez 24 godzin. Sposób ten zastosowuje się tylko do większej ilości drzewa i wy-

Skwarczvôski. Podręcznik budowlany.

maga wielkiej ostrożności, gdyż kwas fluorowy jest mocno gryzący i trujący.

2.    Antypolipin jest biały, bezwonny proszek, który jako roztwór z 5°/₀ wody służy do nasycenia, albo z 10% wody do potrójnego powleczenia drzewa, a z 20% wody do pojedynczej powłoki inuru.

3.    Mikrosol, Antinonnin i Antigermin są preparatami miernie jadowitymi, niegryzącymi, którymi jako 2procentowym roztworem powleka się drzewo trzykrotnie; środki te zabarwiają jednak silnie drzewo na żółto, a zatem są używalne tam, gdzie zabarwienie jest obojętne.

4.    Olej kreozotowy jest płynnym wytworem z mazi węgla kamiennego; gęstawy, brunatny, w wodzie nierozpuszczalny, działa skutecznie tylko wtedy, gdy zawiera conajmniej 20% fenolu. Trzy części kreozotu z jedną częścią denaturowanego spirytusu rozcieńczone używa się do pięćkrotnego powleczenia drzewa; dla silnego odoru jednak zastosowanie tego środka jest ograniczone.

5.    Karbolineum i oleje mineralne, nafta, maź węgla kamiennego itp. używają się do powłoki drzewa conajmniej pięć-krotnej z dokładnem napojeniem spoin i pęknięć; atoli mogą jedynie utrudnić rozwój grzyba, ale go powstrzymać nie są w stanie.

Najskuteczniejszym jednak środkiem jest wysuszenie drzewa w temperaturze 100° C lub poddanie go działaniu pary, gdyż w tej ciepłocie giną wszelkie zarazki grzybowe i pleśniowe.

c) Stwierdzenie obecności i działania grzyba.

Stwierdzenie obecności grzyba, względnie tego faktu, czy widoczne w danym razie zniszczenie drzewa — wobec braku oznak właściwych — od niego pochodzi, należy poruczyć wytrawnym znawcom, którzy powinni badania- przeprowadzić z największą starannością, w sposób jak najbardziej szczegółowy i wyczerpujący, choćby się okazała potrzeba przedsięwzięcia możliwie jak najdalej idącego odkrycia i rozbiórki drewnianych części składowych budynku, podejrzanych o zakażenie grzybem.

Za kierownicę w tych badaniach powinny służyć następujące oznaki obecności i działania grzyba:

1.    Białe puszyste plamy, tkanka, nitki, łodygi, włókna, masa grzybna itp. znamiona grzyba wyżej pod a) opisane.

2.    Spowodowana niszczącem działaniem grzyba zmiana włóknistego układu masy drzewa na ziemisty, pooddzielanie się jej w kierunku poprzecznym do długości włókien na poszczególne odcinki

; Stwierdzenie obecności i działania grzyba. d) Tępienie grzyba.

243

sześcienne w ten sposób, jakby była zwęglona, i nowa barwa żółto-brunatna.

3.    Głuchy odgłos drzewa wskutek uderzenia.

4.    Nieprzyjemny odor próchna i zgnilizny.

5.    Małe czarne plamki z siwawym odcieniem porozrzucane po •drzewie niezaopatrzonem powłoką.

6.    Wgniatanie się za poeiśnięciem istniejącej powłoki drzewa farbą olejną, mazią lub pokostem.

7.    Strzępienie się poszczególnych części omalowania farbą klejową iłub wyprawy drzewa.

d) Tępienie grzyba.

W razie stwierdzenia grzyba przez znawców w sposób niewątpliwy, należy się zastosować do następujących, na doświadczeniu opartych wskazówek.

1.    Ustalić przedewszystkiem obszar grzybem zajęty.

2.    Usunąć z tego obszaru wszelkie drzewo grzybem zarażone, podejrzane, oraz zdrowe, a mianowicie: podłogi, okładziny szpalet drzwiowych i okiennych, odrzwia, legarki, belki itd. itd.

3.    Drzewo grzybem już zniszczone, oraz grzybem nadwyrężone spalić.

4.    Drzewo zdrowe, drzewo podejrzane i drzewo z wyraźnymi śladami grzyba, ale zdrowe jeszcze, należy odczyścić, poddać przewietrzaniu na poddaszu przez 8 do 14 dni, potem antiseptycznie zabezpieczyć i znowu zabudować.

5.    Wszelkie nowe drzewo, które powinno być doborowe, należy poddać starannej antiseptyce.

6.    Usunąć całą nasypkę z pod podłogi, a w parterze niepod-piwniczonym także i ziemię na 30 do 50 cm głęboko poniżej nasypki, a natomiast użyć czystego, wolnego od zarodków, grubego, suchego piasku lub kamyków o tych samych własnościach.

7.    Oczyścić mury w obrębie grzybem zajętym, odbić wyprawę nad podłogą tak daleko, jak sięga wilgoć, i spoiny muru starannie wyskrobać i oczyścić.

8.    Oszuszyć mury wilgotne z pomocą pieców koksowych i przewietrzania możliwie wydatnego.

9.    Usunąć wszelkie powody zawilgocania murów, a to w miarę potrzeby: zapomocą szczególnych brukowań lub betonowali wewnątrz i zewnątrz budynku, zapomocą założenia warstwy izolacyjnej 15 cm pod podłogą wewnątrz budynku, ewentualnie także poziomej izolacji w nmrach itd.

10.    Odbitą powierzchnię murów trzykrotnie powlec 20 procentowym roztworem antypolipinu, a po wyschnięciu zaopatrzyć polepą izolującą zwłaszcza, jeżeli nie posiadają warstwy izolacyjnej, a wykonanie jej byłoby za kosztowne.

11.    Drzewo antiseptycznie zabezpieczone nie należy przed upływem dwu lat powlekać farbą olejną kryjącą, tylko przeźroczystym pokostem lub lakiem kopalowym i to po upływie już kilku miesięcy.

12. ’ Drzewa niezabezpieczonego antiseptycznie nie należy bezwarunkowo używać.

14. Ochrona drewna od ognia.

Dotychczas niema sposobów do uczynienia drewna ogniotrwałemu istnieją jedynie środki utrudniające zapalenie się drewna i palenie się płomieniem. Środki te są następujące:

1.    Wielokrotna powłoka drewna szkłem wodnem z domieszką kredy.

2.    Powłoka rozczynem z 3 części ałunu i 1 części witrjolu żelaza.

3.    Powłoka chlorkiem wapniu i wapnem.

4.    Powłoka asbestem.

5.    Powłoka masą ochronną Scherera, złożoną ze środka impregnującego i z substancyj dających ogniotrwałą powłokę.

6.    Nasycony roztwór siarkami i fosforanu amoniaku.

7.    Gips, boran wapniu. *

8.    Wolframian, fosforan i krzemian sodu.

IX. Materjały roślinne.

1. Mech.

W budownictwie używają tylko dwu odmian mchu, a mianowicie: a) mech leśny czyli płonnik (polytrichum commune), który wyrasta na miernie wilgotnych miejscach w lesie;

h) mech wodny, czyli torfowiec (sphagnum palustre), rosnący na błotach, elastyczny i pęczniejący na wilgoci, wskutek czego tworzy bardzo dobry materjał uszczelniający, zwłaszcza statki i czółna.

Obie te odmiany mchu służą do uszczelniania ścian kłodowych, dylowych, deskowych itp., oraz do zapełnienia spoin murów na sucho wykonanych; o ile zaś spoiny takich murów byłyby ziemią zapełnione, to wddada się w te spoiny nieco mchu w ten sposób, by woda ziemi nie wypłókiwała.

W budynkach zresztą gospodarczych uszczelniają mchem dachówkowe krycie dachów, oraz zapełniają przestrzenie puste ścian i stropów, jako pożądanym złym przewodnikiem ciepła i głosu.

2. Trawa.

Trawy używa się wogóle do wzmocnienia skarp ziemnych i powierzchni terenu tam, gdzie tego zachodzi potrzeba, w sposób następujący:

a)    obsianie trawą uskutecznia się po poprzedniem wzruszeniu grabiami powierzchni skarp. Jeżeli skarpa jest materjałem kamykowym lub glinianym, to trzeba powierzchnię jej przysypać ziemią urodzajną.

b)    Osadzenie korzeniami perzu wykonuje się z równo-czesnem nasypywaniem i ubijaniem skarp do sznura. Perz znajduje się wszędzie, szybko się przyjmuje i wzmacnia silnie powierzchnię skarpy; jeżeli jest do wyboru, to należy użyć rosnący na suchym gruncie piasczystym. Ten sposób zabezpieczenia skarp zowie sie zabezpieczeniem sadzonkowem.

wza-

c)    Darniowanie płazem zastosowuje się do skarp o małem nachyleniu i polega na tern, że wycięte lub ukopane darnie 20 X 30 do 30 X 30 cm i 10 cm grube układa się płazem na skarpie już osiadłej, do sznura szeregami trawą do góry, przestrzegając jemnego wiązania, ubija się płasko i w miarę potrzeby przybija się każdą darń dwoma małymi kołkami.

^Darniowanie rębem zastosowuje się do skarp stromych i wykonuje się najczęściej równocześnie z sypaniem skarpy w ten sposób, że darnie układa się trawą do spoin wspornych (nadół), normalnych do nachylenia skarpy, z zachowaniem wiązania, płasko szeregami do sznura jedna nad drugą, i każdą ubija a w miarę potrzeby przybija dwoma kołkami; ostatnią najwyższą warwstwę zwraca się trawą do góry i w ten sposób zamyka skarpę, której powierzchnię wreszcie wyrównuje się, aby była zupełnie płaską. Gdy ziemia sucha, trzeba podczas układania podlać wodą każdą warstwę darni po ułożeniu.

3. Słoma.

Słoma służy do krycia dachów, do wałków glinianych, którymi wyplatają ściany i stropy budynków wiejskich, do cegły niepalonej i do zaprawy w postaci sieczki. Do krycia dachów używają słomy tylko prostej, wiązanej w stosowne okłotki; dachy są wprawdzie

łatwo zapalne, ale krycie jest trwałe, lekkie, tanie i chroni w zimie od zimna, w lecie od spieki. Za domieszką gliny lub zapomocą prasowania i stosownego przygotowania słoma staje się mniej zapalną.

4. Trzcina.

Trzcina (arundo phragmites) rośnie obficie na wodach stojących i moczarach w postaci długich trzonów rurowych z ostrymi liśćmi, i skoro dojrzeje — co poznać po żółkniejących liściach, — ścina się ją po zamarznięciu wody i wiąże w snopki 25 do 80 cm średnicy. Używa się do trzcinowania pod wyprawę drewnianych ścian i sufitów, o ile jest 10, a najmniej 5 mm gruba, i w tym celu musi być obłuszczona, gdyż połyskująca jej powierzchnia zawiera krzemionkę i łączy się mocno z wyprawą.

Służy także do krycia dachów. Wszakże do robót tych wszystkich używana nie powinna mieć więcej, niż dwa lata po ścięciu.

X. Różne materjały i wytwory.

1. Maź.

Odróżniamy wogóle maź drzewną, maź z węgla kamiennego i maź naftową. Maź drzewna jest ciałem mniej lub wiecej płynnem, tłustem, palnem, barwy czarnej i otrzymuje się zapomocą suchej destylacji z niektórych drzew szpilkowych, zwłaszcza z sośniny. Maź z węgla kamiennego uzyskuje się z suchej destylacji tego węgla, zwłaszcza jako produkt uboczny podczas fabrykacji gazu świetlnego i zowie się także mazią pogazową.

Zarówno maż drzewna jak i pogazowa ma z powodu zawartości kreozotu własności przeciwgnilne i używa się do zabezpieczenia drzewa, murów, lin itp. jako powłokę, którą jednak trzeba odnawiać przynajmniej raz w rok.

Mazie służą także do wyrobu tektury, czyli papy dachowej.

Maź naftowa jest pozostałością z destylacji nafty, zawiera jednak znaczną ilość kwasu siarkowego i możnaby jej użyć tylko tam, gdzie szkodliwość wyziewów rzeczonego kwasu jest obojętna, albo też po zupełnem wydzieleniu z niej kwasu siarkowego. Maź ta dla swych własności nadaje się szczególnie także i do robót asfaltowych.

2. Kauczuk.

Kauczuk uzyskuje sie z soku mlecznego pewnych roślin i drzew podzwrotnikowych, który ścieka wskutek nacięć pnia do naczyń i idzie do przeróbki. Kauczuk jest twardy w temperaturze 0° C, ale w temperaturze 30 do 50° C staje się bardzo miękki i nawet całkiem rozpuszcza się wśród pewnych działań chemicznych. Wadliwość ta daje się usunąć zapomocą wulkanizowania, polegającego na tern, że kauczuk po odczyszczeniu i osuszeniu miesza się z 2 do 35°/0 siarki i pod ciśnieniem poddaje się działaniu temperatury 120° do 150° C.

W miarę czasu twania wulkanizacji uzyskuje się kauczuk miękki, lub twardy, z których oba posiadają wielką elastyczność, wytrzymałość, trwałość na powietrzu i w wodzie, największą zdolność izolowania elektryczności i odporność przeciw wielu kwasom i ługom. Kauczuku miękkiego używają do balonów powietrznych, rowerów, automobilów i do uszczelniania maszyn, kotłów, rur itp., oraz jako środek izolacyjny od wilgoci; z kauczuku twardego wyrabiają najrozmaitsze przedmioty.

3. Guttapercha.

Guttapercha bywa uzyskiwana tak, jak kauczuk i jest bardzo do niego podobna, ale mniej elastyczna i rozciągalna, oraz jako surowiec wymaga wielokrotnego odezyszczania. W cienkich płytkach przedstawia się jako materja włóknista, w kierunku włókien rozciągalna, ale w poprzecznym łatwo rozrywalna. Ma ciężar właściwy 1*0; ogrzana staje się gjętką, potem ugniatalną, w temperaturze 55° do 60° C daje się ciągnąć w rurki, nitki, pasy i w temperaturze 100° C staje się lepką, w 150° topnieje, a po oziębieniu zatrzymuje najdelikatniejsze odciski form.

Używa się do izolacji podwodnych i podziemnych przewodów (kabli) elektyczności, do kiszek, pomp, sikawek, rzemieni popędowych, odcisków, klisz, nieprzesiąkliwych tkanin itd.

4. Asbest.

W przemyśle technicznym używają dwu odmian asbestu o znakomitych własnościach, mianowicie:

a) Asbest serpentynowy o twardości 3 do 4 i ciężarze właściwym 23 do 2-8; posiada najdelikatniejsze włókna przędzalne, ogniotrwałe, przewodzące źle ciepło i elektryczność i łączy się łatwo z innymi materjałami.

b) Asbest hornblendy o twardości 5*5 do 6 i ciężarze właściwym 2*9 do 8, posiada — prócz własności poprzedniej odmiany — trwałość przeciwkwasową.

Czyste, przysposobione włókna obu odmian służą do czyszczenia napojów, do zapełniania materaców, do sznurów, ogniotrwałych tkanin na dekoracje teatralne, na suknie, oraz na osłony, ścianki ochronne i materace straży ogniowej. Splecione z nitkami baweł-nianemi, konopnemi itp., a także z drucikami ołowianymi i mosiężnymi w sznury dają najlepsze szczelniwo na gorąco wytrzymałe. Z małą domieszką kaolinu (czysta glinka) służy do wyrobu papy asbestowej do 80 mm grubej i asbestowego papieru. Wymieszany należycie z przeważną domieszką cementu portlanckiego i sprasowany daje łupek asbestowo-cementowy, czyli eternit, zaś z 5 krotną i więcejkrotną okrzemką tworzy masę izolacyjną dla kotłów parowych, ich przewodów, jakoteż masę ochronną żelaza od ognia.

5. Linoleum.

Odpadki korkowe, zmielone na mączkę, zarabia się olejem lnianym zżywiczonym wśród ogrzewania na gęstopłynną masę, która rozwałkowana po jednej stronie tkaniny jutowej pod wielkiem ciśnieniem zapomocą ciężkich wałków, wysuszona w ciepłocie 30 do 40° C przez 1 do 4 tygodni i należycie olakierowana, tworzy linoleum

W handlu znajduje się linoleum w zwojach 2 m szerokich, 25 do 27 m długich, 1*8, 2*2, 3, 3*6, 4, 4*6, 7 mm grubych, w sortach jednobarwnych w różnych odcieniach, bądź jako mniej wybredny towar odciskany, bądź jako wzorzysty towar „inlaid“ o łubianym zazwyczaj wzorze granitu; towar „inlaid“ wyrabiają tylko w grubości 2*2 i 3*3 mm.

Linoleum jest nieprzesiąkliwe, ciepłe, trwałe, tłumiące głos i to tem więcej, czem jest grubsze; utrzymuje się dobrze na wygładzonych i wysuszonych podłogach drewnianych i posadzkach twardych, ale je trzeba przymocować do drzewa gwoźdźmi bez główek, do powierzchni zaś innych materjałów przylepić kitem żywicznym, którego się liczy 1 kg na 4 m².

6. Pilśń żelazna.

Pilśń żelazną wytwarzają z długich, silnych, elastycznych włosów wełnianych zapomocą sprasowania pod wysokiem ciśnieniem hidrau-Jicznem, a dla ochrony od wilgoci, robactwa i wpływów atmosferycznych nasycają ją solami chromowemi, parafiną i łojem. Płyty z tej pilśni otrzymują rozmaite rozmiary szerokości i długości, a na grubość 5, 10, 15, 20 do 25 mm, i są na ciśnienie trzy razy wytrzymalsze od płyt ołowianych.

Jako podkładki pod maszynę, zmniejszają jej drgania, wstrzą-śnienia, łoskot i hałas podczas ruchu; także używają ich na podkładki pod przymocowane do murów izolatory przewodów telegraficznych, telefonicznych itp.

XI. Farby i powłoki.

1. Pogląd ogólny.

Farba nadaje przedmiotom pewnej barwy, a stosowna z niej powłoka może zabezpieczyć je od szkodliwych wpływów zewnętrznych i zwiększyć ich trwałość. Farby składają się z barwników naturalnych lub sztucznych i z pewnych cieczy; i jeżeli pod wpływem powietrza, światła i wody nie zmieniają swej pierwotnej barwy wcale lub mało, to są farbami właściwemi w przeciwieństwie do farb niewłaściwych, które pełzną lub w inny jaki sposób barwę zmieniają.

Zależnie od ich pochodzenia odróżniamy barwniki ziemne, mineralne, metalowe, roślinne lub zwierzęce. Ziemne lub mineralne składają się przeważnie z rozmaitych tlenków metali, zmieszanych mniej lub więcej z delikatną glinką, uzyskiwanych jako produkt uboczny w kopalniach rudy żelaznej i ostatecznie na delikatny proszek zmielonych. Bardzo wiele zresztą barwników zmienia swą barwę wskutek wypalenia lub wyżarzenia na bardzo piękną i trwałą barwę. W najnowszych czasach uzyskuje się z wytworów mazi węgla kamiennego, asfaltu itp. barwniki najrozmaitszych odcieni.

Na ogół barwniki rozpuszczają się lub rozdrabniają w wodzie, olejach, spirytusie itp. Przeważnie barwniki roślinne, zwierzęce i anilinowe, otrzymywane z destylacji mazi węgla kamiennego, są rozpuszczalne i wsiąkają w przedmiot tak, iż naturalna barwa jego jest widoczna; tworzą zatem tak zwane farby przezroczyste. Natomiast barwniki nierozpuszczalne, tylko rozpylone w cieczy, nie wchodzą w pory przedmiotu, tylko kryją jego właściwe zabarwienie ; są to barwniki pochodzenia przeważnie mineralnego i tworzą farbę kryjącą. Zmieszana farba przezroczysta z farbą kryjącą daje farbę kryjącą.

Zależnie od cieczy służącej do rozrabiania farb odróżniamy farby wodne, klejowe, olejne, pokostowe, żywiczne i woskowe. Przedmioty mające piękną barwę naturalną nie powleka się farbami kry-jącemi, lecz przezroczystemi, uwydatniającemi tem lepiej ową barwę naturalną. Do farb wodnych, klejowych itp. nie należy dawać barwników trujących, olejnej lub lakierniczej jest trująca własność niektórych barwników powstrzymana olejną twardą powłoką; gdzie jednak trujące substancje wskutek pewnych danych wpływów, mogłyby działać szkodliwie, tam nie wolno używać tego rodzaju farby. W każdym razie jednak powlekanie taką farbą olejną naczyń, służących do przechowywania artykułów spożywczych, jest bezwarunkowo niedopuszczalne.

zwłaszcza wewnątrz budynku. W farbie

2. Barwniki farb wodnych.

a)    Barwniki białe: Kreda daje piękną farbę białą, ale powinna być pławiona lub przynajmniej zagotowana; mleko wapienne choć czyste, daje farbę mniej białą; gips bez kleju; glina jako podkład pod malowanie; biel ołowiowa, zwana także bielą kremzeńską silnie trująca, w wodzie nierozpuszczalna, z czasem żółcieje, a pod działaniem kwasu siarkowego czernieje; biel cynkowa z klejem na podkładzie kredowym jest najlepszą; biel barytowa tylko do farb klejowych, pięknie biała, połyskująca i trwała; biel grifitowa, bardzo piękna biała farba kryjąca, ale na słońcu szarzeje. Wszystkie barwniki białe dają farbę kryjącą. Do farb białych ze szkłem wodnem używają: kredy pławionej, bieli cynkowej i bieli barytowej; biel ołowiowa jest nieodpowiedna.

b)    Barwniki żółte: Karmin żółty z soków roślin, zmieszany z kredą lub gliną, daje farbę jasnożółtą, złotożółtą, przezroczystą lub prześwietlającą; orlean z drzewa indyjskiego (bixa orellana), w postaci ciasta; kurkuma barwnik roślinny; żółcień chro-mowy, piękny, ale staje się zielonawy rychło; żółcień neapoli-tański, naturalny lub sztuczny, z antymonu, minji i tlenku cynku, daje farbę piękną i trwałą; o kr a, mieszanina z wodanu tlenniku, żelaza i gliny, żółta, pomarańczowa lub brunatna, w różnych odcieniach, używa się głównie jako domieszka; piękną odmianą jest okra złota; ziemia żółta jest gliną z okrą zmieszaną; żółcień kadmowy (siarczan kadmu) daje świetną farbę żółtą, trwałą, nieprzezroczystą, której nie należy mieszać z farbami miedzianemi; żółcień kaselski albo mineralny (chlorek ołowiu) daje farbę złotożółtą, dosyć trwałą; o per ment składa się z siarki i arsze-niku, naturalny lub sztuczny, daje farbę połyskującą, cytrynową, nieprzezroczystą, silnie trującą i dlatego mało używaną; umbra składa się z krzemianu gliny i z 15 do 70% tlenków żelaza i manganu; daje farbę żółtą lub brunatną z odcieniem czerwonawym lub zielonawym. Do farb żółtych ze szkłem wodnem można użyć: żółcień kadmowy, tlennik uranu, chromian barytu.

kiemi, dokonanej bezpośrednio przed użyciem. Dobrą farbę do fasad daje mieszanina f- części zieleni szwajnfurtskiej z -J- do f części grynszpanu, z -J części zieleni bremeńskiej i z { do I części bieli ołowiowej. Do zielonych farb ze szkłem wodnem można użyć ultramaryny, tlenku chromu i zieleni kobaltowej.

d) Barwniki niebieskie: Błękit bremeński jest wodanem tlenku miedzi; po wyschnięciu a w farbie wodnej jest jasno niebieski a w farbie olejnej zielony; błękit kopalny wodnisty węglan tlenku miedzi, za domieszką kwasów staje się zielony; z wapnem tworzy błękit wapienny jasnoniebieski; błękit kobaltowy uzyskuje się z fosforanu kobaltu pod działaniem rozcieńczonego kwasu siarcza-nego, ałunu i sody; daje farbę przeświecającą z odbłyskiem fioletowym bardzo piękną i trwałą, ale drogą; odmiany: smalt a i błękit leydeński; ultramaryna otrzymuje się z lazuru (lapis lazuli), sztuczna z kaolinu, soli glauberskiej, i węgla, i tworzy liczne odmiany; do farb zamiast kleju należy tu brać klajster mączny; błękit berliński czyli pruski przydatny jedynie do malowania

c) Barwniki zielone: Ziemia zielona, ze szczelin bazaltowych wydobywana, daje farbę nieczystą; lepsze odmiany są: zieleń werońska, zieleń francuska, zieleń saska; zieleń najwidzka ma wiele arszeniku, daje piękną jasnozieloną farbę tanią; zieleń nowa mniej piękna od poprzedniej, żółtawa, służy za domieszkę do ultramaryny; zieleń kopalną naturalną uzyskują z malachitu, sztuczną z saletrzanu miedzi; zieleń brunświeka czyli zieleń bremeńska daje farbę jasnozieloną, niezupełnie czystą; zieleń szwaj nfurtska czyli zieleń paryska jest arsenianem lub octanem miedzi, silnie trująca, daje świetną farbę; zmieszana z gipsem lub spatem ciężkim ma w handlu różne nazwy; zieleń chromowa o różnych odmianach, z których najlepsza jest zieleń szmaragdowa; mniej dobre: zieleń liściasta, angielska itd.r cynober zielony daje bardzo piękną farbę, złożoną z żółcienia chromowego, błękitu berlińskiego i spatu ciężkiego; grynszpan jest octanem miedzi; zieleń kobaltowa, to mieszanina z tlennik u kobaltu i tlenku cynku; zieleń cynkowa jest głównie domieszką. Najlepsze farby zielone uzyskuje się z mieszaniny farb żółtych z nie к

wewnątrz budynku na zagruntowaniu kredą lub gliną; najlepszą •odmianą jest błękit paryski; indigo, barwnik roślinny ciemnoniebieski, służy do wyrobu błękitu nowego. Do niebieskich farb ze szkłem wo dnem używają ultramaryny i smal ty.

e) Barwniki czerwone: Czerwień florencka jest mieszaniną gliny z osadem, wytworzonym podczas gotowania fernambuku, daje farbę nietrwałą ciemnoczerwoną; — lak czerwony: wytwór z pozostałości po fabrykacji karminu, daje farbę jasnoczerwoną nietrwałą; karmin, z owadu „koszenila“ daje farbę bardzo piękną, karmazynową, ale drogą; pośledniejsze odmiany zwą się lakiem karminowym; czerwień chromowa, zwana cynobrem chromowym, cynobrem austrjackim, czerwienią Yan Dycka. daje farbę czerwoną, piękną i trwałą; cynober jest siarczanem rtęci, znany w starożytności pod nazwą minium; w stanie rodzimym jest gęstą masą lub w postaci kryształów przezroczystych czerwonych; sztuczny daje farbę nieco żółtawą, trwałą i tanią; najlepsze odmiany: cynober chiński, cynober karminowy, cynober holenderski; zafałszowany ininją jest więcej żółty i z czasem czernieje; min ja jest dennikiem ołowiu, daje farbę jasnoczerwoną, dobrą, używaną do gruntowania żelaza i innych metalów i do kitów szklarskich olejnych dla ram metalicznych; min ja żelazna, barwnik ziemisty, zawiera do 70&/₀ żelaza, darje farbę brunatno-•czerwoną, jako farba olejna trzyma się silnie żelaza i używa się zamiast minji ołowiowej do gruntowania żelaza; czerwień japońska zbliżona do cynobru; czerwień nowa daje farbę nieco piasczystą, ale trwałą; czerwień kobaltowa składa się z saletrzanu kobaltu i węglanu magnezji, albo z siarczanu kobaltu z fosforanem sodu; daje piękną żywą farbę czerwonofioletową w licznych odcieniach; bolus czerwony złożony z gliny i żelaza, daje farbę trwałą i tanią; najlepszą odmianą jest bolus armeński; 4*zerwonodrzew czyli fernambuk uzyskuje się z drzewa fernambuku, zwanego także drzewem brązy li jskiem; marzanka czyli krąp uzyskuje się z krapu, korzenia rośliny z rodzaju marzanny; daje farbę czystą, żywą, trwałą, w różnych odcieniach; zmieszana z glinką tworzy lak marzankowy czyli krapowy, którego najlepszą odmianą jest karmin marzankowy; odmianą marzanki jest czerwień berlińska, dająca farbę z odcieniem fioletowym lub brunatnym; czerwień angielska jest dennikiem żelaza w licznych odmianach: czerwień indyjska, perska, chemiczna, neapoli-t a ń s к a, f г a n c u s к a itd. : odmiana : c z e r w i e ń p o 1 e r n i c za, caput mortum, colcothar jest produktem ubocznym fabrykacji kwasu siarczanego i daje farbę jasnoczerwoną do ciemnofioletowoczerwonejr trwałą i tanią, używaną do polerowania metalów i do robót malarskich; miesza się z farbami białemi i brunatnemi, a odmiany fiole-letowe zmieszane z barwnikami czarnymi dają farbę brunatną. Do-farb czerwonych ze szkłem wodnem można używać: czerwień chromową i tlennik żelaza; cynober daje farbę brunatną, która potem czernieje.

f)    Barwniki brunatne: Ziemia kolońska, czyli kasselska, złożona z żywic bitumicznych, daje farbę trwałą; umbra daje farbę kasztanowatą, trwałą; najlepszą jest umbra holenderska; bru-nacień pruski powstaje przez wyżarzenie błękitu pruskiego, daje farbę piękną i trwałą. Mieszanie zresztą barwników czerwonych z czarnymi tworzy brunatne.

g)    Barwniki fioletowe otrzymuje się z mieszaniny barwników czerwonych z niebieskimi; najpiękniejsze barwniki tworzą miesza niny z ultramaryny lub z błękitu kobaltowego i karminu; mniej piękne z ultramaryny i cynobru albo laku krupowego.

h)    Barwniki szare: Tlenek cynku; lepiej jednak tworzyć je w drodze mieszaniny barwników czarnych z białymi, za dodaniem nieco innych barwników jeszcze celem uzyskania odbłysku czerwonawego, niebieskawego lub zielonawego.

i)    Barwniki czarne: Sadza składa się z niedopalonych delikatnych pyłków węgla, lekkich czarnych; daje farbę dobrą, niezupełnie czarną i bywa fałszowana piaskiem itp. ; czerń frankfurcka uzyskuje się z winogron zwęglonych i używa się do farb klejowych, które są trwałe; czerń kościana ze zmielonych kości spalonych; najlepsza z kości słoniowej; czerń węglana drzewna, korkowa i czerń hiszpańska; grafit starannie spławiony, zarobiony kwasem winnym. Do farb ze szkłem wodnem biorą sadzę,, grafit i czerń irydjum.

3. Farby wodne.

Którykolwiek z barwników wyżej poszczególnionych, zarobiony wodą z domieszką ługu mydlarskiego, kleju, mleka, kazeiny, lub szkła wodnego, daje używaną do malowania wyprawy murów farbę wodną, której odróżniamy następujące rodzaje:

a) Farba wapienna składa się z mleka wapiennego i barwnika i używa się do fasad, ale jest nietrwała: trwałość da się podnieść za poprzedniem zmyciem ściany ługiem mydlarskim, albo za dodaniem tego ługu do farby. Należy wszakże pamiętać, że farba wapienna nagryza rury ołowiane i powłoki gumowe.

b)    Farba krwista składa się z surowicy krwi bydlęcej, uległej rozkładowi po 2 do 3 dniach i z palonego wapna sproszkowanego, przesianego, za dodaniem nieco ałunu. Farba ta jest po wyschnięciu y.ielona i trwalsza od poprzedniej, ale powłoka musi być dwukrotna.

c)    Farba klejowa składa się z barwnika i z kredy pławionej lub białej glinki zarobionych wodą,, a bezpośrednio przed użyciem dolewa się ciepłej wody klejowej i ponownie zarabia się silnie farbę.

Wodę klejową uzyskuje się z ciemnego stolarskiego kleju, który moczy się przez 24 godzin w zimnej wodzie, następnie zagotowuje się w małej ilości wody, a wreszcie dolewa się potrzebną ilość wody kipiącej.

Farby klejowej używa się do malowania wewnątrz budynków. Do robót wykwintniejszych — zamiast kredy i kleju — używa się bieli barytowej i roztworu gumy arabskiej, żelatyny, kleju rybiego, białka jajowego itp. ; barwnik ultramarynowy wymaga zarobienia farby klajstrem mącznym, zamiast klejem. Farby klejowe wogóle są żywe i piękne.

d)    Farba mleczna składa się z barwnika i mleka i nadaje się równo dobrze do wnętrza jak i zewnętrza budynku.

e)    Farba kazeinowa składa się z barwnika, z 1 części ciasta wapiennego odleżałego i z 5 części kazeiny na objętość, zarobionych wodą na masę lepką. Ma połysk silny i piękny, jest wndotrwałą, daje się zmywać, utrzymuje się wewnątrz i zewnątrz budynku, nadaje się do ścian drewnianych i do malowania artystycznego*, wszakże należy tu używać tylko barwników ziemnych lub metalowych.

Drzewo i płótno pomalowane tą farbą stają się trudniej zapałuemi.

¹ Kazeina czyli sernik należy do osobnej grupy ciał białkowych, które znajdują się głównie w mleku, ale także i w roślinach i rozpuszczają się w wodzie słabo alkalicznej. Kazeina rozpuszczona w nasyconym roztworze boraksu, tworzy gęstawy płyn bardzo lepki, zwany klejem kazeinowym, czyli klejem sernikowym, który zastępuje miejsce kleju lub gumy arabskiej. Twaróg roztarty z gaszonem wapnem lub kazeina rozpuszczona w roztworze sodu, potasu lub szkła wodnego dają kity kazeinowe, zalecane jako kity szklane i kity porcelanowe.

Mieszanina z 1 części kazeiny, 1 części gaszonego wapna i 3 części cementu daje kit do kamienia, drzewa, metali, spoin itd.

f) Farba wodoszklana czyli stereocliromiezna składa sie г barwników, rozrobionych w zgęszczonem szkle wodnem potasowera, niekiedy z małą domieszką sodu i rozcieńczonych wodą deszczową, lub rzeczną podczas zarabiania farby, a mianowicie: trzykrotną wagą wody do pierwszego malowania, a dwukrotną do drugiego i trzeciego. Farba ta umiejętnie zarobiona i nałożona jest bardzo trwałą, i nadaje się szczególnie do wypraw wapiennych, cementowych i gipsowych, a głównie do fasad.

Barwniki organiczne i szkło wodne sodowe są tu nieodpowiednie, gdyż pierwsze bardzo rychło płowieją, a drugie sprowadza wykwity. Zresztą w zestawieniu barwników farb wodnych wyżej, poddział 2, poz. a) do i), są wyliczone barwniki, stosowne do farby wodo-szklanej. Powłoka drzewa tą farbą uogniotrwala je do pewnego .stopnia.

Malowanie artystyczne farbami wodoszklanemi zowie się stereo-chromią.

4. Barwniki farb olejnych.

a)    Barwniki białe: Z wyliczonych wyżej w poddz. 2 barwników używa się tu biel ołowiowa, biel cynkowa.

b)    Barwniki żółte: żółcień neapolitański, żółcień chromowy, okra, żółcień kasselski, operment.

c)    Barwniki zielone: zieleń szwajnfurcka, grynszpan, zieleń brunszwicka (bremeńska), cynober zielony, zieleń kobaltowa, zieleń chromowa, zieleń cynkowa.

d)    Barwniki niebieskie: błękit kobaltowy, ultramaryna, indygo, błękit berliński.

e)    Barwniki czerwone: karmin, marzanka, cynober, czerwień japońska, czerwień angielska, bolus czerwony, czerwień nowa, min ja.

f)    Barwniki brunatne, szare i czarne są tu te same barwniki farb wodnych, poszczególnione wyżej w poddziale 2, pod poz. f), h), i).

5. Ciecze farb olejnych.

a) Olej lniany wyciska się z nasienia lnu i w czystym stanie jest oleistą cieczą żółtawą, wrze w temperaturze 180° C, zaś w 810° C wytwarza pary przykrej woni, które zapalają się same przez się i palą się wraz z olejem. Olej lniany do farby białej

należy wprzód ubielić i to najlepiej zapomocą silnego działania promieni słonecznych, po poprzedniem przefiltrowaniu za użyciem węgli kościanych. Olej lniany wysycha powoli i dlatego używają go do farb olejnych dopiero po przerobieniu na pokost lniany. Bywa fałszowany olejem rzepakowym, olejem z nasion bawełny,, z nasion konopi, tranu rybiego, olejem żywicznym itp.; fabrykaty te wszystkie są małej wartości i nie nadają się do farb olejnych.

b)    Pokost lniany uzyskuje się przez zagotowanie i zoksydo-wanie oleju lnianego z tlenkami metalowymi, bogatymi w tlen. Gotowanie powinno trwać przez 3 do 4 godziny w ciepłocie około 200° C za dodaniem 2<>/₀ minium lub gładzi ołowiu¹, wśród częstego mieszania; potem pokost w możliwie najgorętszym stanie pozostawia się w spoczynku, i gdy osad opadnie na dno naczynia, odlewa się czysty pokost. Osadu można użyć ponownie do pokostu farb ciemnych.

Dobry pokost jest nieco gęściejszy i ciemniejszy od oleju lnianego; nie powinien jednak być za ciemny lub brudno brunatny. Bywa zresztą często fałszowany żywicą lub olejem żywicznym itp.

Pokostu przeznaczonego do białej farby nie można mieszać z minium ani z gładzią ołowiu, gdyż powodują zżółknięcie farby; natomiast używa się jednoprocentowego bromianu manganu lub dwuprocentowego hidratu tlenku manganu.

c)    Olej terpentynowy, terpentyna, jest cieczą ulatniającą się, cienkopłynną, bezbarwną, czasem żółtawą, w każdym razie o właściwej silnej woni; uzyskuje się z destylacyi surowej terpentyny, pochodzącej z rozmaitych rodzajów sosny i czyści się parą za dodaniem wapna żrącego. Rosyjska lub polska terpentyna uzyskuje się z korzeni świerka albo sosny i ma przenikliwą woń, nie dającą się usunąć.

Dobra terpentyna jest czysta jak woda, ma przyjemną woń ostrą, roztarta w dłoniach nie przylepia się do rąk i szybko się ulatnia, tracąc zupełnie woń po kilku minutach. Bywa fałszowana n. p. produktem naftowym, węglowodorem i innymi lotnymi olejami ; w tym stanie pozostawia tłuste plamy na papierze, podczas gdy prawdziwa terpentyna żadnych plam nie zostawia.

Terpentyny używa lakiernik do rozrabiania i rozcieńczania różnych lak olei żywicznych, a także do rozcieńczania farb olejnych zwykłych, ale powinien to robić w małej ilości i to tylko do powłoki wewnątrz budynku; terpentyna bowiem ułatwia powlekanie farbą i czyni ją tańszą, ale zmniejsza połysk i trwałość powłoki.

d) Sykatyw jest domieszką płynną do farb olejnych, umożliwiającą szybkie schnięcie i uzyskuje się z oleju lnianego, zmieszanego z większą ilością gładzi ołowiu, minji ołowianej i umbry, doprowadzonego do tak wysokiej temperatury, aby masa zgęstniała i bańkami się pokryła; potem masę odsuwa się od ognia, rozcieńcza terpentyną, filtruje i sykatyw gotowy. W podobny sposób przyrządza się także inne środki różne, powodujące szybkie schnięcie.

Dobre sykatywy, nałożone cienką warstwą na szkło powinny wyschnąć po 15 minutach, a dodane w ilości 5 do 8°/₀ do czystego oleju lnianego powinny spowodować wyschnięcie jego powłok około w 18 godzinach. Sykatywy do farb białych olejnych nie powinny zawierać tlenków ołowiu, aby farba nie zżółkła.

6. Farby olejne.

Farba olejna składa się z barwnika, zarobionego olejem lnianym lub pokostem lnianym na miernie gęstą masę i potem roztartego miałko na szlifowanej płycie kamiennej zapomocą tarki kamiennej albo na młynku stosownym. Wogóle farba olejna powinna zawsze zawierać pewną część barwników metalicznych, n. p. bieli ołowiowej lub cynkowej, domieszaną do właściwego jej barwnika; zresztą powłoka kompletna farbą olejną jest trwalszą i ekono-miczniejszą, jeśli farba przeznaczona do pierwszej powłoki czyli do zagruntowania zawiera prócz bieli ołowiu з/₈ części spatu ciężkiego, a do drugiej i trzeciej powłoki co najwyżej po */s tego spatu.

Rozrzedzanie farby olejnej do stopnia, umożliwiającego należyte jej nakładanie podczas powłoki, wystawionej na wpływy atmosferyczne, należy uskuteczniać wyłącznie tylko pokostem lnianym, podczas gdy do powłoki w zabudowanej przestrzeni można użyć także w połowie dobrej terpentyny; zresztą celem przyspieszenia wysechania można dodać nieco sykatywu. Masa farby olejnej miernie gęstej daje się przechować bardzo długo, jeżeli pokryje sie ją stale cienką warstwą wody, a w razie zawartości w farbie barwników, wodę chłoniących, cienką warstwą oleju zamiast wody.

Sk Warczyński, Podręcznik budowlany.

Farby olejne po wyschnięciu są twarde, nieprzesiąkliwe, trwałe na wpływy atmosferyczne i przylegają mocno do ciał porowatych suchych, ale słabo do mokrych; są zresztą zazwyczaj piękne i połyskujące, który to połysk zmniejsza się jednak za dodaniem terpentyny.

W malarstwie artystycznem używają do farby olejnej — zamiast oleju lnianego — wosku rozpuszczonego w terpentynie.

7. Barwniki i ciecze farb lakowych czyli żywicznych.

Barwniki farb olejnych, poszczególnione w poddziale 4, str. 259, są zarazem barwnikami farb lakowych czyli żywicznych.

Ciecze farb lakowy cli zaś są to tak zwane laki czyli pokosty żywiczne, będące właściwie roztworem jednej z poszcze-gólnionych niżej żywic wr stosownym do tego celu płynie i odznaczają się tern, że twTorzą powłokę prędko schnącą, połyskującą i trwałą. Zależnie od żywicy w skład roztworu wchodzącej od-łóżniamy następujące laki:

w postaci płyt, guzów, kul itp.

1.    Laka kopalowa czyli pokost kopałowry zawiera kopale, tworzące grupę żywic twardych, trudno topliwych, do bursztynu podobnych, pochodzących częściowo z drzew dziś jeszcze istniejących, przeważnie jednak znajdywanych w ziemi wszystkich części świata — z wyjątkiem Europy

Poszczególne odmiany kopalu różnią się bardzo między sobą co do postaci, wielkości, twardości i w łasności chemicznych ; są przeważnie bezbarwne, często żółtawe lub czerwonawe; miększe z nich na ogół bywają różnobarwne, ale jedynie bardzo twarde są bezbarwme i dają najlepszą lakę, n. p. kopal zanzibarski, wykopywany na wscho-dniem wybrzeżu i podobny do krzemienia kopal krzemienny na zachodniem wybrzeżu Afryki.

2.    Laka damarowa czyli pokost daraarowy zawiera żywicę dam ar ową, pochodzącą z rośliny szpilkowej dam mara oriental is, która rośnie na wyspach Malaka, Sumatra, Borneo i Jawa. Laki tej używa się do jasnych, prawie białych farb lakowych, lecz nieolejnych.

3.    Laka bursztynowa zawiera żywdcę zwaną bursztynem z drzewa szpilkowego, dziś już zaginionego, „pinus succifera“, znajdywaną wszędzie. Bursztyn jest cytrynowożółty z białymi płomykami, o przełomie muszlowym i twardości 2 do 2*5, topi się całkiem dopiero w ciepłocie 800° C i spala się bez pozostałości; jest bardzo drogim (kosztuje 4 do 5 koron od 1 g) wobec czego lakę wytwarzają tylko z jego odpadków.

4. Laka kalafonjowa czyli pokost kalafonjowy wytwarza się z kalafonji, będącej żywiczną pozostałością podczas czyszczenia terpentyny. Kalafonja jest żółtobrunatna, szklista, łatwo rozcieralna, daje lichą i tanią lakę, która niezupełnie wysycha, a pod działaniem wpływów atmosferycznych rychło odskakuje i ściera się na proch.

Laki zresztą wyżej poszczególnione — zależnie od płynu do roztworu użytego i od sposobu rozpuszczenia w nim żywicy — różnią się wzajemnie, a mianowicie:

a)    Laki tłuste czyli olejne, wytworzone w ten sposób, że roztopione w wysokiej ciepłocie kopale lub inne tym podobne żywice zostały rozpuszczone w schnącym oleju (lnianym) i w terpentynie; schną szybciej od zwykłej farby olejnej a zwłasza, gdy w ciepłem powietrzu terpentyna się ulotni a pozostała żywica w ścisłym związku z olejem tworzy połyskującą powłokę, która w miarę dobroci żywicy jest nawet wytrzymała na wpływy atmosferyczne.

b)    Laka terpentynowa i laka spirytusowa są zwykłymi roztworami żywicy: pierwsza w terpentynie, druga w spirytusie, i schną wprawdzie jeszcze szybciej od lak tłustych czyli olejnych, ale trwałością im niedorównują a na wolnem powietrzu są nie do użycia.

8. Farby lakowe.

Barwniki i to najlepszej jakości, zarobione jedną z lak w poprzednim poddziale określonych i roztarte w sposób opisany dla farb olejnych (zob. poddział 6) dają farbę lakową, której powłoka obok żądanej barwy odznacza się pięknym połyskiem. W ten sposób otrzymujemy farby lakowe olejne, które są trwałe na wpływy atmosferyczne, farby lakowe terpentynowe i farby lakowe spirytusowe. Farb lakowych używa się w ogóle tylko w jasnych tonach i to rzadko w budownictwie lądowem.

9. Farby lazurowe.

Barwniki rozpuszczone zupełnie w occie lub w pokoście 'Olejnym tworzą farbę przezroczystą czyli lazurową octową lub farbę lazurową olejną.

Farby lazurowej octowej brunatnej (ziemia kolońska czyli kasselska) używają do wytworzenia zarysów słojów drzewa, ale tylko wewnątrz zabudowanej przestrzeni. Lazurowa farba olejna składa się z barwnika^ zarobionego pokostem olejnym i jest trwała nawet i na wolnem powietrzu.

Farbę lazurową zarabiają — zamiast octem lub olejem — także piwem, wodą cukrową lub gumową, ale rzadko kiedy, gdyż i te środki dają także lazurę nietrwałą na wolnem powietrzu.

Farby lazurowe zresztą w stanie rozrobionym nie dają się przechowywać.

XII. Powłoki farbne.

1. Pogląd ogólny.

Mur, drzewo, żelazo itp. części składowe budowlane otrzymują powłokę celem ochrony od wpływów atmosferycznych i od ognia lub celem ładniejszego wyglądu; powłoka ta wsiąka w pory przedmiotów i przylega tein mocniej, czem większa ich porowatość;, natomiast na polerowanych metalach lub szkle trzyma się źle. Przedmioty wilgotne trzeba osuszyć, gdyż wilgoć zapełnia pory i nie dopuści do nich powłoki, która w takim razie schnąc dostaje bańki z ujmą trwałości materjału.

Wyprawy ścian należy powlekać jedynie po zupełnem ich wyschnięciu nie tylko z powodów właśnie podanych, lecz i z tego względu, że wilgotne wapno gryzące lub alkalja cementu rozkładają materjał powłoki i sprowadzają plamy i wykwity.

Powierzchnie należy przed powlekaniem starannie oczyścić, gdyż brud przeszkadza przylgnięciu powłoki; a jeżeli w tym celu trzeba zastosować mycie, to należy potem postarać się o wysuszenie. Nierówne, spękane i porysowane powierzchnie należy wprzód wyrównać i wykitować, oraz wygładzić; gdzie powłokę trzeba odnowić, tam należy starą zmyć mydłem i wytrzeć pumeksem; a gdyby była bardzo zniszczona, to zupełnie usunąć zapomocą opalenia lub stosownego działania chemicznego.

2. Powłoka czyli malowanie farbą wodną.

Określone wyżej w poddziale 3, rozdziału XI. (str. 253) farby wodne służą głównie do powłoki czyli malowania wyprawy ścian

zupełnie wyschłej; ale także i cieśla często ich używa. Przed rozpoczęciem malowania nasyca się powierzchnię wyprawy mlekiem wapiennem, po wyschnięciu zmywa się ługiem mydlanym z dodaniem nieco ałunu lub kwasu borowego, poczem następuje malowanie.

Przemalowanie ścian wymaga możliwie starannego oskrobania starej farby, a gdy się nieda, należy ją zmyć kilkakrotnie mydlinami; małe rysy, zagłębienia i pęknięcia trzeba wykitować kredą pławioną, zarobioną wodą klejową, po poprzedniem zwilżeniu czystą wodą odnośnych miejsc; zaś plamy wilgoci na muracli i sufitach usunąć zaporaocą silnego pocierania pędzlem w wodzie ałunowej maczanym albo zaporaocą zacierania tarką gipsem posypaną. Pociągnięcia pędzlem podczas malowania powinny się kolejno krzyżować; podczas zaś malowania sufitów ostatnią powłokę należy wykonywać pociągnięciami prostopadłemi do ściany okiennej.

Do malowania zresztą ścian i sufitów w mieszkaniach i szpitalach nie należy bezwarunkowo używać farb, zawierających arszenik, znajdujący się zwykle w barwnikach zielonych, szarych, niebieskich, czerwonych i brunatnych.

Czyste wodoszkło potasowe z małą domieszką wodoszkła sodowego tworzy trwałą powłokę kamienia, wypiawy i drzewa, wytrży-małą na wpływy atmosfery i mniej lub więcej ogniotrwałą; zresztą powłoka ta jest przezroczystą i zastępuje powłokę pokostową.

3. Powłoka farbą olejną.

u) Powłoka olejna, wykonana czystym kipiącym olejem lnianym, jest najprostszą, przezroczystą i utrwalającą.

b)    Po włoka pokostowa składa się najpierw z powłoki czystym pokostem lnianym, następnie po wykitowaniu w miarę potrzeby i wygładzeniu, z drugiej i trzeciej powłoki czystym pokostem, a wreszcie z powłoki bezbarwną laką kopalową lub bursztynową jedno- albo dwukrotnej.

c)    Powłoka farbą olejną wogóle wymaga najpierw starannego oczyszczenia i osuszenia powierzchni, poczem wykonuje się podkład (zagruntowanie) pokostem lub rozcieńczoną farbą podkładową dla nasycenia porów. Po wyschnięciu następuje druga powłoka stosownie płynną farbą olejną, a gdy wyschnie, przychodzi ewentualnie trzecia taka sama powłoka. Każda powłoka nakłada się cienko szczecinowym pędzlem, wśród częstego mieszania farby; należy też pamiętać, że każda olejna farba po wyschnięciu ciemnieje i że należy ją zarobić w jaśniejszym tonie, celem uzyskania żądanej barwy.

Dobra powłoka olejna powinna być gładka i mieć mierny połysk ; a gdy go wcale niema lub mało, to znak, iż ma wiele terpentyny a mało pokostu, i jest wskutek tego nietrwałą na wolnem powietrzu. Czem więcej ma pokostu, tern większy jest jej połysk, który można znacznie zwiększyć z pomocą ostatniej powłoki laką kopalową lut> ewentualnie laką damarową.

Powłoka farbą olejną niszczeje bardzo prędko od gorącej wodyr od rozcieńczonego kwasu solnego lub saletrzanego, zwłaszcza w stanie ulatniającym się, wreszcie od kwasu siarkawego, octowego, a nawet i od zwykłej wody, której opiera się jedynie powłoka farbą lakową.

Czyszczenia powłoki farbą olejną dokonuje się najlepiej wodą deszczową i białem mydłem.

d)    Powłoka farbą olejną wymaga — po wyschnięciu podkładu — wygładzenia powierzchni pumeksem lub papierem szklanym i wykitowania wszelkich rys i pęknięć kitem olejnym*, wreszcie pa ponownem wygładzeniu następuje dwu- lub trzykrotna powłoka, farbą olejną w aniarę tego, czy farba ta była gęstszą lub rzadszą.

e)    Powłoka farbą olejną słojowana czyli fladrowana składa się z podkładu (zagruntowania) i z jedno- lub dwukrotnego powleczenia farbą olejną, a po wyschnięciu następuje powłoka lazurową farbą octową lub raczej olejną, na której w stanie mokrym uskutecznia się zarys układu słojów żądanego drzewa zapomocą grzebieni ze stali, ze skóry, bursuczych pędzli lub wzorców (patronów) skórzanych. Po wyschnięciu lazuru powleka się całość raz lub dwa przezroczystą laką kopalową.

f)    Powłoka farbą olejną marmurowa itp. wykonuje się podobnie jak poprzednia słojowana.

g)    Powłoka farbą olejną podłogi względnie posadzki wykonuje się farbami lub lakami wytrzymałeini na silne zużycie. Miękkie podłogi po zapuszczeniu farbą olejną kituje się kitem olejnym, wygładza, potem powleka dwa do trzy razy farbą olejną a w końcu laką kopalową lub bursztynową; można też zaraz po zapuszczeniu dać jedno- lub dwukrotną powłokę farbą Jakową bursztynową. Starych podłóg zapuszczanych nie gruntuje się, tylko powleka się wprost dwukrotnie olejną farbą lakową bursztynową, jeżeli stara powdoka jest niebardzo zużyta.

Nowe podłogi zapuszczają także i powlekają gorącym czystym pokostem lnianym z domieszką — w miarę potrzeby — złotej okry ;

powłoka ta schnie zwolna i jest mniej piękna od powłoki laką bursztynową, ale zato trwalsza i zalecana dla szpitali itp. Posadzkę z drzewa twardego zapuszcza się mieszaniną rozpuszczonego w ciepłej wodzie wosku z okrą i wyciera twardemi szczotkami lub kawałkami szmat aż do połysku.

h)    Powłoka farbą olejną metali — po starannem odczyszczeniu z brudu, zendry, rdzy itp. — wykonuje się na pojedynczym lub podwójnym podkładzie farbą olejną minjową w ten sposób, że nakłada się właściwą żądaną farbę olejną tylekromie, aż podkład minjowy zupełnie zakryje. Bardzo trwałemi są te powłoki olejne, które zawierają grafit lub bronz srebrzysty jako barwnik i dają żelazu barwę jego naturalną.

Na szczególną uwagę zasługują powłoki następującemi dwiema farbami olejnemi.

a) Powłoka farbą olejną łuskowopancerną ciemnobrunatną lub srebrnoszarą, patentu W. H. Lambrechta w Wiedniu, sprzedawaną już w stanie zarobionym, wykonuje się — po starannem oczyszczeniu metalu — tak, jak zwykłą farbą olejną, i tylko trzeba ją szczególnie cienko nakładać.

Sama farba składa się z krzemianu żelaza, jako barwnika o nadzwyczaj delikatnych, giętkich, metalicznie błyszczących, żelazno-szarych łuseczkach, zarobionego pokostem lnianym; 1 kg tej farby wystarcza do jednorazowej powłoki 10 do 12 w².

ß) Powłoka farbą olejną bronzową polega na tem, że na zagruntowaniu (podkładzie) nakłada się jedno- lub dwurazową powłokę stosowną farbą olejną, a wreszcie wykonuje się jednorazową tylko powłokę właściwą dobrze kryjącą płynną farbą olejną bronzową, złożoną z barwnika miedziano-, srebrzysto- lub złotawobronzowego, zarobionego dobrą laką kopalową. Powłokę bronzową można wykonać także i na przedmiotach niemetalicznych.

i)    Powłoka farbą olejną murów wymaga odrębnego traktowania zależnie od tego, czy wyprawa ich jest zwykłą wapienną lub cementową, a mianowicie:

a) Powłoka zwykłej wyprawy wapiennej wykonuje się w ten sposób, że po zupełnem wyschnięciu i wykitowaniu drobnych uszkodzeń kredą pławioną lub gipsem, zarobionych wodą klejową, oraz po wygładzeniu całej powierzchni, nasyca się ją raz lub dwa pokostem lnianym; na to przychodzi jedno- lub dwukrotny podkład rzadką farbą olejną i tu można do pierwszego podkładu dodać 83o/₀ bieli ołowiu i 67<>/₀ kredy pławionej, a do drugiego odwrotnie; wreszcie daje się co najmniej dwukrotna powłoka właściwą doborową farbą olejną. Nasycenie wyprawy — zamiast pokostem — wodą klejową nie jest wskazane, gdyż taka farba olejna łuszczy się; również farba przeznaczona do powłoki zewnątrz budynku nie powinna zawierać terpentyny.

Powłoka farbą olejną na wolnem powietrzu trwa 5 do 6 lat, ale traci połysk już po roku; najodpowiedniejszą porą do wykonania tej powłoki są czerwiec, lipiec i sierpień, chociaż zresztą i inne miesiące, o ile są suche i ciepłe, mogą do tego celu służyć.

ß) Powłoka farbą olejną wyprawy cementowej z powodu niebezpieczeństwa wykwitów itp. wykonuje się dopiero w rok, a zwykle nawet w dwa lata po wyprawieniu; ale i wtedy jeszcze jest rzeczą wskazaną nasycenie wpierw wyprawy fluatami Kesslera albo rozcieńczonymi kwasami; ten ostatni zabieg jednak wymaga obmycia wyprawy potem. Gdyby mimo tych zabiegów wszystkich okazały się ślady wykwitów, to należy zabiegi powtarzać aż do skutku, poczem dopiero przeprowadza się powłokę farbą olejną w sposób pod a) wskazany.

4. Powłoka maziowa.

a)    Powłoka mazią drzewną składa się z mazi drzewnej, rozpuszczonej w terpentynie i nałożonej w gorącym stanie na powierzchnię murów, drzewa itp.

Za, dodaniem do drugiej powłoki nieco wosku otrzymuje ona barwę do drzewa podobną i używa się w łazienkach, pralniach i parniach, gdzie chroni mury od wykwitów żrących.

b)    Powłoka mazią węgla kamiennego wykonuje się często na gorąco z domieszką spirytusu lub terpentyny dla większej płynności na murze, drzewie i żelazie ; w tym ostatnim wypadku trzeba domieszać około 3<>/₀ wapna żrącego dla zobojętnienia kwasu karbolowego w mazi zawartego i niszczącego żelazo. Kreozot wchodzący w skład tej mazi chroni znakomicie drzewo od rychłego zniszczenia; najczęściej zresztą powleka się tą mazią dachy papą kryte.

c)    Powłoka kar bo lin owa składa się z ciężkich olei kreozotowych, utrwala drzewo na wolnem powietrzu i utrudnia powstanie oraz rozwój grzyba; także używa się i do murów, które chroni od wilgoci. Powłokę wykonują w stanie cienkopłynnym na gorąco

pędzlem szczecinowym tak długo, aż przestanie wsiąkać; po wyschnięciu w 3 do 8 dni, co poznać po braku woni, przychodzi druga a ewentualnie i trzecia powłoka. Barwę ma jasnobrunatną, matową, przezroczystą, w czasie wykonania trzeba pamiętać jednak, że karbolin jest łatwo zapalny, przeżera suknie i w zetknięciu z ciałem powoduje obrzmienie skóry.

d) Powłoka karbolinem Avenariusa kasztanowatobrunatna ma chronić drzewo od gnicia nad i pod ziemią, od grzyba, ściany osuszać, impregnować żagle, liny i siecie rybackie, działać des-infekcyjnie i niszczyć, względnie usuwać robactwo ze stajen końskich, bydlęcych i drobiowych.

5. Powłoka fluatami Kesslera.

L. Kessler, chemik francuski, stwierdził, że sole metaliczne kwasu fluorokrzemowodorowego, rozpuszczone w wodzie i użyte do powłoki miękkiego piaskowca, wapienia, wyrobów cementowych, gipsowych, terakotowych itp., nietylko je chronią i utrwalają, lecz także w wysokim stopniu utwardniają i tem samem wzmagają ich wytrzymałość, oraz odporność na wpływy atmosfery, bez ujmy naturalnej barwy i złożenia kamienia. To samo tyczy się wypraw różnego rodzaju, a wyprawy cementowe pod wpływem tej powłoki otrzymują jednostajną barwę, nie dostają wykwitów i są obojętne wobec kwasów. Sole te zowią się fluatami Kesslera i w praktyce służą następujące ich odmiany.

1.    Fluat magnezjo wy jako roztwór 20 do 25°/o daje powłokę utwardniającą wyroby z kamienia i cementu.

2.    Fluat „Avant“ jako 15°/₀ roztwór służy do pierwszej powłoki pod farby olejne i do powłoki kamieni, nie mających spoiwa wapnistego.

8. Fluat gliniasty jako 15 do 18°/₀ roztwór głównie do powlekania kamieni gliniastych.

4.    Fluat cynkowy jako 35 do 40<>/₀ roztwór nadaje się szczególnie do pierwszej powłoki pod farbę olejną i działa silnie.

5.    Fluat „Raval“ służy do odczyszczania starych, zczerniałych na wolnem powietrzu kamieni.

6.    Fluat gipsowy używa się do powłoki stwardniającej wyroby z gipsu.

7.    Fluat argile daje powłokę stwardniającą wyroby z terakoty.

8. Fluat żelaza, fluat miedzi i fluat, chromu, jako fluaty metalowe, służą do barwienia powierzchni kamieni.

Rozezyn fluatów nie truje i nie rozkłada się, ale nie należy go przechowywać w naczyniach żelaznych. Fluatować można także kamień nie zupełnie suchy; w każdym razie jednak należy dopiero po oczyszczeniu go z kurzu i brudu nakładać powłokę roztworem 15 do 20°/o zapomocą pędzla szczecinowego aż do nasycenia, które zależnie od gęstości kamienia sięga rzadko głębiej, niż na 1 cm. Po wyschnięciu trwającem 2 do 8 dni powtarza się fluatowanie, jeżeliby się okazało dalsze wsiąkanie; najczęściej za drugim lub trzecim zachodem fluatowania wsiąkanie zupełnie ustaje. Kamień bardzo porowaty powleka się sproszkowanym kamieniem zarobionym 6°/₀ roztworem fluatu, poczem zaczyna się fluatowanie roztworem 6°/₀ następnie czem raz silniejszym i kończy 40procentowym.

Fluatowane powierzchnie палу et bardzo miękkich kamieni można szlifować i polerować, a zapomocą różnych metalowych fluatów farbnych można wapienie trwale barwić i utwardniać.

Wogóle zalecają poddawać fluatowaniu:

a) Ciosy, gzymsy, rzeźby, stopnie schodowe i bruki z miękkiego kamienia, wystawione na wpływy atmosfery lub silne zużycie.

ß) Wszelkie wyprawy wystawione na wpływy atmosfery lub na działanie kwasów w wychodkach, kloakach itp., wreszcie na przesiąkanie wody w cysternach itd.

y) Powierzchnie cementowe i betonowe, które muszą pozostać czyste lub być farbą olejną powleczone.

8) Kamienie mrozem zniszczalne lub już zniszczone celem dalszej ochrony.

e) Zczerniałe od starości kamienie, przeznaczone do odczyszczenia fluatem „Ravalu i do ochrony od dalszego zczernienia.

We wszystkich powyższych wypadkach jest rzeczą wskazaną przed przedsięwzięciem fluatowania w większym rozmiarze, przeprowadzić próby.

6. Powłoki różne.

a) Powłoka nieprzesiąkliwa mydłem i ałunem służy do muru i drzewa, których powierzchnia po osuszeniu i wykitowaniu nasyca się roztworem 0*84 kg mydła ordynarnego w 45 l wody, a po 24 godzinach roztworem 0-28 kg ałunu w 18 l wody; jeżeli powłoka ta cala okaże się mało gęsta, powtarza się ją.

b) Powłoka cementem portlanckim składa się z cementu zarobionego wodą z domieszką ewentualną miałkiego piasku ostrego» na gęstą płynną masę i nadaje się szczególnie do żelaza i stali, przeznaczonych do osadzenia w mur; łączy się bardzo ściśle z ich powierzchnią i chroni bezwarunkowo od rdzy. Jedno- lub dwukrotna powłoka zastępuje dobrze farbę olejną minjową, używaną do trawers i zespołów żelaznych wmurowywanych.

7. Utrzymanie powłoki farbą olejną.

Powłokę farbą olejną wystawioną na wpływy atmosfery należy odnawiać co 3 do 5 lat, a fasadowe co 6 do 8 lat.

Odnowienie wymaga czystego oskrobania łatwo łuszczącej się starej powłoki, wraz z brudem i kurzem, a na żelazie także ze rdzą, i wykonania nowej farbą olejną bez gruntowania. Jeżeli zajdzie potrzeba zupełnego usunięcia starej powłoki, to smaruje się ją spirytusem, terpentyną lub tym podobnym palnym płynem i zapala się albo osmala się lampką do lutowania albo zresztą zwykłym ogniem, o ile to możliwe, a gdy powłoka okryje się pęcherzami, łatwo daje się już oskrobać.

Można też zamiast tego wszystkiego osmarować powłokę roztworem żrącym sody lub wapna albo terpentyną ogrzaną, poczem daje się łatwo zetrzeć ostremi szczotkami.

Także mieszanina sody z mydłem potasowem czyli smarowidło wem przeżera skutecznie powłokę farbą olejną z jak naj-mniejszem zanieczyszczeniem powierzchni powleczonej.

XIII. Klej.

1. Klej zwierzęcy.

a) Pogląd ogólny.

Ciała międzykomórkowe zwane kollagenami, będące u zwierząt kręgowych właściwą tkanką wiążącą w skórach, żyłach, ścięgnach, więzadłach, chrząstkach, kościach itp., przemieniają się w klej długotrwałem gotowaniem w wodzie.

W znaczeniu chemicznem odróżniamy klej kostny czyli glutynę i klej chrząstkowy czyli chondrynę.

Gluty na jest głównym składnikiem kleju w technice używanego i cechuje się zdolnością pęcznienia w wodzie, w której jednak nie rozpuszcza się-, ogrzana staje sie cienkopłynną, a po ostygnięciu zmienia się w galaretę klejową.

Chondryna jest płynnym, opalizującym wytworem gotowania »czystycli chrząstek w wodzie i po ostygnięciu staje się żelatyną.

Klej zatem w znaczeniu technicznem jest wytworem, uzyskanym Tz poszczególnionyeh wyżej materjałów surowych pochodzenia zwierzęcego zapomocą różnych zabiegów konserwowania, rozpulchniania, gotowania i suszenia i składa się z glutyny albo z chondryny lub z obu tych ciał; zależnie zaś od rodzaju grupy surowców, z której go wytworzono, rozpadu na klej skórny i na klej kostny.

b)    Klej skórny.

Klej skórny uzyskuje się na ogół ze skór zwierzęcych, a mianowicie z garbarskich odpadków skórzanych zwykłych i biało-skórniczych, z odpadków fabrykacji pergaminu, z różnych skór już używanych, z futrzanych skórek zajęczych, króliczych, psich, kocich, z nóg wołowych, ścięgien, z głów cielęcych itp. Materjał ten moczy się przez 15 do 40 dni w dwuprocentowem mleku wa-piennem raz lub dwa odnawianem, a czasem bieli się chlorkiem wapni a ; następnie płócze się najdokładniej w wodzie płynącej w bębnach praezkarskich i szybko osusza. Tak przygotowany klej surowy, dający 25 do 50% kleju, gotuje się z wodą w kotłach otwartych z dnem podwójnem na otwartem ognisku przez 3 do 8 godzin albo też zapomocą pary wodnej w szczelnie zamkniętych kotłach i jako rozczyn klejowy zbiera się na spodzie kotłów, zabezpieczonym od gorąca. Stąd dalej rurką z kurkiem spływa do kadzi, chronionych od oziębienia, gdzie poddaje się go czyszczeniu ałunem itp., poczem odprowadza się go do naczyń drewnianych lub metalowych i gdy po 12 godzinach skrzepnie na galaretę, kraje się drutem stalowym lub mosiężnym w tabliczki, nawleka na nitki i suszy w ciepłocie z początku 15 do 20° C, a później znacznie zwiększonej.

Niewyschniętą galaretę można także w handlu nabyć jako tak zwany klej beczkowy.

Klej skórny otrzymuje często domieszki barwiące, jak fosforan w^priia, biel barytową, biel cynkową itp. dla poszczególnych celów.

c)    Klej kostny.

Wyrób kleju z kości łączy się zawsze z fabrycznem wydobywaniem z nich tłuszczu oraz z przemianą ich na nawóz rolny

(fosfat wapniu). Z kości zmielonych usuwa się przedewszystkiem tłuszcz: wygotowaniem albo działaniem pary prężnej, albo wreszcie ekstrakcją z pomocą siarczku węgla lub benzyny i to jest właśnie najzupełniejszem działaniem. Następnie w miarę potrzeby poddaje się kości stosownym zabiegom, a wreszcie celem uzyskania z nich czystej chrząstki usuwa się ich mineralne części zapomocą kwasu solnego w ciągu 48 do 72 godzin. Otrzymaną w ten sposób czystą chrząstkę przemienia się teraz w klej kostny takimi samymi zabiegami, jakie opisano wyżej w poprzednim poddziale b), w celu uzyskania kleju skórnego.

Z powodu małej zawartości fosforanu wapnia klej kostny ma barwę mlecznie białą, którą często uwydatnia się domieszką bieli barytowej, cynkowej itp. Zapomocą szczególnie starannych zabiegów można także z kości otrzymać żelatynę klejową zupełnie bezbarwną, bez woni i smaku, krajaną w cienkie przezroczyste tabliczki, które w wodzie gorącej mają się rozjmszczać zupełnie i czysto. Siła klejąca tego kleju jest jednak mała i z tego powodu używa się go do wyrobu sztucznych kwiatów, papieru szklanego, glazury papieru zbytkowego, kabzułek do przykrych lekarstw itp.

d) Własności i jakość kleju.

Klej wogóle używa się do sklejania drzewa, papieru, skóry itp.; oprócz tego służy do stwardniania odlewów gipsowych, do wyrobu form odlewowych rzeźbiarskich, do farb klejowych i do bardzo wielu innych celów. Ze względu na to wszystko powinien on wydawać pod uderzeniem czysty ton kłapiący, być bardzo twardy, bardzo wytrzymały na przełamanie, czysty, przezroczysty i bardzo jasny, co jednak może być tylko pozorną oznaką dobroci, gdyż jasne jak szkło kleje, tak zwane benzynowe, są dosyć liche. W zimnej wodzie nie powinien się rozpuszczać tylko pęcznieć i wiele wody chłonąć, a pozostała woda nie powinna cuchnąć ani mącić się znacznie. Zwykły klej skórny topi się w 20 do 50° C zupełnie, lichszy zaś nawet w 60 do 100° C jest trudnotopliwy.

Próba wytrzymałości kleju na przełamanie według metody Weiden-buscha, polega na tem, że pałeczki gipsowe 92 mm długie, 4 mm grube kwadratowe, 1*7 g ważące, zanurza się na 5 minut w roztwór kleju i po osuszeniu kładzie się na poziomy pierścień żelazny w miejscu średnicy, zawiesza po środku ciężarki i stopniowo je zwiększa aż do złamania pałeczki. Tym sposobem stwierdzono,.

że wytrzymałość kleju skórnego jest 1*5 razy większa niż kleju kostnego, że klej z głowy cielęcej jest najwięcej, zaś klej kostny najmniej wytrzymały.

W handlu znajdują się następujące odmiany kleju mniej lub więcej różne co do swej jakości.

1.    Klej stolarski jest klejem skórnym albo kostnym, albo mieszaniną obu tych rodzajów kleju.

2.    Klej koloński jest najlepszym i najczystszym klejem skórnym, silnie klejącym, cenionym przez oprawiaczy książek oraz fabrykantów wyrobów skórnych i kartonowych.

3.    Klej po złotniczy jest najprzedniejszym klejem kolońskim w cienkich, jasnych, przeźroczystych tabliczkach, bielony chlorem.

4.    Klej patentowy jest czystym, ciemnobrunatnym klejem kostnym w bardzo grubych tabliczkach z żywym połyskiem; w wodzie silnie pęcznieje i służy jako masa naśladownicza do wyrobu guzików itd.

5.    Klej czyszczący jest klejem kostnym w grubych, słabo-barwnych tabliczkach i służy do czyszczenia wina i piwa.

G. Klej gumowy jest lepszym klejem kostnym, zaprawionym «esencją cytrynową i cukrem.

7.    Klej rosyjski jest klejem kolońskim albo klejem kostnym 2 domieszką bieli ołowiu, bieli cynku, bieli barytu, kredy itp., brudnobiały, brunatnobiały, nieprzeźroczysty.

8.    Klej apreturowy jest cennym, czystym wyrobem kleju skórnego, zbliżonym do żelatyny.

9.    Klej pergaminowy jest jak poprzedni klejem skórnym, galaretowaty, we flaszkach, często z domieszką ałunu.

10.    Klej Give ta jest przeźroczysty, czerwony, kruchy, w zimnej wodzie rozpuszczalny, słabo klejący i służy do farb klejowych i zapuszczania drzewa.

11.    Klej flandryjski w cienkich, żółtych tabliczkach, służy <lo wyrobu farb klejowych i do apretury.

12.    Klej paryski czyli kapeluszniczy jest klejem złej jakości, ciemnobrunatny, nieprzeźroczysty, cuchnący, ale dla wysokiej swej nasiąkliwości w kapelusznictwie łubiany.

13.    Klej parowy jest rozczynem 38 części kleju w 100 częściach kwasu saletrzanego, trwale płynny i znany jako rosyjski jasny i ciemny klej parowy.

14.    Klej płynny jest trwale płynnym rozczynem 38 części kleju w 100 częściach kwasu octowego.

15.    Klej glicerynowy jest roztworem kleju w glicerynie na »ciepło; mała domieszka gliceryny do spęczniałego kleju czyni galaretę elastyczną w rodzaju kauczuku i na masę do hektografow przydatną.

16.    Klej chromowy jest mieszaniną kleju z ałunem chromowym albo z dwuchromkiem potasu, albo z dwuchromkiem amonu; pierwsza z tych odmian zaraz po wyschnięciu, a obie następne po wyschnięciu i poddaniu działaniom światła, stają się w wodzie nierozpuszczalne. Klej ten służy do kitowania szkła, porcelany, żelaza; do apretowania i unieprzesiąkliwienia tkanin i do celów fotograficznych.

2. Klej roślinny.

Roztwór kauczuku w olejach we właściwym stosunku daje masę bardzo silnie klejącą, zwaną klejem marynarskim, którego odróżniamy dwie odmiany.

a)    Klej marynarski stały jest roztworem 1 części kauczuku w 12 częściach terpentyny z domieszką po 10 do 12 dniach 2 do S części laki gumowej; po wymieszaniu tego wszystkiego na jednostajną masę gęstości śmietany odlewa się klej w płytki.

za-

Klej ten jest wytrzymały na wpływy atmosferyczne i trwały w wodzie; bezpośrednio przed użyciem ogrzewa się do 120° C i smaruje się pędzlem powierzchnie drzewa do sklejenia przeznaczone i dobrze osuszone, poczem się je łączy i silnie ściska ■ciskiem.

b)    Klej marynarski płynny jest roztworem kauczuku w tłustym oleju i ma te same własności jak poprzedni.

3. Sklejanie.

na-

Klej służy głównie do sklejania drzewa, które w tym celu musi być dokładnie osuszone i posiadać powierzchnie stykowe jak najściślej wzajemnie przystosowane, a gdy drzewo twarde, to nadto i niegładkie. Klej zagotowuje się w tyglu ze stosowną ilością wody wśród ciągłego mieszania; ale nie należy go ani za długo gotować, ani za często odgrzewać, gdyż traci swą kleistość; stopnie powleka się powierzchnie drzewa pędzlem, przyciska je wzajemnie do siebie stosownymi zaciskami i pozostawia w ciepłej izbie przez 3 do 6 godzin; klejenie zresztą należy przedsiębrać

tylko w suchych izbach. Spoina klejowa musi być bardzo cienka i ledwie dostrzegalna, u drzewa twardego jednak, lub gdy powierzchnie stykowe są małe, nieco grubsza, w każdym razie sklejenie powinno być tak silne, by nawet pod znacznym naciskiem spoina nie oddzieliła się.

Domieszka pokostu na gorąco czyni klej wytrzymalszym na wilgoć.

¹

Gładź ołowiowa uzyskuje się z utlenienia metalicznego ołowiu w postaci ślizkich, w dotknięciu łatwo rozcieralnych żółtych, aż w czerwoność wpadających łuseczek o metalicznym połysku; używa się do gotowania pokostu lnianego lub sykatywu, jako środka przyspieszającego wysechanie.

XIV. Kity.¹

a) Kity mineralne.

1.    Kit do kamienia składa się z 20 części proszku węglanu wapnia i 20 części wapna gaszonego, zarobionych na ciasto 1 częścią szkła wodnego zgęszczonego o ciężarze właściwym 1/25, będącego klejem płynnym do drzewa; albo z 75 części popiołu węgla kamiennego i 25 części wapna gaszonego, zarobionych temsamem szkłem wodnem na ciasto, które po G dniach tak twardnie, że się daje polerować.

2.    Kit do osadzania śrub, sworzni, kotwi itp. w granicie lub piaskowcu, tworzy czysta stopiona siarka.

3.    Kit do spajania piaskowca z wapniem składa się z siarki stopionej z domieszką proszku kamiennego.

4.    Kit do terakoty jest ciastem z siarki stopionej z domieszką mączki ceglanej.

5.    Kit do osadzania żelaza w kamieniu tworzy ołów

stopiony.

6.    Kit do pieców żelaznych składa się z 1 części przesianego popiołu drzewnego i 1 części przesianej gliny, zarobionych wodą na ciasto z dodaniem soli.

7.    Kit do kamieni, metali i drzewa i do zapełnienia spoin składa się z 1 części wapna sproszkowanego, świeżo palonego i z 3 części cementu, zarobionych 1 częścią roztworu świeżej kazeiny, czyli sernika w gorącej wodzie na ciasto ciągiiwe.

8.    Kit do kamienia piaskowego składa się z 4 części proszku wapna świeżo palonego, z 1 części krzemienia lub piasku kwarcowego i z 6 do 8 części mleka ściętego, świeżo wyciśniętego, wymieszanych razem w gęstą płynną masę; przeznaczone do kitowania powierzchnie należy wpierw zwilżyć.

9.    Kit do osadzania żelaza, w kamieniu sporządza sie z 4 części wapna sproszkowanego j. w., z 4 części mączki ceglanej i z 1 części opiłek żelaza, zarobionych wodą na gęstą, płynną masę; albo z 1 części wapna hidraulicznego, z 2 części mączki ceglanej i 0*5 części opiłek żelaznych zarobionych wodą; albo wreszcie z 2 części zaprawy gipsowej z 1 częścią opiłek żelaznych.

b) Kity olejne.

10.    Kit szklarski: a) do okien drewnianych składa się z 3 części kredy pławionej, z 3 części bieli ołowiu i T'T części gładzi ołowiu srebrnej czyli złotej, zarobionych na ciasto 5 częściami pokostu oleju lnianego; b) do okien żelaznych składa się tylko z kredy pławionej i minji, zarobionych pokostem lnianym na ciasto, odznaczające się silnem przyleganiem do żelaza i szkła. Kit szklarski zarobiony olejem lnianym — zamiast pokostem — twardnie bardzo zwolna, ale stwardniały okazuje moc bardzo wielką.

11.    Kit nie przesiąkliwy do łączenia kamieni i cegieł zbiorników wodnych, teras itp., składa się z 10 części gładzi ołowiu, z 90 części kredy czyszczonej lub z tyleż części wapna na proch ugaszonego, zarobionych pokostem lnianym.

12.    Kit nie przesiąkliwy pod uderzeniami wody składa się z 21 części hidratu wapiennego, z 9 części przesianej mączki ceglanej, z 5 części szkła sproszkowanego, razem 6 częściami oleju lnianego, zarobionych i zagotowanych na płynną gęstawą masę, rozcieraną na kamieniu przez cały dzień z domieszką 2 części oleju lnianego. Kit ten twardnie po 2 do 3 dniach.

13.    Kit do spoin ciosowych składa się z 22 części roz-padłego wapna, z 10 części mączki ceglanej, z 1 części szkła sproszkowanego, zarobionych 8 częściami oleju lnianego; albo z 20 części rozpadłego wapna, z 10 części mączki ceglanej, z 1 części szkła sproszkowanego i z 2 części omłocin żelaznych, zarobionych 8 częściami oleju lnianego.

Uwaga. Przed kitowaniem należy spoiny wysmarować oliwą a kit łopatką w nie wkładać i wciskać.

14.    Kit do spoin ciosów pod wodą sporządza się z 3 części miałkiej gliny, z 2 części przesianego popiołu, z 1 części miałkiego piasku, zarobionych 3 częściami oleju lnianego.

15.    Kit do rur żelaznych lanych składa się z G części wapna palonego sproszkowanego, z 6 części cementu, z 6 gliny garncarskiej i z 6 iłu, zarobionych 4 częściami oleju lnianego.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

10. Kit do rur parowych żelaznych kutych itp. składa sie z 2 części gładzi ołowiu, z 1 rozpadłego wapna i z 1 piasku, zarobionych 1 częścią gorącego pokostu lnianego.

17.    Kit, wytrzymały ua gorąco i wilgoć, z wyjątkiem bezpośredniego działania ognia, stosowny do rur gazowych i parowych, składa się z 2 części minjum, z 5 części bieli ołowiu, z 4 glinki porcelanowej, miałko utartej, zarobionych taką ilością pokostu lnianego, by cała masa osiągła gęstą zbitość.

18.    Kit do drzewa: 8 części wodanu wapnia i 2 części mąki żytnej, zarobione 2 częściami pokostu lnianego; albo 8 części mączki ceglanej i 3 części gładzi ołowiu mielonej, zarobione 3 częściami oleju lnianego na ciasto. Przed użyciem tych kitów trzeba zmoczyć odnośne miejsca drzewa olejem lnianym.

19.    Kit do spoin kamiennych: 8 części gładzi ołowiu, 8 części mączki ceglanej, 1 część proszku kwarcowego i 1 część szkła sproszkowanego, zarobione stosowną ilością oleju lnianego na

gęstą masę.

20.    Kit do spoin kamienny cli zewnętrznych: 1 część suchej mączki ceglanej i 1 część miałko sproszkowanej gładzi ołowiu, zarobione 1 częścią oleju lnianego.

21.    Kit do murów we wodzie: 2 części proszku świeżo palonego wapna, 1 część mączki ceglanej, 0*2 części proszku omłocin i r¹g część proszku tlenku manganu, zarobione pokostem lnianym na gęste ciasto.

c) Kity żywiczne.

22.    Kit czyli klej marynarski do spoin, rys i szczelin drzewa: 1 część kauczuku i 12 części mazi węgla kamiennego, zarobione 2 częściami gorącego asfaltu lub laki gumowej wśród ciągłego mieszania aż do stężenia na ciasto. Za dodaniem więcej części płynnych, cała masa staje się płynną i używa się do powlekania drzewa, metali, płótna i lin.

23.    Kit do spoin piaskowca: 1 część smoły, 05 części kalafonji, 0‘5 sproszkowanej gładzi ołowiu i 0 2 części mączki ceglanej, zarobione na słabym ogniu.

24.    Kit do kamieni: 8 części smoły lub kalafonji, 1 część wosku i nieco gipsu, zarobione i użyte w stanie gorącym; albo 1 część kalafonji, 0 25 części siarki, 0 7 części terpentyny i 1 część proszku wapienia, zarobione i użyte na gorąco.

25.    Kit do murów pod wodą: 49 części kalafonji, 6 części wosku, 2 części Szelaku i 2 części mastyksu stopione na wolnym'

d) Kity różne.

ogniu, a następnie zarobione na rzadkie ciasto z 6 częściami terpentyny, 16 częściami mączki ceglanej i 3 siarki.

Kit ten wlany do spoin muni natychmiast twardnieje.

26.    Kit do kamieni pod wodą: podczas wolnego gotowania 4 części mazi, dodaje się stopniowo 6 części mączki ceglanej aż do nasycenia mazi.

27.    Kit tapicerski wytrzymały na wilgoć, jest mieszaniną złożoną w równych częściach z roztworu gumy arabskiej, terpentyny i gipsu-

28.    Kit do rur wodnych, parowych itp.: 2 części salmiaku, 1 część kwiatu siarkowego i 60 części opiłek żelaznych, zarobione wodą, zmieszaną J częścią octu lub rozcieńczonego kwasu siarkowego; albo 3 części salmiaku, 35 części opiłek żelaznych wierconych i 1 część kwiatu siarkowego, zarobione wodą na gęstą masę.

29.    Kit do odlewów gipsowych, kamieni, szkła, porcelany itp. składa się z 4 części gipsu alabastrowego i z 1 części gumy arabskiej, zarobionych zimnym roztworem boraksu na gęste ciasto.

30.    Kit do drzewa, papy, kamienia, szkła i metalu:

3    części świeżo gaszonego wapna i 2 części proszku kwarcowego lub kamiennego, roztarte, wymieszane starannie i zarobione 3 częściami sernika czyli kazeiny na ciasto.

31.    Kit do drzewa na słotę wytrzymały, składa się z 6 części wapna żrącego i 4 części mąki żytnej, zarobionych 4 częściami pokostu lnianego na ciasto.

32.    Kit wytrzymały na żar żelaza: 4 części opiłek żelaznych, 2 części gliny i 1 część masy porcelanowej kapslowej, szamotki lub potłuczonych czerepów z heskich tygielków, zarobione nasyconym rozczynem soli kuchenuej na masę średnio-gęstą zapomocą wstrząsania.

33.    Kit ogniotrwały do spoin żelaza: 5 części opiłek żelaznych i 1 część ogniotrwałej glinki, zarobione octem. Miejsca do kitowania przeznaczone trzeba zmoczyć octem.

34.    Kit do spoin pieca żelaznego: miałko przesiany popiół drzewny, zmieszany z równą ilością gliny tłuczonej i przesianej i z odrobiną soli, zarobiony wodą na masę gęstości ciasta.

85. Kit do spajania metali z drzewem lub kamieniem:

4    części czyszczonej mączki ceglanej lub kredy, zarobione 4 częściami czarnej smoły z 1 częścią wosku razem stopionemi.

36.    Kit do spoin kamiennych: 75 części; proszku węgla kamiennego i 25 części gaszonego wapna zarobione 1 częścią szkła wodnego z dobrem wymieszaniem.

37.    Do silnego osadzenia metalowych części w murze lub w kamieniu używa się gipsu, który tężejąc zwiększa swą objętość i tym sposobem wywiera wielkie ciśnienie na ściany otworu osadzenia. Pamiętać wszakże należy, że gips w zetknięciu z żelazem, niszczy je, tworząc witrjol żelaza.

38.    Kit do żelaza: 6 części gliny i 1 część opiłek żelaza, zarobione olejem lnianym; albo 40 części opiłek żelaza, 1 część sal-miaku i 05 części siarki, zarobione wodą; albo 98 części opiłek żelaza, 1 część salmiaku i 1 część siarki, zarobione gorącą wodą: albo 1 część glinki białej, 1 część bieli ołowiu i 1 część kamienia, brunatnego, wszystko sproszkowane i zarobione olejem lnianym.

XV. Ciała wybuchowe.

1. Pogląd ogólny.

Mat er je wybuchowo posiadają zdolność wśród pewnych warunków wywiązania w malej przestrzeni i nadzwyczaj krótkim czasie bardzo wielkiej ilości gorąca i prężności gazów, których nadmiernem ciśnieniem na otaczający ośrodek, są wstanie wykonać bardzo wielką pracę. Tak np. zdolność do wykonania takiej pracy mechanicznej ciała wybuchowego, wyrzucającego kulę z wylotu karabinu najnowszego systemu, wynosi około 400 kilogrammetrów, gdzie 1 kilogrammes jest pracą, potrzebną do podniesienia 1 kg na 1 w wysoko. Wystrzał największych armat wykonuje pracę idącą w miljony kilogrammetrów.

Wartość ciał wybuchowych zawisła od czasu trwania ich wybuchu i stosownie do tego odróżniamy ciała szybko wybuchające i powolnie wybuchające.

Ciała te zresztą dzielą się na bezpośrednio i pośrednio wybuchające.

Innym podziałem ciał wybuchowych jest podział ze względu na sposób ich mieszania, a więc: a) mieszaniny mechaniczne, t. j. proch strzelniczy, b) mieszaniny chemiczne, na przykład nitrogliceryna, dynamit itd.

2. Ciała bezpośrednio wybuchające.

Uiała bezpośrednio wybuchające są takie, których wybuch daje się wywołać pewnem bezpośredniem działaniem, np. zapaleniem, uderzeniem itp.; można jednak także przyprowadzić je do wybuchu zapomocą przyboru pośredniczącego.

Tu należy proch strzelniczy, będący mechaniczną mieszaniną saletry, siarki i węgla roślinnego w pewnym zasadniczym stosunku ciężarowym, oraz wszelkie jego odmiany.

Szczególnie silnie i szybko wybuchający (brisant) proch powstaje z mieszaniny 76 : 9 :15.

Wszelkie części składowe prochu muszą być jak najstaranniej oczyszczone.

W nowszych czasach wytwarzają patrony wałkowe ze stałej sprasowanej masy prochowej z pustym wewnątrz przewodem do założenia żagwi.

Liczne odmiany prochu polegają na częściowej zmianie domieszek i ich stosunku wzajemnego.

3. Ciała pośrednio wybuchające.

Ciała pośrednio wybuchające są takie, które do swego wybuchu wymagają bezwarunkowo pewnego przyboru pośredniczącego.

Do tej grupy należą następujące niżej poszczególnione ciała wybuchowe.

a)    Bawełna strzelnicza, uzyskiwana z odpadków bawełnianyeh przędniczych, starannie odczyszczonych i osuszonych, które zanurza się w ciągle chłodzoną kąpiel z 1 części kwasu saletrzanego i 3 części kwasu siarkowego. Po ukończeniu tej nitracji, starannem opłókaniu i uwolnieniu od kwasów oddaje się bawełnę do użytku zmierzwioną lub sprasowaną w patrony zupełnie w taki sam sposób, jak patrony prochowe.

b)    Bawełna kolodjowa, wytwarzana tak samo, jak poprzednia, ale pod działaniem kwasu saletrzanego mniej skoncentrowanego, wchodzi w skład żelatyny wybuchowej i dynamitów żelatynowych.

oj Nitrogliceryna jest wytworem gliceryny, poddanej działaniu kwasu saletrzanego; bezpieczeństwo jednak wymaga, aby oba te ciała były doskonale odczyszczone od obcych domieszek. Dawniej używano nitroglicerynę we flaszkach blaszanych, co jednak było wielce niebezpieczne.

d)    Dynamit wytworzył Nobel zapomocą domieszki zwietrzałej krzemionki czyli okrzemki do nitrogliceryny.

Później zamiast okrzemki zastosowano zwietrzały wapień z jaskiń stalaktytowych, ze starych koryt potoków itp. i wytworzono biały dynamit. Dziś zaprzestano już prawie dodawania okrzemki, a natomiast używają stosownych porowatych ciał organicznych: celulozę, mączkę drzewa spróchniałego itp., oraz ciał mineralnych: węglan wapnia, saletrę sodową, saletrę barytową, węglan sodu, sól kuchenną, węglan magnezji, siarkę itp.

Dynamit prasuje się w wałkowate patrony, zawinięte w papier pergaminowy lub parafinowy. Gotowe patrony wybuchowe są 10 cm} a patrony wystrzałkowe 2*5 cm długie w łącznej wadze 2*5 kg i opakowane w pudełku z tektury, owiniętem papierem nie przesiąkliwym i owiązanem, albo też na brzegach zalepionem i w roztopionej parafinie maczanem. Dziesięć takich pudełek w łącznej wadze 25% tworzy jedną skrzynkę (w Anglji 50 Ibs).

e)    Żelatyna wybuchowa jest roztworem bawełny kolodjowej w nitroglicerynie. Już pół procentu tej bawełny wystarcza do przemiany nitrogliceryny w galeretowatą masę, a 8% czynią z niej stałe ciało żylaste, rogowe, dające się nożem krajać i ugniatać; jest to właśnie żelatyna wybuchowa. Krzemionka zwietrzała jest w stanie wessać tylko co najwyżej 80% nitrogliceryny bez niebezpieczeństwa, a i to może ją jeszcze wydzielić, podczas gdy żelatyna ma jej 92% stale związanej.

f)    Dynamit żelatynowy powstaje za dodaniem do nitrogliceryny prócz bawełny kolodjowej także i innych jeszcze domieszek sproszkowanych, jak saletry, mączki drzewnej i sody. I tak dynamit żelatynowy Nr. 1 ma 65% żelatyny i 35% domieszki sproszkowanej, a dynamit żelatynowy Nr. 2 45% żelatyny i 55% domieszki sproszkowanej.

Z żelatyny i dynamitu żelatynowego wytwarzają również wałkowate patrony. Kamfora dodana do żelatyny wybuchowej czyni ją nieczułą na gwałtowne uderzenia i szturknięcia nawet od kuli karabinowej, i potrzeba osobnych patronów do spowodowania jej wybuchu.

Dynamity zawierające mniejsze ilości nitrogliceryny objawiają słabsze działanie, są jednak w wielu wypadkach pożyteczne, np. gdy chodzi o uzyskanie z rozsadzenia wielkich brył.

g)    Ekrazyt jest ciałem wybuchowem użyWanem w b. armji austrja-ckiej; skład jego jednak jest trzymany w tajemnicy.

Oprócz wyżej poszczególnionych są jeszcze rozliczne inne ciała wybuchowe stałe i płynne, które wszakże nie mają praktycznego zastosowania.

Do badania własności ciał wybuchowych, jakoteż wyznaczenia ich względnej siły wybuchowej istnieją rozmaite sposoby i przyrządy.

W kopalniach, w których się wydobywają gazy wybuchowe i tworzy się pył węglany, nie wolno używać prochu strzelniczego, tylko umyślnie do tego celu ubezpieczonych ciał wybuchowych, od których ani gazy, ani pył nie eksplodują.

4. Własności ciał wybuchowych.

Proch zapalony wT zatkanym otworze minowym pali się tak długor depókąd gazy wytworzone i gorąco nie spowodują eksplozji; dynamit zapalony w takich samych Avarunkacli spala się doszczętnie bez wybuchu. Każde ciało wybuchowe uderzone silnie młotem żelaznym na koAvadle eksploduje; dynamit Avybucha pod uderzeniem 0*75 Kgm, proch pod 7*75 Kgm, ale gdy proch cały eksploduje, to dynamit tylko w części uderzonej. Jeżeli dynamit eksploduje na patronie bawełny strzelniczej, to patron ten spali się tylko; na odwrót zaś patron bawełny strzelniczej doprowadzony do wy-buehu, powoduje z pewnością eksplozję dynamitu. Produktu nitrowe dają się ogrzać na 180 do 184°, a proch na 270 do 820° C; powyżej zaś tej granicy już wybuchają.

Uderzenie żelazem o żelazo powoduje eksplozję każdego ciała w ybuchowego, innym metalem o metal trudniej ; kamieniem o kamień bardzo rzadko, a drzewem o drzetvo nie powoduje wcale eksplozji. Nieraz spadały skrzynie dynamitem napełnione z wysokości przeszło 100 w, a dynamit nie eksplodował, tylko się zmienił w masę gęsto-płynną; zdarzyło się wszakże przed kilku laty w Nowym Yorku, że podczas zsuwania skrzynek z dynamitem po równi pochyłej w porcie, nastąpiła straszliwa eksplozja około 20.000 kg dynamitu, która spowodowała w około niesłychane zniszczenie.

Gdy patrony dynamitowe okazują się mocno tłuste, to znak, że aawarta w nich stała domieszka ssąca (krzemionka itp.) jest zła i nitrogliceryną przesycona; w takim razie posypuje się je trocinami i spala ostrożnie. Czasem znowu są patrony dynamitowe za suche i Avybuchaja tylko częściowo, a zdarza się także, że patrony z dynamitu żelat,ynoAvego twardnieją i nie eksplodują pod działaniem zwykłych wy strzałek.

Żelatyna wybuchowa utrzymuje się w wodzie dobrze; dynamit równie dobrze, ale tylko przez godzinę, poczem woda wypędza z niego nitroglicerynę.

Nitrogliceryna marznie w temperaturze 4- 12*3⁰ C tworząc białe kryształy, zmienia swe istotne znamiona, swój zwykły ciężar właściwy 1*599, zwiększa na 1*735 i zmiejsza swą objętość o tVt części; płynna eksploduje pod siłą uderzenia 0*78 Kgm, a zamarznięta pod 2*13 Kgm.

W dynamicie zamarzą dopiero w temperaturze 8° C i wtedy eksploduje za lada silniejszym naciskiem. Dla tego też zamarznięte patrony dynamitowe należy przed użyciem do naboju ogrzać nieco, trzymając je przez kilka minut w kieszeni lub w razie większej ilości w stosownym przyrządzie ogrzewawczym.

Dynamit żelatynowy marznie dopiero w temperaturze niżej 4° C i przybiera barwę mleczną.

Częsta 'styczność z nitrogliceryną i dynamitem wywołuje u niektórych osób silny ból głowy, zwłaszcza gdy powalanemi palcami dotykają nosa lub języka. Picie czarnej zimnej kawy, zimne okłady karku i czoła, a także kwaśna morfina uśmierza ból.

W wałku z prochu 20 mm średnicy eksplozja postępuje z chy-żością 2*5 m w sekundzie, w wałku z dynamitu w tym samym czasie z chyżośeią większą niż 5000w; gorąco zaś w czasie wybuchu prochu wynosi 1950° C, nitrogliceryny 3050° C.

Jeden kilogram prochu czarnego, ujęty w sześcian jednego dm3 może wytworzyć pracy użytkowej w 0*01 sekundzie ponad 200.000 Kgm, a 1 kg dynamitu w przeciągu 0*00002 sekundy około milion kilogrammetrów.

Ciała wybuchowe zawierające wilgoci 5°/₀ tracą co najmniej czwartą część swej siły wybuchowej, a z wilgocią 15 do 20% nie wybuchają już wcale, z wyjątkiem bawełny strzelniczej, która nawet w tym razie eksploduje za dodaniem suchego patronu.

5. Podpałki.

Do spowodowania wystrzału naboju ciał wybuchowych służą różne podpałki. Jeżeli nabój składa się z ciał bezpośrednio wybuchających, wystarcza sama tylko żagiew; jeżeli zaś z ciał pośrednio wybuchających, to prócz żagwi potrzeba nadto jeszcze wy strzałki w naboju osadzonej i z żagwią połączonej.

a) Żagiew używa sie w następujących odmianach.

Żagiew słomkowa; jestto źdźbło słomy, zapełnione miałkim prochem strzelniczym i używa się dziś jeszcze do nabojów prochowych.

ß Żagiew trzcinowa jest przekrojoną wzdłuż na połowę trzciną, powleczoną rozczynem prochu strzelniczego z wodą.

Y) Żagiew rakietowa jest całą trzciną w ten sam sposób powleczoną.

b) Żagiew stopinowa czyli stopi na jest sznurkiem wełnianym, nasyconym prochowym rozczynem.

Do podpalania wszystkich tych rodzajów żagwi pod a) do b) używa się knota wełnianego po zanurzeniu w roztopionej siarce, przylepionego do żagwi zapomocą ogrzania lampką.

e) Żagiew Bickforda czyli żagiew bezpieczeństwa jest rurką fabrycznie z nitek jutowych podwójnie lub potrójnie utkaną, zapełnioną miałkim prochem, zaopatrzoną zewnętrz powłoką ma-ziową, kredową lub kauczukową, na kawałki 8 do 10 m długie pociętą i w pierścienie zwiniętą. Bywa bardzo często fałszowana, zaczem trzeba uważać na firmę, od której pochodzi. Dobra żagiew bezpieczeństwa, spalana na próbę w długości 2 m, nie powinna trzaskać, ani sypać iskier, ani tlić; palenie się jednego jej metra powinno trwać 90 do 100 sekund, a spalanie się równych jej kawałków powinno odbywać się w równych mniej więcej odstępach czasu.

b)    Wystrzałka w połączeniu z żagwią jest konieczna do spowodowania wystrzału naboju, złożonego z ciał pośrednio wybuchających; jestto krótka rurka z cienkiej blachy miedzianej, częściowo zapełniona zapalną masą rtęciową wybuchową ¹ z domieszką zazwyczaj chloranu potasu. Całe to zapełnienie waży 2 g, jest bardzo czułe na ogień, uderzenie itp., eksploduje niezmiernie szybko i powoduje w nieskończenie krótkim czasie silne uderzenie, potrzebne właśnie do spowodowania wystrzału naboju; zresztą już ta ilość nawet masy rtęciowej, zawarta w wystrzałce wystarcza, by pozbawić ręki nieostrożnego.

c)    Wystrzałka elektryczna jest zwykłą wy strzałką wyżej pod b) opisaną — zamiast żagwi — prądem elektrycznym zapalaną ; w tym celu posiada ona drut mosiężny stosownie zgjęty i osadzony tak w jej masie rtęciowej, że oba jego końce na zewnątrz wystają i służą do połączenia z prądem baterji elektrycznej.

¹ Masa rtęciowa wybuchowa wytwarza się działaniom kwasu saletrzanego na rtęć i jest jednem z najgwałtowniej wybuchających ciał.

Do zapalania naboju z prochu strzelniczego wystrzałka elektryczna jest zapełniona tylko mieszaniną podpałkową bez masy rtęciowej wybuchowej.

6. Robota rozsadzania.

a) Pogląd ogólny.

Do ręcznego wyłamywania kamienia z odkrytej skały używają 1 do 2 m długich drągów żelaznych lub drewnianych mocno okutych, dziobaków, dwójdziobów czyli kilofów, dżaganów i klinów żelaznych, z wyzyskaniem do tego celu: istniejących w skale szczelin, pęknięć, rys oddzielezyeh, spoin między warst w owych itp.

Rozsadzanie prowadzi o wiele skuteczniej i rychlej do celu, ale nadaje się jedynie w silnym, szczelnym i zbitym pokładzie kamiennym, gdyż w szczeliniastym i pełnym rys mina powydmuchuje tylko szczeliny i rysy bez właściwego zresztą skutku.

Do przeprowadzenia rozsadzania zapomocą nabojów zwykłej wielkości wierci się w skale otwory czyli wywierty.¹ Jeżeli jednak zachodzi potrzeba przedsięwzięcia rozsadzania zapomocą wielkiego naboju, zawierającego bardzo znaczną ilość ciał wybuchowych, to w skale wykuwa się stosownie duży otwór albo zakłada cały system wywiertów ze zwykłymi nabojami; a rozsadzanie w takich rozmiarach założone i przygotowane stanowi minę.

b) Wykonanie wywiertów.

Powierzchnia skały na wywiert przeznaczona wyrównuje się kolcem, poczem po ustaleniu kierunku wywiertu następuje wiercenie ręczne lub zapomocą maszyn wiertniczych.

1. Wiercenie ręczne wykonuje się najczęściej świdrem dłuto-wym, który się pobiją, gdy jest 05 do 1 m długi, albo którym się uderza, gdy jest 1 do 3 m długi. Świdry z ostrzem krzyżowem lub gwieździstem używają się tylko do miękkich kamieni. Pobijania dokonują małym młotkiem pięstukiem 2 do 4 kg ważącym ze styli-skiem 25 do 80 cm długim, albo młotem co najmniej 5 kg wagi ze styliskiem Ib cm długim; młoty są ze stali lanej, a styliska dębowe lub akacjowe.

Najmniejszy świder do wywiertów nabijanych prochem ma ostrze 26 do 30 ш, a dynamitem 19 do 23 mm szerokie; głębokość w tym razie wynosi 1 m. Wywierty głębsze rozpoczynają świdrem do

¹ Nowoutworzony przezemnie wyraz „wywiertJ odpowiada zupełnie składni naszego języka i określa ściśle znaczenie przedmiotu. — Dopisek autora.

50 mm szerokim, ale następnie od głębokości ponad 1 m zastoso-wują świdry węższe; wszakże w każdym razie wywiert musi wypaść zawsze o kilka milimetrów szerszy, niż ostrze świdra.

Zazwyczaj używa się w kopalniach jednego robotnika do wiercenia, a w kamieniołomach i robotach ziemnych kolejowych dwu lub trzech; w pierwszym wypadku jeden prowadzi i pobiją świder, w drugim zaś jeden prowadzi świder, a drugi i trzeci pobiją. Po każdem uderzeniu świder obraca się tak. aby nie zacinał się i tw orzył wywiert okrągłym. Świder tak zwany dłubak obsługuje dwu ludzi, którzy go podnoszą i opuszczają uderzając nim z równo-czesuem obróceniem. Miał z wywiertu należy ile możności często usuwać z pomocą świdra śrubowego i łyżki. Gdzie tylko można, wierci się na mokro, co ułatwia robotę i wypróżnianie, utrzymuje świder w chłodzie i nie zaprószą powietrza; gdy jednak ciało wybuchowe, jak proch itp., nie znosi wilgoci, wierci się przynajmniej na początku mokro, a dopiero w części na nabój przeznaczonej na sucho.

Jeżeli skała ma rysy i szczeliny przepuszczające wodę, trzeba wy lepić wywiert gliną, a gdy i to nie pomoże, użyć patronów. zabezpieczonych od wilgoci.

2. Wiercenie zapomocą maszyn odbywa się bardzo szybk i sprawnie (1 m wywiertu w ciągu 24 do 58 minut), ale opłacaja się dopiero w robotach wiertniczych na w ielką skalę prowadzonych

Maszyny wiertnicze są bardzo różnorodne i rozmaite i wykonują swą pracę świdrowaniem albo dłubaniem, poruszane w obu razach siłą ręczną lub siłą pary, zgęszczonego powietrza albo elektryczności.

c) Zakładanie wywiertów.

Osiągnięcie dobrego skutku rozsadzania zależy główmie od założenia wywiertów⁷ w stosownem miejscu i we właściwy sposób prawidłowy.

Gdy skała ma jedną tylko ścianę wolną, to skuteczny wywiert trzeba wykonać jedynie pod kątem ukośnym do tej ściany, a wybuch osadzonego w nim naboju objawi się tern silniej w kierunku ściany, czem prostopadła do kierunku wywiertu z dna jego wyprowadzona aż do przecięcia się ze ścianą, będzie krótsza. Prostopadła ta zowie się zaporą i wzrasta z kątem, jaki tw^orzy wywiert ze ścianą. Gdy kąt wywiertu względem ściany dosięgnie 45°. to długość zapory stanie się równą długości wywiertu i objętość odrzutu wybuchem wywołanego będzie największą; odtąd jednak dalszemu zwiększaniu kąta odpowiada zmniejszenie objętości odrzutu

Wywiert założony w skale o jednej pełnej ścianie, tworzy minę początkową, i wobec powyższego na doświadczeniu opartego wywodu, nie powinien zawierać z tą ścianą kąta większego, niż 45°. Ody jednak w takiej skale panuje wysoka odporność, zaczem mina początkowa musi mieć bardzo wielki nabój i głębszy wywiert, a kąt jego nachylenia musi być o tyle mniejszy od 45°, o ile kamień jest twardszy; nie powinien wszakże zejść niżej 30°.

Jeżeli skala ma kilka ścian, z których jedna jest pionowa, a ściany zamierzonej do wyłamania bryły mają być także pionowe, to wywiert wykonuje się pionowy, wskutek czego działanie ładunku objawi się także w kierunku pionowym. W skale ze ścianą podciętą od spodu zakłada się wywiert pionowy w długości wynoszącej -§- wysokości ściany podciętej.

Wywiert wogóle nie powinien być zbyt głęboki, gdyż wybuch pewnej najgłębszej jego części następuje dopiero później, co jest z niebezpieczeństwem połączone.

d) Nabijanie wywiertów.

Przed rozpoczęciem nabijania należy przedewszystkiem usunąć wilgoć z wnętrza wywiertu. Prochu ani też odmian jego nie należy nigdy wsypywać w wywiert z powodu niebezpieczeństwa; należy więc sporządzić patrony papierowe z prochu i w tej postaci dopiero w wywiert osadzić; żagiew musi już tkwić w naboju i łączyć się z nim silnie i szczelnie. To samo tyczy się prochu sprasowanego.

Patrony prochu, dynamitu, ekrazytu lub tym podobnego ciała wybuchowego wkłada się w spodnią część wywiertu i każdy z osobna przyciska się ładownicą tak, aby się rozgniótł i zapełnił całą szerokość wywiertu. Ładownica nie powinna być metalowa, tylko drewniana i to zazwyczaj osikowa lub akacjowa, aby nie mogła wykrzesać iskry o kamień. Nabijanie z pomocą iglicy metalowej jest zawsze niebezpieczne, ale gdzie jest konieczne, to używa się iglicy miedzianej lub z bronzu. Na sam wierzch naboju nasadza się patron wystrzałkowy, w którym osadza się wystrzałkę; przygryzanie jej jednak zębami celem połączenia z żagwią było już nieraz powodem nieszczęśliwych wypadków.

Na nabój w ten sposób osadzony daje się przybitka, która powinna być jednostajnie ubita i nie zawierać kwarcu ani twardych kamieni, mogących wywołać iskrę, lub żagiew uszkodzić. Ił wilgotny, ubity warstwowo po poprzedniem założeniu korka papierowego na nabój jest najlepszą przybitką. Jeżeli zapalanie ma być

elektryczne, to przybitka nie powinna zawierać żadnego metalu, a izolacja przewodów elektrycznych musi być w należytym stanie

e) Wykonanie i zakładanie min.

1.    Wykonanie min polega na wykuciu w skale stosownie dużych otworówT na pomieszczenie ogromnych nabojów minowych celem rozsadzenia bardzo znacznych objętości. Zależnie od postaci i układu poszczególnych części przestrzeni ot woni minowego odróżniamy następujące miny.

a)    Mina baniasta czyli к om or owa wytwarza się w ten sposób, że na podłużnej osi miny zamierzonej wykonuje się zwykły, stosownie długi wywiert, zakłada na dnie słaby nabój i wywołuje nim wyrwę baniastą, którą następnie powiększa się następnymi nabojami do pożądanej wielkości. W ten sposób np. wywiert 8 m długi nabija się dwa do trzy razy żelatyną i uzyskuje się komorę 2*5 m długą o średnicy około 30 cm\ założywszy następnie obok tej komory z obu stron dalsze tak samo długie równoległe wy-wierty, uzyskuje się teraz łatwo po nabiciu ich i wystrzeleniu dowolne powiększenie komory.

Jeżeli skała daje się nagryzać kwasem solnym, jak np. wapieńv dolomit itp., to po wprowadzeniu kwasu rurką miedzianą na dno-wywiertu powstaje po pewnym czasie również komora baniasta i są to tak zwane miny trawione. Jeden litr kwasu solnego wyżera w ciągu 48 minut otwór 0*053 ms pojemności, a stąd na 1 m" przestrzeni komory potrzeba około 19 litrów kwasu, który zresztą daje się użyć kilkakrotnie.

b)    Mina olbrzymia wykonuje się zapomocą sztolni 0*8 m szerokiej, 1*2 m wysokiej wewnątrz skały o kierunku łamanym pod prostym kątem raz w połowie długości, albo też więcej razy celem zapobieżenia wysadzeniu gazów; po dojściu do zamierzonej odległości zakłada się w podeszwie sztolni szyb około 3 m głęboki, od którego odgałęzia się komora we właściwym kierunku i rozmiarze.

2.    Zakładanie min. Miny baniaste ze względu na ich sposób wykonania zakłada się w niewielkiej głębokości: zazwyczaj 5 da 6 ш i banię zwraca się w tę stronę, którą wybuch ma rozsadzić Min tego rodzaju rzadko jednak używają,

Miny olbrzymie zaś zastosowują z korzyścią w kamieniołomach i wszędzie tam, gdzie zależy na uzyskaniu ogromnych brył kamiennych do budowy portów itp., oraz wielkiej ilości wogóle ma terjału kamiennego do budowy dróg i mostów.

f) Nabijanie min.

Miny baniaste otrzymują wielki nabój ześrodkowany w przeciwieństwie do naboju wydłużonego, stosowanego do wywiertów.

Miny olbrzymie nabija się prochem w beczkach lub w workach albo dynamitem słabszym, zawierającym mało nitrogliceryny — np. dynamitem Nr. 3 z 15% nitrogliceryny, 10% węgla i 75% saletry — w otwartych skrzyniach lub w parafinowych worach, ułożonych możliwie gęsto i szczelnie. W środku miny umieszcza się stosowną ilość patronów wystrzałowych z bawełny strzelniczej lub żelatyny wybuchowej; puste zresztą miejsca komory zapełnia się miernie wilgotnym piaskiem. Gdyby komora przepuszczała wodę, to dno i ściany należy wyłożyć deskami, a puste miejsca zâpeinic trocinami itp.

W szybie nad nabojem daje się piasek, na nim około 30 cm grubą warstwę szybko wiążącego betonu, dalej mur z kamienia łamanego na cemencie aż do podeszwy sztolni, wreszcie sztolnię zapełnia się murem na sucho z kamienia łamanego.

7. Zapalanie czyli wysadzanie.

a)    Zapalanie czyli wysadzanie żagwią. Żagwi nie należy nigdy podpalać lampą i byłoby to nawet niemożliwe, gdy się ma do wysadzenia kilkadziesiąt strzałów równocześnie. W tym celu używają lontu z silnej plecionki konopnej lub bawełnianej, nasyconej stosownym roztworem, którego to lontu spala się 16 cm w ciągu godziny. Podczas podpalania żagiew bezpieczeństwa rozcina się aż do prochu, który podpala się lontem.

W mokrych wywiertach używa się żagwi bezpieczeństwa tak zwanych podwójnych, i gdy muszą pozostać w nich dłuższy czas, to powinny posiadać powłokę kauczukową.

Wy strzałek należy używać możliwie najsilniejszych, tj. Nr. 5, zawierających po 08 g masy rtęciowej wybuchowej.

Zresztą zapalanie nabojów zapomocą żagwi dozwala na. ustanowienie porządku ich wybuchania w sposób w danym razie najkorzystniejszy; w tym celu naboje przeznaczone do późniejszego wysadzenia otrzymują dłuższe żagwie, które się podpala na ostatku.

b)    Zapalanie elektrycznością dokonuje się zapomocą wystrzale к elektrycznych zwykłych lub żarowych; wystrzałki żarowe są podobnie urządzone jak wystrzałki elektryczne.

'Wszystkie one wymagają prądów o Wysokiem napięciu lub o wielkiej sile. Najpewniejszem działaniem odznaczają sie przyrządy podpał-kowe, magnetoelektryczne i dynamoelektryczne.

c)    Zapalania czyli wysadzania min baniastych i olbrzymieli dokonują albo żagwiami albo elektrycznością, a dla pewności działania przygotowują do każdej miny oba te sposoby zapalania. W tym celu zaopatruje się dwa patrony wy strzałko we miny wy-strzalkami z żagwiami, a drugie dwa takież patrony wystrzałkami elektrycznemi z prądem elektrycznym.

d)    Ochrona z dr o w i a i życia ludzkiego wymaga, by nabijanie i wysadzanie nabojów⁷ i min spoczywało w rękach osób w tym kierunku uzdolnionych, doświadczonych, oględnych i zaufania godnych. Ilość nabojów⁷ i min należy w stosowanym wykazie wyraźnie uwidocznić i pospołu z robotnikami dokładnie liczyć wszystkie detonacje, pamiętając o tem, że często wybuchają dwa naboje naraz. Po wysadzeniu wszystkich nabojów i min trzeba przeczekać jeszcze na miejscu ochrony przez 10 minut, zwłaszcza, gdy się niema pewności, czy wszystkie naboje powystrzelały. Zdarza się zresztą, że żagiew, któregoś naboju pali się powoli i powoduje wybuch później. Wogóle lepiej przeczekać za długo niż za krótko.

W razie niewybuchnięci a należy nabój pozostaw ić nietknięty i inny założyć, gdyż wydobywanie go jest połączone zawsze z niebezpieczeństwem; gdzie to jednak jest konieczne, trzeba usuwać bardzo ostrożnie i oględnie przybitkę wśród ciągłego wlewania wody. Przybitkę naboju dynamitowego usuwa się w ten sposób aż do korka papierowego, poczem zakłada się na stary nabój nowy patron wy strzałkowy i daje nową przybitkę.

Znajdujące się w II. części niniejszego dzieła (dział B, rozdz. IV. rozporządzenie Min. z 29. maja 1908, Dz. u. p. Nr. 11G z r. 1908, o przepisach ochronnych w przemyśle kamieniołomów⁷ i kopalisk gliny, piasku, i kamyków, zawiera także postanowienia co do wysadzania nabojów⁷ i min (§ 22 do § 34 włącznie).

8. Wyznaczenie wielkości naboju.

a) Pogląd ogólny.

Z pow odu, że wyznaczenie wielkości naboju, potrzebnego do rozsadzenia danej skały, jest bardzo trudne, więc wT zwykłych warunkach nie oblicza się wielkości i siły naboju, lecz pozostawia się ocenie górników, którzy oparci na doświadczeniu dochodzą rychło po kilku próbach do właściwych wyników .

Gdy jednak teoretyczne obliczenie wielkości naboju, odpowiadające doświadczeniu jest możliwe, więc tam gdzie ono jest konieczne, trzeba je przeprowadzić.

Zależnie od rozmiarów naboju odróżniamy: nabój ześrodkowany, jeżeli wszystkie trzy jego rozmiary mało różnią się wzajemnie, oraz nabój wydłużony, jeżeli długość przeważa oba inne jego rozmiary.

b) Wyznaczenie wielkości naboju ześrodkowanego.

Jeżeli nabój N jest ześrodkowany w jednym punkcie, uwidocznionym w rys. 5 i znajduje się wewnątrz jednolitej, nieograniczonej masy skały, to powstałe nagle z całej masy tego naboju gazy

Rysunek 5

-*-----г-----J|

O_jS,

podczas wybuchu wywrą z punktu N na wszystkie cząstki najbliższe w około jednako wielkie ciśnienie, które przeniesie się z cząstki na cząstkę kolejno w promieniach kuli. Jeżeli nabój będzie za słaby, to ciśnienie wskutek oporu wzajemnej spoistości cząstek masy będzie maleć i zejdzie do zera, a wszystkie te punkta zerowe promieni będą leżeć na powierzchni kuli o promieniu R = NO-, kula ta tworzy obszar działania naboju. Jeżeli zaś nabój będzie silny, to ciśnienie wybuchu przełamie opór spoistości cząstek w obszarze działania kuli i rozsadzi jej masę. Ponieważ wielkość naboju N zależy wprost od objętości kuli działania o promieniu R, więc przyjąwszy c za spółczynnik dzielności 1 kilograma ciała wybuchowego naboju, otrzymujemy wielkość naboju N = j к R3 c = 4-1888 IR c = Vc a stąd objętość kuli działania

щ|7

хщ

r-----

W?

fy \

166

V = 4-1888 R* =

167

Wzory te wyrażają jedynie teoretyczny związek między ciałem wybuchowem a nieograniczoną masą skały, podczas gdy w praktyce zależy na rozsadzeniu mas ściśle ograniczonych. Tu zaś zachodzić mogą takie wypadki, że skała ma jedną lub więcej ścian wolnych, co ostatecznie rozstrzyga, jaką ma być wielkość naboju.

1. Wyznaczenie wielkości naboju ześrodkowanego dla jednej ściany wolnej. Przyjmijmy, że AB jest przekrojem jedynej wolnej ściany skały (rys. 5) i że ściana ta jest zarazem styczną do kuli działania naboju, to wywołane wybuchem naboju N ciśnienie nie dozna z tej strony żadnego oporu i wyrzuci cząstki masy skały objętej przewróconym stożkiem, mającym wysokość ON, a u podstawy średnicę SSt = 2 r; w rzeczywistości stożek ten czyli lej będzie głębszy niż ON, gdyż wskutek reakcji masy od stron nieograniczonych nastąpi wyrwanie cząstek także niżej naboju N położonych, jak to linia zacieniowana kreskami wykazuje.

Promień podstawy OS = r, a z nim i objętość leja — w równych zresztą warunkach — zawisła jedynie od wielkości naboju; promień kuli działania ON — w jest zarazem zaporą, wreszcie linia NS— = NS± — e jest promieniem wybuchu, czyli odrzutnicą i miarą największego działania siły wybuchowej naboju względem ściany AB.

Działanie naboju pozostanie najlepiej wyzyskane, gdy ON — OS, czyli w = r

168

to jest gdy promień podstawy leja wybuchowego równa się długości zapory; doświadczenie jednak wykazało, że wskutek reakcji sił nabój osiąga granicę regularnego działania nawet jeszcze w tym razie, jeżeli

albo

i=i5

Ul-8

169

170

Doświadczenie dalej wykazało, iż działanie naboju można przyjąć jako zależne w sześciennym stosunku od odrzutnicy e\ jeżeli zatem c jest spółczynnikiem dzielności 1 kg ciała wybuchowego, to wielkość naboju w kilogramach

N = ce%

17 i

a stąd

Ponieważ według rysunku 5

es

172

e = \/ r² -f- w*

N— c (\/r² -b w²) ³ = c (r² -ł- w²) I gdzie w, r należy liczyć w metrach, a N wypada w kilogramach.

Równanie 174 obliczone sposobem przybliżonym w granicach n ^ 1-5, p 1*8, daje wartość przybliżoną

N = 0*36 c (r w)³ = к (r H- w)⁸

więc

SkWarczyński. Podręcznik budowlany.

19

173

174

175

gdzie

к — 0*36 c

wreszcie

к =

(r H- w)³

177

Jeżeli dana jest wielkość naboju N i spółczynnik działania к, to w granicach n ^ 1*5. p ^ l⁻8 daje się wyznaczyć promień leja r i odrzutnica e z równania

r — у/ '<g3 _ W2

178

a z wzorów 188 i 198

0-72

179

Na podstawie kilku próbnych wyników rozsadzania danej skały uzyskuje się z bezpośredniego pomiaru r, wy a stąd z pomocą wzoru 177 wyznacza się wartość k, które umożliwia zrobienie użytku z innych wyżej zestawionych wzorów.

W ten też sposób Oskar Guttmann w podręczniku „Handbuch der Sprengarbeit“ — na którym opierają się głównie poszczegól-nione wyżej, oraz następujące niżej wzory i daty — zestawił tablice, ułatwiające wyznaczenie wielkości nabojów ześrodko-wanych.

Dla zorjentowania się przedstawia się wyciąg z tablicy tego autora co do wielkości nabojów ześrodkowanych w sposób nastę-pujący :

0-75 C — 5 1*50, к = 0-10

w

r -\-w

r-\-w

r -ł- w

kg

kg

kg

kg

4-00

4-50

5-00

5-50

6-00

6-50

7-00

7-50

8-00

6-400

9-113

12-500

16-638

21-600

27-463

34-300

42-188

51-200

8-50

9-00

9-50

10-00

10- 50 1100

11- 50

11-75

12-00

61-413

72-900

85-738

100-000

115-763

133-100

152-088

162-223

172-800

12- 50

13- 00

13- 50

14- 00

14- 50

15- 00 15-50 15-75 1600

195-313

219-700

246038

274-400

304-863

337-500

372-388

390-698

409-600

16- 50 1700

17- 50

18- 00 18.50 1900 19-50 19-75 2000

449-213 491-300 535-938 583-200 633 163 685-900 741-488 770.373 800000

Jeżeli stosownie do natury ciała wybuchowego okaże sie &₁^=& = 0Ю, to trzeba N z tablicy pomniejszyć lub powiększyć w stosunku Nt :N=kt : к ; będzie zatem

180

2. Wyznaczenie wielkości naboju ześrodkowanego gdy skała ma więcj ścian wolnych. Jeżeli skała ma dwie wolne przecinające się ściany, to według doświadczenia stosunek odległości naboju od obu ścian nie powinien być większy niż 2:3, a jako wielkość naboju wystarczy połowa, obliczonej wielkości dla jednej ściany wolnej.

Dla więcej niż dwu ścian wolnych musi być także zachowany stosunek 2:3, ale tylko pomiędzy najmniejszą i największą odległością naboju od ścian, a potrzebna wielkość naboju powinna wynosić: dla 3 ścian wolnych \ część, dla 4 ścian wolnych część, dla o ścian I część, dla 6 ścian i część wielkości naboju, obliczonego dla jednej ściany wolnej. Należy wszakże w zakresie i tej reguły przedsięwziąć w danym razie strzały próbne celem uzyskania właściwej podstawy.

Gdy bryła stanowi rodzaj filaru, złączonego co najmniej dwiema przeciwległemi ścianami z wielką masą skały, to rozsadzenie jej wymaga większego naboju, niżby to wynikało z reguły właśnie wypowiedzianej, a mianowicie: jeżeli wybuch ma nastąpić w jedną stronę, wystarczy wielkość naboju obliczona dla jednej wolnej ściany; natomiast do spowodowania wybuchu w dwie wolne strony nabój musi być o połowę większy od poprzedniego i w połowie szerokości ściany założony.

c) Wyznaczenie wielkości naboju wydłużonego.

Nabój wydłużony można uważać za złożony z szeregu nabojów ześrodkowanych, których kule działania wnikać będą w siebie i to najwięcej ku środkowi długości naboju, wskutek czego wypadkowa przestrzeń działania całego naboju przybierze postać jajową, W bryle zatem o jednej ścianie wolnej stożek, czyli lej wybuchowy będzie mieć podstawę eliptyczną, a wyrwa przybierze postać koryta.

Doświadczenie wykazało, że wielkość naboju wydłużonego daje się obliczyć z długości zapory w, i to w zależności, wyrażonej wzorem

181

N = к w*

a stąd dalej spółczynnik, zawisły od natury kamienia

w²

7c = —

Zapora w jest tu największą możliwą odległością naboju od tej wolnej ściany, w której stronę ma nastąpić wysadzenie naboju.

Jeżeli bryła ma dwie przecinające się wolne ściany, to wywiert wykonuje się możliwie równolegle do tej wolnej ściany, ku której wybuch ma być skierowany, a zapora w będzie tu jednako wielka bez względu na to, czy wywiert otrzyma głębokość mniejszą, czy większą. Gdy jednak oczywiście wywiert głębszy wymaga większego* naboju, niż płytszy, więc nie można tu już zastosować wzoru 181 z powodu, iż daje tę samą wielkość naboju, niezależnie od głębokości wywiertu. Wobec tego zachodzi konieczność wyznaczenia, naboju w zależności od długości wywiertu, i w tym celu przeprowadza się próbne rozsadzania, w warunkach ścian skały wyżej określonych, zapomocą wywiertów niedłuższych niż 2 m i nabojów o wielkości według oceny stosownie dobranych. Gdy dojdzie się do takich dwu lub trzech wybuchów o różnych zaporach w, gdzie wielkości naboju odpowiada zupełnie skutek wybuchu, to podzieliwszy tę wielkość naboju N w kilogramach, przez długość wywiertu t w metrach, otrzymuje się wielkość naboju na 1 w wywiertu przypadającą w kilogramach:

18&

л-4

a stąd odnośnie do wzoru 182

W2

18£

będzie normalnym spółczynnikiem danej skały.

Pamiętać i tu trzeba, że długość t wywiertu nie powinna być-większa, niż długość zapory w.

Na podstawie powyższych wzorów obliczył 0. Guttmann we wspomnianym podręczniku „Handbuch der Sprengarbeit“ tablicę wielkości nabojów wydłużonych dla spotykanych najczęściej skał o dwu przyległych wolnych ścianach, z której następujący niżej na str. 293 tabelarny wyciąg może służyć do zorjentowania się ze skutkiem.

Obliczywszy bowiem z wyników próby wielkość naboju na 1 m wywiertu na podstawie odnośnej zapory można uzyskać z tego tabelarnego wyciągu spółczynnik к i właściwą wielkość N naboju, wydłużonego, obliczoną dla dwu przyległych wolnych ścian skały..

którą to wielkość należy powiększyć 2| razy, jeżeli skała ma tylko jedną wolną ścianę i wywiert nachylony do niej pod kątem około 48° ; natomiast jeżeli skała ma więcej niż dwie wolne ściany, to ów tabelarny nabój trzeba zmniejszyć, a mianowicie: dla 3 ścian na f części, dla 4 ścian na połowę, dla 5 ścian na | części, dla 4) ścian na | część.

Tabelarny wyciąg.

Ni

Spółczynnik k — —

Najdłuższa

zapora _i___

w 0*05 0 06 0 07 0-08 009 ОТО 0T2510150 OT75 0-200

w me----—I-----------------

trach Wielkość naboju na 1 w długości wywiertu w gramach

15

30

49

60

102

135

174

195

217

240

to I—^ I—¹

O O' l-⁴ -3 O' 05 СО СО СО © O' GD

227

253

280

20

40

65

80

136

180

260

289

320

23

45

73

90

153

203

261

292

325

360

25

49

81

225

289

■"Ф у—I О

см со о

СО СО 'Ф

r—I (M

CO CC

38

74

OO Ф* Ci

50

98

102

125

212

282

362

405

452

500

122

150

254

338

434

486

542

600

tH rH

CM o

298

894

506

567

682

700

162

200

338

450

578

648

722

800

9. Daty doświadczalne.

Wywiert wykonany świdrem o ostrzu 22 mm szerokiem, ma z reguły średnice w świetle u dołu 25 mm do 26mm; jeżeli w takim wywiercie stłoczy się procłi lub dynamit Nr. I (okrzemkowy albo żelatynowy) w sposób należyty, to każdy centymetr długości naboju prochowego waży 7 y, a dynamitowego 10 g. Litr ziarnistego prochu waży 0 8 kg, ciężar właściwy prochu sprasowanego wynosi krągło 1*7, patron dynamitowy 23 mm średnicy 10 cm do 10*5 cm długi waży około 70 g, patron wy strzałkowy 25 g, ciężar właściwy dynamitu 16.

Silna dobra przybitka naboju w wywiercie jest bezwarunkowo potrzebna i powinna być co najmniej 20 cm długa; w wywiertach do 1 m długich powinien zajmować z reguły nabój prochowy co najwyżej połowę, a dynamitowy co najwyżej f części długości wy-wiertu.

Jako średni skutek pracy wykonywania wywiertów w ciągu jednej godziny z wliczeniem przerw odpoczynkowych i objadowycb zawiera podręcznik p. Guttmanna następujące niżej daty.

Wywiert 26 mm średnicy ręcznie wykonywany wynosi w skale żelaziaku 018 m, — w granicie 0’4 m do 0.6 m, w szarowace 0*5 mr w łupku 0 6 m, w wapniu i dolomicie 0 7 m, w kwarcu miękkim 0*8 m.

Wywiert 60 do 80 mm średnicy maszyną wykonywany wynosi w kamieniach wyżej kolejnie wyliczonych 0*9 m, 2 m, 2 m, 2-5 mr 2 5 m, 3 m.

Zwykłe rozmiary długości t i średnicy d w świetle wywiertów wynoszą dla prochu: tA — 30 do 50 cm, dx = 30 mm, albo t₂ = 50 da 80 cm, d₂ = 40 mm, albo t₃ = 80 do 120 cm, d₃ = bbmm\ a dla dynamitu w granicach powyższych długości tu t₂, ts wystarczają odnośne średnice dt = 23, albo d₂ = 30, albo d₃ — 40 mm.

Na 1 mH kamienia rozsadzonego w sztolniach górniczych można przyjąć: gnajsu lub szarowaki 2kg dynamitu krzemionkowego, alba 11 kg żelatynowego, albo 1*4kg żelatyny wybuchowej; wapniowea tych samych ciał wybuchowych po porządku: 1*5, 1*25, 1 kg; piaskowca 1, 0 85, 0*7 kg\ węgla kamiennego 0*7 do 01% dynamitu Nr. II, albo 010 do 0’15 kg dynamitu Nr. III; w minach olbrzymich zużywa się 011 do 019 kg dynamitu Nr. III na 1 m3 kamienia.

Na każdy kilogram dynamitu liczy się przeciętnie 10 wystrzałek i 8 m żagwi.

¹

Zawarte w tym rozdziale cyfry stosunkowe mięszaniny odnoszą się do wagi. — Według Karmarscha i R. Wagnera.

10. Rozsadzanie w praktyce.

Zależnie od natury i warunków przedmiotów do rozsadzenia, przeznaczonych, zastosowuje się odmienne sposoby postępowania.

a) Bryły kamienia budowlanego i ciosowego uzyskuje się zaporaocą wywiertów do trzech i więcej metrów głębokiehr znacznie wzajemnie odległych, ze stosowną zaporą w, w które ta wywierty zakłada się ze słabego dynamitu lub prochu czarnego naboje tak małe, by wybuch ich bryłę kamienia tylko odłupał i umożliwił łatwo ją odsunąć. Płyty i właściwe ciosy otrzymuje się zapomocą szeregu wywiertów w żądanej linii w równych wzajemnych odstępach wykonanych, wodą zapełnionych, na wierzchu po połówce patronu dynamitu Nr. I zaopatrzonych i elektrycznie wysadzonych; w ten sposób dają się uzyskać płyty granitowe 20 cm grube, 5 m długie.

Rozdzielenia większej bryły na mniejsze dokonuje się zapomocą wywiertu do środka jej sięgającego, wodą zapełnionego, połową patronu z wierzchu nabitego i zapalonego.

b) Rozsadzanie murów. Mury do Г5m grube zwykle rozbiera się, a tylko gdy idzie o szybkie ich usunięcie, rozsadza się. W tym celu wykuwa się w murze otwory dłutkiem, odległe wzajemnie o podwójną grubość muru, zakłada w nie patrony dynamitu żelatynowego wiązkami łub skrzynkami, przypiera otwory grubą deską, stosowną przyporą o ziemię zapartą i zapala elektycznością, która jest tu z wielu względów pożądaną. Wielkość naboju wyznacza się tu z wzoru praktycznego

d*

185

gdzie d jest grubość muru.

Mury grubsze niż 1*5 m rozsadza się wywiertami do środka muru sięgającymi; ponieważ w takim razie przyjmuje się zapora w — ~ więc wielkość naboju wyznacza się według odnośnych wzorów dla naboju wydłużonego, względnie według „tabelamego wyciągu“ na stronie 293 zestawionego. Mury obciążone wysadza się zapomocą wywiertów gęściej założonych.

Sklepienie rozsadza się zapomocą wyżłobienia wzdłuż jego grzbietu korytka, zapełnionego jednolitym wałkiem dynamitu, przysypanym ziemią na 50 cm wysoko. Znacznie szybciej wszakże niszczy się sklepienie stosownie wzmocnionym nabojem, założonym na odsadce fundamentowej filaru i ziemią przysypanym.

Murowany komin wysoki otrzymuje u podnóża swego wywierty po tej stronie, na którą ma się zwalić.

c) Rozsadzanie przedmiotów z żelaza uskutecznia się nabojem, przylegającym szczelnie w miejscu połączenia części składowych. Wielkość naboju dynamitu żelatynowego oblicza się w kilogramach: dla żelaza lanego z wzoru

bda

186

187

300

zaś dla żelaza kutego

bdг

150

gdzie d jest grubość płyty w centymetrach, b jej szerokość, wynosząca co najmniej 16 cm. Nabój taki ułożony w postaci prostokątnej i rozdzielony równomiernie na płytę, przybija ją ostro po wysadzeniu.

Słup żelazny lany otrzymuje u podstawy nabój, którego wielkość w kilogramach oblicza się wzorem

20

188

gdzie d jest jego średnica u podstawy w centymetrach.

Sto gramów dynamitu żelatynowego wystarczy do rozsadzenia kotła 2 m średnicy u góry z blachy 30 mm grubej, jeżeli się napełni wodą i zanurzy w nią nabój na łacie lub sznurku blisko dna; to samo tyczy się starej leizny podobnej postaci; gdzie jednak nie ma przestrzeni do zapełnienia wodą, trzeba wiercić dziurę na nabój.

Jeżeli blisko przedmiotów przeznaczonych do rozsadzenia stoją budowle, to zakłada się słabe naboje i powtarza aż do skutku ze szczególną przezornością.

d) Rozsadzanie drzewa. Belkę drewnianą o największej gru

N == 0 003 d*

189

bości, względnie średnicy d w centymetrach, rozsadza się nabojem prostokątnym, nałożonym na nią, a wielkość tego naboju oblicza się z wzoru

Pień drzewa rozsadza się zapomocą 2 wywiertów skrzyżowanych w jednej płaszczyźnie i zaopatrzonych jedną tylko wystrzałką; po wybuchu pień zostaje odłamany prawie gładko.

Pale 30 do 40 cm średnicy wysadza się pod wodą nabojem zawierającym 0’75 kg dynamitu, zabezpieczonego od wilgoci, ułożonego i przytwierdzonego u dna wody do pala; natomiast wysadzenie niże] dna wody wymaga wywiertu, wykonanego w palu aż do żądanej głębokości i nabitego jak zwykle.

Rozsadzenie w celach karczowania jest korzystne tylko u pni z drzewa twardego; w tym celu zakłada się wywiert od czoła zrębu aż do korzenia głównego, nabija i wysadza; większe pnie otrzymują skrzyżowane wywierty tuż przy ziemi lub kilka wywiertów, sięgających do korzenia głównego.

190

e) Rozsadzanie ziemi zastosowuje się wtedy, gdy się niedaje kilofem ruszyć, lub gdy zamarzła. W tym celu wykonuje się wbijaniem w ziemię krągłej ostrej sztaby żelaznej szereg otworów, których wzajemna odległość nie powinna jednak przekraczać dwukrotnej głębokości; w otwory te zakłada się i przybija nabój, obliczony z wzoru

N= eto

gdzie t głębokość otworu, zaś c spółczynnik działania ciała wybuchowego. Podobnie można twardą roię rozpulchnić lub nieprzepuszczalną warstwę gruntu uprzesiąkliwić.

Także w wywierty naftowe zakładają aż na dno naboje silne i wysadzają dla wywołania chwilowego dopływu ropy.

na

Jeżeli wydobywające się żródliska w ziemi nie dozwalają prowadzenie potrzebnych robót, wykonuje się 1 do 3 m głębokie otwory w ziemi, nabija się je dynamitem co najmniej do połowy głębokości, a po wysadzeniu powstaje rozszerzona jama ze ścianami tak zgniecionemi, że dopiero po 1 lub 2 godzinach woda pocznie wydobywać się na nowo.

usu

f) Rozsadzanie pod wodą jest najczęściej konieczne do nięeia wielkich przeszkód żeglugi w rzekach, do pogłębienia dna w potokach i rzekach, do sprostowania brzegów itp. Do robót wiertniczych wykonuje się pomosty w sposób zwykły albo na statkach albo na pontonach zakotwionych. Wiercenie prowadzi sie zapomocą maszyn, a celem uwolnienia świdra od nacisku prądu usuwa się wodę zapomocą grodzy i wyczerpania albo zapomocą nasunięcia na świder rur żelaznych.

ną

Nabijanie uskutecznia się zapomocą rury żelaznej na wywiercie ustawionej, którą spuszcza do niego patrony, a woda swą znaczną wysokością i ciśnieniem starczy zupełnie za przybitkę; wszakże gdy woda płytsza niż 05 m, trzeba wsypać rurą do wywiertu nabój suchy piasek, jako przybitkę. Do rozsadzania używa się tu wyłącznie tylko nabojów dynamitowych, opakowanych według możności w puszkach blaszanych lub w tekturowych pudełkach parafinowanych, a wysadzanie dokonuje się zawsze zapomocą prądu elektrycznego.

zao-

W głębinach morskich, gdy idzie o szybkość roboty i zaoszczędzenie na kosztach wiertniczych, zakłada się w naturalnych zagłębieniach skały, do rozsadzenia przeznaczonej, wielkie naboje dynamitowe w stosownych odstępach tak na skale, jak i w około niej i wysadza. Wprawdzie zużycie dynamitu jest tu wielkie, ale szczędzenie na kosztach wiertniczych wypadnie zawsze o wiele znaczniej.

1

к

'

- '/ ■ ; ■    4'

Część druga*

POMOC TECHNICZNA I PRZEPISY.

m

/

/

w

A. ZARZĄD I AKTA TECHNICZNE BUDOWY.

I. Zawiązek budowy.

1. Właściciel budowy.

Budowa powstaje za wolą i kosztem właściciela budowy, który z natury rzeczy ma ważny głos rozstrzygający, o ile tern nie narusza istniejących praw i przepisów.

Właścicielem budowy może być jedna lub więcej osób, jedna lub kilka władz razem, albo też osoba zbiorowa, czyli osoba jurystyezna (korporacja, stowarzyszenie, towarzystwo, instytucja publiczna itp.). Zastępstwo osoby zbiorowej, co do uprawnień jej, jako właściciela budowy przenosi się na komitet budowy,, jeżeli budowa ma wybitniejsze znaczenie. Komitet taki składa się zazwyczaj z osób, wybranych z grona członków' zarządu stowarzyszenia, i z wybitnych zawodowców w dziedzinie budownictwa, których spółdziałanie jest pożądane. Należy też zaraz z góry ustalić dokładnie, wyczerpująco i jasno zakres uprawnienia i działania komitetu budowy dla uniknięcia i szkodliwych nieporozumień i rozbieżnych zapatrywań co do kompetencji w tym kierunku.

Jeżeli budowa jest małoznaczna, porucza się zastępstwo właściciela budowy tylko jednej zaufanej osobie.

W każdym razie jednak techniczny zarząd i nadzór nad wykonaniem, oraz samo wykonanie budowy musi spoczywać w ręku ludzi, posiadających stosowne uzdolnienie zawodowe i uprawnienie.

2. Kierownictwo budowy.

Do nadzorowania, by roboty budowlane wykonano dobrze, z dobrych i celowi odpowiednich materjałów, oraz do kierowania całem techni-cznem i ekonomicznem przeprowadzeniem budowy powołuje właściciel budowy — niezależnie od wykonawcy czyli przedsiębiorcy budowy — jednego lub kilku odpowiedzialnych znawców i porucza im kierownictwo budowy, na którego czele stoi kierownik budowy. Ten kierownik naczelny ma obowiązek zastępowania właściciela budowy w sprawach ściśle technicznych wobec władz, policyjno-budowniczych.

Prywatny właściciel budowy — zwykłej zresztą — ze względów oszczędnościowych nie ustanawia kierownika budowy; w tym razie musi zatem polegać na sumienności i zdolności zawodowej przedsiębiorcy budowy. Do znacznych wszakże budowli powinien on w dobrze zrozumianym własnym interesie ustanowić niezależnie od przedsiębiorcy — kierownika budowy, posiadającego stosowne uprawnienie i uzdolnienie zawodowe budownicze.

Kierownictwo budowy państwowej o wybitniejszej wartości architektonicznej składa się w regule z kierownika budowy artystycznego, oraz z technicznego kierownika, czyli inspicjenta budowy; pierwszy wypracowuje szczegółowe plany architektoniczne i przestrzega strony piękna, drugi sprawuje właściwe kierownictwo budowy pod względem technicznym i ekonomicznym.

Rozległe bardzo budowle (budowa kolei itp.) dzieli się na odcinki budowy i sekcje, a kierownictwo powierza się poszczególnym losowym, względnie sekcyjnym kierownikom budowy 7; naczelnym dyrektorem budowy nad wszystkimi.

Do kierownictwa budowy należy przestrzeganie, by przedsiębiorca wykonywał budowę zgodnie z planami i warunkami budowy, nie używał lichych materjałów budowlanych, a obróbkę ich, oraz wykonanie poszczególnych części budowy przeprowadził prawidłowo według zasad sztuki budowniczej; by ugodzone termina wykończenia dotrzymał, i dopełnił jak najściślej wszystkich z mocy kontraktu przyjętych na się obowiązków.

Kierownictwo budowy wogóle ma czuwać, aby roboty budowlane pod względem staranności i dokładności wykonania były bez zarzutu; powinno przeprowadzać, względnie sprawdzać wytyczania i pomiary, zdejmować rozmiary robót wykonanych, sprawdzać rachunki budowlane i asygnować zarachowane w nicłi należytości, odbierać roboty wykończone po poprzedniem ich sprawdzeniu i ostatecznie oddać wykończoną budowę właścicielowi.

Często ma także kierownictwo budowy obowiązek wypracowania projektu i szczegółowych rysunków, rozpisanie licytacji i oddanie w wykonanie robót i dostaw.

Co do każdego ważnego układu, zawartego dodatkowo z przedsiębiorcą, powinno kierownictwo spisać protokół; chociaż najczęściej — zamiast tego — wystarczy zapisanie sprawy w dzienniku budowy. W ten sposób należy utrwalić oddanie przedsięborcy miejsca pod budowę, dokonanie wytyczeń, odbiór części budowy, stan robót w odniesieniu do ugodzonych terminów wykończenia, sprawdzenie i odbiór wykonanych robót, zdjęzie rozmiarów, których później nie będzie można pomierzyć, jak n. p. niwelacja miejsca budowy, rozmiary fundamentów itd.

Wszelkie zresztą pomiary powinien kierownik budowy lub jego zastępca przeprowadzać w obecności przedsiębiorcy i zażądać od niego pisemnego oświadczenia protokolarnego lub w dzienniku budowy, czy się zgadza z wynikiem.

3. Wykonawca czyli przedsiębiorca budowy.

Jeżeli właściciel budowy nie ma chęci, lub uprawnienia do samoistnego wykonywania budowy, to musi je poruczyć przedsiębiorcy uprawnionemu, czyli wykonawcy budowy pod własny nadzór i odpowiedzialność.

Ten ustawia potrzebne rusztowania, dostarcza przybory, narzędzia, maszyny itd., wypłaca robotników budowlanych i ich organa nadzorcze, odpowiada za ścisłe dopełnienie przepisów ustawy bu-downiczej, postanowień konsensu i za wszelkie następstwa, wynikłe z nieodpowiedniego prowadzenia robót budowlanych, z niedbałego i nieoględnego postępowania lub z użycia lichych materjałów. Do niego należy ścisłe przestrzeganie zasad i warunków, tyczących się ochrony zdrowia i życia robotników w przemyśle budowlanym pracujących.¹

Jego rzeczą jest nadto: donieść wczas władzy budowniczo poli-eyjnej o rozpoczęciu budowy, wzdłuż budowy od strony drogi publicznej ustawić znaki ostrzegające miejsca składu materjałów lub przyborów na ulicy oświetlić w nocy w miarę potrzeby latarniami pod dozorem, wykopy przy drogach i ulicach zabezpieczyć zupełnie ochronnie, a w razie potrzeby wysunąć oparkanienie budowy w ulicę, które w regule niepowinno sięgać dalej niż 2 m poza linie regulacyjną, o ile zresztą władza budownicza inaczej nie postanowiła. W razie potrzeby zajęcia na skład materjałów itd. miejsca z obszaru publicznego miejskiego, należy postarać się u władzy policyjno budowniczej o wyznaczenie takiego miejsca.

4. Kierownik budowy z ramienia przedsiębiorcy.

Przedsiębiorca na każdej budowie utrzymuje własnego technika budowlanego jako swego zastępcę, któremu w miarę potrzeby przydziela pomocników. Jeżeli wszakże przedsiębiorca posiada koncesję do prowadzenia przedsiębiorstw budowlanych, ale niema koncesji do samoistnego wykonywania przemysłu budowlanego, to musi utrzymywać własnego kierownika budowy, posiadającego taką koncesję. Do tego należy prowadzenie budowy i nadzorowanie podmajstrzych, oraz wszystkich innych organów nadzorczych i robotników. On też w regule powinien wykonywać plany i szczegóły dla podmajstrzych, oraz statyczne obliczenia, załatwiać zakupna i zamówienia, spowodować rozpoczęcie robót we właściwym czasie, doglądać ich stale i starannie, dbać o szybki i nieprzerwany ich postęp, sprawdzać dostawy co do rozmiarów i dobroci,, starać się o nadejście ich we właściwym czasie, przedsiębrać wytyczenia oraz pomiary wykonanych robót, utrzymywać styczność z dostawcami i podprzedsiębiorcami, sprawdzać listy tygodniowe i rachunki, należytości do wypłatu przedstawiać, dozorować wypłat robotniczych, prowadzić dziennik budowy, a ważne zlecenia wydawać zawsze na piśmie. Wszystkie plany, rysunki, szkice itd. dla podmajstrzych i zawodowców powinien zaopatrzyć podpisem i datą i kopje z nich przechować w kancelarji.

Zwykle kopje uzyskuje się drogą odbitki świetlnej a aktów pisemnych dokonuje się zapomocą maszyny do pisania lub księgi kopjowej.

5. Podmajstrzy.

W razie nieobecności wykonawcy budowy czyli przedsiębiorcy i jego kierownika budowy ustanawia przedsiębiorca starszego podmajstrzego, jako zastępcę na miejscu budowy, który ma obowiązek kierowania chwilowo i nadzorowania robót. Do niego należy przyjmowanie i wydalanie robotników, przydzielanie im roboty, kierowanie nimi i dopilnowanie godzin roboty dziennej ; on rozporządza, którą robotę należy wprzód rozpocząć, utrzymuje spokój i porządek na budowie, dba o szybki jej postęp, odbiera i sprawdza dostawy, wytycza szczegóły i musi starać się nieprzerwanie o zachowanie środków potrzebnych na miejscu budowy do ochrony zdrowia i życia robotników.

Starszy podmajstrzy ma do dyspozycji podmajstrzych do poszczególnych robót, a mianowicie: podmajstrzego murarskiego, kamieniarskiego, ciesielskiego, rusztowani owego itp.

6. Pisarz budowlany.

Do załatwiania manipulacyj kancelaryjnych i czynności pisarskich na miejscu budowy utrzymuje przedsiębiorca pisarza budowlanego.

II. Uprawnieni do przemysłu budowlanego.

Sprawy uprawnienia do przemysłu budowlanego jeszcze w Polsce nie uregulowano jednolicie własną ustawą; obowiązują nadal przepisy b. państw zaborczych.

1. B. zabór austrjacki.

Ustawa z 26. grudnia 1893, Dz. u. p. Nr. 193, reguluje koncesjonowany przemysł budo wlany z jego działami: budowniczych, majstrów murarskich, kamieniarskich, ciesielskich i studniarskich.

Rozporządzenie ministerjalne z 27. grudnia 1898, Dz. u. p. Nr. 195, reguluje sprawę egzaminów i świadectw dla ubiegających się o koncesję na jeden z działów przemysłu budowlanego.

Rozporządzeniem Namiestnictwa z 22. lipca 1909, Dz. u. kraj. Nr. 101, wprowadzono w życie koncesje pod lżejszymi warunkami dla murarzy, kamieniarzy, cieśli i studniarzy, z wykluczeniem Lwowa i Krakowa, oraz 29 miast objętych ustawą budow-niczą z 28. kwietnia 1882, Dz. u. kr. Nr. 77. (Wystarcza dowód wyuczenia się przemysłu odnośnego oraz uzdolnienia praktycznego przez pracę najmniej cztoroletnią w tym przemyśle.)

Rozporządzenie ministerjalne z 7. maja 1913, Dz. u. p. Nr. 77, reguluje autoryzowanie techników cywilnych. Istnieje ich 9 kategoryj, z których druga (inżynierowie cywilni dla architektury i budownictwa lądowego) ma pełne uprawnienie do wykonywania przemysłu budowlanego.

2. B. zabór rosyjski.

Dekret z 7. lutego 1919, Dz. u. p. Nr. 14, postanawia w artykule 2:

Minister robót publicznych może udzielać prawa prowadzenia robót budowlanych .i sprawowania technicznego nad niemi dozoru poza osobami, posiadającemi już takie prawa na zasadzie dotychczasowych przepisów, również i osobom, które zostaną zakwalifikowane przez urzędującą w Ministerstwie robót publicznych komisję kwalifikacyjną. Skład pomienionej komisji, instrukcję dla niej, regulamin egzaminów i wykaz wyższych uczelni, których dyplomy zwalniają od egzaminów, zatwierdza Minister robót publicznych.

3. B. zabór pruski.

Dotychczasowe przepisy pozostały w mocy.

dO

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

III. Praca techniczna i akta budowy.

1. Miejsce budowy.

się

Jeżeli miejsce budowy nie jest dane i trzeba wybrać — rozumie najodpowiedniejsze, to rozstrzyga w tym wyborze: cena kupna, położenie względem centrum miasta, głównych dzielnic, głównych dróg, ulic, kolei, drogi wodnej, miejsc mniej lub więcej zaludnionych; położenie w kolejowym rejonie ogniowym, w pobliżu obszaru fortecznego, w dzielnicy przeznaczonej dla budowy wil. fabryk itp., właściwość gruntu pod budowę, i stosunki wody zaskór-nej, otwartej, stojącej (staw, jezioro), płynącej.

Ważne jest także położenie linji regulacyjnej i wysokość niwelacyjna chodnika, co trzeba ściśle stwierdzić.

oraz

Skoro miejsce pod budowę zostało na podstawie wyniku badań w kierunku wyżej poszczególnionym przeprowadzonych uznane za najodpowiedniejsze i wybrane, albo jeżeli jest już z góry dane, to należy je zdjąć i sporządzić plan sytuacyjny w skali 1 : 1000 (1 :360 łub 1:720), oraz plan z przekrojami niwelacyjnymi w tej samej skali długości, a wysokości 1 :100 (1:72 lub 1:144), przeprowadzić zbadanie wytrzymałości gruntu pod budowę, zbadanie stosunków wodnych, obciążenia serwitutami, prawami sąsiadów itp. ; stwierdzić możliwy sposób odwodnienia, odprowadzenia wód opadowych, nieczystości płynnych i kloacznych, zaopatrzenia wodą do picia i mycia, dojazdami, o ile są potrzebne.

Rozumie się, że wszelkie te czynności i badania należy przeprowadzić jeszcze przed zakupieniem miejsca budowy.

2. Program budowy.

Program budowy stanowi podstawę do wypracowania projektu i całego przeprowadzenia budowy; dla tego też właściciel budowy, względnie jego zastępca, powinien przedstawić projektantowi jasno i dokładnie swoją wolę i wskazówki, odpowiadające wielkości i znaczeniu zamierzonej przez się budowy, i ustalić wspólnie cały program, a głównie co do ilości, wielkości, wzajemnego położenia i przeznaczenia poszczególnych izb i przestrzeni, oraz ilości i wysokości piątr.

Jeżeli budowa ma służyć dla zakładu publicznego większego znaczenia, wówczas prócz właściciela budowy i projektanta trzeba powołać do ułożenia programu także osoby interesowane, oraz wybitnych znawców zamierzonego zakładu i sposobu jego urządzenia. W tym składzie należy wypracować program budowy starannie i zestawić na podstawie wyniku wszystkich prac i badań przygotowawczych. Musi on być zupełnie wykończony, krótki, zwięzły, jasny, niedwuznaczny, bez żadnych zresztą rozwlekłości w opisywaniu i stylizacji.

Program powinien obejmować: przyczyny i ceł budowy, stosunki terenowe i miejscowe, określenie linji regulacyjnej i jej stanu niwelacyjnego, własności gruntu budowlanego, stosunków wodnych, miejsca budowy, jego otoczenia*, dopuszczalny sposób zabudowania i inne wyniki robót przygotowawczych ; nadto potrzebną ilość i rodzaj zabudowań, icli układ i położenie na miejscu budowy z uwidoczni eniem w planie sytuacyjnym, właściwość, wielkość i liczbę potrzebnych przestrzeni w każdem zabudowaniu z wzajemnem icłi położeniem, uszeregowaniem i połączeniem, liczbę i wysokość piątr każdego zabudowania, sposób ich wykonania i wewnętrznego uposażenia, o ile można najszczegółowiej, wreszcie potrzebne połączenie z istniejącemi drogami.

3. Szkic.

i widok główny budynku

Zadaniem szkicu jest przedstawienie w ogólnych zarysach projektu budynku, wraz z układem w nim izb i innych przestrzeni, odnośnie do warunków w programie ustanowionych. Dla tego też szkic, jako rysunek, nie potrzebuje staranności, ale powinien obejmować rzut poziomy suterena (piwnic), parteru, wszystkich piątr, z uwzględnieniem grubości murów (fasadę główną); wszystko w skali 1:200 lub 1:400 w razie potrzeby.

Grubości murów nie wpisuje się, tylko najgłówniejsze rozmiary budynku, jego izb, przestrzeni i osi okien.

Na podstawie tak sporządzonego szkicu daje się obliczyć powierzchnia zabudowana zamierzonego budynku, a następnie jego koszt przybliżony w sposób, niżej w poddziale 8. (str. 812 i nast.) określony.

Często wystarcza przedstawienie szkicu całkiem tylko szematycznie, z oznaczeniem murów pojedynczemi linjami.

Rysuje się zresztą także tylko rzut poziomy parteru i odbija od niego na przezroczysty papier resztę rzutów z wkreśleniem odnośnych zmian.

4. Projekt.

Gdy szkic został przez właściciela budowy przyjęty, wypracowuje się na tej podstawie dokładne plany projektu, które muszą

się składać z tylu rzutów poziomych, przekroi i widoków, aby nie-zachodziła najmniejsza wątpliwość, co do żadnej części budynku, tak pod względem rozmiarów, jak i zasadniczych konstrukcji.

W szczególności projekt musi zawierać:

a)    Rzut poziomy fundamentów, piwnic, parteru i wszystkich piątr w skali 1 : 100;

b)    rzut poziomy murów strychowych, kominowych i więzby dachu w skali 1:100 ;

c)    widok wszystkich różnych stron budynku w skali 1 : 10O lub 1 : 50;

d)    wszystkie te przekroje, które są niezbędne do uwidocznienia i zrozumienia konstrukcji całej budowy w skali 1:100;

e)    plan sytuacyjny większych przestrzeni w skali 1:1000, zaś mniejszych 1:500;

f)    przekroje niwelacyjne w skali długości 1:500 lub 1 :1000r a wysokości 10 razy większej;

g)    plany dla podmajstrzego najczęściej w skali 1 : 100, lub gdy tego dokładność wymaga 1:50, muszą zawierać wszystkie szczegóły, aby mógł według nich budowę wykonywać; głównym warunkiem jest tu staranne, wyczerpujące, sumienne kotowanie;

h)    szczegółowe plany i konstrukcyjne w skali 1:50, 1 :25, 1 : 20, 1:10, 1 : 5, 1 : 2 i 1 :1 w miarę potrzeby.

Poszczególnione plany, jakoteż i plany wszelkich innych robót budowlanych należy nałożyć barwami powszechnie przyjętemi a mianowicie: mur istniejący stary bladym tuszem, mur przeznaczony do rozebrania jasną żółtą farbą (gummiguttą), mur nowy czerwoną farbą (karminem); toż samo tyczy się i konstrukcji drewnianej.

We wszystkich pianach należy wpisać wyraźnie i czytelnie wszelkie potrzebne rozmiary i podziałkę wkreślić, a nadto rysunki dokładnie według podziałki narysować, aby tam, gdzie nie ma wpisanych rozmiarów, zdjąć je można z pomocą podziałki.

Jest wreszcie rzeczą pożądaną ze względów praktycznych, aby w planach projektu wszelkie znamiona niwelacji terenu, jakoteż głębokości fundamentów, piwnic i rozmiary wysokości budynku odnosiły się do podłogi parteru, jako płaszczyzny porównawczej ze znakiem -h lub —, w miarę tego, czy wysokość leży wyżej lub niżej tej podłogi.

Podczas wykonania budowy potrzeba niezbędnie sporządzić plany I rysunki na wszelkie te części składowe budynku i konstrukcje, których nie oznaczono bliżej w projekcie.

5. Szczegóły.

Rzecz ta jest bardzo wielkiej wagi, a odpowiednie jej rozwiązanie wymaga wiele praktyki zawodowej, znajomości przedmiotu, rozwagi i oględności.

Tu należą np. szczegóły na urządzenia ześrodkowanych (centralnych) ogrzewań z przewietrzaniem, przekroje szablonowe gzymsów i przedmiotów roboty kamieniarskiej w naturalnej wielkości, rysunki dla cieśli na krążyny i wiązania dachowe, dla stolarza, ślusarza itd.

6. Opis budowy.

Opis budowy powinien zawierać możliwie krótko i zwięźle te tylko uzupełnienia budowlane, które ani w planach, ani w żadnym- innym akcie budowy nie dały się przedstawić, a są konieczne do ocenienia całego założenia budowy. Przedmiotem opisu zresztą jest właściwość i sposób wykonania poszczególnych części budowy i rodzaj ich materjałów, co wszystko razem daje podstawę do zestawienia dalszych aktów technicznych budowy.

7. Kosztorys szczegółowy.¹

Stosownie do tego, jakiej dokładności wymaga się co do obliczenia kosztów pewnej budowy, kosztorys może być albo szczegółowy albo przybliżony.

Na podstawie planów projektu oblicza się w kosztorysie szczegółowym wymiary wszelkich działów robót sposobem i porządkiem wskazanym Analizą cen w tomie drugim niniejszego dzieła, a następnie, na podstawie sumiennie i dokładnie zbadanych cen miejscowych, wyznacza się z pomocą tejże „Analizy cen“ ceny jednostkowe dla oddzielnych grup robót, wpisuje się je w kosztorys i oblicza koszt każdej z nich z osobna i wszystkich razem.

Podczas sporządzania kosztorysów szczegółowych należy przestrzegać następujących punktów wytycznych.

aj Kosztorys powinien obejmować wszelkie roboty, które w danym razie przewidzieć można. A oprócz robót ściśle budowniczych, powinno się w nim także znajdować wszystkie te urządzenia, które są stale z budynkiem gwoździami lub nitami spojone, albo zostają я nim w ścisłym związku, jak: założenie parku przy budynku, lub

¹ Patrz część trzecia, rozdział II: Sporządzenie kosztorysów.

ogrodu, uporządkowanie i splanowanie podwórza, dojazdu, urządzenie gazo i wodociągów, centralnego sposobu ogrzewania, studni itp.

Naostatek wstawia się koszta za sporządzenie projektu, i za wszelkie prace techniczne w czasie budowy, t. zw. koszta zarządu.

Jeżeli fundamentowanie przedstawia się jako niezwykle trudne,, to trzeba na nie sporządzić osobny kosztorys.

b)    Porządek robót w kosztorysie powinien odpowiadać ile możności rzeczywistemu i naturalnemu porządkowi rzeczy podczas wykonania, jak to zresztą Analiza cen (tom drugi dzieła) wskazuje.

c)    Wzajemny związek robót należy w kosztorysie wyraźnie określić tak, aby niczego ani się domyślać, ani szukać nie było potrzeba.

d)    Każdą robotę należy z wszelką możliwą dokładnością i szczegółowością tak jasno opisać, ażeby niezachodziła najmniejsza wątpliwość, ani co do jej wymiarów, ani co do sposobu jej wykonania,, ani też co do jakości i rozmiarów odnośnych materjałów. Ten sposób opisania właśnie stanowił myśl przewodnią we wszystkich pozycjach rzeczonej Analizy cen.

e)    Każdą robotę trzeba uzasadnić należycie, jeżeli nie wypływa ze związku z innemi.

f)    Kosztarobót należy zestawić na podstawie dokładnego i sumiennego zbadania warunków, wpływających na ceny jednostkowe w danej miejscowości i na podstawie przyjętych w tym celu zasad Analizy cen.

g)    Podczas obliczania kosztów w kosztorysie opuszcza się wszystkie dziesiętne części jednego grosza aż do 0*5 włącznie; wszystkie zaś wyższe dziesiętne od 0*5 począwszy liczy się jako jeden grosz ; wyjątek od tej reguły stanowią te wypadki, w których podobne zaokrąglanie wartości cen jednostkowych spowodowałoby znaczniejsze różnice w obliczeniu kosztów.

h)    Wszelkie wymiary i rozmiary długości, powierzchni i objętości w kosztorysie liczy się z reguły tylko na dwie cyfry dziesiętne, a wagi na jedną dziesiętną; drobne długości np. przekroje drewnianych belek, desek, łat itp. oznacza się zwykle w centymetrach, długość konstrukcji żelaznych w milimetrach; wyjątek z tego czyni się jednak tam, gdzie ten sposób liczenia spowodowałby znaczne niedokładności lub różnice w kierunku dodatnim lub ujemnym (np. objętość przedmiotów roboty kamieniarskiej liczy się zwykle na trzy dziesiętne, gdyż cena jednostkowa jest bardzo wysoka).

Części składowe cen jednostkowych według Analizy cen oblicza się na cztery dziesiętne, suma zaś ich, czyli cena jednostkowa zaokrągla się na dwie dziesiętne według zasady wyżej pod g) wyrażonej.

ij (dla b. dzielnicy austr.) Podczas sporządzania kosztorysów tyczących się budowli kościelnych, t. zw. konkurencyjnych, t.j. takich, co do których Skarb państwa jako patron kościoła spółdziała tylko w pewnej części kosztów, potrzeba koszta szczegółowe i ogólne rozłożyć w osobnych kolumnach aj na wydat;ki za pomoc pieszą i zaprzęgową, bj na wydatki w gotówce; gdyż według § 5. ustawy konkurencyjnej z dnia 15. sierpnia 1866, Dz. u. kr. Nr. 28, cz. XIV), patron kościoła ponosi % wydatków w gotówce.

Do wydatków za pomoc pieszą i zaprzęgową zalicza się koszt pomocników, zaprzęgów, piasku, gliny i dowozu materjałów budowlanych; do wydatków zaś w gotówce zapłata dzienna rzemieślników, koszt materjałów budowlanych, 10% za nadzór i narzędzie i koszta zarządu.

Rozkład kosztow w powyższym kierunku można tylko dokonać zapomocą Analizy cen, jak to wyjaśnia przykład następujący:

Wydatki

Liczba

bieżąca

Przedmiot

za

pomoc gotówce

zł.

zł.

1.

Metr sześć, muru z cegieł na zaprawie wapiennej w parterze :

7*5 godz. murarza po 0*50 zł........ . . .

10*5 godz. pomocnika po 030 zł.........

10°/₀ za nadzór i narzędzie............

300 cegieł od 1000 po 60 zł.............

0 09w³ wapna gasz. po 15 zł............

0*18m³ piasku po 3 zł............

0-27ms wody po 1 zł...............

dowóz 300 cegieł na miejsce budowy od 1000 po 10 zł. dowóz 0*09w³ wapna po 5 zł. . . .........

315

0-54

0-27

300

0-45

3-75

0-69

18-00

1-35

7-41    23-79

Razem okrągło .

j)    W kosztorysach na przebudowania starych budynków należy przyjąć na roboty nieprzewidziane 10 do 15 o/0 z ogólnej sumy kosztów obliczonych.

Jeżeli przebudowanie musiałoby spowodować potrzebę rozebrania i/₆ murów starych, to w takim razie korzystniej jest zwalić stary, a postawić nowy budynek.

Uwaga. Na te punkta zwraca się z naciskiem szczególną uwagę bo chociaż projekt jest najlepszy, a kosztorys niedokładny, to podczas budowy powstają wcale niepożądane zatargi i niesnaski z przedsiębiorcą, kończące się zawsze ze szkodą dla budowy i jej funduszu.

k)    W kosztorysach na roboty zachowawcze (konserwacyjne) należy roboty i naprawki grupować nie według ich jednorodności, lecz tylko według poszczególnych izb budynku tak, by wszelkie potrzebne różnorodne roboty i naprawki w każdej izbie tworzyły dla siebie osobną grupę; gdyż w przeciwnym razie podczas zamawiania, prowadzenia, sprawdzania, a szczególnie kolaudacji robót trzebaby dla każdej różnorodnej grupy obchodzić ponownie wszystkie izby i robić uciążliwe wyciągi i porównania, co prowadziłoby do niedokładności i pomyłek z niepotrzebną stratą czasu.

8. Kosztorys przybliżony.²

Jeżeli zachodzi potrzeba szybkiego zorjentowania się co do kosztów zamierzonej budowy bez względu na ścisłą dokładność, to sporządza się kosztorys przybliżony. Zestawienie tego rodzaju kosztorysu wymaga jednak dokładnej znajomości miejscowych stosunków i wiele praktycznej wiedzy zawodowej.

Osobliwszą trudność przedstawiają kosztorysy przybliżone w ogóle na wszelkie roboty w starych budynkach, a w szczególności na przeistoczenia; dla tych nawet kosztorysy szczegółowe bywają bardzo często tylko przybliżonymi i to w dość obszernych granicach.

Najczęściej w takich wypadkach nie pozostaje nic innego, tylko oszacować lub obliczyć w przybliżeniu wymiary poszczególnych działów robót po cenach jednostkowych, albo też wkreślić wszelkie zmiany w plan starego budynku, i ze stosunku zamierzonych zmian, do niezmienionej reszty budynku, wyprowadzić sumę kosztów przybliżoną, licząc np. od lw² powierzchni zabudowanej zmienionej.

Dokładniej i stosunkowo łatwiej dają się obliczać koszta zamierzonych nowych budowli, a podstawę do tego tworzy szkic w skali 1:200 lub 1 :400, albo też i sam program budowy. Natomiast sposoby obliczenia, oparte zresztą na doświadczeniu, mogą być rozmaite, a mianowicie.

a) Kosztorys przybliżony według zabudowanej powierzchni.

W tym razie uwzględnia się wyłącznie tylko zabudowaną powierzchnię parteru, do której nie wlicza się podwórzy, podwórek świetlnych większych, niż 6m², ani niskich przybudówek, jak otwarte schody, wyskoki, filary podporowe itp.

Poszczególne części budynku o różnych wysokościach należy liczyć każdą jako osobną zabudowaną powierzchnię parterową, rozumie się ze stosowną ceną jednostkową od lm².

W niniejszym sposobie obliczania mogą zajść dwa wypadki: albo nana jest zabudowana powierzchnia zamierzonej budowy, albo też

jest dany tylko sam program budowy, w którym to razie potrzeba wyznaczyć najpierw przybliżoną powierzchnię zabudowaną.

Jeżeli zatem Pa jest powierzchnia miejsca budowy, Pp podwórzy ii podwórek, Pz powierzchnia zabudowana, к przeciętna cena jednostkowa od lm² zabudowanej powierzchni, obejmująca koszt od podeszwy fundamentu aż po szczyt dachu, to będzie Pz = Pa — Pp

przybliżony zaś koszt budowy

К = Pzk = (Pa — Pp) к

W czasie przedwojennym przeciętna cena К od lm² budyń -ków okazalszych mieszkalnych i skromniejszych monumentalnych mieściła w sobie koszt:

К = 47*50 zł.

a)    fundamentu i piwnic

b)    parteru względnie każdego dalszego piętra .... 7

31*50 „

c)    murów strychowych i dachu z kominami

Stąd cena od 1 w² zabudowanej powierzchni parterowego budynku

podpiwniczonego będzie к = 47*5 -f- 79 -f- 31*5 = 158 zł., do której za każde dalsze piętro dolicza się po 79 zł.

Tak np. metr kwadr, zabudowanej powierzchni dwupiętrowego budynku mieszkalnego lub monumentalnego z piwmicami będzie kosztować w przybliżeniu po 158-4-2X79 = 316 zł., a jeżeli jego powierzchnia zabudowana Pz — 1600 m², więc według wzoru 2 К — Pzk — 1600 X 316 = 505.600 zł.

Cenę jednostkową к, złożoną ze składników⁷ w⁷yżej pod aj, Ъj, c) poszczególnionych obniża się o 20°/₀, gdy budynek jest na ogól w sposób prostszy wyposażony.

Gdy jest dany sam tylko program budowy, t. j. bez szkicu lub planów projektu i bez określenia powierzchni izb, wówczas całe zadanie wymaga najpierw wyznaczenia domniemalnej powierzchni zabudowanej, poczem koszt przybliżony oblicza się sposobem i po -cenach wyżej wskazanych.

Chcąc obliczyć w⁷ przybliżeniu powierzchnię zabudowaną litylko z samego programu budowy, który zazwyczaj — prócz ilości piątr — nie zawiera powierzchni podłogi izb, tylko ogólne określenie ich wielkości, przyjmujemy w myśl tego określenia stosowną powierzchnię dla każdej izby, poczem z podzielenia sumy powierzchni wszystkich izb przez ilość piątr otrzymujemy w przybliżeniu sumę powierzchni podłógEp, wszystkich izb przypadających na jedno piętro, a więc i na zabudowaną powierzchnię. Według doświadczenia suma

powierzchni kurytarzy, sieni, schodów i wychodków dla budynków mieszkalnych jest prawie tak wielką, jak | Лр, zaś dla szkół, urzędów itp. z obszernymi kurytarzami, westybilem itd. { Ejr, doświadczenie nadto wykazaje, iż z ogólnej powierzchni zabudowanej Fz zajmują mury około I Fz\ stąd wynika zatem Fz =    1 Ър -+-    -f- -fP*,

Рг— j Pz —    ostatecznie domniemalna zabudowana powierz

chnia budynku mieszkalnego:

16

Pz — -ąHp = Г7

zaś budynku publicznego, szkolnego itd.:

12

P'z = -g-2^ = 22^

Tym więc sposobem daje się obliczyć przybliżona powierzchnia zabudowana, a stąd dalej wyznacza się łatwo powierzchnię gruntu, potrzebnego pod budowę i na podwórza, powierzchnię podłóg, objętość murów, względnie ilość potrzebnej cegły, wapna, piasku itd., nareszcie powierzchnię dachu według nachylenia, przez dodanie do powierzchni zabudowanej 25%, — rozumie się pod tern założeniem, że nachylenie dachu wynosi \ szerokości budynku.

Metr kwadr, zabudowanej powierzchni budynkiem drewnianym mieszkalnym, parterowym, o ścianach wyprawionych z podmurowaniem, stropem i dachem liczono przed wojną po 26 do 37 zł.

Powyższych uwag o przybliżonych kosztorysach nie należy uważać za regułę, dają one wszakże dostateczne wskazówki, jak w danym razie znawca ma sobie radzić.

PRZYKŁAD.

Dany program na budowę sądu powiatowego wraz z aresztami obejmuje:

A)    Budynek dla biur, który powinien mieścić w sobie duży pokój z przedpokojem dla naczelnika sądu, 3 większe pokoje dla 3 sędziów, 2 mniejsze dla 2 sekretarzy, jeden dla kancelisty, salę rozpraw, poczekalnię dla stron, 2 pokoje dla ksiąg gruntowych, mały pokój dla protokołu, dużą izbę dla ekspedytu i 3 duże pokoje na registraturę.

B)    Budynek aresztów powinien mieć jedną ciemnicę, 2 cele odosobnione, 4 cele wspólne, każda na 6 więżni, kuchnię więzienną, mieszkanie dozorcy, złożone z pokoju i kuchni.

O) Obszerne podwórze, komórki na drzewo i podwórze dla więżni wychodki itp.

Tu w pierwsze] linji należy wyznaczyć, jak wielkiej w przybliżeniu potrzeba powierzchni gruntu pod budowę, a następnie, jak

wielką będzie powierzchnia zabudowana. Zmierzając ku temu celowi, potrzeba przyjąć przedewszystkiem, że budynek dla pomieszczenia biur będzie jednopiętrowy, a dla aresztów parterowy; następnie dla każdej izby stosowną powierzchnię i tak:

W budynku sądowym odnośnie do A): dla naczelnika sądu pokój duży ....

« Я    Я przedpokój .    .    .

„ 3 sędziów 3 izby duże po 25 w- .

„ 2 sekretarzy 2 izby po 20 m² . . .

„ kancelisty............

sala rozpraw............

poczekalnia.............

dla ksiąg gruntowych 2 izby po 25 w³

„ protokołu............

„ ekspedytu pokój duży......

n registratury 3 duże pokoje po 30 m³

30 m ³

15 »

76 „

40 „

20 r

50,. 25 „ 50 „ 20 „

45 „

razem

460 m -

Budynek ten według programu budowy ma być piętrowy, więc przypadnie na parter około połowa z wyżej otrzymanej sum) , będzie więc

460

2 p = £ = 230 m ³,

a stąd w niniejszym wypadku wynika przybliżona zabudowana powierzchnia według wzoru 4.

Pz = 2 Up = 2 X 230 = 460 m³

W budynku dla aresztów odnośnie do B):

jedna ciemnica...............

dwie cele odosobnione po 12 m³.......

4 cele wspólne po 25 m³..........

kuchnia więzienna............. .

mieszkanie dozorcy (30 -ł- 20 m³).......

10 m-

100 , 26 „ 50 n

210 mz

razem

gdy zaś według programu budynek aresztów ma być parterowy więc

a stąd w tym przypadku przybliżona zabudowana powierzchnia według wzoru 4. Pz == 22p = 2 X 210 = 420w³.

Powierzchnia miejsca pod budowę wraz z podwórzami itp.:

= 210 m³,

a) budynek sądowy pod A) i aresztowy pod B) zajmą

880 M³

460-1-420 =

b) zaś na podwórza, dojazdy itp. co najmniej 4 razy tyle 4 X 380 =...................

3520 „

razem miejsce budowy około . 4400 w3 Oznaczywszy przybliżoną powierzchnię potrzebnego gruntu pod budowę i powierzchnię zabudowaną, oblicza się koszta mniej lub więcej zbliżone do rzeczywistości, w następujący niżej sposób.

Kosztorys przybliżony na zamierzony budynek sądowy murowany wraz z aresztami.

1.    Zabudowana powierzchnia piętrowego budynku dla biur przezna

czonego, jak wyżej pod poz. 4. wynosi 460 w³, za fundament i piwnice, parter, I. piętro i strych z dachem odnośnie do zestawionej wyżej ceny jednostkowej pod la), h), c), na str. 313 od 1 m³ po 47*50-t--+-2X^9 + 31*5 = 237 zł..............

2.    Zabudowana powierzchnia budynku parterowego aresztowego jak pod poz. 8. wynosi 420 m³, za fundamenta, parter i strych z dachem, odnośnie do rzeczonej właśnie zasadniczej ceny ale zmniejszonej o 20°/₀, odl w3 po 47*5 -t- 79 -b 31*5 — (47*5-ь79ч-31 *5) X 0*2= 126*4 zł. 53.088 „

3.    Powierzchnia potrzebnego pod budowę gruntu j. w.

pod poz. 10. wynosi 4400 w³ po 6*3 zł........

4.    Splanowanie i obrukowanie podwórza jak pod poz. 9 Ъ)

wynosi 3520 w³ po 6*3 zł...............

5.    Suma kosztów właściwych...........

6.    Koszta zarządu, t. j. sporządzenie planów projektu,

prowadzenie budowy itd. około 3% z tej sumy kosztów pod poz. 5, 212.004 X 0*03 okrągło.........

109.020 zł.

27.720 „

22.176 „

212.004 zł.

6.360

n__

Ogółem . 218.364 zł. = 219.000 zł.

b) Kosztorys przybliżony według zabudowanej objętości.

Ten sposób przybliżonego obliczenia kosztów⁷ nadaje się do budowli publicznych, jak szkoły, urzęda, instytucje, teatra, kościoły itd.

Zabudowana objętość jest tu iloczynem zabudowanej powierzchni przez wysokość od odsadld fundamentowej aż do górnej krawędzi gzymsu głównego. Części budowy różnej wysokości oblicza się każdą z osobna; tak samo osobno liczy się części nie podpiwniczone, a osobno podpiwniczone.

Nieznaczne występy, małe schody wolne i balkony nie wchodzą w rachubę; natomiast większe schody wolne, dobudówki, wykusze, werandy, kryte świetlnie małe w ogóle, kryte świetlnie duże (pasaże) wystawnie wyposażone itp. dolicza się do objętości. Krytych świetlni dużych (pasaży) bezozdobnycb nie uwzględnia się tylko liczy się koszt ich posadzki i dachu.

Jeżeli II jest wysokość od odsadki fundamentowej budynku aż. do górnej krawędzi gzymsu głównego, Pz powierzchnia zabudowana, to objętość zabudowana

£>•

Oz = Pz II

zaś przybliżony koszt budowy według 1 m3 zabudowanej objętości К = Oz ko = Pz H ko.

Cena przedwojenna k₀ od 1 m³ zabudowanej objętości:

19 do 21 zł.

a)    budynków mieszkalnych wynosiła.......

b)    pałaców..................

c)    szkół ludowych i wydziałowych, gimnazjów i innych szkół średnich wyposażonych:

17 * 21 „

15 * 19 „ 21 „

a) najwytworniej...............

ß) w sposób prostszy.............

d)    budynków uniwersyteckich..........

c) Kosztorys przybliżony według jednostek użytkowania.

Często wystarcza przybliżone obliczenie kosztów według ilości jednostek użytkowania, a mianowicie: szkół według ilości uczni, kościołów według ilości parafian, teatrów według ilości miejsc do siedzenia, szpitali według ilości łóżek itd.

Odnośna cena ku od jednostki użytkowania musi opierać się na kosztach licznych budowli odnośnych, już wykonanych.

Profesor inż. Hermann Daub w IV. tomie swego dzieła „Hoch-baukundeu podaje ceny jednostkowe przedwojenne:

dla szkół ku = 262 zł. na ucznia;

„ szpitali ku — 3620 do 4720 zł. na łóżko;

„ spichlerzy najlepiej wykonanych na zboże, cukier, kawę itp-ku = 1*9 do 2-1 zł. na 100 kg.

Poniżej znajduje się tabelarne zestawienie wykazujące, jaki udział procentowy zajmują poszczególne roboty budowlane w odniesieniu do ogólnych kosztów budowy, wykonanej masywnie, to jest terjału twardego.

z ma-

1 lub 2 piętrowego |

Koszta robót wyrażone procentami od ogólnych kosztów budynku___

więcej piętrowego

Roboty

z wyposażeniem

I monu-

zwykłem lepszem zwykłem lepszem j mental-

nem

pomocnicze i murarskie . .    35 do 40

kamieniarskie.......

ciesielskie........

krycia dachu i blacharskie . stolarskie, ślusarskie i szklarskie ..........

lakiernicze, malarskie i tape ciarskie ......

na cele ogrzewania .... wodociągowe i gazociągowe

36

45

35

5 do 10

10 do 20    8 do 18    10 do 20

20

10

10

10

15

16

14

5 do 6

3 do 8

12

12

7 do 10

13

13

w ®

O o o co o co -g    TH

i *

OS Ю IS

IV. Zabezpieczenie i wykonanie budowy.

1. Licytacja.

Dobrze zrozumiany interes własny tak przedsiębiorcy, jakoteż i właściciela budowy wymaga, aby celem zabezpieczenia wykonania nowych budynków, lub wogóle robót budowlanych wypracowano — oprócz najdokładniejszych planów i kosztorysów — stosowne opisanie budowy, jako uzupełnienie planów oraz kosztorysów i ułożono starannie obmyślane i dokładnie, a zrozumiale opisane warunki budowy ogólne i szczegółowe.

Na podstawie tak opracowanych planów, kosztorysów, opisu budowy, i ogólnych i szczegółowych warunków, przeprowadza się licytację celem oddania budowy w przedsiębiorstwo.

Sposób przeprowadzenia licytacji bywa następujący.

Na kilka, lub kilkanaście dni (zawisło to od wielkości robót) przed terminem licytacji zaprasza się do niej najmniej dwóch przemysłowców budowlanych, znanych w kołach technicznych z sumienności i z uzdolnienia zawodowego i równocześnie udziela się każdemu osobno:

a)    wzór oferty;

b)    cennik, obejmujący zestawienie jednostkowe: każdej różnorodnej roboty odnośnej z dokładnym i szczegółowym jej opisem według Analizy cen, dniówek wozów, pomocników i robotników zawodowych, oraz materjałów budowlanych atoli wszędzie z opuszczeniem cen;

c)    Kosztorys sumaryczny, obejmujący sumaryczne wymiary wszelkich robót z ich opisem, jednakże bez cen jednostkowych i obliczonych kosztów.

Każdy z zaproszonych winien wpisać w cennik pod b) swoje własne ceny liczbami i słowami, a następnie obliczyć według nich w kosztorysie sumarycznym pod c) koszta całej budowy.

Przedsiębiorcom daje się do przejrzenia przed licytacją wszystkie plany, opisy i warunki ogólne i szczegółowe, z wyjątkiem kosztorysu szczegółowego i ewentualnej analizy cen.

Po uznaniu jednej z ofert za najkorzystniejszą i przyjęciu jej. należy na podstawie wszystkich aktów licytacji i przyjętej oferty zawrzeć z oferentem formalną ugodę pisemną czyli kontrakt co do wykonania robót budowlanych, stanowiących przedmiot licytacji.

Ze względu na własny interes i dobro swoje nie powinni właściciele budowy poruczać przedsiębiorcom ani wypracowania planów i kosztorysów, a co najważniejsza, ani technicznego kierownictwa budowy (prowadzenia budowy i nadzoru), ani też kolaudacji, tylko osobno do tego celu ugodzonym technikom, znanym z uzdolnienia i rzetelności, a posiadającym odnośne uprawnienie.

Często i z dotkliwą nieraz szkodą wydarzające się nieporozumienia tam, gdzie przedsiębiorca jest zarazem i autorem projektu i kierownikiem budowy, usprawiedliwiają aż nadto tę przestrogę.

Zabezpieczenie i przeprowadzenie wykonania państwowych budynków nowych i restauracji starych dokonuje się z wszelką możliwą ścisłością w myśl wypowiedzianych wyżej uwag. W prywatnych warunkach nie można mówić o tern, aby poszczególny właściciel, rozporządzający małymi funduszami, mógł wykonanie zamierzone!) budowy tak ściśle zabezpieczyć i przeprowadzić. W każdym razie jednak może on i powinien zabezpieczyć się przed możliwym wyzyskiem i niesumiennością przedsiębiorcy budowlanego i oprzeć się chociażby w najogólniejszym zarysie na odnośnych zasadach ochronnych, oraz zawrzeć pisemną umowę na podstawie najgłówniejszych i najniezbędniejszych warunków.

Do zorientowania się pod tym względem niechaj więc służą następujące niżej warunki budowy ogólne i szczegółowe, stosowano do budowli państwowych.

¹

Zob. niżej w oddziale В „Przepisy ochronne w przemyśle budowlanym“.

²

Zob. rozdz. XII. w części trzeciej.

2. Ogólne warunki budowy.

§ 1. Przedmiotem niniejszych warunków jest wykonanie robót:

które do przeprowadzenia budowy.......................

będą potrzebne i w załączonem zestawieniu sumarycznem są poszczególnione* łącznie z dostarczeniem wszelkich do tych robót potrzebnych materjałów, rusztowań* narzędzi, pomocy i nadzoru podczas wykonania.

§ 2. Wykonanie robót niniejszych poruczy

drogą publicznej rozprawy ofertowej temu oferentowi, którego ofertę uzna za najkorzystniejszą, zastrzegając sobie co do wyboru między oferentami zupełną swobodę i nie wiążąc się kwotą oferowaną.

§ 3. Do oferty, którą należy sporządzić według udzielonego formularza, należycie ostemplować i opieczętować, należy dołączyć sumaryczne zestawienie robót* sporządzone na udzielonym blankiecie, w którym preliminowana ilość każdej kate-gorji robót jest poszczególniona. W tym blankiecie wpisze oferent literami i cyframi żądane ceny jednostkowe pod każdą pozycją, tudzież kwoty wypadające z pomnożenia podanej ilości z ceną jednostkową. Suma tych kwot przedstawia ogólny koszt, robót preliminowanych, które do wykonania drogą przedsiębiorstwa, zostaną oddane.

W ofercie należy podać imię i nazwisko, zatrudnienie i miejsce pobytu oferenta* tudzież oświadczenie, iż tenże ogólnym i szczegółowym warunkom, służącym za podstawę niniejszej rozprawy, poddaje się bez jakiegokolwiek, zastrzeżenia.

§ 4. Do oferty winien oferent dołączyć wadjum w kwocie, równającej się V20 części całej z jego oferty wypływającej sumy kosztów wszystkich preliminowanych robót, a to w gotówce albo też w stosownych papierach wartościowych.

§ 5. Przedsiębiorcę obowiązuje jego oferta od chwili jej przyjęcia przez władzę przeprowadzającą rozprawę licytacyjną, skarb Państwa zaś przyjmuje na siebie to zobowiązanie dopiero od chwili zatwierdzenia oferty przez właściwą władzę.

ustanawia się

§ 6. Po zatwierdzeniu oferty oznaczy się przedsiębiorcy w ciągu odpowiedniego czasu termin do zawarcia kontraktu. Jako kaucję za należyte wykonanie robót tych odsetek od sumy oferowanej.

Przed podpisaniem kontraktu ma przedsiębiorca uzupełnić złożone wadjum do wysokości ustanowionej kaucji, bądź w gotówce, bądź w publicznych papierach kredytowych, podług kursu giełdowego obliczać się mających. Wyjątkowo tylko i to za szczególnem pozwoleniem .....    . może być przyjęta kaucja hipo

teczna lub za odpowiednią poręką.

Osoba trzecia, za przedsiębiorcę poręczająca, winna przyjąć wszelkie zobowiązania się jego wobec skarbu w najobszerniejszem znaczeniu §§ 891 i 1347 powszechnej ustawy cywilnej i odpowiadać za to solidarnie.

Jeżeliby przedsiębiorca w oznaczonym dniu się nie stawił, albo mimo swego przybycia kaucji przepisanej nie złożył, natenczas utrącą połowę ze złożonego wadjum.

Po pierwszem niezjawieniu się przedsiębiorcy wyznacza właściwy urząd do ukończenia układu inny dzień, w którym, gdyby przedsiębiorca znowu nie stanął lub stanąwszy kaucji nie złożył, traci już i drugą połowę wadjum. W takim razie zachowuje sobie Rząd swobodę wykonania robót w sposób, jaki uzna za stosowny.

Na wypadek, gdyby więcej przedsiębiorców, jako spółka, występowało, to muszą do zawarcia umowy i następnych legalnych czynności wymienić z pomiędzy siebie jednego jako pełnomocnika, atoli z solidarnem poręczeniem wszystkich spólników.

§ 7. Oferentom, których oferty nie uwzględniono, zostaną po zatwierdzeniu rozprawy ofertowej zwrócone wadja, gdy złożą nieostemplowane potwierdzenie ich odbioru.

za ze-

§ 8. Zdanie roboty lub części jej na kogo innego, może nastąpić tylko Zwoleniem ......

Jeżeli przedsiębiorca podjętą robotę bez zezwolenia właściwej władzy opuszcza, będzie uważany jak gdyby tę robotę zupełnie zaniechał, a kierownictwo budowy będzie wtedy upoważnione postąpić sobie według § 26 niniejszych warunków.

§ 9. Czas wyznaczony do rozpoczęcia robót poczyna się z dniem protokolarnego ich oddania, a liczy się bez przerwy i bez zastrzeżeń w bezpośrednio po sobie następujących dniach lub miesiącach.......................t

W myśl tego postanawia się, że wszystkie roboty najdalej............

w zdolnym do kolaudacji stanie mają być wykonane. Jeżeli przedsiębiorca nie potrafi usprawiedliwić zwłoki w wykonaniu budowy, wtedy jako najmniejszą karę pieniężną za niedotrzymanie terminu ma ponosić koszta nadzoru i kierownictwa budowy, niemniej koszta komisji, wysłanej na miejsce budowy z powodu opieszałego jej wykonywania. Nadto przedsiębiorca zwlekający roboty podpada karze konwencjonalnej, która wynosi za każde 15 dni przekroczonego terminu budowy .......; kara ta będzie mu potrącona na rzecz funduszu budowy z wynagrodzenia podczas najbliższej należącej mu się wypłaty.

§ 10. Czas rozpoczęcia budowy ma stwierdzić kierownik budowy protokołem oddania, spisanym z przedsiębiorcą.

W tym protokole potwierdzi przedsiębiorca, że w miejscowości dokładnie się rozpatrzył, że wytyczenie przedmiotu budowy według możności uskutecznił, i że czas wyznaczony do wykonania robót ma się liczyć od chwili podpisania protokołu oddania budowy.

Protokół ten należy sporządzić w dwóch egzemplarzach, które powinien podpisać kierownik budowy, inspicjent i przedsiębiorca. Jeden egzemplarz tego protokołu oddania należy przedłożyć bezzwłocznie..................

Przedsiębiorca ma na każde wezwanie kierownika budowy bezpłatnie dostarczyć wszystkich do wytyczania potrzebnych materjałów, narzędzi i pomocy.

rozu-

§ 11. Przedsiębiorcy robót nie wolno czynić w protokole oddania żadnych zastrzeżeń lub zarzutów, wyjąwszy takich, które się odnoszą do dostrzeżonych podczas wytyczania rzeczywistych faktów, stojących w sprzeczności ze ścisłem mieniem szczegółowych warunków budowy.

W takim razie, o ile potrzeba się okaże, należy przeprowadzić odpowiednie zbadanie spornej okoliczności, a wynik wciągnąć do protokołu, który służyć będzie *i podstawę do dalszych orzeczeń władzy; przedsiębiorca ma jednak w nieza-

21

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

kwestionowanych częściach robotę podług możności dalej prowadzić, wstrzymując wykonanie zakwestjonowanych części, dopóki nie nastąpi orzeczenie wspomnianej władzy.

§ 12. Jeżeli dzień do objęcia robót zawczasu przedsiębiorcy oznaczono, wówczas staje się on odpowiedzialnym za wszelką z powodu spóźnionego objęcia i rozpoczęcia budowy wynikłą szkodę, tak wobec skarbu jak i wobec innych interesowany ci i i będzie do wynagrodzenia szkody obowiązany. Nadto wyznaczy kierujący budową ponowny termin do oddania jej w wykonanie z uwagą, że gdyby przedsiębiorca i do tego rozporządzenia się nie zastosował, będzie uważany nadal za zrywającego ugodę i prócz kaucji utraci przedsiębiorstwo.

W tym ostatnim przypadku wyda władza zarządzenia, jakie uzna za stosowne, w celu doprowadzenia robót do skutku.

§ 13. Przedsiębiorca jest obowiązany plac budowy oparkanić i w razie potrzeby ułożyć wzdłuż parkanu prowizoryczny chodnik i chodnik ten własnym kosztem przez cały czas trwania budowy w porządku i dobrym stanie utrzymywać.

Obowiązkiem przedsiębiorcy będzie dostarczyć kierownictwu odpowiedniego pomieszczenia, składającego się z jednego większego lub dwu mniejszych pokoi i zaopatrzyć je osobnym wychodkiem.

Gdyby na miejscu budowy znajdywały się stare budynki, dające się użyć — wedle uznania kierownictwa budowy — na kancelarję, powinien przedsiębiorca zaraz po zatwierdzaniu oferty oświadczyć stanowczo, czy chce urządzić w starym istniejącym budynku kancelarję dla kierownictwa budowy i poczynić takie adaptacje i naprawy, jakie dla umieszczenia dogodnego tej kancelarji będą potrzebne, a przez kierownika budowy wymagane, łub też, czy woli postawić na ten cel nowy prowizoryczny budynek.

Kancelarję kierownictwa budowy — winien przedsiębiorca własnym kosztem zaopatrzyć w biurka, stoły, szafy, krzesła, umywalnie tudzież utrzymywać porządek, oświetlać i ogrzewać aż do zupełnego ukończenia budowy.

Nadto będzie przedsiębiorca obowiązany natychmiast po objęciu placu budowy postarać się o urządzenie w kancelarji kierownictwa budowy stacji telefonicznej, o ile to jest wdanej miejscowości budowy możliwe, i ponosić z własnych funduszów opłatę abonamentową przez cały czas trwania budowy.

Dla utrzymania porządku na placu budowy i wewnątrz budynku powinien przedsiębiorca swoim kosztem ustanowdć nadzór jakoteż własnym kosztem urządzić wychodki dla swoich i innych robotników zatrudnionych na budowie.

Wychodki te należy w porządku utrzymywać i często desinfekcjonować.

§ 14. Wszelkie rusztowania ma przedsiębiorca wykonać własnym kosztem silnie i odpowiednio wymogom bezpieczeństwa, wT dobrym stanie je utrzymywać i innym przedsiębiorcom do użytku dla ich robót pozostawić, bez wynagrodzenia tak długo, jak tego wymagać będzie potrzeba.

§ 15. Przedsiębiorca jest obowiązany do odpowiedniego zabezpieczenia — bez osobnego wynagrodzenia — wszystkich części budynku, któreby w czasie zimy mogły uledz zepsuciu lub zawilgoceniu, a mianowicie: do opierzenia deskami lub założenia cegłami otworów okiennych, do odprowadzenia wody od budynku, do zmiatania śniegu itp. robót własnym kosztem i do przestrzegania wogóle, by żadna część budynku przez śnieg lub wodę nie ucierpiała. Toż samo leży w obowiązku przedsiębiorcy zabezpieczenie wszelkich części kamiennych i drzewnych zapomocą opierzeń drewnianych przed uszkodzeniem podczas budowy.

§ 16. Wszelkie uszkodzenia robót już wykonanych, wyrządzone przez robotników, «zy to własnych, czy też obcych ma naprawić przedsiębiorca swoim kosztem bez regresu do funduszu budowy.

Przysłużą mu jednak prawo regresu do tego, który spowodował uszkodzenia bądź przez nieuwagę, bądź też umyślnie.

zawarte jest już w cenach murów a względnie

Wszystkie roboty muszą być oddane w zupełnie czystym stanie, a zatem oczyszczenie wszelkich robót będzie rzeczą przedsiębiorcy. Wszelkie bielenie ścian i sklepień, gdzie tego zajdzie potrzeba — chociaż nie jest szczegółowo wymieńione w zestawieniu sumarycznem wypraw i nie będzie osobno wynagrodzone.

Niedokładności, któreby się okazały z powodu osiadania murów lub innych jakichkolwiek przyczyn na robotach kamieniarskich, ma przedsiębiorca usunąć wr zupełności bez żadnego osobnego wynagrodzenia.

§ 17. Kierujący, a względnie inspicjent budowy, prowadzić będzie dziennik bu--dowy, w którym mają być zapisywane następujące szczegóły :

1.    Wszystkie na postęp budowy wpływ wywierające okoliczności i najważniejsze momenta, tyczące się postępu robót

2.    Wszystkie wymiary, wagi i szczegółowe dyspozycje, które do obliczenia wartości robót wykonanych i należytości przedsiębiorcy są potrzebne, ą z planów szczegółowych nie mogą być bezpośrednio powzięte, ani też bez trudności na miejscu sprawdzone.

3.    Wszystkie zamówienia robót, czas w którym zostały wydane i termin, w którym mają być wykonane.

4.    Wszystkie zarządzenia co do sposobu wykonania poszczególnych robót, «ewentualne zmiany, tudzież protokoły ugody robót nieprzewidzianych.

5.    Wszystkie uiszczone wypłaty, poszczególnione według rodzaju robót.

Dziennik ten będzie dla lepszej ewidencji podzielony na odpowiednie działy,

•a zapiski które wymagają poświadczenia przedsiębiorcy, celem uniknięcia jakiego późniejszego sporu, powinny być w każdej poszczególnej rubryce przez przedsiębiorcę podpisane.

W szczególności co do zamówień postanawia się, że będą zaopatrzone potrzebnymi planami szczegółowymi, szkicami i opisami nie pozostawiającymi żadnych wątpliwości co do sposobu i wymiarów wykonać się mających robót, z odwołaniem się «do pozycyj kosztorysu, w którym były przewidziane, a w razie gdyby nie były kosztorysem przewidziane do protokołów ugody.

Wszystkie zamówienia będą przez kierownika w takim czasie wydane, tudzież terminy wykonania tak ustanowione, ażeby regularny postęp budowy w niczem nie ucierpiał.

Zamówienia te z planami mają być przez przedsiębiorcę skopjowane i kierownictwu bezzwłocznie zwrócone.

Kierownik odpowiada za wydanie w odpowiednim czasie zamówień, przedsiębiorca za ich zwrot w stanie nie uszkodzonym i wykonanie w terminie.

Nie zastosowanie się do tych postanowień, pociągnie za sobą wstrzymanie wypłaty należytości.

§ 18. W ciągu budowy może nastąpić potrzeba zmiany ilości projektowanych robót, zupełnego zaniechania jakiej roboty, albo wykonania całkiem nieprzewidzianej

roboty.

W takim razie musi się przedsiębiorca poddać dyspozycjom kierownictwa, a względnie władzy administracyjnej i ewentualną większą ilość robót wykonać do

cenach kontraktem ustanowionych, zaś w razie zmniejszenia ilości lub zaniechani;** robót nie może przedsiębiorca rościć sobie żadnych pretensji do odszkodowani» z powodu utraty zysku. W każdym wypadku więc wynagrodzenie nastąpi tylko* według ilości istotnie wykonanych robót, po cenach kontraktem oznaczonych.

W razie zarządzenia robót, których ceny nie były ustanowione, będą one z przedsiębiorcą protokolarnie ugodzone przez kierownika wspólnie z inspicjentem budowy. Zatwierdzenie tych cen zastrzega sobie władza administracyjna. Za dyrektywę podczas ugody tych cen dodatkowych służyć mają zawsze ceny kontraktem ustanowione łych robót, które są najpodobniejsze i najwięcej zbliżone do mającej się ugodzić roboty; w pierwszym rzędzie należy tu uzasadnić i według zachodzących propozycyj obliczyć te spółczynniki, które z powodu zmiany roboty lub> materjału na obniżenie lub podwyższenie ustanowionej ceny wpływają.

Gdyby przedsiębiorca jednak nie zgodził się na cenę przez kierownictwo usta-

nowioną, natenczas co do tej ceny rozstrzyga

, a przedsiębiorca

jest obowiązany decyzji tej władzy poddać się bezwarunkowo. W tym razie nie wolno jednak przedsiębiorcy wslrzymywać wykonania zarządzonej roboty, lecz pomimo zachodzącej różnicy co do ceny winien postępywać tak, jakby cena została ugodzoną; z wyjątkiem tylko, gdyby kierownictwo uznało za stosowne, robole, której ceny z przedsiębiorcą ugodzić nie mogło, oddać innemu przedsiębiorcy do-wykonania.

Gdyby zaszła potrzeba wykonania roboty, której z góry ocenić nie można, to laką robotę przeprowadzi się na dniówkę.

W tym razie należy zastosować ceny robót i materjałów, które na końcu kosztorysu sumarycznego przez przedsiębiorcę zostały podane.

Do kosztów roboty bez materjałów doliczy się za kasę chorych i ubezpieczeniu od wypadków 12—14%, zaś na narzędzia i nadzór także 10 od sta, nie wolno jednak przedsiębiorcy doliczać do płacy robotników wynagrodzenia podmajstrzych lub pisarzy.

Dzień roboczy liczy się po 10 godzin pracy dziennej, a zmniejszenie lub powiększenie czasu roboczego pociągnie stosunkowe zmniejszenie lub powiększenie płacy.

W razie potrzeby wykonania robót takich nocną porą powiększy się płacę dzienną o.......

Co do wszystkich tych na dniówkę wykonanych robót, będzie przedsiębiorca prowadził osobną listę robót i materjałów na dwie ręce i przedłoży oba jej egzemplarze po upływie każdego tygodnia inspicjentowi budowy do sprawdzenia i podpisania.

Jeden egzemplarz tej listy zatrzymuje kierownictwo, drugi wręcza się przedsiębiorcy.

§ 19. Gdyby podczas wykonania roboty, nadzwyczajne elementarne zdarzenia, jakoto powódź, gromy, orkany, widocznie uszkodziły jakąś jej część wykonaną, ma kierujący budową w obecności przedsiębiorcy lub jego pełnomocnika tę szkodę zbadać, obliczyć w celu wynagrodzenia roboty nadkosztorysowej, jeżeli przedsiębiorca nie dopuścił się takiej opieszałości, bez której owe uszkodzenia nie byłyby nastąpiły, albo byłyby nastąpiły, jednak w mniejszym rozmiarze. Zwykłe ewentualne uszkodzenia przez mróz, śnieg, pożar, grad lub słotę nie będą wynagrodzone. Dlatego jest rzeczą przedsiębiorcy, zaasekurować przedmioty ulegające spaleniu aż do czasu kolaudacji.

§ 20. Przedsiębiorca jest obowiązany albo sam przebywać ciągle w miejscu budowy, albo udzielić pełnomocnictwo osobie posiadającej odpowiednią zdolność do

■zadosyćuczynienia wszelkim obowiązkom przedsiębiorstwa bez jakichkolwiek zastrzeżeń, szczególnie zaś do prowadzenia z zawarowaną dokładnością zakontraktowanych robót.

W akcie oddania należy podać imię i nazwisko zastępcy.

Do nadzoru budowy mają być z ramienia przedsiębiorcy ustanowieni odpowiedni fachowi ludzie (podmajstrzowie), znani z rzetelności i uzdolnienia. Przedsiębiorca ma obowiązek dodać bezpłatnie potrzebnych a zręcznych pomocników do wyty ■czania budowy i do wszelkich podczas budowy i kolaudacji zarządzonych pomiarów niemniej dostarczyć wszelkich do pomiaru i odważenia przedmiotów potrzebnych instrumentów i przyborów i utrzymywać je w dobrym stanie.

Jeżeli zastępca lub jaki robotnik, albo którykolwiek od przedsiębiorcy zależny funkcjonarjusz okaże się niezdolnym lub niesfornym, ma go przedsiębiorca na pisemne wezwanie kierownictwa z roboty wydalić i w odpowiedni sposób zastąpić.

§ 21. Przedsiębiorca jest obowiązany wykonać roboty starannie i z wszelką dokładnością, według prawideł uznanych praktycznie za najstosowniejsze.

W tym celu ma on się zastosować do poleceń, nie tylko w szczegółowych postanowieniach objętych, lecz i do takich, jakie mu kierownictwo budowy każdo-cześnie udzieli.

Użyteczność materjałów, tak pojedyńczych jak i złożonych ma być przed ich użyciem przez kierownictwo budowy zbadane; w razie gdyby przedsiębiorca złych materjałów użył albo ogólnie robotę źle wykonał, będzie musiał tak wykonaną część robót rozebrać i na swój koszt ponownie odpowiednio wykonać.

§ 22. Za dobroć użytych materjałów, niemniej jak za trwałość wykonanej roboty

a to co do wszystkich robót ręczy przedsiębiorca jeszcze przez.........

•od dnia oddania budowy do użytku.

§ 23. Jeżeli kierownictwo budowy lub komisja kolaudacyjna znajdzie podczas odbioru uzasadniony powód do wnioskowania, że przedsiębiorca wykonywał roboty nie według osnowy kontraktu i albo nieprzydatnego użył materjału, albo roboty źle wykonał, wówczas owym organom rządowym przysługuje prawo w celu stwierdzenia istoty czynu, zarządzić wszelkie potrzebne badania i rozburzania na koszt przedsiębiorcy, któremu nie wolno temu postanowieniu się sprzeciwiać lub rościć sobie z tego tytułu jakichkolwiek pretensji.

§ 24. Obowiązkiem przedsiębiorcy będzie robotników odpowiednio porozdzielać i im nie tylko takie roboty poprzydzielać, do których są wprawieni, lecz nadto ma im potrzebnych dostarczyć materjałów i narzędzi, nad nimi czuwać, jak niemniej zawsze odpowiednie zarządzić środki w celu, aby nie byli wystawieni na uszkodzenie ciała lub niebezpieczeństwo życia, a to w myśl przepisów ochronnych •o wykonywaniu przemysłu budowlanego.

Każda wina w tym względzie spada na przedsiębiorstwo i jego organa.

§ 25. Podczas budowy ma przedsiębiorca przestrzegać przepisów budowniczo-policyjnyeh, bacznie niemniej starać się o nieprzerwane utrzymanie bezpiecznej komunikacji, albowiem w razie uchybienia tym przepisom za wszelkie stąd wynikłe niedogodności i szkody uznaje go się odpowiedzialnym i do wynagrodzenia szkód obowiązanym.

Gdyby przedsiębiorca wystosowanemu ze strony nadzoru budowy w tym względzie pisemnemu lub w obecności świadków uczynionemu ustnemu wezwaniu nie < hciał zadość uczynić, wtedy nadzór budowy upoważniony jest do zarządzenia odpowiednich środków na stratę i koszt przedsiębiorcy.

Powstałe stąd wydatki zostaną ściągnięte z należytości przedsiębiorcy.

§ 26. Gdyby się zdarzyło, że przedsiębiorca robotę prowadzi mnięjszemi siłami od tych, jakie są niezbędnie potrzebne do ich wykończenia w oznaczonym terminie, lub że ukończenie robót zwleka z innej jakiejkolwiek przyczyny, w takim razie kierownictwo budowy ma obowiązek pisemnie zwrócić jego na to uwagę i żądać od przedsiębiorcy stwierdzenia doręczenia mu tego zawiadomienia, w którem mają być oznaczone wszystkie te roboty, jakie dla powetowania zwłoki przez niego muszą, być uskutecznione.

Jeżeli przedsiębiorca wezwaniu temu w oznaczonym terminie zadość nie uczyni, wtedy ma kierownictwo budowy zdać o tern sprawę swej bezpośrednio przełożonej; władzy, która zbada stan rzeczy przez komisję rzeczoznawców z udziałem kierownictwa budowy i zawezwanego do tego przedsiębiorstwa.

Gdyby to przedsiębiorstwo do tej komisji nie przystąpiło lub przynajmniej nie było zastąpione w sposób prawnie wymagany, wówczas zostanie zarządzone protokolarne zbadanie stanu rzeczy, przeciw czemu, jako istocie czynu, żadne odwołanie się nąiejsca mieć nie mpże. Wynik tego zbadania ma służyć za podstawę do następnych orzeczeń.

Na podstawie takiego zbadania ma komisja, w razie grożącego niebezpieczeństwa,, natychmiast zarządzić stosowne według jej zdania środki do skutecznego prowadzenia dalej budowy, w razie zaś dopuszczalnej zwłoki mają być przedłożone

odpowiednie wnioski.

Zarządzenia te ze strony komisji nabiorą ważności nieodwołalnej po zatwier-. , które o powziętem rozstrzygnieniu przedłożonych

dzéniu przez wniosków odpowiednio władzę zawiadomi.

Gdyby jednak normalny postęp budowy doznał przeszkody z powodu ogólnej zmowy (strejk) którejkolwiek kategorji robotników budowlanych, przysłużą przedsiębiorcy prawo żądania przedłużenia terminu wyznaczonego mu do ukończenia tych robót, jeżeli o zmowie robotników zawiadomił pisemnie kierownictwo budowy zaraz pa 'jej wybuchnięciu.

§ 27. Jeżeli zwłoki w wykonaniu budowy nie może przedsiębiorca usprawiedliwić,, wtedy jako najmniejszą karę pieniężną za niedotrzymanie terminu ma ponosić koszta nadzoru i kierownictwa budowy, niemniej i komisji wysłanej na miejsce z powodu opieszałego wykonania budowy.

Gdyby atoli przez opóźnienie roboty powstały jakie szkody lub gdyby się okazała konieczność zwolnienia przedsiębiorcy z kontraktu, a przeprowadzenia reszty roboty w inny sposób, wtedy ma przedsiębiorca nietylko rzeczone szkody wynagrodzić, lecz nadto z powodu przewłoki wynikłe większe koszta wykończenia budowy ponosić.

W tym celu ustanawia się warunek ugody, że zalegająca jeszcze kwota wynagrodzenia, jak również i złożona kaucja będą zatrzymane w depozycie dla pokrycia jakiegokolwiek niedoboru.

§ 28. W zachodzących wątpliwościach i różnicach w zdaniu między kierownictwem budowy a przedsiębiorcą, co do doniosłości znaczenia i zastosowania któregokolwiek artykułu niniejszych lub szczegółowych warunków, lub też ugody, należy w ich tłómaczeniu mieć baczny wzgląd na cel i na należyte wykonanie robót.

Rozstrzyganie w takich punktach spornych przysłużą w pierwszej instancji .......... w drugiej ....... a w trzeciej i ostatniej dotyczącemu

Ministerstwu.

Po ostatecznem rozstrzygnięciu pozostawia się przedsiębiorcy drogę prawa.

W takim razie zrzeka się on prawa zarzutu przeciw sprawdzonemu przez organa budownicze stanowi rzeczy, i owszem ten ostatni stanowi przeciw niemu dowód zupełny.

§ 29. Postanawia się za obopólnem porozumieniem, że prokuratorj

skarbów

. . . miał swoją siedzibę.

będzie upoważniona we wszystkich z ugody niniejszej powstających sporach prawnych, w których Skarb państwa jako powód występuje, jukoteż w celu wyjednania odpowiednich środków zabezpieczających i egzekucyjnych wytoczyć sprawę przed tym sądem, który się w jej siedzibie znajduje i który byłby powołany do rozstrzygania takich sporów prawnych jakoteż i przyzwalania ńa środki zabezpieczające i egzekucyjne, jak gdyby oskarżony w . . .

§ 30. Wypłaty należytości nastąpią na podstawie obrachunków z rzeczywiście uskutecznionych czynności przedsiębiorcy w okresach.........

Podczas każdej wypłaty potrąci się z należytości przypadających za dostarczone roboty 5% na utworzenie raty kolaudacyjnej, która to rata dopiero po zatwierdzeniu aktu kolaudacyjnego wyasygnowaną zostanie. Raty kolaudacyjne mogą być na żądanie przedsiębiorcy ulokowane na zysk i stratę przedsiębiorcy w kasie oszczędności.

Obrachunki częściowe powinien przedsiębiorca sporządzić osobno dla każdego objektu poszczególnych kategorji robót według zasad technicznych z dołączeniem szczegółowych planów i kierownikowi budowy do sprawdzenia przedkładać. Jeżeli pewna kategorja robót pojedynczego objektu nie będzie wykończoną, natenczas może przedsiębiorca zamieścić w rachunku wykonaną ilość roboty w przybliżeniu. Po ukończeniu każdego objektu ma przedsiębiorca ogólny rachunek wszystkich robót kie rownictwu przedłożyć.

§ 31. Skoro przedsiębiorca zgodnie z kontraktem roboty wykończy, otrzyma od kierującego budową poświadczenie : że przedmiot budowy może być technicznie sprawdzony.

drogą urzędową.

Odpis tego poświadczenia należy posłać

O przedsięwzięcie kolaudacji powinien przedsiębiorca wnieść prośbę do Namiestnictwa, zaopatrzoną powyższem poświadczeniem. Skutkiem tej prośby będzie zarządzone o ile możności rychłe wyznaczenie komisji kolaudacyjnej i ostateczne załatwienie aktu kolaudacyjnego.

§ 32. Komisja kolaudacyjna uznać może wykonanie robót za nieodpowiadającc kontraktowi z dwóch przyczyn:

1.    jeżeli robotę nie wykonano według określeń kontraktu, albo

2.    jeżeli w czasie między rzeczywistem wykończeniem a technicznem robót sprawdzeniem z jakichkolwiekbądź powodów nastąpiły uszkodzenia.

Jeżeli wytknięte usterki w wykonanej robocie nie dotyczą głównego zadania i systemu konstrukcji, słowem, jeżeli nie istotne jej części składowe są niedokładne, wtedy komisja przystąpi do sprawdzenia technicznego i udzieli stosowną wskazówkę, jakie roboty uzupełniające mają być natychmiast uskutecznione i przez kierującego budową poświadczeniem dodatkowem stwierdzone.

Wskutek takiego poświadczenia kolaudacja będzie uważana za ukończoną.

Gdyby usterki były tej doniosłości, iżby robota nie mogła być skolaudowaną, wtedy komisja kolaudacyjna sprawdzi protokolarnie stan robót, opisze usterki orzecze, czy one pochodzą z niedokładnego wykonania albo nie wykończenia roboty, lub też czy dopiero po ukończeniu roboty, z przypadkowych powstały nrzvczvn.

Wskaże się także co czynić należy i oznaczy termin potrzebny do usunięcia usterek.

Skoro kierujący budową potwierdzi, że usterki uchylono, ma komisja kolauda-cyjna robotę ponownie obejrzeć i sprawdzenie techniczne przedsięwziąć.

Do wzięcia udziału w kolaudacji ma być przedsiębiorca w czas wezwany, z oznajmieniem mu daty, kiedy się kolaudacja odbędzie. Jeżeliby przedsiębiorca do tej czynności nie przystąpił, zbadanie stanu rzeczy mimo tego się przeprowadzi, a przedsiębiorcy pozostawi się wolność wniesienia swych uwag do protokołu kolaudacyjnego.

§ 33. Przedsiębiorca jest obowiązany pod utratą możliwości uwzględnienia, podać do protokołu podczas kolaudacji swoje wszelkie należycie uzasadnione pretensje, które z powodu tej budowy rości sobie do Skarbu, wyjąwszy gdyby je już był podniósł w ciągu budowy w podaniach do władz właściwych lub w uwagach w dzienniku budowy.

§ 34. Jeżeli wykonanie robót przez komisję kolaudacyjną bez żadnych zastrzeżeń uznane zostanie za zupełnie zgodne z kontraktem, wtedy — w oczekiwaniu potwierdzenia odbioru tychże od wyższej władzy — mogą być przedsiębiorcy wypłacone dwie trzecie ostatniej raty.

Skoro operat kolaudacyjny ostatecznie potwierdzonym zostanie, otrzyma przedsiębiorca pozostałą trzecią część ostatniej raty, tudzież zwróconą mu zostanie ustanowiona § 30 rata kolaudacyjna.

Po upływie czasu poręki w myśl § 22 niniejszych warunków nastąpi ponowna kolaudacja (rekolaudacja), a według wyniku tejże nastąpi roztrzygnięcie, co ze wspomnianą kaucją zrobić należy.

§ 35. Należące się przedsiębiorcy kwoty pieniężne przekazane będą do wypłaty podług istniejących prawideł obrachunkowych, a wydanie odnośnych rozporządzeń nastąpi z możliwym pospiechem.

§ 36. W razie śmierci przedsiębiorcy może władza prowadząca licytację kontrakt rozwiązać, przekazać do wypłaty sukcesorom przypadające mu wynagrodzenie za dokonane roboty i dostarczone mateijały, jakie do użytku podczas dalszego prowadzenia robót według warunków kontraktu okażą się przydatne.

§ 37. Wszelkie należytości stemplowe do zawarcia kontraktu, jak również i wszelkie podatki ma przedsiębiorca opędzić własnym kosztem.

3. Szczegółowe (techniczne) warunki budowy. (Wzór.)

1.    Kamień łamany do robót murarskich użyty, musi być twardy, łożysty, nie zwietrzały i nie ulegający zwietrzeniu, bez pęknięć, w takim gatunku, by tworzył z zaprawą dobre i trwałe połączenie a wielkość poszczególnych kamieni musi odpowiadać zasadom dobrego wiązania.

2.    Cegła ma posiadać rozmiary przepisane, a mianowicie 25 (27) [29] cm długości, 12 (13) [14] cm szerokości i 6*5 (7) [6-5] cm grubości; powinna być równą, niepopękaną, bez domieszek organicznych, bez kamyków, grudek wapna lub marglu, dobrze wyrobioną i wypaloną. Przełom powinna mieć jednolity i drobnoziarnisty, bez rys lub innych błędów, a zanurzona w wodzie nie powinna jej chłonąć więcej, niż 15% własnego ciężaru.

Do murów suterenowych, zewnętrznych murów parteru i wszelkich słabszych filarów, oraz sklepień wystawionych na większe ciśnienie, a wreszcie do kanałów i dołów kloacznych należy używać cegły wyłącznie najlepszej jakości i najlepiej •wypalonej. Decyzja, do których murów lub ich szęści trzeba użyć cegły doborowej należy wyłącznie do kierownictwa budowy, a przedsiębiorca musi zastosować się ściśle do jego zarządzeń.

Do zewnętrznej okładziny fasad i do murów kominowych ponad dachem należy użyć cegły pierwszej jakości o zupełnie równych i czystych krawędziach i powierzchni, oraz o jednostajnej barwie.

3.    Piasek służący do zaprawy wapiennej lub cementowej musi być czysty, t.j. bez domieszek ziemnych lub organicznych, kwarcowy, gruboziarnisty i ostry, tudzież bez kamyczków przeszkadzających prawidłowemu wykonaniu robót.

Ewentualne użycie piasku wydobytego na miejscu budowy zależy od zezwolenia kierownictwa budowy.

4.    Wapno ma być najlepszego gatunku czyste, dobrze wypalone i należycie zgaszone.

5.    Wapna hydraulicznego i cementu portlanckiego należy używać tylko najlepszej jakości a przedsiębiorstwo ma obowiązek dostarczenia tych mate-rjałów z takich fabryk, których wyroby poddane próbie przepisanej przez stowarzyszenie inżynierów i architektów we Wiedniu, zostały uznane za zupełnie dobre.

6.    Gips użyty do budowy musi być świeżo palony i miałko zmielony.

Gipsu, który po zarobieniu okaże się popielato szary, nie wolno używać.

7.    Kierownictwo budowy oznaczy stosunek mieszaniny zwykłej zaprawy wapiennej, oparty — w razie potrzeby — na dokładnych próbach, które samo wykona.

Do tych prób ma przedsiębiorca obowiązek dostarczenia odpowiednich mate-irjałów, przyrządów i ludzi, bez osobnego wynagrodzenia.

Stosunku mieszaniny przez kierownictwo oznaczonego należy ściśle przestrzegać.

Zaprawę należy tak zarobić, aby poszczególne składniki mieszaniny nie dały się rozróżnić. Do muru kamienia łamanego powinna być zaprawa gęściejsza, do muru zaś ceglanego i do wyprawy rzadsza.

8.    Części składowe zaprawy hydraulicznej do murów lub wyprawy należy w małych ilościach, w suchym stanie wymieszać i podczas powolnego dodawania czystej wody w ten sposób zarabiać, by powstała masa nie była zbyt płynną.

Zarobioną zaprawę należy natychmiast użyć.

Stosunek mieszaniny, przez kierownictwo budowy wyznaczony, należy ściśle zachować.

9. Beton ma być mieszaniną wykonaną w stosunku ustanowionym przez kierownictwo budowy.

kamienia twardego z wykluczeniem wapieni lub żwiru rzecznego; wielkość poszczególnych kamyków oznaczy kierownictwo budowy.

Do betonu należy użyć tylko tłuczeóca

Przed użyciem należy tłuczeniec (szuter) z ziemnych części oczyścić i czystą wodą zwilżyć.

cm

Beton musi być zawsze świeżo zarobiony i natychniast w warstwach 15—20 należycie ubijany.

Każdą warstwę należy wyrówna« a następnie zlać wodą.

10. Wodę ma przedsiębiorca dostarczyć czystą własnym kosztem; a zatem musi potrzebną studnię i pompę własnym kosztem wykonać i w dobrym do użytku stanie utrzymywać.

W razie gdyby projekt budowy obejmował także i studnię i gdyby ją podczas budowy- wykonał, wolno mu będzie z niej korzystać, jednak potrzebną na swój cel pompę ma własnym kosztem sprawić i utrzymywać przez cały czas budowy.

11.    Wszelkie materjały, do budowy użyte, nuszą być najlepszej jakości; i ierownictwu będzie wolno przeprowadzać z niemi dowolne próby, przedsiębiorstwo zaś będzie obowiązane do prób tych dostarczyć potrzebnej pomocy.

Materjały uznane przez kierownika budowy za nieodpowiednie, ma przedsiębiorca usunąć z placu budowy, a na ich miejsce dostarczyć innych żądanej jakości.

Gdyby przedsiębiorca wzbraniał się usunąć materjałów za nieodpowiednie uznanych, przysłużą kierownictwu budowy prawo uskutecznić to na rachunek i niebezpieczeństwo przedsiębiorcy.

12.    Po wyznaczeniu czasu rozpoczęcia robót odda kierownictwo budowy przedsiębiorcy grunt pod budowę w myśl ogólnych warunków budowy i spisze odnośny protokół.

Z chwilą oddania gruntu pod budowę rozpoczyna się dla przedsiębiorcy obowiązek wypełnienia „kontraktem zastrzeżonych warunków.

oraz

Przed rozpoczęciem budowy przeprowadzoną zostanie wspólnie z przedsiębiorcą dokładna niwelacja gruntu, do której potrzebnych instrumentów, narzędzi, kołków itp. wszelką pomoc ma dostarczyć przedsiębiorca.

Po oddaniu gruntu pod budowę ma przedsiębiorca lub jego zastępca ze spół-udziałem lub pod kontrolą kierownika budowy wytyczyć budynek i wykonać wszelkie potrzebne pomiary. Podczas wytyczenia należy naroża budynku oznaczyć i ustalić t. zw. rusztowaniem sznurowem, a dalsze części budowy pokładem z desek.

Po przeprowadzeniu niwelacji i sporządzeniu odnośnego planu oraz po wytyczeniu budynku, oznaczy kierownictwo przyszły układ powierzchni terenu całego miejsca budowy względem poziomu wszystkimi potrzebnymi punktami cechującymi i w ten sposób określi nasypy i skopania, jakoteż wyznaczy dokładnie poziom podłogi parteru.

Wszelkie znamiona niwelacyjne należy odnieść do pewwego stale i widocznie oznaczonego punktu na miejscu budowy.

IB. Objęte kosztorysem skopanie ziemi i uregulowanie terenu odnosi się do takiego obszaru, jaki się okaże potrzebnym do dokładnego uregulowania terenu na podstawie szczegółowych planów, wydanych przez kierownictwo budowy.

Wykop ziemi dla piwnic i rowów fundamentowych należy wykonać ze ścianami pionowemi w miarę potrzeby odpowiednio rozpärtemi. Gdyby jednak okazała się konieczna potrzeba wybierania ziemi ze skarpami, może je przedsiębiorca wykonać, nie otrzyma jednak żadnego większego wynagrodzenia ponad to, które mu się będzie należało za wybieranie ziemi ze ścianami pionowemi.

W cenach wykopu zawiera się już także i czerpanie w razie potrzeby wody zaskórnej lub deszczowej — o ile tego osobno w kosztorysie, względnie w Sumary cznem zestawieniu nie uwzględniono.

Głębokość wykopu ziemi pod fundamenta, zawisłą od jakości gruntu, oznaczy kierownictwo budowy.

Podczas wykopu i skopywania należy na zarządzenie kierownictwa pokłady ziemi urodzajnej złożyć osobno; to samo tyczy się piasku uzyskanego z wykopu, tudzież kamienia do robót budowlanych przydatnego.

Wszelkie nasypy ma przedsiębiorca wykonać warstwami i starać się, aby już podczas wykonania należycie się ugniatały ; w szczególności zaś podczas nasypów wewnątrz budynku pomiędzy murami należy materjał ziemny w równych warstwach układać } dokładnie ubijać.

Zasypanie ziemią między pionowemi ścianami wykopu a murami fundamentowymi lub piwnicznymi nie będzie osobno liczone, zaczem wynagrodzenie za tę robotę ma się zawierać w cenie dotyczącego wykopu.

14.    Wszystkie roboty murarskie należy według prawideł sztuki murarskiej jak najlepiej, czysto i starannie wykonać.

Każdą nieprawidłową lub też z nienależytego materjału wykonaną robotę musi przedsiębiorstwo usunąć i powtórnie bez żadnych roszczeń uskutecznić nawet wtenczas, gdy owo wadliwe wykonanie spostrzeżono później i gdyby je już w częściowym rachunku policzono i zapłacono.

Mury z kamienia łamanego należy wykonywać w możliwie poziomych warstwach, kamienie układać szczelnie największemi płaszczyznami do spodu, a szczeliny między nimi zapełniać drobnymi kamieniami i zalać zaprawą przepisaną.

Zaprawienie spoin czołowych równocześnie z wyprowadzeniem murów może nastąpić tylko za zezwo eniem kierownictwa budowy.

Cegły do murów ceglanych należy przed użyciem w wodzie zanurzyć lub wodą dostatecznie zlać a następnie stosownie do postaci muru należycie obrobić i całkowicie w zaprawie ułożyć.

Cegły należy układać w dokładnie poziomych warstwach, a wszystkie spoiny między cegłami należy już podczas murowania zaprawą całkowicie zapełnić, wiązanie zupełnie prawidłowo przeprowadzić ; i tu wyraźnie zastrzega się, że na wszelkie przewody kominowe, przewody dla ciepłego powietrza lub wentylacji należy urządzić odpowiednie formy z desek ostruganych, a same przewody wykonać z wszelką starannością i z zastosowaniem się do ząrzadzeń kierownictwa.

Z wyprowadzeniem murów należy postępować równomiernie; a zaprzestanie roboty jakiegokolwiek muru lub pewnej części budowy może nastąpić tylko za wiedzą kierownictwa budowy.

Bez zezwolenia kierownictwa budowy nie wolno żadnego muru wyprawić.

W szczególności postanawia się, że wszelkie gzymsy, wyskoki, nóżki i opory tak łęków jak i sklepień należy wysadzić i dokładnie wykonać według odnośnych szablonów — względnie według promienia odpowiedniej krzywizny.

Wykonanie fasad lub kominów, które mają pozostać niewyprawione — jak to już z istoty samej roboty wynika — należy przeprowadzić z wszelką starannością i ścisłością. Poszczególne cegły trzeba tak układać, aby tworzyły spoiny równej i jednostajnej grubości, pionowe spoiny wymienne wpadały dokładnie nad sobą, a wiązanie cegieł odpowiadało zupełnie zasadom wzorowego murowania.

Testowanie (odznaczenie) spoin cementem ma być gładkie, jednostajne, równe i czyste; spoiny widocznych sklepień nad otworami, wnękami, w ozdobnych lukach, mają być równe i zbiegać się w odpowiednich, środkach.

15.    Sklepienia, łęki wogóle i łęki okienne oraz dizwiowe należy wykonać z cegieł doborowych, należycie wiązanych, z wykluczeniem t. zw. kominowego sposobu wiązania

Przed rozpoczęciem muru sklepieniowego należy opory i wysklepki, wykonane równocześnie z murami pionowymi starannie oczyścić i zwilżyć.

Na rozpiętość do 2*50 m można sklepić na jednej krążynie ; gdy rozpiętości większe, należy sklepić na krążynach opierzonych.

Po wykonaniu sklepień należy grzbiet dobrą zaprawą zalać i pachy zamurować.

Gdyby się po zdjęciu rusztowania sklepienie więcej niżeli 1 cm na lm rozpiętości osiadło, należy je na koszt przedsiębiorcy rozebrać i na nowo wykonać.

Zasklepienie lokali wolno wykonywać dopiero po przykryciu budynku dachem.

16.    Przed wykonaniem wyprawy należy mury zwilżyć a spoiny wyczyścić.

Wyprawę murów należy nakładać w trzech warstwach i gładko zatrzeć w ten

sposób, że pierwsza ma być narzutem zaprawy rzadkiej, druga narzutem zaprawy z piaskiem gruboziarnistym, a trzecia właściwą wyprawą z zaprawy z piaskiem drobnoziarnistym, gładko zatartą.

Przewody wentylacyjne należy z reguły wyprawiać zaprawą cementową.

Gzymsy ciągnięte winny mieć ostre krawędzie i czyste profile ; w tym celu szablony do ciągnięcia muszą być okute blachą a łaty kierownicze, po których się szablon posuwa, ostrugane i bez sęków.

Wewnątrz budynku wolno do wyciągania gzymsów i do wyprawy sufitów używać :gipsu, zaś do wyprawy fasad użycie gipsu jest stanowczo wykluczone.

U sufitów wyprawianych zaprawą gipsową na otrzcinowaniu należy źdźbła trzciny, zaciągane w odległościach nie większych jak 10 mm, przymocować drutem dobrze wyżarzonym w odległościach 15 cm i w takich samych odległościach do podsiębilek przytwierdzonym. Trzcina musi być należycie oczyszczona z liści i szypułek i należy ją przybijać w poprzek podsiębitek.

Wszelkie odlewy należy czysto na podstawie modeli naturalnej wielkości ze znajomością odnośnych postaci wykonać.

Na każdy odlew należy predłożyć kierownictwu model, a dopiero po uznaniu modelu za odpowiedni, wolno odlewy wykonać.

Przedsiębiorca ma obowiązek część gzymsu głównego, lub — w miarę uznania kierownictwa — także innych ciągniętych członów architektonicznych w modelu gipsowym wykonać i na budynku osadzić, a kierownictwu będzie przysługiwało prawo w wykonanych modelach poczynić zmiany, które przedsiębiorca musi wykonać.

17.    Wszelkie nasypy pod podłogi i posadzki należy wykonać z czystego i suchego piasku, albo z okruchów ceglanych lub też rumowiska murowego.

Użycie innego nasypu jest wykluczone. Gruz nie może bezwarunkowo zawierać w sobie trzasek, odpadków trzciny itp. W razie użycia piasku należy szczeliny w powale wylepić gliną, za którą to robotę wynagrodzenie objęte jest w cenie nasypu.

W razie gdyby dostarczone rumowisko nie było dostatecznie ąuche, suszenie a względnie urządzenie na strychu prowizorycznego pomostu, na którym rumowisko ma się ułożyć i przegartywać, będzie obowiązkiem przedsiębiorcy, który 2 tego powodu żadnych pretensji do wynagrodzenia stawiać nie może.

Układania niezupełnie suchego rumowiska do suszenia na sklepieniach i powałach zabrania się stanowczo. Nasypy wolno wykonywać dopiero po sprawdzeniu przez kierownictwo budowy, iż sklepienia, względnie konstrukcja drewniana i gruz zupełnie są suche.

18.    Skopania, wykopy i wywóz ziemi obliczać się będzie według objętości ziemi przed jej wykopaniem, a nie według objętości po jej wydobyciu, a więc bez uwzględnienia zwiększenia się objętości ziemi rozpulchnionej wykopaniem.

Nasypy oblicza się według objętości ziemi ubitej.

Ilość ziemi przeznaczonej do wywozu poza obręb miejsca budowy wynika z odjęcia objętości nasypów od objętości wykopów, bez względu na zwiększenie się objętości ziemi wskutek wykopania.

Głębokość wykopów dla piwnic i murów liczy się od powierzchni naturalnej gruntu tam tylko, gdzie powierzchnia ta leży poniżej powierzchni terenu splano-wanego; gdzie zaś grunt naturalny będzie leżał wyżej, to rzeczoną głębokość policzy się od powierzchni terenu splanowanego a wszelki wykop ponad tą powierzchnią liczy się do skopywania.

Wykopy dla suterenów i piwnic liczy się łącznie z przynależnymi murami, przy-czem ewentualne rozparcie ścian ziemnych zawiera się już w cenie wykopu ; a zatem zewnętrzną granicę objętości tego wykopu stanowią płaszczyzny pionowe, przeprowadzone przez zewnętrzny obwód budynku, mierzony w podstawie fundamentu.

To samo odnosi się i do wykopu rowów fundamentowych, których szerokość mierzy się również w podstawie fundamentu.

19. Wszelkie wymiary murów w planach uwidocznione, odnoszą się do murów w stanie nie wyprawionym i stanowią podstawę do obliczania ich objętości.

Gdyby więc ceny murów i sklepień zawierały w sobie wyprawę, to w obliczaniu ich objętości nie uwzględni się grubości wyprawy.

Grubość murów ceglanych liczy się z reguły jako wielokrotność z 15 cm; a zatem. 15, 30, 45, 60, 75 cm itd., nawet wówczas, gdyby czasami ze względu na niedokładność wymiaru cegieł i spoin muru zachodziły małe różnice co do grubości. Skoroby jednak miejscami ze względu na architekturę lub na wymagania konstrukcji inne rozmiary muru, niezawisłe od powyższej wielokrotności, okazały się nieuniknione, to będą policzone według rzeczywistego wykonania.

Wysokość poszczególnych piątr liczy się od 15 cm poniżej podłogi jednego piętrar do 15 cm poniżej podłogi piętra następnego, bez względu na to, czy wysokość ta dochodzi lub niedoehodzi do 5 m. Jako wysokość jednego piętra takich murówr które nie są podłogami przedzielone, liczyć się będzie 5 m.

Mury strychowe i kominowe stanowią bez względu na ich wysokość, osobny i ostatnią wysokość piętrową budynku.

Otworów drzwi i okien nie potrąca się ani z objętości murów, ani z powierzchni ich wyprawy lub testowania, (zaprawienia) spoin, jeżeli otwory te w wymiarze swoim w świetle mają mniej jak 4 w³ powierzchni. Ten sposób obliczania murów nie tyczy się jednak otworów takich, które powstały przez urządzenie filarów ściennych przy murach bądź dla przerwania ich ciągłości, bądź też dla wzmocnienia muru, lub zmniejszenia rozpiętości, a to nawet i wtenczas, gdyby otwory te miały mniej niż 4 w² w świetle i gdyby nawet później wstawiono w nich drzwi, ścianki lub okna. We wszystkich tych wypadkach liczy się mury z potrąceniem otworów,, a zatem uwzględnia się osobno sklepienia nad terni przerwami czyli otworami i wyprawę ich szpalet, przyczem za powyższe sklepienie przyznane będzie wynagrodzenie od m³, równające się różnicy między ceną muru a ceną sklepienia w dotyczącej kondygnacji.

Za policzenie otworów okien i drzwi niżej 4 m² w świetle jako murów pełnych, obowiązany jest przedsiębiorca do wykonania tamże wszelkich osadzeń drewnianych i żelaznych części jako to: klocków w szpaletach, ościeni, ram, krat okiennych,, drzwi żelaznych itp., do przeklepienia wszystkich tych otworów i do wykonania w nich szpalet wraz z gładką i czysto zatartą wyprawą, bez osobnego za to wynagrodzenia.

Osadzenie żelaznych kotwi w murach zawiera się już w cenie tych murów i nie będzie osobno wynagrodzone.

Przewody kominowe i wentylacyjne liczy się jako mury pełne, zato jednak przedsiębiorca jest obowiązany wyprawić je wewnątrz gładko z czystem zatarciem,, tudzież osadzić tamże wszelkie drzwiczki kominowe i wentylacyjne.

Na żądanie kierownika budowy jest przedsiębiorca obowiązany do urządzenia strzępów w murach celem późniejszego osadzenia niektórych przedmiotów, lub części składowych konstrukcyjnych, albo też celem przymurowania opuszczonych na razie ścian, bez prawa do roszczenia sobie jakiej pretensji z tego powodu, że-części tych nie mógł osadzić odrazu podczas murowania.

Objętości kamiennej odzieży cokołowej, obliczonej według lica muru, w którym ta odzież jest osadzona, a więc obliczonej bez względu na tę ewentualność, czy ta odzież wystaje lub się cofa od lica muru, nie strąca sie z objętości powyższego muru, natomiast osadzenie tej odzieży nie będzie osobno wynagrodzone.

"Го samo dotyczy osadzenia oddzielnych narożników cokołowych, tudzież osadzenia ■odzieży kamiennej wykonanej na innych piętrach.

Do osadzenia odzieży kamiennej należy używać zaprawy składającej się z wapna, cementu i piasku w stosunku jak 1:1:5 bez względu na to, czy sam mur ma być wykonany na zaprawie wapiennej i z tego powodu nie może przedsiębiorca żądać * Iodatkowego wynagrodzenia.

(idyby się okazała potrzeba wykonania łęków odciążających nad otworami w murach, przedsiębiorca musi je wykonać bez osobnego wynagrodzenia.

20.    Sklepienia w ogóle liczy się według ich objętości na podstawie przyjętych powszechnie wzorów, przyczem się zaznacza, że w tym sposobie obliczenia jest już zawarte wszelkie potrzebne pogrubienie w oporach i całe nadmurowanie w miarę potrzeby i wymagania aż do poziomu klucza.

Objętości lunet, które nie sięgają do zwornika sklepienia nie uwzględnia się w żadnej postaci sklepienia.

21.    Wyprawy w ogóle oblicza się według rzeczywiście wykonanej powierzchni, jednak bez uwzględnienia małych wyskoków, jak pilastrów, lizen, boń itp.

Wyprawa sklepień kolebkowych liczy się według ich powierzchni P na podstawie wzoru P = D fS WJ, gdzie 8 oznacza rozpiętość, W strzałkę, D długość sklepienia.

Zaokrąglenia pionowych kątów ściennych, gdzieby one były żądane, nie wynagradza się osobno ani u murów, ani u wypraw.

Fasadowanie, t.j. wyładowanie i wyprawa wszelkich gzymsów, boń, lizen, pila-strow, opasek okiennych itp. łącznie z wyprawą lub wytestowaniem spoin fasady z dostarczeniem i osadzeniem wszelkich architektonicznych odlewów z wapna hidrau-licznego, z dostarczeniem żalaznych haków potrzebnych do przymocowania powyższych odlewów, oraz wszelkie wyprawy ozdobne, płacone według powierzchni, liczy się wedle wymiarów prostych fasady od krawędzi do krawędzi, bez uwzględnienia wyskoków i wklęsłości i bez potrącania otworów niżej 4 m² w świetle ; jednakże z potrąceniem na wysokość tych gzymsów i wypraw, które osobno zostały policzone i wynagrodzone.

Żadnych wyskoków fasady, wystających przed lice muru, nie wlicza się do objętości murów, zaczem wynagrodzenie za ich wyładowanie wraz z materjałem musi zawierać się już w cenie fasady.

Wszelkie gzymsy fasadowe i poszury, z wyłączeniem głównego gzymsu koronacyjnego, należy pokryć blachą cynkową Nr. 12, za którą to robotę nie przyzna się osobnego wynagrodzenia, gdyż to wynagrodzenie ma być już zawarte w cenie powyższego fasadowania.

Wysokość fasady liczy się prostopadle bez żadnych wyskoków i wklęsłości.

Wyprawy sufitowe liczy się według rzeczywistej powierzchni zastropowanej ubikacji, bez żadnego dodatku na kalę, gdyż wynagrodzenie za wykonanie kali jest już w cenie wyprawy sufitowej zawarte.

Długość gzymsów — o ile będą osobno policzone i wynagrodzone — liczy się zawTsze gdy zwroty wklęsłe po brzegu wewnętrznym, t. j. po licu muru, a gdy zwroty wypukłe po zewnętrznym brzegu gzymsu.

22.    Rodzaj kamienia, do robót kamieniarskich przeznaczonego, określa szczegółowo „Zestawienie sumaryczne“, a przedsiębiorca ma obowiązek dostarczenia tego kamienia wyłącznie w najlepszej jakości.

W szczególności zastrzega się, by kamień był jednostajny, twardy i na wpływy atmosferyczne zupełnie wytrzymały.

Kamienie, z których mają być wykonane kolumny lub filary, muszą być równej gęstości i struktury, a warstwowanie kamienia powinno być równoległe do podstawy,

Lasowate, niedokładne, uszkodzone lub składane z części kamienie nie będą przyjęte.

23.    Każdy oferent ma przedłożyć wraz z ofertą próbki kamieni, które po zatwierdzeniu oferty będą zatrzymane aż do ukończenia budowy celem zbadania, czy tego samego gatunku kamienia użyto do budowy.

Gdyby która bryła kamienia na pozór wydawała się dobrą, a po obrobieniu wykazała pewne braki, nie będzie przyjęta i należy ją bezzwłocznie usunąć z miejsca budowy.

24.    Wszystkie kamienie, t.j. tak ciosy, jak płyty i stopnie muszą mieć dokładne rozmiary przez kierownictwo budowy zamówione i K, ć według prostych kątów i szablonów starannie obrobione.

Kierownik wskaże, które płaszczyzny należy tylko dziobem obrobić, które groszkować, a które ogładzić; zastrzega się jednak, że wszystkie naroża muszą być równe i ostre, spoiny równe i niepodcinane, a łożyska w całej powierzchni należycie obrobione tak, by wszelkie podbijanie kamieni na łożyskach było zbyteczne. Gdzie należy wykuć dziury na dybie, klamry, kraty żelazne itp. wskaże kierownik budowy; wykucie tych dziur zawiera się już w cenie roboty kamieniarskiej i nie będzie osobno płacone.

25.    Osadzenie przedmiotów roboty kamieniarskiej — o ile robota jest w związku z robotami murarskiemi — jest wprawdzie rzeczą murarską, musi się jednak wykonywać z pomocą kamieniarzy, a wynagrodzenie za tę pomoc mieści się już w cenie roboty kamieniarskiej. Gdyby do osadzenia pewnych części kamiennych potrzeba było, oprócz materjałów murarskich, innych jeszcze materjałów, jak: siarki, •ołowiu itp., to dostarczenie ich należy do przedsiębiorcy robót kamieniarskich bez osobnego wynagrodzenia.

Przedsiębiorca robót kamieniarskich ręczy za wszelkie szkody, które by spowodował podczas osadzenia tak na swoich, jak i na innych robolach.

26.    Roboty rzeźbiarskie należy wykonać według modeli sporządzonych na podstawie planów i wskazówek udzielonych przez kierownictwo budowy.

Koszta sporządzenia tych modeli zawierają się już w cenie odnośnej roboty rzeźbiarskiej.

27.    Ciosy w ogóle liczy się według rzeczywistej objętości po obrobieniu.

Szablonowe gzymsy, węgary, pilastry, kolumny, filarki itp. policzone w kosztorysie według miary sześciennej, oblicza sie według wymiarów najmniejszego sześcianu, potrzebnego do wykonania każdej takiej jednostki.

28.    Wszelki materjał ciesielski musi pochodzić z pni prostych, ma posiadać ostre krawędzie i planem oraz kosztorysem przepisane rozmiary ; musi być całkiem suchy i w zimie ścięty przynajmniej na rok przed użyciem, a w masie swej powinien być gęsty, zdrowy i bez pęknięć.

Materjał tarty musi być osnowiony.

29.    Wszelkie roboty ciesielskie należy wykonać prawidłowo, z materjału należycie obrobionego, a wszelkie połączenia starannie i dokładnie.

Wymiary dachu i stropów winien sobie przedsiębiorca sam zdjąć na miejscu, a więzbę dachową w całości na placu dowolnym przyrządzić.

Obrabianie i przyrządzanie materjału do związania na strychu budynku jest niedopuszczalne.

Gdyby na placu budowy znajdowało się miejsce, stosowne do przysposobienia więzby dachowej, w takim razie wolno przedsiębiorcy je do tego celu użyć.

Belki stropowe drewniane między dźwigarami żelaznymi należy na końcach przystosować odpowiednio do profilu dźwigara, spody belek opuścić poniżej

dolnego pasu dźwigara na grubość klamer, a dla klamer wydłótować odpowiednie żłobki.

Wszelkie klamry, śruby, gwoździe, strzemiona itp. żelaziwo do więzby dachu i stropów potrzebne, należy dostarczyć w odpowiedniej ilości, rozmiarze i jakości, wynagrodzenie zaś za wszelkie to żelaziwo zawiera się już w cenach odnośnej roboty ciesielskiej.

Podczas wykonania ma przedsiębiorca zastosować się do planów i szczegółowych dyspozycji kierownictwa budowy.

Opierzanie stropów może nastąpić dopiero po ukończeniu dachu.

Przedsiębiorca robót ciesielskich ma obowiązek zbadać materjał na nasyp kę-przeznaczony i orzec, czy ze względu na odpowiedzialność za swoje roboty uważa materjał nasypowy za odpowiednio suchy.

Opinię tę do dziennika budowy wpisaną podpisze przedsiębiorca robót murarskich i ciesielskich.

Przedsiębiorca jest obowiązany wTszelki materjał drzewny, dostarczony na plac budowy, złożyć własnym kosztem w suchych miejscach i ile możności ochraniać przed szkodliwymi wpływami atmosferycznymi.

Wszelkie materjały i konstrukcje drzewne, podpadające zniszczeniu przez ogień, ma przedsiębiorca na swój koszt zabezpieczyć aż do czasu oddania budowy, albowiem za wszelkie szkody stąd powstałe on sam odpowiada.

30.    Wszelkie konstrukcje dachowe liczy się według powierzchni poziomego rzutu dachem istotnie zajętej.

31.    Opierzenia, łacenia i ścianki z łat liczy się według rzeczywistej powierzchni, bez żadnych dodatków na narożnikach, ścięciach itp., ale też bez potrącenia otworów poniżej 1 mz; otwory te winien przedsiębiorca wykonać bez żadnego wynagrodzenia.

32.    Wszelkie stropy, powały i podsiębitki mierzy się w powierzchni podłogi rzeczywiście zastropowanego dolnego lokalu, a zatem bez względu na łożyska w mucach będące i bez względu na powierzchnię zajętą przez dźwigary, gdyby te wchodziły w skład konstrukcji stropowej.

Powierzchnia stropów dyblowanych liczy się w pełnym wymiarze, t. j. powierzchnia przez belki stropowe rzeczywiście zajęta.

33.    Żeliwo, użyte do zamówionych robót, powinno posiadać drobny i jednolity przełom o siwej barwie i dawać się obrabiać dłutem lub pilnikiem.

34.    Wszelkie rodzaje żelaza zlewnego muszą w każdej rozciągłość, dokładnie odpowiadać przypisanym rozmiarom i przekrojom i muszą być czyste bez żadnych skaz lub błędów.

35.    Kierownictwo budowy uwiadomi przedsiębiorcę pisemnie w należytym czasie o terminach, w których poszczególne roboty mają być wykonane.

Przedsiębiorca jest obowiązany terminów tych ściśle przestrzegać i roboty tak prowadzić, by nie spowodować opóźnienia lub przerwy w robotach innych, w przeciwnym bowiem razie postąpi się z nim według odnośnych postanowień ogólnych warunków.

Odpowiedzialność za dotrzymanie terminów, przez kierownictwo budowy oznaczonych, pozostaje dla przedsiębiorcy nawet wtedy w mocy, gdyby mu kierownictwo budowy całą dostawę lub część takowej jako nieodpowiednią odrzuciło.

Dostawa dźwigarów i podkładów odbywać się będzie partjami w miarę potrzeby, a na dostawę każdej partji wydane będzie osobne zamówienie, z zastrzeżeniem, że podane w zestawieniu ofertowem ilości lub rozmiary dźwigarów i podkładów mogą podczas zamówienia uledz zmianie, do której przedsiębiorca winien się zastosować.

Zamówienia będą wydawane w ten sposób, by każda partja obejmowała ile możności pełne ładunki wagonowe.

Po wydaniu zamówienia należy dźwigary najpóźniej do 4 tygodni na miejsce budowy dostarczyć.

36. Części lane muszą być zupełnie czyste, o ostrym zarysie postaci, bez dziur, pęcherzów, skaz, nierówności i innych wad, wpływających na stałość lub dobry wygląd. Części widoczne lub dekoracyjne należy oczyścić dłutem i pilnikiem ze wszelkich przylepek i szwów, powstałych podczas odlewania.

Wszelkie dźwigary mają być z reguły minj o wane i na każdym końcu zaopatrzone dwiema dziurami o średnicy 20 mm wierconemi w odstępach 150 mm od końca dźwigaru i między sobą.

Podkłady również mają być minjowane. Tak dźwigaiy jak i płyty należy zaopatrzyć biało lakierowanemi literami w zamówieniu wyrażonemi, odpowiadającemi takim samym znakom w planach.

•37. Obliczenie wykonanych robót nastąpi podług opisu w kosztorysie od jednostki albo według wagi.

W obliczeniu na jednostki zawierają się już w cenie odnośnej wszystkie roboty pomocnicze i części konstrukcyjne, jak: śruby, gwoździe, klamry itp., potrzebne do zupełnego wykończenia i umocowania poszczególnych części.

38. Co do przedmiotów według wagi obliczanych i płaconych, jest przedsiębiorca obowiązany przedłożyć kierownictwu kwit wagi miejskiej względnie poświadczenie wagi, wystawione przez kolej.

Przed nadejściem każdej partji dźwigarów winien przedsiębiorca zawiadomić o tern wczas kierownika budowy, aby on mógł zarządzić sprawdzenie ciężaru na wadze kolejowej, jeśliby to uznał za potrzebne, a koszta z tego wynikające pokryć ma przedsiębiorca bez regresu do Skarbu państwa.

Nadwyżka wagi przedmiotów z żeliwa, ugodzonych od wagi, oraz dźwigarów wałkowanych i podkładów będzie wynagrodzona co najwyżej do 5% wagi normalnej przez kierownictwo budowy podanej.

4. Prowadzenie budowy*

Prowadzenie czyli kierownictwo budowy porucza się technikowi znanemu z uzdolnienia i doświadczenia w zawodzie budowniczym, energicznemu, oględnemu i zasługującemu na zaufanie.

pierwszej linji,

Do kierownika budowy należy w ogóle przestrzeganie dobra właściciela budowy; w tern więc leży czuwanie w ażeby budynek był wykonany ściśle według planu i kosztorysu, z zachowaniem prawidłowej oszczędności i z używaniem tylko doborowych materjałów budowlanych.

Kierownik budowy nie może samowolnie zarządzać żadnych zmian projektu, bez względu na to, czy pociągną one za sobą przekroczenie kosztów lub nie; w razie niezbędnej potrzeby powinien rzecz całą przedstawić właścicielowi budowy ze stosownem umotywywaniem i dopiero za jego zezwoleniem zmiany przedsięwziąć.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

Kierownik budowy musi osobiście nadzorować i dopilnować wytyczenia budowy nie tylko w ogólności, ale i we wszystkich szczegółach; powinien sam zniwelować dokładnie całe miejsce budowy i wyznaczyć wysokość podłogi parterowej; do niej bowiem, jako do płaszczyzny porównawczej, odnosić należy wszelkie rozmiary wysokości budynku. Jest więc rzeczą wskazaną i potrzebną, ażeby już podczas sporządzania planów projektu odnoszono znamiona niwelacyjne gruntu, wszelkie rozmiary głębokości fundamentów, piwnic, tudzież inne wysokości budynku, do podłogi parteru jako do porównawczej płaszczyzny.

Szczególną baczność i troskliwość nieprzerwaną musi zwracać kierownik budowy przez cały czas zakładania fundamentów, gdyż od nich zawisła jedynie trwałość i wartość przyszłego budynku.

Do niego należy wydawanie w czasie stosownym wszelkich zamówień i zawieranie ugód z rzemieślnikami — za wiedzą i wolą właściciela — na te roboty, które zostały wyłączone od ogólnego przedsiębiorstwa.

On musi czuwać i odpowiada za to, aby wszelkie szczegóły i szablony były wczas wykończone i dostarczone. On sprawdza z obowiązku częściowe rachunki przedsiębiorcom i prowadzi ewidencję wypłaconych przedsiębiorcom sum pieniężnych tak, aby mógł każdej chwili wiedzieć, w jakim stanie znajdują się fundusze budowy. Przekroczenie sumy kosztorysowej nie powinno mieć miejsca, wyjąwszy pewne nieuniknione wypadki. Kierownik budowy musi prowadzić dziennik budowy, w którym są zaznaczone pismem i szkicami te najważniejsze momenta budowy, które po wykonaniu stwierdzić się już nie dadzą.

Kierownik budowy odpowiada wreszcie za dopilnowanie terminu wykończenia budowy.

Naostatek, po ukończeniu budowy, musi kierownik sporządzić akt wykonania, o ile tego obowiązku nie nałożono na przedsiębiorcę warunkami ugody. Akt ów ma obejmować plany i kosztorys według rzeczywistego wykonania z wykazaniem wszelkich zmian, tudzież najważniejszych momentów budowy i stanu funduszu budowy.

Według ustawy budowniczej żadnego budynku murowanego piętrowego nie wolno zamieszkać w tym samym roku, w którym budowa jego została rozpoczęta. Ten więc racjonalny i prawidłowy czas trwania budowy został określony w naszych warunkach klimatycznych w regule od lutego jednego roku do lipca, lub sierpnia roku następnego.

W prawidłowym toku budowy powinien kierownik wyznaczyć

przestrzegać następującego porządku.¹

1.    Wycięcie drzew, rozebranie starych budynków, oczyszczenie miejsca budowy i ogrodzenie, niwelacja, wytyczenie budowy, urządzenie studni, wykopanie wapniarek i postawienie baraku z wychodkami, powinno trwać 2 do 3 tygodni (od 15. do końca lutego, o ile warunki klimatyczne zezwalają).

2.    Gaszenie wapna, dowóz materjałów i roboty ziemne — 4 tygodni (cały marzec).

3.    Wykończenie robót ziemnych, dowóz materjałów, czerpanie л ody i murowanie fundamentów — 2 tygodnie (do 15. kwietnia).

4.    Mury piwniczne i suterenowe, kanały, osadzenie w nich ciosów, założenie okien piwnicznych, oporów sklepień, wyciorów kominowych i innych otworów, jak: dla rur gazowych, wodociągowych, ześrodkowanego ogrzewania itp., osadzenie ościeni drzwi piwnicznych i założenie warstwy izolacyjnej — 2 tygodnie (do końca kwietnia).

5.    Wyprowadzenie murów ponad poziom, osadzenie cokołu, pachołków, krat piwnicznych, przesklepienie łęków (gurtów) piwnicznych, osadzenie ościeni bram wchodowych lub wjazdowych, stawianie londyn rusztowaniowych — 2 tygodnie (do 7. maja).

6.    Mury parterowe, filary ciosowe, osadzenie ciosów pod belki żelazne, konzol czyli sterczyn pod balkony, dalsze rusztowania — 3 tygodnie (do końca maja).

7.    Założenie murnic (ław murowych, murłat), wyciąganie i osadzanie wszelkich belek stropowych i kotwiowanie ich — 1 tydzień (do 7. czerwca).

8.    Mury 1. piętra, wyciąganie i osadzenie wszelkich belek stropowych i kotwiowanie ich — 4 tygodnie (do 7. lipca).

9.    Mury 2. piętra, wyciąganie i osadzenie wszelkich belek stropowych, z kotwiowaniem ich — 4 tygodnie (do 7. sierpnia).

10.    Mury 3. piętra, wyciąganie belek stropowych, osadzenie ich

kotwiowanie, podmurowanie murów aż pod murnice więzby dachowej — 3 tygodnie (do końca sierpnia).

11.    Ustawienie więzby dachowej, ołacenie, opierzenie i pokrycie, tudzież wyprowadzenie ścian działowych — 2 tygodnie (dol5. września).

12.    Mury strychowe, ogniowe i kominowe, prowizoryczne odprowadzenie wody z dachu, przybicie pował i podsiębitek stropowych — 2 tygodnie (do końca września).

¹ Patrz część trzecią: Plan rozwoju robót.

13.    Sklepienie piwnie, osadzenie stopni kamiennych, rur gazowych, wodociągowych, nasypywanie rumowiska na strychu — 2 tygodnie (do 15. października).

14.    Posadzka na strychu, osadzenie drzwiczek kominowych, nasyp rumowiska na piętrach, gaszenie wapna do wyprawy na rok przyszły — 2 tygodnie (do końca października).

15.    Zabezpieczenie budynku na zimę, zasypanie jam wapna piaskiem i zakończenie robót — do końca listopada.

Uwaga. W razie niezbędnej potrzeby można murować zwykłem wapnem nawet wśród kilku stopni (najwyżej —5° C) mrozu; murowanie cementem już przy 0° jest chybione, gdyż cement już nie wiąże, tylko się rozsypuje.

IG. Odkrycie otworów okiennych, trzcinowąnie i wyprawa sufitów, począwszy od najwyższego piętra, rusztowanie do fasady, ułożenie legarków i ślepych podłóg pod parkiety, lub pod posadzkę de-szczułkową, — 2 tygodnie (od 15. do końca kwietnia).

17.    Wysadzenie, ciągnięcie gzymsu głównego i osadzanie gzymsów blaszanych, lub płyt wiszących, osadzanie przedmiotów roboty rzeźbiarskiej, wyprawa gładka ścian począwszy od najwyższego piętra, osadzanie okien. — 2 tygodnie (do 15. maja).

18.    Dalsza wyprawa fasady i osadzanie przedmiotów roboty rzeźbiarskiej, krycie gzymsów blachą, wykończenie wyprawy wewnątrz urządzenie kanałów dołu kloacznego i wychodków, ułożenie podłóg, posadzek i parkiet, — 2 tygodnie (do końca maja).

19.    Wykończenie wyprawy fasady, stawianie pieców i kuchni, kucie drzwi i okien, szklenie, lakierowanie i uprzątnienie rusztowania, — 2 do 3 tygodnie (do 15. lub 21. czerwca).

20.    Wykończenie robót stolarskich i ślusarskich, poprawki wyprawy, roboty lakiernicze, malarskie i dekoracyjne, oczyszczenie całego budynku i wszystkich części składowych, splanowanie i brukowanie podwórza, — 2 do 4 tygodnie (do końca czerwca lub lipca).

5. Kolaudacja czyli odbiór budowy.

Skoro budowę ukończono, następuje techniczne jej odebranie czyli kolaudacja na podstawie wypracowanych planów i kosztorysu według wykonania, oraz wszelkich innych aktów budów y.

W interesie budowy leży, aby kolaudację przeprowadził technik, który nie miał żadnej styczności z tą budową (t. j. nie był ani przedsiębiorcą, ani dostawcą, ani kierownikiem), a który znany jest z uzdolnienia i z doświadczenia w zawodzie budowniczym, oraz z sumienności i zasługuje na zaufanie.

Z chwilą, kiedy kolaudantowi doręczono akt wykonania, i wszelkie inne akta budowy, przechodzi kierownik budowy, a z nim pośrednio i przedsiębiorca pod jego zwierzchnictwo i pozostaje w tym stosunku przez cały czas kolaudacji. Kierownik budowy jest obowiązany brać udział i pomagać kolaudantowi we wszelkich czynnościach, ułatwiać je, a na żądanie dawać stosowne wyjaśnienia lub uzasadnienia.

Ze swojej zaś strony musi kolaudant poznajomić się przede-wszystkiem w ogóle ze wszystkimi aktami budowy, a następnie dopełnić następujących powinności:

a)    Zbadać, czy budynek w ogóle i we wszystkich swych szczegółach odpowiada planom pierwotnym i kosztorysowi; jeżeli dostrzeże zmiany, musi orzec na podstawie aktów budowy lub wyjaśnień kierownika, czy są uzasadnione lub nie.

b)    Przeprowadzić dokładne zbadanie, czy budowa tak co do jakości robót, jakoteż i materjałów, tudzież co do wymiarów odpowiada zawartej ugodzie. P»adania te może posunąć on bardzo daleko • i tak, jeśli ma uzasadnione podejrzenia, może zażądać odkrycia fundamentów, zerwania miejscami podłogi, posadzki, lub użyć innych środków celem przeświadczenia się o prawdzie.

c)    Po tern zbadaniu przystępuje do sprawdzenia kosztorysu o ile wymiary w nim odpowiadają rzeczywistości, a koszta warunkom ugody.

d)    Wynik kolaudacji w wyżej wskazanym kierunku należy spisać w protokole, który powinien podpisać kolaudant, kierownik budowy i przedsiębiorca.

W protokole kolaudacyjnym przedstawić powinien kolaudant krótki opis powstania (zezwolenie, projektowane koszta, przyzwolone zmiany itp.) budowy; następnie opisać, jaki był rezultat przeprowadzonych badań j. w. pod a) i b) ; dalej zestawić ogólną nale-żytość przedsiębiorcy, na podstawie sprawdzenia kosztorysu j. w. pod c) i wykazać jasno i dokładnie, ile przedsiębiorca już pobrał tytułem zaliczek, a ile mu jeszcze pozostaje do wrypłacenia; wreszcie zrobić wniosek, czy resztę tę można wypłacić, lub czy należy ją zatrzymać, z powodu braków⁷ dostrzeżonych w wykonaniu, które na tern miejscu należy dokładnie opisać i poszczególnie.

Jeżeli przedsiębiorca nie zgadza się z wynikiem kolaudacji i podnosi jakie pretensje, lub czyni jakie zarzuty, to podczas podpisywania protokołu kolaudacji powinien to pisemnie zrobić-, potem powinien zażądać kolaudant co do tego opinji kierownika budowy również pisemnej do protokołu, a ostatecznie ją ocenić i postawić własny wniosek.

Gdyby kolaudant zauważył również jakie nieprawidłowości w wykonaniu budowy, może wezwać kierownika do pisemnego tłumaczenia się w protokole kolaudacyjnym. a następnie powinien je ocenić na tej podstawie i na podstawie zbadania na miejscu.

W ogóle, w protokole kolaudacyjnym musi być cała sprawa wykonania budowy, pod względem technicznym, ekonomicznym i administracyjnym tak jasno przedstawioną, ażeby niezachodziła ■ najmniejsza wątpliwość w tych kierunkach.

6. Inwentarz budowy.

Spisywanie inwentarza budynku ma wówczas miejsce, jeżeli właściciel sprzedaje, wynajmuje, lub oddaje w używanie cały budynek, lub znaczną część jego na dłuższy szereg lat. Z inwentarza ma właściciel budynku tę korzyść, że po upływie czasu używania lub najmu, uszkodzenie jego własności ponad zwykłą miarę może być odszkodowane*, stronę zaś może chronić inwentarz od nieuzasadnionych wymagań właściciela w powyższym kierunku,

Do inwentarza potrzeba przedewszystkiem sporządzić szkie linearny całej realności (rozumie się w miarę potrzeby) i wszystkich piątr budynków, z uwidocznieniem w nich rozkładu izb Opis zaś inwentaryczny poczynać można albo od piwnicy, a skończyć na strychu, albo przeciwnie; w każdym razie inwentarz musi być dokładny i jasny.

Inwentarz powinien obejmować:

a)    Ogólny opis budynku, t. j. czy budynek murowany lub drewniany, ile ma piątr, ile zabudowań podrzędnych, czy ma podwórze, bruki, studnie, oparkanienie itp., z podaniem szczegółowego opisu każdego z wymienionych przedmiotów, rozumie się o ile to dostrzec można.

b)    Szczegółowy opis wnętrza budynku, w którym kolejno należy zapisać — odnośnie do numerów w szkicu linearnym wpisanych — każdą izbę i przestrzeń budynku, jej przeznaczenie i części jej składowe stale z budvnkiem złączone, o ile pod oczy podpadają; a zatem

podłogi, ściany, sufita, drzwi, okna, okucia, lakierowania, piece, kuchnie ze szczegółami itp.

Wymiarów lub rozmiarów nie potrzeba do inwentarza, te bowiem należą do planów i kosztorysów; pożądaną jest wszakże rzeczą, ażeby inwentarz zawierał także uwagę, w jakim stanie znajdują się poszczególne przedmioty lub składowe części budynku w inwentarzu spisane, a mianowicie: co do każdej zużytej lub nowej dodać należy czy jest zniszczoną lub nową; a jeżeli są w miernie dobrym stanie, nie robi się żadnej uwagi.

PRZYKŁAD.

Inwentarz

przy ulicy

realności pod 1. k.

... w....., należącej do

1. or.

a przeznaczonej na pomieszczenie szkoły wydziałowej miejskiej.

A) Opis ogólny realności.

Podwórze z zabudowaniami.

(Szkic sytuacyjny Nr. I.)

Realność wyżej poszczególniona składa się z nowo postawionego budynku głów nego murowanego, dwupiętrowego, zwróconego frontem, architektonicznie wyposażonym, do ulicy. Za budynkiem w tyle znajduje się obszerne podwórze, now<> wybrukowane kostkami kamiennemi, z należytymi ściekami i dwoma wylotami ka nałowymi, z żelaznemi kratami i ze studnią nową, zaopatrzoną żelazną pompą.

Całe podwórze jest otoczone nowym parkanem ze słupami, kapturami i podwalinami dębowemi, opierzonym deskami leżącenii miękkiemi, w żłobki słupów wsu-niętemi.

Na podwórzu stoi nowozbudowana komórka drewniana, z dachem pokrytym tekturą asfaltową; do niej wiodą drzwijednoskrzydłowe, miękkie, naszpągacli¹ dębowych, okute dwoma zawiasami pasowemi z krukami i zamkiem nasadzonym z kluczem i dwoma żelaznemi klamkami.

Strop w komórce ze zwykłych belek i ścielą powałową, od spodu widoczną; jedno okno dwuskrzydłowe małe, pojedyncze, oszklone, okute czterema francuskiemi zawiaskami, dwoma nasadzonemi zasuwkami i ośmioma kątownikami.

B. Budynek główny.

1. Piwnice (szkic Nr. II).

Piwnica l. 1. Z sionki 1. 10, drzwiami, — jednoskrzydłowemi, miękkięmi, ns otoczyny i wnęki, olakierowanemi na kolor dębowy z fladrowaniem, okutemi trzems francuskiemi zawiasami, zamkiem wpuszczonym z kluczem i dwoma żelaznemi klamkami i rozetami, — schodzi się po 20 stopniach kamiennych do piwnicy 1. 1.

Tu posadzka ceglana, ściany i sklepienie chropawo wyprawione ; jeden otwór mały okienny, z drzwiczkami żelaznemi z zameczkiem i kluczem zegarowym.

Stąd wiodą do piwnicy następnej drzwi, jednoskrzydłowe, miękkię na szpągach dębowych, okute dwiema pasowemi zawiasami z krukami, skoblem, kłódką i kluczem.

Piwnica l. 2. Posadzka, ściany, sklepienie, dwa okna i drzwi do następnej piwnicy, jak w piwnicy 1. 1. opisano.

Piwnica. 7. i}, itd..............................

2. Partei' (szkic Nr. III).

Sień główna l. 15. Z ulicy po trzech stopniach kamiennych wiodą do sieni drzwi dębowe, okazałe, na otoczyny i wnęki, opokostowane, z nadedrzwiem łukowem, oszklonem w ramie dębowej i zaopatrzonem ozdobnie wykonaną kratą żelazną, okute.....................................

Izba l. 16. Z sieni tej wiodą drzwi dwuskrzydłowe, na otoczyny i wnęki, z okładzinami szpalet i z obustronnemi opaskami profilowanemi, olakierowane od sieni na kolor dębowy z fladrowaniem, a od wnętrza na kolor perłowy; okute sześcioma iYancuskiemi zawiasami, zamkiem wpuszczonym, z kluczem, z dwoma mosiężnemi klamkami i rozetami i dwoma zasuwami.

Podłoga zwykła z desek miękkich, we fryzach dębowych; ściany i sufit omalo-wane jednym patronem.

Dwa okna podwójne, czteroskrzydłowe, z ościenią z drzewa miękkiego, do wnętrza otwierane, oszklone i olakierowane od wnętrza kolorem perłowym, od strony zewnętrznej dębowym z fladrowaniem, każde okute 32ma kątownikami, 20ma zawiasami francuskiemi, dwoma parami wpuszczonych zasuwek spanioletowycb, dwoma zakrętkami i dwoma zastawkami w.oścień wpuszczonemu

Nad drzwiami umieszczony jest dzwonek elektryczny z drutami przewodzącemi, u ścianie zaś widoczne są drzwiczki żelazne wentylacyjne.

Piec kamyczkowy na nóżkach toczonych, z żelaznemi drzwiczkami lanemi, herme-tycznemi, do paleniska podwójnemi i popielnika pojedynczemi, z rurą dymową 7. mosiężnemi drzwiczkami wyciorowemi.

Stąd wiodą drzwi..............................

V. Ocena wartości budowli.

1. Pogląd ogólny.

Budynek choć zbudowany najlepiej z materjałów najwyborniejszych i celowi najodpowiedniejszych nie trwa wiecznie. Jak wszystko bowiem tak też i wszelkie budowle względnie ich materjał wskutek przeróżnych wpływów, idących z użytkowania, z mechanicznych uszkodzeń i z chemicznych działań, ulegają z biegiem czasu pewnym rozkładowym przeobrażeniom i dochodzą ostatecznie do takiego stanu, w którym już żadne roboty zachowawcze ani odbudowawcze nie prowadzą do celu i nie opłacają się już, a budowla staje się bezwartościową.

Czas począwszy od wykończenia i oddania budowli do użytku aż do kresu takiego zużycia, nazywa się trwaniem budynku. Długość tego trwania zależy głównie od klimatu, od położenia, przeznaczenia i użycia budynku; od dobroci materjałów budowlanych, od rodzaju konstrukcji, sposobu obchodzenia sie z budynkiem i staranności nadzoru domowego.

Z biegiem lat ulega zatem budynek ezem raz większemu zużyciu i odwartoszczeniu, które postępuje jednostajnie lub niejednostajnie w miarę, czy materjały w skład budynku wchodzące są jednolite lub różnorodne. Wartość nowego budynku stanowią koszta budowy, a zużywanie się budynku jest stopniowem zmniejszaniem tej jego wartości pierwotnej i daje się wyrazić tą właśnie kwotą, o którą zmniejszyła się wartość nowego budynku. W ten sposób zużycie cyfrą wyrażone i odjęte od kosztów nowej budowy daje resztę, która jest wartością czasową budynku i odpowiad;» jego danemu wiekowi.

Ponieważ — jak widać — włożony w budowę pierwotny kapitał zanika z biegiem lat i u kresu trwania budynku schodzi ostatecznie do zera, więc słuszną jest i godziwą rzeczą, by właściciel budowy podczas wyznaczania wysokości czynszu policzył w nim — obok oprocentowania kosztów budowy i wszelkich innych bez wyjątku wydatków rocznych, złączonych z istnieniem budynku w stanie używalności, — także i pewną nieoprocentowaną kwotę r roczną, mającą za cel zamortyzowanie kosztów budowy, czyli zwrot ich właścicielowi z chwilą, gdy budynek dojdzie do kresu s ./ego trwania

trzeba go nowym zastąpić.

Rb

Jeżeli Кь jest kosztem budowy czyli wartością nowego budynku, n domniemalne trwanie jego wynosi N lat, to roczne zużycie zy względnie odwartoszczenie, będące zarazem roczną kwotą a m o r t у z а с у j n ą, będzi e

z=r=ir

Zdarza się jednak bardzo często, zwłaszcza w większych miastach zwartych, że właściciel z jakiegokolwiek korzystnego dla siebie powodu nie czeka aż budynek dojdzie do kresu swego trwania N lat, lecz go zwali wcześniej, aby wybudować na tern samem

miejscu gmach okazalszy, większy, odpowiadający nowożytnem wymaganiom i rentowniejszy. Z tego powodu trwanie budynku bywa w praktyce wcale znacznie dłuższe od tego okresu czasu., w ciągu którego postanowiono już z góry zamortyzować koszta Къ budowy odnośnego budynku rocznemi ratami r na procent składany. Właściciel budynku bowiem idzie tu za utartym zwyczajem, według którego przyjmuje się czas trwania amortyzacji budynków lepszego rodzaju; w zwartych miastach aa 120 do 130 lat, w obszarach nizinnych 80 do 100 lat, w górach 60 do 80 lat., wille na letniskach 20—40 lat.

Do obliczenia w ten sposób pojętej amortyzacji kosztów nowej oudowy Kb, trwającej n zamiast N lat, gdy n < JV, służy znany wzór rachunku procentu składanego na wyznaczanie końcowej wartości Kb, urosłej z rat r składanych na procent p od procentu ar zez n lat z końcem każdego roku, a mianowicie:

Kb == r .

qn —- 1 2 — 1

Z wzoru tego wynika na odwrót roczna rata amortyzacyjna

10Q *

*dzie stopą procentową jest q

stosownie do innych podobnych budynków starych w pobliżu

Mając do oceny wartość budynku, który stoi już m lat, musi ocenieiel przedewszystkiem zbadać dokładnie i wyczerpująco w jaki sposób i z jakich materjałów jest zbudowany, jakie ma położenie i w jakich warunkach znajduje się; następnie zapomocą wywiadu, oraz

wzoru

₃tojących wysnuć na podstawie wskazówek praktycznych wniosek co do domniemalnej ilości N lat jego trwania, obliczyć w kosztorysie szczegółowym lub przybliżonym (od 1 zabudowanej powierzchni koszt Къ nowego budynku po cenach miejscowych istniejących w czasie oceny jego wartości, wyznaczyć zapomocą 7 zużycie, czyli odwartoszczenie Z w ciągu jego wieku m lat obejmującego, według łatwo zrozumiałego wzoru

Kb

10

Z — z m = m V — m

i po potrąceniu tego odwartoszczenia E od kosztów nowego budynku obraehować ostatecznie czasową jego wartość Wc — Kb — Z = Къ — ni r

Zresztą pewien pogląd na czasową wartość budynku daje także czysty dochód czynszowy roczny, który to pogląd jest w niektórych wypadkach oceny nawet koniecznym.

Czynsz uiszczany właścicielowi domu przez czynszowników nazywa się czynszem całkowitym, czyli czynszem zezna-nym i mieści w sobie obok czystego dochodu także sumę wszelkich wydatków, idących z potrzeby utrzymania budynku w dobrym i używalnym stanie i opłacania obowiązujących podatków.

Po potrąceniu z czynszu całkowitego wszelkich dopuszczalnych, wydatków — z wyjątkiem jednak opłat podatkowych — pozostała reszta jest cynszem sprostowanym.

W razie potrącenia z czynszu całkowitego wszelkich bez wyjątku dopuszczalnych wydatków wraz z podatkami, pozostała reszta jest czystym dochodem.

Miarą oceny wartości budynku nie są wyłącznie rozmiary, lecz także racjonalność i celowość układu jego wnętrza, położenie, stan, koszt utrzymania, wielkość czynszu, podatków i innych opłat, oraz warunki miejscowe.

Kto więc przeprowadza ocenę wartości budowli, musi oprócz wielkiego i wielostronnego uzdolnienia zawodowego posiadać przezorność, oględność i sumienność, gdyż chodzi tu zawsze o bardzo ważne interesa pieniężne.

Obowiązkiem oceniciela w ogóle jest bezwarunkowo bezstronne rzetelne i sprawiedliwe postępowanie w wyszukaniu, zastosowaniu i zestawieniu wszelkich szczegółów, wpływających na wartość przedmiotu oceny, oraz wszelkich miarodajnych pod tym względem okoliczności; a w imię moralności, sprawiedliwości i sumienia nie powinien dać się powodować żadnemi uczuciami przyjaźni lub niechęci, ani litością, ani darami, obietnicami, nadziejami lub jakimikolwiek korzyściami do zejścia z drogi obowiązku, lecz ocenę przeprowadzić zawsze tylko według swej najlepszej wiedzy i woli

Zależnie od celu oceny wartości budynku w danym okresie jego trwania czyli wieku, odróżniamy ocenę wartości asekuracyjnej i wartości hipotecznej budynku.

2. Ocena wartości asekuracyjnej budynku.

Ponieważ towarzystwa asekuracyjne zwracają tylko tę wartość budynku, którą miał w swoim bezpośrednim stanie przed pożarem, więc zadanie oceniciela ogranicza się tylko do obliczenia w sposób ściśle zawodowy i prawidłowy kosztów nowej budowy domu spa-onego według cen miejscowych istniejących w czasie oceny, oraz ło odjęcia od tych kosztów części ich już zamortyzowanej wskutek zużycia wiekiem dotychczasowym.

W szczególności czynność tego rodzaju oceny rozpada na 3 części : a) Ustalenie według możności dokładne rozmiarów przedmiotu »ceny i obliczenie wymiarów po sporządzeniu szkiców;

h) Obliczenie wartości nowego budynku z uwzględnieniem stosunków i cen miejscowych istniejących;

c) Wyznaczenie wartości zużycia czyli odwartoszczenia, która musi ównać się zamortyzowanej już części kosztów nowej budowy.

Czynności pod a) a osobliwie pod Ъ) przeprowadza się sposobem szczegółowym, albo przybliżonym, jak to wyżej w rozdz. III., poddz. 7., względnie 8., bliżej określono.

Do obliczenia zużycia pod c) istnieje około dziewięć różnych metod, które dają bardzo znacznie różniące się wartości. Według doświadczeń, porobionych przez wybitnych znawców technicznych, najprostszą i najwięcej odpowiadającą istotnemu stanowi rzeczy jest następująca niżej metoda proporcjonalności, którą D. V. Junk przyjął w podręczniku swoim „Wiener Bauratgeber“ i uzupełnił nadto własnymi poglądami.

Jeżeli N jest ilość lat całkowitego trwania budynku, mx pewna ilość lat w okresie tego trwania, czyli wiek budynku, m₂ wiek przyszły budynku, Къ koszt nowego budynku, Z zużycie czyli odwartoszczenie, odpowiadające wiekowi mx lat budynku, Wc wartość czasowa ze względu na przyszłe trwanie przez m₂ lat budynku, to będzie

12

N Z mi ~ ~Кь

Kr

Z = тл -дГ N Wc

m2 = ~~W

18

14

Къ

Wc — Къ — Z — Wo —jpjr m ± -h m₂ — К

Trwanie domów mieszkalnych, o miernej jakości wykonania przyjmuje się w ogóle na 100 do 120 lat; koszta utrzymania

15

16

na 1 do T5°/₀, a amortyzacja T25 do 1% kosztów nowej budowy Къ.

Budynki dobrze zbudowane z materjału doborowego, z ochroną od wilgoci gruntowej, stojące na silnym gruncie, trwają 150 do-200 lat, koszta ich utrzymania wynoszą 0*75 do 0*67%, a amortyzacja 0 0 do 0*85°/₀ kosztów nowej budowli Къ.

Prosty rachunek procentowy wykazuje, że ekonomicznie jest stawiać budynki gospodarskie konstrukcji lżejszej, a zatem tańsze.

Budynki o ścianach ryglowych, jako mieszkania, magazyny i stajnie dla drobiu, trwają 80 lat, a koszta utrzymania wynoszą 1 o/₀, — jako stodoły trwają 80 lat z kosztami utrzymania 1*4%, — jako stajnie dla koni i bydła, owczarnie, trwają 70 lat z kosztami utrzymania T5°/₀, jako chlewy trwają 50 lat z kosztami utrzymania

2-2°/₀ kosztów budowy Къ.

Wille na letniskach, wynajmowane ciągle zmieniającym się gościom kąpielowym, trwają 20—40 lat, koszta utrzymania wynoszą 5—10°/₀. a amortyzacja 2Po do 2°/₀ kosztów nowej budowli Кь.

Jeżeli budynki są zawsze jednostajnie dobrze utrzymywane, to stopień zużycia ich nie jest w tym samym stosunku, jak wiek budynku do jego trwania; dla tego też wartości w tym. wypadku obliczone z wzoru 13. na Z należy brać z następującymi spółczynnikami:

тН rH rH г-н H rH rH H CM CO ^ C- GO O

********£

•Ё

i"

fes

r f.

Te spólezynniki stosują sie także do Z obliczonego w tablicy niżej umieszczonej pod założeniem tern samem, że utrzymanie budowli jest należyte; w przeciwnym bowiem razie zwiększają się rzeczone spólezynniki aż do podwójnej swej wartości.

Oznaczenie wysokości tych spółczynników w każdym razie należy do oceniciela.

Zawarte w tablicy niżej przedstawionej przeciętne roczne koszta utrzymania budynku U w procentach od kosztów budowy Кь, w rzeczywistości nie rozdzielają się jednako na wszystkie lata trwania budowy, tylko w ten sposób, że

dla wieku od 0 do 10°/₀ trwania budowy N wypada

,11',    250/„

Я 26 „    -tO*/₀

Я 41 „    600/₀

Я 61 Я 80е/«

Я 81 „ 100°/о

15

55

55

55

55

55

55

55

55

55

55

55

55

55

55

55

Ocena wartości budynku dla celów asekuracji ma zwyczajnie ważność na przeciąg jednego roku; wszakże dla ubezpieczeń na »kres czasu wieloletni ważność ocenionej wartości budynku nie powinna nigdy trwać dłużej, niż pięć lat.

D. Y. Junk w jednym z przedwojennych wydań swego podręcznika „Wiener Bauratgeber“ zestawił przeciętne na doświadzeniu oparte cenne daty co do kosztów budowli od 1 mz zabudowanej powierzchni, co do trwania, odwartoszczenia czyli zużycia i kosztów utrzymania budowli w następującej tablicy.

Tablica L

Koszt, czas trwania, zużycie i utrzymanie budynków

i maszyn.

••zedmiot i jakość budowli

Koszt w złotych² nowej budowy od 1 m2 zabudowanej powierzchni

. każdego parteru piętra

Kh

. Czas całkowity ^ j trwania budowy I w latach

I Odwartoszczenie I czyli zużycie (amor-^ j tyzacja) coroczne I w procentach od Кь

Utrzymanie coroczne ^ j w procentach od Кь

A. Domy mieszkalne.

Dom mieszkalny lepszej jakości, murowany z kamienia i cegły:

a)    w zwartych miastach z dachem

ogniotrwałym...........

b)    w okolicach nizinnych z dachem

jak pod a) ............

c)    w górach z dachem nieognio-

trwałym.............

90

68

250    0-4

200    0*5

0-266

0-375

Przedmiot i jakość budowli

Koszt w złotych nowej budowy od 1 mz zabudowanej powierzchni

. każdego parteru piętra

Кь

Czas całkowity ^ trwania budowy w latach

Odwartoszczenie czyli zużycie (amor-^ lyzacja) coroczne

Utrzymanie coroczne w procentach od Kh

Dom średnej jakości, murowany j. w :

aj w zwartych miastach z dachem

ogniotrwałym...........

bj w okolicach nizinnych z dachem

ogniotrwałym...........

cj w górach’ z dachem nieognio-trwałym.............

Dom zwyczajnej jakości, murowany j. w. :

aj w zwartych miastach z dachem

ogniotrwałym ..........

bj w okolicach nizinnych z dachem

nieogniutrwałym.........

c) w górach z dachem nieognio-

trwałym.............

dj w górach mieszany, t. j. drzewo i mur, z dachem nieognio-trwałym.............

Kasarnie^dla robotników:

aj murowane, z dachem ogniotrwałym .............

bj mieszane z dachem nieognio-trwałym.............

cj drewniane z dachem nieognio-trwalym.............

147

HO

76

110

76

50

38

40

27

18

!-*>    t&

СЛ o

111

§88

0-5

0-3 32

0-625

0-833

0-666

10

1-25

1-43

1 666

2-5

40

0-468

0 666

0-444

0-75

10

1-192

1-25

2-0

3-333

Domy wiejskie, z przybudowa-nemi stajniami, komorami, lub stodołami :

aj murowane z dachem ogniotrwałym .............

bj mieszane, z dachem nieognio-trwałym.............

cj drewniane z dachem nieognio-trwałym.............

1-0

0-8

1-43

1-0

2-0

1-5

B. Budynki gospodarskie.

Stajnie dla koni i bydła:

aj murowane z dachem ogniotrwałym .............

bj mieszane z dachem nieognio-trwałym.............

В bv.

0-666

0-833

0-58

Przedmiot i jakość buaowii

Koszt w złotych nowej budowy od 1 mz zabudowanej powierzchni

parteru

każdego

piętra

Czas całkowity trwania budowy w latach

A ■■

Odwartoszczenie czyli zużycie (amortyzacja) coroczne w procentach od Л7,

^ ; Utrzymanie coroczn« w procentach od К

cj drewniane z dachem nieogi trwałym..........

Owczarnie:

aj murowane z dachem ogniotrwałym .......... . . .

h) mieszane z dachem nieognio-trwałym ....    ......

C li 1 e w у :

aj murowane z dachem ogniotrwałym .......... . .

h) mieszane z dachem nieognio-t rwałym.............

Kurniki dla drobiu:

aj murowane z dachem ogniotrwałym ...........

IJ mieszane z dachem nieognio-trwałym...........

Rzeźnie:

ąJ w miastach, murowane z dachem ogniotrwałym........

h) na wsi, mieszane z dachem nieogniotrwałym........

Pralnie, murowane z dachem ogniotrwałym . . .

Mleczarnie i dojnie

z dachem nieogniotrwałym . . .

Piekarnie, suszarnie owoców itp. murowane z dachem ogniotrwałym ............

Zabudowanie dla wag pomostowych, murowane z dachem ognio-i rwałym............

Stodoły z młoearniami:

aj murowane z dachem ogniotrwałym .............

murowane

25

15

70

140

80

38 !

100

27

20

18

48

33

38

43

53

126

1 • 43

0-715

1-25

10

11

0 43

0-9

0-75

15

18

20

60

170

110

80

40

160

1-666

0-588

0-909

1-0

1-43

1 - 111

0-833

1-25

2-5

0-625

1-0

1-25

0*4

0-65

0-6

0-97

0-5

0-45

0-7

0-3

0-5

0*75

Przedmiot i jakość budowli

Koszt w złotych nowej budowy od i mz zabudowanej powierzchni

każdego

parteru piętra

Czas całkowity trwania budowy w latach

Odwartoszczenie czyli zużycie (amortyzacja) coroczne w procentach od Кь

Utrzymanie coroczne w procentach od Кь

Кь

Stodoły i zamknięte szopy na skład drzewa, słomy, siana, mierzwy itp. :

aj murowane z dachem ogniotrwałym .............

bj mieszane z dachem nieognio-

1 rwałym.............

cj drewniane z dachem nieognio-

i rwałym.............

Wozownie i szopy otwarte:

aj murowane z dachem ogniotrwałym .............

bj drewniane z dachem nieognio-trwałym............

Magazyny na zboże i mąkę:

aj murowane z dachem ogniotrwałym .............

bj mieszane z dachem nieognio-t rwałym.............

Zabudowania roślinne i szklarnie w ogrodach: aj murowane z dachem oszklonym

ogniotrwałym ..........

bj mieszane z dachem oszklonym nieogniotrwałym.........

Wychodki wolno stojące:

aj murowane z dachem ogniotrwałym .............

bj mieszane z dachem nieogniotrwałym .............

cj drewniane z dachem nieogniotrwałym .............

Kanalizacja..........

Mosty na gościńcach:

aj murowane ........

bj drewniane..........

Mosty dla pieszych drewniane . Ogrodzenia od 1 m:

aj murowane.........

bj żelazne...........

cj drewniane ........

M.    bS    CO

co    o    o

łO    -rH

©4    tH

CO    Ol

00    co

СО    «X

Ol    co

00 CD ®

00 oo o oo oo o

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

КЗ    co

CO    00

0 • 666    0 • 55

1-176    0-95

2-0

1-0

1-33

3-333    2-5

140    0-715    0-5

90    1-111    0-8

1-666

2-5

10

O GO

0-6

1-666    1-25

3-333    2-5

1-0

0-33

1-333    1-0

2-5

2-0

200

0-5

80

15

2-0

2-0

0-5

1-25    1-0

6 • 666    3 • 0

23

Przedmiot i jakość budowli

Koszt w złotych nowei budowy od 1 mz zabudowanej powierzchni

, i każdego parteru piętra

К i,

; Czas całkowity ^ ! trwania budowy i wiatach

Odwartoszczenie czyli zużycie (amor-^ tyzacja) coroczne w procentach od Кь

j Utrzymanie coroczne i w procentach od Kh

Wodociągi drewniane „    ołowiane .

„    kamionkowe

„    żelazne

250

10

0-83

1-25

C. Zabudowania przemysłowe

Zakład apretury dla materyj wełnianych

b) mieszany z dachem nieognio-trwałym ....

Fabryka wstążek

a)    murowana z dachem ognio

trwałym    •    ...

b)    mieszana z dachem nieognio

trwałym............

Fabrykatowarówblaszanych

a)    murowana z dachem ognio

t rwałym...........

b)    mieszana z dachem nieognio-

t rwałym .    ...........

Bielarnie (płócien):

a)    murowane z dachem ognio-

t rwałym ..........

b)    mieszane z dachem nieognio-

I rwałym ............

c)    drewniane z dachem nieognio-

trwałym.............

Gorzelnie:

a)    murowane z dachem ogniotrwałym .    ...........

b)    mieszane z dachem nieognio

trwałym.............

1 666

20

50

o o

CO

I-*-    b©

СЛ    o

te te

ca    -o

О    СП

1 83

10

1 43

1 111

1-666

2-0

2-857

50

1 333

0-9

10

OH

Przedmiot i jakość budowli

Koszt w złotych nowej budowy od 1 mz zabudowanej powierzchni

parteru

każdego

piętra

Кь

Czas całkowity ! trwania budowy I w latach

i Odwartoszczenie I czyli zużycie (amor-^ I tyzacja) coroczne ; w procentach od Ki

Utrzymanie coroczne w procentach od Ki

Browar:

a)    słodownia murowana z dachem

ogniotrwałym..........

b)    chłodzarnia mieszana z dachem

nieogniotrwałym.........

c)    piwnica murowana z dachem

nieogniotrwałym.........

Fabryka brykietów......

Drukarnia murowana z dachem

ogniotrwałym .........

Fabryka cerezyny......

Fabryki chemiczne:

a)    murowane z dachem ogniotrwałym .............

b)    mieszane z dachem nieogniotrwałym .............

Fabrykawazeliny ......

Fabryka cykorji lub czekolady, murowana z dachem ogniotrwałym ............

Fabryka papy dachowej . . .

Kominy wysokie fabryczne od 1 m średnicy w świetle i 1 m wysokości :

aj murowane .........

b) blaszane..........

Wałkownia ..........

D r u t n i a murowana z dachem ognio-

trwałym...... . . . .

Fabryka druków czyli odcisków:

a)    murowana z dachem ogniotrwałym .............

b)    mieszana z dachem nieogniotrwałym .............

Huty żelazne, wałkownie,

lejarnie :

ts    ^    t©    ■<!    co    ca

CS    CO    Cs    GO    CS    O

co co    ca

**•00    o

t©    b©

o    ca

t©

252

139

t©    t©

CO    Cl

100

60

BOO

10

0-5

1-666    i-3

0333 0-15 1-25    0-7

10

0-65 0-67    0-75

1-666 1-5

2-5

2-5

1-25    1-0

1-25    0-75

2-5

1-0

1-83

0-05

3-333    0-1

1-25    0-9

1-25    0-58

1-0

0-8

1-43    1-1

80    1.25    0-9

Przedmiot i jakość budowli

Koszt w złotych nowej budowy od 1 m2 zabudowanej powierzchni

każdego

parteru piętra

Kh

Czas całkowity ^ trwania budowy w latach

I Odwartoszczenie czyli zużycie (amor-^ I tyzacja) coroczne w procentach od К>,

Utrzymanie coroczne ^ w procentach od Tu

Elektrownia .........

Fabryka mebli żelaznych murowana z dachem ogniotrwałym

Fabryka lodu.........

Fabryka octu, mieszana z dachem nieogniotrwałym.....

Fa bryka farb :

aj murowana z dachem ogniotrwałym ............

bj mieszana z dachem nieogniotrwałym .............

Farbiarnie:

aj murowane z dachem ognio-

i rwałym ...........

bj mieszane z dachem nieogniotrwałym .............

Fabryka beczek........

Fabryka furnierów, mieszana z dachem nieogniotrwałym . . .

Garbarnie murowane z dachem ogniotrwałym..........

Gazownie :

aj zabudowanie dla retort, murowane z dachem ogniotrwałym .

bj zbiornik gazowy murowany z dachem ogniotrwałym.....

Lejarnie dzwonów, murowane z dachem ogniotrwałym . . . .

Fabryki i wypalnie naczyń z porcelany i gliny, murowane z dachem ogniotrwałym . .

Cegielnia z piecem kręgowym Cegielnia z piecem pniowym Huty szklane:

b©    b© СО    СЛ

OT    OT 05    OT

CO b© co t© co CO    O' CO

Ю СО

^ о со

**    -U

СЛ    o

Sc

O    O O    o    o

Ю    CO ^    CO    !>.

m- ts

*<1 CO

b© OT 05 OT O O

0-83    0-65

1-539    1-0

2-5

2-5

2-5

1-43    0-85

2-222    1-5

2-0

1-5

3-333    2-0

2-5

1-5

1-25    0-75

1-43    10

1-67    0-4

2-5

0-25

1-25    0-6

1-666    0-95

2-0

40

1-3

1-0

M-    M-

00    co

2-0

1-0

Przedmiot i jakość budowli

Koszt w złotych nowej budowy od 1 mz zabudowanej powierzchni

, każdego parteru piętra

Kh

Czas całkowity ^ trwania budowy w latach

Odwartoszczenie ^ czyli zużycie (amortyzacja) coroczne w procentach od Кь

Qi .-в

-:НЗ О о

о Л о о

СТЗ

■и

1 8

II

Fabryki gumy i kauczuku:

a)    murowane z dachem ogniotrwałym .............

b)    mieszane z dachem nieogniotrwałym ............

Fabryka żywicy........

Fabryki dla wyrobów z ma-terji drzewnej, mieszane z dachem nieogniotrwałym.....

Fabryki mebli drewnianych, mieszane z dachem ogniotrwałym ............

Zakład impregnacyjny . . .

Fabryki instrumentów fizycznych, muzycznych albo chirurgicznych, murowane z dachem ogniotrwałym........

Fabrykazegarów......

Wypalnie wapna, fabryki cementu, mieszane z dachem nieogniotrwałym .........

Fabryka cementu ogniotrwała .

Mydlarnie i wyrobnie świec, mieszane z dachem nieogniotrwałym ...........

Fabryka waty.......

Fabryki sztucznej wełny:

a)    murowane z dachem ogniotrwałym ............

b)    mieszane z dachem nieogniotrwałym .............

Fabryki laku murowane z dachem ogniotrwałym......

Lakiernie murowane z dachem ogniotrwałym.........

Fabryki lamp, mieszane z dachem nieogniotrwałym.....

Fabyka klej u    .....

05 05    СЛ

te od    o

te

Ol

05

co o

te

tt* СЛ

te te 05

O    00

co    Ol

ta ta te сл

co o ©» co

g !§

h*, te 05    05

50

80

100

10

0-5

1-43

2-5

2-0

1-25

1-0

1 -25

1 67

1-666

•25

2-5

1-67

1-25

1-666

1-43

1-666

2-0

2-0

0-7

20

1-5

0-6

0-5

0-56

МО

20

il

0-75

10

0-8

0-67

0-8

10

Przedmiot i jakość budowli

Koszt w złotych nowej budowy od 1 w2 zabudowanej powierzchni

każdego parteru piętra

Kh

1 Czas całkowity ^ j trwania budowy j w latach

Odwartoszczenie czyli zużycie (amortyzacja) coroczne w procentach od Кь

SS i'S H

•i!

a 8-£ *

Młyny i krupiarnie:

a)    murowane z dachem ogniotrwałym .............

b)    mieszane z dachem nieognio-

trwałym.............

Fabryki maszyn:

aj murowane z dachem ogniotrwałym ...... ......

b) mieszane z dachem nieognio-trwałym.............

Fabryka narzędzi.......

Olejnie, rafinerje olejów:

a) murowane z dachem ogniotrwałym .............

bj mieszane z dachem nieognio-trwałym.............

Papiernie:

aj murowane z dachepi ogniotrwałym .............

bj mieszane z dachem nieognio-trwałym.............

Fabryka celulozy........

Fabryki parkietów:

aj murowane z dachem ogniotrwałym .............

bj mieszane z dachem nieognio-trwałym.............

Fabryki parafiny, oleju skalnego i fotogen u, murowane z dachem ogniotrwałym . . . .

Warzelnie potasu i saletry, murowane z dachem ogniotrwałym

Fabryka prochu........

Tartaki :

aj murowane z dachem ogniotrwałym .............

bj mieszane z dachem ogniotrwałym ............

cj drewniane z dachem nieognio-trwałym.............

18

13

Ю    GO t>>

SI    -rH CC

ta    bs

CO    ■<!

CC    OS

CC ©1    ©1

fc©    co

СЛ    GO    СЛ

18

13

30

CO «

100 10

0-5

75

1-333

0-75

10

0-4

1-25

1-43

1 25

20

60 1-666

40    2-5

50

50

40

0-65

1-2

10

1-5

0-9

13

20

1-5

1-43

0-7

20

10

20

0-7

3-333

20

50

20

2-5

20

0*5

0-75

co

Przedmiot i jakość budowli

Koszt w złotych nowej budowy od 1 mz zabudowanej powierzchni

parteru

każdego

piętra

Kb

Czas całkowity ^ trwania budowy w latach

Odwartoszczenie ^ czyli zużycie (amortyzacja) coroczne w procentach od Кь

Utrzymanie coroczne ^ w procentach od Кь

Fabryka szamoty.......

J e d w ab i ar nie, murowane z dachem ogniotrwałym.......

Założenie Shedowe, murowane z dachem ogniotrwałym.....

Fabryki zwierciadeł, jak poprzednie ............

Przędzalnie:

aj murowane z dachem ogniotrwałym ............

bj mieszane z dachem nieognio-

trwałym.............

Fabryki spirytusu, murowane z dachem ogniotrwałym . . . .

Fabryki spodjum, jak poprzednie ............

Fabryki krochmalu, murowane z dachem ogniotrwałym . . . .

Fabryka tapet........

Fabryki dywanów, jak poprzednie ............

Teatr wraz ze stałem urządzeniem wewnętrznem: aj murowane z dachem ogniotrwałym .............

bj mieszane z dachem nieognio-trwałym............

Fabryki mazi, cerezyny i asfaltu, mieszane z dachem ogniotrwałym .........

Stolarnie, mieszane z dachem ogniotrwałym.........

Fabryka wozów i wagonów .

Fabryki sukna i materyj wełnianych, murowane z dachem ogniotrwałym......

Fabryki tiulu itp. lekkich teryj, murowane z dachem ogniotrwałym ............

ma-

S; 8 g S S 8 . S

CO    00 CO

CO    CO ^

CO

K*.

СЛ

50

0-9

23

30

25

23

17

25

Ю ©1 ©I ©ч

te.

80

65

100

g O g g СЛ    Ci

100

60

o    o o

lO    Ю CO

1-25    0-6

1-539

10

10

0-4

1 666 i-o

2-222

1-5

20

50

2-5

1-67

1-666

10

1-666

1-2

50

1-25

0-9

1 -0

1-0

1-5

0 • 666 o • 7

2-0

1-4

1-67    1-25

1-666 1-5

Przedmiot i jakość budowli

Koszt w złotych nowej budowy od 1 mz zabudowanej powierzchni

każdego parteru piętra

Кь

Czas całkowity trwania budowy w latach

é.*

•ll§°

Iii?

fil!

Is**

S*

8-e 2 ° S|

O 4->

1 s

Bo

£ Es

Fabryki płótna woskowanego, mieszane z dachem ogniotrwałym ............

Tkalnie murowane z dachem ogniotrwałym.........

Cukrownie murowane z dachem ogniotrwałym..........

Fabryki nici murowane z dachem ogniotrwałym......

t©

cc

co

СЛ

1-333

20

1-43

1-5

1-0

1*5

10

D. Zabudowania kolejowe.

Dworzec kolejowy murowany z dachem ogniotrwałym:

aj na stacjach głównych . . . . bj na stacjach pośrednich . . • cj na przystankach

Dom mieszkalny

Werandy żelazne z dachem ogniotrwałym.........

Domek strażniczy......

fc©    ^ o w

^    05 CC CD

150

50

1-0

0-83

1-111

0-75

1-25

0-7

10

0-83

0-666

0-4

20

1-33

Wychodki osobno stojące:

aj dla podróżnych, murowane

z dachem ogniotrwałym.....

bj dla robotników, mieszane z dachem ogniotrwałym.......

Śmieciarki mieszane z dachem nieogniotrwałym........

1 -666

0-8

2-5

1-2

5*0

1-0

Magazyny towarowe:

aj murowane z dachem ogniotrwałym .............

Т-H lO

05 tc

1-25

0-5

1-583

0-65

Przedmiot i jakość budowli

Koszt w złotych nowej budowy od 1 m2 zabudowanej powierzchni

I każdego

parteru piętra

IÜ

Czas całkowity ^ trwania budowy w latach

Odwartoszczenie czyli zużycie (amortyzacja) coroczne w procentach od Кь

Utrzymanie coroczne w procentach od Kh

Ładownice od im, murowane .

101

200 0-5

005

Szopy na węgle drewniane z dachem ogniotrwałym......

27

40    2-5

10

W aga p z dache jedynki

omostowa mieszana èm ogniotrwałym po od

7560

100 1-0

0-3

Budynek dla zbiorników wodnych, murowany z dachem ogniotrwałym, od zbiornika po .

Żuraw wodny murowany z dachem ogniotrwałym od jedynki po ..........

6810

1890

120

0-83    0-5

200 0-5

0-08

Jamy opróżne murowane od je

dynki

3030

250    0-4

0-05

Remizy dla lokomotyw, od jednego stanowiska:

aj murowane z dachem ogniotrwałym .............

bj mieszane z dachem ogniotrwałym ............

9080

7560

1-25    0-5

2-5

0-75

Remizy dla wagonów:

aj murowene z dachem ogniotrwałym .............

bj mieszane z dachem ognio-

1 rwałym.............

cj drewniane z dachem ogniotrwałym .............

53

40

30

0-8

0-4

1-25

0-6

20

10

Zabudowanie warstatowe murowane z dachem ogniotrwałym dla lokomotyw i wagonów . . .

63

75    1 333    1 0

Składy kolejo wemurowanezda-chem ogniotrwałym.......

76

60 1-666 1-25

Obrotnice od im średnicy, murowane z dachem ogniotrwałym .

Przedmiot i jakość budowli

Koszt w złotych nowej budowy od 1 m2 zabudowanej powierzchni

parteru

każdego

piętra

Кь

Czas całkowity trwania budowy w latach

Odwartoszczenie czyli zużycie (amor-! tyzacja) coroczne I w procentach od Кь

I Utrzymanie coroczne ^ I w procentach od Кь

£. Maszyny.

Koła wodne:

aj drewniane wyłącznie bj drewniane i żelazne c) żelazne......

Turbiny ..... .......

Kotły parowe.........

Maszyny parowe.......

Lokomobile..........

Przenośnie (transmisje) . . . Rzemienie...........

Pasy

Przewody rurowe

oi£*a»©cn©fcö©©©©

50

10

2-5

1-600

20

8 333

2-5

40

200

250

1 333

0-5

0-25

0-5

1-5

1-0

2-5

10

400

50-0

10

Maszyny robocze:

aj dla obróbki drzewa

bj „

żelaza

innych metali . .

cj *

dj я przędzalni i tkalni . . . .

ej    „    apretury, bielenia i farbowania ..............

fj dla    papierni.........

gj    „    drukarni.........

СЛО0СЯСЛ©СЛК^©©©*^ СЛ <§ OS U*

6-666

4-0

3-0

50

4-0

5-882

5-0

2-5

6-25

4-166

40

10-0

6-67

200

5-5

20-0

2-0

2-0

3-0

40

40

1-5

5-0

30

3-0

5-0

6-0

10-0

3-0

lg* 0

Uwaga. Jeżeli wartość zużycia Z budowli, czyli amortyzacja dojdzie do 65°/o kosztów Kb nowej budowy, to przeprowadza się zupełną rekonstrukcję budowli, wskutek której wartość jej podniesie się prawie do kosztów Кь nowej budowli.

Tablica II.

C/as trwania, zużycie i utrzymanie roczne krycia dachów.

Roczne

Krycie dachu

Trwanie krycia lat

zużycie

utrzymanie

w procentach od kosztów krycia

Blachą miedzianą . . . . Blachą cynkową . . . . Blachą żelazną pocynko-

waną . .......

Blachą żelazną czarną . .

Łupkiem........

Gąsiorkami.......

Dachówką żłobkowaną

Karpiówką.......

Dachówką cementową . .

Papą asfaltową.....

Cementem drzewnym . .

Gontami........

Gontami drobnemi . . .

Słomą.........

Trzciną........

Deskami........

300

60

30 do 40 20 do 30

200

80

80

50

50

20

50

20

15

15

10

10

0-33

0*20

1-66

1*00

3-33 do 2-50 5 • 00 do 3 • 33

0-50

0-50

0-50

1*25

1*25

2-00

2-00

5-00

2-00

5*00

6-66

6-66

10-00

10*00

0-80

0*80

1 -20

1-20

3-00

0*00

Roczne utrzymanie krycia cementem drzewnym nie wymaga prawie żadnych kosztów, a po upływie czasu trwania zużycie ma-terjału wynosi w najgorszym razie 30°/0 kosztów krycia.

Krycie gontami, słomą, trzciną, deskami, jako złożone z mate-rjału jednolitego pozostaje w dobrym stanie przez czas właściwego sobie trwania i nie wymaga żadnych prawie kosztów utrzymania; poczem jednak psuje się równocześnie tak, że trzeba je całe odnowić.

W ocenie wartości dachów należy oceniać osobno krycie, a osobno więzbę dachu.

Drewniana wiezba dachu trwa około 150 lat.

¹

Szpągami nazywają listwy wsunięte w wycięcie w poprzek desek.

²

Złotych w złocie.

3. Ocena wartości hipotecznej budynku.

Ocena wartości realności, względnie budowli w sprawach hipoteki, ksiąg gruntowych lub kupna obejmuje ocenę czasowej wartości budowlanej budynku, z doliczeniem jednakże wartości gruntu budowlanego i wszelkich innych gruntów w skład realności wchodzących, oraz ocenę dochodowej wartości budynku na podstawie czystego dochodu rocznego, jaki pozostaje właścicielowi po pokryciu wszelkich niezbędnych wydatków.

Wartość zatem hipoteczna Wn budynku, względnie realności jest średnią arytmetyczną z czasowej wartości budowlanej Wb i z wartości dochodowej Wd, jak to zresztą wyraża wzór

Wh =

We 4- W*

16 a

Czasowa wartość budowlana Wb wyznacza się w sposób wyżej w poddziale 2 (str. 941) dla celów asekuracji szczegółowo przedstawiony; a więc oblicza się najpierw koszt nowego budynku po cenach bieżących, następnie zużycie zwyczajne w sposób poprzednio wskazany, oraz zużycie nadzwyczajne zapomocą kosztorysu na usunięcie widocznych braku w, a stąd wreszcie czasową wartość budowlaną z doliczeniem wartości przynależnych gruntów.

Wszakże w ocenie wartości gruntów należy uwzględnić wszelkie ich korzystne i niekorzystne warunki, a mianowicie: położenie, dobroć i własność gleby pod względem geologicznym i wysokościowym, panujący kierunek wiatrów, sposób otoczenia itp.

Wyznaczenie rocznego czystego dochodu z budynku na podstawie zeznanego w urzędzie podatkowym całkowitego czynszu C; można tu zresztą oprzeć się na znanej wysokości czynszów danej miejscowości właściwych.

Od stwierdzonego czynszu całkowitego w ten sposób należy odjąć wydatki roczne, a mianowicie: podatki i wszelkie daniny odnośne, zwykłe utrzymanie budynku, koszta czyszczenia kominów, kanałów i kloaki, koszt oświetlenia i utrzymania czystości, premie asekuracyjne, utrzymanie zarządu domowego i stróża, koszt amortyzacji, czynsz ewentualny za portal, za telegraf domowy, za wodę itp., wreszcie ekwiwalent należytościowy.

Co do opodatkowania należy zawsze uwzględniać, czy i jak długo budynkowi przysłużą prawo wolności od podatku.

Bez względu wszakże na to wyznacza się roczny dochód z budynku na podstawie pełnego opodatkowania, a jeżeli

budynkowi przysłużą prawo wolności od podatku przez pewien jeszcze szereg lat, to dolicza się — jako osobny dochód roczny — kwotę zaoszczędzonego podatku, powstałą z różnicy między dochodem rocznym w latach wolnych od podatku, a dochodem w latach pełnego podatku.

Roczny czysty dochód r każdej z tych dwu kategoryj, składany na p procent od procentu przez odnośny szereg n lat z końcem każdego roku, uczyni z końcem ostatniego roku sumę Bn, dającą się obliczyć z wzoru 8. po wstawieniu jej zamiast Кб. Gdy zaś zadaniem niniejszej oceny jest wyznaczenie dzisiejszej wartości tej sumy Bn, to jest wyznaczenie takiej jej wielkości Wd, która złożona dziś na ten sam procent p od procentu urosłaby po upływie pozostałych jeszcze n lat trwania budynku do sumy Bn, więc w tym celu trzeba się posłużyć znanym z rachunku procentu składanego wzorem, który po podstawieniu przyjętych wyżej oznaczeń przybierze postać

= Wd qn> a stąd dzisiejsza wartość dochodowa

budynku

Wd = Rn ■

16 b

<T Yq—l qn (q — 1)

W miastach cena gruntu wzrasta rocznie o 4%, a koszt budowy jest 8 do 5 razy większy od ceny gruntu; metr kwadratowy zabudowanej powierzchni kosztuje prawie tyle co sążeń kwadratowy gruntu.

Z reguły zabudowuje się 75% powierzchni gruntu, a 25% pozostawia na podwórze, gdyż większe podwórze zwiększa koszta.

Największe zaludnienie na 100m³ powinno wynosić około 600 ludzi i ta zasada służy do wyznaczenia wysokości domów i szerokości ulic.

W obliczeniach wartości realności — o ile opierają się na wzorach z rachunku procentu składanego — należy ze względu na godziwy i słuszny zarobek właściciela realności przyjmować zawsze kapitalizację niemniej, ale też i nie więcej, niż na 5%.

PRZYKŁAD. (Ceny przedwojenne.)

Ocenić wartość hipoteczną budynku murowanego, ogniotrwałe przed 12 laty zbudowanego, dwupiętrowego, miernej dobroci, o zabudowanej powierzchni 895 w³ i podwórzu 455 m³ powierzchni, z wolnością od podatków przez 18 lat. Trwanie domniemalne budynku wyniesie około 130 lat.

Wartość gruntu obejmującego 895 -+- 455 = 1350 m² powierzchni od 1 m² po 50 zł. 67.500 zł.

Koszt nowego budynku licząc według zabudowanej powierzchni 895 m3 od 1 m² po cenie bieżącej 316 zł. wynosi 282.820 zł. od tego odjąć zużycie według wzoru 13.

282.820

Кь

12 X

= 26.104 zł. zostaje wartość cza-

^ = mi

sowa (dzisiejsza) budynku

Кь — Z — 282.820 — 26.104 = 256.716 zł.

130

Razem czasowa czyli d :siejsza wartość budynku Î gruntu Wb =67.500-+-256.716 = 324.216 zł.

Czynsz fasjonowany wynosi......

od tego 5% z powodu próżnego stania zostaje czynsz brutto jako podstawa rachunku .... 28.500 „

30.000 zł.

1.500 „

Wydatki.

a) W ciągu pozostałych jeszcze wolnych od podatku 18— 12 = = 6 lat:

Dodatki podatkowe łącznie z podatkiem gruntowym (bez podatku wodociągowego i t. z. grosza czynszowego) rocznie 4.000 zł.

Zwykłe roboty konserwacyjne, oraz wszelkie koszta zarządu budynku (czyszczenie kominów i kanałów, oświetlenie, premja asekuracyjna itp.) około 0*85°/₀ kosztów nowego budynku 282.820 X 0*0085 = 2.404 zł.

Rata amortyzacyjna r kosztów nowego budynku składana na 4°/₀ od procentu przez 130 lat według wzoru 9.

104 — 1

1-04130 _ 1

= 69*5 zł.

na wydatki nieprzewidziane i zaokrąglenie 70*50 zł.

Razem roczne wydatki w ostatnich 6 latach wolnych od podatków 4.000-f-2.400-b 69*5-h 70*5 = 6.540 zł.

h) Pełny podatek w okresie czasu 130 — 18 = 112 lat od zeznanego czynszu łącznie z podatkiem gruntowym 12.000 zł.

Inne opłaty i wydatki jak pod a) 2.404 4- 69*5 4- 70*5 = = 2.544 zł.

Roczne wydatki razem w latach pełnego podatku 12.000 H- 2.544 = 14.544 zł.

q- 1

= 282.820 .

= 282.820 -

0*04

162-8057 =

Czysty dochód roczny

c)    W okresie pozostałych jeszcze 6 Jat wolnych od podatku wynosi 28.500 — 6.540 = 21.960 zł.

d)    W okresie pełnych podatków, poczynającym się po upływie owych 6 lat, a obejmującym 130 — 18 = 112 lat wynosi 28.500 — 14.540 = 13.960 zł

Zaoszczędzona roczna kwota podatkowa w okresie 6 lat wolnych od podatku, w porównaniu do okresu 112 lat, pełnego podatku wynosi 12000 — 4.000 = 21.960 — — 13 960 = 8.000 zł.

Czysty dochód roczny pod c) w kwocie 21 960 zł można dla uproszczenia rachunku — celem obliczenia dzisiejszej wartości naszej realności

13 960 i na 8.000 zł., z których pierwsza równa się czystemu dochodowi rocznemu w okresie lat pełnego podatku, druga zaś rocznemu zaoszczędzeniu podatku w okresie 6 lat wolnych jeszcze od podatku. Pierwszą też część będziemy uważać za dochód roczny z okresu pełnego podatku, gdyby on zamiast 112 obejmował 112 -h 6 = 118 lat; druga zaś część będzie służyć za osobną podstawę do wyznaczenia dodatkowej wartości dochodowej, którą doliczymy następnie do wartości poprzedniej

Końcowa wartość rocznego czystego dochodu t, składanego w okresie pełnego podatku przez 118 lat z końcem każdego roku

rozłożyć na dwie części, a mianowicie: na

na 5°/₀ od procentu będzie odnośnie do wzoru 8.

1 05¹¹⁸ — 1

= 13.960    —Y"()5~-Z i ⁼ 13 960 X

Rn — r

ąn .

316-4735 - 1

= /*>,,8= 13.960 X 6309 47 = 88,000.000 zł.

005

Z sumy tej RU8 daje się wyznaczyć dzisiejsza wartość dochodowa W'd naszej realności, która to wartość złożona dziś na 5°0 od procentu urosłaby po 118 latach do sumy równej #₁₁₈; będzie więc według wzoru 16 b

^118 _ ___ _

qiis — 316 4735

W'd =

88,000 000

= 278.000 zł.

albo dla kontroli

W'd = r

<1

= 13.960

L 0 05    Г05¹¹⁸ X 0 05

f¥ - i)J

oś 272.000 zł. ^ 278.000 zł.

Zaoszczędzona roczna podatkowa kwota 8.000 zł. w okresie wolnym od podatku, składana przez 6 lat z końcem każdego roku na 5°/₀ od procentu, urośnie według wzoru 8. do sumy Г05г> — 1

1-340095 — 1 005 X

— 8.000 X _1 ==:

X 8.000 = 54.500 zł.

[-i

10-05    1-05® X 0 05

Wd = 40.000 zł.

X 8.000

W"d =

Dzisiejsza zaś wartość Wd tej drugiej części dochodu realności według wzoru 16 b będzie 54.500 Г05®

= 8.000 X 6-076686

Całkowita dzisiejsza wartość dochodowa realności

Wd = W'd -h W"d = 278.000 -h 40.000 = 318.000 zł.

Wreszcie wartość hipoteczna naszej realności, jako średnia arytmetyczna między dzisiejszą wartością budowlaną i wartością dochodową będzie według wzoru 16 a Wb H- Wd

324.216 -t- 318.000

= 321.108 zł.

Wh =

VI. Zasady wynagrodzenia prac architektów i budowniczych.¹

§ i-

Podstawę do obliczenia wynagrodzenia za prace architektów i budowniczych stanowi pewna odsetka od ogólnej sumy kosztów danego budynku, obliczonej według kosztorysu.

Na wysokość tej odsetki wpływa:

aj Wyższy lub niższy stopień rodzaju budowli to znaczy, że za budowlę stopnia wyższego, odsetka będzie wyższą, a stopnia niższego, niższą, chociażby nawet koszt obu był jednakim.

bj Rozmiar budowli, oznaczony wielkością sumy kosztorysowej i to w ten sposób, że od budowli tego samego stopnia ale mniejszego rozmiaru będzie odsetka większą, a większego rozmiaru mniejszą.

cj Rodzaj pracy, wykonanej w ten sposób, iż odsetka, przypadająca za całą pracę, będzie sumą odsetek za poszczególne rodzaje prac.

§ 2.

Dzielimy budowle, pod względem ich rodzaju, na następujących pięć stopni; Stopień I.

1.    Budowle gospodarcze wszelkiego rodzaju.

2.    Budynki o wielkich wnętrzach jak: składy, bazary, koleje, ujeżdżalnie, magazyny, sale gimnastyczne, budynki wystawowe prowizoryczne itp., o najprostszej konstrukcji i urządzeniu.

Stopień II.

3.    Budynki fabryczne o wielkich wnętrzach, salach roboczych najprostszej konstrukcji, np. przędzalnie, fabryki cukru, szkła, porcelany, odlewarnie, warstaty mechaniczne itp.

Pod fabryką rozumie się tu tylko budynek bez maszyn.

4.    Najprostsze budynki mieszkalne wiej skie i miejskie, a więc domy kmiece, robotnicze itp.

1.    Stajnie itp., jako części składowe wili, stajnie dla koni zbytkowych, wyścigowych itd.

2.    Budynki stopnia I. pod i, 2, 3, jednak o trudniejszej konstrukcji, zawilszym rozkładzie, bogatszem przybraniu, zwyczajne cieplarnie.

3.    Zwykłe dwory, domy wiejskie, np. plebanie, wile skromne, domy czynszowe, skromne domki familijne, takież domy zajezdne, oberże itd.

4.    Budynki publiczne, jak: szkoły ludowe, szkoły średnie, kościoły, zakłady dobroczynne, łaźnie, pralnie, szpitale, domy karne, dworce, budynki dla władz niższych, jak: starostwa, sądy, urzędy cłowe, pocztowe itp., o najskromniejszem architektonicznem wyposażeniu.

Stopień III.

1.    Bogatsze domy wiejskie i wile z architektonicznie wyposażonem wnętrzem (klatki schodowe, westybile), werandy ozdobniejsze, cieplarnie, domy (letnie), ogrodowe.

2.    Wszystkie według stopniali, pod 2 i 4 wymienione budowle publiczne, jeżeli są bogato architektonicznie przyozdobione, lub jeżeli obejmują, urządzenia, wymagające mozolnych i długich studjów, jak np. urządzenia do ogrzewania, wentylacji itp.

3.    Wszystkie inne budowle publiczne, jak budynki dla szkół wyższych, kościoły, kaplice, biblioteki, muzea, domy centralne i ozdobne podcienia w zakładach zdrojowych, bazary, domy dla resurs, lokale wystawne, służące do zabaw, jak: sale balowe, kawiarnie, teatra, giełdy, dworce, budynki dla władz wyższych, ratusze, gmachy sejmowe itp., tak Zewnątrz jak i wewnątrz architektonicznie wyposażone.

Stopień IV.

Domy mieszkalne, wile, budowle publiczne, urządzone z przepychem, a więc: zamki, pałace, kościoły, teatra itp.

Stopień V.

1.    Dekoracje wnętrza i zewnętrza budynków.

2.    Ołtarze, kazalnice, chrzcielnice, nagrobki, studnie, altany itp.

§ 3.

Rozmiar budynków wedle sumy kosztorysowej dzieli się jak następuje

2.400 do

6.001 „

12.001 „

24.001 „

48.001 „

72.001 „ 120.000 „ 120.001 „ 300.000 „ 300.001 „ 600.000 „ 600.001 wyżej.

1. Budowle od

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

6.000 zł

12.000 „ 24.000 „ 48.000 „ 72.000 „

¹ Ceny przedwojenne.

24

Q kwarczyóski, Podręcznik budowlany.

Rodzaje pracy projektowania i wykonywania budowli dzielą się w następujący

§ 4.

sposób :

aj Wypracowanie szkicu, wykonanego według podziałki, obejmującego ogólny rozkład i widok budynku, jak również przybliżoną sumę kosztów.

bj Wypracowanie projektu dokładnego we wszystkich potrzebnych rzutach poziomych, widokach i przekrojach, z oznaczeniem sumy kosztów w przybliżeniu.

c) Wypracowanie wszystkich planów i szczegółów potrzebnych do wykonywania budowli.

dj Sporządzenie szczegółowego kosztorysu.

ej Prowadzenie budowy: zawieranie umów z rzemieślnikami, ogólny nadzór kierownictwo nactwykonaniem budowy, jednakże bez utrzymywania pomocniczego nadzoru.

fj Kolaudacja: sprawdzenie i zatwierdzenie rachunków, jednakże tylko na podstawie odnośnych planów.

§ 5.

Odsetki za ogólną pracę oblicza się według następującej tablicy:

Sto

pień

Wynagrodzenie w odsetkach od sumy kosztorysowej w złotych

bu

dowy

2.400    6.001    12.001    24.001    48.001    72.001    120.001    300.001    600.001

do    do    do    do    do    do    do    do

6.000    12.000    24.000    48.000    72.000    120.000    300.000    600.000    wyżej

5-0    4-6

4-2

6‘5    6*0

5-5

cc o

34

4-5

30

40

2-6 2-2 2.0

3-6    3 3    3 0

8-0    7-2

66

60

5-5

50

4-6    4 3    4 0

9-5    8-9

8-3

7-7

71

6-5

60

5-5

5-0

НО 102

9-6

9-0

8-4

7-8

7-2    6-6    6 0

Gdy sumy kosztorysowe są niższe od 2.400 zł., to odsetki rosną w odwrotnym stosunku dla każdych 600 zł., aż do ostatniej sumy niżej 300 zł.

Jeżeli przebudowa wymaga osobnego projektu, to należy się wynagrodzenie o 25% wyższe od tego, jakieby przypadało za odpowiednią budowę zupełnie nową : w razie zaś, gdy nie trzeba projektu, należy się wynagrodzenie o 25% niższe.

Za przedmioty stopnia Y. należy się tylko wówczas wynagrodzenie, gdy nie są częściami składowemi wykonywanej budowli. W razie zamówienia kilku przedmiotów naraz, wynagrodzenie należy się za każdy przedmiot z osobna.

Wszystkie wydatki potrzebne do wykonywania prac objętych g 4. jak: wynagrodzenie rysowników, materjały rysunkowe i pisemne, utrzymywanie biura itp., ponosi projektujący, względnie prowadzący budowę (artystyczny kierownik budowy).

Właściciel budowy zaś ponosi koszta personalu doglądającego wykonania i koszta biurowe tegoż personalu.

Inspicjent budowy, płatny przez właściciela, jest obowiązany — oprócz szczegółowego dozoru nad robotnikami, — prowadzić dziennik budowy, sprawdzać rachunki, co do wymiarów rzeczywistych, co do wagi i ścisłości obliczenia.

W razie, jeżeli prowadzący budowę (artystyczny kierownik) w braku inspicjenta budowy, zająć się musi pomiarem robót wykonanych, powinien właściciel pracę tę osobno mu wynagrodzić.

§ 6.

Za sporządzenie sądowego aktu oceny wartości przez architektów lub budowniczych, jako w sztuce biegłych, bez szczegółowego planu lub kosztorysu, liczy się połowa odsetki, przypadającej według §6. za sporządzenie szczegółowego kosztorysu.

Całe odsetki, zestawione za ogólną pracę w tablicy § 5., składają się z częściowych odsetek za poszczególne prace, które oblicza się według następującej tablicy :

Sto-

Wynagrodzenie w odsetkach od sumy kosztorysowej w złotych

tü

dowli

Rodzaj pracy

2.400 do

6.000

60.001 do

12.000

12.001 do 24.000

24.001 do 48.000

48.001 do 72.000

72.001 do

120.000

120.001 do 300.000

300.001 do 600.001

600.001

wyżej

Szkic . .

Projekt . . Szczegóły . . j Kosztorys . Prowadzenie Kolaudacja .

Razem

05    O    M.    o    o    o    o

ob    cb    ©    ^    ob    ob    ci«

0-4 0-3 0*3 0-25 0-2 0-7 0-6 0-5 0-4 0-4 0-7 0-6 0-65 0*5 0-4 0-4 0-4 0-3 0-25 0-2 0-9 0*8 0*7 0-6 0-6 0*3 0-3 0-25 0-2 0-2

3-4    30 2-6    2*2    20

Szkic . . Projekt .

Szczegóły . . Kosztorys

Prowadzenie Kolaudacja .

Razem

6-5    60 5*5    5*0    45    40 36    3*3    30

lii

Szkic .... Projekt . . Szczegóły . . Kosztorys Prowadzenie Kolaudacja .

Razem

80    7-2 6*6

6-0    5*5    5*0 4*6    4*3    4*0

§ 7.

Za prace, których nie można podciągnąć pod sumę kosztorysową, tj. za prace! w domu lub poza domem, jak: oszacowania, ocena lub odbiór prac technicznych itp., należą się djety.

§ 8.

Wypłata należytości powinna się odbywać w miarę postępu prac, według po*»-danej w § 6. tablicy.

§ 9.

Sto

Wynagrodzenie w odsetkach od sumy kosztorysowej w złotych

pień

bu-

dowli

Rodzaj pracy

2.400 do

6.000

6.001 do

12.000

12.001 do 24.000

24.001 do 48.000

48.001 do 72.000

72.001 do

120.000

120.001 do 300.000

300.001 do 600.000

600.001

wyżej

JV.

Szkic.....

Projekt . . . . Szczegóły . . . Kosztorys . . Prowadzenie . Kolaudacja ! .

Razem .

g    |g    g    g    g    5-5

QO    ©    l-k    ©    fc©    ‘m-

CD    СЛ    CD    OS    CÔ    ©    I**

00    ©    M.    ©    t©    M-    h*

CO    tb    GO ,    ©    GO    СЯ    fc©

?    ^ ‘P    «>    ^

чЧ чЧ ©1 © ч—I © !

2 |g a g; 5-5 I

g. S g S 2 g I I

??•?“? f ® I ‘P

© h si ■ о -h O ©

§ S s. S S I - 2

Szkic . . . . Prpjckt . . • Szczegóły . . Kosztorys Prowadzenie Kolaudacja .

Razem

110    10-2    9-6

? ^ ? w    ©    сл    w    »e».

-a    ©    к    o    w    к    o

rś>    i    «i    сл    ^    M.    w    dï

go

S 2,S-g 2 g | 1

Oi ©    -    o    is    к o

©    i M    W    W    Ф    Ô,, ó<

Przekroczenie sumy kosztorysowej według wykonania nie wpły wa na powiększenie wynagrodzenia. Powiększenie to tylko wówczas ma miejsce, jeżeli budowa została wykonaną na większy rozmiar, niż pierwotnie projektowano.

W razie, gdyby kosztorys nie został był sporządzony, podstawę do wynagrodzenia stanowi ogólna suma rzeczywistych kosztów.

§ 10.

Wszystkie rysunki są własnością projektanta.

Właścicielowi przysłużą prawo żądania kopji ; nie wolno rau jednak robić z nich użytku do żadnej innej budowy.

B. USTAWY I PRZEPISY ADMINISTRA² CYJNO TECHNICZNE.

I. Budownicze ustawy i rozporządzenia.

Ogólnej polskiej ustawy budowniczej jeszcze niema. Na samym końcu dzieła umieszczamy projekt Ustawy budowlanej, opracowanej przez M. R. P. z poprawkami związku polskich zrzeszeń technicznych. Obowiązują jednak nadal ustawy i rozporządzenia b. państw zaborczych.²

1. B. zabór austrjacki.

W b. Galicji, obecnej Małopolsce, obowiązuje wyszczególnionych niżej pięć ustaw budowniczych, a wszystkie już przestarzałe i nie-odpowiadające przeważnie dzisiejszemu stopniowi rozwoju budownictwa lądowego i przemysłu budowlanego, jak świadczą o tem liczne ustawy dodatkowe czyli nowele do tych ustaw budowniczych.

Co się tyczy rozporządzeń i instrukcyj, odnoszących się do poszczególnych kategoryj budynków i przedmiotów budownictwa lądowego względnie ich położenia, to zestawia się je niżej stosownie* do przedmiotów, których się tyczą.

a)    Ustawa budownicza dla królewskiego stołecznego miasta Lwowa z 21. kwietnia 1885, Dziennik ustaw krajowych Nr. 31.

Ustawę tę uzupełniają:

a Ustawa z 25. listopada 1900, Dz. u. kr. Nr. 16. z r. 190U wprowadzająca przymus połączenia domów z wodociągiem miejskim;

ß) ustawa Dz. u. kr. Nr. 139. z r. 1903, tycząca się połączenia kanałów domowych z kanałem miejskim i rozporządzenie wykonawcze z 1918;

y) nowela z 26. lipca 1909, Dz. u. kr. Nr. 111, uchyla § 21. ustawy budowniczej, normujący wysokość budynków mieszkalnych, a w nowem brzmieniu tego paragrafu zezwala także na budynki czteropiętrowe pod warunkami zresztą szczegółowo określonymi.

b)    Ustawa budownicza dla królewskiego stołecznego miasta

Krakowa z 18. lipca 1883, Dz. u. kr. Nr. 63.

Ustawa uległa zmianie na mocy noweli z 28. marca 1905, Dz. u. kr. Nr. 57, co do § 33., tyczącego się grubości murów, oraz na mocy noweli z 28. marca 1910, Dz. u. kr. Nr. 89., co do § 16., tyczącego się linji regulacyjnej ulic, w miejsce którego wprowadza: § 16. (linja regulacyjna), § 16. a (koszta budowy, urządzenia i regulacji ulic), § 16. b (chodniki), § 16. c (budowy przy ulicach nie-Dtwartych), § 16. d do 16. i (parcelacja) i § 16. к (koszta komisyjne).

c) Ustawa budownicza dla 29 miast większych z 28. kwietnia 1882, Dz. u. kr. Nr. 77.

Miasta te są: Biała, Bochnia, Brody, Brzeżany, Buczacz, Drohobycz, Gorlice, Gródek Jagielloński, Jarosław, Jasło, Kołomyja, Krosno, Nowy Sącz, Podgórze, Przemyśl, Rzeszów, Sambor, Sanok. Śniatyn, Sokal, Stanisławów, Stryj, Tarnopol, Tarnów, Wadowice, Wieliczka, Zaleszczyki, Złoczów, Żółkiew.

Nowela z 15. maja 1907, Dz. u. kr. Nr. 55., zmieniła §§ 15., 21..

42., 44., 45., 46., 54., 62., 63., 64., 72., 73., 75., 76., 77., 79. i 82,

d) Ustawa budownicza dla 131 miast małych i miasteczek z 4. kwietnia 1889, Dz. u. kr. Nr. 31.

Nowela z 14. lipca 1898, Dz. u. kr. Nr. 70., zmieniła §§ 73. i 74. i rozszerzyła obszar działania do 154 miast małych i miasteczek, a mianowicie:

Andrychów, Baranów, Barysz, Bełz, Biecz, Bircza, Błażowa. Bóbrka, Bohorodczany, Bolechów, Bołszowce, Borszczów, Brzesko, Brzostek, Brzozów, Budzanów, Bursztyn, Busk, Chodorów, Cho-rostków, Chrzanów, Cliyrów, Cieszanów, Ciężkowice, Czortków. Dąbrowa, Delatyn, Dębica, Dobczyce, Dobromil, Dolina, Dubiecko, Dukla, Dynów, Gliniany, Głogów, Grybów, Grzymałów, Halicz, Horodenka, Husiatyn, Jagielniea, Janów (powiat Gródek), Jaryczów Nowy, Jaworów, Jazłowiec, Jezierzany, Jordanów, Kalwarja, Kałusz, Kamionka Strumiłowa, Kańczuga, Kęty, Kolbuszowa, Komamo, Kopeczyńce, Kosów, Kozowa, Krakowiec, Krystynopol, Kulików, Kuty, Leżajsk, Limanowa, Lisko, Lubaczów, Łańcut, Łopatyn, Łysieć, Maków, Mielec, Mielnica, Mikołajów (powiat Żydaczów), Mikulińce, Monasterzyska, Mościska, Mosty Wielkie, Muszyna, Myślenice, Nadwórna, Niemirów, Niepołomice, Nisko, Niżniów, Niżanko-wice, Nowy Targ, Obertyn, Olesko, Oświęcim, Otynia, Peczeniżyn, Pilzno, Pistyń, Piwniczna, Podhajce, Podkamień (powiat Brody),. Podwołoczyska, Pomorzany, Potok Złoty, Przemyślany, Przeworsk,

Radomyśl (powiat Mielec), Radymno, Radzieehów, Rawa Ruska. Rohatyn, Ropczyce, Rozdół, Rozwadów, Rożniatów, Rudki. Rudnik (powiat Nisko), Rymanów, Sasów, Sądowa Wisznia, Sędziszów, Sieniawa, Skała, Skałat, Skawina, Skole, Sokołów (powiat Kolbuszowa), Sołotwina, Stara Sól, Stare Miasto, Starjr Sącz, Strusów. Strzyżów, Sucha, Szczakowa, Szczerzec, Tarnobrzeg, Tłumacz. Toporów, Trembowla, Tuchów, Turka, Tyczyn, Tyśmienica, Uhnów. Ulanów, Ustrzyki Dolne, Wilamowice, Wiśnicz Nowy, Wojnicz, Za-błotów, Załoźce, Zator, Zbaraż, Zborów, Żmigród, Żurawno, Ży-daczów, Żywiec.

Wreszcie nowela z 15. maja 1907, Dz. u. kr. Nr. 56., uchyliła §§ 15., 19., 20., 24., 25., 45., 46., 47., 48., 56., 61., 64., 72., 73.,

74.,    75., 76., 77., 79. i 82. obu poprzednich ustaw, a natomiast wprowadziła nowe postanowienia odnośne.

e) Ustawa budownicza z 13. października 1899, Dz. u. kr. Nr. 133, dla wszystkich miejscowości, nieobjętych poprzedniemi ustawami budowniczemi.

Nowela z 15. maja 1907, Dz. u. kr. Nr. 57., uchyliła §§ 7., 12.,

14.,    17., 18., 20., 32., 36., 40. i 55. zacytowanej właśnie ustawy, a natomiast wprowadziła inne odmiennie brzmiące postanowienia.

Wreszcie nowelą z 22. czerwca 1909., Dz. u. kr. Nr. 91., uchylono ustępy 3. do 8. w § 20. ustawy budowniczej w brzmieniu poprzedniej noweli, a natomiast wprowadzono odmiennie brzmiące postanowienia.

f) Niektóre szczegółowe przepisy uzupełniające, i

a) Budowa w kolejowym rejonie ogniowym: Ustawa z 26. grudnia 1882, Dz. u. kr. Nr. 3. z r. 1883; rozporządzenie (szczegółowe przepisy) z 12. sierpnia 1882, Dz. u. kr. Nr. 79.; rozporządzenie minist, handlu, tyczące się zakładów przemysłowych w rejonie kolejowym ogniowym, z 12. stycznia 1909, 1. 22329.

ß) Kominy murowane wysokie fabryczne. Instrukcja wydana rozp. Min. Spraw Wewn. z 24. marca 1902., a 1. 38290 (okólnik Nam. lwowskiego z 30. kwietnia 1902, 1. 44641).

¹    Przepisy te mogą dostarczyć wskazówek technicznych także na terenach innych dzielnic, gdzie one nie obowiązują.

²    Instrukcję tę przetłómaczyłem na język polski w pierwszej części pracy mojej „Wysokie kominy fabryczne“, wydanej nakładem Towarzystwa politechnicznego we Lwowie w roku 1903.

Druga część tej pracy wyszła również nakładem tegoż Towarzystwa w roku 1908. (Przynisek autora.)

Jeżeli w projektowanym kościele ma spełniać czynności kościelne dwu duchownych a ilość całkowita parafian D — 3000, jak wielki ma być użytkowy obszar kościoła?

Odnośnie do wzoru 18. największa przypuszczalna ilość parafian równocześnie

J₂ = 0-4033 X 3000 ^ 1210,

stąd użytkowa powierzchnia posadzki zamierzonego kościoła w metrach kwadratowych według wzoru

484 m3.

y) Użytkowy obszar kościoła.

Dekret Kancelarji nadwornej z 18. grudnia 1840, 1. 87773, zawiera co do sposobu wyznaczenia użytkowego obszaru kościoła następujące postanowienia.

1. Jeżeli w danej parafji spełnia funkcje duchowne jeden ksiądz tylko, to przyjąć należy, że z całkowitej ilości D parafian uczęszcza rzeczywiście do kościoła f D, z dodatkiem 10<%, tych rzeczywiście uczęszczających.

Największa zatem ilość parafian, która w tym razie może przypuszczalnie zapełnić kościół równocześnie, będzie

J₁₌Ap ₊ 01XfI>= 0*6667 D -t- 00666 D = 0-7338 D

17

2. Jeżeli jednak czynności kościelne ma spełniać dwu lub więcej duchownych, to największą przypuszczalnie ilość parafian uczęszczających równocześnie do kościoła należy obliczać według wzoru

fD-h Q-1X^

f D-+-0-1 X

4-0-1 X

— 0-4033 D 18

W każdym razie wyżej pod 1. i 2. przewidzianym należy przyjąć jak zwykle, że na 1 sążeń kwadratowy posadzki kościoła przypadnie 9 osób, czyli na 1 m2 około 2-5 osób; stąd też obszar użytkowy kościoła w metrach kwadratowych wypadnie w razie pod 1.:

Ji

19

a w razie pod 2.:

Jz

Oj — 2-5

PRZYKŁAD.

20

1210 °a = 2-5

2. Przepisy budowlane, obowiązujące na obszarach b. zaboru rosyjskiego

Doskanalem dziełem, szeroko traktującem o tem, jest praca p. Gustawa Szymkiewicza p. t. „Ustawy i rozporządzenia z dziedziny budownictwa⁴⁴. (Warszawa, Wende i Spółka.) Tutaj przetoczymy tylko Daj ważniejsze przepisy.

a) Przepisy obowiązujące na terenie b. Królestwa Polskiego.

Przepisy ogólne policji budowniczej dla miast w Królestwie Polskiem z dnia 26. września 1820. r.³

... 5. Dachy słomiane na domach w miastach mają być wszędzie zniesione, a natomiast, jeśli związanie dosyć jest mocne, pokryte dachówką*, na zabudowaniach zaś niedostatecznie umocowanych może być dozwolonem pokrycie deskami lub gontami, albo wreszcie dachówką, z słomy i gliny lepioną. Podobnież znieść należy kominy drewniane, gliną wylepione, a na ich miejsce można stawiać tylko murowane, choćby z surówki.

6.    Stodoły nowe blisko mieszkalnych domów i wśród miasta stawiane być nie mogą, lecz za miastem i to w pewnej odległości ; te zaś, które już egzystują, zwolna znoszone być powinny.

7.    Suszarnie słodu pod żadnym pozorem nie mogą być zakładane pod dachem drewnianym lub prostym słomianym, zakłady podobne cierpiane być mogą tylko wtenczas, kiedy zabudowania, jako to: browary i gorzelnie całkowicie będą murowane, kryte dachówką paloną albo blachą kruszcową i od miasta odległe. Wszelkie zatem zabudowania, tak niebezpieczeństwem ognia grożące. Jako też sprawujące nieczystość, dym i szkodliwy zdrowiu ludzkiemu swąd, jako to: suszarnie, browary, gorzelnie, szmelcownie, smolarnie. mydlarnie, rzeźnie itd., mają być zakładane poza miastem. Browary i gorzelnie zakładane być powinny, ile możności, przy wodzie bieżącej lub tam, gdzie odchód nieczystości najłatwiej będzie mógł być urządzony.

9. Każda budowla musi być stawianą frontem do ulicy tak, aby się prostemi szczytami z domami sąsiedzkiemi stykała, przez co zapobieży się potrzebie urządzenia między domami rynien od ścieków.

Oficyny zaś, stawiane w podwórzu, jeśli jedną ścianą placu sąsiedzkiego dotykają, winny mieć dachy półszczytowe, t. j. aby w każdym przypadku ściek z dachów odbywał się na podwórze właściciela tegoż domu.

12.    Dla bezpieczeństwa od ognia między domami znajdować się musi ściana przedziałowa murowana, przynajmniej łokieć jeden lub ³/₄ (58—44 cm) gruba, w .miarę szerokości budowli, t. j. szczyty z sobą stykające winny być przynajmniej po i/₂ łokcia (28 cm) grube, aby się nic wolnego między domami nie znajdowało.

13.    Ogniska pieców, do sieni wychodzące, mają być zakładane w stosownej od schodów odległości.

Piece, wśród pokojów stawiane, muszą odstawać o jeden lub przynajmniej pół łokcia (28 cm) od ściany. Przepis ten odnosi się do wszystkich forsztowań w kuchni lub mieszkaniach, blisko ognia położonych, któreby mogły ułatwić wzniecenie pożaru.

14.    Ponieważ zakładanie krętych, niewłaściwie położonych i szczupłych otworów dymowych w kominach, najczęściej przez zebranie się sadzy, staje się powodem pożaru, stanowi się przeto niniejszem, iż otwór w kominach, dla każdego ogniska osobny, musi mieć przynajmniej w świetle s/₄ łokcia w kwadrat obszerności, tak. aby wycieranie sadzy zupełnie było łatwe. Oprócz tego zakazuje się spędzania otworów dymowych na poddasze, zwłaszcza mających pokład drewniany.

15.    Do stawiania nowych domów może być używanym tylko inaterjał dobry, przeto w razie budowania domu z cegły palonej miejscowy urząd policyjny powinien dopilnować, aby cegła i dachówka miały przepisaną miarę, aby były wyrobione z dobrej gliny, a przytem należycie wypalone; doświadczenie bowiem uczy, iż cegła, z niedobrej gliny wyrobiona, albo niedopalona, gorsza jest od cegły surowej; przeto również i cegielnie miejscowe nie powinny uchodzić baczności władz miejscowych.

16.    Uporządkowanie miast, nawet co do ich wygłądu, jest jednym z pierwszych obowiązków; przeto gustowne pofarbowanie domów od ulicy i w kolorze przyjemnym następować powinno; do tego najstosowniejszym jest kolor kamienny, żółty, blado zielonkowaty itd., nigdy zaś brudno granatowy lub ciemno czerwony, ani żadne iaskrawe, — czego przestrzeganie poleca się urzędom miejscowym.

17.    Ogradzania domów od frontu wśród trotuarów zupełnie się zabrania, również schody przed domami, wnijścia zewnętrzne do piwnic, jako niedogodność i niebezpieczeństwo dla przechodniów sprawujące, cierpiane być nie mogą, a przynajmniej znacznie występować na trotuar nie powinny; przy sporządzaniu lub rewizji rysunku domów, które mają być wzniesione, na te niedogodności baczność mieć należy.

18.    Ktokolwiek przedsiębrać będzie jakąkolwiek odmianę frontu lub środka domu, powinien urzędowi miejscowemu komunikować swe zamiary, dla przekonania się, za przyzwaniem biegłych, czyli takowa odmiana będzie mogła być uskutecznioną bez zepsucia proporcji albo zrządzenia niebezpieczeństwa w układzie struktury.

19.    Szerokość ulic stanowić będzie zatwierdzony plan miasta, do którego zupełnie należy się stosować.

20.    Z każdej strony ulicy, przed domami w miastach pomniejszych, założonym być ma trotuar brukowany, nie mniej jak l\l₂ sążnia (= 2*13 m) aż do rynsztoku szeroki; w miastach zaś wojewódzkich i innych znaczniejszych, nie mniej jak 2 sążnie (4 26 m szerokości. Założenie takowych trotuarów i onych wybrukowanie nastąpić ma kosztem właściciela domu, przed którym są położone, od czego pod żadnym pozorem uwolnionym być nie może.

21.    Wybrukowanie ulic ułatwionem ma być przez stosowną niwelację i uregulowanie spadku; spadek takowy wynosić winien 1/4 lub V₃ część cala (7‘—8 mm) na sążeń (2*13 w); samo zaś wygóro- * wanie czyli obłąkowatość bruku w pośrodku ulicy 15 do 25 cala (38 do 63*5 cm) i na 5 do 10 sążni (10*65 do 21*3 m) szerokości ulicy wynosić będzie; do podobnego uregulowania bruku właściciele stosować się mają w uregulowaniu przed swemi domami trotuarów. których podniesienie ma być w równi ze środkową obłąkowatością bruku ulicy i w kształcie gradusu przy rynsztoku zakończone.

22.    Kynsztoki główne komunikacyjne w miejscach przecinających ulice winny być nakryte mostkami rynsztokowemi.

23.    W miastach znaczniejszych i tam, gdzie kanały uprowadzające z rynsztoków wodę są lub będą musiały być urządzone, od których ściek przez wewnętrzny otwór się odbywa, powinny być opatrzone mocnem nakryciem, dla zasłonienia przechodniów od przypadku.

24.    Studnie, na placach publicznych, bądź w środku zabudowań położone, powinny być opatrzone ogrodzeniem 2 łokcie (== 115 cm) wysokiem, a także potrzebnymi przyrządami do wyciągania wo<}y i ich upiększeniem.

26. Żaden rzemieślnik, mianowicie murarz lub cieśla, nie może uskuteczniać roboty, nie tylko co do całkowitej budowli domu, lecz nadto co do odmian frontu, bez przekonania się, czy właściciel domu uzyskał na ten cel zezwolenie policji.

Postanowienie Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Duchownych z dnia 13. marca 1849 r.

. . . Przy rynku i główniejszych ulicach, gdzie już są lub gdzie powinny być w przyszłości stosownie do obowiązujących przepisów wznoszone same jedynie murowane domy, nie należy dopuszczać stawiania budowli gospodarskich drewnianych, inaczej jak na podmurowaniu w słupy murowane i z dachami, krytemi blachą lub dachówką. Postanowienie Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Duchownych z dnia 6. lipca 1858 r.

. . . Przy budowie domów drewnianych zaleca się pod surową odpowiedzialnością zachowanie następujących ostrożności:

a)    aby frontowe drewniane zabudowania mieszkalne i ogniska mające, stawiano w odległości o najmniej sażenów trzy (640 m) jedne od drugich;

b)    jeżeliby dla szczupłości miejsca zabudowania drewniane w przepisanej powyżej odległości stawianemi być nie mogły i wypadało je budować jedne przy drugich lub w mniejszej od trzech sażenów odległości, w takim razie na zasadzie art. 12. przepisów Policji hudowniczej, w dniu 26. września 1820 roku zatwierdzonych przez Radę Administracyjną, należy urządzać między niemi ściany przedziałowe murowane, najmniej półtora stopy (— 45 6 cm) grube,

żyli tak zwane mury ogniowe, wyprowadzone nad dachy o dwanaście cali (= 30’5 ш);

c)    przy budowie zaś samych domów należy ściśle przestrzegać, aby belki nie dotykały do kominów.

W miastach, szczególniej też uległych klęsce pogorzeli, ważną jest bardzo rzeczą niwelacja, regulacja i szerokość ulic.

Ulice główne, najwięcej zamieszkałe, winny być najmniej sażenów •osiem (16 m) szerokie.

Ulicom bocznym starać się nadawać takąż szerokość, — w razach tylko niemożności dozwalać na szerokość onych przynajmniej na sażenów sześć (12 78 w).

Rozszerzenie takie ulic dokonywać należy nie tylko w miastach uległych klęsce pogorzeli, ale i w innych, gdzie tego zachodzić będzie potrzeba i gdzie na to pozwoli miejscowe położenie. . .

Starać się należy, aby ulice były jak najszersze, oraz zachęcać mieszkańców, aby przed domami zakładali ogródki z drzewami, ogrodzone sztachetkami ; to bowiem znacznie wpływa na oczyszczenie powietrza i zapobiega szerzeniu się pożarów. . .

Ważną także jest rzeczą, aby przy każdym domu tak murowanym, jak i drewnianym, znajdowało się podwórko obszerne, budowlami gospodarskiemi niezacieśnione, tudzież, aby przystęp czyli wjazd do tegoż podwórza był dogodny, żeby na wypadek pożaru z sikawką można było wjechać i dogodnie nawrócić.

Należy więc przy budowie nowych lub przy gruntownej restauracji istniejących domów frontowych przystęp taki urządzić w domach większych przez zrobienie bramy wjezdnej, w mniejszych zaś przez zrobienie sieni na wylot domu, najmniej stóp sześć (1-88 m w świetle szerokiej, która koniecznie szerszą być powinna, jeżeliby urządzano w niej schody, przejście ścieśniające. Podwórko między zabudowaniami powinno być w świetle szerokie i długii najmniej na stóp 20 (=6*10 w); starać się zaś należy, aby było, ile możności, większe, bo w takim razie i ratunek na przypadek pożaru jest łatwiejszy, powietrze będzie zdrowsze, mury i mieszkania parterowe więcej ochronione od wilgoci.

Zabudowania, w podwórkach stawiane, powinny być również z odstępami 8 sażenowemi (= 6*40 w), a w razie niemożności winny być przedzielone murami ogniowymi, jak ad a) i b). . .

Postanowienie Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Duchownych z dnia 18. lutego 1859 r.

Przy układaniu planów architektonicznych na nowe domy mieszkalne, projektujący takowe budowniczowie winni mieć na szczególnym względzie:

1. Aby odpowiednio do § 14. przepisów policji budowniczej nie dawano nigdzie krętych i niewłaściwie połączonych rur dymowych, tudzież aby kominy nie były spędzane na pokładach drewnianych, i aby obszerność rur dymowych w świetle stosowana była do miejscowej potrzeby, t. j. do przeznaczenia ogniska.

Przy samem wykonaniu robót należy mieć na szczególnej uwadze rozporządzenie Komisji Rządowej z dnia 31. lipca 1855 r., wskazujące odległość belek od rur dymowych, sposób przedzielania tych belek od rur pomienionych, oraz wymiany onyeh około kominów.

2.    Jeżeli budowa, oprócz zwykłych mieszkań, mieści w sobie zakłady fabryczne, wymagające użycia ognia, wówczas zakłady te powinny być oddzielone od części mieszkalnych murem ochronnym (brandmurem) na stopę (= 81 cm) nad powierzchnię dachu wyprowadzonym.

Pożądane także jest, aby nawet w domach zwyczajnych mieszkalnych znacznej długości, poddasza były opatrzone również tnurami ochronnemi poprzedzielane i drzwiami żelaznemi.

3.    Ściany przedziałowe wewnątrz budowli, dotykające pieców, kominków lub kuchni, powinny być murowane, wyjąwszy na piętrach, gdzie ściana taka na ścianie murowanej lub arkadzie, poniżej znajdującej się, wyprowadzić się nie da. W podobnym wypadku jedynie może być dozwolonem zrobienie ściany drewnianej, która wszakże od pieców na jedną, a od kominków lub kuchni winna być przegrodzona przynajmniej na 2 stopy (= 61 cm) ścianką murowaną.

Postanowienie Rady Administracyjnej Królestwa z dnia 4. kwietnia

1837 r. i

1.    Domów mieszkalnych, bądź to z kamienia, bądź z cegły palonej lub surowej, nie wolno jest w tym samym roku, w którym ściany wyprowadzone zostały, ani wewnątrz, ani zewnątrz tynkować, lecz po wyprowadzeniu ścian pod dach należy otynkowanie onyeh odłożyć do roku następnego.

2.    Jednak w domach mieszkalnych, murowanych z cegły palonej i bez żadnego piętra, gdzie konieczna potrzeba wymaga ich ukończenia w jednym roku, otynkowanie w tymże samym roku dozwolone być może, jeżeli właściciel złoży władzy policyjnej świadectwo, że ściany przed dniem 1. lipca już pod dach były wyprowadzone

1    że zatem między wymurowaniem ścian, a ich otynkowaniem upłynęło przynajmniej dwa miesiące czasu.

3.    Od powyższego zakazu wyjęte są domy mieszkalne, których ściany są z drzewa wiązane i otwory zamurowane, czyli tak zwanego muru pruskiego.

Rozporządzenie Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Duchownych z dnia 31. grudnia 1842 r.

. . . Należy przyjąć za prawidło, iżby w domach, budujących się na

2    piętra i wyżej, koniecznie chociaż jedne ze schodów były kamienne...

¹ Zbiór przepisów administracyjnych Królestwa Polskiego. Wydział spraw wewnętrznych i duchownych. Cz. I. Gospodarstwo miejskie. Dodatek do tomu П., wyd. 1867 r., str. 155. i nast.

Ukaz z Senatu Rządzącego z dnia 4. czerwca 1845 r.

. . . Najjaśniejszy Pan rozkazać raczył, iżby we wszystkich zakładach fabrycznych, działających zapomocą ognia, wszystkie schody były nieodzownie kamienne.

Ukaz z Senatu Rządzącego z dnia 30. lipca 1845 r.

. . . Najjaśniejszy Pan raczył zwrócić uwagę, iż zewnątrz murowanych domów obywatelskich urządzane są przystawki drewniane, dla pomieszczenia schodów, przejść i galeryj, które nie tylko psują widok, lecz nadto zagrażają niebezpieczeństwem w razie pożaru; wskutek czego rozkazać raczył: nie dozwalać obywatelom miejskim urządzania podobnych przystawek, rozciągając tę zasadę do wszystkich wogóle miast.

Ukaz z Senatu Rządzącego z dnia 24. kwietnia 1847 r.

. . . Najjaśniejszy Pan rozkazać raczył: nie dozwalać nadal urządzania po ulicach na trotuarach, przy wejściach do domów, stałych zamkniętych tamburów, nie wzbraniając zresztą, jeżeli właściciele domów będą o to prosić, stawiania żelaznych parasoli z kolumnami odlewanemi z surowca.

Ukaz z Senatu Rządzącego z dnia 14. stycznia 1848 r.

. Najjaśniejszy Pan rozkazać raczył: przyjąć za ogólne prawidło, aby przy urządzaniu w domach prywatnych balkonów i teras używane były do nich nadal poręcze żelazne lub z surowca odlewane.

Rozporządzenie Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Duchownych z dnia 31. lipca 1855 r.

... 1. Budowniczy, sporządzając projekt na budowę domu mieszkalnego lub restaurację już istniejącego, albo wreszcie na jakikolwiek budynek z ogniskami, powinien wyprowadzenie rur dymowych między pokładami belek na planie dokładnie wskazać; same zaś pokłady belek i wywekslowanie onych koło rur dymowych oznaczyć kropkami.

2.    Odległość rury dymowej od belek lub jakiego bądź drzewa do murn wpuszczonego wynosić powinna najmniej jedną stopę (= 31 cm).

3.    Pomiędzy dwoma belkami, zwykle około trzech stóp (= 92 cm) od siebie oddalonemi, nie więcej, jak jedna rura dymowa, wyprowadzoną być winna, a wiązanie cegły powinno być tak wykonane, aby żadna spoina (sztosfuga), przy rurze dymowej znajdująca się, nie komunikowała jej bezpośrednio z belkami.

4.    Jeżeli zajdzie potrzeba wyprowadzenia dwu rur dymowych obok siebie, wtenczas należy belkę jedną wymienić, celem oddalenia jej od rury, na należytą odległość; wymienione belki nie powinny dotykać do muru, a tern samem do rur dymowych, lecz winny być oddalone najmniej na trzy cale (= 7*5 cm) od muru.

5.    Po wymurowaniu ścian każdego piętra do połowy i cli wysokości, cieśla powinien oznaczyć na ścianach rozkład belek piętrowych lub dachowych; zaś obowiązkiem murarza będzie rury dymowe tak wyprowadzić, iżby odległość ich od belek z obydwu stron była. równa,

6.    Celem ścisłego wykonania niniejszych przepisów, obowiązkiem będzie budowniczego, budowę prowadzącego,po zaciągnięciu każdego pokładu belek, tak piętrowych jak i dachowych, naocznie przekonać się o odległości rur dymowych od belek lub jakiegokolwiek bądź drzewa do muru wpuszczonego, oraz o sposobie obmurowani;) onych; poczem budowniczy tudzież majstrowie murarski i ciesielski spiszą protokół z poświadczeniem, jako rury dymowe wyprowadzone zostały zgodnie z zatwierdzonym przez władzę planem i niniejszemi przepisami.

W razach zaś, gdzieby budowniczy nie był do prowadzenia robót użyty, jak to może mieć miejsce po miastach prowincjonalnych, wystarcza świadectwo, wydane przez majstra murarskiego i ciesielskiego. Burmistrz miejscowy z przybranym biegłym na gruncie sprawdzi i rzetelność onego poświadczy.

7.    Pomiędzy dowodami, wskazanemi przepisami, dla uzyskania od władzy policyjnej zezwolenia na zamieszkanie lub użytkowanie rak nowo wzniesionej jak i wyrestaurowanej budowli z ogniskami, również i powyższy protokół lub świadectwo składane być winny.

Przy budowlach zaś rządowych, miejskich, instytutowych lub gminnych, pod kierunkiem budowniczego rządowego wykonywanych, protokoły, o których mowa, dołączone być winny do protokołów rewizyjno odbiorczych wykonywanych robót.

Wznoszenie i remont kościołów na obszarach b. Królestwa Polskiego.

Tryb postępowania oraz zakres działania dozorów kościelnych i władz administracyjnych przy budowie, odbudowie i remoncie kościołów i zabudowań kościelnych na obszarach b. Królestwa Polskiego zostały ustalone: i. Ukazem z dnia 20. stycznia 1863 r. „rozszerzającym atrybucję dozorów kościelnych i władz admi-stracyjnych w zarządzaniu budową i reparacją kościołów i innych zabudowań ko-ścielnvcha: 2. Postanowieniem Rady Administracyjnej Królestwa z dnia 27. marca

1863 r., wydanem w wykonaniu cytowanego Ukazu, oraz 3. „Instrukcją o budowie, restauracji i reparacji kościołów i innych zabudowań parafialnych w parafiach rzymsko katolickich i grecko unickich“, zatwierdzoną przez Radę Administracyjną Królestwa dnia 17. marca 1863 r., ogłoszonemi w Dzienniku praw, tom. 61.

Stawianie budowli i urządzanie ulic w niektórych osadach b. Królestwa Polskiego.

W artykułach 235—242 Ustawy budowlanej b. cesarstwa rosyjskiego są podano przepisy, dotyczące stawiania budowli i urządzania ulic w niektórych osadach b. Królestwa Polskiego. Przepisy te stanowią, że: 1. budowle drewniane, wznoszone od innych zabudowań w bliższej odległości niż o 3 sażeny, winny być pokryte materjałem niepalnym i oddzielone od innych budowli murem ogniochronnym (art. 238.); 2. na rynkach i ulicach głównych wszystkie budowle winny być kryte materjałem niepalnym (art. 235), w pozostałych zaś częściach gontem (art. 236.); 3. budowle gospodarsko rolne, niemieszkalne, odległe co najmniej o 50 sażenów od mieszkalnych i o 4 sażeny od niemieszkalnych budowli, mogą być kryte słomą (art. 237.); 4. kominy we wszystkich domach winny być murowane od podstawy (art. 239.); 5. ulice główne powinny być rozszerzone do 8 sażenów, pozostałe do. 6 sażenów (art. 240.).

Przepisy dla Kalisza.

W czasie okupacji niemieckiej przez naczelnika powiatów kaliskiego i tureckiego dnia 10. listopada 1917 r. została wydana „Ustawa budowlana dla Kalisza (śródmieścia)“, która została ogłoszona w „Dzienniku rozporządzeń ces. niem. naczelnika powiatów kaliskiego i tureckiego“ — dodatek nadzwyczajny Nr. 150. z dnia 10. listopada 1917 r. Przepisy te na mocy dekretu z dnia 7. lutego 1919 r. „w przedmiocie lymczasowycli przepisów budowlanych na obszarach b. zaboru rosyjskiego“ tymczasowo mają moc obowiązującą na terenie Kalisza. (Dziennik praw Nr. 14.. poz. 176. z 1919 r.)

b) Przepisy obowiązujące na terenach b. zaboru rosyjskiego poza obszarem b. Królestwa Polskiego i w Warszawie.

Ustawa budowlana b. cesarstwa rosyjskiego.

Zbiór ustaw b. cesarstwa rosyjskiego tom. XII.. cz. 1., wydarty 1900 r. i uzupełnienia z 1906, 1908, 1909, 1910 i 1912 r.j. (Wyciąg.

Art. 168. Budynki drewniane, dla użytku publicznego przeznaczone, teatry i cyrki, ze względu na ich specjalne przeznaczenie mogą być nawyżej sażenów 20 długie i szerokie; najwyższa dopuszczalna długość szop dla widowisk 25 sażenów, a szerokość, wewnątrz pomiędzy ścianami, 8 sażenów; poza tern pomiędzy szopami powinna być zachowana co najmniej 10-sażenowa odległość.

Art. 165. Fabryki i zakłady przemysłowe, sprawujące nieczystość powietrza, nie mogą być wznoszone w miastach oraz na brzegu rzek i ich odnóg powyżej miast.

Art. 166. Do budowli przemysłowych i fabrycznych nie mają zastosowania przepisy o elewacjach, wysokości dachów i innych architektonicznych zewnętrznych szczegółach, ponieważ wygląd ze-

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

wnętrzny tych budowli winien być zastosowany do wewnętrznego rozplanowania, zależnego od potrzeb budowli.

Art. 168. Objęty artykułem 199. przepis o długości budowli drewnianych do budowli fabrycznych niema zastosowania.

Art. 170. We wszystkich fabrycznych i przemysłowych budowlach murowanych, z wyjątkiem gorzelni, schody winny być z materjału niepalnego: kamienia, cegły, żeliwa lub żelaza, poza tem każdy budynek, mający więcej niż parter oraz dłuższy od 12 sażenów od frontu powinien być zaopatrzony conajmniej w dwie klatki sclio-dowe. Schody te mogą być urządzone tak wewnątrz budynków, jak również w przybudówkach na końcu lub z boku. Przepis co do ilości schodów stosuje się również do fabrycznych i przemysłowych budynków drewnianych, w tym wypadku jednak mogą być stawione schody z drzewa.

Art. 173. Łaźnie publiczne winny być wznoszone w miastach w pobliżu wody i w miejscach dogodnych, ażeby bezpieczeństwu budowli miejskich nie zagrażały. Łaźnie te powinny posiadać dwa oddziały, a mianowicie: dla mężczyzn i dla kobiet, zaopatrzone w napisy i wejścia osobne.

Art. 174. Nie wolno stawiać przy sklepach murowanych przybudówek i schodów drewnianych.

Art. 175. Młyny i tamy należy wznosić w ten sposób, aby woda spiętrzona nie zalewała wyżej położonych młynów tudzież pól, roli i łąk sąsiednich. Również przy wznoszeniu młynów i tam należy przestrzegać, aby woda spiętrzona nie zalewała dróg do przejazdu lub brodu. Kto chce taką tamę lub młyn wznieść, lubo może tego dokonać, winien jednak wzamian starych urządzić na swojej bierni w pobliżu starej nową drogę, w miejscach zaś, gdzie był bród, most dogodny lub prom.

Art. 176. Przy wznoszeniu we wsiach zakładów, działających zapomocą wody lub ognia, należy ściśle dopilnować, aby te zakłady nie zalewały pól sąsiednich oraz osiedlom nie zagrażały pożarem.

Art. 192. Budowle murowane mogą być wznoszone w sposób zwarty bez odstępów, z zachowaniem warunku, aby na strychach w obrębie dachu były wzniesione mury ogniochronne, oddzielające sąsiednie domy, oraz aby na domach wielkich, których długość wynosi więcej jak 12 sażenów, było wzniesionych kilka murów ognio-<♦ broimy cli na ścianach głównych w zależności od długości budynku.

Uwaga. Za mur ogniochronny należy uważać ścianę murowaną bez otworów, drzwi i okien, sięgającą ponad dach.

Art. 193. Budowle murowane wewnątrz podwórz mogą być wynoszone z zachowaniem co najmniej 2-sażenowej wzajemnej odległości.

Art. 194. Zabrania się wznoszenia od strony zewnętrznej domów, murowanych w miastach, przybudówek drewnianych dla schodów, przejść, galerji, pomimo oszpecenia grożących niebezpieczeństwem •ognia.

Art. 195. Nie wolno w miastach przed upływem roku po ukończeniu budowli zewnątrz tynkować domów murowanych, wzniesionych w ciągu jednego lata-, również poleca się przestrzegać i inne zasady budownictwa, mające na celu osuszanie nowych ścian. Przepis ten stosuje się również do budowli państwowych. Architekci. wykonawcy robót i obywatele są obowiązani do przestrzegania przepisu niniejszego; policja zaś winna ściśle tego dopilnować.

Art. 196. Należy przestrzegać, aby poręcze balkonów i werand, urządzanych przy domach prywatnych, były z żelaza lub żeliwa.

Art. 199. Budowle drewniane winny być wznoszone w odległości co najmniej 4 sażenów od lewej granicy i 2 sażenów od tylnej granicy posesji. Mieszkalne i niemieszkalne budowle drewniane, z wyjątkiem fabrycznych, nie mogą być dłuższe od 12 sażenów.

Art. 200. Piętrowa domy drewniane oraz parterowe z facjatami lub półpiętrami winny być wznoszone na murowanych piwnicach lub lochach, albo też na murowanych fundamentach bez przerw pod ścianami zewnętrznemi domów, przyczem wysokość budowli od poziomu ziemi do początku dachu nie powinna być większa od 4 sażenów.

Art. 201. Piętrowe domy z parterem murowanym a piętrem drewnianem mogą być wznoszone, lecz bez facjat i wysokości nie większej, niż 4 sażeny od poziomu ziemi do początku dachu.

Art. 202. Na budowlach parterowych mogą być urządzane mieszkalne poddasza; natomiast nie wolno urządzać mieszkalnych poddaszy nad piętrami i facjatami domów drewnianych.

Art. 203. W budowlach, posiadających nad parterem drewniany lokal mieszkalny, winny być najmniej dwie klatki schodowe, przyczem schody te w części murowanej budowli winny być z mate-rjału niepalnego.

Art. 204. We wszystkich domach z- piętrami drewnianemi przy piecach winny być urządzone kominy, postawione na osobnych fundamentach i izolowane murem od drewnianych ścian, foiszto-towań, podłóg oraz sufitów.

¹

Normy przyjęte przez Krakowskie Towarzystwo techniczne i przez Polskie Towarzystwo politechniczne we Lwowie.

²

Dosłowne brzmienie ustaw i rozporządzeń niżej przytoczonych znaleźć można w odnośnych Dziennikach Iistaw b. państw zaborczych.

³

Wyciąg ze zbioru Przepisów Administracyjnych Królestwa Polskiego. Gz. i. Gospodarstwo miejskie. Tom IL, wyd. 1866 r., str. 327. i nast.

3. B. zabór pruski.

Na terenie b. zaboru pruskiego obowiązują nadal niezmieniona ustawy i rozporządzenia pruskie,

4. Spis ustaw obowiązujących na terenie Rzeczypospolitej Polskiej.¹)

Plany zabudowy.

0 1. Rozporządzenie byłego generał-gubernatora warszawskiego z dnia 29. listopada 191G, dotyczące sporządzania planów zabudowy.

0 II. Rozporządzenie byłego generał-gubernatora warszawskiego z dnia 8. kwdetnia 1916, dotyczące rozszerzenia Warszawskiego okręgu miejskiego i sporządzenia planu zabudowania m. stół. Warszawy (wyciąg).

Przepisy budowlane, obowiązujące na terenie byłego Królestwa Kongresowego.

© i. Wyciąg ze zbioru przepisów administracyjnych byłego Królestwa Polskiego: gospodarstwo miejskie, część I., tom Ił., wydanie 1866.

Nr. 3. Przepisy ogólne policji budowniczej dla miast w Królestw ie z dnia 26. września 1820.

Nr. 6. Polecenie dołączania do projektowanych planów na budowę domów deklaracyj właścicieli, z jakich materjałów je stawiać i dachy pokrywać zamierzają, z dnia 19. lipca 1842.

Nr. 7. Polecenie, aby nie dozwalać utrzymywania po ulicach miast straganów i budek z wiktuałami i wszelkiego rodzaju kramarszczyzną, z wyjątkiem porządnych straganów' z kwiatami i owocami, z dnia 19. sierpnia 1844.

Nr. 14. Zastrzeżenie, iżby przy rynku i główniejszych ulicach miast nie dozwalano stawiania budowli gospodarskich drewnia-

h Ustawy i rozporządzenia, zaopatrzone znakiem 0 obowiązują na obszarze byłego zaboru rosyjskiego, znakiem 00 na obszarach byłych zaborów rosyjskiego i austrjackiego, znakiem 000 na obszarach byłych zaborów rosyjskiego, austrjackiego i pruskiego. Por. : Szymkiewicz, Ustawy i rozporządzenia z dziedziny budownictwa. Warszawa, Wende i Ska.

nych inaczej, jak na podmurowaniu w .słupy murowane ćhami blachą lub dachówką krytemi, z dnia 13. marca 1849.

z da-

Nr. 17. Przepisanie warunków odbudowania zgorzałych i stawiania nowych domów po miastach, oraz innych środków do zachowania należytego bezpieczeństwa od ognia, z dnia G. lipca 1858.

Nr. 18. Wskazanie środków ostrożności przy odbudowie zgorzalych miast i stawianiu nowych budowli po miastach z dnia 18. lutego 1859.

• IL Wyciąg ze zbioru przepisów administracyjnych byłego Królestwa Polskiego: gospodarstwo miejskie, część I., dodatek do tomu IL, wydanie 1867.

Nr. 5. Postanowienie z dnia 4. kwietnia 1837, zabraniające tynkowania doraówr murowanych w tym roku. w kórym wystawione zostały.

Nr. 8. Rozporządzenie z dnia 31. grudnia 1842, stosownie do woli najwyższej, ażeby przy budowaniu dwupiętrowych i wyższych domów budować schody ogniotrwałe.

Nr. 9. Rozporządzenie z dnia 11. października 1852, polecające, aby nie dozwalać zakładania po miastach cegielni itp. zakładów.

Nr. 10. Ukaz z dnia 26. czerwca 1844, wzbraniający wznoszenia budowli w około nowych twierdz na przestrzeni 600 sażeni.

Nr. 11. Ukaz z dnia 4. czerwca 1845, polecający budowanie schodów kamiennych we wszystkich zakładach i fabrykach, działających zapomocą ognia.

Nr. 12. Ukaz z dnia 30. lipca 1845, polecający, aby do domów murowanych obywatelskich po miastach nie były przybudowane przystawki drewniane.

Nr. 14. Rozporządzenie z dnia 24. sierpnia 1846, objaśniające, w jaki sposób urządzać rusztowania, aby uniknąć nieszczęśliwych wypadków.

Nr. 15. Ukaz z dnia 24. lutego 1847, wzbraniający stawiania po ulicach na trotuarach. przy wejściach do domów zamkniętych T amburów.

Nr. 16. Ukaz z dnia 14. stycznia 1848, wzbraniający urządzaniu w domach prywatnych na balkonach i tarasach poręczy drewnianych.

Nr. 18. Rozporządzenie z dnia 20. września 1853. iżby w pianach rządowych budynków, oprócz innych warunków, były robione kształtne fasady.

Nr. 19. Rozporządzenie z dnia 31. lipca 1855, co do sposobu budowania kominów i urządzania rur dyniowych.

Nr. 20. Rozporządzenie z dnia 20. maja 1856, dotyczące porządku składania planów sytuacyjnych przy planach architektonicznych na budynki mieszkalne.

Nr. 22. Rozporządzenie z dnia 20. października 1856, aby przy przedstawianiu do zatwierdzenia planów na gruntowną restaurację domów lub nadmurowanie pięter były dołączane protokóły rewizji, sporządzane przez budowniczych i biegłych, a poświadczające trwałość murów.

Nr. 25. Rozporządzenie z dnia 29. września 1862, zakazujące stawiania od frontu schodów.

Nr. 26. Rozporządzenie z dnia 12. lipca 1864, objaśniające, jaka powinna być szerokość trotuaru.

0 III. Przepisy, dotyczące stawiania budowli i urządzania u lie w większch osadach byłego Królestwa Polskiego (wyciąg z Ustawy budowlanej byłego cesarstwa rosyjskiego, wydanie 1900).

0 IV. Dekret z dnia 4. lutego 1919 o samorządzie miejskim wyciąg).

0 V. Dekret z dnia 16. stycznia 1919 o zapobieganiu brakowi mieszkań (wyciąg).

0 VI. Ukaz z dnia 20. stycznia 1868, postanowienie Rady administracyjnej Królestwa z dnia 27. marca 1868 i instrukcja z dnia 17. marca 1863 o budowie, restauracji i reparacji kościołów i innych zabudowań parafjalnych w parafjach rzymsko-katolickich i grecko-unickich.

0 VII. Postanowienie Rady administracyjnej Królestwa Polskiego z dnia 12. czerwca 1846 w przedmiocie przepisów względem grzebania ciał umarłych (wyciąg).

Przepisy budowlane, obowiązujące w Warszawie i na terenach wschodnich byłego zaboru rosyjskiego.

(Województwa poleskie, wołyńskie, nowogródzkie, powiaty grodzieński i wołko-wyski i gminy białowieska, masiewska i suchopolska, powiatu bielskiego, województwa białostockiego, ziemia Wileńska.)

0 i. Ustawa budowlana byłego cesarstwa rosyjskiego, wydanie 1900 i uzupełnione 1906, 1908, 1909, 1910 i 1912 (wyciąg).

Część III. Dział III. 0 budowie świątyń chrześcijańskich.

Część III. Dział IV. 0 budowie synagog żydowskich i domów modlitwy.

Część III. Dział Y. O budowie meczetów mahomedańskich. Część IY. 0 budynkach użyteczności publicznej.

Część Y. 0 fabrykach oraz innych zakładach przemysłowych i handlowych.

Część YI. O budowie miast oraz o budynkach i budowlach miejskich :

Dział I. 0 planach miast.

„ II. 0 urządzaniu i utrzymaniu ulic w miastach.

„ III. 0 budynkach prywatnych w miastach:

Rozdział 1. O trybie udzielania pozwoleń na budowle prywatne w miastach.

„ И. O przepisach w przedmiocie budowli prywatnych w miastach.

„ III. 0 dopilnowaniu wykonania przepisów o budowie i budowlach w miastach i odpowiedzialności za ich pogwałcenie.

О II. Przepisy w przedmiocie wydawania pozwoleń na wznoszenie budowli prywatnych, tudzież zatwierdzania planów i ewelacyj w osiedlach miejskich, na które nie została rozciągnięta ustawa o samorządzie miejskim (załącznik do artykułu 185 Ustawy budowlanej byłego cesarstwa rosyjskiego).

0 III. Tymczasowe przepisy z dnia 26. kwietnia 1871 w przedmiocie utrzymania miast w porządku.

0 IV. Wyciąg z Ustawy sanitarnej byłego cesarstwa rosyjskiego, wydanie 1905.

Instrukcja w przedmiocie wydawania pozwoleń na zakładanie cmentarzy w miastach, osiedlach i innych miejscowościach w odległości mniejszej od przewidzianej przez prawo, zatwierdzona w dniu 28. grudnia 1903.

Przepisy ulgowe oraz ustawy i rozporządzenia mające na celu zapobieżenie głodowi mieszkaniowemu.

ОI. Rozporządzenie ministra robót publicznych z dnia 3. marca 1922 w sprawie wysokości budowli na terenie byłego zaboru rosyjskiego.

О II. Rozporządzenie ministra robót publicznych z dnia 3. marca 1922 w sprawie wznoszenia i naprawy budowli drewnianych w dzielnicach miast przeznaczonych pod budowle murowane.

0O0 IÏI. Ustawa z dnia 4. kwietnia 1022 o obowiązku zarządów gmin miejskich dostarczania pomieszczeń wyciąg).

000 IV. Ustawa z dnia 22. września 1922 o ulgach dla now<>-w znoszo nych b udowi i.

00© V. Ustawa z dnia 26. września 1922 w przedmiocie rozbudowy miast.

00 VI. Rozporządzenie ministra robót publicznych z dnia

21. kwietnia 1928 o ulgach budowlanych w miastach.

Budowle poza obrębem miast.

0 1. Rozporządzenie budowlano-policyjne dla wsi, wydane przez byłego generał-gubernatora warszawskiego z dnia 20. listopada 1917.

000 II. Ustawa z dnia 28. marca 1922 o uzdrowiskach (wyciąg .

• III. Przepisy w przedmiocie wznoszenia budowli, urządzania składów ... w pobliżu kolei żelaznych — załącznik do artykułu 108. rosyjskiej ustawy kolej żelaznych (wyciąg).

00© IV. Ustawa z dnia 7. października 1921 o przepisach porządkowych na drogach publicznych (wyciąg).

00© V. Ustawa wodna z dnia 19. września 1922 (wyciąg).

Państwowy kredyt na budowę.

00)0 I. Ustawa z dnia 1. sierpnia 1919 w przedmiocie utworzenia państwowego funduszu mieszkaniowego.

00© II. Instrukcja dla Komisji państwowego funduszu mieszkaniowego z dnia 8. lutego 1920.

©00 III. Ustawa z dnia 23. marca 1922 o Państwowym banku ( >< Ibudowy (wyciąg).

0)0© IV. Instrukcja w sprawie udzielania kredytu na wykończenie rozpoczętych, remont domów niezamieszkałych i na budowę nowych domów.

Wywłaszczenie nieruchomości na użytek urządzeń użyteczności publicznej.

© Dekret z dnia 7. lutego 1919 w przedmiocie przepisów tymczasowych o wywłaszczeniu przymusowcm na użytek dróg żelaznych i innych dróg komunikacyjnych lądowych i wodnych oraz wszelkich urządzeń użyteczności publicznej.

Zabytki sztuki i kultury.

00© Dekret z dnia 4. listopada 1918 o opiece nad zabytkami . uki i kultury.

Przepisy, dotyczące budowy zakładów przemysłowych.

•    I Wyciąg z ustawy przemysłowej byłego cesarstwa rosyjskiego, wydanie 1913.

0 LL Spis fabryk i zakładów przemysłowych, które mogły być urządzane po uzyskaniu zezw olenia władzy gubernjalnej.

O III. Przepisy z dnia 31. тащя 1913 w przedmiocie bezpieczeństwa pracy w zakładach fabrycznych, zatwierdzone przez ministra przemysłu i handlu byłego cesarstwa rosyjskiego (wyciąg).

Э00 IV. Rozporządzenie ministra przemysłu i handlu z dnia

8. listopada 1921 wr przedmiocie przepisów o budowie, ustawianiu i dozorze kotłów parowych, używanych na lądzie (wyciąg).

00© V. Rozporządzenie ministra przemysłu j handlu z dnia 21. czerwca 1922 w sprawie urządzania wyjść w nowobudowanych kotłowniach.

0 VI. Przepisy z dnia 7. września 1891 o urządzaniu pomieszczeń dla przechowywania olejów^ mineralnych, ropy naftowej i produktów jej destylacji, zatwierdzone przez ministra skarbu byłego cesarstwa rosyjskiego.

•    VII. Postanowienie rady lekarskiej byłego cesarstwa rosyjskiego z dnia 9. czerwca 1892 w przedmiocie urządzania garbarni.

Przepisy, dotyczące budowy zakładów górniczych.

0 Wyciąg z ustawy górniczej byłego cesarstwa rosyjskiego.

Przepisy, dotyczące niektórych poszczególnych budowli.

000 I Dekret z dnia 3. stycznia 1919 o zatwierdzaniu pomników ze stanowiska artystycznego.

*;0 II Rozporządzenie naczelnego nadzwyczajnego komisarza do walki z epidemjami z dnia 25. października 1920, wydane w porozumieniu z ministrem spraw wewnętrznych wr przedmiocie budowy i utrzymywania studni.

0X00 III (a). Ustawa z dnia 17. lutego 1922 o budow ie publicznych szkół powszechnych.

00X0 III (b). Rozporządzenie ministra wyznań religijnych i ośw iecenia publicznego z dnia 5. kwietnia 1922 w przedmiocie w ymiarów i liczby pomieszczeń w budynkach publicznych szkół powszechnych i domów mieszkalnych dla nauczycieli.

00 IV. Rozporządzenie ministra zdrowia publicznego z dnia -*>. lutego 1921 w przedmiocie urządzania i utrzymywania piekarń i sklepów' z pieczywem oraz wypieku clileba.

OO V. Rozporządzenie ministra zdrowia publicznego z dnia

28.    stycznia 1922, wydane w porozumieniu z ministrem spraw wewnętrznych w przedmiocie przepisów sanitarnych dla hoteli, pokojów umeblowanych i pensjonatów.

©О VI. Rozporządzenie ministra zdrowia publicznego z dnial2.1ipca 1922, wydane w porozumieniu z ministrem spraw wewnętrznych o urządzaniu i utrzymywaniu zakładów kąpielowych publicznych.

0© VII. Rozporządzenie ministra zdrowia publicznego z dnia

5. lipca 1921 w przedmiocie urządzania i utrzymywania zakładów kąpielowych rytualnych dla ludności wyznania mojżeszowego.

© VIII. Przepisy normalne z dnia 8. maja 1911 o urządzaniu i prowadzeniu kinoteatrów, zatwierdzone przez ministra spraw wewnętrznych byłego cesarstwa rosyjskiego.

© VIII Przepisy normalne z dnia 8. maja 1911 o przechowywaniu taśmy celol u i do w ej.

©0© IX. Ustawa elektryczna z dnia 21. marca 1922.

©G© X. Ustawa z dnia 14. lipca 1920 o utworzeniu urzędu naczelnego nadzwyczajnego komisarza do walki z epidemjami, gro-żącemi państwu klęską powszechną (wyciąg) (czasowe budowle wznoszone w czasie epidemji).

©© XI. Rozporządzenie naczelnego nadzwyczajnego komisarza do walki z epidemjami z dnia 1. stycznia 1922 w przedmiocie korzystania z urządzeń wodociągowych i kanalizacyjnych.

©© XII. Rozporządzenie naczelnego nadzwyczajnego komisarza do walki z epidemjami z dnia 10. czerwca 1921 w przedmiocie utrzymania porządku w domach, na dziedzińcach, chodnikach i jezdniach w gminach miejskich (wyciąg).

Dodatek.

I.    Rozporządzenie Prezydenta R. P. z dnia 11. kwietnia 1924 w sprawie przekazania zarządom gmin miejskich i wiejskich zatwierdzania projektów i wydawania pozwoleń na budowę, na ob-

szarze

byłego zaboru rosyjskiego (J)z. U. R. P. Nr. 36 z dnia

29.    kwietnia 1924).

II.    Ustawa z dnia 6. maja 1924 o pomocy państwowej na odbudowę budynków zniszczonych lub uszkodzonych wskutek działań wojennych (Dz. U. R. P. Nr. 49 z dnia 13. czerwca 1924).

III.    Ustawa z dnia 18. lipca 1924 w sprawie zmiany niektórych przepisów budowlanych na obszarach byłego zaboru rosj^jskiego Dz. U. R. P. Nr. 78 z dnia 26. siernnia 1924).

II. Przepisy o ubezpieczeniu od wypadków.

Obowiązujące na całym obszarze R. P., z wyjątkiem byłej dzielnicy pruskiej, są ustalone ustawami względnie rozporządzeniami, a to:

I.    Ustawą z dnia 28.    grudnia 1887, austr. J)z. u. p. Nr. 1 z r. 1888.

6.    rozporządzeniem z dnia 10. maja 1909. austr. Dz. u. p. Nr. 75-z r. 1909,

7.    ustawą z dnia 30. grudnia 1917, austr. Dz. u. p. Nr. 523 z r. 1917.

„ „    7. lipca    1921, Dz. U. R. P. Nr. 05, poz. 413,

9.    rozporządzeniem z dnia 17. grudnia 1921, Dz. U. R. P. Nr. 4. poz. 25 z r. 1922,

10.    ustawą z dnia 8. listopada 1921, Dz. U. R. P. Nr. 2, poz.. 5 z r. 1922,

II.    rozporządzeniem z dnia 17. grudnia 1921. Dz. U. R. P. Nr. 1. poz. 26 z r. 1922,

12.    rozporządzeniem z dnia 19. grudnia 1921, Dz. U. R. P. Nr. 4. poz. 27 z r. 1922,

13.    rozporządzeniem z dnia 24. marca 1922. Dz. U. R, P. Nr. 37. poz. 3111,

14.    rozporządzeniem z dnia 5. sierpnia 1922, Dz. U. R. P. Nr. 88. poz. 798,

15.    rozporządzeniem z dnia 28. maja 1923, Dz. U. R. P. Nr. 94. poz. 749,

16.    ustawą z dnia 6. lipca 1923, Dz. U. R. P. Nr. 75, poz. 587

17.    rozporządzeniem z dnia 18. stycznia 1924, Dz. U. R. P. Nr. 16. poz. 160,

18.    ustawą z dnia 30. stycznia 1924, Dz. U. R. P. Nr. 16. poz. 148,

19.    rozporządzeniem z dnia 7. marca 1924, Dz. U. R, P. Nr. 26. poz. 269,

20.    rozporządzeniem z dnia 18. marca 1924. Dz. U. R, P. Nr. 29. poz. 297,

21.    rozporządzeniem z dnia 7. czerwca 1924, Dz. U. R. P. Nr. 5o. poz. 512.

2.

3.

4.

5.

8.

.. „ 33

1888.

1894.

1908.

» 168

„ „ 162 » „ 29 „ „ 190!'.

Г) Г)

П Г)

III. Przepisy ochronne.

Przepisy obowiązujące w b. zaborze austrjackim jednocześnie obowiązują na całym obszarze R. P.

1. Ochrona w przemyśle budowlanym.

a) Przepisy dla zapobieżenia wypadkom.

1. Fundamenta.

§ i. Podczas kopania fundamentów, iakoteż podczas robót ziemnych wogóle należy dbać ze szczególną starannością o bezpieczne rozparcie. Podkopywanie ścian wykopu jest, niedopuszczalne. Brzegów wykopu na szerokość co najmniej pół metra od krawędzi mierząc niewolno obciążać ziemią, materjałem itp.

Gdy nastanie słota należy przed rozpoczęciem i w czasie roboty badać ściany wykopu, względnie rozparcie co do wytrzymałości i w miarę wyniku zastosować potrzebne środki zabezpieczające.

Obok budowli istniejących, mających fundamenta płytsze, niż zamierzona budowa wolno wykonywać nowe fundamenta i potrzebny do tego wykop ziemi jedynie < zęściowo, a mianowicie w długościach niewiększych, niż po 2 m.

2. Wykopy studzienne, kanałowe i kloaczne.

§ 2. Wykopy czyli szyby studzienne kwadratowe należy w każdym razie opierzyć. Krągłe szyby wolno pogłębiać bez omurowania jedynie w zupełnie twardym gruncie.

Jeżeli opierzenie wykopu studni składa się z dyli poziomych, to podczas oniuro-wania studziennego wolno usuwać naraz lylko po jednym dylu i to niepierwej, aż przestrzeń między omurowaniem a ścianą wykopu otrzyma zapełnienie silnie ubite po dolną krawędź tegoż dyla. Gdy ziemia jest bardzo sypka, żwirowa itp., niewolno wogóle w obrębie całej głębokości warstwy sypkiej usuwać opierzenia, ale raczej należy je zapełnić od tyłu nasypką. Jeżeli opierzenie składa się z desek wbijanych, Jo należy wpierw wykonać zapełnienie od tyłu jednego pola omurowania aż po najbliższy wieniec, zanim się przystąpi do usuwania wbitych desek pionowych.

Zapełnienie poza omurowaniem należy zawsze silnie ubić.

W szybie studziennym należy tuż nad głową robotników urządzić nakrycie .ochronne, pod które robotnicy mogliby się. schronić przed spadającymi przedni i < darni.

§ 3. Przed zjazdem lub wlezieniem do studni albo do wykopu studziennego — bez względu na mniejszą, czy większą głębokość —, należy właśnie tak, jak przed wlezieniem do używanego już dołu kloacznego i do starych kanałów stwierdzić, uzy nie znajduje się tam powietrze duszące. To stwierdzenie trzeba przeprowadzić /nipomocą powolnego spuszczania zwykłej latarni z płonącem -światłem lub zresztą w inny jaki niezawodny sposób.

Skoro zagaśnięcie światła lub inna jaka przedsięwzięta próba stwierdzi obecność gazów duszących, należy je usunąć pompami powietrznemi lub wentylatorami,

a w braku ich wlewaniem wody gorącej lub spuszczaniem wiader z niegaszoncnr przedtem wodą polanem wapnem.

Gdy zachodzi przypuszczenie, że w szybie znajdują się gazy eksplodujące, lu. nie wolno przedsiębrać próby z płonącem światłem.

Próbę powietrza należy w każdym razie powtarzać aż do osiągnięcia wyniku bez, zarzutu.

3. Jamy na wapno i inne wgłębienia.

§ 4. Jamy na wapno i inne wgłębienia narażające bezpieczeństwo ruchu nu miejscu, budowy należy przykryć w sposób wykluczający załamanie się, albo oporęczyć dostatecznie silnie.

4. Rusztowania.

aj Wogóle.

§ 5. Każde rusztowanie należy sporządzić według zasad sztuki budowlanej w spo-_ sób bezpieczny, odpowiadający postępowi budowy, z drzewa zdrowego i wskutek poprzedniego używania w przekroju swym nieosłabionego.

Do rozbierania rusztowań należy zastosować odpowiednie urządzeniu, by belki, dyle, rozpory, klamry i wszelkie inne duże i ciężkie części składowe rusztowań można bezpiecznie liną spuścić, lub w inny sposób nadół usunąć bez narażeni.! osób, znajdujących się pod rusztowaniem.

Wystające gwoździe z drzewa należy według możności jeszcze przed zniesie nieru, a w każdym razie przed dalszem użyciem tego drzewa pousuwać lub poza-ginąć.

Materjał składany na rusztowaniach należy tak rozmieścić, aby ruch niedoznał przeszkody wskutek tego.

bj Rusztowania stojakowe.

§ 6. U rusztowań stojakowych muszą stojaki („londyny”) otrzymać silne oparciu a rygle poprzeczne bezpieczną podporę; w razie bocznego obciążenia rusztowania całego lub poszczególnych jego części, należy zastosować dostatecznie silne rozparcie krzyżowe. Nadzwyczajne rusztowania, na przykład dla wież, dla rozległych osadzań itp., należy związać według zasad sztuki budowlanej.

Na wszystkich piętrach rusztowania należy ułożyć odpowiednio szczelny, silny i szeroki pokład z desek, których końce nie powinne wolno zwisać. Do zabezpieczenia od spadnięcia ludzi, materjału lub narzędzi należy urządzić dopiersie, a ot[ strony zewnętrznej ochronne dyle stopowe.

Dostęp do rozmaitych piątr rusztowania, oraz z piętra na pięłró należy urządzić zapomocą pomostów, schodów i drabin, ale w ten sposób, by rusztowania były dostępne tylko z piętra na piętro.

cj Rusztowania wysunięte.

§ 7. U rusztowań wysuniętych, czyli balkonowych należy belki jednym końcem ną zewnątrz wysunięte przytrzymać od wnętrza zapomocą bezpiecznego zaparcia, alb*! podeprzeć od zewnętrza dostatecznie silnymi zastrzałami od muru idącymi; należy także zapobiec bocznemu wychyleniu się zapomocą odpowiednich usztywnień.

dj Rusztowania drabinowe.

§ 8. Rusztowania drabinowe należy usztywnić przekątnie skrzyżowanemi łatami, a celem zabezpieczenia od spadnięcia zamknąć dopiersiem (oporęczeniem) od strony zewnętrznej i tak samo od strony wewnętrznej, jeżeli przestrzeń między pokładem rusztowania a ścianą budynku jest szersza niż 0*40 m.

Deski do chodzenia powinny spoczywać na szczeblach i powinny poza nie wy4 stawać oboma końcami conajmniej 02 ui.

Połączenie drabin z belkami wysuniętemi, oraz desek dopiersia czyli oporęczenia półdrabkami należy wykonać w sposób bezpieczny i wytrzymały.

ej Ruszlowania wiszące.

§ 9. Ruszlowania wiszące wolno zawieszać jedynie zapomocą lin na doslatecznie silnych i bezpiecznie przymocowanych belkach wysuniętych. Do montowań wolno zamiast lin użyć także łańcuchów i sztywnych trzonów żelaznych, dostatecznie wyczyniały ch.

Największą dopuszczalną liczbę robotników, oraz najmniejszą dopuszczalną -lubość liny zawieszenia należy na rusztowaniach wiszących uwidocznić trwale i czytelnie.

Każdą windę należy zaopatrzyć zapadką i hamulcem, a zębaty popęd okryć c-łoną ochronną.

Każde rusztowanie wiszące należy zapomocą stosownych przyrządów zabezpieczyć od chwiania się.

j) Rusztowania na kozłach, czyli na к o by lnic ach. g 10. Kozły czyli kobylnice są bez podłużnego usztywnienia niedopuszczalne ; iakie usztywnienie należy przeprowadzić przynajmniej zapomocą zastrzałów zawieszonych klamrami.

na

Pod kozły czyli kobylnice na ziemi należy ułożyć dostatecznie silny podkład; na rusztowaniach nie wolno nigdy ustawiać kobylnic bezpośrednio na belkach, tylko szczelnym, dostatecznie wytrzymałym pokładzie dylowym.

Jeżeli rusztowanie kobyłnicowe jest 1-9 m lub więcej wysokie, oraz jeżeli dwa rusztowania kobylnieowe sio ją na sobie, należy pokład zamknąć ochronnym dylem stopowym, a prócz tego urządzić clopiersie.

gj Rusztowania postatniczc.

§ li. Rusztowania postatnicze¹ — prócz ściśle zawodowej konstrukcji — po winny Trzymać odpowiednie zabezpieczenie wyłazów i miejsc roboczych na rusztowaniu. Także wybijanie czyli zwalnianie rusztowań postatniczych wolno przeprowadzać ■jedynie pod kierownictwem zawodowem.

h) Badanie rusztowań.

§ 12. Rusztowania należy przynajmniej co 14 dni, a szczególnie po burzy i po ;<ażdej dłuższej przerwie w budowie poddać zawodowemu zbadaniu co do jego prawidłowego stanu budowlanego; rusztowania wiszące należy badać przed każdem użyciem, a umocowanie belek ich wysuniętych codziennie. Dostrzeżone braki najeży usunąć przed zaczęciem roboty.

ij Obciążenie rusztowań.

§ 13. Rusztowania obciążać wolno jedynie w sposób odpowiadający rodzajowi ich budowy. Rusztowań wysuniętych, drabinowych i wiszących wolno tylko wtedy używać do montowania zespołów żelaznych i drewnianych, jeżeli konstrukcja ich odpowiada takiemu szczególnemu obciążeniu. Zresztą rusztowań tych wolno używać tylko do takich robót, które nie wymagają nagromadzenia robotników i skupienia materjałów, więc tylko do robót lakierniczych, malarskich itp.

kj Otwory rusztowaniowe.

§ 14. Otwory rusztowaniowe, potrzebne na poszczególnych piętrach do wyciągania materjałów należy otoczyć opierzeniami z desek tak, aby utworzyły pomiędzy

¹ Rusztowania to służą do nadania właściwej postaci niektórym częściom budowy, jak. na przykład sklepieniom itp. i dlatego nazywam je rusztowaniami postatniczemi. łYzypisek autora.

piętrami szyb, który powinien sięgać aż do najniższego końca urządzenia wyciągowego i tak tu, jak i na piętrach posiadać otwory tylko w tych miejscach, w których się odbywa każdorazowe ładowanie lub wyładowanie dobra wyciąganego. Również wolno pozostawić bez ogrodzenia tylko miejsce u najwyższego otworu rusztowania, służące do odbioru wyciąganego materjału.

5. Drabiny i schody.

§ 15. Drabiny i schody należy przed użyciem badać co do ich bezpieczeństwa. Dostrzeżone braki trzeba natychmiast usunąć. Brakujących szczebli nie wolno zastępować łatami, przybitemi gwoździami.

Jeżeli wzajemne połączenie piątr budowli kilkupiętrowej urządza się zapómocą drabin, to należy je zawsze ustawiać parami, jedną do wyłażenia, drugą do złażenia według możności tak, aby podczas wyłażenia, czy złażenia zwrot odbywał się zawsze w tę samą stronę; muszą one także być tak długie, by przewyższały pokład piętrowy, do którego wiodą, co najmniej o 1’5 m w kierunku drabiny mierząc.

Drabin nie wolno w ten sposób jedną nad drugą ustawiać, by spadające przedmioty mogły trafić drabinę niżej położoną.

Drabiny należy ustawić silnie na ziemi, a nadto przymocować dobrze klamrami do rusztowania. Na rusztowaniach wolno ustawiać drabiny tylko na | okładzie z dyli co najmniej 5 cm grubych.

W razie użycia drabin poza piętrami rusztowania stojących i wprost na jedno z tych piątr wiodących, należy postarać się o dostatecznie szerokie i bezpieczne wejście, względnie zejście.

Drabiny podwójne (malarskie, schodowe i stopniowe drabiny) należy zaopatrzyć przyrządem przeciw przypadkowemu rozsunięciu się.

6. Pochylnia.

§ 16. Pochylnie, czyli pomosty pochyłe należy według możności zakładać tak szerokie, by pozwalały na wyminięcie się dwu osób.

Wznios pomostów powinien według możności wynosić 1 : 3 lub mniej, nie powinien być jednak w żaden sposób większy niż 1 : 2.

Powierzchnia pochylni, służąca do chodzenia, powinna otrzymać w całej szerokości listwy stopnicze na długość kroku wzajemnie odległe, a gdy ośliźnie, należy ją posypać popiołem, piaskiem itp.

muni

Każdą pochylnię od strony zewnętrznej, oraz od strony przyległych otworów okiennych i drzwiowych — gdyby się znajdowały — należy zaopatrzyć poręczami ; również i stronę wewnętrzną trzeba oporęczyć, jeżeli pochylnia odstaje od więcej niż 0*4 m.

7. Liny i łańcuchy.

§ 17. Do budowy wolno — prócz łańcuchów — używać jedynie plecionych lin konopnych, bawełnianych lub drucianych.

Nienaganność własności i wytrzymałość lin i łańcuchów należy sprawdzać od czasu do czasu zapomocą zawodowych badań. Uszkodzone łańcuchy i liny trzeba natychmiast sposobem zawodowym ponaprawiać, a gdy to nie da się zrobić z dostateczną pewnością, wymieniać.

Niedostatecznie wytrzymałe łańcuchy i liny należy wykluczyć z użycia.

Do podawania materjałów zapomocą naczyń podawczych nie wolno używać lin z pojedynczymi hakami.

8. Wyciągi i wy dźwigi.

aj Wo gól e.

§ 18. Wyciągów materiałowych nie wolno używać do podnoszenia i spuszczania ludzi. Jedynie do budowy studzien i wysokich kominów zezwala się na używanie wyciągów także i do ruchu osobowego, jeżeli pod tym względem przedstawiają dostateczne bezpieczeństwo.

§ 19. Otwory do ładowania i wyładowania należy u wszelkich wyciągów materja-łowych odpowiednio zabezpieczyć, by spadnięcie ludzi lub materjałów było wykluczone, oraz dostatecznie oświetlić i oświecać. Każdy taki otwór należy zaopatrzyć wyraźną i widoczną przestrogą, tyczącą się zapobieżenia i zakazu używania wyciągu do ruchu osobowego.

§ 20. Mechanizmy popędowe wyciągów, przenośnie bez końca, żórawi itp. należy

ogrodzić w razie, gdy już samo ich położenie nie daje im ochrony. Wszelkie zazębienia kołowe, położone w obrębie ruchu budowy lub wystawione na mimowolne dotknięcia należy osłonić.

W razie zastosowania wyciągów elektrycznych należy przewody elektryczne, atak samo i przyrządy zabezpieczyć w sposób pewny, by dotknięcie ich przez osoby nie powołane było niemożliwe.

Wyciągi, przenośnice bez końca i wszelkie tego rodzaju przyrządy do podnoszenia należy tak urządzić, aby narażenie osób na dole zajętych, wskutek spadnięcia materjałów było wykluczone ; na piętrze najniższem należy urządzić odpowiednio silny dach ochronny.

bj Wyciągi zaprawy.

§ 22. Wał zwykłych wyciągów zaprawy (koło na wale z dwoma na linach wiszą-cemi naczyniami podnośnemi) powinien znajdować się tak wysoko ponad stanowiskiem robotników, aby nawet wyciągniętemi rękami nie mogli go dosięgnąć, albo wał ten należy tak osłonić, by robotnicy nie mogli go dotknąć.

Przed otworem wyciągowym należy do pokładu rusztowania poprzybijać gwoździami łaty stopnicze, a w wysokości piersi przymocować przejmę lub porączkę, których mogliby trzymać się wolną ręką robotnicy, prowadzący linę.

§ 21. Popod ciężarami wolno zwisającymi należy ograniczyć ruch do miary bezwarunkowo niezbędnej.

cj Żórawie i windy.

§ 23. Żórawie i windy należy zaopatrzyć zapadką i hamulcem pasowym, albo innymi niezawodnie działającymi przyrządami hamowniczymi. Jeżeli przedmiot trzeba spuszczać własnym ciężarem, należy urządzić zapadki dla ruchu w dwojakim kierunku celem zapobieżenia powstaniu samoczynnego szybkiego ruchu.

Żórawie przenośne, na których znajdują się robotnicy, należy zaopatrzyć oporę-ezonyini pomostami, czyli galerjami w ten sposób, aby zabezpieczały dostatecznie ludzi i materjał przed spadnięciem.

9. Urządzenia przenośnicze.

aj Służba przesuwnicza.

§ 24. Do przesuwania wozów kolejowych na torach ruchu zapomocą siły ludzkiej lub zwierzęcej należy przesuwaczom dostarczyć drągów hamulcowych, trzewików hamulcowych, klinów podkładowych itp. Jeżeli na tym samym torze poruszają się równocześnie jeszcze inne wozy zapomocą siły ludzkiej, to należy utrzymywać

Na każdym żórawiu należy wyraźnie uwidocznić jego zdolność udźwigu w kilogramach.

w pogotowiu robotnika, który ma iść przed wozem do przesuwania przeznaczonyir i baczyć na to, by odnośna przestrzeń była wolna i bezpieczna dla ruchu.

Do przesuwania zapomocą zwierząt zaprzęgowych naŁeży używać łańcuchów lut lin zaprzęgowych co najmniej 2*5 m długich. Jeżeli przesuwanie takie odbywa się na torach w spadku założonych, to oprócz woźnicy należy mieć w pogotowiu jeszcze przynajmniej jednego robotnika, który ma w razie potrzeby wozy w ruchu będące zatrzymać zapomocą stosownych środków.

W razie, gdy przesuwanie odbywa się zapomocą siły motoru, należy zastosować te urządzenia, które są potrzebne do prawidłowego ruchu na kolejach.

§ 25. Na kolejach materjałowych w spadku założonych należy postarać się o niezawodne hamowanie, polegające na dostarczeniu dostatecznej ilości wozów hamo-walnych.

§ 26. Obrotnice i przesuwnice powinny dawać się ustalić w śwem właściwem położeniu zapomocą odpowiednich przyrządów.

b) Przenoszenie wielkich ciężarów.

§ 27. Przenoszenie jakoteż ładowanie i wyładowanie wielkich ciężarów powinno odbywać się pod nadzorem zawodowym. O bezpieczny stan: środków do przenoszenia i ładowania, przyrządów do przewożenia i podnoszenia, torów i tym podobnych należy starać się w ten sposób, by ani bezpieczeństwo ruchu, ani też bezpieczeństwo robotników lub obcych osób nie było narażone.

Użyte do ładowania lub wyładowania szyny ześlizgowe lub dyle ześlizgowe należy zabezpieczyć od przypadkowego przesunięcia się lub skrawężenia, a w zimie oczyszczać z lodu i posypywać piaskiem, popiołem itp. Wózki należy zabezpieczyć stosownymi przyrządami od przewrócenia się.

§ 28. Wózki wywrotne należy zaopatrzyć niezawodnymi, w obsłudze bezpiecznymi sprzęgłami.

§ 29. Podczas przenoszenia wałków, rur, cylindrów, beczek itp. należy zastosować odpowiednie środki ochronne od stoczenia się tych przedmiotów.

10. Zarządzenia wewnątrz budowli.

§ .80. Celem ochrony robotników od niebezpieczeństwa spadnięcia wewnątrz budynku należy albo belki stropowe (trawersy, belki drewniane) bezpośrednio po ułożeniu zupełnie pokryć, albo otwory w ścianach obwodowych, wiodące do nieprzy-krytych belek stropowych, a tak samo i otwory, prowadzące bezpośrednio w podwórza, szyby i niewykończone klatki schodowe, w sposób bezpieczny odgrodzić.

Skoro schody zostaną osadzone, to jak długo nie będą miały stałych poręczy, powinny otrzymać tymczasowe oporęczenie ochronne.

Połączenia (przejścia, schody) idące popod przestrzeniami niezastropowanemi należy zaopatrzyć przykryciem, chroniącem od spadających przedmiotów.

Jeżeli na powale ma się odbywać przenoszenie lub składanie materjałów, to należy w tym celu urządzić przejścia, lub pełny pokład z dyli.

11. Roboty dachowe i inne podobnie niebezpieczne.

§ 31. Do robót niebezpiecznych, a mianowicie: do krycia dachu i zrzucania śniegu, do instalacji odgromów, do niebezpiecznych robót blacharskich i szklarskich należy robotników zaopatrzyć pasem bezpieczeństwa i sznurem.

Podczas nowego krycia dachów szklanych należy pod niemi ustawić rusztowanie z silnym pokładem deskowym, a odpadki szkła natychmiast usuwać.

12. Rozbierania.

§ 32. Podczas rozbierania jest wywracanie całych części muru w regule niedo» puszczalne.

26

Skwarczyński. Podręcznik budowlany.

Jedynie wolno stojące: mury, ściany szczytowe, kominy itp. — jeżeli są odosobnione — wolno pod stałem kierownictwem zawodowca wywracać lub rozsadzać.

Także rozbieranie (wyłamanie, wyburzenie) sklepień wolno wykonywać jedynie pod stałem kierownictwem zawodowca. Przestrzeń znajdującą się pod sklepieniem do rozebrania przeznaczonem należy zamknąć i — jeżeli konstrukcja sklepienia wymaga — podeprzeć w odpowiedni sposób.

Budowle, które wskutek rozebrania przypierających innych budowli tracą swą podporę, należy w sposób zawodowy zabezpieczyć.

Celem zapobieżenia wywiązywaniu się uciążliwego kurzu należy mury i rumowisko często skrapiać, a do spuszczania rumowiska używać drewnianych przewodów trąb), których dolny koniec wchodzi do otwartego worka.

13. Dalsze przepisy bezpieczeństwa.

§ 33. Podczas godzin pracy dokonywanej w ciemności należy miejsca robocze i dojścia do nich dostatecznie oświecić ; tak samo należy się postarać o odpowiednie oświecenie wszelkich niedostatecznie oświetlonych miejsc roboczych.

Druty przewodowe elektrycznego oświetlenia należy wszystkie zizolować celem ochrony od dotknięcia. Lampy dla łatwo ulotnego ciała palnego z palnikiem, umieszczonym niżej zbiornika paliwa świetlnego, należy nadto w ten sposób zawńeszać, aby można uniknąć silniejszego rozgrzania zbiornika. W przestrzeniach, w których robotnicy stale przebywają, nie wolno przechowywać takich lamp, ani potrzebnego dla nich paliwa.

§ 34. Do robót, które mogą narazić wzrok, należy zaopatrzyć robotników okuła -rami ochronnymi, daszkami ochronnymi lub maskami. Celem ochrony innych w pobliżu zajętych robotników⁷ należy w miarę potrzeby urządzić ochronne ściany lub ochronne siatki.

Robotników, których zajęcie naraża w szczególny sposób na zamakanie albo uszkodzenie nóg, należy zaopatrzyć odpowiedniem obuwiem.

Robotnikom, zajętym przenoszeniem przedmiotów o ostrych brzegach lub kolcach, należy dostarczyć silnych skórzanych nosideł ręcznych, albo rękawice z ma-terjału wytrzymałego.

§ 35. Przerzucanie materjału budowlanego jest tylko w parterze dopuszczalne. Podawanie cegły przez robotników stojących na drabinach jest dozwolone co naj-w⁷yżej z piętra na piętro.

§ 36. Gdzie materjały w większej ilości układają w stosy, należy się postarać o stosowne środki ochronne, zapobiegające zwaleniu się dobra złożonego.

ram

gdy budynki są parterowe lub jednopiętrowe ; gdy budynki są więcejpiętrowe, należy zastosować rusztowania wysunięte, rusztowania drabinowe albo rusztowania wiszące.

§ 37. Napraw ki na budynkach (wyprawianie, narzucanie, powlekanie zewnętrznych okiennych itp.) wolno wykonywać na pojedynczych drabinach jedynie wtedy,

§ 38. Wszelkie do robót budowlanych używane sprzęty robocze i urządzenia maszynowe należy zawsze utrzymywać w dobrym i do użytku przydatnym stanie.

§ 39. Wszelkim w budowie niezatrudnionym osobom należy jak najostrzej zakazać wchodzenia na rusztowania, na przykład celem przynoszenia jadła lub napojów.

§ 40. Osób znanych pracodawcy, jako cierpiących na padaczkę, kurcze, czasowe napady omdlenia, zawroty głowy, głuchotę lub na inne cielesne niedomagania lub ułomności w takim stopniu, iż podczas pewnych robót byłyby narażone na niezwyczajne niebezpieczeństwo, nie należy używać do tego rodzaju robót. Pianych należy wogóle niedopuszczać do robót.

Kobiet poważnie brzemienDych wolno używać tylko do lekkich robót, nigdy iednak na drabinach i na wyciągach materjałowych.

b) Przepisy dla ochrony zdrowia.

I 41 Na miejscach budowy, gdzie pracuje więcej niż dziesięciu robotników, a stosunki przestrzenne pozwalają, należy urządzić izbę odpoczynkową, stosownie do ilości robotników wielką, w miarę potrzeby ogrzewalną i poczynić w niej zarządzenia potrzebne do przeprowadzenia pierwszej pomocy ratunkowej.

§ 42. Na każdem miejscu budowy należy się postarać o dostateczną ilość świeżej wody do picia, wraz z dostarczeniem naczyń do picia i to na wszystkich piętrach, na których odbywa się robota.

§ 48. Na każdem miejscu budowy należy urządzić wychodki, odpowiadające ilości robotników i przepisom zdrowotnym. Wychodki trzeba tak urządzić, aby z zewnątrz nie można do nich wglądnąć ; należy je podzielić według płci robotników i podział ten napisami uwidocznić, w razie zatrudniania więcej niż dziesięć osób.

Wychodki i pisoary należy utrzymywać w czystym i według możności niecuchną-■cym stanic, a w miarę potrzeby desinfekcjonować.

§ 44. Przestrzeni osuszanych przyrządami, opalanymi bez odprowadzania dymu, nie wolno przeznaczać robotnikom ani do pracy, ani do pobytu.

§ 45. Na miejscach budowy zatrudniających ponad dziesięciu robotników, oraz na miejscach budowy odległych więcej niż kilometr od najbliższej apteki bez względu na ilość pracujących robotników, należy dla pierwszej pomocy w nieszczęśliwych przypadkach utrzymywać w pogotowiu skrzynki ze środkami krew tamującymi i antiseptycznymi, oraz z potrzebnymi bandażami i środkami trzeźwiącymi.

§ 46. Nazwiska lekarzy kasy chorych i ich miejsca zamieszkania należy oznajmić robotnikom zapomocą przybitych ogłoszeń na miejscu budowy.

c) Przepisy końcowe.

§ 47. Następujące niżej przepisy co do zachowania się należy robotnikom podać do wiadomości w dosłownem brzmieniu zapomocą wyraźnego i przejrzystego ogłoszenia trwale przynajmniej w jednem dla wszystkich dostępnem miejscu budowy, a w miarę potrzeby także i w kilku miejscach.

Na punkt 22. (doniesienie o nieszczęśliwych wypadkach) należy szczególnie zwrócić uwagę każdego robotnika zaraz podczas przyjęcia do roboty.

1.    Nie wolno z rusztowań lub zresztą z budowli zrzucać na dół narzędzi, drzewa, cegieł, kamieni i wszelkich jakichkolwiek ciężkich przedmiotów.

2.    Odejmowanie klamer należy w ten sposób przeprowadzać, by nie mogły odskoczyć lub doznać odrzucenia.

3.. Zakazuje się wszelkiego samowolnego usuwania części rusztowania, drabin, dyli, rozpornie, klamer, kobylnic, pokładów itd., jakoteż wogóle wszelkiego samowolnego zmieniania urządzeń budowlanych.

4. Podczas wyciągania i spuszczania rusztowań wiszących należy windy tak równomiernie prowadzić, aby rusztowania nie mogły zająć położenia ukośnego. Korby wind należy ustalić lub pozdejmować, gdy nie są w użyciu.

6. Pozostawanie na rusztowaniach podczas pory objadowej jest — z wyjątkiem wysokich rusztowań wieżowych i kominowych — niedopuszczalne.

6.    Poniżej otworów rusztowania przeznaczonych dla wyciągów materjału nie wolno nikomu zatrzymywać się, gdy wyciąg jest w ruchu Podczas gdy taki wyciąg spo-

. czywa, szyb jego musi być zupełnie zamknięty.

7.    Podczas obsługi przyrządów podnoszących należy ciężar starannie i niezawodnie przymocować, względnie tak ułożyć, aby nie mógł spaść.

Naczyń podnoszących nie należy do tego stopnia zapełniać, aby podczas chwiania się materjał wyciągany spadał lub przelewał się.

8.    WlewTanie zaprawy do skrzyń lub beczek powinno odbywać się w ten sposób» aby bryzganie według możności dało się uniknąć.

9.    Podczas spuszczania ciężaru zapomocą żórawi i wind wolno hamulec otworzyć dopiero po odjęciu korb, albo gdzie to niemożliwe, dopiero po usunięciu się robotników⁷ na stronę.

Chwytanie w ruchu będących korb windy jest niedopuszczalne.

Podczas windowania ciężarów w górę powinna zapadka pozostawać ciągle w kole zamy ko wem.

10.    Podczas przesuwania wagonów kolejowych powinni robotnicy posługiwać się-dostarczonymi hamulcowymi drągami, hamulcowymi trzewikami, klinami podkładowymi itp.

Jeżeli przesuwanie dokonuje się siłą ludzką, to przesuwacze nie powinni nigdy z przodu przesuwać i nigdy po szynach chodzić. Gdy na tym samym forze poruszają się równocześnie jeszcze inne wagony, to przesuwacze powinni stąpać jedynie po stronie podłużnej wozów, a nie pomiędzy nimi.

Zwierzęta użyte do przesuwania należy zawsze ręką prowadzić i to według możności po zewnętrznej stronie toru.

11.    Obrotnice i przesuwnice należy wprzód ustalić we właściwem położeniu, zanim się przez nie przejedzie.

12.    Stojące spokojnie na torach wozy kolejowe należy tak ustalić, aby samo przez się nie mogły przejść w ruch.

13.    Przewóz wielkich ciężarów na torach w spadku założonych i w obrębie miejsc budowy należy przeprowadzać ze szczególną ostrożnością.

14.    Robotnicy są obowiązani do używania dostarczonych im pasów bezpieczeństwa i sznurów podczas niebezpiecznych robót, mianowicie podczas krycia dachów i zgartywania śniegu, podczas instalacji odgromowych i podczas niebezpiecznych robót blacharskich i szklarskich. Takie sznury — o ile niema osobnych urządzeń na pokryciu dachowem do ich przymocowania — należy w sposób bezpieczny

• przymocować do rusztowań drabinowych, używanych zwykle w przemyśle budowlanym.

15.    Wchodzenie do nieoświetlonych przedmiotów budowy jest niedopuszczalne.

16.    Lampy świecące łatwo lotnemi ciałami palnemi z palnikami, umieszczonymi poniżej zbiornika z ciałem świecącem, należy tak zawieszać i nosić, aby nie mogło nastąpić silniejsze rozgrzanie tego zbiornika. Do przestrzeni, w których przechowują takie lampy,

oraz

przeznaczoną dla nich materję palną, wolno wchodzić tylko na czas krótki.

17.    Do przestrzeni, osuszanych ogrzewalnikami bez odprowadzenia dymu, wolno wchodzić tylko podczas otwartych drzwi lub okien i to jedynie na czas wcale krótki.

18.    Podczas robót mogących wzrok uszkodzić, powinni robotnicy używać dostarczonych okularów ochronnych, daszków ochronnych lub masek.

19.    O każdem uszkodzeniu lub podejrzanym objawie na urządzeniach ruchu należy natychmiast donieść organowi, któremu przedsiębiorca powierzył nadzór.

20.    Używanie przyrządów roboczych i ochronnych do innych celów, aniżeli prze znaczono, jest niedopuszczalne.

21.    Robotnikom nie wolno zajmować się takimi przyrządami roboczymi, urządzeniami maszynowemi, elektrycznymi przewodami itp., których obsługa, używanie lub utrzymywanie w należytym stanie do nich nie należy, i narażać siebie lub drugich na niebezpieczeństwo przez czynności sprzeczne z celami ruchu budowy, przez bawienie się, droczenie się, sprzeczanie i jakiebądź inne swawolne działania.

22.    O każdym nieszczęśliwym wypadku powinien, poszkodowany, lub gdyby nie był w stanie, to powinni świadkowie wypadku nieszczęśliwego natychmiast donieść przełożonemu organowi nadzorczemu.

2. Ochrona w kamieniołomstwie i kopaliskach.

§ i. Przepisy niniejszego rozporządzenia odnoszą się do wszystkich sposobem jrzemysłowym prowadzonych w odkrywce nawierzchniej kamieniołomów, oraz do copalisk gliny, piasku i kamyków.

Odkrywka.

§ 2. W kamieniołomach i kopaliskach gliny, piasku i kamyków należy przed rozpoczęciem wydobywania materjału uzyskowego usunąć nakrywającą go nawierzchnię i zwietrzały lub do użytku nieprzydatny materjał, tworzący warstwę nad materjałem do wydobywania przeznaczonym.

Odkrywkę należy prowadzić stale w dalszym ciągu w miarę postępu wydobywania.

§ 3. Między podnóżem warstwy odkrywkowej a wierzchnią krawędzią odsłoniętego materjału uzyskowego należy pozostawić wolną przestrzeń, której szerokość — o ile chodzi o sypką ziemię lub warstwy piaskowe — powinna wynosić połowę wysokości całej odkrywki, najmniej jednakże 1 m; jeżeli wysokość odkrywki jest większa niż 6 m, to wystarczy wolna przestrzeń 3 m szeroka.

§ 4. Skopywanie odkrywTki należy powadzić w skarpie pod kątem, odpowiadającym naturalnemu nachyleniu materjału.

Jeżeli warstwa odkrywki jest tak znaczną i składa się z takiego materjału, który o zwykłej skarpie mógłby się zwalić skutkiem zewnętrznych wpływów (wstrząśnienia wywołane rozsadzaniem, wpływ opadów itp.), to skopywanie należy prowadzić spo sobem piętrowym. Jeżeli odkrywkę tworzy materjał sypki, to należy ten sposób skopywania zastosować już od 6 w włącznie jej grubości.

§ 5. Wysokość i szerokość należy dać taką poszczególnym piętrom odkrywki w miarę właściwości ich materjału, aby stoczenie się lub zwalenie się materjału z jednego piętra na drugie dało się skutecznie powstrzymać.

Między poszczególnemi piętrami należy urządzić połączenie, umożliwiające przejście.

Piętra muszą otrzymać zeskarpowanie, odpowiadające spoistości materjału.

§ 6. Odkopywanie odkrywki musi postępować z góry na dół. Podkopywanie stromych ścian dozwala się jedynie wyjątkowo, a to jeżeli z powodu właściwości materjału (np. ziemi silnie zamarzłej) zachodzi bezwarunkowo potrzeba prowadzenia odkopu w ten sposób, aby masy oddzielać zapomocą podkopania i odklinowania. Wolno tylko podkopywać ściany nieprzekraczające 2 m wysokości i to tylko w tak małych częściach, by podkopywanie można z boku wykonywać. W tym razie należy z obu stron pozostawić filary podporowe, których podkopanie wolno przedsięwziąć dopiero bezpośrednio przed odklinowaniem i to również tylko z boku.

Dopiero po ukończeniu podkopywania,- — i gdy robotnicy wydalili się z obrębu zwalenia się, — wolno materjał z góry wbijanymi klinami oddzielić. Odklinowany materjał wolno wtedy dopiero uprzątnąć, jeżeli nie można już więcej oczekiwać zwalenia się materjału.

§ 7. Jeżeli warstwa odkrywkowa okazuje znamiona usuwiska, to w pasie wolnym między podnóżem odkrywki a wierzchnią krawędzią uzyskalnego materjału należy urządzić ścianę ochronną (wał ochronny) z ziemi, kamieni, plecionek lub dyli. Dalej należy w terenie usuwiskowym wykonać skarpowanie z odpowiednio słabem nachyleniem, a piętra względnie stopnie odpowiednio niskie a dostatecznie szerokie.

¹ Rozporządzenie minist, austr. z 29. maja 1908. Dz. u. państ. Nr. 116. Patrz wstęp do rozdziału IV., str. 424.

Jeżeli prowadzenie odkrywki ma doznać przerwy a utworzona ściana musi z łego> powodu stać przez czas dłuższy, to trzeba w terenie grożącym niebezpieczeństwem postarać się o odpowiednie odwodnienie powierzchni usuwiska.

Gdy materjał odkrywki jest niepewny, to po większych opadach atmosferycznych, jako też po nastaniu odwilży, a zwłaszcza, jeżeli powierzchnia usuwiska daje się przewidzieć lub stwierdzić, należy w czas usunąć masy, które stały się sypkie i grożą niebezpieczeństwem.

§ 8. Odkop odkrywki wolno tylko tak daleko prowadzić, aby między granicami gruntów sąsiedzkich a wierzchnią krawędzią odkopu pozostał wolny nienaruszalny pas ochronny, którego odpowiednią szerokość ma wyznaczyć władza przemysłowa

W tym razie władza przemysłowa powinna wziąć pod ścisłą rozwagę znajdujące się w pobliżu połączenia kolejowe, wody płynące, gościńce publiczne lub silnie uczęszczane drogi prywatne i stojące w bliskości przedmioty budowlane.

Ścianę zamykającą odkop od strony wolnego pasu ochronnego należy odpowiednio do poprzednich przepisów wykonać ze stosownem nachyleniem i nie wolno jej skopać pionowo pod żadnym warunkiem. Ścianę tę, gdy materjał jest niepewny, należy obsadzić gałązkami wierzbiny, odarniować, lub w inny celowy sposób zabezpieczyć.

§ 9. Odsypiska odkopu należy zakładać z zachowaniem naturalnego kąta skarpy, właściwego materjałowi odkrywki.

Podnóże miejsca odsypiska musi znajdować się względem granic obcych gruntów w stosownej odległości. Jeżeli odsypiska odkopu wypadnie założyć w pobliżu połączeń kolejowych, publicznych komunikacyj lub wód płynących, to władza przemysłowa powinna wyznaczyć rozmiar tej odległości.

O odprowadzenie wód opadowych od miejsc odsypiskowych potrzeba postarać się należycie.

Wydobycie materjału.

§ 10. Wydobywanie materjału uzyskowego należy prowadzić w sposób terasowy. lub stopniowy czyli schodowy.

Przybliżoną wysokość i szerokość terasy i stopni powinna przepisać władza przemysłowa z uwzględnieniem geologicznych własności terenu wydobywania, miejscowych zresztą stosunków i sposobu prowadzenia wydobywania.

Powinna tu obowiązywać ta reguła, że gdy materjał jest zbity i uwarstwowiony w grubych pokładach, można pozostawić wyższe terasy ze ścianami w odsadach za-łożonemi, natomiast gdy materjał jest rozpadlinowy i uwarstwowiony w cienkich pokładach, należy zaprowadzić wydobywanie w niskich terasach, lub -wydobywanie zwykłe w stopniach.

Wysokość i szerokość stopni należy tak wyznaczyć, aby ściany wydobywania osiągnęły nachylenie odpowiądające właściwości materjału. W każdym razie należy dać odsadom taką szerokość, by w razie niespodzianego usunięcia się poza podnóże naturalnej skarpy materjału, pozostało jeszcze wolne przejście na odsadzie eonaj-mniej 1 m szerokie.

§ 11. Jeżeli miejsca do obróbki będą urządzone na terasach, to szerokość ich musi odpowiadać ruchowi zakładu, zwłaszcza jeżeli wielkie ciosy będą wyłamywane i obrabiane i urządzenia do ich przenoszenia zaprowadzone, albo jeżeli miejsca obróbki będą założone jedno nad drugiem.

Podczas zakładania teras i stopni należy postarać się o to, by można dostać się bezpiecznie z jednej odsady odkopu do drugiej. W tym celu należy wykonać od-powiędnie schody, lab zastosować liny do łażenia, których bezpieczne i silne przymocowanie należy przeprowadzić poza krawędzią zeskarpowania. Jeżeli ruch odbywa się na rozległym obszarze, należy zastosować więcej lin, wzajemnie odległych w przybliżeniu co 50m.

§ 12. Jeżeli ściany wyłomu lub wykopu zawierają tylko w poszczególnych częściach materjał uzyskowy tak, że tylko te użytkowe części trzeba wydobywać, to pozostawienie części nieużytkowych będzie wtedy tylko dopuszczalne, gdy warstwy ich będą odpowiednio grubę i nie będą dawać powodu do przypuszczeń co do niebezpieczeństwa zwalenia się.

§ 13. Inny sposób wydobywania aniżeli w stopniach lub terasach jest tylko wyjątkowo dopuszczalny i to jedynie wtedy, jeżeli przedmiotem wydobywania są masy kamienia, których wydobycie — z powodu naturalnego uwarstwowienia lub małej wartości materjału, dającego użyć się tylko jako tłuczeniec czyli kamyki, lub jako kamień łamany, — opłaci się jedynie w takim razie, gdy można zwalić naraz całe ściany materjału. W obu razach jest ten sposób wydobywania dopuszczalny tylko w zbitych i nieporozpadanych masach kamienia.

Wydobywanie należy przeprowadzać wtedy albo zapomocą podminowania ścian i rozsadzenia pozostawionych przy nich filarów podporowych, albo zapomocą rozsadzenia minami komorowemi.

§ 14. Jeżeli całe ściany doprowadza się do zwalenia zapomocą podminowania, to należy podminowanie w ten sposób wykonać, by pozostały filary oporowe zupełnie wytrzymałe i dostatecznie silne, oraz by ściana kamienna we właściwym czasie i jeszcze przed nastaniem obniżenia się otrzymała wzmocnienie podporami w ilości i sile odpowiadającej jej wielkości. Potrzebne dla min i filarów oporowych wy-wierty należy wykonywać już podczas roboty podminowania w miarę jej postępu.

Robotnikom zatrudnionym w obszarze minowania, oraz i tym, którzy ładują i przewożą bryły wyłomu, należy wskazać kierunek, w którym mają uciekać przed grożącem niebezpieczeństwem. Przed ścianą skały i jej domniemalnym obszarem zwalenia się należy zatrudniać według możności mało robotników.

Po każdem rozsadzeniu należy zbadać stan ściany skały i obszaru podminowania, poczem dopiero wolno usuwać wyłom.

Jeżeli podminowanie postąpiło dosyć daleko, to należy ostatnie miny popędowe i miny filarów podporowych równocześnie nabić i podpalić.

Jeżeli zwalenie się ściany nie nastąpi po rozsadzeniu filarów, to należy ścianę przez całych 24 godzin obserwować i dopiero potem do zbadania przystąpić. Do ściany w ruchu będącej nie wolno przystąpić i należy obszar jej zwalenia się zamknąć. Po każdem zwaleniu ściany należy sąsiednie części skały zbadać co do ich stałości i wzruszone części od świeżych powierzchni wyłomu poodbijać.

§ 15. Miny komorowe wolno tylko tam zastosować, gdzie żadne publiczne gościńce, drogi lub obce przedmioty nie mogą ponieść szkody wskutek wstrząśnień. W każdym razie należy miny komorowe tak zakładać, aby przeznaczona do zwalenia ściana uległa rozsadzeniu według możności aż do pewnej oznaczonej rozpadliny. Sztolni doprowadzających nie wolno wykonywać w prostym kierunku i należy je po doko-nanem naładowaniu komory zamurować.

Przedsiębiorca powinien władzę przemysłową zawiadomić wczas przed przedsięwzięciem każdego rozsadzenia zapomocą miny komorowej.

§ 16. Podkopywanie ścian skalnych celem ich odklinowania jest zakazane.

§ 17. Podczas robót żłobienia w kruchych masach skalistych należy postarać się o rozparcie wyżłobionych styków.

§ 18. Podczas wyłomu ścian zamykających należy stopnie wykonać z tak szero-kiemi conajmniej ławami, aby usunięcie wzruszonych części materjału było łatwo możliwe.

Ściany zamykające muszą otrzymać stosowne nachylenie.

Pionowe wykonanie ściany zamykającej jest jedynie wtedy dopuszczalne, jeżeli materjał jest tak jednolity, zbity i w ten sposób uwarstwowiony, że w żadnym razie nie można obawiać się zwalenia i jeżeli dalej żadne względy publiczne przeciw temu rodzajowi wyłomu nie przemawiają.

§ 19. Niebezpieczne miejsca w kamieniołomach i kopaliskach należy zamknąć i oznaczyć tablicami w stosownych miejscach.

§ 20. W kamieniołomach i kopaliskach przypierających w ten sposób do stoku góry, że wody tające i opadowe ściekają ku łomowi lub kopalisku i mogą tern spowodować oberwanie się materjału, należy postarać się o stosowne środki zapobiegawcze.

§ 21. Kamieniołomy i kopaliska należy ogrodzić .w sposób bezpieczny celem zabezpieczenia ludzi i zwierząt od spadnięcia. Sposób ogrodzenia musi stosować się do położenia i otoczenia miejsca wydobywania.

Rozsadzanie.

§ 22. Co do posiadania, przechowywania, składania, opakowania i użytkowania środków rozsadzających, jakoteż silnych zapalników wybuchowych i preparatów wybuchowych należy zastosować się do postanowień rozporządzenia ministerjalnego z 2. lipca 1877, Dz. u. p. Nr. 68, w zmienionej osnowie rozporządzeniem min z 22. września 1883, Dz. u. p. Nr. 156, dalej do przepisów rozporządzeń min z 4. sierpnia 1885, Dz. u. p, Nr. 135, z 19. maja 1899, Dz. u. p. Nr. 95, i z 19. maja 1899, Dz. u. p. Nr. 96.

§ 23. Do rozsadzania wolno używać środków wybuchowych tylko w postaci pa tronów; wyjątek stanowią tu jedynie strzały komorowe.

§ 24. Miny wiercone należy tak zakładać, by ładunek przypadł w masę kamienna zwartą. Strzały rozpadlinowe są dopuszczalne tylko w bardzo zbitym kamieniu celem wyłomu dużych brył skały.

§ 25. Odstępy czyli zapory ładunku nie powinny wynosić mniej, niż połowę głębokości wywiertu. Wzajemna odległość dwu min w ścianie musi równać się przy-najmiej długości jednej zapory, jeżeli zapalanie ma nastąpić z każdą miną osobno, a jeżeli równocześnie, to najmniej półtora długości zapory.

§ 26. Wysokość względnie długość ładunku nie powinna przekraczać jednej trzeciej części głębokości wywiertu. Wielkość ładunku należy tak wyznaczyć, by kamień wskutek wybuchu został tylko rozsadzony. Zawsze trzeba starać się o to, aby rozrzucanie rozsadzonych kawałków zostało według możności ograniczone.

§ 27. Przygotowane do strzału miny wiercone należy przykryć jedną, ewentualnie w miarę wielkości ładunku kilkoma warstwami ułożonych nad sobą, krzyżujących się faszyn, worów z piaskiem, gałęzi itp., celem przeszkodzenia rozrzuceniu odłamków rozsadzonych; tego przykrycia nie wolno nigdy obciążać kamieniami.

§ 28. Żagiew dla każdego strzału musi otrzymać taką długość, która powinna zapewnić dostatecne trwanie palenia się, umożliwiające ukrycie się osobom, zajętym zapalaniem.

§ 29. Gdy mina wiercona jest gotowa do strzału, to osobistość nadzorcza do tego ustanowiona powinna dać umówiony znak, na który robotnicy mają udać się do zabezpieczonych schronisk poprzednio wyznaczonych. Dopiero potem wolno miny zapalać.

Podczas strzałów komorowych wolno wywiert dopiero po upływie 15 minut ponownie naładować.

Jeżeli poszczególne wystrzały zawiodły, to schronisk nie wolno opuszczać przed upływem kwadransu. Strzały, które zawiodły, należy jako takie oznaczyć.

§ 30. W razie zastosowania elektrycznego zapalania powinien miniarz, zajmujący sie ładowaniem strzałów, oraz ułożeniem i połączeniem przewodów drutowych, nosić z sobą korbę maszyny do zapalania i dopiero bezpośrednio przed spowodowaniem wystrzałów założyć na wał korbowy. Natychmiast po zapaleniu należy druty przewodowe wyłączyć w sposób zupełnie bezpieczny,

§ 31. Jeżeli kamieniołomy leżą w pobliżu publicznych komunikacyj, to stosownie do miejscowych warunków powinna władza przemysłowa w porozumieniu z odnośnymi zarządami — o ile się znajdują — postarać się o odpowiednie zamknięcie odnośnych komunikacyj podczas rozsadzań.

W tym celu należy dokładnie oznaczyć punkta końcowe przestrzeni przeznaczonych do zamknięcia.

§ 32. Go się tyczy dróg przeznaczonych do zamknięcia, to przed rozpoczęciem rozsadzania powinni dwaj robotnicy z czerwonymi chorągwiami wyjść ze środka przeznaczonej do zamknięcia przestrzeni ku obu jej punktom końcowym, spowodować pasantów do rychłego opuszczenia tej drogi i po zupełnem jej opróżnieniu dać umówiony znak kierownikowi rozsadzań. Ci strażnicy powinni tak długo pozostać na końcach przestrzeni zamkniętej, dopóki nie otrzymają sygnału o ukończeniu rozsadzania.

Także i w kamieniołomach nie leżących przy komunikacjach publicznych należy oznajmiać poprzednio rozsadzanie zapomocą odpowiednich sygnałów słuchowych, by ludzie znajdujący się w otoczeniu kamieniołomu mogli oddalić się dość wcześnie. Znaczenie tych sygnałów słuchowych należy wyjaśnić tablicami ostrzegającemi, wpadającemi w oczy na drogach tworzących dostęp.

§ 33. Czasy rozsadzania powinna władza przemysłowa ustanowić stosownie do wielkości ruchu w kamieniołomie i stosunków uczęszczania w jego otoczeniu. Pod tym względem należy starać się, by publiczne komunikacje nie doznawały przerw dłuższych, niż kwadrans.

§ 34. Do przeprowadzania rozsadzeń, to jest do ładowania, przybijania i zapalania min wolno używać tylko szczególnie doświadczonych i niezawodnych robotników

Co do robotników używanych do minowania należy każdym razem prowadzić osobny spis ewidencyjny, który ma znajdować się w dostępnem miejscu zakładu

Szczegółowe przepisy co do ochrony zdrowia i iycia robotników.

§ 35. Miejsca robocze na dnie wyłomu względnie wykopu i na terasach należy tak zakładać i urządzić, aby zajęci tam robotnicy mieli ochronę od staczającego się

materjału.

§ 36. Drogi przewozowe lub tory należy zakładać we właściwej odległości od brzegów skarp. Dróg w łomie, wiodących do miejsc roboczych, nie wolno zakładać na niebezpiecznym terenie usuwiskowym. Strome ich brzegi i mosty należy zabezpieczyć poręczami lub linami. Należy unikać zbyt silnych spadków i nagłych zmian spadków, jakoteż ostrych zakrętów.

Na torach prowadzących blisko miejsc roboczych lub urwisk, albo na torach, które znajdują się w położeniu nietrwałem i niepewnem, wolno w ogóle wozy tak tylko poruszać, by natychmiastowe ich wstrzymanie było możliwe każdej chwili.

§ 37. Poruszanie wózków własnym ich ciężarem wolno jedynie wtedy przeprowadzać, jeżeli posiadają łatwo władalne i niezawodnie działające przyrządy hamulcowe ; wózki, u których władalność przyrządem hamulcowym jest możliwą z samego wozu, należy zaopatrzyć platformą do stania.

Wózki odstawione należy zabezpieczyć od potoczenia się zapomocą ściągnięcia hamulców lub podłożenia drzew hamulcowych.

Łączenia wózków nie wolno nigdy dokonywać podczas jazdy.

§ SB. Wózki wywrotne należy zaopatrzyć niezawodnymi i dającymi sie bezpieczni* obsługiwać przyrządami zastawkowymi.

§ 39. Obrotnice i przesuwnice muszą dawać się ustalić w swem właściwem położeniu zapomocą stosownych przyrządów.

§ 40. Przenośne pomosty zsuwowe należy dostatecznie silnie zespolić i jak inne równie pochyłe do transportu uzyskanego materjału przeznaczone, tak założyć, aby mateijał nie mógł staczać się, ani wypaść, ani wyskoczyć.

§ 41. Używanie pomostów wiszących w kamieniołomach jest tylko wyjątkowo dopuszczalne, a mianowicie, jeżeli skała jest pewna i silna, a konstrukcja i przymocowanie bezpieczne.

Największą dopuszczalną na pomoście wiszącym ilość robotników i najmniejszą dopuszczalną grubość lin zawieszenia należy uwidocznić na pomostach wiszących i rwale i wyraźnie czytelnie.

Każdą windę należy zaopatrzyć zapadką i hamulcem a każdy popęd zębaty nakryć osłoną ochronną.

Każdy pomost wiszący należy zabezpieczyć od kołysania się zapomocą stosownych przyrządów.

§ 42. Żórawie i windy należy zaopatrzyć zapadką i hamulcem pasowym, lub innymi niezawodnie działającymi przyrządami hamowniczymi. Jeżeli ładunek zjeżdża własnym ciężarem z możliwością dwojakiego biegu, to należy umieścić zapadkę, zapobiegającą samoczynnemu powstaniu szybkiego biegu.

Żórawie jezdne, na których znajdują się kierownicy żórawia, powinny otrzymać dostatecznie bezpieczne i oporęczone pomosty lub galerje, chroniące od spadnięcia ludzi i materjału. Wszelkie dostępne pędnie kół zębatych należy ochronnie osłonić.

Na każdym żórawiu należy wyraźnie oznaczyć jego udźwig w kilogramach.

Wszystkie na natężenie narażone części składowe tych przyrządów do podnoszenia należy przynajmiej raz do roku poddać próbie co do ich wytrzymałości, podczas której to próby dla żórawi o użytkowym ciężarze do włącznie 25 ton należy zastosować, obciążenie próbne o 25 % większe, a dla żórawi o większym udźwigu, próbne obciążenie o 10°/₀ większe od ciężaru użytkowego. Go do przeprowadzi nych prób należy prowadzić zapiski.

§ 43. Wyciągi pochyłe należy urządzić zapomocą stosownych przyrządów, wózków do nasadzania, zamknięć, podwójnych lin, chwytni itp. w ten sposób, aby znajdujące się u podnóża osoby nie były narażone na niebezpieczeństwo wskutek staczających się wózków. Przyrząd hamulcowy czyli hamowadło powinno być tego rodzaju, aby hamulec w czasie spoczynku był zamknięty, a otwierał się tylko podczas jazdy.

§ 44. Drabiny drewniane powinny być ze zdrowego, wytrzymałego materjału; szczeble należy zapuścić w półdrabki w sposób nieporuszalny ; przybite gwoździami deski lub listwy są jako szczeble niedopuszczalne.

Drabiny do użytku przeznaczone należy tak ustawiać, aby szczeble odstawały od ścian dostatecznie daleko.

§ 45. Jeżeli robotnicy pracują na brzegu stromego urwiska albo na stromych pochyłościach, należy ich przywiązać liną lub przynajmiej umieścić linę bezpie czeństwa w obrębie ich ręką dosięgalnym. Liny do uwiązania służące należy zakotwi-w sposób niezawodny.

§ 46. Robotnicy, których zajęcie jest tego rodzaju, że zachodzi możliwość uszkt dzenia wzroku drobnymi okruchami czyli odpryskami, powinni otrzymać okulary ochronne lub daszki ochronne. Dla ochrony reszty robotników należy w razie po trzeby ustawić ściany ochronne lub siatki ochronne.

§ 47. W każdym zakładzie, w którym pracuje pięciu lub więcej robotników należy urządzić izbę odpoczynkową, zaopatrzoną przynajmiej jednem posłaniem i jedną umywalnią. Jeżeli ruch zakładu ma trwać także i w miesiącach zimowych, to należy tę izbę urządzić do ogrzewania.

§ 48. W każdym zakładzie musi znajdować się materjał potrzebny do pierwsza; pomocy ratunkowej (materjał do bandażowania, środki do tamowania krwi, do trzeźwienia, desinfekcji itd. oraz środki do przenoszenia); organy nadzorcze i częś-robotników powinna być obznajomiona z zastosowaniem tego materjału.

§ 49. W każdym zakładzie należy się postarać o istnienie wody do picia i do mycia.

§ 50. W każdym zakładzie należy urządzić odpowiednie wychodki z uwzględnieniem liczby osób w nim zatrudnionych.

§ 51. Podczas silnej mgły należy zaprzestać robót odkrywki lub wydobywam

§ 52. Osób, o których wiadomo, że cierpią na padaczkę, kurcze, czasowe napady omdlenia, zawrót głowy, ciężki słuch, lub inne cielesne niedomagania albo ułomności w takim stopniu, iż podczaś robót w miejscach wydobywania byłyby wskutek tego narażone na nadzwyczajne niebezpieczeństwo, nie wolno używać do tego rodzaju robót. Pianych nienależy w ogóle dopuszczać do roboty. Kobiet w późnem stadjum brzemienności nie wolno zatrudniać.

§ 53. Podczas wydarzających się wypadków w zakładzie należy postarać się <■ natychmiastową pomoc lekarską.

§ 54. Przed każdorazowem rozpoczęciem roboty, jakoteż nadto po odtajaniu i opadach deszczowych, podczas nastania mrozu, oraz po większych rozsadzaniach. wreszcie przed ponownem rozpoczęciem ruchu po dłuższej przerwie, powinien właściciel zakładu albo jedna z osób, ustanowionych do tego z jego ramienia, codziennie a w miarę potrzeby i kilkakrotnie obejść miejsca pracy; gdy grozi niebezpieczeństwo zwalenia się, należy zarządzić natychmiast potrzebne środki zapobiegawcze i ewentualnie wstrzymać ruch na zagrożonych miejscach.

Postanowienia końcowe.

§ 55. Na wielu stosownych i łatwo dostępnych miejscach w zakładzie należy przybić w sposób trwały krótki wyciąg, zawierający najważniejsze postanowienia niniejszego rozporządzenia. Każdego robotnika podczas przyjęcia do pracy należy zrobić szczególnie uważnym na to przybite ogłoszenie.

§ 56. Postanowienia niniejszego rozporządzenia stosują się tak do istniejących już jakoteż i do zamierzonych (nowych lub zmienionych) zakładów nawierzchnich odkopowych w § 1 niniejszego rozporządzenia oznaczonych z tern zastrzeżeniem, że te postanowienia niniejszego rozporządzenia, które wymagałyby zmiany zakładu już prawomocnie konsensowanego należy o tyle tylko stosować, o ile temu nie stanę' łyby na przeszkodzie jakie prawa konsensem nabyte.

3. Przepisy ogólne dla ochrony zdrowia i życia robotników.¹

I. Pracownie.

aj Rozmiary przestrzeni.

1.    Wszystkie pracownie powinny być takie, by na każdą z osób w nich zatrudnionych przypadało najmniej 10 metrów sześciennych przestrzeni powietrza, a najmniej 2 metry kwadratowe powierzchni podłogi. W ruchach fabrycznych ■o szkodliwym pyle, gazach lub parach należy te najmniejsze wymiary według potrzeby odpowiednio powiększyć.

2.    Wysokość pracowni powinna wynosić najmniej 3 metry, w lokalach suterenowych przeciętna wysokość najmniej 2*8 metra, a na poddaszach przynajmiej dla połowy płaszczyzny podłogi 2*9 metra, o ile ustawa budownicza innych postanowień nie zawiera.

W istniejących budynkach mogą być także mniejsze wysokości, niż wyżej podane, nigdy jednak niżej 26 metra, jeżeli rodzaj ruchu, wskutek wywiązywania się pyłu, ciepła, par itp., nie wymaga większej wysokości i jeżeli na jednę osobę przypadająca przestrzeń powietrza (punkt 1.) wynosi conajmniej 15 metrów sześciennych.

bj Jakość budowy.

3.    W pracowniach, w których podłoga jest z kamienia, betonu albo z glinianej polepy, należy stałe miejsca robocze — o ile zachodzi potrzeba — opatrzyć podkładką z drzewa lub innego materjału źle przewodzącego ciepło, jeżeli to z powodu niebezpieczeństwa ognia nie jest wykluczone.

4.    W pracowniach, w których manipuluje się wielkiemi ilościami płynów, należy urządzić podłogę nieprzemakalną z taką kanalizacją, względnie z takiem nachyleniem, ażeby ciecz łatwo spływać mogła. Stałe miejsca robocze należy według możności wyłożyć rusztami z łat.

5.    Naokoło ognisk i otwartych palenisk, jakoteż naokoło otworów do palenia w piecach, należy podłogę przynajmniej na szerokość 60 centymetrów urządzić ogniotrwałe.

6.    Używanie lokali suterenowych i poddaszy na pracownie jest tylko wtedy dopuszczalne, gdy dotyczące przestrzenie odpowiadają odnośnym postanowieniom ustawy budowniczej.

Jeżeli ustawa budownicza nie zawiera żadnych postanowień o lokalach suterenowych, natenczas lokali takich można używać jako pracowni tylko wtedy, jeżeli nie znajdują się w gruncie wodnistym, nie są narażone na niebezpieczeństwo powodzi, a także zabezpieczone są od wilgoci gruntowej, dalej jeżeli są sklepione i przynajmniej z tej strony całkiem wolne, skąd światło pada, względnie jeżeli przylegają do rowu świetlnego conajmniej i m szerokiego, lub też jeżeli klucz sklepienia znajduje się najmniej 60 centymetrów ponad najwyżej położonem miejscem przyległego terenu (poziomu ulicy), a podłoga leży nie głębiej, niż 2-5m pod tern miejscem. Takie przestrzenie powinny być nadto należycie wenty to wane i suche.

Przestrzeni strychowych wolno używać jako pracowni — o ile ustawa budownicza /.adnych postanowień o tern nie zawiera — tylko wtedy, jeżeli znajdują się bez-bośrednio nad ostatniem piętrem i w ogólności pod względem wykonania odpowiadają przepisom ustawy budowniczej co do przestrzeni mieszkalnych na piętrach

Podłoga musi być ogniotrwałe izolowaną od znajdującej się pod nią konstrukcji powal ostatniego piętra. Dach powinien być tak sporządzony, by nie przepuszczał ciepła.

cj Komunikacje.

7.    Drzwi prowadzące z pracowni na wolne powietrze należy urządzić do ołwio--rania na zewnątrz; drzwi prowadzące na korytarze lub do klatek schodowych powinne być również otwicralne na zewnątrz lub w razie potrzeby wsuwalne, we wńelkich zaś przestrzeniach należy drzwi w ten sposób urządzić, by zatrudnione w tych przestrzeniach osoby w chwili niebezpieczeństwa opuścić je mogły szybko i bezpiecznie. Drzwi prowadzące do klatek schodowych muszą być w ten sposób urządzone, by otworzone, nie zastawiały zejścia ze schodów. W pracowniach, w których się używa lub mogą się znajdować materje wybuchowe, łatwo zapalne gazy, pary lub ciecze, drzwi i odrzwia powinny być ogniotrwałe.

8.    W ruchach fabrycznych, w których w razie niebezpieczeństwa opróżnienie przestrzeni i zabudowań przewidzianemi zwyczajnemi wyjściami nie może się obyć bez niebezpiecznego tłoku, zwłaszcza gdzie są łatwo zapalne materje lub gazy, należy urządzić wyjścia ratunkowe. W tym razie co do ogólnej liczby wyjść i ich rozmiarów ma obowiązywać zasada, by jedno wyjście przypadało dla nie więcej niż 50 osób i miało szerokości w świetle co najmniej 1*20 metra, a dla większej ilości osób znajdowało się stosunkowo więcej takich wyjść.

Wyjścia ratunkowe należy jako takie oznaczyć; jeżeli podczas zwyczajnego ruchu pozostają one zamknięte, musi klucz znajdować się obok drzwi w miejscu dla wszystkich dostępnem, względnie wisieć pod szklanem lub plombowem zamknięciem i być oznaczony napisem „klucz do ratunkowego wyjścia“.

9.    Jeżeli ustawa budownicza nie zawiera żadnych postanowień co do zakładania schodów, to należy w każdym piętrowym budynku przemysłowym zbudować ogniotrwałe prostoramienne schody w murowanej klatce z ogniotrwałą powałą, któremi ze wszystkich lokali budynku możnaby dostać się bezpośrednio na wolne powietrze.

W rozległych zakładach przemysłowych należy więcej takich schodów zbudować i to w ten sposób, ażeby żaden punkt zabudowań nie był od schodów więcej oddalony jak 40 metrów.

Jeżeli schody takie służyć mają dla nie więcej niż 50 osób, natenczas muszą mieć szerokość przynajmniej 1-25 metra; dla każdych 50 osób więcej należy dodać po 60 centymetrów szerokości, albo stosunkowo więcej schodów urządzić.

10.    Tam, gdzie osobliwsze stosunki miejscowe wymagają urządzenia ratunkowych schodów, można zapobiedz tej potrzebie umieszczając na zewnętrznej stronie budynku żelazne, prostoramienne schody lub też w razie małej ilości robotników, żelazne drabiny ratunkowe, które zapomocą wyraźnie oznaczonych i wygodnie dostępnych wyjść muszą być połączone z pracowniami.

11.    Główne przejścia wo wszystkich pracowniach powinny mieć najmniej 1 metr używalnej szerokości, nie zajętej słupami, przewodami pasów, przestawkami, wałami itp., zaś potrzebne przejścia pomiędzy maszynami powinny być 60 centymetrów szerokie. Tam gdzie niebezpieczeństwo maszyn roboczych, rozmiary obrabianych przedmiotów lub ilość odpadków tego wymaga, należy szerokość przejść odpowiednio powiększyć.

Dojście do pracowni na strychu nie powinno wieść przez otwarte przestrzenie strychowe, lecz musi być zamknięte ogniotrwałemi ścianami i łączyć się bezpośrednio z głównymi ogniotrwałymi schodami.

dj Oświe tlenie.

12.    Okien i górnych świetlni powinno we wszystkich pracowniach być tyle, ażeby stosownie do wykonywanych w nich robót były dostatecznie jasne. W zamkniętych pracowniach należy zapobiegać, by światło słoneczne raziło obotników bezpośredniem działaniem.

13.    Wszystkie pracownio, przejścia, klatki schodowe i podwórza fabryczne należy w razie potrzeby także we dnie dostatecznie oświetlać. W razie używania płynnego świetliwa, nie wolno używać lamp o szklanych naczyniach * stłuczeniu ulegających. Wszelkie przyrządy do oświetlania muszą być bezpiecznie zawieszone. Lampy do łatwo lotnych świetliw, z palnikami umieszczonymi poniżej zbiornika świetliwTo zawierającego, należy nadto w ten sposób zawiesić, względnie nosić, ażeby było niemożliwe silniejsze rozgrzanie tego zbiornika. Przestrzeni służących do prze-

howywania takich lamp nie wolno używać na dłuższy pobyt robotników⁷. Co do elektrycznych urządzeń do oświetlania należy stosować się do „Przepisów ochronnych dla urządzeń o silnym prądzie“, uchwalonych w roku 1899 •na elektrotechnicznym kongresie we Wiedniu, a przez elektrotechniczne Stowarzyszenie we Wiedniu wydanych i przejrzanych.

11. W razie oświetlenia centralnego, należy postarać się o odpowiednie ratunkowe oświetlenie, niezależne od centralnego oświetlenia i utrzymywane trwale przynajmniej przy każdych drzwiach wyjścia, jakoteż na przejściach i schodach.

15. Pracownie, w których używa się lub w których znajdują się materjały wybuchowe, łatwo zapalne gazy, pary lub ciecze, wolno oświetlać tylko od zewnątrz ; źródła światła muszą być odosobnione od pracowni szczelnem zamknięciem szklanem. Jeżeli miejscowe stosunki nic pozwalają na tego rodzaju oświetlenie, natenczas dopuszczalne jest oświetlenie zapomocą elektrycznego światła żarowego, pod tym lednak warunkiem, że przewody światła będą należycie izolowane, bezpieczniki umieszczone na zewnątrz, a lampy żarowe i ich obsady będą zaopatrzone ze wszech stron zamkniętemi osłonami ochronnemi z grubego szkła.

IG. Przy otworach w podłodze, otworach do napełniania, przerwach, rusztowaniach, platformach, u zejść na schody, u okien, u szybów wyciągowych i otworów do ładowania, u galeryj, u równi pochyłych, u dołów, kanałów itp., gdzie dla odwrócenia niebezpieczeństwa spadnięcia ludzi i materjału zastosowano nie dość pewnych środków zapobiegawczych, należy z nastającym zmrokiem postarać się o ostrzegające oświetlenie.

17. W ruchach fabrycznych, w których zachodzi niebezpieczeństwa ognia, wolno używać jako przenośnego śwdatła tylko lamp bezpieczeństwa, względnie elektrycznego światła żarowego.

ej Ogrzewanie.

18.    Wszystkie przestrzenie robocze, w których robotnicy stale przebywają, jeżeli w nich już ruch zakładu nie wywołuje dostatecznego ogrzania, albo jeżeli rodzaj ruchu nie wymaga utrzymywania niższej ciepłoty należy zaopatrzyć takiemi urządzeniami do ogrzewania, które wykluczają niebezpieczeństwo ognia i chronią robotników⁷ od dokuczliwego i zdrowiu szkodliwego działania promieniejącego ciepła. Piece żelazne należy otoczyć płaszczami blaszanymi lub zasłonami.

19.    Pracownie, w których używa się lub znajdują się materje wybuchowe, łatwo apalnc gazy, pary lub płyny wolno ogrzewać tylko w sposób wykluczający u pełnie niebezpieczeństwo wzniecenia ognia.

O Wentylacja.

20.    W każdej pracowni powinien być odpowiedni dopływ świeżego i odpływ zepsutego powietrza, bez szkodliwego przeciągu.

21.    Ruchy fabryczne, w których wywiązuje się szkodliwy pył, szkodliwe gazy lub wyziewy należy zaopatrzyć urządzeniami zap obie gaj ącemi szkodliwemu działaniu dych wydzielin; w razie potrzeby należy je pochłaniać i to ile możności w miejscu powstawania.

22.    W pracowniach, w których wskutek ruchu wytwarza się wielka ilość pary wodnej, należy w odpowiedni sposób (przyrządy ogrzewawcze, wentylację silnie funkcjonującą, sztuczny dopływ podgrzanego powietrza, unikanie bezpośredniego dostępu zimnego powietrza z zewnątrz, zakładanie podwójnych okien i podwójnych dachów itp.) ile możności skutecznie zapobiegać tworzeniu się mgły takiej, która mogłaby zagrażać bezpieczeństwu robotników, zwłaszcza wtedy, gdy w takich przestrzeniach są maszyny robocze pędzone motorami.

23.    Otwarte ogniska należy opatrzyć kapami (chwytaczami par) w ten sposób, ażeby dymy były uprowadzane z pracowni.

Gazy odchodzące z motorów, utrzymywanych w ruchu eksplozjami lub spalaniem się produktu (motory gazowe, benzynowe, naftowe, spirytusowe itp.), należy odprowadzać ponad dach na zewnątrz albo do komina.

<j) Utrzymywanie w dobrym stanie i ogrodzeric.

24.    Budynki każdego zakładu przemysłowego należy utrzymywać zawsze w stanie bezpiecznym dla ruchu i czystym. Szczególniejszą uwagę zwracać należy na silnie obciążone konstrukcje stropów.

25.    Dojścia do drzwi i schodów należy utrzymywać w dobrym stanie i wolnym od przeszkód komunikacyjnych; to samo tyczy się wszystkich innych dróg komunikacyjnych, o ile ruch zakładu nie wymaga koniecznie przejściowego złożenia materjału itp.

26.    Każde schody należy opatrzyć przynajmniej jedną żerdzią porączkową czyli porączką, zaś od wolnych stron bezpiecznie osadzonemi poręczami; górne końce porączek lub poręczy należy albo w ścianę zapuścić, albo też gdy są wolno stojące na dół zagiąć.

27.    Otwory w podłogach i luki do napełniania, rusztowania, platformy, zejścia ze schodów, okna, szyby wyciągów, galerje, pochyłe płaszczyzny, doły, kanały itp., należy ogrodzić celem ochrony przed spadnięciem ludzi i materjału.

II. Ustawianie kotłów parowych.

a) Kotłownia.

28.    Kotłownia powinna być tak wysoką, ażeby nad platformą kotła znajdowała się wolna przestrzeń, w przecięciu najmniej 1-8 metra wysoka, której w żadnym wypadku nie można używać do pracy, spania, na skład lub susznie.

za

29.    Każda kotłownia powinna mieć co najmniej jedno, na wolne powietrze prowadzące wyjście, o drzwiach otwierających się na zewnątrz, dla większych kotłowni urządza się według potrzeby więcej wyjść; kotłownia nie może jednak służyć zwyczajny przechód lub przejazd, nie wolno też jej używać do innych, z ruchem kotłowym w bezpośrednim związku nie pozostających celów.

30.    Kotły parowe należy w ten sposób omurować, ażeby w miarę ilości kotłów do tylnej strony omurowania kotłowego prowadziło jedno lub więcej dojść najmniej 70 centymetrów szerokich.

31.    W kotłowniach stanowisko dla palacza powinno mieć najmniej 2*5 metra długości.

32.    Jeżeli w kotłowniach pod stanowiskiem dla palacza znajdują się kanały zbiorcze do odwożenia popiołu, to należy je w ten sposób urządzić, ażeby miały dwa dojścia i były odpowiednio obszerne, dobrze wentylowane i dostatecznie oświetlone.

bj Kotły parowe.

33.    Co się tyczy konstrukcji, ustawienia, wypróbowania, rewizji, dozoru i naprawy kotłów parowych, to należy stosować się do właściwych ustaw i rozporządzeń.

34.    Jeżeli kotły parowe są ustawione na wolnem powietrzu, to stanowisko dla palacza musi być nakryte przynajmniej daszkiem.

35.    Dla umożliwienia dostępu na platformy kotłowe i galerje należy urządzić nieruchome wyłazy względnie schody, zaopatrzone porączkami; wyłazy te powinny się znajdować ile możności jak najbliżej stanowiska palacza. We większych kotłowniach należy się postarać o dostateczną ilość silnych wyłazów tak na przedniej jak i tylnej stronie omurowania kotłów.

U stojących kotłów armatura bezpieczeństwa ma być przynajmniej zapomócą. drabin dostępną.

36.    Galeije kotłów należy ogrodzić bezpiecznie osadzonemi poręczami.

37.    Kotły ustawione w pracowniach lub na wolnem powietrzu powinny otrzymać wentyle do spustu wody i kurki odpowiednio zabezpieczone, ażeby niepowołani nie mogli nimi manipulować.

38.    Stanowiska dla palaczy, wyłazy do kotłów, manometry i wodoskazy należy dostatecznie oświetlić.

39.    Szklane rurki wodoskasów należy zaopatrzyć odpornemi osłonami ochron-nemi, które jednak nie powinny utrudniać dokładnego odczytywania stanu wody.

40.    Każdy kocieł parowy, do którego się włazi, musi być zamykalny za pomocą bezpiecznie działających przyrządów, ażeby go można we wszystkich połączeniach rurowych i urządzeniach do opalania odosobnić od innych w ruchu pozostających kotłów.

c) Przewody pary.

41.    Przewody pary przeprowadzone przez pracownie — z wyjątkiem przewodów do opalania, jakoteż odwodów pary, trudno dostępnych już ze względu na swe położenie — należy otoczyć izolującą osłoną.

42.    Celem uniknięcia uderzeń wody należy w odpowiednich miejscach przewodów pary umieścić odwodniające przyrządy.

43.    Ze względów bezpieczeństwa zaleca się założenie w główny przewód pary — tuż za każdym kotłem — wentyla wstecznego przeciw cofnięciu się pary, względnie wentyla ochronnego na wypadek pęknięcia rury.

III. Ustawianie silnie.

a) Hala maszyn.

44.    la pomocą przyrządów sygnałowych należy halę maszyn połączyć w teD sposób z przestrzeniami roboezemi, zależnemi od silnicy, ażeby tymi przyrządami mógł nietylko maszynista oznajmiać w przestrzeniach roboczych o puszczenie maszyny w ruch, ale także, by można z pracowni spowodować zatrzymanie maszyny.

45.    W komorach turbinowych należy zapewnić bezpieczny dostęp do dolnej przestrzeni turbiny.

b) Silniki.

46.    Poruszające się części silników (koło zamachowe, korba, łątka, wodzik, przechodzący koniec trzonu tłokowego, chwyty kół zębatych i stożkowych, dźwignie pompowe itp.) należy — o ile to ze względu na rucli jest dopuszczalne i o ile się one znajdują w obrębie ruchu dozorcy — w ten sposób ogrodzić, by tenże w.czasie spełniania swej czynności był chroniony.

Silniki ustawione w pracowniach, a z pomocniczemi maszynami bezpośrednio nie połączone, należy jeszcze w całym ich obwodzie poręczami zabezpieczyć, jeżeli już swem położeniem nie są zabezpieczone.

47.    U regulatorów, pędzonych za pomocą pasów, należy postarać się, by ze-śliźnięcie pasa było wykluczone.

48.    Poruszających się smarnie należy ile możności unikać u silników.

49.    Koła wodne należy w całym ich obwodzie w ten sposób ogrodzić, aby wpadnięcie ludzi i materjału do dołu koła było wykluczone.

50.    U kieratów należy koła i przestawki, a u leżących kieratów także i wał przenośni całkowicie zakryć: celem smarowania, wglądu itp. wolno zdjąć pokrywę dopiero po odczepieniu zaprzęgu.

Przeniesienie siły z kieratu na maszynę roboczą należy tak urządzić, ażeby wskutek nagłego zatrzymania się zaprzęgu kierat nie mógł być dalej pędzony przez znajdującą się jeszcze w ruchu maszynę roboczą.

roz-

51.    Silniki tak zbudowane, że same rozpędzić się nie mogą, należy zaopatrzyć przyrządami do nakręcania koła rozpędowego, jeżeli zewnętrzna średnica koła pędowego wynosi więcej niż 1-6 metra lub też, jeżeli koło rozpędowe o mniejszej średnicy jest trudno dostępne. U maszyn parowych, spoczywających na kotle parowym (lokomobile itp.), urządzenie to nie jest koniecznie potrzebne.

52.    U silników wodnych odstawianie i odprzęganie powinno się dać uskutecznić z budynku ruchu, względnie z budynku turbiny. Przyrządy do odstawiania (stawidła, zapadki itp.) muszą się tak szczelnie zamykać i w tak należytym stanie być utrzymane, ażeby przypadkowe uruchomienie silnika wodnego było wykluczone. Podczas naprawy, usuwania lodu itp., należy koła wodne zastawić i zahamować zapomocą silnych przyrządów rozpierających, względnie przytrzymujących.

53.    U turbin dla wielkiego spadku musi na dolnym końcu każdej przełazowej rury dopływowej znajdować się właz.

54.    U silników, utrzymywanych w ruchu eksplozjami lub spalaniem się produktu, należy niebezpieczeństwu zapalenia się doprowadzanego produktu zapobiegać stosownymi przyrządami (wentyle wsteczne).

55.    Co się tyczy maszyn i urządzeń, służących do wytwarzania, motorycznego użytkowania, przekształcenia, gromadzenia i przewodzenia prądu elektrycznego,, należy stosować się do „Przepisów ochronnych dla zakładów o silnym prądzie“..

IV. Pędnia mechaniczna (transmisje).

56.    Każdy główny tok transmisyjny należy urządzić do wyprzęgania niezależnie od maszyny ruch utrzymującej.

57.    W obrębie ruchu wszystkie niżej wysokości 2-0 metrów nad podłogą zawieszone wały, koła pasowe, koła zębate i inne poruszane części transmisyjne należy okryć, pionowe wały do 18 metra wysokości od podłogi opierzyć a podziemnie prowadzone toki transmisyjne w sposób bezpieczny przykryć.

03

Skwarczyński. Podręcznik budowlany.

Wystających głów klinów, śrub itp. ruchomych części transmisyjnych należy unikać albo okryć je gładkiemi osłonami ; chwyty kół zębatych i stożkowych należy również zakryć.

58.    W ustawicznych ruchach fabrycznych, w których regularna obsługa transmisji jest także w czasie biegu potrzebna, należy wzdłuż tych toków transmisyjnych i przestawek, które się znajdują w wysokości przeszło 4 5 metra, urządzić pomosty, zabezpieczone krawężnikami i bezpiecznemi poręczami.

59.    Łożyska transmisyjne należy ile możności zaopatrzyć automatycznemi sniar-nicarni.

60.    Do obsługi transmisji należy dostarczyć takich drabin z hakami, które ile możności wykluczają zsunięcie lub ześliźnięcie się drabiny.

61.    Do nakładania takich pasów podczas ruchu, których szerokość przekracza 40 milimetrów, albo które są mniej szerokie, lecz pędzą z chyżością większą niż 10 metrów na sekundę, należy sprawić nakładacze pasów* lub inne odpowiednie przyrządy. Wyjątek od tego stanowią pasy na kołach stopniowych i kołach pędnych maszyn narzędziowych i roboczych.

62.    Dla zrzuconych pasów lub lin należy umieścić obok osadzonych na wałach transmisyjnych kół pasowych lub linowych stałe dźwigacze.

63.    W obrębie ruchu znajdujące się pędy linowe i pasowe należy ogrodzić.

„Latające“ pasy stojących kieratów, jakoteż pasy, które pędzą z chyżością

większą niż 10 metrów na sekundę, lub które mają szerokość większą niż 180 milimetrów, dalej pędy linowe i łańcuchowe należy zabezpieczyć od spodu, jeżeli biegają ponad miejscami pracy lub przejściami. To zabezpieczenie trzeba w ten sposób przeprowadzić, ażeby pas, lina, w*zględnie łańcuch, w razie przerwania się. nie mogły spaść, lecz by zbiegły po zabezpieczającej kierownicy.

64.    Pasy pędne nie mogą mieć ani odstających końców, ani też wystających śrub lub sprzążek.

V. Maszyny i urządzenia robocze.

65.    Każdą maszynę roboczą, zapomocą silnicy poruszaną, należy zaopatrzyć lużnem kołem pasowem i pewnie działającemi, niezawodnie nastawialnemi widłami do wyprzęgania, względnie innym jakim przyrządem do wyprzęgania, dającym się bezpiecznie, szybko i pewnie użyć.

66.    Mechanizmy popędowe i inne ruchome części maszyn roboczych, jakoteż urządzeń pomocniczych, należy osłonić lub uniedostępnić, o ile się znajdują w obrębie ruchu robotników, a mogłyby ich narazić na niebezpieczeństwo i o ile to da się pogodzić z użytkowaniem maszyn.

W szczególności należy:

aj zakryć chwyty kół zębatych i stożkowych, jakoteż zbiegi stożków tarciowych i tarcz, zaś wielkie, szybko pędzące koła zębate ile możności całkiem uniedostępnić ;

bj ogrodzić tory, w których poruszają się odciążki, wahacze, zamachowe kule itp. ;

cj gładko okapturzyć wystające głowy klinów, śrub i naśrubków u obracających się wałów i tarcz, jakoteż wystające końce wałów; zakryć koła zamachowe lub pasowe o większej ilości obrotów, albo ich sprzęgi pełnemi tarczami w razie potrzeb} z obydwu stron zasłonić;

zabezpieczyć odpowiednio, ażeby

dj stronę zbiegu par walców — jeżeli doprowadzanie materjału nie odbywa się automatycznie lub zapomocą ponośnika albo zapomocą innych odpowiednich przyrządów i jeżeli sposób ruchu na to pozwala nie można dostać się rękami pomiędzy walce. Walce kolczaste i walce z nożami

należy bezwarunkowo zabezpieczyć osłonami lub załóżkami.

67.    Każdy kamień szlifierski należy tak urządzić, ażeby był wyprzęgalny sam dla siebie, niezależnie od transmisji. Motorycznie pędzone tarcze szlifierskie i szmirglowe muszą mieć okrągłe nawiercenia i nie wolno ich na wale osadzać zapomocą klinów. Do szlifowania narzędzi należy umieścić stosowne podpórki. Jeżeli chyżość obwodowa takich tarcz przekracza 10 metrów na sekundę, należy je osłonić dostatecznie silnymi, naslawialnymi czepcami ochronnymi.

68.    Piły okrągłe (cyrkularne), o ile sposób ich użycia dopuszcza umieszczenie chronidła, należy od tylnej strony piły opatrzyć przylegającym rozszczepiaczem, a część piły, znajdującą się pod płytą stołu, należy z obu stron tak okryć, by nie można dostać się do niej. Jeżeli nie ma żadnego niezawodnie działającego przyrządu doprowadzającego, natenczas górną część piły należy uzbroić nastawialnym czepcem ochronnym.

należy

69.    Rezerwoary, pan wie, kotły i inne otwarte zbiorniki, głębsze niż 085 metra lub przeznaczone na żrące, trujące lub gorące ciecze — o ile ich brzeg nie znajduje się przynajmniej 0*85 metra nad podłogą lub stanowiskiem dla robotnika Kidpowiednio ogrodzić lub bezpiecznie zakryć..

70.    Przewody dla wyziewów, gazów, kwasów, ługów lub gorących płynów, mające ujście do przyrządów, do których się włazi, należy zaopatrzyć niezawodnie funkcjonującymi, bezpiecznie zamykalnymi wentylami i ile możności tak urządzić, by je można zamknąć ślepemi kresami.

71.    Drabiny drewniane należy wykonać z materjału zdrowego, na udźwig wytrzymałego ; szczeble trzeba tak osadzić w półdrabki, ażeby się nie mogły ruszać; gwoździami przybite deski lab listwy są jako szczeble niedopuszczalne. Podwójne drabiny należy tak urządzić, by obadwa ramiona można połączyć zapomocą haków i uszek ; zawiasy powinny być przymocowane nitami lub śrubami z naśrubkiem.

VI. Wyciągi, podnośnice,² taranki, bitnie i kafary.

72.    Drogę każdego wyciągu z wyjątkiem otworów do ładowania i wsiadania należy ze wszystkich dostępnych stron, od spodu aż przynajmniej do 18 metra wysokości, w ten sposób opierzyć lub ogrodzić, ażeby zbliżenie się nie mogło stać się niebezpiecznem.

W miejscach do ładowania i wsiadania, na wszystkich piętrach, należy umieścić urządzenia (drzwi, barjery), które szyb wyciągu ruchem jeździdła automatycznie zamykają, względnie umożebniają ruch jeździdła tylko wtenczas, gdy drzwi lub baijery są zamknięte.

Otwory do ładowania wyciągów wielokrążkowych czyli otwartych należy odpowiednio zabezpieczyć celem zapobieżenia spadnięciu osób lub materjałów.

73.    Każde jeździdło, używane także przez osoby, należy opatrzyć automatycznem ch wy tłem lub hamulcem i nakryć dachem ochronnym.

74.    Ù bezpośrednio działających wyciągów hidraulicznych, używanych także przez osoby, należy pomiędzy przyrząd stawidłowy a walec pędny założyć przyrząd uniemożebniający za szybkie spadanie sanek w razie pęknięcia rury.

Jeżeli jeden wspólny akumulator zasila kilka hidraulicznych wyciągów, natenczas w każdą poszczególną rurę ciśnienia należy włączyć wentyl wsteczny.

75.    Każdy otwór do ładowania i wchodzenia powinien być dostatecznie jasny, względnie oświetlony.

76.    U każdego motorycznie poruszanego wyciągu należy urządzić samoczynnie działające urządzenie, ograniczające skok dla najwyższego i najniższego położenia.

jeżeli już samo ich położenie należy ogrodzić. Odciążki należy umieścić w bez-

77.    Mechanizmy popędowe wyciągów, elewatorów kubkowych, wyciągów pochyłych, żórawiów, ślimacznic przenoszących itp. nie zabezpiecza od wypadku piecznych kierownicach, a wszystkie zębate koła, znajdujące się w obrębie ruchu lub takie, których przypadkowo możnaby dotknąć, należy osłonić.

Wyciągi, elewatory kubkowe i wszystkie tego rodzaju przyrządy do podnoszenia należy tak urządzić, ażeby nie mogły spadać z nich materjały na osoby niżej zatrudnione.

Pionowe elewatory kubkowe należy na miejscach dostępnych, z wyjątkiem miejsc do obsługi, opierzyć; na najniższym poziomie powinien dla ochrony obsługujących robotników znajdować się odpowiednio silny dach ochronny.

78.    Wyciągi pochyłe należy zapomocą odpowiednich przyrządów, wózków do nasadzania, zamknięć, podwójnych lin, chwyteł itp. w ten sposób urządzić, ażeby staczające się wózki nie mogły zagrażać osobom u podnóża zatrudnionym.

Hamowadło (przyrząd do hamowania) powinno być tego rodzaju, ażeby hamulec, gdy spoczywa, był zamknięty, a otwierał się tylko wówczas, gdy dozwala jazdę.

79.    Żórawie i windy zaopatrzyć należy zapadką i hamulcem pasowym lub innymi niezawodnie działającymi liamowadłami. Tam, gdzie ładunek zjeżdża własnym ciężarem, a są możliwe dwojakie biegi, należy umieścić zapadkę, uniemożebniającą samoczynne uruchomienie szybkiego biegu.

U taranków, bitni i katarów muszą tak dla zabezpieczenia zajętych niemi robotników, jak i dla zabezpieczenia pobliskich miejsc roboczych i dróg znajdować się odpowiednie ściany ochronne.

80.    Jezdne żórawie, na których przebywają kierujący żórawiem, należy zaopatrzyć dostatecznie bezpiecznymi i ogrodzonymi pomostami lub galerjami, ażeby ludzie ani materjał spaść z nich nie mogły. Wszystkie dostępne pędnie kół zębatych należy ochronnie osłonić.

81.    Na każdym żórawiu należy wyraźnie uwidocznić w kilogramach jego udźwig.

82.    U wszelakich wyciągów, zanim się ich pierwszy raz użyje, należy z pomocą znawcy — którym może być także urzędnik ruchu, jeżeli jest technicznie wykształcony — wypróbować maszynowe urządzenia i chwytła pod obciążeniem dopuszczalnie największym ciężarem użytkowym. Dźwigary należy wypróbować obciążeniem dwa razy większem od dopuszczalnego, pozostawiając je najmniej przez 20 minut na wolno wiszącym wyciągu.

U wyciągów osobowych należy próby powtarzać najmniej co trzy miesiące, u wyciągów ciężarowych najmniej co sześć miesięcy.

Wszystkie działaniu siły podlegające części składowe innych przyrządów do podnoszenia należy najmniej raz w rok poddać próbie co do wytrzymałości i niezawodnej działalności ; wszakże u żórawi, mających dźwigać do włącznie 25 ton ciężaru użytkowego, należy użyć próbnego obciążenia o 25 procent większego, natomiast u żórawi o większej wytrzymałości, obciążenie próbne powinno być o 10 procent większe od obciążenia użytkowego.

Co do przeprowadzonych prób należy prowadzić zapiski.

VII. Urządzenia transportowe

83.    Do przesuwania wozów kolejowych po przemysłowych torach, za pomocą siły ludzkiej lub zwierząt pociągowych, należy przesuwaczom dostarczyć drągów do hamowania, sanek hamulcowych, klinów do podkładania itp. Do przesuwania za-

pomocą zwierząt pociągowych należy użyć łańcuchów lub lin pociągowych najmniej 2-5 metra długich.

Jeżeli przesuwanie odbywa się siłą motorową, należy zastosować urządzenia, wymagane dla prawidłowego ruchu kolejowego.

81. Na kolejkach materiałowych, leżących na spadku, należy się postarać o niezawodne hamowanie zapomocą dostatecznej ilości wózków, opatrzonych niezawodnie działającymi hamulcami.

85.    Obrotnice i przesuwnice należy lak urządzić, ażeby właściwe ich położenie dawało się ustalić zapomocą stosownych przyrządów.

86.    Podczas ładowania i wyładowania wielkich ciężarów należy szyny i dyle, użyte do zsuwania, zabezpieczyć przeciw przypadkowemu usunięciu lub przekanto-waniu się, a w zimie uwalniać je od lodu i posypywać piaskiem, popiołem itp. Wózki należy odpowiednimi przyrządami zabezpieczyć od wywrócenia się.

87.    Wózki kołyskowe należy zaopatrzyć niezawodnemi sprzęgłami, dającemi się bezpośrednio obsługiwać.

88.    Podczas transportowania walców, rur, cylindrów, beczek itp. należy używać właściwych środków niedopuszczających stoczenia się.

VIII. Składy.

89.    W składach, leżących ponad innemi przestrzeniami, należy uwidocznić w kilogramach największe dopuszczalne obciążenie na metr kwadratowy.

90.    Tam, gdzie materjały w większej ilości układa się jeden na drugim, należy we właściwy sposób zapobiegnąć zwaleniu się składanego towaru.

91.    Zapasy ciekłych materjałów palnych wolno przechowywać tylko w bezpiecznych od ognia i od przestrzeni roboczych odosobnionych, oraz wydatnie wentylowanych przestrzeniach, których podłogi leżeć powinny niżej otaczającego terenu. Tego rodzaju składów, w których należy zawsze trzymać w pogotowiu także zapas właściwych środków do gaszenia (piasek, popiół itp.), nie wolno używać ani do przechowywania innych materjałów, ani też do innych celów, a wchodzić do nich wolno jedynie z lampami bezpieczeństwa.

Zresztą co do magazynowania ciekłych materjałów palnych obowiązują odnośne postanowienia rozp. min. z 23. stycznia 1901, Dz. u. p. 1. 12, odnoszące się do obrotu olejami mineralnymi.

IX. Środki ochronne.

92.    Robotników, którzy z powodu swego zajęcia mogą być narażeni na uszkodzenie oczu od par, żrących lub gorących cieczy, odlotków, rozżarzonego lub roztopionego materjału, należy wyposażyć ochronnymi okularami, ochronnemi osłonami lub maskami na twarz. Celem ochrony reszty robotników umieszcza się w razie potrzeby ochronne ściany lub ochronne siatki.

93.    Robotników, których narządy oddechowe są zagrożone działaniem gazów, par lub pyłu, należy wyposażyć albo respiratorami, których 'wkładki w miarę potrzeby nasyca się stosownymi pochłaniającymi środkami, albo też zaopatrzyć innymi celowi odpowiadającymi ochronnymi środkami.

Wszystkie te środki ochronne należy utrzymywać zawsze w czystym stanie.

94.    Robotników, których zatrudnienie naraża na poparzenie, przemoczenie lub urażenie nóg, należy zaopatrzyć odpowiadającem celowi obuwiem.

Robotników, mających do czynienia z silnymi kwasami, gorącymi, żrącymi lub trującymi cieczami, albo tych, którzy są zajęci transportem ostrokrawężnych lub spiczastych przedmiotów, należy uzbroić fartuchami lub ochronnymi skórami ; gdyby

to ze względu na odnośne roboty było niemożliwe, należy im dostarczyć naręcza* skórzane podkładki lub rękawice z odpowiedniego materjału, a jeżeli zachodzi niebezpieczeństwo urażenia rozżarzonym lub roztopionym materiałom należy nadto zaopatrzyć ich ochronnymi nagolenicami.

95.    Do czynności roboczych z materjałami zdrowiu szkodliwymi, jak np. z żółtym fosforem, przetworami ołowiu, rtęci itp., jak i do sortowania szmat należy robotnikom dostarczać osobnej odzieży roboczej, którą należy regularnie czyścić i odpowiednio przechowywać.

96.    Do wypróżniania naczyń, zawierających silne kwasy, gorące, żrące lub trujące-ciecze, niezaopatrzonycli spustowymi kurkami, należy dostarczać robotnikom lewarów z bezpiecznikiem, pomp, koszów kołyskowych itp.

97.    W każdym większym ruchu fabrycznym i takim, w którym robotnicy bardziej są narażeni na uiebezpieczeństwo, powinny się znajdować materjały potrzebno do niesienia pierwszej pomocy (opaski, środki tamujące krew, środki krzepiące,, desinfekcyjne itp., a w razie potrzeby także przyrządy do przenoszenia). Kierownicy ruchu i organa dozorcze powinni dokładnie umieć je zastosować.

X. Woda, umywalnie, łazienki i szatnie.

98.    W każdym ruchu fabrycznym należy się postarać o wodę do picia i mycia się.

99.    W każdym większym ruchu, w którym się używa lub w którym występują szkodliwe, żrące lub trujące gazy, ciecze lub stałe ciała, dalej w takich ruchach, w których się wytwarza silny kurz, wreszcie i tam, gdzie robotnik narażony jest na silne zanieczyszczanie ciała, powinny się znajdować dla każdej z obu płci osobne przestrzenie do mycia i ubierania się, wyposażone odpowiednimi przyrządami do mycia.

100.    W każdym większym ruchu, w którym celem zapobieżenia szkodliwym zdrowiu skutkom zachodzi potrzeba gruntownego oczyszczenia, względnie ochłodzeuia ciała, należy dla pewnych kategoryj robotników zaprowadzić urządzenia kąpielne, zaopatrzono mydłem i prześcieradłami do obcierania.

101.    Należy się postarać o odpowiednie przechowywanie odzienia, zdejmowanego przez robotników przed rozpoczęciem pracy, ażeby nie było wystawione na szkodliwe-dla zdrowia robotników działanie wilgoci, kurzu lub szkodliwych par.

XI. Wychodki.

102.    Co do ilości i jakości wychodków należy zastosować się do przepisów policyjno budowniczych i zdrowotnych. Gdzie takie przepisy nie istnieją, tam ma obowiązywać reguła, że na każdych 30 robotników powinno przypadać najmniej jedno wychodkowe siedzenie ; zarazem wychodki należy rozmieścić stosownie do rozległości zakładu.

Jeżeli wychodki znajdują się w zabudowaniu zakładu, to rury wychodkowe należy“ połączyć z przewodami wentylacyjnymi o średnicy najmniej 25 centymetrów ponad dach sięgającymi.

Wychodki, które uie są urządzone do spłukiwania wodą, nie powinny łączyć się bezpośrednio z pracowniami, lecz powinny być od nich odosobnione silnią wentylowanymi przedsionkami lub krytemi dojściami.

103.    Wychodki powmny być dostatecznie jasne, względnie oświetlone i w ten sposób założone, ażeby robotnicy, w czasie przebywania w nich, nie byli wystawieni na szkodliwe atmosferyczne wpływy.

104.    W większych ruchach fabrycznych wychodki należy rozdzielić według płci robotników i urządzić z osobnemi dojściami, odznaczonemi wyraźnymi napisami.

105.    W wychodkach dla mężczyzn przeznaczonych powinny się znajdować pisoary. Ryny lub muszle pisoarowe należy sporządzić z nieprzepuszczalnego materjałn i zawsze w szczelnym stanie utrzymywać.

106.    Wychodki i pisoary należy zawsze utrzymywać w czystym stanie; jeżeli nie są urządzone do spłókiwania wodą lub do posypki miałem torfowym, należy w inny sposób postarać się, by nie drażniły powonienia.

IV. Szczególne przepisy ochronne i instrukcje.

1. O środkach rozsadzających.

Rozporządzenie austr. Min. spr. wewn. i innych Min. z 2. lipca 1877, Dz. u. p. Nr. 68, unormowało jako przedmiot przemysłu wyrób, przechowywanie, opakowanie, przewTóz i użycie środków rozsadzających; rozporządzenie Min. s. w. z 26. marca 1882,

1. 12504 (do L. Namiestnictwa lwowskiego 19875 z r. 1882), zaleciło plany normalne na budowę magazynów^ dynamitu,³ a rozp. Min. s. w. z 22. września 1883, Dz. u. p. Nr. 156, uzupełniło reskrypt na wstępie zacytowany.

Magazyny podziemne na środki rozsadzające unormował reskrypt Min. s. w. z 6. kwietnia 1892, 1. 3175 (do L. Nairn lw. 30089), i z 24. lipca 1897, 1. 7055 (do L. Nam. Iw. 67302 z r. 1897).

Sprzedaż i magazyny prochu jako przedmiot monopolu państwa unormowało Min. s. w. rozp. z 17. maja 1891, Dz. u. p. Nr. 62, a reskryptem z 29. listopada 1894, 1. 28284 (do L. nam. Iw. 101161 z r. 1894), udzieliło plany normalne na budowę magazynów prochowych.⁴

Wyrób amonalu i ogólny obrót jako środka rozsadzającego został zezwolony reskryptem Min. s. w. z 7. kwietnia 1905,

J

1. 13781 (do L. Nam. lw. 2777/Ш ^ z r. 1905).

2. O projektach na zakłady przemysłowe.¹

Do podania o pozwolenie na zamierzone zakłady przemysłowe nowe, lub na rozszerzenie istniejących należy dołączyć w trzech egzemplarzach:

1.    Plany sytuacyjne i niwelacyjne zakładu i jego otoczenia ;

2.    plany budowlane, konstrukcyjne i dyspozycyjne (rozkładowe);

3.    opis zakładu, rodzaju jego budowy, urządzenia wewnętrznego i przebiegu prowadzenia.

Do 1. W planie sytuacyjnym sporządzonym co najmniej w skali map katastralnych gminnych należy przedstawić położenie zakładu przemysłowego wraz z otoczeniem, obejmującem pas 100w szeroki, ze szczególnem uwydatnieniem położonych w sąsiedztwie kościołów, szkół, szpitali, kasarń, przedmiotów fortyfikacyjnych i innych publicznych zakładów i budynków, jakoteż komunikacyj i biegów wód.

Oprócz tego należy podać cyfrowo odległość magazynów prochu lub środków rozsadzających, istniejących w promieniu 1000 metrów.

Do sporządzania planów sytuacyjnych zaleca się używanie odcisków oryginalnych map katastralnych albo ich odbitek.

W sytuacji zakładów, których prowadzenie może spowodować dla sąsiedztwa znaczniejszą uciążliwość dymieniem, sadzą, kurzawą, hałasem lub złymi wyziewami, albo też zagrażać niebezpieczeństwem ognia lub eksplozji, oraz w sytuacji kamieniołomów, należy przedstawić otoczenie w pasie 200 metrów szerokim: wreszcie w sytuacji zakładów, dla których ustawa lub rozporządzenie normują pewną odległość od obcych przedmiotów lub posiadłości, należy uwidocznić otoczenie w promieniu unormowanej odległości.

W planach sytuacyjnych należy uwidocznić położenie stron świata, a odpowiednio do każdorazowej potrzeby wpisać liczby katastralne parcel gruntowych i budowlanych. oraz nazwiska ich właścicieli. To wpisywanie można ograniczyć w miarę okoliczności do sąsiadów bezpośrednio, lub w jakikolwiek inny sposób interesowanych. W miarę potrzeby można dołączyć osobny spis sąsiednich posiadłości i ich właścicieli.

W razie jeżel i podczas dochodzenia komisjonalnego podniosą zarzuty tacy właściciele, których nazwisk w planie sytuacyjnym nie wpisano, lub których własność stanowią przedmioty i posiadłości, nie leżące w obszarze planem objętym, należy według możności już podczas dochodzenia komisjonalnego plan sytuacyjny uzupełnić wpisaniem liczb parcelowych i nazwisk protestujących właścicieli, względnie wrysowaniem położenia odnośnych przedmiotów i posiadłości.

W wypadkach podrzędniejszego znaczenia można tego rodzaju uzupełnienie planu syiuacyjnego wykonać także odręcznie na podstawie map katastralnych, znajdujących się w gminie. Podobnie ma nastąpić uzupełnienie planów sytuacyjnych także w sprawach rekursowych.

Szczególnie będzie potrzeba w planie sytuacyjnym uwidocznić wszelkie podczas dochodzenia komisyjnego, albo w odwołaniach się podniesione daty, n. p. ważno pod względem rzeczowym odległości, których z planów nie można odczytać z dostateczną dokładnością, a do których odwołuje się protokół komisyjny, potem rodzaj budowy przedmiotów graniczących, konfigurację terenu, urządzenia służące do odwodnienia terenu itp.

938/7

П1-A/34

L. Nam. Iw,

Rozporządzenie ministerjalne austrjackie z 14. grudnia 1906, 1. 24061 (do z r. 1907). Instrukcję tę podaje się przedewszystkiem jako wzór: w b. zaborze austrjackim obowiązuje ona i wiele innych jeszcze wobec władz.

Jako ewentualne w razie rekursu potrzebne uzupełnienie planu sytuacyjnego należy sporządzić potrzebne plany niwelacyjne i poprzeczne profile terenu, tudzież podać bliższe daty co do różnic w⁷ysokościowTych pomiędzy szczytami dachów budynków sąsiednich, a wylotem komina większych palenisk.

W sprawach mniej ważnych wystarczy w takim razie, szkic odręczny, jeżeli będzie przedstawiać w przybliżeniu stosunki lokalne i w miarę potrzeby rozmiary wysokościowe terenu.

Go do zakładów w pasie kolejowym ogniowym należy dostarczyć dostatecznej ilości odpowiednich przekrojów poprzecznych, cechujących rzeczony pas ogniowy.’

Gd}’ chodzi o zakłady, które się wiążą z kwestją udzielenia koncesji na używanie (odprowadzenie i doprowadzenie) wód, powinien plan sytuacyjny obejmować nie tylko główne łożysko odnośnej wody wraz z jego bocznemi ramionami i odgałęzieniami kanałowemi i sztucznemi dopływami, względnie odpływami, jeżeli jakie istnieją, lecz także i odnośne zakłady, sąsiadujące z zamierzonym nowym zakładem zarówno w górnym, jak i dolnym biegu koryta, jeżeli wpływ na te zakłady sąsiednie nie jest już z góry wykluczony.

Również należy tu wrysować wszystkie te miejscowości i mieszkalne budynki, które swoje potrzeby wodne pokrywają z wód publicznych, służących jako odpływy, jeżeli zakład może wywrzeć jaki wpływ na ten pobór wody.

Wrazie urządzeń do spiętrzania wody należy oprócz tego wrysować normalną granicę spiętrzenia, a w miarę potrzeby także istniejący już, jakoteż przyszły obszar zalewowy.

Gdyby żądany wyżej obszar sytuacyjny miał wypaść zbyt wielki w skali katastralnej, należy dla przejrzystości zastosować skalę mniejszą.

W profilach podłużnych i poprzecznych należy przedstawić owe przestrzenie wód naturalnych i sztucznych ich biegów⁷, które obejmuje plan sytuacyjny i które leżą w obszarze wpływów zamierzonego zakładu, a to w tym celu, aby można ocenić wszelkie możliwTe oddziaływanie projektowanych budowli na odpływ wody, głównie zaś na wysokość i spadek jej zwierciadła. Z tego też właśnie powodu potrzeba w profilach poprzecznych uwidocznić mianowicie te wszystkie przekroje, w których mają stanąć budowle sztuczne.

Rozmiary niwelacji należy w każdym razie nawiązać do stałego punktu celem umożliwienia kontroli.

W profilach podłużnych i dłuższych poprzecznych należy przedstawić conajmniej długości w skali 1 : 1000, wysokości 1 : 100, a zwykłe przekroje poprzeczne w skali 1 : 100.

Do 2. Zakłady należy przedstawić na planach w rzutach poziomych od piwmic aż do więzby dachowej włącznie, oraz w kilku znamiennych przekrojach, jakoteż w zewnętrznych widokach budynków.

W planach tych, oprócz rozmiarów i sposobu budowania budynków zakładu, tudzież oprócz przeznaczenia poszczególnych lokalności fabrycznych, należy przedstawić wszystkie dźwigające i dźwigane konstrukcje, a mianowicie : konstrukcje schodów, stropów, wysokości piątr, a co do zakładów wodnych wszystkie owe przyrządy, które wywierają w⁷pływ na doprowadzenie, odprowadzenie lub na ilość użytej wody.

W tych samych albo też w osobnych dla celów przejrzystości niezbędnych planach rozkładowych, jakie sporządzają często fabryki maszyn dla urządzenia szczególnie wielkich zakładów, należy schematycznie oznaczyć motory popędowe, kotły parowe przyrządy parowe, główne transmisje, najgłówniejsze maszyny robocze, przyrządy jako też wewnętrzne maszynowe i wrszelkie inne urządzenia, paleniska, piece itp.

¹ Patrz str. 365, poddział f, a).

Z tego planu ma być dalej widoczne, w jaki sposób będą fundowane względni* ustawione i jak daleko od najbliższych granic sąsiednich położone wszystkie owe urządzenia maszynowe, które zdolne są wstrząśnieniami itp. spowodować uciążliwości dla sąsiedztwa.

Dalej należy w tych planach przedstawić urządzenia do oświetlania, do ogrzewania, sztucznej wentylacji, odprowadzenia kurzu itp., wychodki (komórki siedzeniowe i pisoary) i sposób usuwania odchodów ludzkich, jakoteż sposób zaopatrzenia zakładu wodą użytkową i do picia. Należy także uwidocznić zamierzone ewentualnie robotnicze szatnie, kąpielnie, umywalnie, sypjalnie, jadalnie itp. Nadto wszystkie owe urządzenia, które mają służyć do odczyszczania i odprowadzenia wód odpad' kowych należy przedstawić w sposób tak przejrzysty, aby można mieć dokładne pojęcie co do całej drogi przepływu nieczystości, począwszy od miejsca ich po wstania, aż do ostatecznego ich odpływu.

Na osobliwe konstrukcje dźwigające należy przedkładać statyczne obliczenia a w miarę potrzeby i szczegółowe rysunki.

Zwraca się szczególnie uwagę na to, że podawanie w statycznych obliczeniach li tylko wyników rachunkowych jest niedostateczne i że celem szybkiego sprawdzenia takich elaboratów jest bezwarunkowo konieczne przedstawienie sposobu obliczenia we wszystkich stadjach jego przebiegu rachunkowego.

Przytem potrzeba wszelkie za podstawę obliczenia przyjęte rozmiary uwidocznić w odnośnych planach.

Plany budowlane należy sporządzać w skali przepisanej ustawą budowuiczą. Szczegółowe plany trzeba wykonywać i przedkładać w skali odpowiadającej celowi.

Na wszystkich planach bez wyjątku należy we właściwem miejscu uwidocznić nie tylko stosunek pomniejszenia, lecz obok tego zawsze także i podziałkę w sposób powszechnie przyjęty.

Go do wyposażenia projektów na stawianie lub podwyższanie wysokich murowanych kominów fabrycznych, to odnośne przepisy znajdują się w rozporządzeniu austr. z 24. marca 1902.⁵

Do 3. Opis zakładu ma się składać z dwu części, a mianowicie : najpierw z opisania sposobu budowania i budowlanej dyspozycji zakładu, a po wtóre z opisania celu i przebiegu prowadzenia zakładu.

Opis budowlany należy sporządzić możliwie krótko i podać w nim te tylko uzupełnienia tyczące się względów budowlanych, które są konieczuo do osądzenia całego założenia budowlanego, a w planie nie dały się przedstawić, np. sposób urządzenia podłóg, rodzaj krycia dachowego itd.

W opisie celu i przebiegu prowadzenia zakładu należy podać w każdym razie zakres i sposób prowadzenia w jego istotnych znamionach. W interesie szybkiego załatwienia sprawy będzie z wielką korzyścią, jeżeli opis będzie zawierał, — oprócz przypuszczalnej liczby robotników, zajętych w każdej poszczególnej przestrzeni, — także wykaz materjałów surowych, przeznaczonych do przeróbki, względnie na skład, z określeniem ich przybliżonej największej ilości, dalej przedstawienie toku poszczególnych procesów fabrykacji z wykazaniem związku z uwidocznionymi w planach motorami popędowymi i urządzeniami wewnętrznemi, a wreszcie podanie, w jaki sposób zamierzają usuwać względnie zmniejszać wszelkie uciążliwości i niebezpieczeństwa dla robotników i otoczenia wypływające z ruchu zakładu, jakie właściwości będą posiadały stałe, płynne lub gazowe produkta uboczne i odpadki i w jaki sposób będzie się odbywać ich wywóz, czyszczenie lub dalsza przeróbka.

Co do podejrzanych pod względem sanitarnym odpadków należy podać takż> ich ilość.

Dla projektowanego urządzenia zakładu wodnego należy poświęcić o ile możności osobny ustęp. Opis jego musi być tego rodzaju, ażeby dawał możliwie szczegółów » pojęcie o istniejących stosunkach odnośnych wód w myśl istniejących przepisów ustaw wodnych.

W szczególności co do urządzeń dla oczyszczania płynnych nieczystości należy — obok budowlanego ich urządzenia — podać przypuszczalną największą dzienną ilość przeznaczonych do odczyszczania odpływów i własności ich poszczególnych rodzajów, jakoteż metodę i sposób odczyszczania (czas odczyszczania lub filtrowania i chyżość, wysokość hidrostatycznego ciśnienia filtrowego itd.) a nadto sposób usuwania osadów.

W końcu należy opisać, w jaki sposób będzie się odbywać odprowadzanie ścieków do wód, które mają służyć jako ich dalszy odpływ.

Co do mniejszych zakładów, nie mających charakteru fabrycznego, w których nie będzie ani motorów popędowych, ani kotłów parowych, potem dla zwykłych lokalów sprzedaży lub magazynów wystarczy przedłożenie szkicu sytuacyjnego i planów lokalności przeznaczonych do pracy z rzutami poziomymi i przekrojami.

Oprócz tego należy podać rodzaj budowy, liczbę piątr i wszelkie zresztą przeznaczenie odnośnego budynku.

Ogólne postanowienia. Przeznaczone do przedłożenia władzy plany budowlane i sytuacyjne należy sporządzać na trwałym papierze rysunkowym, albo na odbitkowym papierze płóciennym (kalce płóciennej). Dla planów sytuacyjnych nadaje się najlepiej odbitkowy papier płócienny, gdyż ewentualne dodatkowe uzupełnienia sytuacji dają się szybko uskutecznić na podstawie gminnych map katastralnych.

Techniczne wypracowania, sporządzone na zwykłym papierze odbitkowym (na kalce papierowej) nie nadają się do przedkładania.

Odbitek niebieskich (białe linie na niebieskiem tle) należy bezwarunkowo unikać.

Należy zaniechać zwijania planów’, lecz raczej przedkładać je w formacie 21 x 34 centymetrów wykonane, względnie w tym formacie składane i zaopatrzone napisami a dla większych elaboratów w tekach przechowane.

Wypracowania techniczne winien podpisać autor i przedsiębiorca zakładu.

Plany i opisy projektowe na zakłady wodne trzeba tak sporządzać, aby ich można użyć jako szczegółowych map i dokumentów do uzupełnienia księgi wodnej.

3. O zakładach i produktach powszechnej użyteczności.

a)    Destylarnie nafty obowiązuje wydana przez Prezydjum Namiestnictwa b. Galicji okólnikiem z 27. maja 1909, 1. 14130 z r. 1908, instrukcja dla destylarń naftowych z 17. maja 1909.

b)    Oleje mineralne. Rozporządzenie b. austr. Ministerstw spraw wewnętrznych, skarbu, handlu, rolnictwa i kolei z 23. stycznia 1901, Dz. u. p. Nr. 12, definjuje i normuje ogólny obrót.

c)    Piekarnie. Instrukcja dla piekarń wydana okólnikiem Namiestnictwa b. Galicji z 6. stycznia 1894, 1. 32373, tyczy się położenia, budowy i utrzymania czystości.

łazienki. Instrukcja dla łaźni i łazienek wydana okólnikiem Namiestnictwa b. Galicji z 8. czerwca 1897, 1. 102857 z r. 1896, oraz okólnik Namiestnictwa z 17. czerwca 1902,1.121249.

d) Raźnie

e)    Garbarnie. Instrukcja dla garbarń, wydana okólnikiem Namiestnictwa b. Galicji z 20. listopada 1895, I. 49193 z r. 1894.

f)    Woda sodowa. Rozporządzenie b. austr. Ministra handlu z 29. listopada 1910. Dz. u. p. Nr. 212.

g)    Rzeźnie. Instrukcja dla rzeźni wydana okólnikiem Namiestnictwa b. Galicji z 30. września 1890. 1. 61518, oraz rozporządzenie b. austr. Ministerstwa spraw wewnętrznych z 26. lipca 1905, 1. 23646 z r. 1904, które zawiera plany normalne rzeźni dla małych i miernie wielkich gmin.

h)    Fabryki papieru. Rozporządzenie b. austr. Ministerstwa handlu 25. września 1911, Dz. u. p. Nr. 199.

i)    Malarstwo pokojowe, lakiernictwo i pokostnictwo. Rozporządzenie b. austr. Ministerstwa handlu z 15. kwietnia 1908, Dz.u.p. Nr. 81. oraz wykonawczy reskrypt Ministerstwa handlu z 15. kwietnia 1908, I. 10220.

j)    Celluloid, wyroby celluloidowe i odpadki. Rozporządzenie b. austr. Ministerstw handlu z 15. lipca 1908, Dz. u. p. Nr. 163, oraz rozporządzenie tegoż Ministerstwa z 15. lipca 1908, 1. 22966

6165

do L. Nam. Iw. XV a z r. 1909).

h) Fosforowe wyroby z ар alk o we. Rozporządzenie b. austr. Ministerstwa spraw wewnętrznych i handlu z 17. stycznia 1885, Dz. u.p. Nr. 8 (ochrona od trującego fosforu białego, żółtego i czerwonego).

l)    Gazownia. Dekret austr. Kancelarji nadwornej z 27. kwietnia 1845, 1. 9414.

z r.

ł) Gaz świetlny acetylenowy (acetylen) i karb id wapniu. Rozporządzenie b. austr. Ministerstw spraw wewnętrznych handlu, kolei i rolnictwa z 17. lutego 1905, Dz. u. p. Nr. 24, oraz rozporządzenie b. austr. Ministerstwa spraw wewnętrznych z 24. lutego 1905, 1. 56984 1904, i Ministerstwa handlu z 27. lipca 1906, 1. 63325 z r. 1905.

m)    Regulatyw gazów palnych. Rozporządzenie b. austr. Ministra handlu z 18. lipca 1906, Dz. u. Nr. 176, oraz rozporządzenie Ministerstwa handlu z 1. września 1906, 1. 20141.

n)    Generatory gazu ssanego przez motory gazowe. Rozporządzenie b. austr. Ministerstwa spraw wewnętrznych z 2. grudnia 1903, 1. 33991, rozesłano okólnikiem Namiestnictwa we Lwowie z 18. grudnia 1903, 1. 171621.

o) Gaz ziemny. Ustawa z 2. maja 1919, Dz. P. P. li. P. Nr. 89, poz. 292. upoważnia Państwo Rzeczypospolitej Polskiej wyłącznie do zakładania rurociągów, służących do prowadzenia gazów ziemnych, regulowania produkcji i użytkowania ich.

V. Zasady i daty co do budowli fabrycznych i gospodarczych.

1. Budowle fabryczne.

ceny potrzebnego pod zakład obszaru gruntu

W celu wyboru najstosowniejszej okolicy do założenia zamierzonego zakładu fabrycznego należy ściśle i wyczerpująco zbadać i rozważyć: Stosunki i koszta sprowadzania potrzebnych dla zakładu surowców i materjałów pomocniczych, oraz rozwozu wyrobów;

wTeszcie korzyści jakie przedstawia

z uwzględnieniem ewentualnego rozszerzenia w przyszłości; — możność zużytkowania istniejącego w danym razie źródła energji; -warunki podatkowe i cło we; — możność uzyskania potrzebnej wody użytkowej, oraz stosownych, w dostatecznej ilości sił roboczych; — warunki powodzenia takich samych zakładów, istniejących już w upatrzonej okolicy; większe miasto ze względu na prowadzenie zakładu w porównaniu do miejscowości małomiejskich i wiejskich.

właściwości gruntu, warunki jego

Co do wyboru miejsca budowy zakładu w upatrzonej już okolicy i zaprojektowania należy przedewszystkinm zaznajomić się jak najdokładniej z całym przebiegiem i sposobem prowadzenia ruchu zakładu począwszy od sprowadzenia i oddania do przetworu fabrycznego surowców aż do wytworzenia z nich gotowego towaru i nałożenia do wywozu; nadto trzeba znać wszystkie części zakładu, ich obszar, temperaturę itp. Następnie należy zbadać i uwzględnić : odnośne p r z e p i s y u s t a w y p r z e m y s ł o w e j, istniejące przepisy policyjno budowmicze, zdrowotne i ogniowe, oraz rozporządzenia władz przemysłowych co do ochrony z drowia i życia osób w zakładzie zajętych; w ody wgłębnej i wytrzymałości, w raz z układem niwelacyjnym jego powierzchni; — możliwość połączenia z koleją, z drogą wodną, a w najgorszym razie z dobrą drogą krajową; — położenie względem stron świata i najbliższego otoczenia, oraz jakość tego otoczenia; stosunki istniejące ze względu na ustawę wodną i możność odprowadzenia w stosowny sposób ścieków i nieczystości płynnych i stałych;— liczbę, w iek i płeć robotników^, ich sposób życia i wzajemny związek między poszczególnymi oddziałami i osobami ruchu; —

wielkość potrzebnej siły, pędnię ciężar, obsługę, wielkość potrzebnego miejsca i najkorzystniejsze urządzenie maszyn.

Istnieją wogóle dwa sposoby urządzania budowli fabrycznych, o mianowicie: budowle piętrowe i budowle halowe czyli s ze do we (sheds).

Do budowli piętrowych używają często żelbetonu (budowle ramowe), co jednak nie zawsze jest wskazane, gdyż budowle fabryczne ulegają zwykle po niedługiem trwaniu przebudowie z powodu zmian w fabrykacji idących z postępem czasu, a w takim razie rozebrany materjał żelbetonowy jest bez wartości. Okna tu są wielkie, według możności podwójne celem zapobieżenia poceniu sie i zbytniej emisji ciepła, i otrzymują skrzydła klapowe do przewietrzania.

Zakłady halowe składają się z wielkich sal z górnem oświetleniem i są z natury rzeczy budowlami parterowemi. Jeżeli oświetlenie górne jest skierowane ku pewnej stronie świata, wówczas zastosowuje się dach szedowy; w przeciwnym jednak razie wykonują dach prawie poziomy i na nim nasadza sie cale szeregi nadokni siodełkowych, oszklonych szkłem drutowem, albo też zwykłem do nadokni używanem szkłem silnem, osadzonem jednak w ramach, których wzajemny odstęp szczebli nie powiniem przekraczać 50 cm celem ochrony od stłuczenia gradem. Ramy nadokni są przeważnie z żelaza lub blachy. Nadoknia należy według możności wykonywać zewnętrzne i wewnętrzne; zewnętrzne powleka się w lecio mlekiem wapiennem lub innym barwnikiem światło rozpraszającym. Dachom nie należy dawać zbyt długich a nieznacznych spadków, i raczej wykonać poziomy strop betonowy należycie odwodniony zapomocą ścieków i rur przeprowadzonych wnętrzem sal do kanału. Z powodu taniości, możności szybkiego wykonania i stosownej trwałości najlepiej nadają się konstrukcje drewniane. Do dachów halowych o wielkiej rozpiętości używają więzb według rozmaitych patentowanych systemów z kratownicami lub pełnymi więzarami ściennymi ze szczególnego rodzaju drzewa, służącymi do podparcia krokwi i opierzenia. W tym razie zaleca się wykonanie podwójnego opierzenia z zapełnieniem pustej przestrzeni mączką korkową, popiołem itp. Płyty dachowe w ogóle, a szczególnie żelbetonowe należy dobrze zizolować, gdyż w przeciwnym razie powstają znaczne straty ciepła.

Zresztą budowle fabryczne, wykonane według któregokolwiek z wyżej naszkicowanych dwu sposobów, należy prawidłowo i regularnie utrzymywać w dobrym i do użytku przydatnym stanie.

2. Garaże i zbiorniki.

I. Garaże.

Garaże służą nietylko do postoju wszelkiego rodzaju samojazdów, lecz także jako miejsce dla czyszczenia tychże jak i ich drobnej naprawy.

Garaże mogą być parterowe lub piętrowe, z pojedyńezemi klatkami (boksami) lub wspólnemi dla więcej samochodów. Zależnie od pojemności nazywamy je : pojedyńezemi, gdy mieszczą jedną lub dwie sztuk, małe mi, gdy mieszczą kilkanaście sztuk, lub du że mi, gdy mieszczą powyżej 100 sztuk.

Wymiary garażu zależą od w ielkości wozu (samochodu), mającego być w nim przechowanym, przyczem wewnętrzne wymiary garażu muszą przewyższać wymiary w ozu, z każdej jego strony o 0-75 m. Ta wolna przestrzeń ma służyć jako miejsce potrzebne dla dokonania małych reparacyj, względnie do czyszczenia wozu.

Poniżej podaję wymiary w ozów :

wozy małe: 1*40 m szerokości, zaś do 3*0 m długości,

cyklonety: 1*70 m szerokości, zaś do 3 0 m długości.

wozy czteroosobowe: 1*50 szerokości, zaś 3*0 do 4-8 m długości,

wozy sześcioosobowe: 1*50 do 170 m szerokości, zaś 4*8 do 6 0 m długości.

wozy ciężarowe 2 0 do 2 2 m szerokości, zaś 6 0 do 7 0 m długości.

Zatem wymiary klatki (boksu) na 1 wóz, 170 m szerokości, a 6 0 m długości, są następujące :

szerokość P70 -f- 2 X 0-75 = 3 20 m, długość 600 + 2 X 0-75 = 750 m.

Zapotrzebowanie miejsca (placu) budowlanego pod garaż wynosi po 30 do 40 m2 na wóz, w czem jest już wliczona powierzchnia, potrzebna na drogę dojazdową do garażu.

Natomiast w tej wielkości nie jest wliczona powierzchnia potrzebna na wybudowanie rampy (równi pochyłej) na dojazd przy garażach piel rowy cli.

Droga dojazdowa do garaży powinna być 7 do 8 m szeroka.

Przy garażach piętrowych rampa powinna być najmniej 5 m szeroką, przyczem nachylenie powinno wynosić 8 do 12°/₀.

Garaże muszą być budowane z materjałów ogniotrwałych, przy-czem w podłodze musi być otwór, którym spływa woda, użyta do mycia wozu.

Przed opisaniem szczegółów budowy garaży, poniżej podaję rzut poziomy i przekrój garażu na 1 wóz.

Rysunek да.

Rzut garażu na I wóz.

914

vx

2 20 ^ 220

15%

roo

Spływ

%100

<o

15%

15%

_il§

Przekroi poprzeczny.

12

- J9J-

76

8_

13

18

10

wenry/aejà

-323

oo.e

Г'1-5

-ou—Ą

-320-

beton

wułożonu klinkierami

Э    ^--1'5°/o

•ii

6'

090

W nowszych garażach jest wyciąg, podnoszący wóz do góry, a to dla ułatwienia naprawek i czyszczenia samochodu.

Ściany garażu wykonywa się z żelbetu lub cegły na zaprawie przedłużonej, przyczem grubość ścian wynosi 1 do D/₂ cegły.

Strop ogniotrwały, na przykład żelbetowy; w razie istnienia świetlni, oszklenie uskutecznia się bez zakitowania.

Podłoga ma być ogniotrwałą i nieprzesiąkliwą, zatem z betonu, wyłożonego warstwą klinkierów, osadzonych na zaprawie cementowej. Dwueentymetrowa warstwa malty betonowej, nawet wygładzona żelazkiem, nie daje, trwałej nawierzchni, gdyż benzyna i smary nagryzają beton. Dla ułatwienia odpływu wody podłoga otrzymuje D/a⁰/o spadku ku odpowiedniemu otworowi.

Otwór odpływu musi być zaopatrzony w przyrząd wydzielający benzynę i smary, przyczem na każde 60 do 70 m* powierzchni boksów daje się jeden taki przyrząd.

Drzwi i okna mają być ogniotrwałe, naprzykład z żelaza.

Dach kryty ogniochronnym rnaterjałem, naprzykład łupkiem.

albo piecami z pale-

Ogrzewanie może być albo centralne niskami znajdującemi się nazewnątrz garażu. Średnia temperatura powinna wynosić powyżej -|-4⁰ C. Ogrzewanie elektryczne jest drogie i możliwe tylko w garażach pojedynczych.

Wentylacja musi być uskuteczniona przy pomocy dwu otworów, a to jednego znajdującego się poniżej stropu i drugiego powyżej podłogi. Oba muszą być przykryte gęstooczkową siatką żelazną.

Oświetlenie tylko elektryczne, przy zabezpieczeniu żarówek odpowiedniemi kloszami.

W garażu nie wolno przechowywać benzyny, ani też wykonywać; prac, które mogą wywołać skrzesanie iskry.

W każdej klatce powinna się znajdować dobrze działająca gaśnica, a dla zgaszenia ognia: kupa piasku wraz z łopatą.

Benzynę, potrzebną dla wozów, należy przechowywać w zbiornikach zwanych tankami.

Biura zarządu, mieszkania szoferów, warstaty itp. muszą być urządzone w oddzielnym budynku, nie mającym żadnej łączności z garażem.

SkWarczyński. Podręcznik budowlany.

Kysunek ЪЪ i bc przedstawia rzut poziomy i przekrój garażu na dwa wozy.

Już z rysunków widać szczegóły wykonania, odpowiadające treści poprzednio powiedzianych zasad, przyczem zwracam uwagę na wysokość parapetu okien w garażach, widoczną z rysunków 5 a i ob.

W rysunkach tych uwzględniłem grubość ścian, wykonanych z cegły polskiej, to jest o wymiarach 27 X 13 X 6 cm.

Rysunek 56.

Przekrój garażu na 2 wozy.

-250-

fr

łi

*-75-*

wentylacja

378

•146-

beton

klinkierami

Г5%

г5 Vo

Г10-

ВДДД

-Щ

-,

!;

Szafa.

190

120

190

120

2 00

Rysunek 5c.

Rzut garażu na 2 wozy.

roo

110

1 по

i-

Stół

'190

120

\os.a

Г5%

190

15%

Spływ

120

15%

+1

Oi

Nj

150-

Nasyp

II. Zbiorniki (tanki).

Zbiorniki, służące do przechowywania łatwo palnych płynów (naprzykład benzyny, gazoliny itp.), muszą być odpowiednio zabezpieczone przed pożarem, a tern samem wybuchem tych płynów.

Zabezpieczenie to polega na tein, że zbiornik jest szczelnie zamknięty, a tworzące sie pary są odcinane od powietrza przy pomocy rozmaitych systemów.

Tutaj dodaję, że pary łatwo palnych płynów, zmieszane z powietrzem. tworzą mieszaniny, które wybuchają przy zapalaniu.

System „Securitas“ polega na tern, że w zbiorniku wytwarza się próżnię powietrza, która powoduje parowanie płynu, zawartego w tym zbiorniku. Pary te wypełniają rury zbiornika i uniemożliwiają dostanie się tam powietrza*, zatem mogą się one zapalić, lecz nie wywołają wybuchu.

System „Martiniego i Hüneka“ polega na tern, że zbiornik łączy się z butlą z gazami niepalnemi (naprzykład bezwodnik węglowy, azot), które dostają się do zbiornika i wypełniają jego próżnię i całą armaturę. Tym sposobem uniemożliwiają dostanie się powietrza do* zbiornika, a co za tern idzie — możliwość eksplozji.

Istnieją jeszcze inne systemy, ale ich rozważanie zaprowadziłoby nas za daleko.

Wielkość zbiorników zależy od lokalnych warunków i wynosi: dla małych zbiorników . . 500 do 1.000 l, dla średnich zbiorników . 3.000 do 5.000 l, dla dużych zbiorników najmniej . . 20.000 l.

Zbiorniki składają się z kotła odpowiedniej objętości, opatrzonego armaturą i aparatem do pomiaru ilości płynu, znajdującego się w zbiorniku.

Uliczne zbiorniki na benzynę posiadają oprócz tego żelazną wieżyczkę z przyrządem, mierzącym ilość wydawanej benzyny, i kiosk, w którym przebywa obsługujący stację benzynową.

z arma-

Przy wykonaniu zbiorników oprócz sprowadzenia kotła turą itp. odpowiedniego systemu należy:

a)    wykopać odpowiednich wymiarów dół,

b)    założyć w nim podłogę betonową,

e) ściany dołu omurować, z wykonaniem odpowiednich nisz itp.

dla umocowania armatury, względnie umocowania butli z gazami niepalnemi,

d) zasypać dół.

¹

Rozporządzenie b. austr. Ministerswa handlu z 23. listopada 1905. Dz. u. państw Nr. 176. Patrz zresztą rozdz. IV., poddział 2., str. 424.

²

Hamulcowe wyciągi w młynach są z pod postanowień tego rozdziału wyjęte; osobne przepisy ochronne zostaną dla nich ogłoszone.

³

   Plany w regulaminie wojskowym p. t. : „Direktiven für die Erbauung von Friedens-Dynamit-Magazinen“, Wien, Staatsdruckerei, 1881.

⁴

   Plany w regulaminie wojskowym p. t. : „Direktiven für die Anlage von Pulververschleiß-Magazinen“, opracowane przez: „к. u. к. techn. und administrative Militär* komitee“ zu Abt. 7. Nr. 2367 ex 1893.

⁵

Patrz G, Mech. Budownicza, II, 5, a).

3. Budynki gospodarcze.

I. Zagroda gospodarcza.

Nowa ustawa budowlana nie wymaga dla budowli wiejskich z wyjątkiem t ery torj urn, leżącego w województwach poznańskiem i pomorskiem, przedstawienia władzom policyjno-budowlanym planów budowlanych.

Zagroda gospodarcza powinna leżeć według możności w środku całego obszaru gospodarstwa celem uniknięcia za dalekich jazd gospodarskich. Miejsce budowy zagrody powinno być płaskie lub miernie wzniesione na stoku południowym*, zabezpieczone przed wichrami, zwłaszcza wiejącemi od moczarów i bagien. Zabezpieczenie to uzyskuje się przez zasadzenie drzew i podszyciem ich krzakami. Bezwarunkowo wszakże powinno być suche, ewentualnie zdrenowane. Zresztą przed wyborem miejsca pod zagrodę należy zbadać ilość potrzebnej wody i obmyśleć sposób jej dostarczenia zapomocą studni po poprzednich próbach co do wydatności, licząc dziennie po 101 na człowieka, 301 na bydlę, 501 na konia, z pominięciem jednak owiec i świń.

Zarys całego założenia zagrody bywa rozmaity; zazwyczaj jednak prostokątny, a zabudowania gospodarcze otaczają podwórze.

Nazwijmy boki prostokąta, ograniczającego plac, przeznaczony pod zagrodę, wedle kierunków stron świata, ku którym są one zwrócone.

Tutaj mogą zajść dwa typowe wypadki:

a)    boki leżą wzdłuż kierunków stron świata;

b)    boki leżą poprzecznie do kierunków stron świata.

I.    Budynek mieszkalny powinien leżeć w pierwszym wypadku przy boku wschodnim, zaś w drugim przy południowo-wschodnim.

II.    Stajnie, otwory itp. przy północnym lub północno-wschodnim boku.

III.    Stodoły i gumna przy boku. leżącym naprzeciw boku, przy którym ma stać budynek mieszkalny.

IV.    Szopy na narzędzia itp. przy boku, leżącym naprzeciw boku, przy którym mają stać stajnie, obory itp.

Tak zwane czworaki (domy dla służby) powinny być poza obszarem zagrody.

II. a) Stajnie dla koni.

Główny front stajni powinien być zwrócony według możności ku północy lub północnemu wschodowi.

Wzajemną przegrodę stanowisk dla poszczególnych koni tworzy ściana z desek lub z dyli, albo tylko pozioma belka przegrodowa, stale osadzona, albo wreszcie ruchomy drąg krągły z mocnego drzewa 8 do 10 cm gruby, okuty na obu końcach pierścieniami żelaznymi do zawieszania na łańcuszkach 15 cm długich.

Wielkość stanowisk ze żłobem i z drabką zależy od wielkości, sposobu użycia i wartości koni, a mianowicie:

Dla koni szlachetnej rasy, oraz dla ogierów rozpłodowych stanowiska są skrzyniowe ze ścianami przegrodowemi, 3 4 m długie i 2*1 m łącznie z przegrodą szerokie.

Dla koni powozowych i wierzchowych stanowiska mają tylko belkę przegrodową i są 3*15 m długie, 1*8 m szerokie.

Dla koni roboczych stanowiska nie są odgraniczone, i liczy się na każdego po 2*8 do 3*1 m długości i szerokości.

Dla klaczy żrebnych, rozpłodowych lub z łoszeciem, dla poszczególnych koni wymagających ochrony, dla koni chorych, alboteż dla koni wielkiej wartości są przeznaczone stanowiska zupełnie odosobnione, t. zw. boksy, w których owe konie są pomieszczone bez uwięzi, a ta dowolność ruchu i zmiany miejsca przedstawia dla zwierzęcia korzystniejszy warunek zdrowotności. Stanowisko takie jest 3 do 3*6 m w kwadrat duże.

Przejście z tyłu wzdłuż jednostronnego szeregu stanowisk koni powinno być: a) dla koni roboczych 1*8 do 2*0 m, b) dla koni wyjazdowych 2*2 do 2*5 m szerokie; natomiast przejście środkowe wzdłuż między dwoma szeregami stanowisk 3 do 3*5 ni szerokie.

Żłoby powinny być 60 cm szerokie.

Skład obroku po 1 w² na konie, przy małych stajniach najmniej 10 m².

Wielkość poddasza na skład siana na przeciąg 8 miesięcy: 8 do 10 w³ na konia.

Wysokość stajni od posadzki do powały powinna wynosić: dla małej ilości koni 3 do 3*5 ш, dla 10 do 30 koni 3*5 do 4*5 m\ stajnie dla kawalerji mają wysokość 4 do 6 m w świetle.

Ściany ceglane stajni otrzymują okładzinę z materjału twardego na wysokość 2*5m ponad posadzkę. Okna nie powinny działać oślepiająco na zwierzęta i muszą w tym celu być w świetle 1*25 do 1*6 m szerokie, oraz 0*8 do 1 m wysokie i mieć parapet 2 do 2*5 m wysoki. Powierzchnia okien wynosi:

a)    dla koni roboczych t/te całkowitej powierzchni stajni;

b)    dla koni wyjazdowych */₁₀ całkowitej powierzchni stajni.

Zamiast takich okien wykonują także oświetlenie z góry. Przewietrzanie przeprowadza się w ścianach zewnętrznych, ale najracjonalniej w ścianach tylnych i w tym celu urządza się przewody wentylacyjne w odstępach co 2 do 3 m.

do wjeżdżania zaprzęgiem 2*75 do 3 m szeroka,

Drzwi wogóle mają być otwieralnemi nazewnątrz i posiadać następujące rozmiary w świetle: drzwi jednoskrzydłowe 1 1 X 2*2 do 125 X 2*5 w, — dwuskrzydłowe Г25 X 2*2 do 1*6 X 2*5 m, — brama do wjeżdżania na wierzchowcu 2 do 2*5 m szeroka, 2*7 do 3*15 m wysoka,

3 do 3*5 m wysoka. Posadzka powinna być płaska, niezbyt gładka ani twarda lub zimna, nieprzesiąkliwa, wytrzymała a w każdym razie sućha. Z kamienia naturalnego powinna być 13 do 16 cm gruba, a cementowa na podkładzie z betonu, z cegieł klinkierek na zaprawie cementowej; posadzka drewniana musi być z dyli conajnmiej 8 cm grubych na legarkaeh 18 X 24 do 20 X 26 cm i otrzymać otwory ściekowe 2 do 2*5 cm szerokie dla gnojówki. Kanał pod posadzką do odprowadzenia gnojówki daje się 30 cm szeroki, 24c*m głęboki ze spadkiem 0*5 do 5 cm na 1 m długości.

Strop ma być wytrzymały na działanie par, ogniotrwały, ciepły, sklepiony cegłami pustemi, albo żelbetonowy z dobrą izolacją cieplną.

II. b) Stajnie dla bydła (obory).

Również i te stajnie powinny mieć główny front zwrócony ku północy lub ku północnemu wschodowi.

Rozmiary poszczególnych stanowisk bez żłobu i ryny: dla wołu 2*7 do 2*8 m długie, 1*30 do 1*4 m szerokie,

„ większej krowy 2 do 2*5 m długie, 1*25 do 1*4 m szerokie,

„ mniejszej krowy 2 do 2*5 ш długie, 1*1 do 1*25 m szerokie,

„ bydła młodego (jałówek itd.) 1*9 do 2*2m długie, 0*9 do 1 m szerokie, „ cielęcia wolnego w boksie 1*4 do 1*6 m³.

Przejście gnojowe wraz z gnojówkową ryną wzdłuż jednego tylko szeregu stanowisk jest 1*25 do 3 m szerokie, pomiędzy dwoma szeregami stanowisk 2 m szerokie; przejście z paszą i żłobem wzdłuż jednego tylko szeregu stanowisk 1*5 w, a między dwoma szeregami stanowisk 1*9 m szerokie.

Wysokość stajni w świetle czyszczonej codziennie wynosi około 3 do 3*5 m, a jeżeli ściółka gnojowa wysoka, zwiększa się wysokość o 0*8 m.

Głębokość stajni z dwoma szeregami stanowisk, ze środkowem przejściem paszy między nimi i z dwoma przejściami gnojowemi wynosi 7*2 do 9 w, wysokość zaś w świetle dla małej ilości bydła 3 w, dla 15 do 30 bydląt 3'5 w, dla 100 bydląt 4 do 5 w. Ściany powinny być wytrzymałe na wilgoć, gdyż 100 bydląt wyziewa dziennie około lw³ wody; należy też z tego powodu unikać mate-rjałów nie znoszących wilgoci (n. p. drzewo).

Żłoby z kamienia otrzymują 0 4 do 0 5 waz drzewa 0 45 do 0 5 m szerokości i 23 do 31 cm głębokości i są osadzone na wysokość 0’8 m ponad posadzką.

Okna o rozmiarach jak w stajni końskiej należy urządzić wr takiej ilości, by na lw² podłogi stajni przypadało dla krów mlecznych: 0055 w², dla wołów opasowych: 005 do 004 w² światła, okna.

Drzwi powinny mieć wr świetle 1*6 X 2*2 w i więcej, otwieralne nazewnątrz; bramy zaś wjazdowe dla w ozów gnojowych 3X3 «i w świetle z dwoma jedno nad drugiem urządzonemi skrzydłami, z których górne służy do przewietrzania w nocy i w lecie. Posadzka z klinkierek, albo cementowa na podkładzie betonowym; ryna gnojów kow a 30 cm szeroka, 15 cm głęboka ze spadkiem 0 5 do l°/₀. Strop jak wr stajni dla koni.

Przestrzeń na paszę powinna obejmować po 14w³ na każdą krowę, a komora na paszę po 0 6 do 1*0 m² powierzchni podłogi na każde bydlę.

II. c) Owczarnie.

Światło i ciepło, oraz swobodny ruch na zdrowem powietrzu są niezbędnymi warunkami zdrowia i normalnego rozwoju owiec wraz z prawidło wem wytworzeniem się ich wełny. Najodpowiedniejszem zatem położenie owczarni jest wtedy, gdy front jej główny jest zwrócony ku południowi, i gdy przed owczarnią znajduje się obszerne podwórze. Budynek owczarni powinien być zresztą ogniotrwały i — o ile przypiera do innych zabudowań gospodarczych — oddzielony murami ogniowymi. Owce bowiem w razie powstania ognia pozostają z dziwnym uporem w owczarni i wracają do niej z nie dającą sie powstrzymać gwałtownością, chociażby nawet udało się je wypędzić z ognia, wobec czego w razie zapalenia się owczarni ratunek owiec bywa najczęściej niemożliwy.

W owczarni należy liczyć, jeżeli trzoda niewielka po 0 7 w², a jeżeli wielka po 0 6 w² powierzchni podłogi na każdą ow^cę; dla owcy zapłodnionej po 0 7 do 0 8 w², dla barana w osobnej zasiece po 2 do 2*5 w².

Szerokość owczarni wynosi 9 5 do 12 5 m\ wysokość conajmniej 3 m i jest dostateczną dla 500 owiec ; powyżej zwiększa się tę wysokość do 4 00 m. Potrzebne miejsce u drabek dla owcy wynosi 1 m długości i 0*4 m szerokości, a wzajemna odległość drabek podwójnych 2'8 m w odstępie 19 m od ściany frontowej.

W obu ścianach przyczółkowych umieszcza się bramy 315 X 3 w świetle do wywozu gnoju i wypędzania owiec; oprócz tego na każde 15 do 18 m długości stajni urządza się drzwi w chodow e. Posadzkę tw orzy 30 cm gruba warstwa piasku, wzniesioną o 15 do 30 cm ponad teren przyległy: warstwę tę piasku odnawia się we właściwym czasie.

Materjał budo wdany jest tu zresztą dowolny; ściany jednak powinny być wewnątrz gładko wyprawione na 125 m ponad podłogę wysoko, słupy i filary muszą być gładkie bez ostrych krawędzi, a w szystkie drzwi i bramy otwieralne na zewnątrz. Ponieważ owce wydzielają najmniej odchodów płynnych, więc ścieków gnojów⁷ -kowych niema w ownzarni.

Przestrzeń strychowa na paszę powinna obejmować 10 do 15« 0 powierzchni owczarni.

II. d) Chlewy dla świń.

Położenie budynku z chlewami a zwłaszcza podwórza do południa jest najkorzystniejsze; budynek taki obejmuje następujące1 działy:

1.    Chlew⁷ dla prosiąt, w którym na każde prosię powinno przypaść po 0 4 do 06 m- powierzchni podłogi.

2.    Chlew dla młodych świń jedno lub dwurocznych tak duży, aby na każdą przypadło po 0*8 do 1 ma podłogi.

3.    Chlew⁷ dla świń opasowych, w⁷ których skład wchodzą wieprze i wybrakowane lochy; tu mieszczą się one po jednej lub po dwie w osobnych przedziałach tak dużych, aby na każdą przypadło po Г2 do 2 m² podłogi.

4.    Chlew dla macior prośnych, w którym każda otrzymuje oddzielne pomieszczenie, obejmujące 3-2 do 4 m² podłogi.

5.    Chlew dla knurów, z których każdy mieści się w⁷ osobnym przedziale, obejmującym 3 do 5*5 ж² podłogi.

Miejsce służące do karmienia, czyli kurytarz karmowy urządza się w środku stajni i obejmuje prawie połowę stajni chlewowej.-Wysokość stajni wynosi 2 5 m.

Posadzkę w stajni wykonują: z cegieł zwykłych lub klinkiereky rebem na zaprawie cementowej ułożonych, z cementu na podkładzie betonowym, tak samo i z asfaltu, albo z dyli 8 cm grubych; otrzymuje ona spadek 7 do 10° ₀ ku środkowi stajni.

ścian) działowe poszczególnych stanowisk są drewniane, murowane lub żelbetonowe.

III. a) Stodoły zbożowe.

Położenie budynku stodoły zbożowej do wschodu lub zachodu jest uznane za najlepsze, a wielkość samego budynku wyznacza sie stosownie do wydajności roli.

W tym celu przyjmuje się na podstawie doświadzenia, że 1 lia roli miernej dobroci wydaje:

Oziminy: pszenicy lub żyta 8 do 12 kóp snopów, których 1 kopa obejmuje 7*4 wi*.

Zboża letniego, a zwłaszcza jęcznienia 13-j- kóp snopów, których 1 kopa obejmuje 6*5 w⁸.

Owsa 6 kóp snopów, których 1 kopa wynosi 6*5 m³.

Owoców strączkowych 50 w⁸.

Koniczyny łąkowej lub siana łąkowego 75 m³.

Szerokość stodoły wynosi 11 do 14 тг długość conajmniej 68 m, wysokość 45 do Im. Wnętrze stodoły obejmuje:

1.    Klepisko, to jest miejsce, na które wjeżdżają wozy ze snopami zboża lub paszy i które służy do omłotu zwiezionego zboża. Długość klepiska powinna wynosić conajmniej 7 do 8 m\ klepiska zresztą są szerokie 315 do 3*8m, gdy wjazd pojedynczy, zaś 4 do hm gdy wjazd podwójny. Wrota wjezdne są 3 do 3*5m szerokie a 3*2 do 4 m wysokie; posadzka powinna być mocna, twarda i równa z gliny na 80 cm grubo ubitej, lub z dyli 8 cm grubych a powierzchnia jej wzniesiona na 25 do 40 cm ponad teren przyległy; wysokość klepiska od posadzki aż pod belkowanie powinna wynosić niemniej niż 3'hm, a w większych stodołach 4 do 4*5m. Ściany oddzielające klepisko od reszty przestrzeni stodoły są 11 do Hm wysokie. W stodole nie urządza się więcej, niż trzy klepisk.

2.    Sasie к i to miejsca znajdujące się po obu stronach klepiska, przeznaczone do przechowywania niewymłóconego zboża, słomy i siana; zajmują one największą przestrzeń stodoły.

Szerokość sąsieków między dwoma klepiskami wynosi 13 do 15 m7 a między klepiskiem i murem zamykającym 9 do 11-5 ш; zresztą .wielkość ich stosuje się do objętości zboża na skład w nich przeznaczonego.

3. Góra czyli wyżka jest tą przestrzenią stodoły, która sie znajduje ponad klepiskiem, oddzielona od niego podłogą z desek na belkowaniu ułożonych i przeznaczona również do składania zapasów zboża słomy i siana. Jeżeli jednak na wyżce ma być przechowywane zboże wymłócone, to belkowanie rozszerza się także ponad sąsieki, a podłoga na niem ułożona musi być z desek szczelnie przystosowanych i wzajemnie tak połączonych, by zboże nie mogło się zsypywać spoinami otwartemi.

III. b) Stodoły na tytoń.

Tytoń w stodołach odpowiednio zbudowanych rozwiesza się na sznurach, aby się wysuszył. Wielkość stodoły stosuje się do ilości, czyli wagi tytoniu, przeznaczonego do rozwieszania; tak n. p. dla 5000% tytoniu potrzeba przestrzeni 19 m długiej, 9*5 m szerokiej i 63 m wysokiej.

Stodoła powinna być do południa zwrócona.

erze.

III. c) Śpichl

Są to zabudowania, w których ziarno zboża itp. płodów rolnych zsypuje się na podłogę w celu przechowywania. Najodpowiedniejsze położenie tych zabudowań jest ku wschodowi lub zachodowi, ;» wielkość ich wyznacza się na podstawie stosunku zasiewu do wydajności roli.

W tym celu przyjmuje się na podstawie doświadczenia, że 1 ha roli miernej dobroci, wymagający do zasiewu

22 hl

pszenicy lub żyta jęczmienia . . . owsa......

grochu lub bobu

2’7 „ 2-7 „ 2*2 „

wydaje plon 6 do 8 krotny.

wyki lub soczewicy ... T6 hreczki

8 do 10

i-i.

20

rzepaku nasienia lnu ziemniaków

M*

0-3 „

19-4 „

24

24

„    12 do ló

. I*

Ilość słomy z jednego hektara: pszenicy . . . 1950 do 5500 kg    hreczki . . . 1180 do 3140 leg

żyta

980 do 5880 ,,    owsa .... 1080 do 4320 ,,

Ciężar 1 hl:

pszenicy . . . 707 do 80 9 kg żyta

jęczmienia . . . 618 „ 69 5 „ „ 53-7 „

owoców strączkowych . . 85 kg kartofli (ziemniaków) . . . 59 ,, wyki

nasienia koniczyny . . .82 „ Dopuszczalna wysokość nasypki na podłogę spichlerza wynosi: zboża starego 0 65 m, nowego 0*4 do 0*5 m, owsa 1 m, które to cyfry są zarazem objętością zboża dopuszczalną na lw² podłogi. Mając zatem daną całkowitą objętość zboża do nasypania w projektowanym spichlerzu, dzielimy ją przez odnośną objętość dopuszczalną na lw² podłogi i otrzymujemy ilość metrów kwadratowych podłogi, którą to ilość należy jednak zwiększyć jeszcze o 25 °/0 na przejścia łącznie z miejscami do przerzucania zboża.

Wysokość 2 2 do 2 5 m poszczególnych piątr śpichlerza wystarcza zupełnie, najkorzystniejsza zaś szerokość jest 9*5 do 13 m\ wreszcie wysokość parapetów okiennych wynosi 065 m.

Powierzchnia podłogi parteru powinna być wzniesiona ponad przyległy teren conajmniej o 0*5 m.

68*5 „ 78-8 „

owsa . .

. . 43

4G „

III. d) Stodoły na kukurudzę.

Powinny leżeć w wolnem polu, zwrócone osią podłużną z północy na południe. Na lm³ przestrzeni stodoły można liczyć 10 do \±hl szyszek kukurudzy. Zresztą jeden hektar roli wydaje około 4500 szyszek czyli 28 do 40 hl ziarna kukurudzy.

III. e) Składy piwniczne na kartofle, buraki, kapustę itp.

Do przechowywania kartofli, buraków, kapusty itp. służą piwiiice ale muszą być suche i wolne od mrozu. Dopuszczalna wysokość nasypu tych płodów rolnych musi tu wynosić nie więcej niż 1/25 m. Do wyznaczenia potrzebnej pojemności takiej piwnicy przyjmuje się za podstawę, że 1 ha roli miernej dobroci wydaje 12.000 do 24.000 kg buraków cukrowych, 12.000 do 18.000 kg buraków białych, 9000 do 12.000 główek kapusty w wadze 23.000 do 31.000 kg, 2000 do 3500 kg marchwi.

IV. a) Szopa na siano.

Na 100 kg siana należy tu liczyć 1*5 m3 pojemności szopy.

IV. b) Skład mąki.

Wysokość piątr składu mąki wynosi conajmniej 2*8 m. Beczułki z mąką 1 m długie, 0*7 m średnicy o pojemności po 3*3 hl ustawia się w dwu rzędach obok siebie a w trzech spiętrzeniach jedna nad drugą*, przejścia są 1*25 m szerokie. Stąd dla 60 beczek potrzeba przestrzeni 7 m długiej, 2 m szerokiej, nie licząc przejścia. Jeden hektolitr mąki nasypanej waży 47 kg, stłoczonej 56 kg. Okna są w świetle 0*95 do 11 m szerokie., 1*25 m wysokie we wzajemnych odstępach oś od osi co 4 m. Otwory do przewietrzania 1*6 m szerokie, Г25 m wysokie z drzwiami klapowemi.

IV. c) Skład soli.

Otrzymuje jedno lub dwa piętra nie wyższe, niż po 2*8 m. Beczki z solą są takie same, mają takie same rozmiary, jak beczki na mąkę, i są tak sarno ustawione. Zapełnione zupełnie solą ważą po 204 kg, wskutek czego liczy się tu jako obciążenie na lm² podłogi po 800 kg. Okna i otwory wietrzne są takie same, jak w składzie na mąkę.

IV. d) Wozownia.

Wielkość zabudowania wozowni zależy od ilości i rozmiarów wozów, oraz tym podobnych przedmiotów, a mianowicie:

pług 2*2 do 3*2 m długi,

Powóz jest 16 do Г9 m szeroki, 2*8 m wysoki, i długi 3 do 4 w bez dyszla, a 6*3m z dyszlem; — wóz żniwiarski 16 do 2*2m szeroki, 3 do 5 w bez dyszla, a 6 do 7*7 m z dyszlem długi; — wóz rolny 2*5 do 3 2 m szeroki, 6*5 m długi; — sanie 1*9 do 2 b m długie, 1 do 125 m szerokie;— sikawka pożarna 1*6 m szeroka, 3 bez dyszla, 5*4 m z dyszlem długa;

0*95 do 1*6 m szeroki; — brona 1*25 do 1*9 m długa, 125 do 14 m, szeroka.

Brama wozowni jest w świetle 2*5 do 4*4m szeroka, 3*5m wysoka.

IV. e) Drewutnia.

Drzewo układa się tu w stosy do 315 m wysokie, a do rąbania drzewa potrzeba 5 do 10 m² wolnej podłogi.

C. MECHANIKA BUDOWNICZY

L Przepisy techniczne.¹

1. Przepisy dotyczące obliczeń statycznych w budownictwie lądowem. ²

I. Obciążenia i siły zewnętrzne.

§ 1. Przy obliczaniu statycznem konstrukcji budowlanych należy uwzgędnić następujące obciążenia:

a)    ciężar stały, to jest ciężar własny konstrukcji, oraz tych części konstrukcyjnych, które stale na nią działają.

b)    ciężar zmienny (użytkowy), określony przeznaczeniem budowli, ę) obciążenie śniegiem,

d)    parcie wiatru,

e)    parcie ziemi lub wody,

nadto uwzględnić należy następujące działania fizyczne:

f)    wpływ zmian ciepłoty,

g)    wpływ skurczu i pęcznienia materjałów.

§ 2. Ciężar własny materjałów.

Ciężar własny materiałów przyjmować należy w obliczeniach w następujących wielkościach :

1. Drewno suche.

Drewno bukowe ...... 750 kg/m³ 4

„    dębowe ...

„    jodłowe ....

. . 900    „

. . 600 „

Drewno sosnowe i modrzewiowe .........

świerkowe

650 kg/m9 550    „

2. Me tale.

Bronz (spiż).....

Cyna.......

Cynk lany......

„ walcowany . .

Ol in

Miedź . Mosiądz

. 8600 „

Nikiel .....

Ołów.....

Stal......

Żelazo spawane „ zlewne .

Żeliwo

.    .    .    8300 kg/m³

Bazalt.....

Granit • . . . . Marmur .... Piaskowiec ciężki „ lekki

3. Kamienie naturalne. . 3000 kg/m³ . 2800 „

Porfir........

Sjenit........

Wapień zwykły . . . . „ porowaty . . .

. . 2800 kg/Dl³ . . 2800 „

. . 2500    „

. . 2000 n

Glina sucha

4. Ziemie.

1600 kg/m3 mokra nasycona wodą . 2000    „

Piasek suchy

1600 „

» nasycony wodą . . . 2000    „

Tłuczeń z kamienia ciężkiego 1800    „

Tłuczeń z kamienia lekkiego 1600 kg/m3 Ziemia roślinna sucha . . . I KK) „

„    „    mokra . . . 1800 „

1700    „

Żwir rzeczny suchy

5. Mur ceglany.

Z cegły zwykłej na zapr.

wapiennej......

Z cegły zwykłej na zapr.

cementowej.....

Z cegły porowatej.....1100    „

1600 kg Im*

1700 kg/m³

Z cegły dziurawki

..... 1300    kg/m*

porowatej . 1000    „

...... 600 „

>,    „ korkowej

„    „ piaskowo-cementowej 2100    „

Z zendrówek i klinkierów . . 1000    „

6. Beton.

Zwykły . . . Ceglany . . . Żużlowy lekki

.... 2200 kg/m³ Żużlowy wielkopiecowy . . . 2200 kg/m3 Wzmocniony (żelbet) .... 2400    „

1800 „

1300    „

7. Zaprawy.

Wapienna.....

Wapienno-ceme utowa

1700 kg/m3 1900    „

Asfalt lany .

„ ubijany Gruz (tłuczeń) ceglano-

wapienny.....

Ksylolit.......

Korkowe płyty . . . .

Cementowa.....

Gipsowa......

8. Pomocnicze materjały budowlane.

..... 1200 kg/m³

..... 1800 „

Linoleum . . Szkło dęte . „ lane .

1400 T 1400    „

330    „

Terazzo ......

Żużel koksowy ubity

9. Paliwa.

Antracyt

Drwa w polanach, miękkie . 350 „ „    „    twarde .400 „

500    „

600 „

1700 kg/m³

2100 kg/m* 1100 „

1200 kg/m3 2600 „ 29., 0 я 2000 „ 1000 „

Koks

Torf

Węgiel brunatny . . .

„ czarny ....

„ w brykietach .... 1000    „

250    „

970

. . 750 kg m3 . . 900 n

Wosk

drzewny

Buraki.....

Cukier.....

Groch.....

Jęczmień . . .

Kawa.....

Mąka w workach

Owies.....

Owoce.....

10. Płody roślinne.

Proso, gryka . . Siano, słoma . . „ prasowane

Cement w beczkach .... 1500 kg/m3 Książki i papier (z uwzgl. przestrzeni wolnych) . . . 800    „

750    „

... 350 „

11. Niektóre inne obciążenia.

Papier .... Sól w workach Wełna ....

Słód......

Trawa, koniczyna Ziemniaki . . . Żyto, pszenica .

. . 850 kg/m3 . . 100 „

. • 280 „

. 1100 kg/m3 . 1200 „

. 1300    *

Lód

12. Niektóre z wierzę ta.

Koń . Krowa Owca

sztuka 500 kg « 600 „

sztuka 200 kg m 650 „

„ 800 „

Wieprz ......

Wół roboczy ....

80 „

„ karmny ....

13. W razie użycia materjałów powyżej nicwyinienionych należy ciężar jednostkowy przyjąć wedle norm ogólnie przyjętych, ewentualnie oznaczyć próbami.

§ 3. Ciężar własny stropów.

Ciężar własny stropów przyjmować należy wedle następującej tablicy;

Rysunek 6.

Y 0,035

1. Strop drewniany belkowy z podłogą pojedynczą z desek 3’5 cm,

rys. 6

70 kgjm

Rysunek 7.

•i

Y 0,07

\Л02_

2. Strop drewniany belkowy z podłogą podwójną (bez podsypki) i z sufitem.,

90 kg Im*

rys. 7

Rysunek 8.

3. Strop drewniany belkowy z podsypką 10 cm, podłogą, trzcinowaniem i wyprawą, rys. 8

250 kgjmz

Rysunek 9.

4. Strop sklepiony z cegieł zwykłych między dźwigarami w kluczu przy odstępie dźwigarów do 1-50 m, rys. 9.....

nadsypką 8 cm, ... 450 kgjm*

Rysuuek 10.

шшттШттё

mm

5. Strop ceglany płaski z cegieł porowatych między dźwigarami o grubości */₂ cegły

z wkładkami żelaznemi z nadsypką i podłogą, rys. 10 ... .

6. Strop jak 5, z cegły pełnej

.... 350 .kgjm* . . . -400    „

Rysunek 11.

0,06

ШШШШШ

4.

Щ.

ЩШ

w kluczu z nadsypką 6 cm nad ............ 380 Jcg/m*

7. Strop sklepiony betonowy grubości 8 cm kluczem, rys. 11................

Rysunek 12.

<r

1,30

0,05

->■

0,0;

8. Strop sklepiony Moniera grubości 5 cm w kluczu z nadsypką 5 cm nad kluczem,.

rys. 12

350 fcg/m*

Rysunek 13.

W?: W ш'-д^ШзгЛ-    ■Щг-:-'-'".

9. Strop płytowy Moniera grubości 6 cm, z nadsypką i wyprawą, rys. 13 420 7сд/тг W powyższych stropach przyjęto wszędzie podłogę drewnianą.

W razie użycia innych stropów lub innych ciężarów należy uzasadnić przyjęty ciężar stropów.

W ciężar ten nie jest wliczony ciężar osobnych podciągów stropowych. Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

§ 4. Ciężar własny dachów.

i. Ciężar własny pokrycia dachowego na lm² pochyłej powierzchni dachów bez więzarów i płatwi, natomiast z uwzględnieniem odeskowania i krokwi przyjmować należy wedle następującej tablicy:

Rodzaj pokrycia:

Gontem

Ciężar w kg/m²

40

Dachówką ceglaną zakładkową „    holenderską    .    .    . .

„    rzymską......

„    karpiówką.....

65

80

100

70

podwójną

120

cementową.......

Łupkiem angielskim na łatach . . „    „    „ deskowaniu

„ niemieckim na łatach . .

75

45

55

65

Papą pojedynczą bez piasku..................

Warstwowcem (cementem drzewnym) z 8 cm grubą warstwą żwiru

Blachą na deskowaniu.....................

Słomą lub trzciną.......................

Szkłem na listwach żelaznych zwykłem grubości 5 mm .....

_    „    „    „ drutowem

35

180

40

80

25

30

Każdy 1 mm szyby ponad 5 mm zwiększa ciężar o

2. Ciężar płatwi i więzarów przyjmować należy odpowiednio do materjału i konstrukcji tychże. W normalnych wypadkach przyjmować można ciężar własny więzarów na i m² rzutu poziomego:

Drewnianych

o rozpiętościach większych (ponad 20 m)

Żelaznych lekkich..........

„    ciężkich..........

„    łukowych do 40 m rozpiętości

Kopuł żelaznych płaszczowych ....

15-25 „

§ 5. Obciążenie zmienne (użytkowe).

1. Obciążenia zmienne stropów:

Mieszkanie zwykłe..........................

(Obciążenie 150 kg/m² dopuszczalne w małych domkach mieszkalnych.)

Strych zwykły............................

Sale szkolne.............................

Teatry, kinoteatry, sale gimnastyczne.................

Lokale handlowe (sklepy) w parterze.................

-    „    na piętrach....................

„ biurowe, restauracje itd.....................

Budynki fabryczne conajmniej....................

(o ile nie przewiduje się większych obciążeń — por. ust. 6.)

Schody domów mieszkalnych.....................

„ gmachów publicznych i lokali handlowych...........

Kurytarze w budynkach użyteczności publicznej............

Stropy pod przejazdami, obciążone wozami ciężkimi..........

kg/m²

150-200

125

300

500

500

400

300

500

400

500

400

Dachy płaskie (najwyżej 1 : 20) łącznie z wiatrem i śniegiem, o ile mogą być obciążone przez ludzi (na przykład terasy)

Balkony...................

2. Ciśnienie poziome na poręcze balkonów w domach mieszkalnych . 50 Jcgfm b. «    „    „    „    „    „ teatrach itp

250 kgjm*

500

80 „ *

3.    Ciężar lekkich ścianek działowych (drewnianych, z cegieł lekkich itd.) o grubości najw. 7 cm, które mogą być następnie przestawiane, wystarczy uwzględnić, przyjmując dodatkowe obciążenie 70 Jeg/mz.

4.    Przy obliczeniu sal bibljotecznych, archiwów itp. przyjmować należy obciążenie 500 kg/m³ szaf i półek.

5.    Obliczenie pokrycia dachu w miejscach, na których może stanąć człowiek, należy przeprowadzić, aj na ciężar śniegu i wiatru, bj na ciężar skupiony (człowieka z narzędziami 100 kg) i uwzględnić niekorzystniejsze z obu obciążeń.

6.    W fabrykach o ruchu cięższym i magazynach należy uwzględnić potrzebne obciążenie w każdym wypadku zosobna i umieścić w pobliżu wykonanej konstrukcji napis, podający wielkość przyjętego obciążenia. Wstrząśnienia maszyn należy uwzględnić, mnożąc ciężar tychże przez spółczynnik dynamiczny, wynoszący 15 (na przykład maszyny rotacyjne) do 2 0 zależnie od rodzaju maszyn. W wyjątkowych wypadkach, na przykład dla fundamentów pod turbiny parowe, spółczynnik ten należy przyjąć jeszcze większy, odpowiednio do wymogów.

7.    Dla obliczenia słupów, podciągów, fundamentów itp. konstrukcji, na które przenosi się ciężar szeregu pięter, należy w najwyższem piętrze przyjąć pełną wartość najniekorzystniejszego obciążenia ruchomego, w następnych piętrach natomiast obniżać je kolejno o 10°/₀, 20% itd. Redukcja taka dojść jednak może najwyżej do 60% całkowitego obciążenia pożytecznego, poczem stale należy tę wartość wciągać w rachunek. O ile do obciążenia zmiennego wliczono ciężar lekkich ścianek przedziałowych wedle 3, należy go przy tej redukcji wliczyć do ciężaru stałego. Przy obliczeniu magazynów redukcji powyższej uwzględniać nie należy.

8.    Przy obliczeniu podciągów, na które przenosi się ciężar z powierzchni stropu większej niż 30 mz, można wielkość obciążenia ruchomego zmniejszyć o 10%.

Rysunek 14.

iii

9.    Przy obliczeniu podciągów, podtrzymujących mur związany na całej wysokości ze ścianami głównemi, można przyjąć, | że na belkę przynosi się obciążenie części I muru ograniczonej prostemi, wychodzą-cemi pod kątem 60° do poziomu ze skrajnych najniższych punktów muru, o ile proste nie trafiają w murze w otwory.

/d

\l

W tym ostatnim przypadku należy ograniczające proste podnieść tak, aby nie J przecinały otworu (rys. 14). Grubość filara j narożnego, podtrzymującego podciąg tak | obliczony, mierzona w kierunku otworu powinna być conajmniej równa połowie rozpiętości otworu w świetle, w przeciwnym razie podciąg należy obliczać na cały ciężar , ściany, ograniczonej linjami pionowe mi.

10.    W obliczeniach przyjąć można, że ciśnienie słupów itp. ciężarów skupionych rozkłada się w murze ceglanym pod kątem 4 : 1, zaś w betonie pod kątem 1:1.

11. Przy obliczaniu rusztowań uwzględnić należy ciężar konstrukcji spoczwyają-cej na rusztowaniu, ciężar i działanie maszyn roboczych, obciążenie ruchome 200 kg jur- na pozostałych częściach konstrukcji, oraż parcie wiatru' na powierzchnie rusztowania i konstrukcji (por. § 7).

§ 6. Obciążenie śniegiem.

1. Obciążenie śniegiem przyjmować należy :

W województwach: pomorskiem, poznańskiem, warszawskiem, łódzkiem, lu-belskiem, kielcckiem, krakowskiem i Śląskiem 60 kgiufi rzutu poziomego; w województwach: wileńskiem, nowogrodzkiem. białostockiein, póleskiem, wołyńskiem, lwowskiem. tarnopolskiem i stanisławowskiem 80 kgjm% rzutu poziomego.

W okolicach górskich, położonych ponad 400 m nad poziomem morza, należy jednak przyjąć obciążenie śniegiem o wielkości :

e = 80 + 0-12 (A—400) kg/m*,

gdzie h jest wysokością nad poziomem morza w metrach.

2. Dla pochyleń dachów większych niż 30° należy wielkość obciążenia śniegiem, obliczoną wedle 1., zredukować, mnożąc ją przez spółczynnik 6, który wynosi: dla 30° 5 = 1

„ 40° г = 0-5 „ 45° г =0

Wartości pośrednie należy interpolować linjowo. Dla pochylenia ponad 45° obciążenia śniegiem można nie uwzględniać.

3. Przy obliczeniu należy uwzględnić możliwość tworzenia się worków śnieżnych we wgłębionych częściach dachu.

4. Należy uwzględnić możliwość całkowitego lub jednostronnego obciążcnk, śniegiem.

§ 7. Parcie wiatru.

1.    Kierunek parcia wiatru przyjmować można wogóle poziomy.

2.    Składową parcia wiatru prostopadłą do powierzchni dachu przyjąć należy w wielkości: n =    sin a. gdzie a jest kątem pochylenia dachu.

3.    Wielkości w{) przyjąć należy wedle następującej tablicy:

w miejscach zasłoniętych

odsłoniętych do 15 m wysokości

50 kg //u²

100 „ 130    „

„    „    „ ponad 30 m wysokości...........

dla wysokości między 15 rn a 30 m interpolować linjowo.

4.    W miejscach, narażonych na szczególnie silne wiatry (wybrzeże morskie, góry itd.) należy powyższe wartości zwiększyć o 50%, zaś przy obliczeniu kominów fabrycznych, bardzo wysokich wież itp. konstrukcji o małej podstawie o 30%.

5.    Przy obliczaniu wiat (hal) otwartych należy uwzględnić parcie wiatru na dach i ściany od wewnątrz o wielkości 70 kg/mz, zaś przy obliczaniu dachów budynków otwartych parcie wiatru od dołu ku górze o tejże wielkości.

6.    Przy obliczeniu kominów itp. budowli o kształcie okrągłym lub wielobocznym

należy wielkości parcia wiatru, podane w ustępie 3. pomnożyć przez spółczynnik zmiejszający, który należy przyjąć dla kominów okrągłych

fx = 0-75

ośmiobocznych p. = 0‘89

kwadratowych jjl = P00.

§ 8. Parcie ziemi i materjałów sypkich oraz parcie wody.

1. Obliczenie parcia ziemi należy wykonać wedle ogólnie przyjętych zasad. O ile niema dokładnych danych co do właściwości: materjału ziemnego, przyjąć należy dla ziemi:

Kąt zesypu (tarcia)

Glina sucha.........

_ mokra nasycona wodą .

Piasek suchy........

„ mokry nasycony wodą

Tłuczeń ..........

Ziemia roślinna sucha . . . „    „    mokra . . .

40"

20"

35"

25"

40"

35"

30"

Żwir rzeczny

2. Obliczając ciśnienie na ściany i dno zbiorników, należy przyjmować następujące wartości kątów zesypu, o ile niema dokładniejszych danych na podstawie bezpośrednich prób :

30"

Kąt zesypu (tarcia)

Cement ....

Groch ....

Owies ....

Słód.....

Sól......

Węgiel, koks .

Żyto, pszenica

3. Obliczenie parcia wody należy wykonać wedle ogólnie przyjętych zasad.

§ 9. Zmiany ciepłoty. Skurcz i pęcznienie materjałów.

Wpływ zmian ciepłoty oraz wpływ skurczu, względnie pęcznienia materjałów, uwzględniony został poniżej w poszczególnych rozdziałach.

II. Konstrukcje drewniane.

§ 10. Za rozpiętość teoretyczną belek drewnianych przyjąć należy odległość od środka do środka podpór, względnie dla belek, opartych bezpośrednio na murze, rozpiętość równą 105 odległości podpór w świetle.

1. Statycznie obliczone naprężenia nie mogą przekraczać dla drewna suchego (do 15% wilgoci) następujących granic:

§ U.

Naprężenie drewna na

Ciągnienie.....................

Zginanie .....................

Ciśnienie równoległe do włókien..........

„ prostopadłe „    „    ..........

Ścinanie równoległe r „    ..........

« prostopadłe „    „    ..........

Ciśnienie na ściankę dziury, jako maksymalne naprężenie

40"

20"

28"

22"

40"

45"

25"

Naprężenie dopuszczalne w kg i cm* dla drewna

miękkiego j twardego

110

130

100

120

70

80

15

15

50

35

25

60

2.    Przy obliczeniu konstrukcji tymczasowych, budowanych na najwyżej trzyletni okres trwania, można dopuścić naprężenia o 30% wyższe od wyżej podanych. Naprężenie na ściankę dziury można tu zwiększyć jednak tylko o 20%.

3.    W razie użycia drewna świeżo ściętego oraz w konstrukcjach podwodnych należy powyższe normy zmniejszyć o 40%, zaś w konstrukcjach będących naprzemian pod wodą i na powietrzu o 60%.

4.    Przy obliczaniu dźwigarów złożonych (zazębionych itp.) należy uwzględnić nieścisłość działania i obliczenia tych belek w ten sposób, że w miejsce momentu

wytrzymałości W = — całkowitego przekroju dźwigarów przyjmuje się tylko część

tegoż, wyrażoną w procentach według następującej tablicy, pozostawiając zato powyżej przepisane natężenia dopuszczalne:

Ilość belek

Dźwigar

zazębiony

Dźwigar

klinowy

Dźwigar

klockowy

64%

51%

80%

73%

70%

60%

5.    Przy obliczeniu statycznem części narażonych na ciśnienie należy uwzględnić możliwość wyboczenia przez wyprowadzenie spółczynnika zmniejszającego (spół-

I

czynnika wyboczenia) zależnego od wartości —, gdzie l jest długością wolną, zaś i najmniejszym promieniem bezwładności przekroju.

6.    Dla słupów obciążonych (ściskanych) mimoosiowo lub narażonych oprócz obciążenia osiowego także na działanie sił zginających, należy wyznaczyć złożone naprężenia, wywołane obciążeniem i momentem zginającym.

7.    Strzałka ugięcia belek pojedynczych nie powinna przekraczać V400 rozpiętości, belek złożonych 7soo rozpiętości.

8.    Spółczynnik sprężystości przyjąć należy dla drewna 110.000 kg/cmz.

III. Konstrukcje żelazne.

§ 12. 1. W konstrukcjach budowlanych należy z reguły używać żelaza zlewnego. Żelazo powinno odpowiadać jakością „Przepisom dotyczącym żelaza budowlanego“.¹

2.    Żelaza spawanego używać można tylko za zezwoleniem władzy budowlanej.

3.    Na słupy i części konstrukcji ściskane można również używać żeliwa (żelaza lanego) i stali.

4.    Stal zlewna powinna mieć wytrzymałość na ciągnienie najmniej 6000 kg/cmz przy wydłużeniu jednostkowem najmniej 10%, stal walcowana 12%; żeliwo najmniej 1200 kgjcrrP na ciągnienie, a 5000 kg/cm? na ciśnienie.

§ 13. Za rozpiętość belek wolno leżących i belek ciągłych przyjąć należy odległość od środka do środka podpór. Dla belek, leżących bezpośrednio na murze lub ciosie podporowym, przyjąć należy rozpiętość równą 1*05 odległości podpór w świetle.

§ 14. 1. Naprężenia w żelazie żlewnem nie powinny przekraczać granic, zakreślonych następującem zestawieniem:

Naprężenie

Rodzaj

naprężenia

dopuszczalne

w kg jem*

Ciągnienie.............

Ciśnienie..............

Zginanie..............

Ścinanie z wyjątkiem nitów i śrub

Ścinanie nitów...........

Ciśnienie na ściankę dziury w nitach

Ścinanie śrub............

Ciśnienie na ściankę dziury w śrubach

1200

1200

1200

800

900

1800

700

1400

zu-

2.    W razie uwzględnienia wszystkich najniekorzystniejszych wpływów przy pełnie ścisłem obliczeniu można powyższe normy naprężeń, za zezwoleniem władzy budowlanej, zwiększyć o 200 kg/cmz, naprężenia na ścinanie jednak tylko o 100 kg/cm*.

3.    Żelazo spawane, jakiego wolno używać tylko wyjątkowo, otrzymać może naprężenia o 10% niższe od dopuszczalnych dla żelaza zlewnego.

4.    Żeliwo otrzymać może naprężenia: na ciśnienie w słupach 500 кд/стг, na ciśnienie w łożyskach 1000 кд/стг, na ciągnienie i na ścinanie 250 kgjcnfi, na zginanie 300 kg/cm⁹.

5.    Stal zlewana na zginanie, ciągnienie i ciśnienie 1400, na ścinanie 900 kg jem¹.

6.    Odlewy stalowe na ciśnienie i zginanie 1200 kgjcrr?.

7.    Największe naprężenie w kotwach może wynosić 1000 kg/ern*.

8.    Słupy wolno stojące, jakoteż części kraty dźwigarów, pracujące na ciśnienie, należy obliczać na wyboczenie wzorami Tetmajera i Jasińskiego przy pomocy tablic, podających spółczynnik wyboczenia dla różnych wartości 4-, przyjmując długość wolną l wedle następującej tablicy:

Wolno stojące słupy o wszechstronnem usztywnieniu końców.....0-8 L

Słupy żeliwne............................

0-8 L-l

Pręty przynit. do blach węzłowych..................

0-5 L

„    „ skrzyżowane w połowie długości dla wyboczenia w płaszczyźnie kraty.....................

и    skrzyżowane w połowie długości dla wyboczenia, prosto

. 0-67 L

padle do płaszczyzny kraty Części pasów w płaszczyźnie prostopadłej do kraty dla pasów stężonych 1 L

We wzorach powyższych L iest długością teoretyczną pręta.

9.    Pręty ściskane o przekroju złożonym z kilku części mają być w ciągu swej długości spojone łącznikami w ten sposób, aby pewność przeciw wyboczeniu każdej części z osobna między łącznikami była conajmniej dwukrotnie większa od pewności na wyboczenie całego słupa na całkowitej długości (o ile obliczenie nie zostanie przeprowadzone w sposób ściślejszy).

10.    Przy obliczaniu slupów i prętów ściskanych należy dla obliczenia promienia bezwładności nie potrącać dziur na nity ; natomiast przy obliczaniu przekroju użytecznego należy odjąć ich powierzchnię.

11.    Dla slupów ściskanych mimoosiowo lub narażonych oprócz obciążenia osiowego także na działanie sił zginających należy wyznaczyć złożone naprężenia, wywołane, obciążeniem i momentem zginającym.

12.    Jeżeli słupy są sztywnie połączone z belkami, należy przy obliczeniu słupów uwzględnić wpływ momentów, wywołanych sztywnem połączeniem.

18. Gdy długość słupa L jest większa, niż 20-krotny najmniejszy wymiar przekroju, to należy moment, wywołany siłą zginającą, zwiększyć o wartość 0-005 PL.

14.    Dla starego żelaza, użytego powtórnie, należy naprężenia podane powyżej zredukować conajmniej o 20°/₀.

15.    O ile z obliczenia wynikają zbyt małe przekroje blach i kszałtowników, należy je odpowiednio zwiększyć z uwagi na niedokładności wykonania i możliwość rdzewienia.

16.    Naprężeń dodatkowych, jakie powstają wskutek sztywnych połączeń w węzłach dźwigarów kratowych i w przytwierdzeniu poprzecznie do dźwigarów głównych, oraz wskutek tarcia w przegubach i łożyskach, można z reguły nie uwzględniać.

17.    Zmiany temperatury należy w obliczeniach statycznych przyjmować w stosunku do średniej temperatury zestawienia w granicach od — 20° G do -(- 30° G, o ile konstrukcja nie znajduje się w odmiennych warunkach termicznych, wymagających rozszerzenia tych granic. Spółczynnik rozszerzalności żelaza zlewnego przyjąć należy 0 000011 na jeden stopień Celsjusza.

18.    Spółczynnik sprężystości dla żelaza zlewnego można we wszystkich obliczeniach przyjmować równy 2,100.000 kg/cmz.

19.    Strzałka ugięcia powinna być mniejsza, niż    rozpiętości,

* = 500'

IV. Konstrukcje z kamienia naturalnego.

§ 15. 1. Przy obliczeniu konstrukcji z kamienia naturalnego przyjąć należy jako zasadę następujące spółczynniki bezpieczeństwa w stosunku do wytrzymałości kostkowej :

10 krot.

15    *

dla kamieni łożyskowych (podporowych) pewność .

„    „ w filarach i sklepieniach    „

25

B „ w słupach i smukłych filarach pewność

Za smukłe filary uważa się takie, których stosunek wysokości do najmniejszego wymiaru poprzecznego wynosi więcej niż 10.

2.    Wytrzymałość na ściskanie kamieni naturalnych należy ustalić na podstawie conajmniej 5 prób z kostkami o długości boku 7 cm.

3.    Naprężeń na rozciąganie w murze na zaprawie wapiennej przy obciążeniu mimośrodkowem nie należy uwzględniać.

4.    O ile doświadczeń niema, należy przyjąć najwyżej następujące naprężenia dopuszczalne dla muni ciosowego na zaprawie cementowej :

Naprężenie dopuszczalne w kg/cm*

Materjał

Slupy i smukłe filary

Ciosy podporowe

Filary

i sklepienia

Skały wulkaniczne i plutoniczne (granit,

bazalt, porfir, sjenit itd.)......

Wapienie, dolomity..........

Piaskowce..............

65

45

30

30

25

15

25

20

10

5. Dla muru i kamienia naturalnego można dopuścić następujące naprężenia na ciśnienie :

. . 5 kg!cm*

dla muru z kamienia łomowego na zaprawie wapiennej ....

„    „    „    „    n    „    „    cementowo-wapiennej    . . 8

12

n „    „    „    „    „    „    cementowej......

jednakowoż nie więcej niż ¹/₁₅ wytrzymałości kostkowej kamienia.

dla muru z kamienia warstwowego na zaprawie cementowej.....14

40

„    - „    „    „ ciosowego na zaprawie cementowej.....

~ wy trzy-

Największe naprężenie nie może jednak w żadnym razie przekroczyć małości kostkowej kamienia.

Naprężenie na rozciąganie nie może przekroczyć \’b kgjcm* dla zaprawy cementowo-wapiennej, zaś 3 kgjcm% dla zaprawy cementowej.

§ 16. Cement użyty winien odpowiadać przepisom dotyczącym cementów i dodatków hydraulicznych.¹

V. Konstrukcje z kamienia sztucznego.

§ 17. 1. Wytrzymałość cegieł winna wynosić conajmniej

dla cegły potowej......................

„    „ z pieców kręgowych................

„    „ maszynowej ....................

„ zendrówek........................

„ klinkierów........................

„ cegieł pustych......................

„    „ niewypalonycli...................

2. Użyty cement ma odpowiadać przepisom dotyczącym cementów i dodatków hydraulicznych.

§ 18. 1. Naprężenia dopuszczalne na ciśnienie wynoszą (w kg jem*) i

60 kgjcm*

100 „

140

200

300

60

25

Mur z cegły zwyczajnej polowej . . . . „    „    „ pieców kręgowych . . . .

„    „    „ maszynowej.......

„    „ zendrówek...........

v    „ klinkierów...........

„    „ cegieł pustych.........

10

11

14

16

20

30

Rodzaj

Na zaprawie wapiennej

Na zaprawie wapienno-cementowej 2 : 1

Na zaprawie cementowej

Naprężenie dopuszczalne muru z cegły nicwypalonej na glinie przyjmować nałeży najwyżej 2 Jcglcm².

2.    Ściany o grubości ¹/₂ cegły ułożone na zaprawie cementowej mogą być obciążone do 8 kgjcm%, o ile ich wymiary nie przekraczają 35 m wysokości, oraz 4 m długości (pomiędzy stężeniami poprzeeznemi).

3.    Największe naprężenie dopuszczalne na ciśnienie, filarów wolno stojących i murów nieusztywnionych poprzecznie, wynosi:

Rodzaj muru

Przy stosunku najmniejszego boku do wysokości

0-5

0-25 0-2

015

Mur z cegły z pieców kręgów, na zaprawie wa

pienno-cementowej.............

Mur j. w. na zaprawie cementowej.......

Mur ж cegły maszynowej na zaprawie wapienno

cementowej.................

Mur z cegły maszynowej na zaprawie cementowej „ „ zendrówek na zaprawie cementowej . . .

„ „ klinkierów „ r    „    ...

10

11

14

10

7.

20

30

15

13

11

22

19

16

13

10

Pośrednie wartości należy interpolować linjowo.

4. Przy obliczeniu murów, filarów, sklepień itp., narażonych na mimośrodkowe ściskanie, wolno dopuścić wyjście linji ciśnienia z rdzenia przekroju, o ile naprężenia na ściskanie i rozciąganie nie przekraczają granicy dopuszczalnej.

§ 19. 1. Przy obliczeniu kominów fabrycznych można dopuścić wyjście linji ciśnienia z rdzenia przekroju; największe naprężenia na ciśnienie nie powinny jednak przekraczać następujących granic:

7 kgjcmz

10 „

dla kominów    z    cegły    zwykłej na zaprawie wapiennej .

dla kominów    z    cegły    zwykłej na zaprawie cementowej

dla kominów    z    cegły    promieniówki na zaprawie cementowo-wapiennej .12    „

• 11    «

. 18    *

dla kominów    z    cegły    promieniówki na zaprawie cementowej    .    .    .

dla kominów z klinkierów na zaprawie cementowej........

O ile ciśnienie ma przekraczać te granice, należy sprawdzić wytrzymałość zarówno stosowanej cementowej zaprawy, jak i branej do budowy cegły, przyczem najwyższe wartości naprężeń nie mogą dojść do J/io wytrzymałości kostkowej cegły.

2. Naprężenie dopuszczalne na rozciąganie wynosi — l’5-f-0*05 (Я—30) kgjcrri¹. gdzie II jest wysokością komina w metrach.

VI. Konstrukcje z betonu nieuzbrojonego.

§ 20. 1. Nazwą kruszywa oznacza się kamień tłuczony lub żwir o różnych wielkościach ziarn łącznie z dodatkiem piasku i to w takiej ilości, ażeby piasek wypełniał o ile możności wszystkie próżnie, zawarte między grubszemi ziarnami kamienia.

Stosunek ilości piasku do grubszego materjału kamiennego należy ustalić próbami tak, aby mieszanina była jaknajgęstsza (o ile praktyka z danemi materjałami nie ustaliła już korzystnych proporcyj).

2.    Kamień (kruszywo) musi być wolny od domieszek, które wpływają szkodliwie na wytrzymałość betonu, oraz wytrzymały na mróz.

Za szkodliwe należy uważać także bardzo drobne ziarna piasku w zbyt wielkiej ilości i pył kamienny.

W wypadkach spornych rozstrzyga wynik prób, wykonanych według „Przepisów dotyczących prób wytrzymałości betonu“.¹

3.    Największy wymiar ziarn kamienia powinien odpowiadać rodzajowi zespołu. Dla zespołów niewzmocnionych żelazem, ziarna kamienia mogą być tak wielkie, ażeby mieszanie maszyną mogło się jeszcze odbywać.

Na dodanie wielkich brył kamienia do betonu niewzmocnionego musi zwierzchnia władza budowlana dodatkowo zezwolić przy dokładnem oznaczaniu ilości,- wielkości brył kamienia, sposobu i miejsca ułożenia kamienia w zespole, przyczem nie wolno używać kamieni większych, niż 30 cm w ilości przekraczającej 25% użytego kamienia.

4.    Wytrzymałość kamienia powinna być równa w każdym razie conajmniej wytrzymałości kostkowej betonu, jednak niemniej niż 200 kgjcm³; zaś wielkość wsiąkania najwyżej 15% objętości.

5.    Do betonu ceglanego można użyć tłucznia ceglanego o wytrzymałości conajmniej równej wymaganej wytrzymałości betonu, jednak niemniej niż 100 kg/cm

§ 21. Do betonu nieuzbrojonego używać należy wyłącznie cementu portlandzkiego,

powoli wiążącego. Użycie innych cementów zależy od zezwolenia władzy budowlanej.

Skład chemiczny i jakość cementu winny odpowiadać „Przepisom dotyczącym cementów i dodatków hydraulicznych“ str. 463.

§ 22. Woda nie powinna zawierać domieszek, źle wpływających na wytrzymałość betonu.

W wypadkach spornych co do tego, czy dana woda jest dla betonu szkodliwa, rozstrzyga wynik prób wytrzymałości betonu, zarobionego wodą, będącą przedmiotem sporu.

§ 23. 1. Skład betonu należy oznaczać, podając ilość cementu w kilogramach na 1 m³ kruszywa.

2.    Ilość cementu w stosunku do kamienia należy tak dobrać, ażeby wytrzymałość kostek 28-dniowych odpowiadała wytrzymałości, przyjętej w obliczenhtcb statycznych.

3.    Ilość cementu nie może jednak w żadnym wypadku być mniejsza niż 100 kg na 1 nr kruszywa.

4.    Jeżeli cement odmierza się na budowie miarą objętościową, należy dla tej miary wyznaczyć wagę 1 litra cementu lekko nabranego według średniej z czterech prób.

Jeżeli z jakiegokolwiek powodu wagi cementu lekko nabranego nie oznaczono próbami przed zaczęciem mieszania, to należy przyjąć, że jeden litr cementu lekko nabranego waży 12 kg.

6 Dla ułatwienia nadzoru należy w miejscu, gdzie się miesza beton, uwidocznić w cyfrach stosunek, w jakim materjały są mieszane.

§ 24. 1. Przed rozpoczęciem budowy mają być zrobione próby wytrzymałości według „Przepisów dotyczących prób wytrzymałości betonu“.¹ Dla mniejszych budowli można prób nie wykonywać, przyjmując naprężenia dopuszczalne wedle tablicy poniżej podanej.

2.    Do oceny wytrzymałości betonu, t. j. wyznaczenia naprężeń, miarodajne są wyniki prób na kostkach 28-dniowych.

3.    W wypadkach wyjątkowych, zwłaszcza przed zaczęciem budowy, dla przybliżonej oceny, czy wytrzymałość betonu odpowiada wytrzymałości przyjętej w obliczeniach statycznych, można próby wytrzymałości przeprowadzić po 8 dniach.

4.    Wytrzymałość po 8 dniach do wytrzymałości po 28 dniach należy przyjmować w stosunku 2 do 3.

5.    Oprócz przeprowadzenia prób na kostkach 8-dniowych należy po zaczęciu robót betonowych przeprowadzić próby na kostkach 28-dniowych.

§ 25. 1. Beton należy zaraz po wymieszaniu nakładać do form.

2.    Beton sypki należy nakładać warstwami nie grubszemi niż 20 cm i silnie ubijać.

3.    Beton powinien być użyty natychmiast po wymieszaniu; beton nie użyty w przeciągu godziny w porze suchej i ciepłej, zaś w przeciągu dwu godzin w porze wilgotnej i chłodnej, należy usuwać.

4.    Takiego betonu w czas nie użytego, lub już stężałego, nie można używać jako domieszki do betonu zamiast kamienia.

5.    Beton należy wlewać, względnie sypać, z możliwie małej wysokości, ażeby ' cięższe części nie oddzielały się i tem samem nie psuły wymieszania. Największa

wysokość spadu nie powinna przekraczać trzech metrów.

<3. Części zespołu przyjęte w obliczeniach statycznych jako całość, należy zabe-Jonowywać bez przerw.    ,

J W razie koniecznej przerwy należy roboty doprowadzić przynajmniej do prze krojów najmniej naprężonych.

7.    W razie przerwy w betonowaniu należy starać się o należyte związanie betonu stężałego z betonem świeżym.

8.    Świeżo wykończony zespół należy w czasie tężenia betonu chronić przed działaniem słońca, mrozu, deszczu i innych wpływów atmosferycznych, jakoteż conajmniej 4 dni przed wstrząśnieniami i obciążeniami.

§ 26. 1. W czasie zimowym przy temperaturze niżej 0° C należy przerwać roboty betonowe. Jeżeli wykonuje się roboty betonowe przy temperaturze od 0° do -f-    to należy świeży beton chronić przed ewentualnymi przymrozkami

(na noc nakrywać).

W wypadkach wyjątkowych, w których za zgodą zwierzchniej władzy budowlanej roboty betonowe wykonuje się przy temperaturze poniżej 0° C, należy miejsce budowli, jakoteż mieszanie betonu zabezpieczyć od mrozów. Nie można przytem używać zamarzniętego kamienia.

2. Beton, znajdujący się w trakcie wiązania, należy specjalnie troskliwie osłaniać od wpływu zimna.

§ 27. 1. Rusztowania mają być tak silne, ażeby nie powodowały odkszlałeeń w zespołach betonowych jeszcze dostatecznie niestężałych i tak obmyślane, ażeby niektóre podpory zapasowe można było pozostawić, usuwając deskowanie i resztę rusztowania.

2.    Deskowanie i rusztowanie powinno mieć taki ustrój, ażeby je można rozbierać bez wywołania wstrząśnień w stężałych zespołach betonowych.

3.    Deskowanie powinno być szczelne i łatwe do oczyszczenia.

4.    Deskowanie i rusztowanie można rozbierać tylko ze zezwoleniem odpowiedzialnego technicznego kierownika robót betonowych, który ma stwierdzić osobiście, ewentualnie przy pomocy belek próbnych, czy beton jest już dostatecznie stężały, ażeby mógł unieść przynajmniej własny ciężar.

5.    Podpory zapasowe należy zatrzymać przynajmniej i 4 dni dłużej.

§ 28. 1. Naprężenia dopuszczalne betonu nieuzbrojonego wynoszą w stosunku do wytrzymałości kostkowej betonu:

Rodzaj naprężenia

Największe dopuszczalne naprężenie w kg/cm%

Spółczynnik

zmniejsza

jmy

dla betonu zwykłego

dla betonu ceglanego

Ciśnienie osiowe......

Ciśnienie przy zginaniu . . . Ciągnienie przy zginaniu . » Ścinanie..........

015

35

18

0-20

0015

0.02

42

20

1-5

3-5

2. W słupach i filarach największe naprężenie dopuszczalne (s) zależne jest od stosunku najmniejszej grubości g do wysokości h, a mianowicie:

dla Ęr = 0-5

s = 0*15 wytrzymałości na ściskanie

— = 0-25

s = 0-10

-- = Od

». - 0-05

" h

Dla wartości pośrednich należy interpolować linjowo.

3. O ile prób się nie wykonuje, wolno przyjmować naprężenia dopuszczalne betonu na ciśnienie osiowe odpowiednio do ilości cementu na 1 w³ kruszywa, a mianowicie:

dla betonu zwykłego dla betonu ceglanego 32 kgjcmz    —

przy 500 kg cementu .

22

12 kgjcmz

«    300 „    „    ...

12

„ 100 „ „ ...

Inne naprężenia należy dostosować do powyższych wedle § 28. 1.

§ 29. Dla obliczenia przyjąć można, że spółczynniki sprężystości dla betonu ściskanego i rozciąganego są jednakowe i wynoszą 150.000 kg/cmz dla betonu o wytrzymałości ponad 140 kg/cmz, zaś 100.000 kgjcrrfi dla betonu o wytrzymałości poniżej 100 kg/cm?.

Dla wartości pośrednich należy interpolować linjowo.

VII. Konstrukcje żelbetowe.

§ 30. Za konstrukcje żelbetowe uważa się konstrukcje, w których żelazo jest tak połączone z betonem, że obydwa materjały tworzą pod względem statycznym jedną całość.

§ 31. 1. Materjały składowe betonu winny spełniać warunki, podane w §§ 10 do 24. z uwzględnieniem następujących zmian :

2.    Ilość cementu w konstrukcjach żelbetowych nie może być mniejsza niż 300 kg na 1 m³ kruszywa.

Dla dźwigarów, narażonych na zginanie największa ilość cementu nie powinna przekraczać 500 kg na 1 m³ kruszywa.

3.    Ziarna kamienia użytego w konstrukcjach żelbetowych powinny przechodzić przez sito o otworach 4x4 cm; nie powinny być jednak większe niż odstęp wkładek w świetle.

§ 32. 1. Żelazo powinno odpowiadać „Przepisom dotyczącym żelazabudowlanego“.¹

2.    Należy używać żelaza zlewnego lub miękkiej siali zlewnej.

3.    Największy wymiar (średnica) przekroju poprzecznego pojedynczej wkładki o przekroju okrągłym nie powinien być większy, niż 50 mm. Na użycie wkładek o większym przekroju potrzeba osobnego zezwolenia zwierzchniej władzy budowlanej.

4. Najmniejsza dopuszczalna średnica prętów okrągłych uzbrojenia głównego może wynosić 5 mm.

Zatem : 5 < d < 50 mm.

§ 33. Roboty betonowe powinny być wykonane wedle ustawy §§ 25 do 27.

§ 34. i. Żelazo przed ułożeniem w deskowaniu należy oczyścić z wszelkich nieczystości.

Należy usunąć rdzę odpadającą łuskami.

2.    Wkładki żelazne należy w belkach żelbetowych zakotwić, zaginając końce w hak okrągły lub ostrokątny.

3.    Wkładki żelazne winny być o ile możności z jednego kawałka.

4.    Jeżeli łączenie wkładek z dwóch lub więcej części jest nieuniknione z powodu wielkiej długości, wtedy należy zatknięte części przedłużyć poza teoretyczny punkt zetknięcia o tyle, ażeby siły wewnętrzne nie mogły wkładek przesunąć, a na całej długości zetknięcia łączone wkładki związać drutem.

5.    Władza budowlana może zezwolić na łączenie wkładek przez zgrzewanie z zastrzeżeniem przeprowadzenia odpowiednich prób podczas budowy.

¹ Patrz str. 471.

6.    Punkty łączenia wkładek nie powinny znajdować się w miejscu największego naprężenia żelaza ani też być skupione w jednym przekroju belki.

7.    Wkładki należy w deskowaniu ustalić tak, aby przy nakładaniu betonu nie zmieniły swego kształtu ani położenia.

¹

Na podstawie norm, ustalonych w tych przepisach, zostały przeprowadzone

²

obliczenia wymiarów belek drewnianych i żelaznych stropów, jak i wymiarów więżą rów. w robotach ciesielskich „Analizy“.

³

Zatwierdzone przez Min. Rob. Publ. rozporządzenie Nr. VIH.—436 z dnia

⁴

20. maja 1923.

§ 35. 1. Obliczając oddziaływania, siły poprzeczne i momenty dla dźwigarów żelbetowych statycznie niewyznaczalnycli należy przekroje i momenty bezwładności przekrojów żelbetowych zastąpić przekrojami sprowadzonymi (idealnymi), przyjmując stosunek spółczynników sprężystości żelaza i betonu na ściskanie i rozciąganie równy n — 10.

Dla wyznaczenia stosunku momentów bezwładności można brać w rachubę momenty bezwładności przekroju betonu bez uwzględnienia przekroju żelaza.

2.    O ile teoretyczne punkty podparcia nie są ustalone przy pomocy łożysk, należy je przyjmować

a)    dla płyt o podpartych brzegach równoległych, dla dźwigarów zginanych jednoprzęsłowych i dla skrajnej podpory dźwigarów ciągłych w odległości od zewnętrznej krawędzi łożyska, równej 2’5°/o rozpiętości w świetle (?')•

b)    dla zginanych dźwigarów ciągłych na pośrednich podporach w środku łożyska.

N. p. : V = 20 m, d — 2¹/₂°/o °d 2‘0 = 5 cm г — 2 + 2 X 0 05 = 2-10 m.

3.    Belki ciągłe należy obliczać dla najniekorzystniejszych obciążeń. W razie ich stałego połączenia należy to połączenie na żądanie władzy budowlanej uwzględnić przy obliczeniu słupów podpierających.

4.    Przy częściowem utwierdzeniu belki jednoprzęsłowej należy przyjąć dodatni moment w środku równy 0 8 M₀, gdzie M₀ oznacza największy moment belki wolno podpartej o tern samem obciążeniu, na podporach zaś takiż moment o znaku ujemnym.

5.    Utwierdzenie można uwzględnić w końcach belki lub płyty tylko o tyle, o ile odpowiedni ustrój je zapewnia, co należy uzasadnić rachunkiem. Przy wmurowaniu końców w mur ceglany nie można liczyć na utwierdzenie. Przyjmując w obliczeniu swobodne podparcie końców, należy jednak przez odgięcie prętów uzbrojenia i odpowiedni przekrój betonu uwzględnić możliwe częściowe utwierdzenie.

6.    Płyty ciągłe (z wyjątkiem dwuprzęsłowych) o równych rozpiętościach i jednako wem obciążeniu można w przybliżeniu obliczać na momenty: w polach środkowych + w polach skrajnych + na podporach — przyczem za l przyjąć należy odstęp osiowy żeber. Jeżeli rozpiętości lub obciążenia są nierówne, należy obliczyć momenty dokładnie przy przyjęciu najniekorzystniejszego obciążenia. W każdym razie należy zbadać możliwość występowania momentów ujemnych w środkowych częściach przęseł belek ciągłych.

7.    Przy płytach o stosunku boków między i : 1 a 1 : 2 zbrojonych krzyżowo, można uwzględnić przenoszenie się obciążenia w dwu kierunkach.

oraz

8.    O ile grubość płyty i części płytowej dźwigara teowego wypada z obliczenia mniejsza niż 8 cm, należy ją zaokrąglić przynajmniej do 8 cm. Wyjęte z pod tego przepisu są płyty dachowe, których grubość może wynosić 6 cm, takie zawieszone stropy, które służą tylko do zamknięcia przestrzeni i po których nie chodzi się zupełnie lub chodzi tylko dla czyszczenia itd., jakoteż wykonane fabrycznie, gotowe do układania płyty żelbetowe.

9.    Szerokość użyteczną płyty „cu po każdej stronie żebra żelbetowych dźwigarów teowych należy przyjmować zależnie od odstępu żeber w świetle „au i ich rozpiętości według następującej tabliczki:

„ c : a =

dla a : i = 0 do 0-25, 0 50, 0 75, 1 i więcej 0-5, 0-45, 0-40, Vs-

Szerokość „c“ nie może w żadnym wypadku przekraczać 8-krotnej grubości

płyty-

Dla pośrednich wartości należy interpolować linjowo.

10.    Dla obliczenia statycznego naprężeń w dźwigarach żelbetowych zginanych lub obciążonych mim o osi o wo należy przyjąć stosunek spółczynnika sprężystości żelaza do spółczynnika sprężystości betonu równy n — 15, a ciągnienia w betonie nic uwzględniać.

11.    Dla obliczenia statycznego naprężeń w słupach żelbetowych przy obciążeniu osiowcm należy całkowity przekrój betonu zwiększyć o 15-krotny przekrój podłużnej wkładki żelaznej. Przekrój żelaza powinien wynosić wtedy jednak najmniej (>-8⁰/o, a najwyżej 3% przekroju betonu, a wkładki mają połączono strzemionami w odstępach równych połowie najmniejszego wymiaru przekroju słupa. Jeżeli uzbrojenie podłużnej jest silniejsze niż 3%, to z nadwyżki ponad 3% wolno uwzględnić tylko trzecią część.

A = 15/,

Togo

12. Dla słupów uzwojonych (wzmocnionych poprzecznie wkładką owijaną śrubowo) lub wzmocnionych szeregiem pierścieni spawanych należy przy wyznaczaniu ciśnienia w betonie przekrój zastępczy (idealny) Fi.

W przypadku rdzenia kołowego przyjąć należy

Fi - 1 25 F, + 15/,, .+ 30 fo

gdzie oznacza:

Fr — przekrój rdzenia, to jest betonu wewnątrz wzmocnienia owijającego; tv — przekrój wzmocnienia podłużnego;

fo — przekrój otrzymany przez podzielenie objętości uzwojenia (wzmocnienia

owijającego) przez długość słupa.

W przypadku rdzenia prostokątnego o stosunku boków leżącym między lali należy użyć wzoru :

w którym dla

Fi = a Fr + 15 /„

100 fo

Fr

0-8. 2 0, 4 0,

a = 1-3, 1-7, 1-9.

Uzwojenie wolno uwzględniać przy pomocy powyższych wzorów, jeżeli s^ spełnione następujące warunki:

a)    skok śruby, względnie odstęp pierścieni jest mniejszy od 0*2 średnicy rdzenia przy naprężeniu w betonie równem 50 kg/cmz, zaś mniejszy od 0125 średnicy rdzenia przy naprężeniu w betonie równem 100 kgjem¹, a nadto mniejszy od 8 m;

b)    wzmocnienie podłużne jest (co do objętości) przynajmniej jedną trzecią wzmocnienia poprzecznego.

13. Słupy żelbetowe uzwojone z duszą żeliwną można obliczać przy założeniu, że udźwig całego słupa jest sumą udźwigów zewnętrznej części żelbetowej i wewnętrznej żeliwnej, jeżeli krok owinięcia będzie równy lub mniejszy, niż podwójny odstęp uzwojenia od wkładki żeliwnej. Przy uwzględnieniu wyboczenia należy wziąć w rachubę przekrój zastępczy :

Tutaj oznacza:

Fi = F% +. i/, Fp -f /зо Fb

F% — pole przekroju żeliwa Fp ~    *

Fb -    ,

uzbrojenia podłużnego,

rdzenia betonu.

14.    Slupy żelazne otulone samym betonem należy liczyć tylko na wytrzymałość przekroju żelaza. Wolno jednakże uwzlędnić usztywniające działanie betonu w przypadku, gdy przekrój składa się z oddzielnych części i traktować ten przekrój jako całość.

15.    Dla słupów ściskanych należy uwzględnić niebezpieczeństwo wyboczenia przez zastosowanie spółczynnika zmniejszającego, jeżeli smukłość, to jest stosunek swobodnej długości pręta „Iй do najmniejszego promienia bezwładności przekroju n%“ przekracza:

60 w wypadku wzmocnienia podłużnego,

uzwojonego.

40 „

16.    Dla słupów ściskanych mimoosiowo, lub narażonych oprócz obciążenia osiowego także na działanie sił zginających, należy wyznaczyć w betonie i w żelazie naprężenia złożone, wywołane obciążeniem i momentem zginającym.

17.    Gdy długość słupa jest większa niż 20-krotny najmniejszy wymiar przekroju, to należy moment wywołany siłą zginającą zwiększyć o wartość 0-005 PI.

18.    W częściach zeskładu, narażonych tylko na ciągnienie, nie uwzględnia się wcale betonu przy obliczeniu przekroju żelaza.

§ 36. 1. Odstęp wkładek między sobą dla tego samego rodzaju wzmocnienia powinien być w świetle równy lub większy od grubości wkładek, nie powinien jednak schodzić niżej 2 cm, ani też przekraczać 20 cm lub D/j-krotnej grubości płyty.

2.    Wkładki dwóch różnych wzmocnień, jak naprzykład podłużnego i poprzecznego, powinny do siebie przylegać.

3.    Strzemiona należy umieścić także w tych częściach belki, gdzie ze względów staiycznych nic są potrzebne.

4.    Wzmocnienie pionowe słupów powinno się składać przynajmniej z 4 prętów żelaznych, rozmieszczonych na obwodzie.

cm,

5.    Najmniejsza grubość okrycia nie może schodzić w płytach niże 1 a w innych zespołach niżej 2 cm.

§ 37. 1. Naprężenia dopuszczalne w betonie powinny odpowiadać wytrzymałości kostkowej betonu po 28-dniowem normalnem tężeniu.

2. Naprężenia dopuszczalne w b eto ni e należy w obliczeniach statycznych przyjmować równe wytrzymałości materjału, mnożonej przez następujące spółczynniki zmniejszające :

Rodzaj naprężenia

Spółczynnik

zmniejszający

Najwyższa granica naprężeń dopuszczalnych w kg!cmz

Ciśnienie :

a)    przy zginaniu i obciążeniu mimośrodkowem

b)    przy ciśnieniu osiowem (słupy i filary) ....

c)    w skosach belek nad słupami........

Ścinanie.....................

0*28

0*22

0-30

0 025

55

40

60

3.    Wyższe naprężenia są dopuszczalne w przegubach itp. konstrukcjach.

4.    Naprężenia dopuszczalne żelaza należy przyjmować wedle § 14. Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

5. Przy mniejszych budowlach można prób nie wykonywać i przyjmować naprężenia dopuszczalne betonu na ciśnienie odpowiednio do ilości cementu na 1 w3 kruszywa, a mianowicie :

Rodzaj

naprężenia

Najwyższe naprężenie dopuszczalne w kgjcmz

przy 500 kg cementu

przy 300 kg cementu

Ciśnienie :

a)    przy zginaniu i obciążeniu mimośrodkowem

b)    przy ciśnieniu osiowem..........

c)    w skosach belek nad slupami........

Ścinanie....................

50

35

35

25

55

40

4*5

3-5

6.    Siły ciągnące ukośne w tych częściach belek zginanych, w których naprężenie ciągnące jest większe niż 0*025 wytrzymałości kostkowej względnie niż odpowiednie wartości w ustanowię 2 i 6, należy przenieść w całości przez wkładki odgięte i strzemiona.

7.    Naprężenia dodatkowe z powodu zmian temperatury należy uwzględnić przy konstrukcjach narażonych bezpośrednio na zmiany ciepłoty.

8.    Jako granicę zmian temperatury należy przyjąć na wolnem powietrzu ochłodzenie o 15° C i ogrzanie o 15° C, zaś w budynkach osłoniętych ochłodzenie względnie ogrzanie o 10° G.

9.    Spółczynnik rozszerzalności dla betonu i żelaza należy przyjmować równy 0-00001 na 1° G, a spółczynnik sprężystości dla betonu równy 210.000 kgjcmz.

10.    Wpływ skurczu betonu na powietrzu należy uważać za równoważny obniżeniu się temperatury o 10° G. Tego działania można nie uwzględnić, jeżeli się betonuje częściami, a szczeliny zamyka się najwcześniej po 14 dniach od ukończenia odpowiedniej części.

11.    W budowlach dłuższych niż 60 w należy urządzić przerwy dylatacyjne w odstępach conajmniej 50 m.

12.    Stropy ceglano-betonowe z wkładkami żelaznomi należy obliczać, przyjmując stosunek spółczynników sprężystości n — 25. Naprężenie dopuszczalne cegieł na ściskanie przyjmować należy jak dla muru obciążonego mimoosiowo, naprężenie dopuszczalne na ścinanie 2*5 kgjcmz, naprężenia w żelazie wedle § 14. Warstwy betonu umieszczonej na cegle nie uwzględnia się zupełnie, o ile jest cieńsza od 3 cm.

VIII. Grunt budowlany.

§ 38. 1. Rodzaj i wytrzymałość gruntu należy z reguły zbadać przez sondowanie lub próbne bicie pali, a w razach ważniejszych także i przez odpowiednie próby obciążenia aż do wartości spodziewanych ciśnień skrajnych w fundamencie. Wogóle można najwyżej dopuścić następujące obciążenia jednostkowe gruntu:

Nasypy — do 0*5 kgjcmz.

Warstwy ziemne osadowe o zmiennej grubości, miałki piasek bardzo wilgotny, lecz stały, zabezpieczony przeciw podmyciu — do 1*5 kgjcrrfi.

Glina, ił, piasek ilasty niezbyt wilgotny — do 2*5 kgjcm².

Ił zbity, suchy piasek ostry, zabezpieczony przeciw podmyciu — do 4 kg/cm?

Żwir zbity, gruby piasek zabezpieczony przeciw podmyciu — do 6*0 kg/cm².

Skała miękka

średnio-twarda . . . „ 10 bardzo-

do 5 kg/cm² | jednak nie wyżej niż do połowy wytrzy-„    /■ małości kostkowej odpowiedniego ma-

. „ 30

„ J    terjału.

2. Przy obciążeniu gruntu, leżącego w znacznej głębokości można zwiększyć naprężenia dopuszczalne tegoż o wielkość równą ciśnieniu warstw górnych na dno fundamentu.

3. W wypadkach wątpliwych należy znaleść obciążenie dopuszczalne przy pomocy prób.

IX. Konstrukcje specjalne.

§ 39. Zwierzchnia władza budowlana może dla specjalnych konstrukcji zezwolić na odstąpienie od norm powyższych, o ile przedłożone zostaną obliczenia szczegółowe należycie naukowo uzasadnione.

X. Zawartość projektu.

§ 40. Każdy projekt wymagający obliczeń statycznych powinien zawierać:

a)    ogólne plany budowli (zwykle 1 : 100),

b)    plany szczegółowe konstrukcji obliczonej,

c)    założenia co do obciążeń,

d)    obliczenie statyczne z uzasadnieniem projektowanych wymiarów i z wykazaniem wywołanych naprężeń w przyjętych przekrojach przy najniekorzystniejszem obciążeniu.

Spółczynniki zmniejszające ß na wyboczenie.

a) Żelazo zlewne.

L/i

L/i

L/i

L/i

0-88

10

0-85

15

0-83

20

0-81

25

0-79

30

0-77

35

0*75

40

0-73

45

0-72

50

0-70

©©©аоаО^Т'ОСЪОСЛ

ОСЛОСЛОСЛОСЛОСЛ

0*68

0-66

0-64

0-62

0-60

0-58

0-56

0-54

0-52

0-50

105

110

115

120

125

130

135

140

145

150

0-48

0-46

0-42

0-39

0-36

0-33

0-31

0-29

0-27

0-25

155

160

165

170

175

180

185

190

195

200

0-23

022

0 21

0-19

0-18

017

016

0-15

0-15

014

b) Żeliwo (żelazo lane).

L/i

L/i

L/i

L/i

fc© t© |_k |_i.

сл o 01 о сл

00000 à ч ob ó co o os 00 o

СП £» £» 05 to о сл o сл o

0900 c3 §5 cts §8

55

60

65

70

0-34

0-33

0*27

0-24

0-39

75

0-22

o © «0 oo go o сл o сл o

■H тЧ tH tH 6 © 6 © 6

c) Drewno.

L/i

L/i

L/i

55

0-66

10

0-98

60

0-63

15

0-94

65

0-60

20

0-91

70

0-56

25

0-87

75

0-52

30

0-84

80

0-49

35

0-80

85

0-46

40

0-77

90

0-42

45

0-74

95

0-39

50

0-70

100

0-35

iSlisllssI

0*32

0-29

0-27

0-25

0-22

0 21

016

d) Żelbet.

L/i

L/i

L/i

65

0-76

95

0-57

70

0-70

100

0-51

75

0-63

e) Żelbet uzwojony.

L/i

L/i

L/i

L/i

45

0*97

0-85

50

0-93

0*81

55

0-89

0*77

GO 00 M

СЛ o c

0-73

0-69

0-65

sss

0-60

0-56

0-51

2. Tymczasowe przepisy, dotyczące cementów i dodatków hydraulicznych, używanych w budownictwie betonowem.

(Rozporz. Min. Robót Publicznych z dnia 4. marca 1920, Nr. 6342—IV—4—213.)

§ 1. Przedmiot przepisów. 1. Przepisy obejmują lepiszcza (spoiwa) hydrauliczne, oznaczane nazwą cementów, które mają własność wiązania nietylko na powietrzu, lecz także i bez dostępu powietrza; dalej przepisy te dotyczą także dodatków hydraulicznych, które do wiązania potrzebują innego lepiszcza, a mianowicie: cementu lub wapna.

2. Podlegają niniejszym przepisom następujące materjały:

A.    Cement portlandzki zwyczajny, t. j. powoli wiążący i cement portlandzki szybko wiążący ;

B.    Cement portlandzki żelazisty;

C.    Cement żużlowy;

D.    Cement romański (naturalny);

E.    Dodatki hydrauliczne.

A. Cement portlandzki powoli i szybko wiążący.

§ 2. Określenie. 1. Cement portlandzki jest lepiszczem (spoiwem) hydrau-licznem, które otrzymuje się z naturalnych iłów wapiennych lub ze sztucznej mieszaniny gliny i wapna przez wypalenie aż do granicy topliwości, a następnie przez zmielenie po ostudzeniu. 2. Cement portlandzki winien zawierać na wagę jednej części składnik nv hydraulicznych, a to: krzemionki (Si 0₂) + glinki (A1₂0₃) -j- tlenku żelaza (Fe₂0₃) najmniej 1*7 do 2-2 części wapna (Ca O). Inne domieszki są dopuszczalne w wysokości do 2%- 3. Ciężar gatunkowy cementu portlandzkiego po wyprażeniu wynosi 305.

§ 3. Opako wanie, zaopatrzenie w napisy i ciężar. 1. Cement portlandzki winien być dostarczony w beczkach po 100, 150 lub 200 kg brutto, lub w zaplombowanych workach po 50 lub 100 kg brutto. 2. Beczki i worki mają być zaopatrzone wyraźnym napisem: „Cement portlandzki zwyczajny czyli powoli wiążący“ lub „Cement portlandzki szybko wiążący“, nadto godłem cementowni i wagą brutto. 3. Straty z wagi brutto, nieprzekraczające 2%, ponosi nabywca.

§ 4. Dokładność zmielenia. Cement portlandzki ma być tak dokładnie zmielony, ażeby na sicie drucianym, z drutu 0 05 mm grubego, w którym wypada 4900 oczek na 1 cm², po przesianiu 100 g cementu nie pozostało więcej jak 30 g miału, a na sicie z drutu 0*1 mm, w którem 900 oczek wypada na 1 cm², po przesianiu 100 g nie pozostało więcej jak 5 g miału cementowego.

§ 5. Stałość objętości cementu pod wodą i w suchem powietrzu. 1. Cement portlandzki zarobiony wodą, po stężeniu nie powinien pękać a pod działaniem wody nie powinien nierównomiernie odkształcać się. 2. Dla sprawdzenia zmian objętości należy z czystego cementu, zarobionego wodą, zrobić na płytce szklanej placek, w środku 1 cm gruby, ku obwodowi cieńszy. Placek ten po 24 go-dzinowem twardnieniu, włożony do wody na przeciąg 28 dni, nie powinien pokazywać na obwodzie żadnych pęknięć, ani nierównych, odkształceń brzegów.

§ 6. Wiązanie cementu. 1. Wiązanie cementu oznacza przejście ze stanu sypkiego lub płynnego w stały stan skupienia. 2. Cement portlandzki powoli wiążący powinien wiązać powoli, t. z. że wiązanie powinno zaczynać się dopiero po upływie 30 minut, licząc od chwili zarobienia cementu wodą, zaś ukończyć się po upływie 12 godzin. 3. Dla oznaczenia czasu wiązania należy używać aparatu Vicata z normalną igłą okrągłą, zakończoną powierzchnią prostopadłą do osi igły a mierzącą 1 mm². Obciążenie igły winno wynosić 300 g. Próbka cementu powinna być zrobiona w następujący sposób: 300 g cementu zarabia się 80 g wody, miesza się przez 3 minuty i wlewa do pierścienia o średnicy 1 cm a. b cm wysokiego, ustawionego na szybie szklanej. Tak wykonaną próbkę przebija się igłą. Chwilę, w której igła nie może już przebić całej grubości próbki należy oznaczyć jako „początek wiązania“. Czas zaś, jaki upłynie między początkiem wiązania a chwilą, w której igła nie zostawia już na próbce żadnego śladu, należy oznaczyć jako „czas wiązania“. Całą próbę należy przeprowadzać w temperaturze pokojowej, t. j. 15° C; również cement i woda powinny być przed zaczęciem próby podgrzane do temperatury -f- 15° G.

§7. Siła wiązania. 1. Siłę wiązania cementu należy wyznaczyć badaniem wytrzymałości na zgniecenie i na ciągnienie na próbkach, zrobionych z normalnej zaprawy cementowej. 2. Normalną zaprawę cementową należy sporządzić według wagi z 1 części cementu, 3 części piasku normalnego i 8°/₀ wody. 3. Nazwą „piasek normalny“ oznacza się zwyczajny piasek kwarcowy, czysty, płukany, o jednakowej ilości a takiej wielkości ziarn, by piasek nie przeszedł przez sito z drutów 0-3 mm, a 144 oczkach na 1 cmz sita, zaś zupełnie przeszedł przez ßito o drutach 0*4 wm, a 64 oczkach na 1 ш² sita. 4. Dla badania wytrzymałości na zgniecienie należy z normalnej zaprawy cementowej sporządzić 5 próbek, w formach żelaznych, łatwo i bez wstrząsień dających się rozbierać. 5. Formy mają mieć takie wymiary, ażeby dawały sześciany o boku 71mm. dł. 6. Ściany form powinny być przed ich napełnieniem zaprawą lekko powleczone tłuszczem. 7. Formy powinno się napełniać zaprawą naraz, a zaprawdę ubijać mechanicznie 150krotnem uderzeniem ubijaka. Po ubiciu należy górną powierzchnię zaprawy wyrównać z górną powierzchnią formy. 8. Próbki zaprawy cementowej powinny zostać we formach do chwili związania, a następnie po rozebraniu form należy próbki trzymać przez 24 godzin w wilgotnem powietrzu. 9. Po upływie tych 24 godzin należy próbki przechowywać przez 6 dni pod wodą, a następnych 21 dni na wolnem powietrzu. 10. Dla cementu, który ma być użyty do robót wodnych, należy ustęp 9, § 7. zmienić w ten sposób, że próbki po upływie 24 godzin mają być przez 27 dni trzymane pod wodą. Warstwa wody nad górną powierzchnią próbki powinna mieć grubość około 2 cm. 11. Przez cały czas od chwili zarobienia cementu wodą aż do przeprowadzenia prób na ciśnienie należy trzymać próbki w zwyczajnej temperaturze pokojowej (-|~ 15° G). 12. Próbki zaprawy cementowej powinno się z reguły poddawać próbnemu ciśnieniu po upływie 28 dnir licząc od dnia sporządzenia próbek. 13. Przy próbie należy poddawać ciśnieniu ściany boczne kostek, a nie powierzchnię górną i dolną. 14. Wytrzymałość zaprawy cementowej na zgniecenie oznacza średnia arytmetyczna z wytrzymałości pięeiu próbek. Przy normalnej mieszaninie zaprawy winien cement portlandzki osiągać następujące najmniejsze wytrzymałości:

Dla cementu, mającego być użytym do betonu ubijanego:

Wytrzymałość na

ciągnienie

ciśnienie

a)    Przy przechowaniu próbek pod wodą, po

7dniowem trwaniu tężenia........

po 28dniowem tężeniu........

b)    przy przechowaniu zmiennem próbek, po

28dniowem tężeniu...........

15 Jcg/cmP

25

30

150 kgjcmz

250

300

Dla cementu, mającego być użytym do konstrukcyj żelbetowych:

Wytrzymałość na

ciągnienie

ciśnienie

a)    Przy przechowaniu próbek pod wodą, po

28dniowem tężeniu...........

b)    przy przechowaniu zmiennem próbek, po

28dniowem tężeniu...........

28 kgfcmz

280 kgjcmz

34

340

§8. Świadectwo jakości cementu. 1. Na podstawie przeprowadzonych prób cementu należy spisać „świadectwo jakości cementu“. 2. Świadectwo ma podawać: a) nazwę i miejsce zakładu, który prowadził próby; b) dzień przeprowadzenia próby i nazwiska obecnych ; c) na czyje życzenie próby były przeprowadzone ; d) nazwę cementowni, która dostarczyła cement i cel, na jaki cement ten

ma być użyty ; e) opis przeprowadzonych prób ; f) wyniki otrzymane przy próbach ; g) średnia wytrzymałość zaprawy cementowej na zgniecenie i ciągnienie. 3. Świadectwo ma być podpisane przez kierownika zakładu i dwóch świadków.

§ 9. Zakłady do wykonywania prób cementu. 1. Miarodajne próby cementu mogą przeprowadzać urzędownie uprawnione „Stacje doświadczalne dla materjałów budowlanych“. 2. Za miarodajne można uważać próby wykonane i przez inne zakłady, a nawet przez cementownie i przedsiębiorstwa budowlane, które mają maszyny sprawdzone przez „Stację doświadczalną“, o ile na to zgodzi się zwierzchnia władza budowlana i o ile próby cementu będą wykonywane w obecności delegata tej władzy.

B. Cement portlandzki ielazisty.

§ 10. Określenie. 1. Cement portlandzki żelazisty jest lepiszczem hydrau-licznem, które powstaje przez zmieszanie najmniej 70°/₀ zwyczajnego cementu portlandzkiego z najwyżej 30% żużli wysokich pieców. 2. Żużle, które tworzą się przy wytapianiu żelaza, powinny zawierać na 1 część wagi składników hydraulicznych, jako to : krzemionki (Si 0₂) i glinki (Al₃ Oa), najmniej 1 część wagi wapna (Ca O) i magnezu (Mg O). 3. Grudy wypalonego cementu portlandzkiego i grudy żużli wysokich pieców mają być jak najdokładniej zmielone i ze sobą pomieszane. 4. Dodatki innych składników, służących do uregulowania czasu wiązania, nie mogą przekraczać 3% już zmieszanej masy cementu portlandzkiego z żużlem.

§ 11. Opakowanie, zaopatrzenie w napisy i ciężar. 1. Cement powinien być dostarczony w beczkach o 100, 150 i 200 kg brutto, lub w zaplombowanych workach po 50 lub 100 kg brutto. 2. Worki i beczki mają być zaopatrzone wyraźnym napisem: „Cement portlandzki żelazisty“, z podaniem nazwy i godła cementowni oraz wagi brutto. 3. Straty z wagi brutto nie przekraczające 2% ponosi nabywca.

§ 12. Własność i wytrzymałość cementu. Przepisy objęte §§ 4 do 9 obowiązują i dla cementu portlandzkiego żelazistego.

C. Cement żużlowy.

§ 13. Określenie. 1. Cement żużlowy jest lepiszczem bydraulicznem, złożonym co do wagi z najmniej 15% cementu portlandzkiego i najwyżej 85% żużli wysokich pieców. 2. Cement żużlowy powstaje przez zmielenie grud żużli i cementu portlandzkiego i dokładne wzajemne wymieszanie. 3. Żużle wysokich pieców winny mieć następujący skład :

Ca O -f Mg O 4- ya Al Q₃

Si o, + % ai₂ o₃

4. Zawartość magnezu (Mg O) w żużlach nie powinna przekraczać 5%. 5. Dodatki służące do regulowania czasu wiązania, nie mogą przekraczać 3% wagi cementu żużlowego. 6. Jakiekolwiek dodatki, służące tylko do zwiększenia ciężaru cementu, są niedopuszczalne.

waga

§ 14. Opakowanie, zaopatrzenie w napisy i ciężar. 1. Cement żużlowy powinien być dostarczony w beczkach po 100, 150 lub 200 kg brutto lub w plombowanych workach po 50 lub 100 kg brutto. 2. Na beczkach i workach winien być umieszczony wyraźny napis „Cement żużlowy“, nadto godło cementowni i brutto. 3. Zmniejszenie wagi transportu nie przekraczające 2% ponosi odbiorca (nabywca).

§ 15. Dokładność zmielenia. Zgodnie z § 4.

§ 16. Własności i wytrzymałość. Zgodnie z §§ 5 do 9.

D. Cement naturalny, czyli romański.

§ 17. Określenie. 1. Cement naturalny, zwany romańskim, jest lepiszczem hydraulicznym, który otrzymuje się z naturalnego, zasobnego w glinkę marglu wapiennego, przez wypalenie w temperaturze wypalania normalnej cegły i następnie przez zmielenie po ostudzeniu. 2. Skład chemiczny cementu romańskiego nie jest ściśle ograniczony. Ilość wapna na wagę nie powinna jednak przewyższać 40°/0 w stosunku do ilości glinki i innych składników.

§ 18. Opakowanie, zaopatrzenie w napisy i ciężar. 1. Cement romański powinien być dostarczany w beczkach po 100, 150 lub 200 kg brutto lub w zaplombowanych workach po 50 lub 100 kg brutto. 2. Beczki i worki winny być zaopatrzone w wyraźny napis: „Cement naturalny romański“, nadto w godło cementowni i wagę brutto. 3. Straty wagi brutto nieprzekraczające 2% ponosi nabywca.

§ 19. Czas i siła wiązania. Zgodnie z §§ 6 do 9.

E. Dodatki hydrauliczne.

§ 20. Określenie. Dodatki hydrauliczne, są to ziemie pochodzenia wulkanicznego lub produkty sztuczne, które mechanicznie związane (zmieszane) z wapnem lub jednym z cementów, objętych §§ 2 do 19, dają lepiszcze hydrauliczne, służące do specjalnych celów.

§ 21. Opakowanie, oznaczenie i ciężar. Dodatki hydrauliczne winny być dostarczane w workach, beczkach lub jakichkolwiek zamkniętych skrzyniach, na których należy umieścić wyraźny napis „Dodatek hydrauliczny“, nadto nazwę handlową, np. trass, pozzulona, ziemia santoryjska, żużle wysokich pieców itd., nazwisko dostawcy, pochodzenie i wagę brutto.

3. Tymczasowe przepisy, dotyczące prób wytrzymałości betonu.

(Zatwierdzone rozporządzeniem Min. Robót Publicznych z dnia 4. marca 1920, Nr. 6342—IV—4—218.)

§ 1. Przedmiot przepisów. Przepisy odnoszą się do wyznaczenia wytrzymałości betonu na ciśnienie do celów budownictwa betonowego.

§ 2. Przysposobienie betonu. 1. Próbka betonu, którą wykonuje się przed poczęciem budowy, winna być sporządzona z tych samych materjałów i przy tym samym składzie ilościowym cementu, kamienia i wody, w jakich następnie będzie przyprawiony beton do wykonywania budowy, przyczem należy zważyć cement, kamień i wodę. 2. Każdy z materjałów składowych betonu powinien mieć normalną temperaturę, t. z. około -j- 15° C. 3. Największe ziarna kamienia powinny przechodzić przez sito o otworach 3 cm (powierzchnia oczka 9 cm²). 4. Beton należy mieszać temi samemi narzędziami, jakie będą używane do mieszania betonu przy budowie. 5. Do sporządzenia próbek kontrolnych w czasie budowy należy z reguły użyć tego betonu, którym się w czasie sporządzenia próbek pracuje na budowie. 6. Z tego betonu należy usunąć ziarna kamienia, nieodpowiadające punktowi 3. powyższego paragrafu.

§3. Miejsce sporządzania próbek. Próbki winny być sporządzone na miejscu budowy, w obecności kierownika budowy, w miejscu chronionem przed deszczem, przeciągiem i bezpośrednim działaniem promieni słonecznych lub ognisk.

§ 4. Ilość próbek. Z reguły należy sporządzić 4 próbki z tego samego betonu i w zupełnie tych samych warunkach.

§ 5. Formy do sporządzania próbek. 1. Do sporządzania próbek należy używać form żelaznych, które powinny nadać próbkom kształt dokładnych sześcianów o długości boków równych 20 cm. 2. Formy powinny być tak sporządzone, ażeby dawały się łatwo rozbierać bez wstrząśnień i bez uszkodzeń ścian próbek.

§ 6. Nanoszenie betonu do form. i. Formy należy wypełniać przy użyciu betonu miękkiego za jednym razem, a górną powierzchnię zrównać z górną krawędzią formy. 2. Przy użyciu betonu sypkiego należy beton nanieść do formy dwoma warstwami, a przy tem ubijać beton w ten sam sposób, jak na budowie. Górną powierzchnię wyrównać według krawędzi formy. 8. Ażeby zapobiedz powsta-waniu próżni przy ścianach formy, należy podczas nanoszenia betonu kamienie opierające się o ściany formy zepchnąć w dół za pomocą odpowiednich narzędzi, jednak tak, by warunki punktu 1., względnie 2., tegoż paragrafu były dotrzymane. 4. Formy po zapełnieniu betonem należy ustawić w miejscu spokojnem, nie nara-żonem na wstrząśnienia.

§7. Dalsze postępowanie z próbkami. 1. Próbki pozostają w formach przez 24 godzin. 2. Po wyjęciu z form próbki przykrywa się wilgotną szmatą i w tem wilgotnem okryciu trzyma się je przez 7 dni, ułożywszy je górną powierzchnią na ruszcie drewnianym, ażeby powietrze miało dostęp ze wszystkich stron. 3. Przez cały ten czas próbki winny być przechowywane w temperaturze około -f 15° G, przyczem muszą być zabezpieczone od wstrząśnień i niczem nie obciążone. 4. Przewóz próbek z miejsca wykonania do miejsca prób może nastąpić dopiero po 8 dniach, licząc od chwili sporządzenia próbek. Należy przy tem zwracać uwagę na staranne opakowanie (trociny itp.) celem ochrony przed wstrząśnienia mi lub uszkodzeniami ścian.

§ 8. Oznaczenie próbek. Każdą próbkę należy po wyjęciu z formy zaopatrzyć w trwały i wyraźny znak rozpoznawczy. Należy przytem oznaczyć wierzchnią, (górną) stronę kostki, dla zorjentowania się do kierunku ubijania. 1. Po wykonaniu próbek należy w dwóch egzemplarzach spisać „Protokół sporządzenia próbek“. 2. Protokół sporządzenia próbek ma podawać: a) Miejsce i dzień sporządzenia próbek; b) nazwiska obecnych przy sporządzeniu próbek: c) na czyje zarządzenie próbki są wykonane, i czy się je wykonuje przed czy też w czasie budowy (t. z. próbki kontrolne); d) nazwisko technicznego kierownika budowy; e) oznaczenie budowli, do której próbowany beton będzie użyty: f) stosunek ilościowy, w jakim materjały składowe wchodzą w beton ; pochodzenie mateijałów składowych i sposób mieszania betonu; g) sposób oznaczenia próbek, dzień wykonania, temperatura, w jakiej były wykonane i sposób przechowania próbek po wykonaniu. 3. Protokół sporządzenia próbek ma być podpisany przez kierownika budowy i dwu świadków. 4. Jeden egzemplarz protokołu powinien być dołączony do dziennika budowy, a drugi wraz z próbkami przedłożony kierownikowi stacji doświadczalnej.

§ 9. Wykonanie prób wytrzymałości betonu. 1. Próby wytrzymałości kostek betonowych na zgniecenie należy przeprowadzić po 28 dniach, licząc od dnia sporządzenia próbek (kostek). 2. Przed zaczęciem budowy mogą być wykonane próby już po 8 dniach zupełnie spokojnego tężenia, jednak tylko do przybliżonej oceny wytrzymałości. Oprócz takiej przybliżonej mają być wykonane miarodajne próby, t. j. po 28 dniach. 3. Przybliżoną wytrzymałość betonu (po 8 dniach) należy oznaczać, mnożąc otrzymaną wytrzymałość przez 1*5. 4. Przed poddaniem kostek obciążeniu należy wyznaczyć ich ciężar, wymiary płaskości, równoległość płaszczyzn górnych i dolnych kostek. Niedomagania usuwa się przez wyrównanie. 5. Wytrzymałość na zgniecenie należy oznaczać dokładnie sporządzoną maszyną. Podkładki z filcu, papy, ołowiu itp. są niedopuszczalne. Jeżeli do mierzenia ciśnienia służą

miary sprężynowe, to dla kontroli należy nastawić dwie miary. 6. Kostki należy poddawać ciśnieniu w tym kierunku, w jakim były wykonane, t. zn. wywierać ciśnienie na dolną i górną powierzchnię kostki. 7. Ciśnienie wywierane na kostkę powinno powoli wzrastać tak, ażeby przyrost wynosił około 1 kg jem* na sekundę. 8. Średnia arytmetyczna wyników poszczególnych kostek jest wytrzymałością wykazaną przy próbie. Jeżeli ta średnia arytmetyczna jest niniejsza od żądanej wytrzymałości, albo jeżeli jedna z poszczególnych wartości jest o 20% mniejsza od żądanej wytrzymałości — beton, z którego były robione kostki, nie nadaje się do budowy.

§ 10. Świadectwo wytrzymałości betonu na ciśnienie. 1. Z wykonania prób betonu na ciśnienie należy spisać „Świadectwo wytrzymałości betonu na ciśnienie“, które ma zawierać następujące dane: a) Oznaczenie zakładu, przeprowadzającego próbę, dzień próby, nazwisko kierownika i obecnych przy próbie; b oznaczenie budowy i nazwisko technicznego kierownika budowy, dla której próby się wykonuje, a to na zasadzie i przy załączeniu „Protokołu sporządzenia próby“t spisanego według § 7; ^ opisanie maszyny próbnej i sposobu przeprowadzenia próby, z podaniem wyników dla każdej z czterech kostek próbnych ; d) oznaczenie wytrzymałości betonu na ciśnienie. 2. Protokół wykonania prób podpisuje kierownik zakładu przeprowadzania prób i dwu świadków.

§ 11. Zakłady do wykonania prób. i. Miarodajnymi są próby, wykonane przez rządowo upoważnione stacje doświadczalne dla materjałów budowlanych. 2. Próby mogą być również wykonane i przez inne zakłady a nawet przedsiębiorstwa budowlane, które mają maszyny, sprawdzone przez stacje doświadczalne, o ile na to zgodzi się władza, zarządzająca wykonanie prób betonu i o ile próba wytrzymałości będzie wykonana w obecności delegata tej władzy.

§ 12. Belki próbne. 1. Celem utrzymania jednostajnej jakości betonu w czasie budowy, jakoteż kontroli stopnia stężenia betonu w gotowych zespołach betonowych, zaleca się wykonanie w czasie i na miejscu budowy próbnych belek żelbetowych. 2. Przy częściach ustroju niosiącego, narażonych na zginanie, należy na żądanie prowadzącego budowę wykonać próbę wytrzymałości betonu na' sporządzonych w tym celu próbnych belkach. 3. Wymiary belek próbnych, sposób ich wykonania i sposób przeprowadzenia prób określi Min. Robót Publicznych osobnym okólnikiem.

4. Tymczasowe przepisy, dotyczące żelaza budowlanego.

(Zatwierdzone reskryptem Min. Robót Publicznych z dnia 4. marca 1920, Nr. 6342—

IV—4—213.1

§ 1. Przedmiot przepisów. Przepisy niniejsze odnoszą się do A. żelaza konstrukcyjnego w zespołach żelaznych, B. żelaza wzmacniającego (wkładki żelaznej) w zespołach żelbetowych.

A. Żelazo konstrukcyjne w zespołach żelaznych.

§ 2. Rodzaj, żelaza. Dźwigary jednolite (trawersy) winne być walcowane z reguły z żelaza zlewnego. Można jednak wyjątkowo walcować z żelaza spawal-nego, a w szczególnych wypadkach także ze stali zlewnej.

§ 3. Jakość żelaza. Dźwigary (trawersy) powinny być gładko walcowane. Złom żelaza powinien mieć złoże jednostajne, pełne bez śladów próżni. Żelazo nie powinno być kruche ani na gorąco ani na zimno. Zawartość siarki i krzemu jest niedopuszczalna.

§ 4. Wymiary, kształty żelaza i waga. 1. W przejściowym okresie R. P. nie ma ustalonych obowiązujących kształtów i wymiarów dla żelaza wakowanego, przy zamawianiach i dostawach należy oznaczać normy, obowiązujące w państwach obcych, którym odpowiada żelazo zamawiane lub dostarczane. Przyjęte wymiary winny być dokładnie zachowane a grubość na całej długości jednakowa; również grubości nie powinny przekraczać — 3% i -(- 4°/₀. 3. Wagę żelaza według wymiarów można przyjąć na 1 m³: dla żelaza zlewnego i stali 7850 kg, dla żelaza spawalnego 7800 kg. Wagę żelaza przy dostawach zasadniczo należy oznaczać wedle ciężaru teoretycznego, w wyjątkowych wypadkach wedle ciężaru rzeczywistego, na podstawie protokołu ważenia konstrukcji. W tym ostatnim wypadku należy przyjąć jako dopuszczalną różnicę między ciężarem teoretycznym a rzeczywistym, jak następuje :

a) dla żelaza zlewnego, stali zlewnej max. -|- 4°/₀, min. — 3%,

„ lanej

b) „ żeliwa,

« H- 5%,    „    - 3%.

§ 5. Próby żelaza i „Świadectwo jakości żelaza“. 1. Dla żelaza z każdego naboju pieca i dla żelaza każdej serji walcowania przeprowadza się próby w hucie ze względu na wytrzymałość i spisuje „Świadectwo jakości żelaża“. 2. Ilość próbek ma odpowiadać ciężarowi żelaza wywalcowanego, tak, ażeby na każdych 3000 kg zaczętych wypadała jedna próbka. 3. W razie, jeżeli wyniki otrzymane na jednej z próbek nie odpowiadały warunkom wytrzymałości, należy zrobić dwie dodatkowe próby żelaza tej samej produkcji i tego samego walcowania. 4. Gdyby z tych dodatkowych próbek jedna znowu nie odpowiadała warunkom wytrzymałości, należy odrzucić cały badany nabój. 5. Zwierzchnia władza budowlana może, zwłaszcza przy ważniejszych budowlach, zażądać wykonania kontrolnej próby żelaza bądźto na miejscu w hucie przy udziale swego delegata, bądźto w innym zakładzie, do tego rządowo upoważnionym. 6. Świadectwo jakości żelaza (spisanego wedle punktu 1. bieżącego paragrafu) winno zawierać: a) Nazwę i miejscowość zakładu przeprowadzającego próbę, jakoteż datę przeprowadzenia próby; b) nazwiska obecnych przy próbie; c) godło i miejscowość huty, która żelazo wyprodukowała; d) opis żelaza, z którego zostały wyjęte próbki, a to po myśli poprzednich paragrafów; e) opis przeprowadzenia próby; f) wyniki próby. Świadectwo ma być podpisane przez kierownika zakładu i dwóch świadków obecnych przy próbie.

§6. Przeprowadzenie prób żelaza. 1. Do przeprowadzenia prób żelaza należy wyciąć próbki :

a)    przy kształtownikach (kształtówkach) w kierunku walcowania ;

b)    przy blachach i wstęgach, mających w konstrukcji pracować w dwu kierunkach, należy wyciąć jedną próbkę w kierunku walcowania, drugą w kierunku prostopadłym do walcowania.

2. Dalsza obróbka próbek ma ograniczyć się do wyrobienia niezbędnie potrzebnego kształtu bez ogrzewania żelaza, kucia młotem lub podobnych działań, zmniejszających wytrzymałość żelaża. 3. Prostowanie żelaza, przeznaczonego na próbki, ma się odbywać na zimno przy pomocy nacisku odpowiednich maszyn. 4. Próbki nieodpowiednio obrobione lub z widocznym błędem w materjale nie mogą służyć do oznaczenia wytrzymałości. 5. Temperatura przy próbach powinna wahać się w granicach między + 10° C a -f 30° G.

§ 7. Badanie wytrzymałości na rozerwanie. 1. Próbki przeznaczone na rozerwanie mogą być albo płaskie albo okrągłe. Szersze powierzchnie przekroju mają zostać nieobrobione a szerokość ich należy tak dobrać, ażeby przekrój próbki wynosił 2 do 6 cmz. 2. W celu rozerwania końce próbki należy utwierdzić w maszynie próbnej w taki sposób, ażeby kierunek sił ciągnących wpadał w oś próbki. 3. Natężenie sił rozrywających powinno powoli i równomiernie wzraslać. 4. Wydłużenie jednostkowe należy mierzyć na długości równej drugiemu pierwiastkowi z 80ciokrotnej powierzchni przekroju, pomierzonej w środku próbki (n. p. powierzchnia przekroju w środku próbki wynosi / = 4 05 cm? — zatem długość, na której mierzy się wydłużenie jednostkowe 1 — \/80 X / = \J 324 = 18 cm). 5. W razie, jeżeli próbka przerwie się w miejscu, leżącem po za środkową, trzecią częścią swojej długości, to wynik tej próby należy unieważnić i zastąpić inną. 6. Wytrzymałość na rozerwanie winna być równa lub większa niż 3700 kg/cm?, a mniejsza łub co najwyżej równa 4500 kg/cm² (4500 2: a 3700 kg/cm?), przyczem wydłużenie musi być tak wielkie, ażeby iloczyn z wytrzymałości wyrażony w t/cm? i wydłużenie w procentach, dla próbek wyciętych w kierunku walcowania wynosił conajmniej 100, zaś dla próbek wyciętych prostopadle do kierunku walcowania conajmniej 90.

§ 8. Badanie na zginanie. 1. Próbki na zginanie należy wyciąć z dźwigara w kształcie paska 30 do 50 mm szerokiego, a 400 mm długiego. Ostre krawędzi w kierunku podłużnym, powstałe przy wycinaniu, należy zrównać pilnikiem. 2. Próbki należy zginać zapomocą odpowiedniej prasy lub innego celowego urządzenia w taki sposób, ażeby wygięcie przy próbkach wyciętych w kierunku walcowania zataczało łuk koła o średnicy równej grubości próbki, zaś przy próbkach wyciętych prostopadle do walcowania, łuk o średniej dwa razy większej. 3. Kąt odgięcia przy zginaniu na zimno ma osiągać 150 stopni, zaś 180 stopni przy zginaniu na gorąco, przyczem żelazo nie powinno się nigdzie przerwać w warstwie ciągnionej. 4. Próby z nadcięciem należy wykonać w sposób następujący: na całej szerokości próbki nacina się dłutem do głębokości 1 mm. Taka próbka, zginana około pręta o średnicy równej pięciokrotnej grubości próbki, nie powinna okazać żadnych rys,

dopóki kąt odgięcia nie wyniesie :

90° dla materjału o wytrzymałości 4500 kg/cmz

120° „

4000

150° „

3600    „

5. Próbki rozżarzone do czerwoności i zgięte wzdłuż ostrej krawędzi a następnie młotem zupełnie sklepane, nie śmią okazać żadnych rys.

§ 9. Badanie żelaza okrągłego przeznaczonego na nity. 1. Zgodnie z § 7. 2. Próbki należy pozostawić z nawalcowanym naskórkiem bez żadnego obrobienia. 3. Zgodnie z § 8. 4. Próbkę należy nawinąć na walcu o średnicy równej średnicy próbki. Przy drugiej próbce należy wykuć na zimno płaską główkę o średnicy równej półtorakrotnej średnicy próbki (d = 15/). Tak przy jednej jak i przy drugiej próbie nie powinny okazać się żadne ślady rozerwania.

B. Żelazo wzmacniające w zespołach betonowych.

§ 10. Rodzaj żelaza. Żelazo wzmacniające powinno być walcowane z reguły z żelaza zlewnego a w szczególnych wypadkach ze stali zlewnej.

§ 11. Jakość żelaza. Powierzchnie walcowane powinny być gładkie a złom powinien okazywać złoże jednostajne, pełne, bez śladów próżni.

§ 12. Wymiary i kształty żelaza i waga. 1. Żelazo to może mieć przekrój prostokątny, wieloboczny lub kołowy, powierzchnie gładkie lub karbowane, a największe wymiary przekroju w jakimkolwiek kierunku nie powinny przekraczać 50 mm. 2. Żelazo dostarczone według ściśle oznaczonych wymiar może różnić: co do długości o 10 ш,

„    „ przekroju o 2°/₀,

„ „ wagi o -j- 5% lub — 2°/₀

§ 13. Próby żelaza i „Świadectwo jakości żelaza“. Jak § 5.

§14. Przeprowadzanie prób żelaza. 1. Próbki należy odciąć z całego kawałka i poddać próbie bez żadnego obrabiania, więc z pozostawieniem naskórka wywalcowanego. 2. Dalsze przepisy jak § 6, ustępy 3, 4 i 5.

§ 15. Badanie wytrzymałości na rozerwanie. 1. Utwierdzenie końców próbki w maszynie powinno być takie, ażeby kierunek działania sił rozrywających wpadł w oś próbki. Natężenie sił ciągnących powinno wzrastać powoli i jednostajnie. 2. Wydłużenie jednostkowe należy mierzyć na długości równej drugiemu pierwiastkowi z 80krotnej powierzchni przekroju poprzecznego próbki. 3. W razie jeżeli próbka przerwie się poza środkową trzecią częścią swojej długości, to wynik tej próby należy unieważnić i przeprowadzić próbę dodatkową. 4. Wytrzymałość na rozerwanie powinna wynosić:

aj jak § 7, ustęp 6. ;

b) dla stali zlewnej najmniej 4500 %/ш², przy wydłużeniu jednostkowem wynoszącym najmniej 25% długości;

cj granica ciastowatości powinna wynosić:

3000    „    .

dla żelaza zlewnego conajmniej 2250 „ stali zlewnej

§ 16. Wytrzymałość na zginanie. Próbki żelaza należy nawinąć na walcu o średniej równej dwukrotnemu najmniejszemu wymiarowi próbki, przyczem na stronie ciągnionej nie mogą pokazać się żadne ślady rozerwania żelaza.

II. Fundamenta.

1. Pogląd ogólny.

Najgłębiej w ziemi położony mur, tworzący podstawę murów piwnicznych, względnie parterowych budynku, a wspierający się bezpośrednio, lub za pośrednictwem odpowiedniej konstrukcji budowlanej na gruncie stosownie wytrzymałym, jest fundamentem. Wobec tego fundament jest tą częścią budynku, która przenosi jednostajnie cały ciężar jego na grunt budowlany, tworzy podstawę jego stałości i jest więc najważniejszą częścią budowlaną.

Warunkiem stałości budynku jest równomierna i dostateczna wytrzymałość gruntu i w tym celu należy ciśnienie, idące z ciężaru budynku, tak rozłożyć na powierzchnię gruntu zapomocą stosownej szerokości fundamentu, aby nie przekraczało dopuszczalnych granic wytrzymałości gruntu i spowodowało równomierne osiadanie się, które w takim razie po pewnym czasie dochodzi do równowagi i ustaje wreszcie zupełnie bez szkody.

W regule należy obliczać szerokość podeszwy fundamentowej, a szczególnie jest to potrzebne dla silnie obciążonych filarów, słupów, narożników muru, wież itp., oraz dla wszelkiego rodzaju sztucznego fundowania.

Podeszwa fundamentowa murów zewnętrznych powinna leżeć niżej granicy zamarzania ziemi, która to granica w naszych warunkach klimatycznych sięga od 1 do Г5 m głęboko. Wszakże w razie obawy osłabienia grubości warstwy gruntu dobrego pod budowę dokoła budynku nadsypuje się grunt do potrzebnej wysokości, celem ochrony spodu fundamentowego od mrozu. Pod murami piwnicznymi oraz pod murami środkowymi budynku nie-podpiwniczonego fundament wśród dobrych warunków gruntu nie daje się głębszy niż 1 m, a zwykle tylko 0*75 m i raniej, ale nie płytszy niż 0 30 щ.

Części murów stanowiące podstawę podpór żelaznych należy wykonywać z ciosów lub z najlepszych cegieł na zaprawie cementowej.

Na złych gruntach nie zakłada się fundamentów, lecz przeprowadza się je aż do warstwy dobrego gruntu; o ileby jednak ta warstwa leżała zbyt głęboko, to dla oszczędzenia nadmiernych kosztów należy się starać o dosięgnięcie jej za pośrednictwem drewnianych, żelaznych lub betonowych pali, murowanych filarów, zatapianych studzien, rur lub skrzyń (caissons).

Gdy grunt znacznie podatny, trzeba celem spowodowania równomiernego osiadania obciążyć go jednakiem na całej powierzchni, trwałem, równomiernem ciśnieniem; gdy zaś grunt różnorodny co do jakości i wytrzymałości, należy zapomocą stosownej konstrukcji fundamentowej ciśnienie budynku w ten sposób na powierzchnię gruntu rozłożyć, aby nie mogło nastąpić nierówne osiadanie.

Na gruncie mało wytrzymałym przyjdzie więc rozłożyć ciężar budynku na stosunkowo znaczną powierzchnię, do którego to celu prowadzą następujące sposoby i konstrukcje.

1.    Rozszerzenie murów fundamentowych zapomocą odsadek, odwrotnych łuków, sklepionych między murowanymi filarami lub odwrotnych sklepień między głównymi murami.

2.    Założenie rusztu leżącego, podwalinowego itp.

3.    Ława betonowa, narzut kamienny, lub nasyp piasku.

Jeżeli w skład budowli wchodzą bardzo ciężkie części budowy, jak wieże, kominy fabryczne, fundamenty pod maszyny itp., należy je zakładać oddzielnie i na zupełnie oddzielnych fundamentach własnych dla uniknięcia zarysowali wskutek nierównego osiadania.

Pamiętać też należy o pozostawieniu w fundamentach stosownych otworów dla przeprowadzenia kanałów domowych (instalacji domowej).

Zresztą podeszwa fundamentowa powinna mieć zawsze prostopadłe położenie do kierunku działającego na nią ciśnienia; wszakże ze względu na tarcie jest dopuszczalne zboczenie o kąt 15 do 18°.

Jeżeli N jest siła składowa całkowitego ciężaru, prostopadła do podeszwy fundamentu, В szerokość podeszwy, у odstęp punktu zaczepienia skład wej N od środka podeszwy, A bliższa, C dalsza krawędź podeszwy względem składowej N, К wytrzymałość gruntu na ciśnienie w kgjcm², к dopuszczalne jego obciążenie cisnące z bezpieczeństwem: n— -j£ — 10 w warunkach zwykłych, n = l w warunkach tymczasowych, n = 8 dla największego obciążenia działającego czasowo bez wstrząśnięć lub uderzeń, to dla podeszwy prostokątnej o długości h — 1 będzie, jak wiadomo, największe należenie cisnące w krawędzi A

21

Ń( 6 y\ N( 6y\

a najmniejsze ciśnienie w krawędzi C N

22

°* ⁼ ш

Ponieważ według warunków równowagi statycznej musi tu być Oi    oraz o₂ > 0, więc dla o₄ = к, oraz o₂ = 0, musi być według wzoru 22. 1 = czyli у — jest to, jak wiadomo, da-lekość rdzenia prostokąta, a więc według powyższego założenia i podeszwy fundamentowej. Wartości te za Oj i у dają z wzoru 21.

2 JV

к=="в[1 + !    a st^d

23

B = ~r-k

Dla у = 0, to jest jeśli składowa normalna N działa centrycznie do podeszwy fundamentowej, to z wzorów powyższych wynika

°i — °2 = ^ — k, a stąd szerokość podeszwy fundamentowej

24

B=k

Przejście od grubości Ъ muru przestrzeni użytkowej budynku najniżej położonej do grubości В muru fundamentowego przeprowadza się zapomocą odsadek, których szerokość ^=12 do 15 m, a wysokość wq tak wielka, aby wysokość całkowita fundamentu wynosiła:

B — b

X C (B — b).

2. Rodzaje gruntu budowlanego.

Najlepszym, bo pod ciśnieniem budynku nieugniatalnym gruntem budowlanym, jest skała jednolicie zbita, skała uwarstwowiona bez powierzchni usuwiskowych, lub kamienny najmniej 4 do 6 m gruby pokład zsuwańców na silnem podłożu.

Bardzo dobry pod budynek zwykły jest grunt mało tylko ugniatalny, o pokładzie 2 do 3 m grubym, a mianowicie: gruby silnie zbity żwir, otoczaki, silny margiel, rozpadlinowa skała, sucha twarda glina zwykła, lub czysta glinka i piasczysta glinka

Dobry jest grunt budowlany nawet więcej ugniatalny, ale jeszcze nieszkodliwie, a mianowicie: sucha twarda glina zwykła, oraz gruby piasek, wolny od przymieszek glinkowych i ziemistych.

Zły pod budowę jest grunt łatwo podatny pod byle ciśnieniem i rozsuwalny po części na boki, ale nieplastyczny, a mianowicie: miałki piasek, mokra glina zwykła lub glinka, ziemia lub nasypisko.

Bardzo złym gruntem budowlanym jest torf, moczar, piasek lotny, piasek płynny i próchnica; grunta te nadto i pod względem zdrowotnym są niebezpieczne.

Na próchnicy, gruncie nasypowym lub namulonym są jedynie dopuszczalne lekkie budowle drewniane.

Cienka warstwa gruntu dobrego na warstwie złego jest zła pod budowę, natomiast cienka warstwa złego gruntu na warstwie gruntu dobrego jest mniej zła.

3. Badanie wytrzymałości gruntu budowlanego.

Z powodu niezmiernej rozmaitości rodzajów gruntu niema możności ustalenia reguł ogólnych co do ich wytrzymałości budowlanej. Często są znane pewne daty pod tym względem z budynków już wykonanych a zwłaszcza w zwartych miastach; również i studnie istniejące mogą posłużyć do zorjentowania się. Gdzie tego wszystkiego niema, nie pozostaje nic innego, tylko przeprowadzenie zbadania wytrzymałości gruntu w każdym danym razie. Badanie takie zresztą rzadko kiedy sięga na głębokość 10 m, a już co najwyżej na 20 m i przeprowadza się w następujący sposób.

1.    Wykopy doświadczalne prowadzą najlepiej do celu, gdyż z wyglądu ich ścian można poznać własności gruntu; są jednak bardzo kosztowne i wymagają wiele zachodu.

Na znaczniejszą głębokość wykopuje się studnie doświadczalne.

2.    Sondowanie. Wwierca się lub wbija w ziemię trzon żelazny 2 do 3 5 m długi, 2 5 do 4 5 cm średnicy, zakończony u dołu ostrzem, u góry główką lab dźwignią i jeżeli trzon włazi trudno i wydaje dźwięk czysty, wnioskuje się, że grunt silny, a jeżeli łatwo i wydaje dźwięk głuchy, to grunt miękki; zgrzyt podczas wbijania oraz porysowane i oszlifowane żelazo świadczą o piasku.

3.    Wbijanie pali. Zamiast sondowania zaleca się próbne wbijanie pali zwłaszcza, jeżeli fundament ma być na palach.

4.    Wierceni e dozwala na bardzo dokładne zbadanie gruntu nawet na wielkie głębokości i przeprowadza się jak wiercenie studni itp.

5.    Próbne obciążenie. W stosownej głębokości wyrównuje się ziemię, wykopuje jamę 0*5 m głęboką na 1 m w kwadrat, wy-murowuje w niej sześcian o krawędziach 1 m długich z betonu lub ciosów, a po stężeniu obciąża go zwolna naprzykład szynami kolejowemi itp.

Celem stwierdzenia, kiedy pocznie się zagłębianie w ziemię sześcianu, służy instrument niwelacyjny lub łata z podziałką centymetrową w* sześcianie pionowo osadzona, która przypiera do laty poziomej (wskazówki), przymocowanej do ustawionego w tym celu rusztowania zupełnie oddzielnie od sześcianu. Po stwierdzeniu zagłębiania się sześcianu odczytuje się z łaty jego wielkość i zapisuje,, a obciążanie prowadzi się dalej zwolna; gdy zagłębianie dojdzie do 20 mm lub wcale ustanie, a po 1 do 2 dni stan ten nie zmieni się, wówczas całkowite obciążenie z ciężarem własnym sześcianu, wynoszące łącznie Ç kilogramów będzie wytrzymałością gruntu:

Q

25

Q Ыш* = i o odo Ic9lcm2-

Wzgląd jednak na bezpieczeństwo dozwala na wyzyskanie tylko pewnej części tej wytrzymałości.

Ten sposób badania — zwłaszcza gdy grunt jest podatny — nigdy nie jest zupełnie pewny, a wymaga wiele czasu i znacznych kosztów.

Nawiasowo zaznacza się, że ciśnienie stopy ludzkiej na grunt wynosi około 0*5 kg\cm².

4. Szczegółowe sposoby fundowania.

1. Zwykłe fundowanie. W gruncie dobrym wykopuje się rowy fundamentowe do granicy mrozu, a gdy dobry grunt znajduje się dopiero w pewniej, ale nie wielkiej głębokości, to wykop sięga aż do gruntu dobrego. Jeżeli grunt jest bardzo dobrą skałą, to usuwa się jedynie jej najwyższą skruszałą warstwę.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

Wodę z rowów fundamentowych pompuje się, ale gdy dopływ silny, a woda sięga ponad 1*5 m, otacza się wykop palisadami 8 cm grubemi, względnie ścianami palowemi.

Na starannie wyrównanej i silnie ubitej podeszwie rowu fundamentowego daje się 8 do 10 cm grubą warstwę zaprawy, piasku lub gliny i na niej osadza się duże, silne, warstwowe kamienie łamane, lub cegły zendrówki w warstwach krzyżujących się; poczem muruje się mur fundamentowy dobrymi, silnymi warstwowymi kamieniami łamanymi na zaprawie cementowej.

2.    Fundowanie zapomocą filarów. Jeżeli grunt dobry leży w znacznej głębokości, to zamiast muru fundamentowego wykonuje się poszczególne filary fundamentowe z dobrych kamieni warstwowych na zaprawie cementowej, z betonu ubijanego lub z żelbetonu, w odstępach wzajemnych co najwyżej 4 m, ale w każdym razie pod parterowymi filarami murów, filarami okien itp., pod narożnikami, końcami, rozgałęzieniami i krzyżowaniami murów i pod* szczególnie wielkiemi ciężarami odosobnionymi. Górą łączy się filary sklepieniami lub żelaznymi dźwigarami.

Często jednak, gdy zamierzona budowa jest niewielką i nie wysoką, to ława betonowa jest odpowiedniejsza od filarów.

3.    Odwrotne sklepienie zastosowuje się w tym razie, gdy ciężar budowy zamierzonej trzeba rozłożyć na znaczniejszą powierzchnię gruntu. Sklepienia takie wykonuje się między murami fundamentowymi jak podobnie sklepienia stropów, ale tylko zupełnie odwrotnie.

4.    Ława betonowa. W regule daje się pod każdy mur i filar ławę betonową stosownie szerszą od grubości muru na niej stojącego. Używana tu mieszanina cementu, piasku i tłuczeńca, względnie żwiru jest w stosunku 1:2:5 lub 1:5:10, a w razie wody w fundamencie 1:3:6; cement powinien być szybko wiążący, zaś beton ubija się w warstwach 15 do 30 cm grubych.

Szerokość В ławy betonowej należy wyznaczyć tak wielką, by ciśnienie idące z całkowitego ciężaru P budynku na 1 m = —100 cm długości ławy rozłożyło się na dostatecznie dużą powierzchnię gruntu i nie przekraczało dopuszczalnego obciążenia lejem² tegoż gruntu. W ciężarze P mieści się zatem ciężar własny wszystkich odnośnych murów od fundamentu aż do najwyższego szczytu budynku włącznie, ciężar własny i użytkowy wszystkich stropów, wspartych na owych murach, ciężar dachu ze śniegiem i parciem wiatru, wreszcie domniemany ciężar ławy.

Jeżeli ten ciężar P działa centrycznie na 1 m— 100 cm długości podeszwy fundamentowej, to wyrażona w centymetrach szerokość В ławy betonowej musi ze względu na równowagę statyczną czynić zadosyć równaniu

В X 100 X & = P, a stąd szerokość ławy

P

26

Б = Шк

Przyjąwszy, że stojący bezpośrednio na tej ławie mur główny budynku ma grubość d, to na każdą z obu odsadek ławy przypa-B—d

l. Celem obliczenia grubości, czyli wyso-

dnie szerokość—₂

kości h ławy uważamy odsadkę z lewej, bądź z prawej strony ławy jako belkę jednym końcem wmurowaną, drugim wolno wy-

B—d

stającym, obciążoną od spodu na rozpiętość —^ — — Iw całej B—d

swej powierzchni ₂ X 100 oddziaływaniem, idącem z dopuszczalnego obciążenia i na 1 cm² gruntu; zaczem wypadkowa tego oddziaływania w kilogramach

B—d

27

Oi = -g- X 100 X

Jak wiadomo, największy moment belki W ten sposób obciążonej wynosi :

O, l 1 B—d M =~2 = -2 X 2

B—d

X 100 X к X ~2~

28

X 100 X k.

Gdy zaś rozmiary przekroju prostokątnego takich dźwigarów z betonu ubijanego, jak nasza ława, należy obliczać według wzoru

->[■

QM

b Sbs ’

w którym h jest wysokością przekroju, szerokością przekroju, a właściwie długością ławy jest tu b = 1 m — 100 cm, zaś sbz jest największe dopuszczalne natężenie ciągnące wedle przepisów M. К. P., wiec po podstawieniu odnośnych, wyżej zestawionych wartości będzie

2Я

Sbz

_ /6 (B—d)² X 100 X ь _ B—d j V 2 X 4 X 100 X *bz 2 V

biaczej jednak przedstawia się sprawa, skoro z obliczenia okaże się, że całkowite obciążenie budynku, przypadające na 1 m = 100 cm ławy zamierzonej działa ekscentrycznie, czyli że składowa N tego obciążenia, prostopadła do podeszwy шиш głównego ma swój punkt zaczepienia w pewnym odstępie od środka ciężkości tej

podeszwy.

Ponieważ nie znamy szerokości ani wysokości ławy, więc przyjmujemy te jej rozmiary, wyznaczamy na tej podstawie wielkość składowej N i jej odstęp od środka ciężkości w podeszwie fundamentowej, porównujemy przyjętą szerokość ławy z szerokością wzorem 23. określoną, obliczamy największe natężenia cisnące i ciągnące w ławie betonowej według wzorów 943. i 943 a, a na-koniec otrzymujemy z wzoru 29. wysokość czyli grubość h ławy.

Jeżeli te wszystkie obliczenia wypadną nie bez zarzutu co do przyjętych rozmiarów ławy, więc trzeba je stosownie zmienić, przeprowadzić ponownie ten sam tok obliczenia i powtarzać ewentualnie tak długo, aż wynik wypadnie bez zarzutu.

5. Ruszt leżący. Ruszt tego rodzaju ma za cel równomierne rozłożenie ciśnienia na większą powierzchnie gruntu i wykonują go z drzewa dębowego, bukowego, modrzewiowego lub sosnowego, który to materjał należy umieścić conajmniej 80, ale bezpieczniej 50 cm pod najniższym stanem wody. Odróżniamy następujące odmiany rusztów leżących.

a)    Ruszt leżący dylowy z dyli 8 do 10 cm grubych, 20 do 80 cm szerokich w odstępach wzajemnych 20 do 30 cm ale korzystniej, gdy są przystosowane) ułożonych na podeszwie wykopu fundamentowego. Ruszt może być pojedynczy, ale korzystniejszy jest ruszt leżący podwójny z dyli krzyżujących się pod prostym kątem w kierunku prostopadłym i równoległym do długości fundamentu.

Udźwig tego rodzaju rusztu wynosi 1 do 1*5 Jcg/cm².

b)    Ruszt leżący belkowy z belek 12X12 do 15 X 15 cm przy stosowanych.

c)    Ruszt leżący podwalinowy, używany pod ciężkie budowle, składa się z poprzecznych progów IG X 24 do 24 X BI cm w odstępach 1 do 2 m oś od osi i z podwalin 18 X 21 do 21 X 33 cm ułożonych w odstępach 0 75 do 1*5 m oś od osi na progach w zacięciach 5 do 7 cm głębokich kołkami przybitych. Puste miejsca wybija się kamieniami łamanymi klinowymi i wyklinowuje, a czasem zapełnia się rumowiskiem, kamykami, żwirem, piaskiem lub betonem. Na podwalinach daje się pokład z dyli 7 do 15 cm grubych

możliwie najszerszych; ale pokład ten jest zbyteczny, jeżeli puste miejsca między progami i podwalinami są zapełnione murem lub betonem.

cm.

cm

6. Ruszt palowy czyli pilotowy. Piloty w regule z kory odarte wbija się aż do gruntu nośnego w odstępach oś do osi 0*7 do 1*8 m na szerokość, a 1 do 2 m na długość; na palach * układa się ruszt leżący podwalinowy z tą różnicą, że podwaliny, będące zarazem kapturami pilotów, znajdują się na dole, a progi poprzeczne leżą na nich; zamiast rusztu jednak dają ławę betonową 0-75 do 1 m grubą, w którą głowy pilotów wnikają na 30 Zresztą pale i ruszt są z drzewa dębowego, modrzewiowego, bukowego lub sosnowego, które musi leżeć co najmniej 30 do 50 pod najniższym stanem wody gruntowej.

Głowy pali wystają 50 cm ponad podeszwę wykopu fundamentowego; odstępy oś od osi pali na długość wynoszą 1*5 do 2 m, a na szerokość 0*75 do 125 m.

w me-

30

Pale mogą być także z betonu ubijanego lub z żelbetonu. Grubość w centymetrach d pali zależnie od ich długości l trach oblicza się według reguły ciesielskiej wzorem 7 = 12-4-37

Dopuszczalne obciążenie na 1 m² przekroju pali

20 kg'cm-, 40 kgjcm

Szczegółowe zresztą daty praktyczne, odnoszące się do przyrządzania i wbijania pali, znajdują się w „Tomie drugim“, „Analiza cen“, Roboty ciesielskie.

a)    długich w sypkim gruncie wynosi

b)    krótkich w twardym gruncie . .

osa-

7.    Studnie zatapiane. Studnio, wykonywane podobnie, jak studnie domowe, przeprowadza się przez złe warstwy gruntu i dza na gruncie wytrzymałym pod budowę.

Otrzymują one w świetle 1*5 do 2 w i grubość ścian 30 do 00 cm, a wzajemny ich odstęp nie powinien przekraczać 4 m.

Wnętrze studzien zapełnia się murem z kamienia łamanego na zaprawie cementowej lub betonem, a górą łączy się lukami sklepionymi. Wykonanie tego rodzaju fundowania jest bardzo kosztowne i dlatego zastosowuje się je tylko w razie niezbędnej potrzeby.

8.    Rury zatapiane wykonują zamiast studzien zatapianych; są one żelazne i po zatopieniu zapełnia się je betonem.

9.    Narzut kamienny. Pod fundament budowli na wodzie lub na bardzo miękkim gruncie, jak torf, namuł itp. stawianych, narzuca się ciężkie kamienie i to największe na spód i na zewnątrz; a gdy nareszcie ustanie osiadanie i rozsuwanie się, stawia się na tym narzucie budynek.

10.    Nasyp piasku. Do tego celu należy użyć jedynie czystego, krągłego, miałkiego piasku kwarcowego, gdyż taki ulega mniej rozsunięciu się, niż ostry i gruby; piasek zaś z domieszkami ziemi-stemi i gliniastemi rozsuwa się jeszcze łatwiej i więcej.

Nasyp piasku wykonuje się warstwami 15 do 30 cm grubemi zlewanemi wodą i ubijanemi lub wałkowanemi.

Dwa metry gruby nasyp taki na niedobrym gruncie można obciążyć 2 do 3 kg/cm².

Jeżeli d jest grubość muni dźwiganego nasypem piasku, В szerokość podeszwy tego nasypu, to wobec tego, że przenoszenie się ciśnienia w piasku odbywa się pod kątem 45°, wynika wysokość czyli grubość nasypu piasku pod fundament z wzoru B—d

0-75 do 3 m.

31

h ~ 2

Wszakże co do nasypu piasku należy zawsze przestrzegać, by nie uległ bocznemu usunięciu się, i w razie obawy trzeba go ująć wokoło ścianami palisadowemi itp.

5. Fundowania zastosowane do jakości gruntu.

Sposoby fundowania w zastosowaniu do rozmaitych rodzajów gruntów, do ich jakości i wytrzymałości oraz do warunków, wśród jakich się znajdują, obejmuje następująca tablica.

Grunt dobry pod budowę znajduje się

Stan

wody

na wierzchu

w pewnej dającej się osiągnąć głębokości

w głębokości nie do osiągnięcia

Uwaga

Wody nie ma

Murowanie ro

zpo-

czyna się bezpośrednio na wierzchu

1.    Wykop aż do gruntu dobrego, i na nim poczyna się murować.

2.    Wykop jak wyżej, ale tylko dla filarów które się przes klepią. Użycie pali żelaznych.

1.    Rozszerzenie fundamentu.

2.    Szeroka ława betonowa.

3.    Narzut kamienia na sucho, zbity.

4.    Ława piasku.

5.    Odwrócone sklepienie.

Bez użycia drzewa

Grunt dobry pot audowę znajduje się

Stan

wody

na wierzchu

w pewnej dającej się osiągnąć głębokości

w głębokości nie do osiągnięcia

Uwaga

Woda występuje jako zaskórna lub stojąca i daje się wyczerpać.

1.    .Bezpośrednie murowanie.

2.    Urządzenie filarów przeskle-pionych.

3.    Słaba ława betonowa celem zatamowania źródeł.

1. Głęboki    ruszt pilotowy.

2.    Piloty wypełnione betonem lub kamieniami i nadmurowane.

3.    Ława betonowa dla zatamowania źródlisk.

1.    Ruszt leżący.

2.    Szeroka ława betonowa.

3.    Narzut zbity kamienny.

4.    Fundament piaskowy.

5.    Odwrócone sklepienie.

6.    Ruszt pilotowy lub pilotowanie dla zgęszczenia gruntu.

Użycie drzewa dopuszczalne poniżej stanu wody. Czerpanie wody, ewentualnie grodze. Dokładna robota jeszcze możliwa.

Woda się znajduje, ale nie daje się wyczerpać.

1.    Narzut kamienia.

2.    Zatapianie brył kamiennych.

3.    Beton.

4.    Skrzynie zata-piane(Caissons).

5.    Żelazne piloty, betonowe, lub żelbetonowe.

1.    Wysoki pilotowy

2.    Piloty z betonem lub z kamieniami.

3.    Żelazne piloty, betonowe, lub żelbetonowe.

ruszt

Obciążenie gruntu w około i rozszerzenie grubości muru.

4.    Nasyp kamienny, albo zatapianie kamieni, albo betonowanie po poprze-dniem wyrównaniu dna.

5.    Skrzynie zatapiane (Caissons) na pilotach.

6.    Studnie

Użycie drzewa dopuszczalne pod wodą.

Robota bez użycia nurków jest nie zupełnie dokładna.

zatapiane z drzewa, kamienia i żelaza.

7. Fundacja pneumatyczna.

6. Zabezpieczenie murów od wilgoci gruntowej.

Podczas fundowania należy wogóle zwracać baczność na stan wody gruntowej, na wielkość ciężaru i przeznaczenie budowli, na pozostający do rozporządzania czas budowy, oraz na materjały i środki możliwe do uzyskania; a nadto należy pamiętać i o tej głównej zasadzie, że budowla. stanowiąca jednolitą całość, powinna otrzymać we wszystkich swych częściach fundamenta jednego i tego samego rodzaju.

Drzewo użyte do fundamentów należy osadzić co najmniej na 03 do 0*5 m pod najniższym stanem wody. Źródła wszelkie w obrębie zamierzonej budowy należy ująć i odprowadzić, mokry grunt odwodnić zapomocą drenowania, wtargnięciu wody pod budynek zapobiec szczelnemi ścianami palisadowemi i ławą betonową.

Ze względów zdrowotnych oraz w interesie trwałości budynku należy mirry i wnętrze jego zabezpieczyć od wilgoci gruntowej warstwą izolacyjną asfaltową, która z reguły powinna być z asfaltu lanego. Jeżeli posadzka jest z materjału twardego w piwnicy lub z braku piwnicy w parterze, to warstwę izolacyjną należy założyć w wysokości wierzchniego brzegu tej posadzki, a w razie, gdy zamiast posadzki jest podłoga drewniana, to pod podłogą.

Mur fundamentowy z kamienia łamanego należy wyrównać pod warstwę izolacyjną zaprawą cementową, lub warstwą cegieł na cemencie.

Mury zewnętrzne piwniczne — o ile leżą w ziemi — należy zewnątrz wyprawić cementem 2 cm grubo dla powstrzymania wsiąkania wody gruntowej i opadowej; jeżeli zaś napór wody jest zbyt silny, należy nadto mury te osłonić pionową warstwą tłustej gliny 50 cm grubą, oraz warstwą narzutu żwirowego, a na jego dnie założyć rury drenowe w odstępie 1 m od budynku. Podczas wykonania budowy należy zewnętrzne mury piwnic zabezpieczyć od dostępu wód opadowych zapomocą rur i rynien.

Wzdłuż murów zewnętrznych budynku należy dla trwałej ochrony od wód opadowych ułożyć szczelne brukowanie podokapowe najmniej 1 m szerokie.

Od strony terenu sąsiedniego wyżej wzniesionego należy mury w obrębie ziemi wyprawić cementem, zaś mury przypierające do mokrych murów sąsiada wykonać z zendrówek na zaprawie cementowej. W obu tych razach, jako też jeżeli piwnice mają służyć za mieszkania, należy przed murem zewnętrznym, dźwigającym w odstępie około 5 cm, wykonać ściankę dodatkową na pół cegły od wnętrza lokalu, ale wtedy dopiero, gdy mury zewnętrzne już podeschły; powstałą przestrzeń 5 centymetrową trzeba połączyć stosownymi otworami z wnętrzem lokalu mieszkalnego.

Celem ochrony od wpływów temperatury zewnętrznej muszą ściany zewnętrzne otrzymać stosowną grubość, którą w naszym klimacie przyjmuje się zazwyczaj na grubość 2 cegieł, a mury od sieni najmniej 1 !/₃ cegły; na murach bowiem cieńszych skrapla się wilgoć, a w czasie silnych mrozów i wiatrów trudno opalić lokal.

Nie można jednak przeoczyć, że stosowanie się do tej reguły wywołuje marnotrawienie materjału. jako że czas „silnych mrozów“ lub „wiatrów“ trwa u nas najwyżej V₄ część roku; przez ten czas potrzeba, by mury były takiej grubości, zaś przez ³ ₄ roku mury mogłyby być cieńsze.

Dziś, gdy w Polsce odczuwa się szalony głód mieszkaniowy, należy zwrócić uwagę na murowanie tak zwane pomorskie, to jest w dwu szeregach: wozówkami obok siebie, z odstępem równym połowie szerokości cegły, wiązanymi co 4 długości cegły — cegłą poprzeczną, uzupełnioną odpowiednio długim kawałkiem. Zamknięcia otworu, którego wypełnienie suchym piaskiem lub co lepiej żużlem lub popiołem jest wskazane, następuje 1. na wysokości parapetu okna, 2. w połowie wysokości okien, 3. w wysokości łęku okien i drzwi. Od tego ostatniego zamknięcia muruje się do wysokości podłogi I. piętra stale jak te zamknięcia. Przy zamknięciach doczepki kawałków^ cegły powinny być umieszczone na przemian raz z zewnątrz, raz z wewnątrz.

Zamieszczona na str. 490 rycina wskazuje ten sposób murowania, przyczem wymiary są podane wedle austrjackiego formatu cegły.

Wymiary dla innych formatów^ są następujące:

luz

grubość

muru

grubość

doczepki

pomiędzy dwoma warstwami wozówek j główki

wozówki daje się

co

zatem D =

Cegła wymiarów polskich . . .

38 0 cm

7-0 cm

6 0 cm

4 cegły

1-26 m

Dzielnice: była pruska . .

310 „

7-0 „

6-0 „

117 ,

była rosyjska

33-0 „

70 „

60 „

1-26 „

była austrjacka .

37-5 „

7-6 „

7-5 „

1-35 „

JL

---1

1Л

>•*

Ci

«О

WARSTWA-.2

»    »    » № *

Poniżej obliczamy przepuszczenie ciepła takich murów.

Z tablic w tomie II. przez interpolacje odczytujemy spółczyimik eksmisji ciepła К:

dla grubości ściany 31 cm. z 5 cm warstw ą powietrza. Kx — 132

» 6 n

n 5 „

K, = 1-24 A g — 119

У)    r>    n (^) я

zaś przy uwzględnieniu:

* [34] „ k'₂ — 0-89 ., (36) „ k'g == 0-75

7    cm warstwy powietrza przy grubości muru 31 cni h\ = 0 95 6 »

8    „

Zaś spółczynnik eksmisji ciepła К murów pełny cli grubych:

39    cm    (li/o    cegły)    K\    = 133

52    „    (2    cegły)    K'\    = 1*08

[42]    я    (l'/a    cegły)    K\    = 1-26

[56]    „    (2    cegły)    K"z    = 1-01

(45) , (l‘/a cegły) =119 (60)    ,    (2    cegły)    Я”з    = 0 95

Z porównania tych spółczynników widzimy, że mury budowane sposobem pomorskim mają mniejszy spółczynnik eksmisji ciepła (więc są cieplejsze), niż mury grubości na 2 cegły.

AVszystkie zewnętrzne mury cieńsze niż 2 cegieł powinny posiadać parapety okienne tej samej grubości, a zatem bez wykonania szpalet.

Mury piwniczne należy wyprawiać możliwie najpóźniej dla umożliwienia należytego wyschnięcia. Posadzka piwnic powinna leżeć conajmniej 30 cm ponad najwyższym stanem wody gruntowej.

III. Wytrzymałość murów i sklepień.

1. Praktyczne daty i wzory wytrzymałości murów.

Wytrzymałość murów i sklepień należy obliczać według zasad mechaniki budowniczej. Gdy jednak obliczenia takie są zazwyczaj mozolne, więc dla zwykłych wypadków zestawia się niżej daty i łatwe do obliczenia wzory, oparte na doświadczeniu.

1.    Wytrzymałość murów z ciosów lub z cegieł przyjmuje się najwyżej na 10%, a kamienia łamanego na 5% wytrzymałości materjału.

2.    Wśród jednakich warunków obciążenia grubość muru ciosowego tak się ma do grubości muru ceglanego, z kamienia łamanego, z usuwakó w, jak 5 lub 6 : 8 : 10 :12, — to znaczy, że jeżeli grubość muru ceglanego jest d, to ciosowego będzie % do % d, muru z kamienia łamanego ¹⁰/₈ d, a z usuwaków ¹³/₈ d itp.

•    1Va

3.    Mur na sucho musi być 1*5 do 2 razy grubszy od muru na zaprawie, w tych samych zresztą warunkach.

4.    Grubość d murów osobno stojących na swycii końcach nie opartych, z dobrze wypalonej cegłv zbudowanych,

1

oblicza się zwyczajnie d =    gdy zaś mur ten na całym iicu

swym jest narażony na parcie wiatru, oblicza się go wedle wzoru:

ЗЛ

384—h

gdzie h oznacza- wysokość wyrażoną w metrach.

Przy murach wyższych niż 6 m daje się co pewien odstęp (B) silne filary, których wymiary oblicza się. Filary te łączy się murem wypełniającym o grubości g, która zależy od wielkości odstępu filarów. Gdy    В == do    3 0    w,    у = 1    długości    cegły

В = do    4 5    m,    g — 1*/₈    długości    cegły

В = do    6-0    m,    g — 2    długości    cegły

5. Grubość d    murów    obwodowych,    na swych    końcach opartych,

a więc przy murach w budynkach. Ich grubość, przy głębokości lokalu do 6*5 m, wynosi:

32

33

34

35

Kon-dyg-nacja

Grubość zewnętrznych Grubość wewnętrznych murów dźwigających murów dźwigających

budynku

budynku

part. Ip. lip. Hip. IVp. part. Ip. III p. IUp.|lVp.

piwnica

2    2    2 i j₂ 3    3    2    2    2    2i/₃    3

parter

I.    piętro

II.    piętro

III.    piętro

i?

^1-^1

CM

to

to

to

to to

r-H

to

to

LO

09

S

to ! to

IV. piętro

Grubość wyrażona w długościach cegły.

Przy stropach zbitych grubość zewnętrznych murów dźwigających powinna być grubszą o i/a długości cegły w dwu najwyższych wysokościach.

Muryi ogniowe i działowe powinny być grube na 1 do 1i/₂ długości cegły, gdy one są zarazem murami dźwigającemi, muszą mieć grubość H/₂ długości cegły.

Mury klatki schodowej mają mieć grubość:

przy schodach jednostronnie wmurowanych (wolno wiszących) w każdym wypadku 1¹ ₂ długości cegły, zaś przy innych schodach:

przy budynkach najwyżej dwupiętrowych 1 długość cegły,

przy budynkach wyższych 1J/₂ długości cegły.

6. Grubość murów oporowych.

W ściślejszem znaczeniu mury, służące do bocznego podparcia ścian ziemnych, a mianowicie: ścian wysokich nasypów, zowią się murami oporowymi, zaś ścian głębokich wykopów, czyli ścian gruntu rodzimego, murami przyporowymi. Oba te rodzaje murów oporowych zaopatruje się czasami ze względów oszczędnościowych filarami, zwężającymi się od dołu ku górze, czyli przyporami, których wzajemny odstęp od osi do osi nie powinien przekraczać 5*5 m,

Do obliczenia wytrzymałości, względnie potrzebnych w tym kierunku rozmiarów murów oporowych wogóle, służą w praktyce następujące niżej reguły i wzory na doświadczeniu oparte.

a)    Mury oporowe i przyporowe na sucho wykonane otrzymują zewnętrzną skarpę (lico muru) o nachyleniu w stosunku 2:3, a jeżeli wysokość ich h > 10 w, to należy tę skarpę załamać i dolną część załomu zeskarpować w stosunku 4:5. Skarpy o nachyleniu 1 : 2 są dopuszczalne do 6 w wysokości.

Tylna powierzchnia muru bywa pionowa, lub nachylona w stosunku 1:6 aż do gruntu rodzimego, a odtąd począwszy w dół równoległa do lica muru.

Jeżeli h jest wysokością widoczną muru, zaś h± wysokością nad-sypki w metrach, to grubość muru w koronie

37

h h] d = 1 —j—    —j—

b)    Mury oporowe z kamienia łamanego warstwowego na zaprawie wapiennej, otrzymują zewnętrzną skarpę 1 : 5 do 1:12, a tylną ścianę pionową, albo słabo zeskarpowaną, albo zaopatrzoną odsad-kami 03 do 05 m szerokiemi.

Niskim murom oporowym daje się conajmniej 06 m grubości w koronie,

Grubość w koronie muru oporowego o licu nachylonem 1 :6, z tylną ścianą pionową i z zeskarpowaną nadsypką do 1 m wysoką ponad koronę, oblicza się z wzoru

за

d = 0-44 -4- 0-2 h.

Jeżeli wysokość nadsypki 1, należy grubość powyższą d zwiększyć o wartość

//

// 2 — s-r

⁸ =30

pogrubienie to dla H^3h ma stałą wartość £ = 010/?. 39a

c)    Mury przyporowe mogą być wogóle cieńsze, gdyż parcie gruntu rodzimego z powodu spoistości jest mniejsze; wyjątek pod tym względem stanowi tylko grunt skłonny do usuwiska. Jeżeli grunt jest suchy, a mur ma zewnętrzne nachylenie 1:6, to do wyznaczenia grubości w koronie można przyjąć wzór

40

d = 0-3 -t- 0-17 Ä.‘

Mur okładzinowy ścian skały otrzymuje grubość 0 4 do 0 6 m.

d)    Grubość w koronie murów oporowych i przyporowych według norm austr. kolei państw.

a) Mur oporowy.

widocznej

wysokości

Z zeskarpowaną ponad koroną nadsypką, dochodzącą do wysokości H metrów

10 j 15 I 20 I 3»

grubość w koronie

060

0-60

0-60

0-60

0-60

0-60

0-60

0*60

0-60

0-65 0-70

0-70

0-75

0-80

0-80

0-80

0-80

0-80

0-79

0-86

0*92

0-98

104

110

110

110

110

0-98

106

1 14

1*21

1-28

1-35

1-40

1-40

1-40

117

1 27

1*36

1-44

1*52

1*60

1*69

1*70

1*70

1*36

1-47

1-58

1 67

1*77

1-85

1 96

205

205

1*55

1 68

1*80

1*91

201

210

2-23

2*34

2*38

1-74

1-89

202

213

225

2-35

2*50

2-62

2-70

1-92

209

2-24

2-37

2-49

2-60

2-77

2*91

305

10

212

2-29

2-46

2-59

2-74

2*85

304

319

3-40

ß) Mur przyporowy.

widocznej

wysokości

Z zeskarpowaną ponad koroną nadsypkf, dochodzącą do wysokości H metrów

6 I 8 1 10

15 1 20 1 30

grubość w koronie

0-55

0-55

0*55

0-55

0-55

0-55

055

0-55

0-55

0-60

0-60

0-60

0-60

0-60

0-60

0-60

0-60

0*60

0*65

0-65

0*70

0*70

0-75

0-80

0-80

0-80

0'80

0*78

0-79

0-84

0-90

0*95

100

105

105

105

0-96

0-98

108

109

115

1*20

1-29

1-80

1*30

115

117

1-23

1-29

1-35

1*41

1-50

1*55

1-55

1 33

1-36

1-42

1-48

1-54

1 61

1*71

1*78

1-80

1 51

1-54

1*61

1-68

1*74

1 81

1-93

201

2 05

1-70

1-73

1-80

1-88

1-94

202

214

2*24

2-30

10

1-88

1-92

1-99

207

214

222

2-35

246

2 GO

Uwaga do a) i ß):

Mury te należy wykonywać z kamienia łamanego na zaprawie wapiennej z licem nachylonem w stosunku 1:5 i z powierzchnią tylną pionową, sięgającą od korony aż do głębokości 0*6 Л, zaś odtąd złamaną równolegle do lica muru.

2. Praktyczne daty wytrzymałości sklepień.

a) Grubość murów oporowych i sklepień oraz wielkość strzałki.

Liczba bieżąca

Sklepienie lub łęk sklepiony o rozpiętości świetlnej r

Najmniejsza

grubość murów oporowych

nie obciążonych

obciążo

nych

grubość sklepienia w kluczu

strzałka

sklepienia

1    Sklepienie kolebkowe

pełne........

2    Łęki sklepioue płytkie . y₂ do y₃ r

3    Sklepienie pruskie itp. .

4    Sklepienie ostrołukowe .

V4 do V» ** Va do y₄.r Va do V4> V« do */₇ r

5    Sklepienie kopułowe . . */₇ do l/₉ r    ¹/₉ do l/n r

6    Sklepienie czeskie z opo

rami w około .... y₃ do */₄ r

7    Sklepienie spłaszczone . ¹/₂ do y₃ r l/₃ do ⁴Д r

V* »■

'A **

'/₅ r

V₄ do У5r

■Vł0 r

V15 r

Vâo r

Vf. *•

'As do Veo r

Hz r Vl o ' Vu r V₂ r + *

około ¹/₂ r

Vso *■

'/15 r

Sklepienie krzyżowe, gwieździste, w miarę, jak mają postać skle-pień pod 1, 8 lub 4, otrzymują tamże oznaczoną grubość murów oporowych, ale tylko w narożach.

Wieloboezne sklepienie klasztorne tak samo, tylko otrzymują lżejsze stosunki, jednak mury oporowe idą w około.

b) Grubość różnych łęków i sklepień na zwykłe rozpiętości.

W budynkach 3 do 4 piętrowych daje się łękom wogóle i łękom nad otworami w inurach dla zwykle używanych rozpiętości, na-stępujące grubości w kluczu:

Rozpiętość świetlna

Grubość sklepionego łęku

pełnego w cegłach

płytkiego o strzałce do ¹e r w cegłach

Ol Öl co

t* * *

H O l Ol

Ol CO O % -

do 2 m do 3 m „    6    w

„ 8 m

Sklepienia kolebkowe w budynkach ze zwykłem obciążeniem i o rozpiętości świetlnej do 4 m, otrzymują grubość w kluczu i/₃ cegły, a w pasze 1 cegły; albo też w pasze i w kluczu V₂ cegły, a na każde 2 m długości, sklepienia łuk 1 cegły gruby. Nad 4 m rozpiętości grubość sklepienia w kluczu powinna wynosić 1 cegłę.

Sklepienie krzyżowe da 6 m rozpiętości otrzymuje w kluczu *f₂ cegły, a żebra 1 cygły grubości.

Sklepienie klasztorne do 3*75 m rozpiętości otrzymuje grubość 1/2 cegły, nad 3*75 m zaś 1 cegły w kluczu.

Sklepienie kopułowe do 4 m rozpiętości otrzymuje w kluczu i pasze ¹ ₂ cegły, do 7 w rozpiętości 1 cegły w kluczu, a 1 do 1 !/₃ cegły w pasze, do 12-5 m, li/₂ cegły w kluczu, 2 cegły w pasze.

Sklepienie czeskie do 5 m rozpiętości i strzałce do 0*5 m otrzymuje w kluczu 1/2 cegły.

Nadmurowanie powinno sięgać do tak zwanej spoiny złamania.

Osiadanie sklepień przyjmuje się na V444 do V100 roz_ piętości świetlnej.

Osiądnięcie rusztowań sklepiennych (krążyn) dla zespołu (konstrukcji) wiszącego wynosi: /*=0*019 (r—s), do 001 (r—s), dla układu stojącego: f= 0005 (r—s), gdzie r rozpiętość, s strzałka sklepienia.

c) Wykreślenie niektórych linij krzywych w odniesieniu do

sklepień.

cem

ostatnich rodzajów linji krzywej używa się dosyć często do sklepień, a konstrukcja ich jest mniej prosta i znana od reszty po-szczególnionych właśnie krzywych, więc w uwidocznionych niżej rysunkach 38 do 42 i opisach przedstawiono sposób ich wykre

Do sklepień używa się koła, elipsy i paraboli w położeniu stoją-lub leżącem, linji koszowej i łabędziej szyjki. Ponieważ obu

ślenia.

1. Linja koszowa jest lepszą dla sklepienia, aniżeli elipsa, gdyż łatwiej dają się w niej wykreślić normalne, potrzebne dla spoin wspornych sklepienia.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

f/6»o

Rysunek 15.

/\

\-зГ

:?p

4 d\

W rys. 15. dana rozpiętość r = 2 ab i strzałka s = bc.

Wykreśla się trójkąt równoboczny abn, bd = bcj cd prze-___dłużą się do przecięcia z bokiem an w punkcie e, stąd eo Ц bUj i otrzymuje się eo i em promienie większego i mniejszego łuku linji koszowej.

Rysunek 16.

>;

W rys. 16. dane jak wyżej 2 ab = r, bc.

sin

Wykreśla się abcn prosto-2?    kąt, połowi się kąty acn i nacy

więc a = a. ß = ß; z nunktu e przecięcia się liny połowią cych, prostopadła eo do ас, a stąd eo i em promienie jak wyżej.

Rysunek 17.

W rys. 17. dane r — 2 ab, bcy co ; япа-leść mały promień.

Wykreślasięa<£=eo, ot dn — no, z punktu n linja mn J_ ody więc am=em mały promień linji koszowej.

\m

4-

“V.,

/П

2. Łabędzia szyjka jest to także właściwie linja koszowa, ale dla sklepienia o pachach nie leżących w jednej płaszczyźnie poziomej (na przykład łęki sklepienne pod ramiona schodów).

W rys. 18. dana rozpiętość an, i różnica wysokości obu pach sklepiennego łęku bn.

Odciąwszy

mn = ¹/₂ an — 8/₄ bn, wykreśla się mc || bn7 na mc opisuje się półkole i dzieli się na 8

f,

Rysunek 18.

\h

ni

n\

punkta mj ey dy c są środkami kolejnemi ^zz/ dla łuków afy fgy gh, hby o promieniach mfy '4/У/ egy dhy cb.    Ar/z/.

Rysunek 19.

c\-

777

72

W rys. 19. dana rozpiętość an, i kierunek Knji szczytowej w położeniu df

Przedłuża się ax a aż do przecięcia d, toż samo ni n do fy na linji df odcina się de — adj część zaś ef odcina się na linji fn tak, aby ef — fb\ tym sposobem wyznacza się wysokość drugiej pachy b i następnie

gp; wykreśla się em _[_ df7 v/fi be /I an, i otrzymuje

się tym sposobem środki kolejne m i c dla łuków ae i eb} o promieniach am i bc.

d) Przekrój kanałowy jajowy cegłami sklepiony i kloaka.

Rysunek 20,

e\

li

,0;<b0

\a

\m

77

¹ :o

, li?

i i°

li

L'

W rys. 20. jest przedstawiony przekrój jajowy wnętrza kanału, łącznie z układem cegieł. Przekrój ten wykreśla się w sposób następujący:

an —

Daną rozpiętość kanału w świetle an dzieli się na am =

= mn, cdj_an, nadto cd == cm -4- me -+- ed = an, przyczem cm — 3    1

= ~2 <>n,

me = -j- an, ed = j an, ab = cd, punkta m, b, e są kolejne środki dla łuków o promieniach am, ab, ei.

rH jCO

cd,

Jeżeli daną jest wysokość w świetle cd, to odcina się cm —

a ponieważ cm = am, więc rozpiętość kanału jest już znalezioną, a dalsze wykreślenie jak wyżej.

Kanał przełazowy powinien przynajmniej mieć rozpiętość an = 60 cm

3

w świetle; zaczem wysokość jego jak wyżej cd = -g- X GO = 90 cm

w świetle. Rysunek 20. przedstawia właśnie w skali 1:20 przekrój kanału przełazowego o rozmiarach jak wyżej, z cegielna cemencie; układ cegieł jest z rysunku widoczny.

Kanał z wychodków do kloaki powinien mieć spadu najmniej 25 cm na 1 m.

Objętość muru metra bież. kanału według rys. 20. oblicza się: '2 X M4 4-1-28

100 X

0-6    0*90    \

X 1*20 — ~2~ X X 3*14 j =

= 1-0 X (1*42 — 0*42) = 1-0 то.

/0-6    0-9\

Obwód wewnętrzny ( -h J X 314 = 2*85 m.

Dół kloaczny najodpowiedniejszy cylindryczny, 2 m głęboki, o średnicy w świetle 2 m i grubości murów D/g cegły z posadzką na 1 cegłę grubą; wszystko z cegieł bardzo silnie wypalonych na zaprawie cementowej, z gładką wyprawą cementową wewnątrz.

Nadto w otworze z kloaki do kanału odpływowego należy urządzić kratę żelazną lub ściankę z cegieł na sucho — w każdym razie — z dziurkami najwięcej 1 cm szerokiemi, celem wydzielenia nieczystości płynnych.

3. Statyczne obliczenie sklepienia kolebkowego.

a) Ogólne określenia i zasady.

Zasadniczemi postaciami wszelkich rodzajów sklepień są к o-lebka i czasza, które zresztą i we własnej postaci mają w budownictwie największe zastosowanie. Stąd też i sposób obliczenia statycznego kolebki, będący przedmiotem niniejszego rozdziału, tworzy podstawę obliczeń statycznych reszty rodzajów sklepień.

Kolebek płytkich o niewielkiej rozpiętości i małej strzałce — wśród zwykłych, budownictwu lądowemu właściwych warunków obciążenia — nie oblicza się statycznie, gdyż do wyznaczenia ich grubości wystarczają reguły na doświadczeniu oparte.

Jedynie zatem oblicza się statycznie kolebki, zakreślone łukiem znaczniejszej rozpiętości i strzałką dużą, albo bardzo silnie, ewentualnie i niekorzystnie obciążone, pod tern założeniem, że kolebkowe sklepienie zachowuje się jak krzywa belka łukowa, ulegająca prawom sprężystości, że przekrój jego poprzeczny, idący linją łukową, jest właściwie przekrojem podłużnym belki, a przekrój podłużny jest poprzecznym 1 m szerokim, że obie jego opory leżą w jednakiej wysokości, że sklepienie jest symetrycznie zbudowane i obciążone, i że całkowite obciążenie jest jednostajne.

Ciężar własny i użytkowy sklepienia, — które są zwykle dane, każdym razie obliczalne według istniejących norm, — wywołują na każdej oporze oddziaływania, utrzymujące całość zespołu sił w równowadze statycznej. Mianowicie, oddziaływanie idące z prawej opory, załamuje się kolejno pod działaniem sił zewnętrznych prawej połowy przekroju sklepienia, i występuje ostatecznie w kluczu sklepienia jako parcie poziome H (rys. 21), utrzymujące lewą połowę przekroju sklepienia w równowadze, a stąd dalej przenosi się aż do lewej opory; tak samo ale w kierunku wprost przeciwnym objawia się oddziaływanie, wzbudzone na lewej oporze i takie samo spełnia zadanie względem prawej połowy przekroju sklepienia.

Ze względu zresztą na wyrażone wyżej zastrzeżenia wystarcza do szczegółowych badań statycznych jedna tylko połowa przekroju sklepienia z zastąpieniem drugiej połowy siłą parcia poziomego H w kluczu, będącą wyrazem oddziaływania tej drugiej połowy przekroju.

W rysunku 21. przedstawia: A A₁ C± C lewą połowę przekroju sklepienia kolebkowego, gt, g₂, gs . . . gn ciężar własny wraz z obciążeniem użytkowem pomyślanych pasków pionowych owego przekroju, H parcie poziome z punktem zaczepienia C₀, — dowolnym zresztą — w kluczu C Cv Parcie H składa się kolejno z pio-nowemi siłami gu g₂, g₃ ... gn w wypadkowe Rb B₂, B₃ ... Rn w ten sposób, że każda następna jest wypadkową wszystkich poprzednich ciężarów częściowych i parcia poziomego H i że ostatnie Rn na oporze złoży się z H i ze wszystkich ciężarów czę-

éciowyeh g₁ ■+- g₂ -t- ga -+- . . \ -+- g„ = § g = Gv Wszystkie

Rysunek’

oW

% И %n

?<, /9s» ,

M.

“3

7.

O To"

ос*

Vf

:±

'V

X ¹

* ti

i"cH т

8 Jsr ¹

jk.

«л

CO*

wypadkowe oü ni .,o Æw, a właściwie ich kierunki łączą się kolejno w linję łamaną A₀ C₀, zwaną linją wypadkowych lub wie-lobokiem wypadkowych, zaś punkta przecinania się tej linji ze spoinami wspornemi sklepienia 1—1, 2—2, 3—8, . . . n—n, wyznaczają linję ciśnienia.

Wzbudzone w punkcie A₀ na oporze oddziaływanie Ot, jako równoważące wypadkową Rn, musi ze względów statycznych być dokładnie tak samo wielkie jak ta wypadkowa, czyli składowa oddziaływania pozioma musi równać się parciu poziomemu H, a składowa pionowa obciążeniu G₁ i działać w kierunku wprost przeciwnym. Za tern zaś idzie ta konieczność, że oddziaływanie 0lf względnie wypadkowa musi przecinać się z parciem poziomem H i wypadkową obciążenia Gt w jednym punkcie w. A stąd wniosek odwrotny, że mając na oporze dany punkt zaczepienia A₀ ostatniej wypadkowej Rn, względnie oddziaływania Ot, znajdziemy kierunek tego oddziaływania, łącząc punkt m przecięcia się sił H i Gt z punktem A₀.

Wreszcie ze sposobu wykreślenia dinji ciśnienia wynika, że punkta zaczepienia: Co parcia poziomego H w kluczu i A₀ oddziaływania Ox na oporze są zarazem punktami końcowymi linji ciśnienia i na odwrót.

Z rys. 21. widno i to, że obciążenie Gx usiłuje obrócić połowę sklepienia około punktu A₀ w dół, a miarą tego usiłowania jest moment Gx x, czemu jednak przeciwdziała parcie poziome z mocą momentu Hy\ na zasadzie jednak równowagi statycznej musi

Gx x

Ну — Gxx, a stąd H — -

Ponieważ dalej

— 9i H- 9z "+" ffs “+■ • •• A- gn —

a ze względu na równowagę statyczną musi być Gxx — gx xx -+-A- g₂ -ł- gs x₃ -h - - . A- gn xn, więc stąd położenie wypadkowej Gx

a? —

g\ xi A~ У z xz -4- g₃ xs A- . . . -4- gn Xn

43

Ze względu wreszcie, że wypadkowa składa się z sił ÆT i GXl z któremi jako przeciwprostokątnia zamyka trójkąt prostokątny, otrzymujemy

44

Bn = <>! = \jHi—

Nawiasowo wypada tu zaznaczyć, że pod siłami zewnętrznemi każdego zespołu rozumieć należy siły czynne, czyli właściwe siły obciążające, jakoto: ciężar własny, ciężar użytkowy, ciśnienie wiatru, śniegu itp., tudzież siły bierne czyli oddziaływania, wzbudzone siłami zewnętrznemi, a utrzymujące równowagę. Siły zewnętrzne są w każdym poszczególnym przypadku dane lub łatwo obliczalne. Siły wewnętrzne zaś dają się wyznaczyć na podstawie sił zewnętrznych z uwzględnieniem warunków podparcia, jakim mają zadośćuczynić.

Do tego celu służą trzy warunki statycznej równowagi, dające trzy równania, a mianowicie:

a)    suma wszystkich składowych sił pionowych musi równać się zeru;

b)    suma wszystkich sił składowych poziomych musi równać się zeru;

c)    suma wszystkich momentów sił musi równać się zeru.

Jeżeli te warunki wystarczają do wyznaczenia sił wewnętrznych,

czyli oddziaływań zapomocą sił zewnętrznych, to dźwigar jest zewnętrznie statycznie wyznaczalny, jeżeli zaś niewystarczają, to dźwigar jest zewnętrznie statycznie niewyznaczalny. W miarę ilości niewyznaczalnych oddziaływań odróżniamy dźwigary zewnętrznie pojedynczo, podwójnie i wielokrotnie niewyzuaczalne i w takim razie trzeba zastosować prawidła sprężystości.

zacze-

Takim zewnętrznie statycznie niewyznaczalnym dźwigarem czyli zespołem jest właśnie sklepienie, gdyż owe trzy warunki równowagi statycznej umożliwiają wyznaczenie tylko trzech niewiadomych, podczas gdy w sklepieniu jest ich aż sześć, a mianowicie: dwa oddziaływania oporowe Ot, 0₂, dwa kąty ich nachylenia a₃, a2 i dwa odstępy ich punktów zaczepienia od wewnętrznej krawędzi pachy clf c₂. Ta niewyznaczalność pochodzi stąd, że sklepienie — odmiennie od podparcia zwykłej belki — wspiera się na oporze całą powierzchnią pachy, której to powierzchni każdy punkt może stać się punktem zaczepienia oddziaływania. Wobec tego dla każdego sklepienia daje się wykreślić nieskończenie wielka ilość linij ciśnienia, każda z innym punktem zaczepienia na oporze i w kluczu, i każdej będzie odpowiadać inna wielkość i inne nachylenie oddziaływania, oraz parcia poziomego; wynika to zresztą z wzorów 41. do 44. i z rysunku 21. jasno, gdyż punkta pienia A₀ i C₀ przyjęto dowolnie pośrodku grubości sklepienia.

Zadanie zatem niniejsze daje się rozwiązać dopiero z pomocą teorji sprężystości pod założeniem, że podczas zmian wywołanych obciążeniem w materjale sklepienia — zarówno opory, jak i spoczywające na nich końce łuków sklepienia, zatrzymują swe położenie ściśle niezmienione, co zresztą zgadza się prawie z rzeczywistością.

Z pomocą teorji sprężystości sklepienia wykazał Winkler, że jeśli poprzeczny przekrój sklepienia jest stały, to ze wszystkich

statycznie możliwych linij ciśnienia jest ta rzeczywistą, która w przecięciu najwięcej się zbliża do osi łukowej poprzecznego przekroju sklepienia.

Skoro zatem w poprzeczny przekrój danego sklepienia da wkre-ślić się na podstawie całkowitego obciążenia linja ciśnienia, spadająca z osią łukową przekroju, to jest ona rzeczywistą linją ciśnienia i pozostanie nią tak długo, dopóki obciążenie niezmieni się; gdy zaś w budownictwie lądowem obciążenie bywa zwykle stale, więc wyznaczenie takiej linji ciśnienia jest tu zupełnem rozwiązaniem zadania.

b) Przyczyny zniszczenia sklepienia.

Zniszczenie sklepienia może się wydarzyć wskutek skrawężenia się czyli przełamania się około wewnętrznej lub zewnętrznej krawędzi spoiny, albo wskutek ześliznięcia się pewnej jego części wzdłuż płaszczyzny spoiny, albo wreszcie wskutek zgniecenia materjału sklepienia.

1. Skrawężenie się sklepienia. W rysunku 21. punkta zaczepienia Co i Ao sił H i Rn, względnie 0A przyjęto zupełnie dowolnie pośrodku grubości sklepienia w kluczu i pasze, a temu położeniu odpowiada pewna wielkość tych sił według wzorów 41. do 44., oraz pewna linja ciśnienia. Za każdą dalszą zmianą punktów zaczepienia zmienią się także i wielkości sił i linja ciśnienia, i spostrzeżemy, że czem więcej punkt zaczepienia C₀ zbliży się do zewnętrznego, a punkt Ao do wewnętrznego łuku sklepienia, tem mniejsze wypadnie parcie poziome H i naodwrót, czem więcej zbliży się C₀ do wewnętrznego zaś A₀ do zewnętrznego łuku, tem większe będzie H. Nadto okaże się, iż w razie najmniejszej wartości H linja ciśnienia górnym swym końcem dotknie zewnętrznego łuku sklepienia, dolnym zaś zewnętrznego łuku, natomiast w razie największej wartości H, dotknięcia końcami linji ciśnienia wypadnie wręcz przeciwnie, jak to widno z rys. 22.

Odnośnie zatem do wzoru 41.

H-min =

Ćr₁ x₁

Vi

45

ćri Д/g

46

Нтах =

Każda mniejsza wartość niż Hmin, lub większa niż Hi spowodować wyjście linji ciśnienia na zewnątrz sklepienia i co zatem idzie przełamanie się czyli skrawężenie się sklepienia około krawędzi jednej spoiny.

musi

Warunkiem więc zapobieżenia skrawężeniu jest dobranie rozmiarów sklepienia tak, by dała się wkreślić linja ciśnienia, której parcie poziome niewychodziłoby poza granice Hmin i Hmax, określone wzorami 45. i 46.

<r

Rysunek 22.

f'

cit

T—H

max

“i

i*-

(- -

G,

47

2. Zesliznięcie się sklepienia. Jeżeli linja ciśnienia, względnie jej styczna w punkcie zaczepienia E pada pod kątem prostym do powierzchni spoiny C± At, uwidocznionej w rys. 23a, to cała odnośna jej siła R w tym punkcie dozna zupełnego zrównoważenia wytrzymałością materjału. Skoro jednak linja ciśnienia niepadnie pod prostym kątem, tylko z prostopadłą do spoiny utworzy kąt у (rys. 23«), w takim razie jedynie część pewna odnośnej siły wypadkowej R, a mianowicie składowa jej prostopadła do spoiny N — R cos у

zostanie zrównoważona wytrzymałością materjału i objawi się jako opór tarcia:

48

Ot = f N — f. R cos у gdzie f jest spółczynnikiem tarcia i jeżeli <p jest kątem tarcia materjału sklepienia, to

49

50

Druga, do spoiny Cx At równoległa składowa, jest siłą poprzeczną Q = В sin у

będzie usiłowała przesunąć część sklepienia po prawej stronie spoiny w kierunku E Cir ale nie zdoła tego uczynić, jeżeli będzie Q <fN = Ot

ŁJl О

(5

,o

Rysunek 23 b. Przekrój poprzeczny.

~“T

■F

Rysunek 23 а. Przekrój podłużny

iS

кг-

-~p—-

---цО

albo R sin y :< fR cos y, sin y f cos y, stąd

sin у cos у

gdy zaś / = tg cp, więc także, jeżeli tg у tg cp, a ostatecznie jeżeli

52

T <P

to znaczy, jak długo kąt padania linji ciśnienia będzie mniejszy lub równy kątowi tarcia materjału sklepienia, ześliznięcie sklepienia nie nastąpi.

Z doświadczenia wiadomo, że spółczynnik tarcia kamienia o kamień lub cegły o cegłę f = 0*53 do 0*76*, a stąd kąt tarcia cp = 26 do 36° ; dla muru o beton lub też o mur f= 0*76, cp == 37° ; jeżeli zaś zaprawa świeża to f — 0*51, oraz cp = 27°.

Zaznaczyć tu jednak wypada, że kąt padnięcia y linji ciśnienia na spoinę w rzeczywistości rzadko kiedy wydarza się tak duży, jak wykazują wartości graniczne wyżej zestawione, i dla tego ześliznięcie się bardzo rzadko stanowi kwestję w sklepieniu.

3. Zgniecenie sklepienia. Siły wypadkowe R₁ do Rn, których kierunki tworzą linję ciśnienia, względnie normalne składowe tych sił, wyrażone wzorem 47. N = R cos y (rys. 23«) wywołają w poszczególnych przekrojach podłużnych sklepienia albo jednostajne natężenie cisnące, jeżeli ich punkt zaczepienia E padnie w środek ciężkości przekroju, — alboteż niejednostajne natężenie cisnące, jeżeli ów punkt zaczepienia znajdzie się w pewnym odstępie y od środka ciężkości przekroju. W tym ostatnim razie okaże się największe natężenie cisnące w najbliższej krawędzi przekroju, prostopadłej do płaszczyzny działania sił, zaś najmniejsze natężenie cisnące, — które może zejść nawet na największe natężenie. ciągnące, — w krawędzi wprost przeciwległej, a to zależnie od tego, czy odstęp punktu zaczepienia E od środka ciężkości wypadnie mniejszy lub większy od dalekości rdzenia przekroju.

Tu zatem trzeba liczyć się z dwoma przypadkami.

a) Jeżeli odstęp y punktu zaczepienia siły N od środka ciężkości przekroju jest mniejszy od dalekości el9 względnie e₂ rdzenia.

W tym przypadku występują w całym przekroju wyłącznie natężenia cisnące*, przyjąwszy zaś, że przekrój podłużny sklepienia

ma postać przekroju poprzecznego, to rzeczone natężenia cisnące dają się obliczyć z dostateczną ścisłością wzorami:

53

54

55

N M x₁ N Nyx± F /    FyxЛ

j = F V + J )

Fyx g

F    N Nyx₂ N

°2 = -p — ~J~ ⁼ F _ J ⁼ F

gdyż moment M = Ny\ zaś dalekość rdzenia przekroju

^ — Fx₁ — x±

/2

e2 Fx₂ x₂

56

więc otrzymamy ostatecznie

УХ j

57

iV

И УХ*

⁼ F l¹ “ ~¥

58

°² F \

Oznaczenia odmienne we wzorach wyżej zestawionych wynikają z właściwości sklepienia, a mianowicie: F jest powierzchnią podłużnego przekroju sklepienia, F składowa prostopadła siły R, i x2 odstępy krawędzi przekroju najwięcej i najmniej ciśnionęj od środka ciężkości, J moment bezwładności przekroju F, i ramię momentu bezwładności, obliczalne według równania

59

Przyjąwszy zresztą, że przekrój podłużny F sklepienia jest — jak zwykle — prostokątem o wysokości d i długości b, to będzie

bd3

X} —■ x₂ — 2 ,    == ^2

F =bd,

e~~bdX±d— 6

60

wyraziwszy wreszcie b — 100 cm, oraz xu x₂, d, t/ w centymetrach, F w kilogramach, i podstawiwszy we wzory 57. i 58. otrzymamy największe krawężne naprężenie cisnące na 1 cm² w kilogramach

Oi =

6y

100 d

61

°² ~ 100 d

62

Z wzoru t>2. wynika, że o₂ będzie dodatnie czyli cisnące, jeżeli 6 y    d

—- c 1, czyli gdy y -g = e\ nadto o₂ stanie się zerem, jeżeli

= e\ wreszcie o₂ będzie ujemne

1 —    = O a więc gdy у —

<!

6 у

czyli ciągnące, jeżeli —r > 1, czyli gdy będzie y > -g- = e.

To są właśnie oznaki rozpoznawcze, które oznajmiają, że w sklepieniu o danym przekroju i obciążeniu wystąpi wyłącznie tylko naprężenie cisnące, jeżeli punkt zaczepienia ekscentrycznej siły N nie wychodzi poza obręb dalekości rdzenia ± e przekroju, czyli gdy wpada w obręb środkowej trzeciej części grubości d sklepienia w danem miejscu. Skoro zatem w tym razie okaże się po obliczeniu największe krawężne naprężenie cisnące Oj co najwyżej równe dopuszczalnemu naprężeniu cisnącemu к w materjale muru, czyli skoro będzie ^ к, to zgniecenie muru nie nastąpi. Natomiast, jeżeli ów punkt zaczepienia wyjdzie poza obręb środkowej trzeciej części grubości d sklepienia, powstanie w jednej części przekroju ciśnienie a w drugiej ciągnienie z największością naprężeń na obu krawędziach i w tym razie trzeba się uciec do innych sposobów obliczenia niżej wskazanych.

Ъ) Jeżeli у > ei względnie у > e₂, czyli gdy x <L d iw przekroju obok natężeń cisnących wystąpią także natężenia ciągnące.

W niniejszym przypadku — prócz natężeń cisnących w jednej części przekroju — pojawią się w drugiej jego części natężenia ciągnące; gdy zaś mur sklepienia zarówno kamienny, jak ceglany, uie znosi natężeń ciągnących, więc nastąpi w tej drugiej części wprost mniejsze lub większe rozwarcie się spoin, które wytrzymałość sklepienia uczyni nie tylko wątpliwą, ale może nawet spowodować zgniecenie się sklepienia. W tym stanie rzeczy, gdy część ciągniona przekroju nie może przyjąć natężeń ciągnących, zachodzi potrzeba założenia, że istnieje tylko jedna, a to ciśniona część przekroju, na którą całkowite działanie z siły N idące należy przenieść. Część ta nazywa się skutecznym przekrojem poprzecznym, a postać i wielkość jego oraz występujące w nim największe natężenie cisnące należy wyznaczyć.

Do tego celu jednak nie nadają się poprzednie wzory 53. do 62., gdyż polegają na tern założeniu, że wszystkie punkta powierzchni przekroju spółdziałają wśród natężeń siłą N wywołanych, podczas gdy zadaniem naszem jest wyłączenie zupełnie części ciągnionej przekroju, której spółdziałanie jest tu niemożliwe.

Do obliczenia największego natężenia cisnącego w niniejszym przypadku odnośny wzór przybierze postać

63

Xo - Z =

■i'<>

gdzie odnośnie do rysunku 236, prostokątny przekrój podłużny AB CD sklepienia z zakreskowaną częścią ciśnioną А В Ox 0₂ = Fs = bx, jest odstępem linji zerowej od najwięcej ciśnionej krawędzi А В przekroju, która to linja jest prostopadła do płaszczyzny działania siły ekscentrycznej N, mającej punkt zaczepienia E w odstępie г od krawędzi A B, J moment bezwładności i S moment statyczny skutecznego przekroju F» względem linji zerowej Ox 0₃ (rys. 236).

64

Ь Xos

Ponieważ tu moment bezwładności J — —тг~

Xo

zaś moment statyczny S = b x₀ X g — % Ъ x₀z

65

więc po podstawieniu tych wartości we wzór 63. otrzymamy

\ Ъ Xoz

! ъ io! = Xo

CM |co

66

л    Xo

stąd z = -g-

Xo — S Z

Z tego widno, że natężenie cisnące rozkłada się na przekrój skuteczny, którego szerokość x₀ jest 3 razy tak wielka jak odstęp 0 punktu zaczepienia E siły N od krawędzi najwięcej ciśnionej A B.

Największe wreszcie ciśnienie w krawędzi

N Xo N (x₀ — Z) Xo — =

a stąd po podstawieniu wartości S, J, x₀ — z z wzorów 64., 65., 66. otrzymujemy dla przekroju prostokątnego

67

68

69

___Nxo    2

N Xo

Xo, ostatecznie

\ Ъ Xo ³    ± b x₀s ' 3

70

2 N 2 N ⁼ Sbz

gdzie Xo, b, z w centymetrach, N w kilogramach, zaś Oc? wyniknie także w kilogramach na 1 cm² powierzchni cienionej części przekroju.

Gdyby siła N działała w środku ciężkości ciśnionego skutecznego przekroju Fs, to natężenie cisnące byłoby jednostajne i na każdy centymetr kwadratowy wyniosłaby

71

O cd =

Fs Ъ x₀ 3 b z

Z porównania wzoru 70. z wzorem 71. okazuje się

72

Od = 2 O cd

to znaczy, że rzeczywiste największe natężenie cisnące krawężne przekroju skutecznego jest 2 razy większe od natężenia cisnącego centrycznego, idącego z pomyślanego działania centrycznego siły N.

Z pomocą wzoru 68. otrzymujemy wielkość powierzchni Fs=bx₀=3bz skutecznego przekroju, względnie odstęp x₀ linji zerowej Oi 0₂, jeżeli od krawędzi najwięcej ciśnionej odmierzymy prostopadle trzykrotny odstęp z.

Jeżeli wreszcie zgodnie z założeniem podstawimy we wzór 70.: b — 100 cm, oraz największe dopuszczalne natężenie cisnące kra-

wężne к w murze sklepienia, więc będzie к —

2 N

2 N

73

300 z

74

300 к

a stąd z =

Warunek wytrzymałości sklepienia przeciw zgnieceniu, wyrażony równaniem 74. wymaga, by odstęp z linji ciśnienia, od któregokolwiek z obu łuków sklepienia nie był mniejszy lub co najwyżej 2 N

równy wartości

Wprawdzie ekscentryczna siła cisnąca N w każdem miejscu poprzecznego przekroju sklepienia ma inną wartość od klucza do pachy idąc, zaczem i odstęp z powinienby mieć stosownie zmienne wartości. W praktyce jednak oblicza się wielkość z dla największej siły N, występującej na oporze i zastosowuje się tę wielkość jako

£kWarczyński. Podręcznik budowlany.

stałą w całem sklepieniu. W ten sposób można zatem wkreślić w sklepienie dwie linje łukowe graniczne, poza które linja ciśnienia nie powinna wyjść w kierunku żadnego z obu łuków zewnętrznych sklepienia.

Jeżeli zatem sklepienie otrzyma taki skuteczny przekrój podłużny stały, względnie zmienny, w którym odległość x₀ linji zerowej od krawędzi najwięcej ciśnionej będzie trzykrotnością odstępu z punktu zaczepienia siły N od rzeczonej krawędzi, to jest: w którym x₀ = 3 z = ds, a sam odstęp z odpowie warunkowi, wyrażonemu wzorem 74., to w przekroju tym wystąpią wyłącznie tylko natężenia cisnące, a sklepienie takie będzie dostatecznie wytrzymałe na zgniecenie, idące z działania siły N.

2 N

-^-=oo, t. j. nieskończenie wielkie i musiałoby na-

• Nakoniec, co do określonego rysunkiem 22. położenia obu granicznych linij ciśnienia, z których jedna odpowiada najmniejszemu parciu poziomemu Hmin, a druga największemu Umax według wzoru 45. i 40., wypada podnieść, że dla obu tych linij odstęp z — o, a zatem największe krawężne natężenie cisnące według wzoru 70. będzie 2 N

ad=Wb~z =

stąpić zgniecenie sklepienia. Zaczem okazuje się, że obie te graniczne linje ciśnienia nie odpowiadają wytrzymałości sklepienia przeciw zgnieceniu, i że muszą znajdować się co najmniej w takim odstępie z od obu łuków zamykających sklepienie, jaki wynika z warunkowego wzoru 74. Rozumie się jednak, że skoro dadzą się wykreślić obie graniczne linje ciśnienia w ten sposób, aby odstęp

ich od najbliższego luku sklepienia w kluczu i w pasze -г = bedzie oczywiście jeszcze korzystniej.

oo I

to

c) Parcie poziome różnych sklepień kolebkowych.

1. Sklepienie półkoliste. Linja ciśnienia w tern sklepieniu powinnaby być także półkolista, co jednak nie jest możliwe, gdyż w takim razie kierunek ostatniej siły wypadkowej Rn, względnie styczna do linji ciśnienia w punkcie jej zaczepienia na oporze musiałaby być pionową i jako taka nie mogłaby być wypadkową z parcia poziomego H i obciążenia pionowego Gi tak, jak wszystkie poprzedzające ją wypadkowe Rv, B₂, Ił₃ . . . Itn—Gdy zatem wobec tego linja ciśnienia nie może przedstawiać półkola pełnego,

wiec zamiast obustronnych dolnych części kolebki półkolistej wysuwa się poziome warstwy cegieł z muru oporowego po łuku jako tak zwane wysklepki, i na nich dopiero jako na oporach wy-murowuje się w dalszym ciągu półkola sklepienie segmentowe, któremu odpowiada kąt środkowy około 120°. W tak utworzonych warunkach sklepienia obliczenie parcia poziomego H itd. nie natrafia już na żadne przeszkody.

£. Sklepienie płytkie. Parcie poziome H i wypadkowa Rn, względnie oddziaływanie oporowe Ox oblicza się w sposób, wskazań}^ wzorami 41. i 42.

3» Sklepienie płaskie czyli płytowe. Parcie poziome U i wypadkowa Rn równa oddziaływaniu 0₁ oblicza się w sposób wskazany wyżej pod 2., ale z odniesieniem do pomyślanego bardzo płytkiego sklepienia, wrysowanego w przekrój danego sklepienia płytowego w ten sposób, że oba końce dolnego łuku wspierają się na krawędziach opory, zaś wierzchołek górnego łuku dotyka zewnętrznej powierzchni płaskiej sklepienia płytowego.

4«. Sklepienie kolebkowe niesymetryczne. Jeżeli w przekroju sklepienia niesymetrycznego, dostatecznie wytrzymałego, uwidocznionego w rysunku 24. są dane pośrodku grubości punkta zaczepienia linji ciśnienia A₀, Bo, Co, oraz jeżeli wypadkowa całkowitego obciążenia lewej połowy sklepienia jest Gx w odstępie od punktu zaczepienia oporowego Ao, zaś prawej połowy G₂ w odstępie x₂ od punktu zaczepienia oporowego B₀, to obie połowy będą wzajemnie na siebie parły w punkcie zaczepienia C₀ w kluczu z jednaką mocą ze względów równowagi statycznej. Każde z obu tych parć jest wynikiem oddziaływań Ox i 0₂; i chociaż kierunek rzeczonych parć jest nieznany, to można pomyśleć, że parcie idące z lewej połowy sklepienia, daje się rozłożyć na parcie poziome H2 i siłę pionową Fa, które są tak samo wielkie, jak składowe idące z prawej połowy sklepienia i działające w kierunku wprost przeciwnym.

W stanie równowagi statycznej muszą zatem zachodzić równania momentów sił, odniesione w lewej połowie sklepienia do punktu obrotu Ao, w prawej do B₀, a mianowicie:

G2 #2    H\ У2

\ gdy zaś ze względu na równowagę statyczną musi być НХ — Н₂ = Н, oraz Q₂ = Qx~ Q, więc

Ç>2 =

н₂ Ух -h @2 ai = Gx хи н\ У г — Ql «2 = G2 x2, stąd Gi xx — H₂ yx

ax

a₂

у.

G\    Но У\

^2 ^2 Ą Vz

«1

«2

Щ {у 1 »2 -Ь Уъ а\) =

= — Gx Хх a g — 6г₂ #₂ aj ostatecznie parcie poziome

(jj ć?₂ —I— G2 Xo ö|

H — Hx = Но =

7/1 «о H- У2 «1

75

Rysunek 2 k

a,

ar

a?

УУ

<■ - -X— -*l

!

/Л

%.

V,

Q<

Kr

G- Ж

d) Stałość opór ¹ i filarów sklepienia.

Wytrzymałość czyli stałość muru oporowego, względnie filaru sklepieniowego zawisła od ostatniej siły wypadkowej Rn na oporze, — równej zresztą oddziaływaniu oporowemu Ot —, złożonej z parcia poziomego H i całkowitego obciążenia pionowego Gx lewej połowy sklepienia. Obciążenie Gt jest dane lub łatwo zresztą obliczalne; natomiast rzeczywistego parcia H nie znamy, gdyż jest dla każdej możliwej linji ciśnienia inne. Jesteśmy jednak w stanie oznaczyć pewne graniczne jego wartości, to jest Hmin i Hmax, a tern samem i graniczne wartości wypadkowej Rn, względnie oddziaływania Ot, co zresztą zupełnie wystarczy do wyznaczenia stałości muru oporowego, który gdy będzie dostatecznie wytrzymały dla wartości granicznych, to wytrzyma tern samem i wszelkie pośrednie wartości H i Rn.

¹ Opora rodź. żeńs., podobnie jak podpora dla odróżnienia od wyrazu opór rodź. męs.

Zwykle wystarcza przyjęcie za podstawę średniej wartości parcia poziomego H. odpowiadającego średniej linji ciśnienia, o ile wogóle da się wykreślić.

Jeżeli wypadkowa ogólna R wszystkich sił, działających ponad uwidocznioną w rys. 25. spoiną I—Г muni oporowego w odsadce fundamentowej przetnie tę spoinę w punkcie E, to jest to zarazem punkt linji ciśnienia muru oporowego.

Rysunek 25.

P,

■с* л

л.

C1 +

г#---

pc

Na ogólną tę wypadkową R składają się: siła Rn z punktem zaczepienia A₀, względnie jej składowe H i 6r1? oraz ciężar całkowity G muru oporowego ; stąd ze względu na równowagę statyczną otrzymujemy równanie momentów Gt (d₀ — c — z) -h G (x — z) — H yi = o, stąd

— (Gi -ł- G) z = — Gi (do — c)--G x H yx

wreszcie odstęp punktu zaczepienia E od zewnętrznej krawędzi I muru oporowego

Gx (d₀ — c) -t- G x — H yi

76

Gi 4- G

Również i sposobem wykreślnyin daje się położenie punktu E wyznaczyć.

Warunkiem wytrzymałości czyli stałości muru oporowego jest, by siły nań działające nie spowodowały ani wywrócenia około krawędzi zewnętrznej I, ani zgniecenia materjałn muru, ani też przesunięcia się wzdłuż spoiny.

Wywrócenie muru musi nastąpić, jeżeli wypadkowa R przetnie przedłużenie spoiny I — Г na zewnątrz krawędzi 7, czyli gdy z wypadnie odjemne według wzoru 76. ; dodatnie z zatem będzie oznaką, że wywrócenie nie wydarzy się.

Sama wszakże wypadkowa R składa się z siły poziomej R i z ekscentrycznie cisnącej pionowej P = Gx -+- G, z których pozioma może spowodować ześliznięcie się muru po spoinie 7—1\ a pionowa zgniecenie.

Ześliznięcie nie nastąpi, jeśli spełniony zostanie warunek, wyrażony wzorem 52. względnie 51., który w odniesieniu do muru oporowego przybierze postać

77

H ^ f P = f (Gx 4- G) = Ot Co się tyczy zgniecenia muru, to trzeba przedewszystkiem stwierdzić zapomocą wzoru 55. i 56., a właściwie zapomocą wzoru 60. — z powodu, że przekrój muru oporowego jest w spoinie 7—Г prostokątny o powierzchni 7 = b d, — czy odstęp у punktu zaczepienia E wypadkowej R od środka ciężkości przekroju jest mniejszy lub większy od dalekości rdzenia przekroju, względnie czy w całym przekroju lub w pewnej tylko części jego zapanuje natężenie cisnące.

W pierwszym przypadku oblicza się największe natężenie cisnące według wzoru 57. i 58., a właściwie według wzoru 61. i 62., który wt odniesieniu do naszego muru oporowego przybierze postać

О, =

Gi 4- G

(-V)

= d\¹-{-4r

78

Gx G

79

o₂ =

i jeżeli się okaże o₄ co najwyżej równe dopuszczalnemu natężeniu cisnącemu к w materjale muru, czyli skoro będzie ot ^ 7, to zgniecenie muru nie nastąpi.

W drugim przypadku, to jest gdy w jednej części przekroju wystąpi natężenie cisnące, a w drugiej ciągnące, oblicza się największe krawężne natężenie cisnące w przekroju skutecznym według wzoru 69., względnie według wzoru 70., który przybierze tu postać 2 P Ъ X

2 (Gl G)

2 (Gx h- G) 300 0

80

Od —

i skoro sie okaże oa co najwyżej równe dopuszczalnemu natężeniu cisnącemu h, t. j. gdy q,i ^ &, to zgniecenie muru oporowego nie nastąpi.

Filary sklepieniowe oblicza się w podobny sposób jak mur oporowy, czyli opora sklepienia z tą różnicą, że na filarze wspiera się co najmniej dwa sklepienia.

e) Zestawienie ostatecznych wniosków.

Z przeprowadzonego wyżej pod 1. do 4. wywodu wynikają następujące wnioski.

a)    Jeżeli na podstawie danych rozmiarów i obciążenia sklepienia kolebkowego da się wykreślić w poprzecznym jego przekroju linja ciśnienia, która ze wszystkich innych możliwych linij ciśnienia zbliży się w przecięciu najwięcej do osi lukowej przekroju, to będzie to rzeczywista linja ciśnienia. Gdy zaś w budownictwie lado wem i przekrój i obciążenie sklepienia są stałe, więc wyznaczona w ten sposób linja ciśnienia daje tu dostateczną pewność co do wytrzymałości sklepienia.

b)    W licznych przypadkach, gdzie wyznaczenie linji ciśnienia jest trudne, wystarczy wyznaczenie — o ile to możliwe — największej i najmniejszej linji ciśnienia w takiem wszakże położeniu, by najmniejszy ich odstęp г od łuków zewnętrznych sklepienia posiadał conajmniej wartość, wynikającą z wzoru 74.

c)    Jeżeli największa i najmniejsza linja ciśnienia dadzą wykreślić się w obrębie rdzenia przekroju poprzecznego i spadną w jedną linję, to świadczy to jeszcze korzystniej o wytrzymałości sklepienia.

d)    Styczna linji ciśnienia wogóle, a zatem także najmniejszej i największej linji ciśnienia nie powinna w żadnem miejscu przekroju tworzyć z prostopadłą do spoiny większego kąta, niż kąt tarcia materjału sklepienia, aby nie nastąpiło ześliznięcie się muru sklepienia wzdłuż spoiny.

f) Wykreślenie linji ciśnienia.

Na podstawie całego wyżej przedstawionego wywodu statycznego przeprowadza się wyznaczenie linji ciśnienia, potrzebnej grubości w kluczu i pasze, oraz wytrzymałości danego sklepienia w sposób, uwidoczniony w następujących dwu przykładach.

PRZYKŁAD I.

Jak wielką grubość w kluczu i pasze trzeba nadać sklepieniu kolebkowemu z cegieł na zaprawie wapiennej pod posadzką sali gimnastycznej obciążoną 400 Jcgjm³, jeżeli rozpiętość sklepienia ma wynosić w świetle 8 m, strzałka 2 m, wierzch nx n (ryś. 26.) nad-murowania sięgać 40 cm niżej powierzchni posadzki fx f₂, grubość nasypki w kluczu łącznie z posadzką 0 20 m.

1. Linja ciśnienia i wytrzymałość sklepienia.

Rysujemy przedewszystkiem wewnętrzny łuk A C lewej połowy poprzecznego przekroju sklepienia, uwidocznionego w rys. 26., przyjmujemy lub obliczamy na podstawie jednego z wzorów doświadczalnych grubość w kluczu i pasze i wrysowujemy. W niniejszym przypadku przyjmujemy grubość w kluczu dx = 30 cw, w pasze d₂ = 45 cm, i otrzymany w ten sposób zarys przekroju dzielimy na pionowe, po 0*5 m szerokie paski trapezowe pod założeniem, że mała część łuku sklepienia, tworząca dolny bok pasków, jest linją prostą. Paski te przedewszystkiem sprowadzamy do takiej wysokości, jakąby posiadał mur sklepieniowy tak samo ciężki, jak odnośna część nasypki z podłogą, oraz jak obciążenie użytkowe sklepienia, zapomocą szematycznego wzoru:

81

hm H⁻ h'm —f— h"m

Y n    q

h = hm —(— hn . ” —\-    =

gdzie hm jest rzeczywista wysokość muru wpadającego w obręb paska, hn rzeczywista wysokość nasypki z podłogą, yn jej ciężar

K"m

właściwy, у ciężar właściwy muru, h'm — hn . y wysokość zredukowana nasypki do wysokości muru, q obciążenie użytkowe na 1 m³, =y wysokość zredukowana użytkowego obciążenia sklepienia.

Po dokonaniu tej redukcji wysokości mnożymy paski przez 1 w długości sklepienia, mierzonej prostopadle do płaszczyzny rysunku 49, i obliczamy ich objętość i ciężar.

Podstawiwszy we wzór 81. odnośnie do istniejących norm Y = 1600 kg, yn — 1400 kg, dane q = 400 kg/m³, hn — 0 2 m otrzymujemy zredukowane długości boków pionowych każdego paska w następującym szeregu:

ho = О-З-нО-2 X "Щ5 -+- Щ) = °'3    0 875 X 0-2 -+- 0-25 = 0 725 m

h. = 0-3075 -b 0-2175 X 0-875 -t- 0-25 = 0-750 m,

h„ = 0-3125 -+- 0-2875 X 0 875 -+- 0 25 = 0-814 то, ha = 0-325 -+- 0-4 X 0-875 -+- 0'25 = 0 925 to,

= 0 5125 -+- 0-4 X 0-8754-0-25 = 0-5125 -+- 0-35 -t- 0-25 = 1112 to, hà = 0-7625 -I- 0-60 = 1-362 то, he = 1 10 -+- 0 60 = 1 700 to, h₇ = 1-525 -I- 0-60 = 2125 to, hs = 210-t-0 60 = 2 700 to, h₉ = 1-825 -+- 0-60 = 2-425 to.

Rysunek 26.

Przekrój sklepienia z filarem oporowym.

X 5m-- -

«m

o*

kTi

iO

!”4 °'S I °'⁵ \ « I »•’ [ «'S I 0-5 |c 0-5 I 0-5 [

S    8

h| г-тоо

rçVTOQ

h=i-36Z

h=i-»in

Ь*0'8ЛН

h=ox5o

h=ei75

L,

► f-0-90->0375 i

oS*

₉S,

H.

pSu

a o^a oSi

rHr

/js₆

cc

|pj--

-;- D*S 5ü- - - -- ; -гч*5-    - • i

u«2m- -

.o;

I« :

o.

Am-

-x

ЭТ5 -

r?

C5- —

<___

i Wc

Si

S'i,

9|i4 9'î 9‘* s-aZ=0-95- -tiz=0‘85-*'

:    r À

«Jf

|Sk

G / 9«£

- -r-Z-TIÖ

G,

g.o

&    g>\>

9s g, ga g.

2'5m

E\

Rj

,trnS

ÿ!:t'

Stąd ciężar objętości pasków 0’5 do 0 375 m szerokich, wy-mnożonych przez 1 m długości sklepienia: ho —f- hy 2 —

X 0-5 X 1X1600 =

0-725-f-0-750

X 800 = . 590 kg

02 =

0-750-i-0-814

X 0-5 X 1 X 1600 = 0-782 X 800 = . 626 „

0-814-h 0-925

X 800 = .... . Do przeniesienia

696 „

1912 kg

<7₄ =

0-925 -ь 1112

Z przeniesienia

X 800 =

1912% 815 „

<75 =

1*112 —ł— 1*362

X 800 =

990 n

ffe =

1-362-f-1*700

X 800 =

1225 „

9l =

1*700 H- 2125

X 800 =

1530 „

2-125 h- 2-700

X 800 =

1930 „

2-700 -+-2-425

X 0-375 X 1600 =

1538 „

I, g = Gl = . . 9940 kg

Po wkreśleniu obliczonych wyżej zredukowanych długości h₀ do h9 w przekrój sklepienia, od dolnego czyli wewnętrznego jego łuku A C mierząc, otrzymujemy z połączenia wierzchnich ich punktów końcowych linję obciążenia L Lx L₂, zamykającą trapezy pasków od góry, wyznaczamy środki ciężkości pasków i z tych środków jako z punktów zaczepienia wykreślamy linje pionowe, wskazujące kierunek działania ciężarów gt do g₉.

Osobno rysujemy wypadkową Gx = gx -+- g₂ -+- . . . -i- g₉ = 2 g jako linję pionową w skali 1 m = 1000 kg i z obranego obok dowolnie bieguna O¹ (rys. 27.) tworzymy wielobok sił a O¹ g₉ zaś na pionowych kierunkach ciężarów (rys. 26.) wielobok sznurowy s₀ st s₂ . . . «s «loi którego bok s₀ s, || a CP-, s₄ s₂ || gt 0i, s₃ s₃ || дя O¹ . . . s₈ s₉ || И Oi, s₉ s₁₀ II 0₉ Ot. Skrajne kierunki tego wieloboku sznurowego $₀ — i s₉ — s₁₀ przedłużone przetną się w punkcie t, przez który — jak wiadomo — musi przechodzić pionowa wypadkowa Gi i w ten sposób położenie jej zostało już ustalone.

Ponieważ między wszystkiemi linjami ciśnienia, jakie dadzą się wykreślić w naszem sklepieniu będzie także jedna taka, która przejdzie przez środki grubości C₀ w kluczu i A₀ w pasze, a rzeczywista linja ciśnienia — jak stwierdzono — powinna właśnie najwięcej zbliżać się do osi łukowej przekroju, więc przyjmujemy A₀ i Co jako punkta zaczepienia linji ciśnienia, przedłużamy parcie poziome H od punktu Co do przecięcia się z siłą pionową Gx w punkcie w, przez który — jak wiemy — musi ze względów statycznych przechodzić także i oddziaływanie oporowe mające punkt zaczepienia A₀ i w ten sposób jest już wyznaczony kierunek Ao ш oddziaływania Ou właściwego przyjętym obu punktom zaczepienia linji ciśnienia. Wykreśliwszy z punktu a pomocniczego wieloboku sił (rys. 27.) linję poziomą w prawo, z punktu zaś g$ równoległą do kierunku A₀ m oddziaływania Ot aż do przecięcia się z poziomą, otrzymujemy wielkość parcia poziomego a O = H właściwego linji ciśnienia przyjętej, oraz wielkość oddziaływania g% O jako wypadkową sił składowych H \ Gi.

Z połączenia wreszcie punktów gu g₂, g₃ ... g₉ z punktem O powstaje nowy wielobok sił, którego linje gx O, g₂ O, g₃ O ... gQ O

Rysunek 27.

Wielobok sił.

-10

Н=бэоокд

|8x

R*

R*

pg*

gt

Rv

Skala-. lcm=1000Xg:

'KqWSOO O 4090 teoe 3000    **000 SOOOKQ

IhmIhhI......1.....4 4 4—1

są kolejnemi wypadkowemi Ri, R₂ ... R₉ i jeżeli na tej podstawie wkreślimy w przekrój sklepienia linję łamaną w ten sposób, że będzie Co — 1 II a O, 1 — 2 K ÿi O, 2 — 3 II 02 O ... 8 — Ao || gt 6, to otrzymamy wielobok sznurowy, złożony z kierunków wszystkich odnośnych sił wypadkowych R, którego punkta przecięcia z po-szczególnemi spoinami sklepienia tworzą właśnie linję ciśnienia. Ta linja mówiąc nawiasem wcale mało różni się od ostatniego wieloboku sznurowego i można uważać obie te linje łamane jedną za drugą zwłaszcza, jeżeli szerokość pasków jest niewielka.

Wielobok sił a O b wyrysowany w skali 1 cm = 1000 kg wykazuje:

H = 6900 kg, i?, = 6950, R₂ = 7025, Ą = 7175, i?₄ = 7450, Rb = 7875, Ą = 8525, R- = 9475, R₈ = 10875, Ą = 12100 kg.

Można także obliczyć wielkości tych sił z odnośnych wzorów i w ten sposób sprawdzić dokładność wyniku rysunkowego, a mianowicie:

H z wzoru 41., położenie siły Gx z wzoru 43., zaś wypadkowe Bx, B₂ ... B₉ według wzoru 44., w którym H pozostaje stałe, a tylko Gx będzie zmienne i tak:

Ri = \Jtt² -+- gx², Ro — \/Hz-\-{cjx -hg₂)², #₃ = \/Н'*-\-(дх -t-^₂-h^₃)³, itd. w końcu Ą = \/#²4- {Gx — g₉)³, #₉ — \/У/³ 4- ćrj³.

Odnośnie do rys. 26. przedstawiają się daty szczegółowe co do położenia linji ciśnienia w następującej tabliczce:

Grubość sklepienia od klucza do pachy

Szerokość

rdzenia

id

Środek ciężkości spoiny

id

Odstęp punktu zaczepienia m linji ciśnienia

od zewnętrznego od środka cięż-łuku sklepienia kości spoiny

w metrach

1-1

2-2

3-3

4-4

5-5

6-6

7-7

8-8

9-9

0-3000

0-3075

0-3125

0-3250

0-3375

0-3625

0-3875

0-4250

0-4500

01000

01025

01042

0-1083

01125

0-1208

01292

01417

01500

01500

01537

01562

0-1625

0-1687

0-1812

0-1937

0-2125

0-2250

01500 01537 01375 01437 01437 01500 01625 01937 0-2250

00187

0-0188

00250

00312

00312

0-0188

Z tej tabliczki jakoteż i rys. 26. i 27. widać, że nasza linja ciśnienia jest rzeczywistą, gdyż bardzo tylko nieznacznie odstaje od osi łukowej poprzecznego przekroju sklepienia.

Hmin

Celem zbadania, czy projektowane sklepienie jest dostatecznie wytrzymałe przeciw skrawężeniu się, trzeba przekonać się, czy wyznaczone wyżej parcie H = 6900 kg leży w granicach największego i najmniejszego parcia poziomego, wynikającego z wzorów 45. i 46., po podstawieniu danych, uzyskanych z obliczenia i z rysunku 26. i 27.: Gx =9940 kg, хх — \'Ъ1Ьт, yx = 24-0*3 = 2*3 w, x₂ — 1-275 4- 0-375 = 1*65 m, y₂ = 2 m\ stąd Gx xx 9940 X 1-275    12673-5

— yx —    2-3    —    2-3    - 5o10 k9>

Umax —

9940 X 1-65    16401

= —2“    8200 kg.

A zatem okazuje się istotnie Hmin < H <c Hmax, wobec czego nie zachodzi niebezpieczeństwo skrawężenia się sklepienia.

Z rys. 26. oraz z tabliczki wyżej umieszczonej łatwo ocenić, że kąty padania yl5 y₂, y₃ . . . y₉, jakie tworzą wypadkowe RXl R₂, R₃ . . . R₉, względnie styczne do linji ciśnienia z prostopadłą do spoin w punktach zaczepienia mx, m₂, m₃ . . ., są tak nieznaczne. iż zbliżają się prawie do zera, zaczem cos у ^ 1, a stąd przedewszystkiem odnośnie do równania 47. Nx = Rx cos y, = RVl No = Ro cos jo = bd. i można bez żadnej ujmy zamiast Nx, Л₂, N₃ . . . uwzględnić w obliczeniach Rx, R₂, R₃ . . . itd. Nadto, gdy jx ^ y₂ ^ y₃ ^ . . . y₉ ^ 0 < <p — 26 do 86°, czyli gdy kąty utworzone między prostopadłą do spoiny a odnośną wypadkową w punkcie zaczepienia są mniejsze niż kąt tarcia, wiec niema niebezpieczeństwa ześliznięcia się sklepienia wzdłuż spoiny, a to na podstawie dopełnionego warunku, określonego wzorem 52.

Z ostatniej wreszcie kolumny rzeczonej tabliczki widno, że punkta zaczepienia mx, m₂, ms . . . stycznych do linji ciśnienia leżą prawie w środku ciężkości, a w najgorszym razie w obrębie rdzenia spoin odnośnych, z czego wniosek, że we wszystkich przekrojach podłużnych, względnie spoinach sklepienia zapanuje w całości natężenie cisnące.

Wobec tego największe krawężne naprężenie cisnące oblicza się według wzoru 61. z uwzględnieniem wartości у z ostatniej ko

lumny tabliczki w sposób następujący.

W spoinie 1—1, gdzie «/ = 0, N=II = 6900lag, di =0-3ж — 80cm,

6900

a* — 100 d

= 2‘3 kg'em²,

100 X 30

w spoinie 2—2, gdziey=0, Nx—Rx = 6950%, d₂ = 0-3075 m = 30’75 cm,

6950

= 100 X 80-76 = 226 kglcm2’

w spoinie 3—3, gdzie у — 1 87m, N₂ =    =7025kg, ^₃=3125cwy

6 X 1*87 31-25

7025

°3 =

= 2 248 X 1*36 = 3-06 kg\cm²r

100 X 31-25

w spoinie 4—4, gdzie y—1-88cm, N₃ — R₃ = lllbkg, dtt = 3<2 bcm

6 X 1*88'

7175

°⁴⁼⁼ 100 X 32-5 w spoinie 5—5, gdzie y = 2-5 cm, N4 = 224=7450%, dr₀ — 3Slbcm,,

32-5

= 2-21 X 135 =3 kg ! cm²,

7450    /    6 X 2-5\

°5 = 100 X 33-76 i¹ -¹“    33-75 /

= 22074 X 1*44 = 3-18 kg jem² y

gxx = 4-85 X 1-275 X 1 X 1600 4-777*75 kg (obciążenie posadzką) =.................

10671-75 „

1200-00

9io —

2-775 -+- 2-5

X 0-375 X 1 X 1600 = . . . 1582-50 kg

£₁₂ = ll'5X0-3XlXl6004-3034-5%(ciężarstropu)= 8554-50 „ ^₁₃ = 12*5 X 0*45 X 1X16004-960 A# (ciężar dachu) = 9960*00 „ ^i4 = 5 X 0 15 X 1 X 1600 =

Całkowite obciążenie muru oporowego G — . 31968* 75 kg Odstęp tej siły G od krawędzi I w odsadce muru oporowego według wzozu 43.:

«i =

1582-5 X 2 3625 4- 10671-75 X 1 5375 4- 8554-5 X 0 75

31968-75

9960 X 0-3754-1200 X 0Ю75    30387-35

31968-75

31968-75’

ostatecznie zx == 0-95 m.

Znając wielkość i położenie całkowitego ciężaru G muru oporowego oraz siły wypadkowej Ą na oporze, jesteśmy w stanie złożyć obie te siły w ostateczną wypadkową R sposobem wykreślnym z równoczesnem wyznaczeniem odstępu jej punktu zaczepienia E od krawędzi I w odsadce fundamentowej muru oporowego (rys. 26. zapomocą wzoru 76., mianowicie:

z—

Gx (d—c)4- G zx—H Уз _ 9940

2-55

0-375

2 / 4-31969 X0 05

Gx 4- G

9940 4- 31969

6900 X 2-6375    23483-25 4- 30386*83 — 18198*75    35673 *33

41909 =

41909

41909

= 0-8512 czyli z = 0-85 m.

Można zresztą wyznaczyć wielkość wypadkowej R także według wzoru 44., w którym zamiast Gx należy podstawić Gx 4- G będzie więc

82

R = y/® 4- (Gx 4- G)*

Ponieważ wypadkowa R ma punkt zaczepienia E wewnątrz spoiny I—Г i to na granicy wewnętrznej trzeciej części grubości 2-55 *

muru oporowego, t. j. —g— = 0*85 m, więc skrawężenie tego muru

nie może się wydarzyć; nadto w całej spoinie I—Г wystąpi tylko naprężenie cisnące, obliczalne według wzoru 61. i 62., w których

255

wartość у — ~2~ — 85 = 42;5 cm, zaś siła normalna N = Gx 4- G =■ = 9940 4- 31968-75 = 41909 (zob. str. 519 i 524).

Największe zatem krawężne naprężenie cisnące

41909

0| = 100 d {1_+" ~d) ⁼ ШХ256

1Ч-

6 X 42 6

41909

255

— 25500

= 1-6435 X 2 = 3-287

Oj = 329 kgjcmз, najmniejsze zaś naprężenie krawężne cisnące o₃ = o, Gdy zatem największe krawężne naprężenie cisnące jest mniejsze od dopuszczalnego, wynoszącego 7, względnie 8 kg jem², więc pro-jektowany mur oporowy jest zupełnie wytrzymały na zgniecenie.

Parcie nareszcie poziome H, jako druga składowa wypadkowej R będzie usiłowała przesunąć mur oporowy po spoinie I—I', ale bez skutku, gdyż obie składowe pionowe Gx -b G = 41909 kg będą temu przeciwdziałać według wzoru 51., z oporem, który po podstawieniu f — 0-76, zaś N = Gx -t- G = 41909 wyniesie:

Ot = 0 76 X 41909 = 31850 84 kg, podczas gdy H = 6900 kg tylko.

PRZYKŁAD II.

Jeżeli lewą pokowę poprzecznego przekroju sklepienia, zaprojektowanego w poprzednim przykładzie I., obciążymy jednostajnie po 600 kglm² rzutu poziomego, a zatem obciążymy niesymetrycznie, zachodzi pytanie, o ile rozmiary projektowane będą musiały w niniejszym przypadku uledz zmianie, aby sklepienie stało się dostatecznie wytrzymałe.

Obliczona poprzednio grubość sklepienia byłaby tu widocznie za słabą, przyjmujemy zatem, że grubość sklepienia w kluczu d=io cm, a w pasze 60 cm, zaczem idzie potrzeba poddania całego sklepienia statycznemu zbadaniu.

Rysunek 28. przedstawia przekrój poprzeczny A Ax В Bx C Cx całego sklepienia, gdzie nx n oraz nx¹ w¹ jest wierzchem nadmuro-wania obu pach sklepienia, fx f₂ wierzchem posadzki. Zresztą podział całego przekroju na paski pionowe, zredukowanie długości boków pionowych tych pasków zapomocą przemiany obciążeń wszelkich na obciążenie murem i wykreślenie na tej podstawie linji obciążenia L Lx L₂ L₃ Ł₄ L₅, obliczenie ciężaru poszczególnych pasków gx, g₂, g₃ . . . g]8, wyznaczenie ich środków ciężkości i położenia wypadkowego obciążenia Gx w lewej i G₂ w prawej połowie przekroju sklepienia przeprowadza się sposobem w przykładzie I wskazanym i uwidocznionym.

Wobec tego dalej obliczenie ciężaru pasków przedstawia się-w następującym szeregu.

w spoinie 6—6, gdzie ?/=312cm, N₅ = R₅=18rlbkg, d₆=3C)2bcm, 6 X 312'

7875

100 X 36-25

36-25

= 2-17 X 1-52 = 3-3 kgjcmt,

w spoinie 7—7, gdziey = 3-12cm, N₆=R(i=8b<2bkg₁ d₇=S8‘lbcm, 6 X 312'

8525

o₇ =

= 2 2 X 1*484 = 3 27 kg] cm¹,

100 X 38-75

w s p o i n i e 8—8, gdzie у = 1-88 cw, N₇ — R₇ — 9475 kg,    = 42-5 cm,

9475

100 X 42 6

38-76

6 X 1-88'

= 2-23 X 1-265 = 2-82 Icg cm*,

o₈ =

w spoinie 9—9, gdzie у — 0, N₈ = R₈ — 10875 kg, dQ = 45 m, 10875 100 X 45

na oporze, gdzie у = 0, JV₉ == i?₉ = 12100 kg,    = 45 cm,

12100 100 X 45

Z obliczenia właśnie wyżej przeprowadzonego okazuje się, że w żadnym przekroju sklepienia największe naprężenie cisnące nie dochodzi 4 kg jem¹ \ gdy zaś dopuszczalne ciśnienie w murze ceglanym na zaprawie wapiennej wynosi dla cegły z pieców kręgowych 7, zaś maszynowej 8 kgjcm², więc projektowane sklepienie jest aż nadto wytrzymałe na zgniecenie.

Całkowite wyżej przeprowadzone obliczenie statyczne tyczy się także i prawej strony poprzecznego przekroju sklepienia, gdzie są dokładnie te same dane, a zatem i wynik musi wypaść tensam.

o₉ =

42-5

= 2-42 kg {cm¹,

= 2*69 kgjcm¹.

Ф+-

*P

7e\

Rysunek 28.

Przekrój poprzeczny i wykres sił.

ЬгЯЧУГЗ —

ha*3 гиъ -S

hfsresoo --—

p.

vQ

tM

ей

\ \?

hfiem

hjretso

\ vm

a+

C*

hf tA5oo -»—

3

hf 1-ЗЯ50 -*—

3

hfl-2T50 —

«Q

SJ

/'

>_|Р£-Ц»оо

£ =w    3

ri

/НН-щ

?"

A-

»Q

Cl

¥>

mß?

tf-

2_

-O

ЧГ

h^oôooo h,'0ô500--— h^ïOTSO —

h^meo

htf-wb

p

h$î «50 -~-htf*em Ь^ячбяь

p.

S1M

to

a) Co do lewej połowy przekroju z 1000 kg/т²:

obciążeniem użytkowem

9\ =

2-8375 -i- 3-2125

92 =

3-2125 -+- 2-65

— X 0-475 X 1 X 1600 = . . . 2299 kg X 0-5 X 1 X 1600 = .

Do przeniesienia......

Skwarczyński. Podręcznik budowlany.

. . 2345 „

4644 kg

9₃ =

Z przeniesienia 2-65 -}- 2*2125

X 0*5 X 1 X 1600 =

4G44 kg 1945 „

2*2125 -h 1*8875

X 0*5 XIX 1600 = .

. . 1640 „

1*8875 -b 1*625

X 0*5 X 1 X 1600 = .

. . 1405 „

1*625 ч~ 1*45

X 0*5 X 1 X 16oO =

1230 „

97 =

1*45 -b 1*325

X 0-5 X 1 X 1600 = .

. 1110 „

1*325 4-1*275

X 0-5 X 1 X 1600 =

1040 „

99 —

1*275 -b 1*25

X 0*5 X 1 X 1600 =

^ 9 — 9\ ~Ь <)ъ -b gs -b . . . -+- g₉ = Gx = 14024 kg

1010 „

b) Co do prawej połowy przekroju z obciążeniem 400 kg\m*\ 0*875    0*9

9 io =

X 0-5 X 1 X 1600 =

710 kg

0*9 -b 0*95 9u =    2

X 0*5 X 1 X 1600 =

0*95 -b 1*075

X 0*5 XIX 1600 =

9 is —

1*075 -b 1*275

X 0*5 X 1 X 1600 =

914 =

1*275 -b 1*5125

X 0*5 X 1 X 1600 = .

1115 „

915 —

1*5125 -b 1*8375

X 0*5 X 1 X 1600 = . .

1340 „

9u =

1*8375 -b 2*275

X 0*5 X 1 X 1600 = .

1645 „

2*275 -b 2*8375

9n =

2*8375 -b 2*4625

X 0*475 X 1 X 1600 = . . . 2014 „ 2 9 = o *4- 9\\ H- 9\2 "b . . . -b gi8 = G₂ = . 1135 ' kg Wypadkowa obciążenia całego sklepienia będzie zatem Gi -b — = 14024 -b 11359 = 25383 kg.

Teraz więc na iinji pionowej a gi8 (rys. 29.) odcinamy wszystkie poszczególne składowe pionowe w skali 1 cm = 2000 kg w ten

sposób, że a gQ = Gx, gQ gX8 = G₂, poczem obieramy dowolny punkt O' jako biegun, wykreślamy wielobok sił a 0' gi8 (rys. 29,), a stąd dalej na kierunkach pionowych poszczególnych ciężarów pasków w przekroju sklepienia (rys. 28.) wielobok sznurowy o' — 1 || a O', 1-2 II gx O', 2-3 И Л 0' ... 9.- 10 U g. O', 10 - И || gi0 O' . . . ... 17—18 у gi7 O', 18—о" У gi8 O', wyznaczamy położenie sił Gy i 6r2 zapomocą przedłużenia aż do przecięcia się boków tego wieloboku

“7

Rysunek 29. Wielobok sił.

MA

>dł '

4

А от

>di

VA

§ о*

«f-

a>

Cń >«* «e i

^ G, >cn

ÎIT

Skala lcm*2000kg:

ION

l-i»0

6000 «ÜQO 10000 »aodvltg.

sznurowego o'—1 i 9—10 w punkcie ty oraz 18 —o" i 9—10 w punkcie t₂. Następnie podobnie, jak w przykładzie L, przyjmujemy i tu ze wszystkich możliwych linij ciśnienia tę właśnie, która przechodzi przez punkta A₀, Bo, C₀, leżące pośrodku grubości klucza i pach sklepienia, pod tem założeniem, jakoby obie połowy przekroju sklepienia były belkami łukowemi z jednolitego materjału, podpartemi na oporach w punkcie A₀ i B₀, a w kluczu w punkcie C₀. Wobec tego na każdej oporze w punktach podparcia powstaną dwa oddziaływania, a mianowicie: obciążenie Gy lewej połowy przekroju wzbudzi oddziaływanie Ox nietylko w punkcie A₀ lewej opory lecz także i w punkcie B₀ prawej opory za pośrednictwem nacisku przez punkt Co w kierunku B₀ C₀ oddziaływanie 0\ ; oba te oddziaływania Ox i 0\ zrównoważą ze względów statycznych siłę Gx i muszą zatem przeciąć ją w jednym i tym samym punkcie mi. Dokładnie w ten sam sposób obciążenie G₂ prawej połowy przekroju wywoła w punkcie B₀ na oporze oddziaływanie 0₂, a w punkcie A₀ lewej opory oddziaływanie 0'₂ przez punkt C₀ w kierunku C₀ A₀, które to oba oddziaływania 0₂ i 0’₂ ze względów statycznych muszą zrównoważyć siłę C₂ i przeciąć się z nią w jednym i tym samym punkcie m₂.

Obecnie więc znamy kierunek, wielkość i położenie obciążeń Giy G2j kierunki oddziaływań 01? 0'₃ w punkcie A₀ opory lewej, 0₃, 0\ w punkcie B₀ prawej opory, a opierając się na wzajemnym związku wszystkich tych sił, wynikającym z warunków równowagi statycznej, jesteśmy w stanie wyznaczyć wielkość wszystkich czterech oddziaływań z wieloboku siła Ogl8, a mianowicie: wykreślamy linję ae ||

II Ao m1; g₉ e || B₀ miy g₉d || A₀ m₂, g₁₈ d\\ B₀ m₂, a otrzymane stąd długości linij, mierzone skalą 1 cm — 2000 kg, dają następujące wielkości oddziaływań poszczególnych: a e = Ot = 12.700 kgy e g₉ = 0\ = 6100, gi8 d = 0₂ = 10.250, g₉ d = 0'₂ = = 4650 kg.

Wykreśliwszy wreszcie z punktu e równoległą do g₉ d, zaś z punktu d równoległą do e g₉ aż do wzajemnego przecięcia się w punkcie O, to punkt ten jest biegunem właściwego wieloboku sił a O gi8, gdyż linja O a = R₀ jest wypadkową obu oddziaływań Ox i 0'₂ w punkcie A₀ lewej opory, zaś O gi8 — Ri8 wypadkową oddziaływań 0₂ i 0\ w punkcie B₀ prawej opory; reszta wreszcie linij, wynikła z połączenia bieguna O z punktami g2y g₃ . . . gi7 są kolejnemi wypadkowemi Ru B₂, Rs ... Ri7.

Na podstawie tego nowego wieloboku sił a O g ₁₈ wykreślamy następnie linję ciśnienia w znany zresztą sposób z przykładu I., począwszy od punktu Ao, a jeżeli rysunek dotąd był dokładnie wykonany, to linja ciśnienia musi przejść także i przez punkta Co i Bo.

Teraz nakoniec tak samo, jak poprzednio w przykładzie Ï., przeprowadza się statyczne badanie szczegółowe wytrzymałości sklepienia na skrawężenie się, ześliznięcie się i " zgniecenie, oraz oblicza się statycznie oba mury oporowe sklepienia.

4. Statyczne obliczenie murów.

Obciążenie całkowite Q murów składa się z ich ciężaru własnego G, działającego zawsze pionowo w punkcie ciężkości, oraz z ciężaru przypadkowego i użytkowego P, jaki mają do dźwigania stosownie do swego przeznaczenia, względnie jako część składowa budowli. Ciężar P może działać również pionowo, ale też i ukośnie; zaczem w pierwszym razie Q będzie także pionowe i wywoła natężenia cisnące w murze; w drugim jednak razie siła ukośna P rozłoży się na składową pionową N i poziomą H i otrzymamy trzy siły G, JV, jff, z których pierwsze dwie złożą się w pionową wypadkową Qt — G -b N, i ta wywoła natężenia cisnące, trzecia zaś H będzie usiłowała przesunąć mur poziomo w podstawie. Do oceny i obliczenia wytrzymałości muru pod tym względem służą wzory 47. do 52. i 77. wraz z odnośnemi uwagami, zawarte w poddziale 3. (poddziały b) str. 500 i d) str. 510), tyczącym się wytrzymałości sklepienia, za podstawieniem wartości odnoszących się do murów. Wszakże tarcie panujące w murze jest tak wielkie w porównaniu do składowej H, że niema najczęściej potrzeby brać jej w rachubę.

Wypadkowa Q może działać w środku ciężkości podstawy muru, czyli centrycznie, albo też w pewnym odstępie y od tego środka, czyli ekscentrycznie; natomiast Qi będzie działać zawsze ekscentrycznie.

1. Mury centrycznie obciąż one. Jeżeli na mur o powierzchni Ъ stałego przekroju poprzecznego działa centrycznie całkowite obciążenie Q, to jak wiadomo wywoła ono w całym przekroju poprzecznym jednostajne naprężenie cisnące к kilogramów na 1 m²; i jeżeli to naprężenie będzie równe dopuszczalnemu naprężeniu cisnącemu na 1 cm2 powierzchni przekroju, to według warunków równowagi statycznej musi zachodzić równanie

83

F к = Q

a stąd wielkość przekroju

84

W tych równaniach Q i к są prawie zawsze wyznaczalae na podstawie istniejących norm, a więc i F jest obliczalne.

Jeżeli przekrój poprzeczny muru jest prostokątny, jak to bywa zresztą najczęściej, to F — а Ъ, gdzie a jest szerokością, h długością przekroju; stąd otrzymamy z równania 84.

L_JŁ

b — bk

W obliczeniu ściany murowanej przyjmujemy b — lm — 100 cm stąd będzie

86

a — loo — ioo к

gdzie a, F liczy się w centymetrach, zaś Q, к w kilogramach.

Co do dopuszczalnego naprężenia cisnącego murowanych filarów i ścian należy w ogóle stosować się do norm poprzednio podanych, ze względu na możliwość wyboczenia.

PRZYKŁAD.

Filar 0*9 m gruby, a 4 5 m wysoki z cegieł na zaprawie wapiennej wymurowany ma otrzymać całkowite obciążenie centryczne Q = 71300 kg\ jak wielka powinna być powierzchnia i rozmiary przekroju jego poprzecznego?

Według zacytowanej wyżej normy dopuszczalne w murze ceglanym filaru, przy stosunku mniejszego boku do wysokości = 0 5, naprężenie cisnące, к = 8 kgjcm², gdy zaś bok przekroju poprzecznego dany a = 0'9w = 90 m, więc według wzoru 85. będzie

= 99 cm.

Q 71300

а к 90 X 8

2. Mury ekscentrycznie obciążone. Przyjmijmy, że murowany filar ma stały przekrój poprzeczny o powierzchni F i że całkowite obciążenie jego P ma swój punkt zaczepienia w odstępie y od środka ciężkości S tego przekroju, to wzory do obliczania krawężnych naprężeń, wywołanych ekscentrycznem obciążeniem, są następujące :

największe naprężenie cisnące w krawędzi A

P Mxi P Pyxx P ( FyxA PI Fy\

—p-l- J F J —    J )—    W/M

l⁴~rv₂

a najmniejsze natężenie cisnące w krawędzi CD P    Mx₂    P / Fy x₂\ P

88

°3— F J — F\l~ J j⁼F

gdzie Wx = —x jest momentem oporu lewej części przekroju, odciętej

jego osią ciężkości, prostopadłą do płaszczyzny działania siły, zaś

J

W₂ = — jest takimże momentem prawej części przekroju.

X2

Jak długo będzie a₂ ^0, to w całym przekroju zapanuje naprężenie cisnące; skoro jednak stanie się o₂<0, czyli odjemne, to w krawędzi CD iw przyległej pewnej części przekroju wystąpią naprężenia ciągnące z największością w tej krawędzi. Wobec tego musimy tu liczyć się osobno z każdym z tych dwu przypadków.

a) Jeżeli o₂ ^ 0, czyli jeżeli w całym przekrój u występuje naprężenie cisnące.

Graniczną swą wartość najmniejszego ciśnienia w krawędzi C D a mianowicie o₂ == 0 uzyska odnośnie do wzoru 88., gdy będzie

F ухo    J

j = 1, czyli gdy У =

W%

Fx₂ — F — %

gdyż w części przekroju po prawej stronie jego osi ciężkości J

— jest momentem oporu w płaszczyźnie działania siły, zaś

wartość y określona równaniem 89. jest odnośną dalekością rdzenia e₂ przekroju.

Gdyby siła P działała po przeciwnej stronie środka ciężkości przekroju, ale w tej samej płaszczyźnie byłoby

J Wx

y = Fxt ⁼ F ⁼ e* idąc tak w około środka ciężkości przekroju i wykreślając z tegoż środka obliczone wartości y czyli dalekości rdzenia e, otrzymamy po połączeniu końcowych punktów figurę zamkniętą, która nazywa się rdzeniem przekroju.

Wzory więc 89. i 90. w swej ogólnej postaci służą do obliczania dalekości rdzenia. W przekrojach prostokątnych i umiarowych xx = x₂ = cc, oraz et = e₂ = e, stąd otrzymamy

J W e== Fx= F

gdzie X jest odległością krawędzi przekroju od jego środka ciężkości, mierzoną w płaszczyźnie działania siły.

Wzory 87. i 88. po podstawieniu wartości z równań 89. i 90. przybiorą także postać

W₂ =

89

90

91

92

с2 — J?

e2

Z powyższego całego wywodu wysnuwa się wniosek, że jak długo punkt zaczepienia siły ekscentrycznej wpada w obręb dale-kości rdzenia, czyli gdy y<*eu względnie y^e₂, w całym przekroju występują naprężenia cisnące; w razie zaś przeciwnym, tj. gdy y > eif względnie y >■ e₂, występują w jednej części naprężenia cisnące, w drugiej ciągnące, i w tym razie wzory 87. i 88., względnie 92. i 93. nie dają się już zastosować do obliczenia naprężeń, gdyż mur filaru nie znosi natężeń cisnących, o ile one przekraczają granicę dopuszczelną, t. j. 1*5 względnie 3 kg/cm2.

PI    F y x

If 1¹    7~

Z wzoru 87. daje się obliczyć — prócz największego krawężnego naprężenia cisnącego — także naprężenie każdego innego punktu, leżącego między środkiem przekroju i odnośną jego krawędzią, jeżeli — zamiast stałego odstępu x tej krawędzi od środka ciężkości — podstawimy odnośny zmienny odstęp x dla badanych punktów, byleby te punkta znajdowały się w osi ciężkości przekroju, spadającej z płaszczyzną działania siły. W tym razie wzór 87. zmieni sie w następujący sposób:

94

P M x F⁺ J ⁼

Ponieważ w punkcie przekroju leżącym w linji zerowej musi być o = 0, więc w tym razie x musi być odległością tego punktu i zarazem linji zerowej od środka ciężkości przekroju, gdyż linja ta jest prostopadłą do płaszczyzny działania siły; odległość tę nazwiemy x₀.

Fyx o

= 0, a stąd odległość linji zerowej

Dla o = 0 musi być 1 -ł-od środka ciężkości przekroju

95

a?₀ = —

Jest to równanie linji zerowej i prowadzi do następujących wniosków :

a) Ponieważ J, F są zawsze dodatnie, to znak prawej strony równania pochodzi tylko od y\ x₀ zatem ma zawsze znak przeciwny jak y, zaczerń linja zerowa nie leży nigdy po tej samej stronie co y.

ß) Dla danego y jest x₀ wartością stałą; wszystkie zatem punkta, w których o = 0, są w jednakiej odległości od osi ciężkości przekroju, prostopadłej do płaszczyzny działania siły i leżą na linji prostej i równoległej do tej osi ciężkości.

y) Wartość x₀ zależy jedynie od J, F, y.

b) x₀ = 0 dla y = oo, a więc gdy siły osiowej wcale niema. Filary murowane mają zwykle przekrój poprzeczny stały i prostokątny o powierzchni F=a.b\ ponieważ w tym razie

b as

x{ — x₂ =■ -ęj, et = e₂ == e, J —■ ^ , więc z wzoru 89., względnie 90. będzie

96

a • b • \ a

co podstawione we wzory 92. i 98. daje

6y

ab

1-h —

97

ßy

°² a b V¹ a

Dla ściany murowanej po przyjęciu długości przekroju poprzecznego b = 100 cm otrzymamy

98

99

P I 6jr\

1Г)

gdzie wszelkie rozmiary są w centymetrach, P w kilogramach, zaś ol5 a₂ wypadną również w kilogramach na 1 cm² powierzchni przekroju.

Z wzoru 98., względnie 100. wynika, że o₂ będzie dodatnie czyli cisnące, jeżeli będzie

100

--^1, czyli gdy y<b-g =e

101

Skoro zatem y osiągnie którąkolwiek wartość zawarowaną równaniem 101., to w całym przekroju zapanuje naprężenie cisnące, a równocześnie wzór 95. wykazuje, że dla

ba3

6    ab-ia ⁼ 2

czyli linja zerowa spadnie z krawędzią przekroju najmniej ciśnioną, oraz że dla

102

y = e musi oczywiście wypaść x₀ :> -g-

czyli linja zerowa przypadnie na zewnątrz przekroju.

Ponieważ suma dalekości rdzenia z lewej i z prawej strony środka ciężkości przekroju w płaszczyźnie działania siły wynosi

2 e = 2 X

108

“6 ='8

101

więc wypowiedziana wyżej reguła daje się streścić w ten sposób, ze jak długo punkt zaczepienia ekscentrycznej siły P wpada obręb środkowej */₈ części grubości filaru, względnie na granicy tej Vs części grubości, to w całym przekroju zapanuje naprężenie cisnące, a linja zerowa padnie zewnątrz przekroju, względnie na krawędź jego najmniej ciśnioną.

^Jeżeli odstęp у > eu względnie у > e2y czyli jeżeli w przekroju oprócz naprężeń cisnących powstaną także naprężenia ciągnące.

ma

Fs g X

1-ł

105

W tym razie z równania 95. odniesionego do równań 89. i 90. wynika niewątpliwie, że x₀ < x₂, czyli że linja zerowa padnie wewnątrz przekroju poprzecznego. Równocześnie — prócz naprężeń cisnących w całej części lewej przekroju, odciętej linja zerową — pojawią się w całej drugiej prawej części przekroju naprężenia ciągnące. Gdy zaś mur nie znosi zbytniego ciągnienia, które musiałoby spowodować otwarcie się spoin z narażeniem wytrzymałości, więc nie pozostaje nic innego, tylko przenieść naprężenie, idące z siły P, pomniejszone o 1*5 względnie 3 kg/cm* (zależnie od rodzaju zaprawy), wyłącznie tylko na część ciśnioną przekroju. Część tę nazwano skutecznym przekrojem poprzecznym, a zadaniem naszem jest wyznaczenie postaci i wielkości jego, oraz występującego w nim największego naprężenia cisnącego. Nie da to się jednak uskutecznić zapomocą wzoru 87., względnie 94., gdyż polegają one na tem założeniu, iż naprężenia rozkładają się na cały przekrój poprzeczny i wzajemnie na się wpływają, podczas gdy w niniejszym przypadku przejść prawie całkowite działanie siły P tylko na jedną część przekroju. Wszakże wzór 94. może tu posłużyć za podstawę naszego obliczenia, jeżeli — zamiast F — podstawimy powierzchnię skutecznego przekroju Fs — zamiast M — moment M₈ siły P względem osi ciężkości skutecznego przekroju, prostopadłej do płaszczyzny działania siły, wreszcie — zamiast J — moment bezwładności Js skutecznego przekroju względem tej samej osi. Tak więc zastosowany wzór będzie P Ms X P_

Js

0 = ~Ж Js ~Ж

Ponieważ układ tego wzoru pozostał w zasadzie ten sam, jak poprzednio, więc i tu o jest największem krawężnem naprężeniem cisnącem i maleje ku linji zerowej według linji prostej Ax Oj w rysunku 30. uwidocznionej. Rysunek ten przedstawia część górną pionowego przekroju G Gt Hx H filaru o dowolnym przekroju poprzecznym A Dt B D oraz wykres naprężeń cisnących A Ax 0,

wywołanych ekscentryczną siłąP, której punkt zaczepienia E leży w odstępie z od krawędzi A przekroju najwięcej ciśnionej.

Jeżeli w dowolnym punkcie C przekroju, odległym o x od linji zerowej 00, naprężenie cisnące

Rysunek 30.

106

o = a x

gdzie a jest stałym spółczynnikiem, to na podstawie warunków równowagi ^ statycznej muszą zachodzić następujące równania między ekscentryczną siłą P ,

i sumą naprężeń cisnących przez nią ---

wywołanych w skutecznym przekroju, u oraz między momentem tej siły względem linji zerowej a sumą momentów naprężeń A cisnących względem tej samej linji:

P= So df= Zaxdf P(xo — z) = 2 a x d f = 2 a x² df gdzie d/jest drobny element powierzchni przekroju przynależny do odnośnego natężenia w punkcie C,x₀ odstęp linji zerowej od najbardziej ciśnionej kra- д wędzi A przekroju, zaś S znak sumo- — wania, odnoszący się do całego przekroju skutecznego. Równania te można napisać w następującej postaci P=aS(«df) = aĄ

P(x₀ — z) — a S (x* df) = a J0 gdyż S₀ — 2 (x df) jest momentem statycznym, zaś J₀ = 2 (x² df) momentem bezwładności skutecznego przekroju w każdym razie względem linji zerowej. Z podzielenia równania 108. przez 107. otrzymujemy

Ц--*

--Х*-----4

0; В

Pt

•45î

Ю, JB

107

*-

*o~*=sô

a stąd szerokość skutecznego przekroju

Л

xo = z~^so

Obliczenie różnicy x₀ — z, czyli ramienia momentu siły P z równania 109. jest bardzo zawiłe i trudne, jeżeli przekrój poprzeczny

109

110

postać nieregularną; natomiast dla przekroju prostokątnego, który najczęściej się wydarza, sprawa przedstawia się wcale łatwo.

Z równania 107. albo 108. daje się wyznaczyć spółczynnik a przyjęty w równaniu 106.

ma

_    - z)

a~s₀- J₀

co podstawione w równanie 106. daje

111

P(x₀—z)

°-s₀x

Przyjmijmy, że skuteczny przekrój filaru murowanego jest prostokątem o powierzchni Fs — h x₀, to moment bezwładności i moment

•Л)

112

statyczny względem linji zerowej J₀ =

stąd według wzoru 109. xQ — г = ostatecznie

bxo³    bxo

g ?    *So    —    2    x°

^    3Xq    3    z — 2 ^/0,

\bx ₀3    2

\bxj

Xq — 3 z

113

z = ~§

114

Według wzoru 112. największe naprężenie cisnące w krawędzi A skutecznego przekroju po podstawieniu za x szerokość #₀ skutecznego przekroju

Стах —

Pxo    P{x₀—z)

So

115

a po podstawieniu wartości za J₀, S₀, x₀ (równanie 113.) dla prosto-

Px„ 2 P

⁼ b^o stocznie

kątnego przekroju skutecznego omcœ

Gmax

Jeżeli oznaczymy ccd

2 P 2 P n P 6ж₀ ⁼ ЗТ^ = 2Л P P

116

jako jednostajne naprężenie

bx₀~ Fs

cisnące, któreby powstało w całym przekroju skutecznym, gdyby siła P działała centrycznie, czyli w jego środku ciężkości, to równanie 116. przybierze postać

G max = 2 Ged

117

Równanie to orzeka, iż największe naprężenie cisnące krawężne стах w przekroju skutecznym jest dwa razy tak wielkie, jak jednostajne naprężenie cisnące wywołane w tym przekroju siłą P, gdyby działała centrycznie, t. j. w jego środku ciężkości.

Dla ściany murowanej trzeba przyjąć Ъ = 1 m = 100 cm, stąd największe naprężenie cisnące według wzoru 116.

2 P 2 P 100 *₀ ⁼ 300 z

Wreszcie warunkiem wytrzymałości filaru względnie ściany jest, by

Omax ^ к

gdzie к jest dopuszczalnem naprężeniem cisnącem na lew2 odnośnego muru.

Ошааз

118

119

Podstawiwszy we wzór 116., względnie 118. ьтах — к, otrzymamy

к Ъ x₀ 3 b z

120

względnie

k = IOOą, = 3ÖÖ"?

121

a stąd

z ~ Sb k’

122

względnie

123

Otóż wyrażony wzorami 122. i 123. warunek wytrzymałości filaru, względnie ściany murowanej wymaga, by odstęp punktu zaczepienia siły P od krawędzi najwięcej ciśnionej

z — Sb к

124

względnie

125

¹

Wytrzymałość oporowego muru sklepienia.

Projektowany mur oporowy sklepienia z cegieł na zaprawie wapiennej jest 2 55 m ponad odsadką fundamentową gruby, która to grubość — począwszy od pachy sklepienia aż do odsadki 1-275 m szerokiej pod posadzką sali gimnastycznej — jest mniejsza o 0375 m, poczem przechodzi w ścianę 75 cm grubą, 6-5 m do odsadki strychowej wysoką, a wreszcie w mur strychowy 45 cm gruby, 1 m wysoki, jak to zresztą w głównym zarysie z rys. 26. widać. Obciążenie odsadki nasypką, posadzką i ciężarem użytkowym wynosi 015 X 1400 X 1 X 1-275 + 1Х 1*275 X 400 = 777 75 kg, zaś całkowite obciążenie ściany strychem 3034*50 kg i dachem 960 kg.

²

Odnośnie do tych danych dzielimy cały mur na stosownie do jego rozczłonkowania szerokie paski pionowe i obliczamy ciężar każdego paska, a mianowicie:

5. Wytrzymałość wysokich kominów murowanych,

a,) Obliczenie wymiarów.

Zadaniem komina jest wprowadzenie do paleniska tej ilości powietrza, która jest potrzebną dla spalenia opału, jakoteż nadanie należytej prędkości przepływowi gazów spalinowych, tak przez kanały ogniowe jak i wylot komina.

Przykład: Przy kotłowni, składającej się z 12 kotłów, mających po 120 m2 powierzchni ogrzewalnej i po 3*6 m3 rusztów, spala się w godzinie В = 3800 kg węgla kamiennego, mającego skład: C = 78-5o/₀, O = 5'5°/₀, H₂ 0 = 1%, H=b2%, S = 1*25% i popiołu 4 53o/₀. Ciśnienie w kotłach ma wynosić 11 atmosfer.

Podług Lang’a szybkość wypływu gazów c z wylotu komina winna wynosić:

kotłach    c    —    5    misek

„    c    —    6    misek

„    c    =    7    misek

przy trzech „ siedmiu „ dwunastu

n

przy 12-ł~ w kotłach c — 7 -h^m/sek

zatem w tym wypadku c — 1 misek.

Z 1 kg opału otrzymuje sie przy 0° C i 760 mm ciśnienia Gx m3 gazów spalinowych, przyczem:

Gx = 0-8 (1 -+- m A)

A (ilość powietrza potrzebna do spalenia 1 kg węgla) równa się:

^=23 \TC+8fi-0-S C, Ht O, S wyrażone w procentach, zatem

A = щ 78*5 -+- 8 X 5*2 — 5*5 -b 1*25^ kg == 10*7 kg lub na objętość

8*8 m*

1 29

m (spółczynnik nadmiaru powietrza, to jest iloraz rzeczywiście zużywanej przy spalaniu i teoretycznie potrzebnej ilości) wynosi około 2 ; w nowszych, poprawniej urządzonych kotłowniach wynosi od 1*3 do 18.

Tutaj przyjmuję m=l’78, zatem

Gx = 0-8 (1 -h 1-73 X ЮТ) = 15-6 m3.

Ogólna powierzchnia rusztów:

R == n . 3*6 = 12 X 3-6 = 43-2 m2.

Temperatura gazów wylotowych (T₀) powinna być o 60° do 80°, średnio o 70° C wyższą od temperatury pary nasyconej w kotłach, wynoszącej 175° do 195° C — średnio 185° C. Zatem To == 185+70 = 225° C.

Powierzchnia przekroju komina u wylotu:

Gx 3600 c

s (spółczynnik rozszerzalności gazów spalinowych pod wpływem

fo =

(1 A-8 . To)

ciepła) równa się ^3, zatem

fo =

3800 X 15-6

3600 X 7

(i+₂4₂₂₆)=

4*28 m2.

Przy rozmaitych kształtach wylotu komina otrzymujemy dla ko-/    iz\

mina okrągłego: l/ó = d²₀ -j-1:

J 4 X 4-28

*    К

dla komina ośraiobocznego: (f₀ = 0*8284 d²₀):

~~4*28

średnicę: d₀

2 34 m

średnice : d₀ = V/ —--v 0-8284

dla komina kwadratowego: {fa — a²₀):

bok : a₀ —\J fo —- \/4*28 = 2*07 m.

Przyrost średnicy wynosi 40—50 mm na 1 w b.

Użyteczna wysokość komina:

według Vogt’a: H₀ = 25 d₀ do 30 d₀ dla d₀ < 2 5 m

0-8284

= 2 28 m

Ho = 20 d₀

według Struraplera:

Ho = 6 F,

gdzie F jest powierzchnią ogrzewalną kotłów w m². W naszym przykładzie:

Vogt:

dla d₀ — 2*34 m

Ho = 25 X 2-34 do 30 X 2-34 = 58-5 m do 70 2 w Strampler, gdy F= 12 X 120 = 1440 m²

Ho = 6 \УШё = 6X31-3 = 67-8 m, co odpo

wiada wedle Vogta H₀ = 29 d₀.

Wysokość komina powinna o 3 m przekraczać wysokość szczytów domów, znajdujących się w promieniu 250 m. Najmniejsza wysokość powinna wynosić 16 m, zaś ekonomicznie rzecz biorąc, wysokość nie powinna przekraczać 50 m, inaczej koszta budowy kolosalnie rosną.

Grubość ścian komina zależna jest od wysokości odsad. Wedle Bostine’a grubość ścian górnej odsady powinna wynosić przy użyciu promieniówek:

przy wysokości odsady hp

przy średnicy d₀ < 1*5 m

0-15 m

0*18 m

018 „

0-21 „

do ^ 2-0 „

0-20 „

0-23 „

0-22 do 0 25 m

0-25 do 0-28 m

Najlepsza 0 20 m przy użyciu cegieł zwyczajnych g = długości cegły, to jest 25 [27] (30) cm.

Wysokość odsady:

przy użyciu pierścieniówek 3 do 6 w,

„    ,, cegieł zwyczajnych do 10 w.

Grubość ścian każdej niższej odsady zwiększa się: przy cegle promieniowce o z = 5 do 6 cm,

„    „ zwyczajnej: przy hp ^ 6 m о */₄ cegły,

n hp > 6 „ О !/а    „

Wykładzina, to jest ścianka z cegły ogniotrwałej na glinie, powinna iść od dna komina do wysokości 6 do 8 m. Ma ona za zadanie izolację ciepła gazów, które mogłyby wywołać pęknięcie komina. Wykładzina musi się swobodnie rozszerzać względnie kurczyć (pod wpływem zmian temperatur) i dlatego pomiędzy nią a kominem daje się wolną przestrzeń 5 do 15 cm szeroką. Od góry przestrzeń tę pokrywa się wysadziną muru, dla uniknięcia zapełnienia wolnej przestrzeni popiołem, sadzą itp.

Na zasadzie danych, otrzymanych z tych obliczeń, wykonuje się szkic komina i przeprowadza obliczenie statyczne.

b) Instrukcja dla wysokich kominów fabrycznych.¹

I. Wyposażenie projektu.

Władze przemysłowe mają przedewszystkiem przestrzegać, aby — z podaniami o pozwolenie na budowę nowego lub podwyższenie istniejącego już komina murowanego wysokiego — przedkładano obok projektu w skali 1 : 100, także szczegółowe statyczne obliczenie mocy stałości zamierzonej budowli.

Statyczne obliczenie, rachunkowe czy graficzne, powinno się opierać na naukowych podstawach mechaniki budowlanej i uwzględniać następujące niżej wywody. Powinno ono wykazywać dokładnie, jakiemu naprężeniu będą ulegały materjały budowlane tak w poszczególnych spiętrzeniach trzonu komina, jakoteż w najniższej jego spoinie wspornej, w spoinie wspornej podnóża na fundamencie i w podeszwie fundamentowej, — wreszcie powinno oznaczyć, jak wielkie będzie obciążenie gruntu pod fundamentem.

Jeżeli ściany podnóża (cokołu, postumentu) posiadają tylko grubość niezbędnie potrzebną ze względów statycznych, albo się do tej granicy zbliżają, to należy podnóże brać w rachubę jako część trzonu.

W rysunkowem przedstawieniu projektu należy wpisać wszystkie rozmiary, a szczególnie rozmiary wysokości i grubości murów każdego spiętrzenia, policzone w rachunku.

II. Obliczenie ciężaru jednostki materjałów budowlanych.

Przyjęty za podstawę obliczenia ciężar jednostki (ciężar właściwy) materjałów budowlanych, przeznaczonych do użycia, musi odpowiadać rzeczywistości.

Jeżeli wzięty za podstawę statycznego obliczenia ciężar jednostki muru będzie wiadomy władzy z doświadczenia miejscowego [metr sześcienny muru z cegieł zwykłych przeciętnie około 1.600 kg, prasowanych cegieł maszynowych formowych (promieniówek) 1.700 kg], to w regule nie będzie potrzeba domagać się osobnego dowodu co do tego ciężaru.

Skoro jednak statyczne obliczenie będzie się opierało na jednostce większej od owego ciężaru, albo zresztą gdy władza uzna za stosowne sprawdzenie przyjętego ciężaru, to przysłużą jej prawo do stwierdzenia z urzędu rzetelności tegoż ciężaru zapomocą zbadania, które ma przeprowadzić technik państwowy lub autoryzowany, posiadający uprawnienie w tym kierunku, a to nawet wtedy, gdyby strona dostarczyła dowodu co do ciężaru jednostkowego.

Dla oznaczenia wagi jednostki muru z cegieł zwykłych wystarczy stwierdzenie ciężaru właściwego suchej cegły i obliczenie wagi muru według tej doświadczalnej formuły, że do 1 m³ muru potrzeba w przybliżeniu dwu trzecich części cegieł, a jednej trzeciej zaprawy.

Do oznaczenia wszakże ciężaru jednostki muru z prasowanych cegieł maszynowych formowych (promieniówek) należy wykonać okrągło 1 m³ takiego muru o spoinach normalnych i zważyć. Wodę użytą do sporządzenia zaprawy i do nawilżenia cegły należy dokładnie zmierzyć i od ciężaru muru próbnego odjąć.

W rachubę należy brać ciężar muru zależnie od rodzaju zaprawy; według norm zatwierdzonych przez M. R. P., a to wapienna 1.700 kgjmz, wapienno-cementowa 1.900 %/m³, cementowa 2.100 kg\m£.

Jeżeli projektant żąda dopuszczenia jednostki przewyższającej ów ciężar, to należy go zobowiązać do udowodnienia rzetelności swego założenia.

Skwarczvński. Podręcznik budowlani.

III. Obliczenie parcia wiatru.

Parcie wiatru należy brać w rachunek tak wielkie, jak przepisuje wyżej wspomniane rozporządzenie przy uwzględnieniu 30% zwiększenia (str. 452).

Uderzenia wiatru i siły ssącej po stronie od wiatru odwróconej nie trzeba brać w rachubę.

Dla obliczenia parcia wiatru należy wstawić w rachunek rzut pionowy części komina na wiatr wystawionej.

Do obrachowania powierzchni ciśnienia wiatru cztero i ośmio-ściennego komina należy wielkości parcia wiatru pomnożyć przez współczynnik zmniejszający (str. 452).

Ciśnienie wiatru należy przyjąć jako siłę działającą poziomo w punkcie ciężkości tego rzutu.

Tylko takie części komina trzeba uważać jako zasłonięte od wiatru, które znajdują się we wnętrzu mocnego zabudowania, — nie licząc jednak przestrzeni strychowej, — a zatem części komina, które są zakryte murami głównymi, albo same wchodzą w skład rzeczonych murów.

Kominy mniej wystawione na działanie wiatru z powodu innych budowli lub terenu należy uważać jako wolno stojące.

Wyznaczanie mocy stałości przeciw wywróceniu wskutek wiatru należy liczyć co najmniej z podwójną pewnością, bez <lo-puszczenia ułatwień, jeżeli ustawy budownieze inaczej nie postanawiają.

Do wyznaczenia jednak największego natężenia materjału, należy uwzględniać tylko pojedyncze ciśnienie wiatru, przyjmując dla kominów graniastych, że wieje w kierunku naroża.

IV. Zastosowanie spółczynników (<p) zmniejszających ciśnienie wiatru.

Ciśnienie wiatru należy stosownie do postaci poprzecznego przekroju trzonu kominowego pomnożyć przez czynnik zmniejszający cp. Jako czynnik taki należy brać w rachubę bez względu na kierunek wiatru

0-75,

0-89,

14)0.

dla kominów okrągłych dla ośmiobocznych . . dla kwadratowych . .

V. Dopuszczalne natężenie materjału przeznaczonego do użycia z uwzględnieniem ciśnienia wiatru.

Co do kominów można pozwolić na natężenie ciągnące w murze trzonu co najwyżej — 15-h 005 (H₀—30) kg jem* (H₀ w metrach).

Jako naprężenie cisnące należy dopuścić najwyżej do jednej dziesiątej części wytrzymałości cegły i zaprawy. Wszakże ciśnienie krawężne w trzonach, wynikające z ciężaru własnego i naporu wiatru, nie powinno w regule przekroczyć — gdy cegły są zwykłe — 7 kg, a gdy są maszynowe, formowe, prasowane (promieniówki) 12 kg na 1 m^, zresztą jak przepisy § 19. (str. 458).

Gdyby przyjęto większe ciśnienie, to należy zażądać dowodu, że przeznaczony do użycia materjał: cegła a zwłaszcza zaprawa, odpowiada temu ciśnieniu.

Dozwolonego natężenia materjału nie wolno przekroczyć w⁷ żadnym przekroju.

Obciążenie dna wykopu fundamentowego należy stosować jak str. 466., § 88 i str. 480—486.

VI. Rodzaj i własność materjałów budowlanych

Co do rodzaju i własności materjałów do użycia przeznaczonych należy wydawać następujące zastrzeżenia:

Do budowy komina wolno używać tylko doborowego materjału ceglanego o wypróbowanej wytrzymałości, gęstości i odporności na wpływy atmosferyczne. Źle zatem wypalone lub mocno porowate cegły należy wykluczyć z użycia do budowy wysokich kominów.

a) Trzon (słupiec) komina należy budować wyłącznie z cegieł i to albo ze zwykłych murowych, najlepszej jakości albo z cegieł maszynowych, umyślnie dla budowli kominowych wytworzonych (promieni ówek).

Do murowania trzonu należy używać tak zwanej przedłużonej zaprawy cementowej, składającej się z jednej objętości cementu portlanckiego, z czterech objętości wapna zwykłego i dziesięciu objętości piasku (tylko ostrego albo czystego rzecznego). Użycie glinkowatego piasku lub popiołu jest niedopuszczalne.

W razie użycia wapna hydraulicznego (wapno szare) zamiast zwykłego (wapno białe) wystarcza domieszka cementu po połowie. Zaprawy z cementu romańskiego, oraz szybko wiążącej z cementu naturalnego należy używać tylko wyjątkowo i to wtedy, jeżeli zgodnie z doświadczeniem ma te same własności, co przedłużona zaprawa z cementu portlanckiego i nawet po długiem trwaniu nie pęcznieje. Te zastrzeżenia należy uzasadniać raz tern, że zwykła zaprawa wapienna stawia najwięcej oporu wpływ⁷om niepogody i ciepła, a powtóre, że wskutek domieszki cementu portlanckiego wywołuje się niezbędnie potrzebne szybkie wiązanie zaprawy.

W razie- użycia cegieł promieniówek dziurawionych należy przestrzeń pustą zapełnić zaprawą celem osiągnięcia możliwie wielkiej przyczepności.

Ośmioboezne kominy należy według możności wyłożyć na krawędziach pionowych cegłami podług ośmioboku upostaconemi.

Budowania krągłych kominów ze zwykłych cegieł murowych nie zaleca się, gdyż wiązanie cegieł, które potrzeba obrabiać, nie da się uskutecznić tak dokładnie, jak cegłami promieni ówkami; w przypadkach, gdzie użycie zwykłych cegieł nie da się uniknąć, należy szczególnie u kominów ponad 30 m wysokich wpływać na wykonanie ośmiobocznych trzonów kominowych.

b)    Podnóże (odziom, cokół, postument) należy wykonać wyłącznie z dobrze wypalonych cegieł na przedłużonej zaprawie cementowej.

c)    Mur fundamentowy (posada) należy — stosownie do właściwości gruntu — wykonać z dobrze wypalonych cegieł albo klinkerek na przedłużonej zaprawie cementowej lub na zaprawie hidraulicznej ; można także pozwolić na użycie kamieni łamanych, ale najlepszej jakości. Na użycie wapna zwykłego nie można zezwalać z powodu niejednostajnego i powolnego osiadania muru.

Celem jednostajnego rozdzielenia ciśnienia na dno wykopu fundamentowego doradza się przepisanie nawet dla zupełnie wytrzymałego gruntu stosownie grubej ławy betonowej, jako najniższej warstwy fundamentowej. Gdy jednak grunt nie jest całkiem pewny, należy wprost przepisać taką ławę betonową. W miarę potrzeby trzeba będzie jeszcze prócz tego zarządzić sztuczne fundowanie.

VII. Sposób wykonania budowy.

zrobić wy-

W konsensie policyjno przemysłowym na urządzenie zakładu należy odpowiedzialnego kierownika budowy, — którego uprawnienie do tego rodzaju budowli trzeba będzie sprawdzić, raźnie odpowiedzialnym wobec władzy za to, że wykonanie komina nastąpi istotnie z materjału takiej jakości, jaką ze względu na jego ciężar właściwy, wytrzymałość i dobroć przyjęto za podstawę w statycznem obliczeniu.

Podczas udzielania konsensu należy dalej zważać także na na-stępujące wskazówki:

a) Co do fundamentu (posady).

Dla uzyskania dopuszczalnego ciśnienia na grunt należy w każdym razie wykonać rozszerzenie fundamentu, które — gdy będzie w sto-

pniach założone — powinno otrzymać szerokość odsadki nie większą niż dwie trzecie jej wysokości.

Gdy szerokość odsadki fundamentowej z powodu szczegóinie niekorzystnych warunków gruntowych musi być większa od dwu trzecich części jej wysokości, należy fundament wykonać z betonu, wzmocnionego żelazem.

Wysokość fundamentowej ławy betonowej należy wyznaczyć stosownie do wielkości podeszwy fundamentowej (w przybliżeniu jedna ósma szerokości fundamentu); nie powinna ona wynosić mniej niż 60 cm.

Dno wykopu fundamentowego, jakoteż w każdym razie użyty do fundamentu mur z kamienia łamanego, należy oddzielić od podeszwy przewodu kominowego, względnie od podeszwy kanału dymowego warstwą muru ceglanego co najmniej 4 cegły grubą. Ten warunek trzeba stawiać w tym celu, aby dno wykopu fundamentowego, względnie mur z kamienia łamanego nie poniosły wskutek gorąca straty na wytrzymałości. Gdyby zarządzono wykonanie ławy betonowej, jako najniższej warstwy fundamentowej, a przewód kominowy sięgał aż do ławy, to należy ją również oddzielić. Tu jednak wystarczy warstwa oddzielająca (izolacyjna) a to jedna warstwa cegieł rębem, a na niej druga płazem.

Jeżeli w podnóżu komina wypadnie założyć otwór dla przenoszenia materjału, to nie należy go urządzać po stronie wylotu kanału dymowego, lecz według możności po przeciwnej.

Tak otwór wylotu kanału dymowego w podnóżu, jakoteż otwór do przenoszenia należy zasklepiać półkolem, a nie łukiern płaskim.

Sklepienie kanału dymowego u kominów przeznaczonych dla większych palenisk lub do odprowadzania gazów spalenia o wyższej temperaturze, nie powinno służyć do dźwigania murów; należy raczej nad sklepieniem kanału dymowego wykonać jeszcze drugie osobne sklepienie, połączone z murem komina.

Szerokość w świetle otworów w podnóżu nie powinna przekroczyć jednej trzeciej szerokości odnośnego boku podnóża.

U kominów, służących do odprowadzania dymu lub gazów spalenia o ciepłocie, przewyższającej czasowo lub trwale 400° C, należy tak w podnóżu, jakoteż w trzonie komina do pewnej stosownej wysokości albo urządzić niezależny od muru kominowego płaszcz ochronny, wymurowany przynajmniej w obrębie podnóża z cegiełek ogniotrwałych, — albo wyłożyć wnętrze cegłami ognio-trwałemi.

b) Co do trzonu.

Gdyby tego rodzaju środek ochronny był wyjątkowo nie do wykonania, to udzielenie konsensu należy połączyć z tern zastrzeżeniem, że ściany muszą otrzymać stosowne pogrubienie, aby mogły się skutecznie oprzeć uszkodzeniu i nadwyrężeniu stałości wskutek zbytniego gorąca.

Należy go wykonywać w od sadkach (bębnach) możliwie jednako wysokich. Najczęściej będzie do zalecenia ograniczenie wysokich odsadek (pierścieni) u kominów krągłych z cegieł promieniówek wymurowanych, do 80 m wysokich, co najwyżej do 5 m, a ponad 30 m wysokich, co najwyżej do 7 m.

Na wszelki wypadek trzeba wymagać, aby grubość ścian w każdym pionowym przekroju trzonu wzrastała od góry ku dołowi w sposób możliwie jednostajny, po 4—5 cm na każdy pierścień, oraz aby linja prosta, łącząca górną krawędź zewnętrzną z krawędzią dolną wewnętrzną, pozostawała w murze-, podcinania przekroju muru trzonowego, jakoby w tym celu, aby uzyskać większe natężenie cisnące, a mniejsze ciągnące w spojeniu wspornem, należy zabronić.

Jeżeli tylko na zewnątrz trzonu komina mają się użyć cegły pro-mieniówki, a do wnętrza cegły zwykłe, to należy zezwolić na to pod tym jedynie warunkiem, że grubość cegieł obu gatunków nie będzie się znacznie różnić od siebie, a zatem i wiązanie ich da się przeprowadzić na całą grubość muru.

W ten sposób jednak wykonany mur trzonu należy uważać w obliczaniu stałości, jakoby miał być wykonany wyłącznie ze zwykłych cegieł.

Na wykonanie muru wewnętrznego z betonu nie należy zezwalać w żadnym wypadku.

c) Co do szczególnych urządzeń.

Należy przepisać:

Zaprawienie (wytestowanie) spoin ścian wewnątrz przewodu kominowego, wykonanie włazu, urządzenie piorunochronów na wysokich kominach, osadzenie szczebli żelaznych wyłazowych, które muszą być co 40 cm wzajemnie odległe, a także oporów żelaznych.

Szczeble daje się z żelaza okrągłego o f 25 mm, przyczem muszą one odstawać od muru o 15 cm, a ramiona ich tkwić w murze przynamniej na 12 cm. Końce ramion tkwiących w murze odgina się na długość 3 cm, czem tworzy się haki uniemożliwiające wysuniecie się szczebli z muru.

Celem zabezpieczenia ich od rdzy, zanurza się je przed wmurowaniem w mleku cementowem.

Przy wmurowaniu szczebli należy cegły, stykające się ze szczeblami odpowiednio na-ciosać i osadzić na cemencie. Spłaszczanie części szczebli, wchodzących w mur, na grubość spoin (1 cm) jest niewskazane ze wzlędu na niebezpieczeństwo przeżarcia ich przez rdzę.

Szczeble, umieszczone wewnątrz komina, umieszcza się od dna drąży, zaś zewnątrz od 4 w wysokości nad terenem (dla uniemożliwienia osobom postronym włażenia na komin).

............'S ---

Sb

-■i.

te

W kominach wyższych niż 40 m wmurowuje się opory żelazne, ułatwiające wypoczywanie Są one z żelaza okrągłego o f 25 m, przy-czern wewnętrzna szerokość wynosi 75 cm} zaś długość liczona od zewnętrznej krawędzi szczebli 65 ш; ramiona tkwią w murze na 25 cm> z hakami 3 do 4 cm.

W dolnych pierścieniach umieszcza się je co 5 lub 6 szszebel, zaś w górnych co 3, przy-ezem są one wmurowane w jednej płaszczyźnie ze szczeblami.

c) Wzory statyczne wysokich kominów murowanych.

Eysunek 31. przedstawia w całości widok murowanego komina fabrycznego; a więc betonową płytę fundamentową HJKL o grubości

mur fundamentowy EFHJ o wysokości h₃,    \\£ |    .>

it

postument CDEF o wysokości i trzon ABCD    |    ¹    *' '

komina o wysokości hx.

Trzon jest zawsze stożkiem ściętym lub ściętą piramidą o łagodnem zwężeniu się ku górze, przewód komina zaś w swym zarysie idzie za postacią trzonu, ale z odsadkami, jak podano w instrukcji. Stosownie zatem do tego postanowienia przekrój poziomy trzonu uzyskuje możność jednostajnej zmiany od góry ku dołowi.

Podnóże w głównym swym zarysie jest albo przedłużeniem postaci trzonu, albo prostym graniastosłupem o poziomym przekroju umiarowym, albo też cylindrem, z przewodem kominowym dostosowanym do zewnętrznej postaci podnóża.

Zwykle trzon ma w przekroju poziomym koło, a podnóże i fundament kwadrat; zresztą tak trzon, jak i podnóże otrzymują przekroje poziome kwadratowe, ośmioboczne, albo kołowe jednolicie lub w stosownych kombinacjach. Przekroje poziome swoją umiaro-wością umożliwiają ugrupowanie ich ponad sobą w ten sposób, by środki ciężkości ich spadały w jedną linję pionową i tern samem wytworzyły postać komina w całej wysokości i we wszystkich pionowych przekrojach dokładnie symetryczną względem jego osi pionowej, czyli osi ciężkości.

Na komin działa ciężar własny w osi ciężkości, oraz parcie wiatru, którego wypadkową według wskazówek pod III. (str. 452) w instrukcji należy przyjąć jako siłę poziomą, działającą w środku ciężkości powierzchni rzutu pionowego odnośnej części składowej komina.

Ciężar własny wywołuje jednostajne natężenie cisnące w materjale komina, zwiększające się od góry ku dołowi; natomiast parcie wiatru usiłuje wywrócić komin.

W myśl drugiego ustępu pod I. w instrukcji powinno obliczenie statyczne wykazywać natężenia materjałów w poszczególnych odsadach (bębnach, spiętrzeniach) wewnątrz trzonu, w podstawie trzonu, w podstawie podnóża na fundamencie i w podeszwie fundamentowej, oraz obciążenie gruntu pod fundamentem. Zestawienie zatem następujących niżej wzorów odnosi się właśnie do tego wymagania.

1. Ciężar własny.

Jeżeli Oo jest objętością poszczególnej odsady trzonu, у ciężar właściwy muru, to ciężar własny odsady

126

Go = у Oo

127

zaś ciężar wszystkich odsad czyli całego trzonu Gx = y S Oo = S Go

ciężar własny podnóża fundamentu i ławy betonowej

128

129

Gs. = Ti °p Gs = T s 0/ -h Xs Оь gdzie Op, О/, Оь są odnośne objętości, yt, y₂, y₃ ciężary właściwe.

gdzie <p jest spółczynnikiem zmniejszającym wiatr w myśl dat pod IV., zaś p ciśnieniem wiatru w kilogramach na 1 m² powierzchni w myśl wskazówek podanych w instrukcji (str. 452, § 7, p. 6).

Punkt zaczepienia tego parcia wiatru P± będzie według instrukcji w środku ciężkości trapezu ABCD (rys. 31.) na pionowej osi ciężkości komina w wysokości sx poąad podstawą CD trapezu, obliczalnej według znanego wzoru

hx 2 Do —f- Dx

s‘ ⁼ 1Г'

132

133

Ciężar własny można też obliczyć następująco (rys. 32): Przy stałej grubości pierścienia (odsadki), komina g, jej wysokości h, średnicy zewnętrznej D, i wewnętrznej d} mierzonej w środku odsady a także ciężaru gatunkowego muru y, ciężar własny komina okrągłego:

Rysunek 32.

тс h

<7=7 -ę- (Z>2 — d2)=0-7854 7h (D* — d»)

Komina ośmiobocznego :

C = 0*8284 y h (D² — d²).

Ł—d~ --Ш—А--

Ciśnienia spowodowane przez ciężar Gx 2

Y—? gdzie 2 Go = 6rt, jest ciężarem

własny komina : No =~^

własnym części komina leżącej powyżej badanego przekroju, zas f jest powierzchnią tego przekroju.

2. Parcie wiatru.

W rysunku 81. powierzchnia ABCD — Fx jest pionowym rzutem trzonu postaci trapezu; jeżeli górny bok trapezu AB — Do, dolny CD = DX, EF=D₂, HJ=D₃, KL = Z>4, to

Do -+- Dx

Fl~ 2

130

parcie zaś wiatru na trzon

D₀-h Dx 7 2 Й'¹

13

Powierzchnia pionowego rzutu podnóża jest prostokątem CDEF = = F₂ = D₂ h₂, stąd własne parcie wiatru na podnóże Eo — У P E₂ = y p D₂h2 oprócz tego przenosi się na podnóże także działanie parcia wiatru Px z trzonu.

Punkt zaczepienia własnego parcia wiatru P₂ będzie w środku ciężkości pionowego rzutu podnóża F₂ na osi pionowej ponad D3 w wysokości

^2

134

«2 = "2”

Działanie parcia wiatru Pt i P₂ przenosi się dalej na mur fundamentowy i na podeszwę fundamentową, co niżej uwzględnimy.

3. Stałość komina.

Parcie wiatru usiłuje wywrócić zarówno każdą poszczególną od-sadę trzonu, jak i każdą inną część składową komina około krawędzi ich własnej podstawy; tu ograniczymy się wszakże do zbadania działania parcia wiatru tylko na główne części składowe komina, z czego bowiem już łatwo poznać to działanie na wszelkie inne części jego składowe i zastosować wzory wyprowadzone do ich statycznego obliczenia.

Parcie wiatru P₁ dąży do wywrócenia trzonu około krawędzi C jego podstawy (rys. 31.) a miarą oceny tej dążności jest moment statyczny tej siły P{ względem rzeczonej krawędzi:

M'w — Pi Si == cp p Fi st — cp p

Po -p P\

V 3- •

hi 2 Po “P P\

Po -p P\

- P 0 № Po —P P\)

Temu przeciwdziała moment wypadkowej ciężaru własnego trzonu

A

M'c = A ~y

i wywrót trzonu nie może nastąpić jak długo będzie

M\c ^ M’c

Stałość komina, względnie jego części składowych przeciw wywróceniu wskutek wiatru należy liczyć conajmniej z podwójną pewnością z wykluczeniem wszelkich ułatwień. Idąc za tem postanowieniem instrukcji opieramy się na wynikającem z wzoru warunkowego 137, najniekorzystniejszem, ale zawsze jeszcze w granicach równowagi statycznej dopuszczalnem równaniem

M'w = M'c

które po podstawieniu wartości z wzorów 135. i 136. przybierze postać

135

136

137

138

g- (2 Po -P A) = A ’ ~2~, a po podzieleniu przez

V / 2 Do

«,ТГ5Г

f lj = Ą, skąd wreszcie jako oznaka bezpieczeństwa

Dokładnie tę samą oznakę rozpoznawczą stopnia bezpieczeństwa stałości komina uzyskuje się z ilorazu momentu ciężaru własnego przez moment wiatru, który to iloraz musi czynić zadosyć następującemu równaniu warunkowemu

M'c

140

ЖГ = ²

Działanie sił 1\ i Gt trzonu przenosi się także i na podnóże, które nadto pozostaje pod wpływem własnego parcia wiatru (wzór 133.) i ciężaru własnego 6r₂; wypadkowe zatem obu parć wiatru i ciężarów własnych będą tu

141

Pp = Px -\- P₂ = у p (Fx -h Fz)

142

stałości komina musi być

3 G{

cp hx 2 (l -+

2 Do

> 300 kgjm*

139

Gp = Gx -f- G₂

Wypadkowa Gp spada z pionową osią ciężkości komina, natomiast punkt zaczepienia wypadkowej wiatru Pp złożonej z parć wiatru na trzon i podnóże, trzeba wyznaczyć z równania momentów obu tych składowych względem punktu obrotu Ex w podstawie podnóża, a mianowicie

M''w — Pp s — Px (sx -+- h₂) -b P₂ g = Px sx (pj -j-

/^₂,

a na podstawie wzoru 131., 133. i 135.

M"„

— M'w -f- (Pj H- 2 j h<Ł —

¥ p g (2 Do —1— Dx)

Pp s

stąd punkt zaczepienia s wypadkowej wiatru

143

M'w —f-

(■Pi y p)h*

144

F\ "+■ Ą

Moment wypadkowej ciężaru własnego

Gp • 2 ⁼ (^1 H“ ^2) *

Ponieważ i tu obowiązuje warunek wyrażony wzorem 137., więc musi być Mnto<^M"c, zaś dla M"w = M"c w najgorszym razie odnośnie do wzoru 143. i 145. będzie

M"c =

145

cpjt?

r*i

₍ g /    JP \    1    D

0~( 2 Do I Dx) —f- (Px —j— J h₂ = ((rj —|— (r₂) ~> stąd ze wzHe-

dii na bezpieczeństwo stałości podnóża musi być

I>2

Г V    /    ^2 M

?    0 ~ (2Do 4-Ą;    h₂

300 %/w²

146

albo też co na jedno wychodzi

M”c

3/"«,

147

Działanie zresztą dotychczasowego parcia wiatru i w’isnego ciężaru objawia się także w podeszwie fundamentowej KL (rys. 81.).

I tak moment parcia wiatru Pp względem krawędzi К analogicznie do wzoru 143. będzie

rv

M"'u> = M"w 4— (P\ 4—    (Ä, -f- Д4) = <pp ^ (2 Do -ł- Dj) —t-

-I- cp p (Di -}- D ₂) (^3 -+- Ä₄)

zaś moment wypadkowej własnego ciężaru Gf = Gx -+- G₂ 4- G& D^    Dh

M'"c = (?/-y = № + (?₂ + ffg) -f-

148

149

Odnośnie do warunku wyrażonego wzorem 137 musi być i tu M"'w ^ M"'c a w najgorszym razie dla M'"w = M'"c po podstawieniu wartości z wzorów 148. i 149. będzie

epp

{[ 6 (2 D° +A)+ ^1 “+“ 2 ) ^2 C^l “+" D₃) (Äg -Ь &₄Л —

d₄

= (ćrt -h G₂ -+- 6r₈) —g-, stąd wreszcie jako oznaka bezpieczeństwa

stałości komina musi być

{Gx 4- G₂ -h tr₈) P₄

{    (2 В. + В,) + (г, + Ÿ) *»] + <*V +    (V+ *4)}

^ 300 kg m²

150

czyli co na jedno wychodzi

M'"c

^2

151

d) Wytrzymałość komina na zgniecenie.

Ciężar własny zarówno którejkolwiek części, jak całości komina działa w środku ciężkości odnośnej podstawy i wywiera na całą jej powierzchnię jednostajne natężenie; jeżeli zatem ciężar G wyrazimy w kilogramach a powierzchnię f podstawy w centymetrach kwadratowych, to natężenie cisnące na 1 cma

152

Tak ma się rzecz, jak wiatru niema; skoro wszakże pocznie działać parcie P wiatru, to siła ta pozioma złoży się z ciężarem własnym G w wypadkową R ukośną, która dozna wysunięcia ze środka ciężkości podstawy na odległość y. W nowym tym punkcie zaczepienia składowa pozioma P wypadkowej R będzie usiłowała przesunąć odnośną część komina po powierzchni podstawy, a do oceny tego działania i do obliczenia służą wzory 47. do 52.,

77. tyczące się wytrzymałości sklepienia (str. 501 do 503 i 512). Natomiast pionowa składowa G, jako działająca ekscentrycznie w odstępie y od środka ciężkości podstawy, wywoła w niej nierówne natężenia cisnące, malejące według linji prostej od krawędzi najbardziej ciśnionej ku krawędzi najmniej ciśnionej. Do oceny i do obliczenia tych natężeń służą znane wzory 87. i 88. z teorji elastyczności, tyczące się statycznego obliczenia murów (str. 528); wzory te w zastosowaniu do naszego zadania, gdzie xx = x₂ = x, Wx = W₂ — W, P = G, M = Gy, F = ff °i = a2 — &2, przybiorą postać

G Mx G

oraz

—f-

Gyx G

1-f

fy X

153

*a =

G Mx G

Gyx

fy

154

- f i¹ W

Tu mamy trzy niewiadome: ku кг, y; gdy zaś z dwu równań tylko dwie z nieb można wyznaczyć, więc musimy postarać się o trzecie równanie

Wzory 153. i 154. odniesione do muru trzonu, a ewentualnie i podnóża komina mają większy zakres zastosowania, gdyż instrukcja dopuszcza tu natężenia ciągnące do —l'5-f-0 05 (Я—30) hg\cm2 dla trzonu do 30 m wysokiego, zaś na każdy metr większej wysokości ustanawia zmniejszenie tego natężenia ciągnącego o 0*05 Jcg/cm². W materjale innych części składowych, to podobnie jak w ogóle w murach zwykłych natężenia ciągnące są niedopuszczalne. Według tego postanowienia zatem gdy trzon sam, a ewentualnie łącznie z podnóżem będzie ponad 60 m wysoki, to natężenia ciągnące są zupełnie wykluczone.

Po wprowadzeniu zresztą we wzory 153. i 154. wartości z wzorów 91., 152. i 156. otrzymamy

157

G f Mu, f\ [ y \ h= f (¹⁺ & ' Tr)=fe(¹-f- e)

158

gdzie moment oporu

w=-b

159

Parcie wiatru P wielkością swego momentu Mw = Ps usiłuje wywrócić komin około krawędzi jego podstawy na zewnątrz, a więc odchylić własny ciężar jego G ze środka ciężkości na odległość y, czemu przeciwdziała moment tego ciężaru Mc — Gy. Oczywiście to odchylanie będzie się odbywać tak długo, czyli na tak wielką odległość y, dopokąd nie nastąpi równowaga statyczna co do obu przeciwnych działań, czyli zrównanie się obu momentów

Ps = Gy

155

a stąd dalej

Ps

y = ~G

M„

156

Zresztą w tych częściach składowych komina, w których natężenie ciągnące jest, lub stało się niedopuszczalne, należy stosować wzory 157. i 158. w miarę określeń i oznak, wyrażonych wzorami 87. do 104., oraz wywodami i uwagami bezpośrednio do nich odniesionymi.

A gdy okaże się wreszcie, że у > e, czyli że w przekroju poprzecznym oprócz natężeń cisnących występują w pewnej jego części natężenia ciągnące, wówczas należy zastosować i dostosować wzory 105. do 125. z uwzględnieniem odnośnych bezpośrednich wywodów, określeń i uwag.

Przedstawione wyżej wzory 126. do 159. są zasadnicze i mniej lub więcej ogólne; w dalszym toku niżej zestawia się na tej podstawie wzory szczegółowe dla kominów o najczęściej używanym przekroju poprzecznym kołowym i ośmioboeznym umiarowym.

e) Momenta bezwładności i oporu w odniesieniu do postaci poprzecznego przekroju kominów.

Jeżeli poprzeczny przekrój komina jest kwadratem lub wielo-bokiem umiarowym, a płaszczyzna działania siły zmienia swe położenie, to moment bezwładności J pozostaje niezmienny, natomiast moment oporu W stanie się największy, gdy płaszczyzna działania siły przybierze położenie równoległe do jednego z boków, a najmniejszym, gdy płaszczyzna ta spadnie razem z przekątnią przekroju; w pierwszym razie bowiem odległość X najskrajniejszego, w płaszczyznę działania siły wpadającego punktu przekroju od jego środka ciężkości będzie najmniejszą, a w drugim razie największą, co wynika zresztą wprost z równania J

momentu oporu W— —.

W przekroju kołowym moment oporu nie zmienia się, gdyż każdy najskrajniejszy punkt przekroju leży na obwodzie koła, a zatem jego odległość X od środka ciężkości przekroju jest jednaka.

Skoro zatem na komin kwadratowy lub ośmioboczny pocznie wiatr dąć w kierunku przekątni przekroju czyli w kierunku naroża, moment oporu stanie się najmniejszy, a powstałe w najskrajniejszym punkcie przekroju, czyli w narożu natężenie

ЪТю

wypadnie największe; będzie to zatem najniekorzystniejszy kierunek parcia wiatru.

W następującej tablicy zestawia się do tego celu momenta oporu dla pierścieniowych przekrojów poprzecznych, używanych w budownictwie kominowem, wyprowadzone na podstawie wzorów zasadniczych.

Liczba bieżąca

Postać przekroju

Moment

bezwładności

J

Moment oporu

względem osi ciężkości przekroju

przekątnej¹

normalnej

Wn

Koło

004912)4 =

я2)⁴

~бГ

0-0982 2)³

0 0982 2)³

Ośmiobok

0-0547 2)4

0*10112)³

0 1095 D³

co

Kwadrat

0-08332)4 =

2)4

12'

01179 i)³

0-1667 2)3

Pierścień kołowy z wnętrzem koło wem 0 0491 (2)⁴—2⁴)

0-0982

(--3

0-0982 ^2)3 —

»O

Pierścień ośmiobocz-ny z wnętrzem oś-miobocznem . . . 0 0547 (Z)⁴—2⁴)

(-Î)

0 1095

(-а

Pierścień ośmiobocz-ny z wnętrzem koło-wem.......

005472)⁴—0-0491 d'*

b: %

0 10952)³-0-0982

Pierścień kwadratowy z wnętrzem kwadra-towem......

0 0833 (2)⁴ -2⁴)

Kî)

0 1667

кг)

00

Pierścień kwadratowy z wnętrzem ośmio-bocznem.....

0-08332)4-0-054724

,/<

-0-0774 — 0 16672)3-0-1095 — 2) 2)

co

Pierścień kwadratowy z wnętrzem koło-wem.......

0-08332)4-0 04912⁴

tH

•_*

--

b| %

О • 16672)³—О •0982

¹ W ośmioboku połowa przekątni, czyli promień koła opisanego R = = 0-5412 2), a w kwadracie R = 0-7071 2), gdzie 2) jest średnicą koła wpisanego.

f) Obliczenie statyczne komina okrągłego

fabrycznego 25 m wysokiego (rys. 33), zmniejszającego się o 48 mm na 1 mb. komina.

Dane szczegółowe:

Mur z promieniówek, o ciężarze у = v = 1650 kg/m*, beton 2200 kgjm³, parcie wiatru p = 120 kgjma, spółczynnik zmniejszający e = 0 75.

Największe naprężenie na rozciąganie: c₂ = —1*54-0-05 (H — 30) = —1-50-05 (25—30) =— 1-75 kgjcm*.

Największe naprężenie na ciśnienie:

Oj = 12 kgjcm³

(patrz instr. str. 458, § 19).

Najpierw podajemy tablice Goebla i Kecka, potem zestawienie obliczenia statycznego komina z uwagą, źe w ten sposób należy je przedkładać przełożonej władzy budowlanej, celem uzyskania zatwierdzenia (konsensu).

Odchylenie wypadkowej a =

d — dx i D = Dx są średnicami komina (patrz rys. 32.).

Mw P . S

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

36

C. Mechanika budovvnicza.

..... O.Ç

Rysunek 33.

—г

-I

JÉ

b o «■

ft

-------£

O.Ç

\^\

.—if

?.£*o о

So

ft ft

ft/

V<c.

30

ft

¥>

—5

//

So

----Г

SO

ć-

//

5:

Ą ■&§£

■Ж

O.Ç

—4r oo.^-H

I    I

ï    I

f и

7>rj-Tr»rog 4fr i ^

ut - - • *rV\V\'N \ N \

I«

цГ?о '—--

—il

W}

¥17!

-I

Tablica

wartości A i В przy różnych wielkościach i według Goebla

i Kecka:

(/

Górne cyfry oznaczają wartość A, zaś dolne wartość В

b| a

0-4    05 I 055 Об 0*7    08    09 ! 10

0125

2-00

1-86    1-80    1-76    1-73    1-67    1*61    1-55

1-50

1-00

0-150

2-23

204    1-96    1-92    1-88    1*81    1*73    1 66

1 60

0-82

0175

2-48

0-66

2-20    2 12    2 08    2 04    1-94    1*85    1*77

О 84    0 89    0-94    0-98    -    -    -

1-70

0-200

2-76

0-51

2-39    2-29    2*24    2 20    207    1 98    188

0-70    0-75    0-79    084    093    —    -

1 80

0-225

3 11

0-37

2-62    2-51    2-44    2 39    223    210    1-99

0-56    0-61    0-66    0-71    0-81    0-90    -

1-90

0-250

3-55

2-96

0-23

0-42

0-275

415

3-31

0-10

0-25

217

0-87

о-зоо

4-96J

3-88

-003

009

3-58    3-41    3-24    2-92    2-64    2 42

0 12    0 17    0-21    0-32    0-45    0-58

2-26

0 71

0-325

6-СО

-0-16

4-34    406    3-80    3-30    2 92    2 64    2-42

-009    -0-06    -0-02    002    0 13    025    0 40    0*54

4-71

0-350

-7-48

-0-28

5-90    5-40    500    4-65    3-86    3-33    2 95    2-64

-0-26    -0-25    -0-21    -0 18    -0-07    Q-Q5    020    0-35

0-375

9-93

-0-41

0-400

0-425

0-450

0-475

13-87

-0-53

2108

-0-65

38-25

-0-76

96-10

-0-88

801

33-30 30-80 28-20 2580 1985 -0-76 -0-76 -0-76 -0-76 -0-76

89-10 72-20 66-90 62 20 50 20 -0-88 -0-88 -0-88 -0-88 -0-88

14-60    7-13    4-71

-0-76    -0-68 -0-51

34-60    19-80    6-72

-0-88    -0-88 -0-75

10

11

12

13

14

15

16

17

Średni promień R

Średni promień r

Statyczne obliczenia okrągłego

Średnia powierzchnia przekroju tsp— ⁽R² —r2) K •

Wysokość odsady hv

Objętość odsady O = fsP X ^

Ciężar gatunkowy nmru v

Grubość ściany

Ciężar odsady G = О X v

Ciężar komina nad badanym przekrojem 2G . . .

Średnica podstaw odsady Dx — 2 R

Średnica podstaw odsady dx — 2 r

TI

Powierzchnia podstawy odsady fn=-^ \D*x — d*x

Moment ciężaru własnego Mg = 2(7 X R.....

Wysokość komina nad danym przekrojem hx . . .

Powierzchnia rzutu pionowego komina nad danym Do Dx

przekrojem F =

l -40x -+- Dx

hx —    g    •

Całkowite parcie wiatru nad przekrojem P=p.p .F=01b .120 .F. . . .

Rodzaj miary wymiaru

Prze-

krój

I—I

0-724

0-524

Ш2

m³

tjm3

m2

tm

m2

. . kg m²

Częściowe parcie wiatru na każdą odsadę zosobua Pcz = jj. . p . fn . hp = 0-75 . 120 . fn .hp .... kg m2

0-782

10

0-782

1-65

0-20

1-29

1-29

1-448

1048

0-778

0-933

1-424

128-2

komina wysokiego.

Przekrój

II—II

III—III IV—IV V—V i VI —VI VII—УИ IVIII—VHIjiX-IX

0-796

0-868

0*940    1-012

1084 1.156

1-228

1-300

4-5

-тг = 2-25

0546    0-568 0-590 0-612

0-634

0-656

0-678

0-700

1052

1-350 1-68

2-04

2-42

2-83

3-28

3-74

3-0

30

30

30

30

30

30

3-0

2-0

315

405

504

612

7-25

8-47

9-83

11-22

25-32 bet. 2.15 muru

w³

1-65

1-65

1-65

1-65

1-65

1-65

1-65

1-65

2-20

0-25

0-30

0-35

0-40

0-45

0-50

0-55

0-60

5-20

6-67

8-31

10-10

11-98

1400

16-21

18-52

59-25

6-49

151-53

1316

21-47

31-57

43-55

57-55

73-76

92-28

1-592

1-736

1-880

2024

2-168

2-312

2-456

2-600

1-092

1-136

1180

1-224

1-268

1-313

1-356

1-400

1-129

1-287

1-845

1-973

2-415

2-825

3-290

3-750

20-25

5-16

1400

20-20

3200

4717

66-32

91-50

120-00

34100

10

13

16

19

22

25

27

5-97

10-98

16-40

22-27

28-56

35-23

42-40

50-00

536-5

989-5

1475

2005

2570

3170

3810

4500

1012

305

348

497

533

651

762

887

18 Odległość środka ciężkości od danego przekroju hx    Dx —t- 2 Do

0-497

Rodzaj miary wymiaru

Prze-

krój

I—I

3 Dx —f— Do

19 Moment parcia wiatru Mw = P. S

tm

0-067

Mg

20 Pewność przeciwko wywróceniu ^

13-95

0-052

Mu,

21 Odchylenie wypadkowej a = v^.

Dx

22 Najmniejszy promień rdzenny¹ Km= -g

1-H

d²x

D² X

0-275

23 Współczynnik

Dx

0-03

24 W spółczy nni к

fix

Dx '

0*708

1-20

25    Wielkości odczytane z tablic

26    Goebla i Kecka.....

27 Ciśnienie spowodowane ciężarem własnym komina

No =

fn

kg I cm* 0-17

28    Największe ciśnienie skrajne prz ya>Km, Ns= N₀ . Â kg jem²

29    Toż samo — obliczon e wedle wzoru Langa N₃=N{ — Nz kg\cm² 0 06

30 Naprężenie skrajne na stronie podwietrznej

(i

kg] cm² 0T4

31 Naprężenie skrajne na stronie zawietrznej

kg'jcm²    0-20

Nt=N₀[l -X Жп

Przekrój

и—II III—III

IV—IV V—V VI—VI VII—YII VIII—VIIIIX IX

X—X

1-965

388

4*76

6-09

7-43

8-78

1002

11-25

3-34

702

1-055

12-21

1910

27-62

38-20

50-60

50-60

4-9

4-18

2-88

2-62

2-48

2-40

2-40

2-37

6-74

0-335

0-163

0-254

0-327

0-387

0-437

0-481

0-518

0-545

0-292

0-309

0-328

0-344

0-365

0.382

0-400

0-418

0-10

0-147

0174

0-189

0-202

0-208

0-215

0-210

0-686

0-654

0-627

0-605

0-583

0-567

0-553

0-538

1-55

1-85

2-01

2-10

2-22

2-31

2-35

2-35

0-99

0-85

0-84

0-82

0-75

0-70

0-58

1-02

1-17

1-60

1-81

204

2-25

2-47

0-75

3-36

4-02

4-71

5-27

5.70

0-65

1-67

2-27

0-26

0-19

006

-0-192

-0-342 -0-53

-0-675 -0-76

0-91

1-86

2-83

¹

Wydana przez b. austr. Min. в. w. 24. marca 1902, 1. 38290 (do L. Nam. Iw. 44641, a uzupełniona przepisami M. R. P. z dnia 20. maja 1923).

Dx

32 Odległość osi obojętnej od środka przekroju h = В

33 Odległość przyłożenia wypadkowej parcia wiatru (P)

dx

i ciężaru własnego, według Langa a' = ^ ( Dx

34 Stosunek a : a'

049

Rodzaj miary wymiaru

Prze

krój

I—I

D^x — dK

35 Moment wytrzymałości przekrój u W = 0.0982 —^ —

m⁴

0-21

Uwagi i poz. 22:

/ d*x \

dla kominów ośmiobocznych Km =1*22 ( 1 -+- j-- J

/    (d»z\

dla kominów kwadratowych Km =0-118 (1 4- \Jj2~ ]

gdzie Dx i dx są średnicami kół, wpisanych w ośmio- względnie czworobok.

Przekrój

II—II

III—III

IV -IV

V—V

VI-VI

TH—VII

TUI—VIII

IX-IX

X—X

0*93

0-86

0-91

095

0-92

0-91

0-53

0*58

0-62

0-66

0*72

0-74

0-78

0-83

a' jest wszędzie większe od a

0-31

0-42

055

0-70

0-89

1-08

1-32

1 57

Widzimy, że największe naprężenia nie przekraczają naprężeń dopuszczalnych, gdyż

JVg = 5*70 kg I ст%, gdy dopuszczalne ój = 12 kg jem2 N = — 0*76 kg jem² y gdy dopuszczalne a₂ = — 175 kg jem².

g) Obliczenie statyczne ośmiobocznego komina

fabrycznego 45 m wysokiego (rys. 34 a i 34 b).

1. Dane szczegółowe.

Trzon komina 35 m wysoki ośmioboczny z takiemże podnóżem 10 m Wysokiem, o przewodzie kominowym ośmiobocznym ze zwykłych cegieł dobrze wypalonych na zaprawie przedłużonej w stosunku objętości cementu portlanckiego do wapna i piasku, jak 1: 4 : 10.

Mur fundamentowy takiż sam na ławie betonowej.

Obustronne odchylenie zewnętrznego lica ścian komina wynosi

5⁻4 °/₀ wysokości komina, według którego to odchylenia obliczono średnice poszczególnych odsad komina.

Ciężar 1 m³ muru ceglanego na zaprawie przedłużonej y = 1600 leg

T, = ²²⁰⁰ * Тя = 1600 „ = 199 „ cp = 089

„    1 m³ betonu..............

„ lw³ płaszcza ochronnego (wykładziny) . .

Parcie wiatru na 1 m* p = 130 4- 30 °/₀    . . . .

Spółczynnik parcia wiatru na trzon i podnóże . .

10 + 7

Dopuszczalne ciśnienie na 1 cm² muru —₀— = 8*5 leg Dopuszczalne natężenie ciągnące

_ 1*50 4- (45 — 30) X 0 05 = — 0-75 ległem*

Parcie wiatru na trzon:

Pi = 0-89 X 109 X

1'80 4- 369

X 35 = 16985*84 leg = 16986 leg

Parcie wiatru na podnóże nad cokołem:

3-99 4-4-37

p₃ = 0-89 X 109 X

X 7 = 5250 leg

Parcie wiatru na podnóże w cokole:

4-67 4-4*83

P₃ = 0-89 X 199 X

₂ X 3 = 2520 leg

Pi -4_ p₃ p3 = 24756 leg.

Wysokość środka ciężkości rzutu pionowego (trapezu) części podnóża nad cokołem, czyli punktu zaczepienia parcia wiatru P₃:

X 3 50 = 5T7 m.

7 ч 2X3 09 4-4-37    12-35

= 3" X 3T99    4.37    = 8-36

Wysokość takiegoż punktu zaczepienia w cokole podnóża:

= 149 m.

83=3-X

3    2 X 4*67 4- 4*83    14*17

' 4-674:4-83    ⁼ 9-50

Rysunek 34 a.

Rysunek 34 5.

г:

----00.2----4^----0 0-2----4----es.?-----i—

-i

er*⁵

!**

*r0'05Vm

ÇÎesW

_/L Ш U—

Гаг«

ЫЖЖЖ-.

■ i i;

p-

--'■Щ

t----Y

Jl

Гг »9

.Y.

■;

Ii-i 8.

И

i...

.ж

Ï .-И

YU JS

ШШ

I. К

шШ

: 'л.

ч-i ’

Уш—vn

,, ?

2. Obliczenie trzonu 35 m wysokiego.

Przekrój

poziomy

II

III

IV

Grubość ścian

30 cm

45 cm 60 cm

75 cm

90 cm

Powierzchnia średniego przekroju poziomego fs = 0-8284 X X {Ds z-ds 2) odsady trzonu

0-8284 X X (1-99² -- 1*39²) =

= 1-68 w²

0-8284 X

X (2-37² — - 1-47²) = = 2-86 mz

0-8284 X X (2-75² -- 1-55²) =

= 4-27 mz

0-8284 X X (312² -- 1-622) =

= 5-89 m² 0-8284 X X (3-50² -- 1-70²) =

= 7-75²

Wysokość h

Objętość

0=fsh

11-76 w³

20-02 m³

29-89 m³

41-23 ш³

54-25 m³

Ciężar właściwy

1600 kg

1600 kg 1600 kg 1600 kg 1600 kg

Ciężar obliczony £ = 7 <9

18816 kg

32032 kg

47824 kg

65968 kg

86800 kg

Ciężar razem 1 G

18816 kg

50848 kg 98672 kg 164640 kg 251440 kg

Powierzchnia podstawy odsady fn — 0-8284

(Dn ² — dnz)

0-8284 X X (2-18² — - 1-58²) = = 1-8689 mz

0-8284 X X (2 56² -- 1-66³) = = 3-1463 m²

0-8284 ^

X (2-94² -- 1-74²) = = 4*6523 mz

0-8284 X X (3-31²-- 1 81²) = = 6-3621 w² 0-8284 X X (3-69² -— 1-892) -= 8-3204 mz

Ciśnienie własne

na 1 cm² podstawy 2 G

1 007 kgjcmz

1-616 kgjcmz

2-121 kg!cmz

2-588 kg/cmz

3-022 kgjcmz

k₀=z

fn . 10*

Moment ciężaru własnego Mc =

20509-44

kgjm

65085-44

kgjm

145047-84

kgjm

272479-20

kgjm

463906-80

kgjm

Przekrój

poziomy

II

1П

IY

Moment wiatru

Л/,„=0-89х199х

hz

X g (2D₀+D„) =

= 29-52 X A² X X (2 D₀ +Dn)

29-52 X 7² X X (2 Xl 80 + + 2-18) = = 8400 kgjm

29*52 X 14² X X (3-60+2-56) = = 35.600 kgjm

29-52 X 21² X X (3-60+2 94) = = 85.100 kgjm

29-52 X 28² X X (3-60+3-31) = = 159.800 kg Im

29-52 X 35² X X (3-60+3-69) = = 263.900 kg im

Odchylenie wypadkowej R

Mw

0 447 m

0 703 m

0863 m

0-972 m

1*050 m

У 20

Moment oporu względem osi przekątnej

W = 01011 X

*(*•-£)

01011X

1-58⁴

2 18

0-759 m³

0 loilx

-(s--)»

2m 860 I —

01011X

(-4®=

2-256 m3

0-1011X

= 3-342 m3

0-1011X

xK-&>

= 4-735 w²

Dalekość rdzenia podstawy

0-406 m

0 444 m

0-485 w

0*525 m

0-569 m

fn

Pewność przeciw wywróceniu

Mc

2-46 razy 186 razy 171 razy 171 razy 175 razy

Mw

Naprężenie kra-wężne w murze na 1 cm² cisnące    2-10 kg jem²

*i = *o(i+y)

4 • 08 kg jem²    5 • 90 kg jem²    7'39 kg jem²    8 61 kg jem²

Naprężenie kra-wężne w murze na 1 cm2 ciągnące

— 0"10 kg jem² — 0*95 kglcm² — 1*65 kgjcrn² — 2"20 kgjcm² — 2*57 kg/cm²

3. Obliczenie podnóża 10m wysokiego.

Przekrój poziomy

VI

VII

Powierzchnia przekroju poziomego dolnego fn = 0 8284 (Dnz - dnz)

0-8284 X (4-37²-l-97²) = = 12-6049 m²

0-8284 X (4-83³ - 2-13²) = = 15-5673 m²

Powierzchnia przekroju poziomego średniego fs = 0-8284 (Ds ³ - ds ²)

0-8284 X (4-18³-P78²)^ = 11-85 w²

0-8284 X (4-75² - 2-05²)=: = 15-21 mz

Wysokość h

Objętość O = fs h

82-95 m³

45-63 m*

Ciężar właściwy y

1600 Jcg

1600 Jcg

Ciężar obliczony G„ = y O

132720 Jcg

73008 Jcg

Ciężar wszystkich części poprzednich 2 G

251440 Jcg

384160 Jcg

Ciężar razem 2 Gn

384160

457168 Jcg

3-048 Jcg jem²

2-937 Jcg/cmz

Ciśnienie własne na 1 cmz przekroju 2 Gn

fn . 10*

Moment ciężaru własnego Mc = 2 Gn ~

839389-60 Jcg/m

1104060-72 Jcg/m

Moment wiatru wszystkich części poprzednich M

263.900 Jcg/m

410.050 Jcg/m

263.900 +

+ Pi X 7 -f- Pzs₂ = = 410.050 Jcg/m

Moment wiatru całkcwity 2 Mw

410.050 -f

-Ь(Р, + Р₂)хЗ+Р₃^ = = 479.520 Jcg/m

Przekrój poziomy

VI

Odchylenie wypadkowej В 2 Mw

1 065 m

1-045 m

Moment oporu względem osi przekątnej

WP = 0-1011

(-i)

/    1*97⁴\

0-1011Х (4-373— -yj =

= 8 096 m³

01011 x^4-83J

= 10-972 m*

2-13'

4-88

Dalekość rdzenia przekroju

0-642 m

0-705 m

fn

Pewność przeciw wywróceniu

Mc

2 04 razy

2-29 razy

Naprężenie krawężne w murze na 1 cmz cisnące

8*05 kgjcrrfi

7-26 kg jem?

Naprężenie krawężne w murze na 1 cmz ciągnące

f)

— 2'04 kg jem¹

— 1*41 kgjcmz

Z powyższego widzimy, że naprężenia ciągniące przekraczają do-dopuszczalną granicę, t. z. przekrój komina musi być odpowiednio dobrany i przeliczony.

4. Obliczenie fundamentu na zasadzie pierwotnego założenia: Przekrój poziomy VIII.

Objętość muru fundamentowego, tworzącego ściętą piramidę ponad przekrojem VIII.

(7-202    \/7-202 X 5-402 -+- 6-40) X ~g

2-20    119*88

— —g— X 2-20 =

= 39-96 X 2-20 = 87-91 m3

314

od tego odjąć: przewód kominowy

1-352 X -j- X 2*0 = 2-86 m3

szvie kominową 5-40-b 7-20

1-3 łj fot; X l-o-j-

0-52 X 3-14'

= 4*90 m3

razem odjąć . . . 7-76 m3

zostaje. . .80*15m3

80-15 X 1600 = G₈ = 128.240 kg

Ciężar zatem mum fundamentowego:

2 <2₇ = 457.168 „

Do tego ciężar wszystkich poprzednich części komina...................

oraz ciężar płaszcza ochronnego wewnętrznego:

[(1-652 — 1-852) j X 7'0 + (1-553 — 1852) X

14.000 „

X 3 -h 1-35 X 0-15(7 -+- 3 -ь 2)]X1600=(4'95 -b ~h 1-37-}-2-43) X 1600 = 8-75 X 1600=    . . .

Kazem ciężar ogólny 2 G₈ = 599.408 kg

Powierzchnia przekroju VIII. f— 720³ = 51-84 m2 2 G₈ 599.408

k° ⁼ 77104' ⁼ 518.400 = 1 150 hf)icm'

= 0-892 m

£ Mw = 479.520 -+- (P, -hP₂-h Ps) X 220 = 533.983 kg\m ZMw 533983 y = £ (f₈ ⁼ 599408

WP = 0-1179D3 — 0-0694    = 0*1179 X 7 203 —

ei

ky — кц ( 1 -f-

— 00694

1-354

7-20

Wp

e₂ = e=-y-

= 1-156 1 -f

= 43-955

43-955

51-840

0-892

0-848 = 2-39 kg/cm³

k₂ = 1*156 (1 — 105) = 0 05 kg/cm³

= 0848 m j = 1-156 (1 -ь 1-05) =

Podeszwa fundamentowa IX.

112640 kg

Ciężar ławy betonowej G₉ = 8 02 X 0-80 X 2200 =

Ciężar wszystkich części poprzednich . . . . 2 G₈ = 599408 „

razem . . . 2 G₉ = 712048 kg

= 111 kg/cm³

k₈ —

Powierzchnia podeszwy IX. f= 82 = 64 00 m3 712.048 64 X 10000

Moment wiatru

2Mw = 533983-h(Pt +P₂ + P₃) X 0-8 2 Мгс = 553.788 kq/m

2 Mw 553.788 y= SĄ ⁼ 712.048

Wp = 01179 Z>3 = 01179 X 83 = 01179 X 612 = 60 366 60-365 f ⁼ШЙб 0-777 0-943

кя = 1 11 (1 — 0-823) = 1 110 X 0177 = -+- 0196 kgjcm*.

Co do granicy wysokości kominów murowanych należy tu podnieść, że na ostatniej wystawie paryskiej w r. 1900 stały kominy po 8 m wysokie; huta w Halsbrück pod Fryburgiem w Saksonji ma komin 140m, fabryka ołowiu w Enskirchen (prowincja nadreńska)

134 m, a zakłady hutnicze w Nowym Jorku 107 m wysoki. Tutaj jednak zaznaczam, że kominy wyższe niż 60 m są bardzo drogie a więc nie ekonomiczne.

= 0-777 m

WP

kx

1 -+

= 0-943 m = 1 ■ Ш1 -t-0-823)=2 02 hgjcm*

Rysunek 35

Lj

mp

r*

Vr.

■* d

Dźwigary żelazne

t. zw. iówki, których przekrój przedstawia rys. 35— zaś wymiary są podane na str. 578. względnie 579., zaś uwkę przedstawia rys. 35« a wymiary są podane na str. ÖÖ0. względnie 581.

Skwarezyński. Podręcznik budowlana.

L. p.

10

11

12

13

14

15

16'

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

32

34

36

38

40

«У»

45

47 Vo

50

55

IV. Wytrzymałość na zginanie.

1. Kształtówki J przekroju pruskiego. Tablica la (ryc. 85).

Wymiary w milimetrach

Przekrój Ciężar

Ze względu na oś X X

Ze względu na oś

У У

Jx Wx

Jy Wy

dx    cm² kgjm cm⁴ cm³ cm cm⁴ cm* cm

80    42    3-9

180    82    69

190    86    7 2

200    90    7 5

270 116 " 97

280

lilii

101

J29Ö TÔT 800 10-8 ~32Ö 131 ~ 11*5 Тю 137 “ПТ ~36Ö 143 1TÖ

5-9    7*58

5*95

8-99

7-07

б! 10-60

7~2 “ИТ “ПТ 14-2 81 161 8-6 18-2 9*0    20*4

“ПГТ “T9 ПёП" 10-4    27*9

10-8    30-5

Пб 42*6 ТЗ-1 “46-1

13-6    497

20*5 “107 21-6 118 230 132

24- 3 Т47

25- 6 “163

9*66

ÏTÎ5

12*64

14*37

1601

17*90

1978

”“2~Г80

24*02 2бТ) 28Т7 “31*09 33*52 “36*10 39*01 “4Г92 ~ 44-90 47-96 50-95 5П24 бТб7 68*14 “76*22

8TÖ0

92*63

103-62

115*40

12Г96

2. Belki żelazne wałkowane o przekroju I (trawersy) według norm Stow, austr. inżynierów i architektów.

Tablica I b (ryc. 35).

Przekroju I

P-

wysokość h

szerokość Ь

grubość d.

w pasie

grubość ścianki d

powierzchnia /

waga 1 m belki

bezwładności

oporu

Ja,

Jy

Wx

2 Jx

-T- W> = -T

mm

cm%

kg .

cm⁴

''Hi'

60

44

55

4-0

6-80

5 34

40-0

80

52

6-0

4-0

9 08

713

10

100

60

7-0

4-5

9-75

12

120

68 8-0

50

13

130

72

8-5

5-5

14

140

76

8-5

60

15

150

80

90

60

16

160

84

9-5

6-5

18

180

90

110

7-0

18a

180

135

110

7-0

20

200

96

120

8-0

21

210

99

12 5

8-5

22

220

102

13 0

9-0

22a

220

135

13 0

90

23

230

105

140

9-0

24

240

108

14-5

24a

240

135

14 5

9-5

25

250

111

15 0

26

260

114

15-5

28

280

120

170

28a

280

150

170

30

32

300

320

126

132

180

19-0

35

350

141

210

40

400

156

240

45

450

171

27-0

50

500

186

300

t&M-l-t-l-bl-LI-bM-M-l-bHi

ОСОФ^СВЮИИОО

356

w te к

tSOOJQt)Oîüi(X)lt>.WWCTIStS^tSHh.WM.

000сЬ0ь8ье6о5м.6Фн.оЬо'оЬсЬчч01Слоз0(»оЬ<10'

971 207-9 392 7 524 0 659 5 840-3 1068 0 1663 0 2364 0 2429 0 2899 0 3434 0 4346 0 4099-0 4785-0 5774-0 5556-0 6417 0 8527 0

4-90

12-42 16-28 18 68 20-55

78-90    61 94    10279 0

78-02    61-25    11002 0

86-96    69 05    13982 0

103-64    81 36    19693 0

132 86    104-30    327090

165-67    130-05    51284 0

199-60    155-70    75912-0

12-78

14-66

1613

24-50

32-27

41-71

7-59

111

13-2

14 6

17 1

19-9

26 6

56-4

330

36-5

40-3

67-8

461

505

76-6

55-2

601

73-2

110 8

85-3

98-6

124-4 173-6 234 0 349-2

Uwaga. Zawarte w niniejszej tablicy powierzchnie i wartości statyczne w porównaniu do odnośnych wartości tabelarnych z r. 1892 zostały — w uwzględnieniu zaokrągleń i nachyleń zarysu przekroju — poprawione przez Związek austr. inżynierów i architektów i ogłoszone 27. lutego 1915.

W przedstawionych tablicach Iailè Jx jest momentem bezwład* nośei względem osi ciężkości x przekroju, równoległej do szerokości pasu, właściwym w tym razie, jeżeli obciążenie belki działa w płaszczyźnie prostopadłej do osi x, — Jy zaś jest momentem bezwładności względem osi ciężkości y przekroju, prostopadłej do osi x7 właściwym w tym wypadku, gdy obciążenie belki działa prostopadle do ścianki przekroju*, Wx i Wy są odnośnymi momentami oporu względem rzeczonych osi x i y, odpowiadającymi tym samym wypadkom obciążenia belki.

Rysunek 35 a.

r,

Jeżeli belka ma służyć do połączenia

JL

.........* - ulnym lub oboma końcami z kotwiami, to

śaieży jeden, względnie każdy z obu końców zaopatrzyć dwoma wywiertami na śruby kotwi owe w odstępie 16 i 32 cm od czoła ¹    kształtówki.

Belek niniejszych o wysokich przekrojach należy unikać według możności, gdyż często miewają błędy wałkowania.

3. Kształtówki U norm. przekroju pruskiego.

Tablica lia (ryc. 35a).

L. p.

\yymiary w m/m ^    ^

Ze względu na

OŚ XX

Ze względu na oś yy

cm* jcgfm m/m

cm⁴    cm³

cm

Jy    Wy    A₁

m⁴    cm³    cm

O* CD

8V*

2-68

3-08

3*75

5*07

6*36

8*49

11*10

14-8

18-8

22*4

,27'0

33*6

39-6

47*7

57*2

67*8

0-99

1-04

113

1-25

1-33

1-47

1-59

1-75

1-88

2-02

214

4. Belki żelazne wałkowane o przekroju Ц według norm Stow, austr. inżynierów i architektów.

Tablica II b (rys. 35 a).

Moment

Przekroju C

Numer (Nr.)

! wysokość h

szerokość b

grubość dx

w ramieniu

grubość d w ściance

odstęp e środka ciężkości

powierzchnia /

waga 1 m belki

bezwładności

oporu

względem zewnętrznej krawędzi ścianki przekroju

2 J*

~r~~ =*M

w’ = ï±i

mm

cmz

kg

cm⁴

cm³

îO 00

ooDQi»-isoaoo)it>M>60

SfgSSgggSSgggg

ф Ф 00 Ói

ЮЮЮФФЮЮФФЮЮФ

ФффчЧЭ^вЧсЬ^ЮЮФЕ'.

чН тЧ -Г-Н тН тЧ тЧ тЧ тЧ тЧ тч тЧ

ЮОЮООЮОЮОЮФЮФЮ

ibębcbtś.tś.tś.ciocOÓsÓiÓÓ-THTH

1-44 9 01 1-54 1206 1-62 1503

7-07

9-47

** l>. Ю co N co co o> 9

18-81

2    31-13 2-16 36-85 2-25 41 21 2-38 47 15 2-47 52-63 2-60 59-30 2-69 65-41

11 80 14-77 1614 17-58 2112 24-44 28-54 32-35 3701 41-32 46-55 51-35

48 05 116 09 227 06 409-68 533 41 662-21 1038-42 1513-87 2182-21 2979-50 4057-95 5293-54 6919-98 8727-45

12-97

21-92

33-27

50-09

65-30

69-94

9815

129-81

173-50

220-78

284-63

351-80

44103

532-79

31-53 50-47 72-63 106-73 136-81 144-31 199-90 258-60 343 04 429-35 55100 672-22 840-40 1004-56

16 02 29 02 45-41 68-28 82-06 94-60 129-80 168 21 218-22 270-86 338 16 407-20 494-28 581-83

506

7-40

9-84

Belek żelaznych objętych tablicami IIa i IIЪ używa się naogół w budownictwie lądowem znacznie mniej, niż kształtówek, których przekrój poprzeczny — mówiąc nawiasem — najwięcej odpowiada celowi-, często zastosowują belki tablic IIa i IIЬ zamiast trawersów tam, gdzie szerokość jej pasów byłaby z jednej strony niepożądana w danym zespole.

Uwagi zresztą wypowiedziane wyżej w odniesieniu do tablic la i IЪ co do momentów bezwładności Jx> Jy, co do momentów oporu Wx, Wy, oraz co do odstępu wywiertów kotwiowych od końców belki stosują się w całości i do niniejszej tablicy.

Wartości odstępu г środka ciężkości przekroju, poszczególnione w kolumnie szóstej tablic II a i II b, mierzy się od zewnętrznej krawędzi ścianki przekroju.

5. Obliczenie statyczne belek żelaznych wałkowanych z pomocą tablicy I. i II.

W budownictwie lądowem uważa się wszelkie belki wmurowane za wolno podparte i pod tem założeniem liczy się ich wytrzymałość. Wmurowanie bowiem belek rzadko tylko może być tak silne, jak tego wymagają wzory na wytrzymałość belek silnie naprężonych.

Stosownie zatem do tego obliczamy z pomocą tablicy I wytrzymałość trawersów, jako belek żelaznych wolno na obu końcach podpartych na podstawie zasadniczego równania momentów

170

M — kW — к ~t~ h

orzekającego, że moment sił zewnętrznych M równa się momentowi sił wewnętrznych kW, gdzie к jest dopuszczalne natężenie, W główny moment oporu, Jmoment bezwładności, h wysokość przekroju trawersy.

Z wzoru 170. wynika wreszcie statyczna wartość momentu oporu

M 2 J

1Г

177

W odniesieniu do trawersu na obu końcach wolno podpartego,, jednostajnie obciążonego w kierunku równoległym do osi ciężkości у przekroju, największy moment zgjęcia

cm

— PI, W=Wx = ^~, względnie W = Wy =    a stąd

równanie 170. przybierze postać

2 Jx

~8

Pl=kWx = k- —r-

178

₇ 2 Jy — к . —r~

względnie -g- PI = к Wy

gdzie P jest całkowite obciążenie jednostajne, l = 1-05 l, rozpiętość belki, wreszcie dopuszczalne natężenie к — 1200 kg/cm² przekroju.

Mając więc dane P i l, oraz sposób obciążenia belki, wyznaczamy z wzoru 178., względnie 179 odnośny moment oporu

2 Jx

8 k~WxZ= ~HT

179

PI

180

2 Jy

PI

181

względnie g ^ = Wy

i szukamy w odnośnej kolumnie tablicy I. momentu oporu równego lub większego, niż obliczony, a przynależny numer przekroju w kolumnie pierwszej oznaczy nam trawersę dostatecznie wytrzymałą.

Moment oporu Wt z tablicy wolno uznać jako równy obliczonemu momentowi oporu W, choćby W — Wt — 1 cm³, ale nie więcej.

Należy tu pamiętać, że jeżeli P liczy się w kilogramach, to i к musi być w kilogramach, a wartość J, ź, h, w centymetrach.

PRZYKŁAD.

Strop izby 5 ж rozpiętości obciążony całkowicie 900 kgjm² należy przesklepić na trawersach żelaznych wałkowanych, co 3 m od środka do środka wzajemnie odległych

P = 900 X 5 X 3 = 13.500 kg: lA — 500 m, zatem l = 105 X 500 = = 525 cm, к = 1200 kg jem²

po podstawieniu tych wartości we wzór 180. wypadnie

PI 13500X525

Wx — 8 к —    8 X 1200

= 739 cm3.

Tej wartości naszego Wx jest w tablicy la najbliższem Wx—782 cm3, właściwem trawersie 1. p. 32, która jest aż nadto wytrzymały dla nas/ego stropu.

W podobny sposób oblicza się wytrzymałość belek żelaznych przekroju C z pomocą tablicy II. (str. 580).

6. Belki żelazne nitowane o przekroju trawersy.

a) Pogląd ogólny.

Przedstawiony w rysunku 36. poprzeczny przekrój belki żelaznej nitowanej składa się z zasadniczego przekroju obejmującego ściankę S z czterma kątownikami K, oraz z pojedynczego lub kilkakrotnego pasu górnego i dolnego P, nanitowanych na zasadniczy przekrój, o ile tego wzmocnienia wymaga wielkość momentu zgięcia.

Grubość ścianki dx = 7 do h+2djj

Rysunek 36.

ÎÎSF

V.

13 mm, a wysokość h — do yr rozpiętości l.

Kątowniki (kątówki) w regule są równoramienne, przyczem oznacza się je następująco:

btXbA    .

—-j-, a wymiary ich są:

a₂

Hi d,

-*--1—i- -

Id

-—b.....-i

60 X 60    140 X 140

-у---do -----у у—- mm, albo

i.-b,--*

bi X Ь{ X d₂ = 60 X 50 X 6 do 140 X 140 X 15 mm, oraz h X bz X d% = 65 X 100 X 0 do 80 X 120 X 15 ш,

Nierównoramienne kątowniki nituje się tak, aby ramię dłuższe było poziome celem uzyskania momentu oporu dalej w szersz przekroju sięgającego.

Długość normalna ścianek, kątowników i pasów wynosi 4 do 8 m, ale można otrzymać je nawet do 14 m długości.

Średnica nitów d~2 d₂\ odstęp nitów wogóle e ^ 4 d, a w szczególności na oporach e — bd, w środku długości belki e — 6 d, u żeber usztywniających e = 6 do 8 d.

Najodpowiedniejsza grubość pasów d₂=d₂.

Wyskok szerokości pasów poza krawędź kątownika powinien być V <5 3    .

Ścianki otrzymują żebra poprzeczne usztywniające przeciw wy-boczeniu: na oporach, pod ciężarami odosobnionymi, a w razie gdy h > 05, to we wzajemnych odstępach 1*25 do 1*5 m wzdłuż całej belki ; żebro stanowi jeden lub para kątowników z ramionami 50 do 75 mm, lub o przekroju nanitowanych po obu stronach ścianki w jednym i tym samym jej przekroju i sięgających od pasu do pasu.

Dopuszczalne natężenie cisnące i ciągnące pasów, ścianki i kątowników к = 1200 kg/cm², zaś nitów na ścinanie ks= 900 kgjcm².

Moment bezwładności poprzecznego przekroju belki, uwidocznionego w rysunku 57., względem własnej osi ciężkości xx

182

J = lg [b (h H⁻ <4)³ — 2 V — 2 bt (h — 2 d₂)s — — 2 d₂ (h — 2 d₂ — 2 b₂)3]

stąd moment oporu

W=

183

Ji —f— 2 ć/g

We wzorze 182., względnie 188. należy brać w rachubę jedynie użytkową szerokość pasu i poziomego ramienia kątownika, a zatem po potrąceniu obu wywiertów na nity; gdyby zaś pasu nie było wcale, to w takim razie trzeba odjąć wywierty nitowe od pionowego ramienia kątownika i od ścianki przekroju belki.

Często zamiast przekroju zasadniczego, złożonego ze ścianki i kątowników używają wałkowanej belki o przekroju X (trawersy), której moment bezwładności, względnie moment oporu jest znany, a na której celem wzmocnienia ma być nanitowany pas górny i dolny o grubości ds.

W tym razie moment bezwładności obu pasów będzie

JP =2 [л +    - 2 f (4)“] =

h -t- dA³

2 Jc -h 2 F

kV

184

gdzie Jc jest momentem bezwładności jednego pasu względem własnej osi ciężkości, F powierzchnią pasu, f powierzchnią wy-

h.\ —ł- d$

wiertu na nit, h wysokością trawersy, —^    odstępem własnej osi

ciężkości pasu od osi ciężkości xx przekroju belki; zresztą we wzorze tym nie uwzględniono momentu bezwładności wywiertu nitów względem własnej osi ciężkości z powodu zbyt drobnej jego wartości.

W regule jednak dla uproszczenia rachunku opuszcza się momenta bezwładności pasów i wywiertów nitowych względem własnej osi ciężkości, jako znikająco małe w porównaniu do innych wielkości. h —1~ d§

a zamiast odstępu —^— bierze się w rachubę jedynie bez ujmy dla wyniku obliczenia.

Moment oporu obu pasów na trawersu nanitowany z uwzglę-

2 JP

dnieniem uproszczeń wyżej właśnie określonych będzie Wp = ~f~

2 Jt

gdy zaś moment oporu trawersu Wt — więc całkowity moment oporu trawersu z oboma pasami

185

w= Wt~h wp.

Belek żelaznych wałkowanych o przekroju X używa się bardzo często jako zasadniczego przekroju do belek nitowanych zwykłych, zaś o przekroju £ do belek nitowanych skrzynkowych; belki bowiem w ten sposób znitowane dają się wykonać prędzej, łatwiej i taniej a jako złożone z mniej kawałków są trwalsze.

Zamiast wzoru pełnego 182.. względnie 183. używa się dla uproszczenia rachunku wzorów częściowych, służących do obliczenia momentów bezwładności, względnie momentów oporu poszczególnych części składowych przekroju belki nitowanej, uwidocznionego w rysunku 57., a mianowicie:

Moment bezwładności ścianki wraz z 4 kątownikami czyli moment bezwładności przekroju zasadniczego względem osi ciężkości xx Jo = Js ~(— 4 Jк

186

gdzie moment bezwładności ścianki względem tej samej osi ciężkości xx

dx №

л — ₁₂

187

zaś moment bezwładności czterech kątowników względem tej samej osi xx

4 Jk

= 4 [л+ Л (!—•)*] =

4 Jc Fk (h — 2 e)³

188

We wzorze tym jest Jc moment bezwładności jednego kątownika względem własnej osi ciężkości. Fk powierzchnia kątowika, e odstęp środka ciężkości kątownika od zewnętrznej krawędzi jego przekroju.

Po podstawieniu wartości z wzorów 187. i 188. we wzór 186. otrzymujemy

d, hs

189

J° = ^2    ^    ^ e)²

a stąd wreszcie moment oporu zasadniczego przekroju belki

Wo =

2 Jo dx №    2

g -ł—    [4 Jc + Fk {h — 2 e)²]

Moment bezwładności obu pasów względem osi ciężkości xx poprzecznego przekroju belki

190

Jp

191

V d^

gdzie Jc =

jest moment bezwładności jednego pasu względem własnej osi ciężkości, F jest użytkowa szerokość pasu po potrąceniu obu wywiertów na nity, t. j. Ъ' = Ъ — 2 d, F—b'ds

powierzchnia przekroju pasu,

³ odstęp własnej osi ciężkości przekroju pasu od osi ciężkości xx przekroju belki.

Po opuszczeniu Jc i d₃ jako stosunkowo zbyt drobnych wartości nie mających właściwie wpływu na rzetelność wyniku obliczenia otrzymujemy ostatecznie moment bezwładności obu pasów

й² 1

JP = ZFI=YFh*

Wreszcie całkowity moment oporu przekroju poprzecznego belki przedstawionego w rysunku 57.

194

Stąd moment oporu względem tej samej osi ciężkości xx przekroju belki

Wt =

2 Jp

= Fh — Ь' h

198

W = Wo 4- Wi

w odniesieniu do wzorów 190. i 198.

b) Tablice do obliczania nitowanych belek. Tablica la.

Zasadniczy przekrój poprzeczny belek nitowanych.

Zasadniczego przekroju poprzecznego

Zasadniczego przekroju poprzecznego

rozmiary

rozmiary

Numer (Nr.)

,    .. i szerokość 6,, b»

grubość j j grubość dz

. j ramion kąto-scianki J wnika

średnica

nitów

mm

Numer (Nr.)

grubość

ścianki

szerokość ô₁₅ Ъг i grubość dz ramion kątownika

średnica

nitów

mm

60x60x6

11

90x90x13

60x60x8

10

100x100x10

65 X 65 X 7

11

100x100x12

.4

65 X 65 X 9

12

100x100x14

70x70x7

10

lioxiioxio

70x70x9

11

110x110x12

10

70x70x11

12

110x100x14

80 x 80 x8

11

120x120x11

10

80 x 80x10

12

120x120x13

10

11

80 x 80x12

13

120x120x15

11

90x90x9

12

140x140x13

12

10

90x90x11

13

140x140x15

Tablica Ib.

Moment opora W₀ i ciężar g jednego metra belki nitowanej o zasadniczym przekuoju złożonym ze ścianki i kątowników.

Zasadniczego przekroju

numer w odniesieniu do rozmiarów w tablicy la

wysokość

2J

Wo = ~h

ff

Wo

ff

Wo

ff

Wo

ff

mm

сгпл

kgjrn

cm³

kgjm

cm³

kgjm

суп³

kgjm

О СЛ ©    : О d O Ol о о< о сл о сл

ооооооооооооо©

134

207

289

378

473

574

681

795

914

1040

29-7

32-5

35-2

38-0

40-7

43-5

46-2

490

51-7

54-5

167

259

362

472

590

715

847

986

1132

1285

1444

1611

37-5

40-7

43-8

47-0

50-1

53-2

56-4

59-5

62-7

65-8

68-9

721

163

252

352

460

576

699

829"

966

1110

1261

1418

1583

36-5

39-6

42-7

45-9

49-0

52-2

55-3

58-4

61-6

64-7

67-9

71-0

192

300

419

549

687

834

988

1151

1321

/499

1685

1878

2079

2287

44-8

48-3

51 9 55-4

58-9

62-5

66-0

69 5

731

76-6

80 -J

83-7

87-2

90-7

гг-

<1

со

«а

«а

*5!

200

267

41-8

318

51-2

368

60-3

325

250

372

44-9

445

54-7

510

64-2

455

300

486

48-1

583

58-2

669

68-1

596

CC Ci »■+

350

609

51-2

729

61-8

838

72-0

747

400

738

54-4

884

65-3

1017

760

906

450

875

57-5

1047

68-8

1205

79-9

1074

500

1019

60-6

1218

72-4

1402

83-8

1250

550

1170

600

1327

63-8

66-9

1397

1584

75-9

79-4

1607

1821

87-7

91-7

1434

1626

650

1492

70*1

1778

83-0

2044

95-6

1826

700

1663

73-2

1980

86-5

2275

99-5

2033

750

2190

90-0

2515

800

2407

93-6

2763

850

3020

900

3285

103-4 107-4 HJ -3 115-2

2248

2470

2700

2938

aiooöTHOTiseiNce®

sśśśśśśśśśśsśśs

rf!

1000

1050

U§0

1150

Wo

380

533

700

878

1065

1262

1468

1683

1907

2139

2380

2630

2888

3154

3429

Wo

689

909

1142

1387

1644

1911

2189

2476

2774

3080

3397

3723

4058

4403

4757

IV. Wytrzymałość na zginanie.

62-8

66-7

70-7

74-6

78-5

82-4

86-4

90-3

94-2

98-1

102 1 1060 109 9 113-8 117-8

13

ff

89-8

94 1

98-4

00

»O

10

11

fc©

W₀

427

603

794

997

1211

1435

1670

1914

2168

2432

2705

2988

3280

3581

3891

4211

4540

Wo

624

820

1030

ff

Wo

ff

73-0

77-4

81-7

86-0

90-3

94-6

98-9

103-2

107-6

111-9

116-2

120-5

124-8

129-2

133-5

137-8

1421

14

ff

79-3

83-2

871

532

698

874

1060

1255

1458

1699

1889

2116

2351

2594

2845

3103

3369

3643

3924

Wo

722

950

1193

660

69-5

731

76-6

801

83-7

87-2

90-7

94-2

97-8

101-3 104-8 108-4 111-9 115-4 119 0

§ § 5 i 5 5 S 11 s g s g æ s s .    ^

................

15

16

ff

Wo

ff

5120

5492

5874

102-7

107-0

111-3

115-7

120-0

124-3

128-6

132-9

137-3

141-6

145-9

150-2

154-5

158-8

163-2

1251

91-1

1450

1482

1723

1974

2234

2502

2780

3066

3361

3665

3977

4297

4626

4964

5310

95-0

98-9

102-8 106-8 110-7 114-6 118-5 122-5 126-4 130-3 134 2 138-2 142 1 146 0

1718

1997

2287

2586

2896

3215

3544

3883

4231

4588

4955

5332

5717

6112

92-4

96-8

101-1 105-4 109-7 114 0 118-3 122-7 127 0 131-3 135-6 139-9 144-2 148-6 152-9 157-2 161-5 165-8

802

1058

1332

1620

1922

2235

2560

2896

3243

3601

3969

4347

4736

5136

5545

5965

6395

6835

7286

105-3 110 0 114-7 119-4 124-2 128-9 133-6 138-3 143-0 147-7 152-4 157-1 161-8 166-5 171-3 176-0 180-7 185-4 190 1

mm

W₀

17

18

19

20

Wo

ff

Wo

ff

Wo

ff

300

882

89-5

350

1107

93-4

400

1345

97-3

450

1594

500

1853

550

2122

600

2400

650

2688

700

2984

750

3290

800

3604

850

3927

900

4258

950

4599

1000

4947

101-3 105-2 109 1 113 0 1170 . 120-9 124-8 128-7 132-7 136-6 140-5 144-4

1050

1100

104-3 108-6 112-9 117-2 121-6 125-9 130-2 134-5 138-8 143 1 147-5 151-8 156-1 160-4 164-7 169 0 173-4

1127

1420

1729

2052

2388

2736

3095

3466

3847

4239

4642

5056

5479

5913

6358

6812

7277

1150

7752

1200

8237

ctotoooccai^^ooii-^^^wcjtets^

С0(Х)1^Ф^ОСЛОО1Иф^МЮЧМ00М00

ÖiOlSCT(»H-Wffl(£)tSÜ'C»H.tt»'‘gCtSüiGO

1025

1288

1567

1858

2162

2476

2802

3137

3483

3839

4205

4580

4965

5359

5763

6176

6608

■<ia0505CnCT^^MMMtSt8H;KO.O •    ^ffiCJiKatSCDWtOCTOOitSOOWtDC'i

KODü’H'CCO'tQÇDOitsÔOïWOOWC

21

22

23

24

mm

Wo

Wo

ff

Wo

ff

Wo

ff

1160

350

1460

400

1777

450

500

2109

2455

550

2813

600

3183

650

3564

700

3956

750

4359

800

4773

850

5197

900

5632

950

6078

1000

6533

1050

7000

1100

7476

120-9 125-6 130-3 135 1 139 8 144-5 149-2 153-9 158-6 163-3 168 0 172-7 177-4 182-2 186-9 191-6 196-3

1284

1619

1974

2345

2731

3131

3543

3968

4405

4854

5315

5787

6270

6765

7271

7789

8317

1150

8857

1200

9407

136 0 141-7 146-8 151-9 157 0 162-1 167-2 172-3 177-4 182-5 187-6 192-7 197-8 202-9 208-0 213 i 218-2 223-3 228-4

6525

155-4 160-5 165-6 170-7 175-9 1810 186-1 191-2 196-3 201-4 206-5 211-6 216-7 221-8 226-9 232-0 237 1 242-2 247-3

Tablica IL

Moment oporu Wx pasu górnego i dolnego nanitowanych na zasadniczy przekrój belki z tablicy la, względnie Ib.

Wysokość h zasadniczego przekroju

grubość

Przekroju pasu

użytkowa szerokość 6' = b — 2 d w milimetrach

110 120

130    140

150    160

170

180

190

200

moment oporu W* — F h = Ъ‘ d* h

mm

mm

cm⁵

Ю    О    Ю    O    lO

O    Sł    co    »o    o

h.    00    os    O    TH

чЧ чЧ

(O Sł OS Ю SI TH 05 ^ to 00

126 137 144 156 162 176 180 195 198 215

210

231

158 168 180 192 203 216 225 240 248 264

200

224

252

280

308

336

364

392

420

240 256 270 288 300 320 330 352 360 384 390 416 420 448 450 480

©C5fcS00*~©OSfc©

288 304 320 324 342 360 360 380 400 396 418 440 432 456 480 468 494 520 504 532 560 540 570 600

1    150    160    170    180    190    200    210 j 220    230    240

250

osbaooüiH^œo

сослооомслооо

320 340 360 380 400 360 383 405 428 450 400 425 450 475 500 440 468 495 523 550 480 510 540 570 600 520 553 585 618 650 560 595 630 665 700 600 638 675 713 750

■slvJOSOÜIÜIfrfr-oowoDüJviteots Q0 СИ 05 O 00 СЛ о; O

440

495

550

605

660

715

770

825

осоюсооооюсо

OHtNiTCi^C®

-4iûiCi®®NOOOO

480

540

600

660

720

780

840

900

1    200    210    220    230    240    250    260

270    280 I 290

ЮЮФ(ОЬ>ООООФ

oooooooo

00^00^00*40

■4ЮФФМчСОО>

528 552 594 621 660 690 726 759 792 828 858 897 924 966 990 1035

cs ел

85 ä

O    O    00    4    ^

O    CO    os    co    t©

ÛC    CS    fc©    o

1080

600 624 648 675 702 729 750 780 810 825 858 891 900 986 972 975 1014 1053 1050 1092 1134 1125 1170 1215

672

756

840

924

1008

1092

1176

1260

696

753

870

957

1041

1131

1218

1305

mm

mm

Użytkowa szerokość ô' = b — 2 d w milimetrach

1 I 200    210    220    230    240    250

260    270    280    290

350

М-    ь*-

0518^0000^^1 H-b605 üi054G0O WÜI0DO0501Q0O

728 756 819 851 910 945 1001 1040 1092 1134 1183 1229 1274 1323 1365 1418

^ и. ^ н и

^озьан-ооозц

Ч<1ЧЧЧООСООО

ObS^OOOCtS^

—i.    |_ь I-i. м- (-к М-

CTłt»Wt8H.OOOO

LOi-'-OOO^Crt^bS

400

! !

SOOOiOHSn^ чН т( ч-ł чН тН

800    832

900    936

1000 1040 1100 1144 1200 1248 1300 1352 1400 1456 1500 1560

864    896    928

972 1008 1044 1080 1120 1160 1188 1232 1276 1296 1344 1392 1404 1456 1508 1512 1568 1624 1620 1680 1740

450

15    6-75 ! 1350 1418 1485 1553

«o

00 os

1080

1188

1296

1404

1512

1620

500

800

900

1000

1100

1200

1300

1400

1500

12    6-60    ! 1320

13    7 15 I 1430

14    7-70 ! 1540

15    8-25:1650

924

968

1012

1056

1040

1089

1139

1188

1155

1210

1265

1320

1271

1331

1392

1452

1386

1502

1452

1573

1617 1694 1733 j 1815

1518

1584

1645

1716

1771

1898

1848

1980

mm

600

650

700

750

800

<f₃

mm

10

11

12

13

14

15

Użytkowa szerokość

b — % d w milimetrach

1 200

210    220    230

960 1008 1056 1104 1080 1134 1188 1242 1200 1260 1320 1380 1320 1386 1452 1518 J 440 1512 1584 1656 1560 1638 1716 1794 1680 1764 1848 1932 1800 1890 1980 2070

10

11

12

13

1280 1344 1440 1512 1600 1680 1760 1848 1920 2016 2080 2184

2240

2400

240

250

260

270

280

290

1152

1200

1248

1296

1344

1392

1296

1350

1404

1458

1512

1506

1440

1500

1560

1620

1680

1740

1584

1650

1716

1782

1848

1914

1728

1800

1872

1944

2016

2088

1872

1950

2028

2106

2184

2262

2016

2160

2100

2250

2184

2340

2268

2352

2436

2430

2520

2610

1196

1346

1495

1645

1794

1944

2093

2243

1288

1449

1610

1771

1932

2093

2254

2415

1380

1553

1725

1898

1970

2243

2415

2588

1248

1300

1352

1404

1456

1508

1404

1463

1521

1580

1638

1697

1560

1716

1872

2028

2184

2340

1344

1512

1680

1848

2016

2184

2352

2520

1440

1620

1800

1980

2160

2340

2520

2700

1625

1788

1950

2113

2275

2438

1400

1575

1750

1925

2100

2275

2450

2625

1500

1688

1875

2063

2250

2438

2625

2813

1690

1859

2028

2197

2366

2535

1456

1638

1820

2002

2184

2366

2548

2730

1560

1755

1950

2145

2840

2535

2730

2925

1755

1820

1885

1931

2002

2074

2106

2282

2457

2633

1512

1701

1890

2079

2268

2457

2646

2835

1620

1823

2025

2228

2430

2633

2835

3038

2184

2366

2548

2730

1568

1764

1960

2156

2352

2548

2744

2940

1680

1890

2100

2310

2520

2730

2940

3150

2262

2451

2639

2828

1624

1827

2030

2233

2436

2639

2842

3045

1740

1958

2175

2393

2610

2828

3045

3263

2352

2520

1408

1584

1760

1936

2112

2288

2464

2640

1472

1656

1840

2024

2208

2392

2576

2760

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

1536

1728

1920

2112

2304

2496

2688

2880

1600

1800

2000

2200

2400

2600

2800

3000

1664

1872

2080

2288

2496

2704

2912

3120

1728

1944

2160

2376

2592

2808

3024

3240

1792

1856

2016

2088

2240

2464

2688

2912

3136

3360

38

2320

2552

2784

3016

3248

3480

mm

6-80

7-65

10

8-50

Użytkowa szerokość b‘

b — 2 d w milimetrach

200 210

1360

1530

1700

220

230

240

250 ! 260 i 270 i 280

290

1428

1496

1564

1632

1700

1768

1836

1904

1972

1607

1785

1683

1870

1760

1955

1836

1913

1989

2066

2142

2219

2040

2125

2210

2295

2380

2465

850

11

9-35

1870

1964

2057

2151

2244

2338

2431

2525

2618

2712

12

13

14

15

10-20

11-05

11- 90

12- 75

2040

2210

2380

2550

2142

2244

2346

2448

2550

2652

2754

2856

2958

2321

2431

2542

2652

2763

2873

2984

3094

3205

2499

2678

2618

2805

2737

2933

2856

2975

3094

3213

3332

3451

3060

3188

3315

3443

3570

3698

7-20

1440

1512

1584

1656

1728

1800

1872

1944

2016

2088

810

1620

1701

1782

1863

1944

2025

2106

2187

2268

2349

10

900

1800

1890

1980

2070

2160

2250

2340

2430

2520

2610

900

11

9-90

1980

2079

2178

2277

2376

2575

2574

2673

2772

2871

12

13

14

15

10-80

11- 70

12- 60 13-50

2160

2340

2520

2700

2268

2457

2646

2835

2376

2574

2772

2970

2484

2592

2700

2808

2916

3024

3132

2691

2898

3105

2808

3024

3240

2925

3150

3375

3042

3276

3510

3159

3402

3645

3276

3393

3528

3780

3654

3915

7-60

1520

1596

1672

1748

1824

1900

1976

2052

2128

2204

8-55

1710

1796

1881

1967

2052

2138

2223

2309

2394

2480

10

9-50

1900

1995

2090

2185

2280

2375

2470

2565

2660

2755

950

11

12

13

14

15

10- 45

11- 40

12- 35

13- 30

14- 25

2090

2280

2470

2660

2850

2195

2299

2404

2508

2613

2717

2822

2926

3031

2394

2594

2793

2993

2508

2717

2926

3135

2622

2736

2850

2964

3078

3192

3306

2841

2964

3088

3211

3335

3458

3582

3059

3278

3192

3325

3458

3591

3724

3857

3420

3563

3705

3848

3990

4133

8-00

1600

1680

1760

1840

1920

900

1800

1890

1980

2070

2160

10

1000

11

12

13

14

15

10-00

1100

1200

1300

1400

1500

2000

2200

2400

2600

2800

3000

2100

2310

2520

2730

2940

3150

2200

2420

2640

2860

3080

3300

2300

2400

2000

2250

2500

2080

2160

2530

2760

2990

3220

3450

2640

2880

3120

3360

3600

2750

3000

3250

3500

3750

2340

2600

2860

3120

3380

3640

3900

2430

2700

2970

3240

3510

3780

4050

2240

2520

2800

2320

2610

2900

3080

3360

3640

3920

4200

3190

3480

3770

4060

4350

8-40

1680

1764

1848

1932

2016

2100

2184

2268

2352

2439

9-45

1890

1985

2079

2174

2268

2363

2457

2552

2646

2741

10

2100

2205

2310

2415

2520

2625

2730

2835

2940

3045

11

2310

2426

2541

2657

2772

2888

3003

3119

3234

3350

12

2520

2646

2772

2898

3024

3150

3276

3402

3528

3654

13

2730

2867

3003

3140

3276

3413

3549

3686

3822

3959

14

2940

3087

3234

3381

3528

3675

3822

3969

4116

4263

15

3150

3308

3465

3623

3780

3938

4095

4253

4410

4568

Użytkowa szerokość Ъ‘ — Ъ — 2 d w milimetrach

mm

mm

1    200    210 ! 220    230 | 240 | 250    260    270    280

290

1100

1150

1200

t—^    I—I-i-    I-i-    H-»-    1—».

сл    co    t©    и*-    o

UJ.    |_i.    UJ.    L_k    1^-

00ClO>^05tSO«D

óobdiit^iśóobdł

oooooooo

CO 00

1920 2016 2112 2208 2160 2268 2376 2484 2400 2520 2640 2760 2640 2772 2904 3036 2880 3024 3168 3312 3120 3276 3432 3588 3360 3528 3696 3864 3600 3780 3960 4140

Tablica III.

Moment oporu w₀ ścianki blaszanej jeden milimetr

grubej.

Wysokość h

w milimetrach zasadniczego przekroju

150 200

250

300

350 i 400

450

500

550

600 I 650

Moment o Wo w c

>poru

m3

3-8 6-7

10-4

150

20-4    26-7

33-8    41-7

50-4    600    70-4

Wysokość h w milimetrach zasadniczego przekroju

700 750

800

850

900 I 950

1000

1050

1100 1150 ! 1200

Moment oporu Wo w cm³

81-7

I    l    I    i ‘

I 120-41 135-0 150-4 166-7 183-8 201 7 220-4 240/0

Tablica IV.

Spółczynnik redukcyjny C do wymnożenia momentu o]) or u Wo, jeżeli pas górny i dolny przekroju ma grubość d₃.

Pasy żelazne blaszane

s!

na zasadniczym przekroju belki, wysokim h milimetrów

II

150 ! 200

250 ! 300 I 350

400

450

500

550    600    650

wymagają wymnożenia momentu oporu W₀ z tablicy Ib spółczynnikiem zmniejszającym C

10

12

14

16

18

20

22

■ 24

©«■«•HOClicnO®

XOOQOOONNNNO

©©OOOÔOOÔ

26

28

30

0-920

0-900

0-880

0-860

0-840

0-880

0-800

0-780

0-760

0-740

0-720

0-700

32

34

36

38

40

0-934

0-920

0-904

0-888

0-872

0-856

0-840

0-824

0-808

0-792

0-776

0-760

0-744

0-728

0-712

0-696

0-680

0-947

0-933

0-920

0-907

0-893

0-880

0-867

0-853

0-840

0-827

0-813

0-800

0-787

0-773

0-760

0-747

0-733

0-954

0-942

0-932

0-920

0-909

0-897

0-886

0-874

0-863

0-851

0-840

0-829

0-817

0-806

0-794

0-783

0-771

0-960 0-965 0-950 0-956 0-940 0-947 0-930 0-938 0-920 0-929 0-910 0-920 0-900 0-911 0-890 0-902 0-880 0-893 0-870 0-884 0-860 0-876 0-850 0-867 0-840 0-858 0-830 0-849 0-820 0-840 0-810 0-831 0-800 0-822

lllliliillllSilll

ôôôooôôôôôoôoôôoô

0-971

0-964

0-956

0-949

0-942

0-935

0-927

0-920

0-913

0-905

0-898

0-891

0-884

0-876

0-869

0-862

0-855

ooopooooooooooooo

GDCDGbGÓobÓcÓÓcÓĆiębÓcbcbcbÓÓ

0-975

0-969

0-963

0-957

0-951

0-945

0-938

0-932

0-926

0-920

0-914

0-908

0-902

0-895

0-888

0-883

0-877

700    750 ! 800

850 I 900 J 950

1000    1050    1100    1150    1200

0-978 .0-980 0-981 0-973 0-975 0-976 0-968 0-970 0-972 0-963 0-965 0-967 0-957 0-960 0-962 0-952 0-955 0-958 0-947 0-950 0-953 0-941 0-945 0-948 0-936 0-940 0-944 0-931 0-935 0-939 0-925 0-930 0-934 0-920 0-925 0-929 0-915 0-920 0-925 0-909 0-915 0-920 0-904 0-910 0-915 0-899 0-905 0-911 0-893 0-900 0-906

0-982

0-978

0-973

0-969

0-965

0-960

0-956

0-951

0-947

0-942

0-938

0-933

0-929

0-924

0-920

0-916

0-911

c) Zastosowanie tablic poprzednich.

Z pomocą tablic la. do IV. włącznie daje się wyznaczyć przekrój poprzeczny belki nitowanej w sposób prosty bez rozwlekłego obliczania, który to przekrój — o zarysie uwidocznionym w rysunku 57. i rozmiarach w praktyce powszechnie przyjętych i wytwarzanych — odpowiada danemu obciążeniu i podparciu zamierzonej belki nitowanej.

Tablica la. obejmuje 24 numerów zasadniczego przekroju poprzecznego belki nitowanej, uszeregowanych według rozmiarów poszczególnych części składowych.

Tablica Ib. wykazuje odnoszące się do tych numerów przekroju zasadniczego momenta oporu W₀ w centymetrach (ш³) z potrąceniem wywiertów na nity w poziomych ramionach kątowników.

Tablica II. zawiera momenta oporu Wx pasów w odniesieniu do numerów, względnie do wysokości h zasadniczego przekroju z tablicy Ib.

W tablicy III. momenta oporu w0j odnoszące się do przekroju ścianki jeden milimetr grubej, umożliwiają przeprowadzenie z łatwością korektury momentu oporu W₀ z tablicy Ib. dla nieobjętych tą tablicą grubości dx ścianki. Tak np. odnoszący się do zasadniczego przekroju Nr. 7 o wysokości h — 200 mm moment oporu W₀ — 368 cw³ ; gdyby jednak ścianka tego przekroju zamiast 10 mm była 13 mm grubą, t. j. o 3 mm grubszą, to ponieważ według tablicy III. odnośny jednostkowy moment oporu w₀ — 6*7 cm³, więc należałoby o tę zwiększoną grubość ścianki moment oporu W₀ poprawić; wypadłoby zatem

W o = Wo -Ł- 3 Wo = 363 ■+■ 3 X '= 383 cm3.

W tablicy II. momenta oporu Wx odnoszą się do użytkowej szerokości pasów Ъ' = Ъ — 2 d, wynikłej po potrąceniu wywiertów na nity. Gdy zaś nadto tablica ta zawiera także i wielkość Wx pasu 1 mm szerokiego, więc można i tu łatwo przeprowadzić ko-rekturę momentów oporu dla pasów o szerokości nie wykazanej w tej tablicy.

Moment oporu całkowitego przekroju poprzecznego belki nitowanej będzie w przybliżeniu

We = Wo 4- Wx

albo dokładniej, jeżeli pas górny i dolny ma grubość d₃, więc

195

We

196

-hWx = CWo H- Wx.

Poszczególne wartości spółczynnika redukcyjnego C zawiera tablica IV.

wA ;> w— cwo.

Mając zatem dane: wielkość i jakość obciążenia oraz sposób pod« parcia belki, obliczamy jej największy moment zgięcia M, a stąd według wzoru 177. moment oporu W. Następnie po przyjęciu z tablicy la jednego z numerów zasadniczego przekroju o stosownej wysokości h i dobraniu odnośnego momentu oporu W0 tak, aby było W₀ < W, to różnica W—W₀, a dokładniej W—CW0 wskaże nam granicę momentu oporu Wt, obu pasów, względem której jednak musi być

197

PRZYKŁAD.

Wyznaczyć z pomocą przedstawionych wyżej tablic la do IY rozmiary poprzecznego przekroju belek żelaznych nitowanych, przeznaczonych do zasklepienia cegłami stropu pod podłogę pracowni rękodzielniczej 8 m rozpiętości, osadzonych we wzajemnych odstępach oś od osi co 3 m.

Według przyjętych norm całkowite obciążenie q, złożone z ciężaru własnego g i użytkowego p takiego stropu wynosi q = 550 -t- 400 — = 950 кд\т*\ stąd obciążenie całej belki P= 950 X 8 X 3 == == 22800 kg, l = 105 X 8 = 8*4 m.

Największy moment zgięcia belki tej uważanej za wolno podpartą na obu końcach będzie

M= -g- PI X 100 = 12-5 X 22800 X 8-4 = 2390.000 kgem\

stąd po przyjęciu dopuszczalnego natężenia к = 1200 kg jem² będzie według wzoru 177. moment oporu

1995 cm».

M 2390000

1200

w=-k

Przyjmujemy z tablicy la zasadniczy przekrój Nr. 11 o wysokości h = 400 mm, i wybieramy z tablicy Ib moment oporu Wo c W = 1995, naprzykład W₀ = 1387 cm*\ stąd wynika jako moment oporu pasów

W\ = W— Wo = 1995 — 1060 = 935 cms.

Najbliższy tej reszcie większy moment oporu z tablicy II. jest 968 cm3 dla ds = 11 mm, Ъ' = 220тт; a dokładniej z zastosowaniem spółczynnika redukcyjnego C = 0-94 według tablicy IV. dla h = 400 mm i dz — 12 mm będzie ostatecznie moment oporu pasów odnośnie do wzoru 197.

Wt= W— CWo = 1995 — 0-94 X 1060 sê 1000 cmK

Całkowity zatem według wzoru 195. moment oporu przekroju naszej belki nitowanej wynosi

Wc= Wo 4- w₁ = 1060 -ł- 1000 = 2060 cm3 i czyni zadość warunkowemu równaniu 197., gdyż * We = 2060 > W= 1995 ma.

Wobec tego belka nasza nitowana — o poprzecznym przekroju, złożonym z zasadniczego przekroju Nr. 11 (według tablicy la), którego wysokość h — 400 mm, i z nanitowanych na nim dwu pasów, z których każdy ma grubość d₃ = 11 mm i szerokość b = b' -f- 2 d = — 220 -h 2 X 24 = 268 mm — jest dostatecznie wytrzymała do zamierzonego celu.

7. Wzory statyczne różnie podpartych i obciążonych

belek. ¹

W zestawionych niżej rysunkach i równaniach oznacza: l rozpiętość belki, a, b, c poszczególne części tej rozpiętości, h wysokość poprzecznego przekroju belki, x, у spółrzędne z początkiem na lewem podparciu, f strzałka linji ugięcia, fm największa strzałka ugięcia i wszelki zresztą rozmiar długości w⁷ cm, — P, Q obciążenie belki, A oddziaływanie na lewem, В na prawem podparciu w kg, — kb dopuszczalne natężenie zginające w kgjcm*, — E spółczynnik sprężystości w kgjcm*, — J moment bezwładności względem osi ciężkości poprzecznego przekroju, prostopadłej do płaszczyzny działania sił, w cm⁴, — W odnośny moment oporu w cm³ względem tej samej osi, — M moment zgięcia, — Mm największy moment zgięcia, — C położenie danego przekroju poprzecznego.

1. Belka wmurowana jednym końcem a na drugim wolnosterczącym obciążona odosobnioną siłą P.

Rysunek 37.

M = Px, Mm — PI— къ W, kb W Mm

A*

1-

,1

T’

PI

Mm

kb

кь

Xs \

Równanie linji sprężystości czyli linji ugięcia: PU

y = 2Ej[l ~~ 3liJ’

¹ „Hütte“ Des Ingenieurs Taschenbuch ex 1911 (tom I).

strzałka

_ __    2 kb 12

f~ EJ' 3 ~ 3 '~ËlT‘

Niebezpieczny przekrój jest na podparciu B.

2« Belka jednym końcem wmurowana (naprężona), drugim wolnostercząca, jednostajnie siłą P obciążona. Rysunek 38.

Æ--

Ï--—

■1

p = p, ж=

Р/

-V

Mm —~2 = кь W]

2 Mm 2 ь ГГ

w=

PI s

У ~ GEJ

(t

4 /*y

Niebezpieczny przekrój na podparciu P.

PI Mm 2 J 2 кь кь h ’ кь Г

WEJ⁼2Eh

PJ3

3. Belka jednym końcem naprężona (wmurowana), drugim wolnostercząca (konzola, sterczyna) z obciążeniem malejącem jednostajnie po 1 inji prostej w zarysie trójkąta.

Rysunek 39.

*__________I________--Jfry

Al__ттттТПТЛТШ1Т|Т[М^^

__________P

B=P,    Ж

Px 3

37^’

pi

3/b w

Mm = -g- == kb W, P= —

Pi 2 J i¥m 3 b ⁼ h ~ S кь ¹

a;

ж-*

f=

У — 12 EJ\l Niebezpieczny przekrój na podparciu В.

bl*

I?

15 EJ b Eh

4. Belka na obu końcach wolno podparta, obciążona w środku rozpiętości odosobnioną siłą P.

Rysunek 40.

łl-

•41-

-I

Л=й=2-, M=-2

—лих.—

SU

PI

•V

■¥

Mm = -J- = кь W, 41»    4 fe, Ж

Mm

PI

кь 4 кь

PI⁵

f X 4 X3 у ⁼ Ig EJ VT ~ 1fF Niebezpieczny przekrój w środku rozpiętości.

1 hb lz 48 EJ ⁼ H '~ÉT'

PI³

5. Belka wolno poparta na obu końcach, obciążona odosobnionym ciężarem P w odstępie c od podparcia A, l

większem od -y*

Pc,

Pc

Rysunek 41.

w obrębie AC: M =

~T’

Рсл X

---C--

l-

B:

w obrębie PC: M = PccA

P cx{

* —X- -

►EU

Mm =

= 7có TT, P=fo - TT •

= ¥m • -

Mm

Pc- Cj

hb

кь I

P c³ c₁3 y ⁼ ~EJ '    6 l

2 a?

#³

c, a ći[

P/³    c³ ct³

3 7? 7 T* 1Г

P c*j³ c³ /2a?t

?/i= TT ■ it VTT

a?!³

c₄³ c

/ 1    2 с,

Jeżeli o ct to fm jest dla х — с \ -у -ь -уу»

= c‘ 8Ï7‘

Niebezpieczny przekrój w punkcie C zaczepienia siły P.

Jeżeli c < cx to fm jest dla xi

6. Belka jednym końcem naprężona (wmurowana), drugim wolno wsparta, obciążona odosobnioną siłą P w połowie rozpiętości l.

11

Rysunek 42.

B=T6P.

Л=Т6-Р’

W obrębie А С: M = уjj- Рж;

5

w przekroju C: Jfc = yy Pi;

-—•ki— -

Г'

/ 5

w obrębie ВС: М=Р1\ угу

11

16 • Т

Mm

16 kb W 16 Mm 3 Z

PI³ /a?    5 a?³

Jfe* — 16 fo y==WWj\T~~TW

bxi² 11 ajt³

2 l² — ~S ' l³“

16

Mm

7 PZ³

768 EJ

foir, Р=-з7

3 PZ

PI³

Xy

32PVV4Z

fm =

PZ³

48 EJ

U |ю

dla a?

®4 H

Niebezpieczny przekrój na podparciu P; punkt zwrotny w odstępie a?j

7. Belka oboma końcami wolno wsparta z obciążeniem nalejącem jednostajnie od podparcia £ do i po linji prostej w zarysie trójkąta.

Rysunek 48

A = ~ŚP’    B = TP5

X²

Px

*-

1-

I/, =

Mm

9 4/3“

9 VF fe TT

0-128 Z —    2

Pi = 0-128 Р1 = кь W;

9 \/3"

gdzie —^— = 7-794;

Mm

0-128

PI

PI

PZ³

180 Ej

kb 7-701 кь

7 X 10X³ Sx5 Ti⁻^ J5

0-5193 l:

największe ugięcie w odstępie x

PI³

fm=-

(2+6 vV

PI³

225 EJ

= 0-5774Z.

Niebezpieczny przekrój w odstępie x =

8. Belka oboma końcami wolno wsparta z obciążeniem o zarysie trójkąta, którego wierzchołek leży nad środkiem rozpiętości l.

1    2 x%\

A = B V’ M==Px[T~lTßh

PI

p= -

— ~q~ — W-6 Mm 6 Je-ь W

Rysunek 44.

л ^TTifTmïïnrfllli ^llîIlTïïnïïnTTrT^ is

к---------1---------

PI Mm

6 кь Ы

P Iя / 5 X xs

У ⁼ т^ш[~8r~n

2 X*

1 кь P

f=WWJ⁼⁼ ТГ ' Eh ■

Pis

Niebezpieczny przekrój w środku rozpiętości l.

Jeżeli zarys obciążenia jest — zamiast trójkąta — parabolą, tu

6-4 Mm

Mm

5 PI PI

32    ~ G-4

= kb W\ P =

6-4 кь W

Mm 5 PI

кь

32 кь *

9. Belka oboma końcami wolno wsparta, obciążona jednostajnie siłą P.

Rysunek 45.

1—-7-

M = “T

PI

= -g-=b TT;

8 3f« Ъкъ W

I;

w=

Mm

PI

кь 8 кь ЬРР

P }' f= Ш EJ Niebezpieczny przekrój w środku rozpiętości l. lO. Belka jednym końcem naprężona (wmurowana) drugim wolno wsparta, obciążona jednostajnie siłą P.

Rysunek 46.

PI 3

2 xs X*

i^WËJYï

5    ż²

24    Eh'

■I

A = ~ÄFS

B=-Sp;

.i :

Px

M — -77-

co

! tl !

bezwzględne maximum: Mm —

PI

kb W;

względne maximum: Жс=у^Р/ dla a?=g- к

Mm PI кь 8 kb

8 Mm 8 кь W

“5

W—

P/s

a;

48 PJ V Z

В X³    2 X⁴

~P~

/з

fm =

P/3

185 E J¹

gdzie

185 ~~

78 -h 110 \/33

175    P/3

2 X I«⁴

'c —    85

P/3

i',/ — 187 EJ'

Niebezpieczny przekrój na podparciu B.

fm w odstępie a^ = -jg / (1 -ь \/ 33 ) == 0*4215 l\ punkt 3    3

zwrotny w odstępie a? = y/; Mc w odstępie х — ~^1.

11. Belka naprężona na obu końcach, obciążona odosobnioną silą P w środku rozpiętości /.

Rysunek 47.

1=*=Ж

bL CM

i"

“■X---*

77Z w obrębię A C: Ж =-q- P Z X

s *(,- )

; w obrębie В C:

M — — PI

T“

; Hf« = g-PZ = fo TP; P =

8 Mm 8 kb w

JP=

Jfm PI

kb 8 кь

P/3

a?²

y— 16 EJ

4#з

P/3

кь Z²

Za 3 Z5

f— 192 EJ 12 ЯД

Niebezpieczne przekroje w Л, P i C\ punkta zwrotne w od-1

stępach a? = y Z, oraz л* = Z.

12. Belka oboma końcami wolno wsparta z obciąże-

P

niami na podparciu i В poy, malejącemi jednostajnie

ku środkowi rozpiętości l po linji prostej od w zarysie trójkątów.

d o z e r a.

Rysunek 48.

M = Px

Ю| I—¹

pi

— T^ &¥)'Mm = ~V2 12 Mm 12 кь W

kb W:

«--------,

^ВШШТШ|Дт^^^пП1ТП1П1|Я[в

Pf! /За;

> y = 12 K J \~8~T    ~/T    /4

3 P/3

f⁼ Ï120 EJ ⁼ 4(7 ' “ßT“-

Ä*6 /³

X*⁴

2/r->\

№ у¹

Niebezpieczny przekrój w środku rozpiętości.

13. Belka na obu końcach naprężona (wmurowana) z jednostajnem obciążeniem P.

Rysunek 49.

T’

a?

А.

Minify

GC-—»

ж= 2"РЧ‘б “T⁴⁻ p");

absolutnie największy Мт=~^Р1 = кь W\

względnie największy Mc = Pl — кь W\ 12 Mm 12 къ W

w=

Mm

PI

кь

12 кь ‘

P/s /Ж2    2^3    #4\

24 P .7 l"/*" ;s ■⁺‘7ï"jî

къ 1²

Ш EJ — 10 P ft * Niebezpieczny przekrój na podparciu A \ B\ punkta zwrotne

a więc =0-7887 l i a?a = 0’2118/.

w odstępach x — ~^l

14«. Belka wolno podparta w A i В z końcami wolno sterczącymi poza oba te podparcia na długość c, obciążonymi każdy jednaką odosobnioną siłą P.

Rysunek 50.

*1

A = В = P; w obrębie ^4 P mo- ! ment jest stały : M= Pc = къ W: кь W

с ’    кь къ p

Af

if Pc

У = f\ —

gdzie p =

EJ

Pc

3/

PP c

hb 1³    P

8 J?J" l ~4~Ëh^'87’ ^ ⁼ SEj{e '    2 /'

Linja ugięcia między A i B jest łukiem koła o promieniu р; niebezpiecznym jest każdy przekrój w obrębie AB.

Jeżeli poza podparciem A długość c = 0, to fm — 0064 • ^ j

Pca

środkowe

P 6*3

PPc

c -\-l i w punkcie zacze-

w odstępie x = 0*5781 od A, zaś f2 pienia siły P

Te same wszystkie wzory mają także swoje znaczenie, jeżeli w miejscu odosobnionych sił P i P będą podparcia, zaś w miejscu podparć A i В odosobnione siły P i P

3 EJ

15. Belka wolno podparta, jak poprzednia z oboma końcami poza podparcia AiB sterczącymi na długość c, ale obciążona jednostajnie siłą P.

Rysunek 51

jt-

- - a- -

A = B = -g-; w obrębie P :

l-

-X---*

C—

Pa?

/•

a?

Px*

dla x~<^c: M= — —gy-; największy moment bezwzględny:

Ma = Mb =

Pc2 2 i ⁼⁼

pii \ (Ja

w środku rozpiętości Z: Jfc = y1 у — cl dla с = ( V у —

_ - j I = 0.207 Z: Ж« = Mc= Mb = 0021447 Р/ = hb W\ stąd

fo TP

Ma

0 021447 ?

47

TP=

PI

47 къ

Niebezpieczny przekrój w /1, P, <7; punkta zwrotne w odstępach

,T =

16. Belka oboma końcami wolno wsparta z jednostajne m obciążeniem P o zarysie trapezu.

Rysunek 52.

toi bQ

j»-a

I y

Mm — P •

8gg-ł-3ft(4g-bft)

24 (a -H ft)

— къ TT; P =

24 (a -f- ft)

8 a2 -h 3 ft (4 a -t- ft)

• Ы W;

8 —f~ 8 ft (4 (i —{— ft)    4/ш

къ •

24 (g -1- ft) kb

17. Belka oboma końcami wolno wsparta z jedno-stajnem częściowem obciążeniem P w obrębie podparć A i B.

v4 =

P (2 с* 4- ft)

Rysunek 53.

j*-g^y----b---

(2 a -h ft)

B!

21

P\

Mm — A ( (g —j-

b A'

*1

Dla a— c będzie : А = В =

Os км

; zaś

ft

Мт = Tl 1Г — Т =кб w'

2 Mm

2 kb W

Mm

къ 2 кь (2    4 )*

18. Belka oboma końcami wolno wsparta z dwoma jednostajnemi częściowemi obciążeniami P i Pt poczy-nającemi się od podparć ^4 i В ku środkowi rozpiętości.

Rysunek 54.

.4 =

P&l — a) -4- P, a,

2/

■5

fi (21 — at)A-I a

—a—

»■ВИД

il

21

-l-

_,    Л² a

Dla A < P: Mm — ~%~р~ = кь W\ stąd P =

A* a

2Ж“    W~'

,2

-a~ 2/

. dla л = yZ będzie jj. największe, a miańo-4

wicie }x = yy, w którym to razie będzie x = -^l. Wogółe zresztą

największy moment zgięcia 3/m wypada dla x = a [\ — yy j, a zatem dla X < a.

19. Belka oboma końcami wolno wsparta, obciążona jednostajnie ciężarem Ç, oraz ilością m odosobnionych sił P.

Rysunek 55.

XT

w=

3/m

A4 a

Ы~⁼ 2 кь P' d,aP<pi: л/т =

P²«,

2 P,

= fo W,

P² «j

P²

3/m

stąd Px =

Jeżeli P=P1? a = au l — 2a = b, to będzie

2 Mm — 2 kb w

kb 2 kb Px *

А — В = P\ Mm = у P a = у P (7 — b) — kb W\ stąd

pc*-*)

2 Mm    4 Mm 2 кь W

Mm

Pa

kb 2 kb

4 kb

Dla P, = O będzie ax — 0; stąd A = P ( 1 — yy j, В

Pa

Л/т =

Pa

1 — yy 1 = P =z kb W, gdzie

-X-

SPa

-ar

ь,-

gdzie 2 P a = P, ax

K- - -

H- -

tf-

-----am"-f - --“b* - f -

------------ -hDs

n-V ■ T

- 4    -f- Po »2 -f- • • —j- Pm am -f-

“ If---

---

p„-, I

PI I I

"!

-f- Pn ап,    % Pb = Px bx -f-

-+- Pg Ъ₂ —|—    * * -H Pm Ьт —|—

• —J— Pn_₄    ~P Pw bn •

— to przekrój niebez-

m—lj

Jeżeli ² P-j a <,A, a równocześnie ² Р-н -y am> A, — gdzie ² Р=Р.-нР,-н • • +P+ P

⁰    1    1    -ь    w—2 1 pieczny leży między siłami Pm_t a Pm w odstępie od podparcia A:

- M|

X— [A —

m-1    Q

zaś Mm = 2 Pa + yyж² = Ы W.

m-i    Ç    m    Q

Natomiast jeżeli 2 P + y«m<i< SP + yam, to niebezpieczny przekrój leży w Pm, to jest w odstępie x = um, zaś największy moment zgięcia

«-t    .    0 a

=    2 P U —f- Pm Um I у Um = PF,

Mm

m— 1

Um

gdzie P'm= A —    2 P -t- у

Dla Q — 0 będzie niebezpieczny przekrój leżał w punkcie zaczepienia siły Pm, jeżeli

m— 1

2 Pb

<2 P

i

zaś największy moment w tym razie będzie

üfm = m2t Pu-hP'mUm-hkb W, gdzie P = 2 ^y¹ j — 2 P.

20* Belka oboma końcami wolno wsparta, obciążona jednostajnie ciężarem Q i odosobnioną siłą P w odstępie u od podparcia A.

Jeżeli u < 6, to Pb Q

Rysunek 56

Pb

Pu

uo|*C to

-X

xr

Nadto jeżeli

-7Г <

to niebezpieczny przekrój znajduje się względem podparcia В

_    .    P* Pa l

w odstępie а?! =    = —q- + y i w tym razie

2-Q=kb W

В xi B²l Mm — g

39

Skwarczyóski, Podręcznik budowlany.

natomiast jeżeli — >

-, to xx — b, zaś

Mi

= кь W.

Strzałka linji ugięcia w punkcie zaczepienia siły P

l² —|— CL Ь

f= [РА

a² b²

ЗЕ Jl *

Dla a = b = - g-,

Q) l = Jeb W, xx = -g-,

fm =

(-P-bf-g)*³

48 EJ '

21. Belka oboma końcami wolno wsparta z obciążeniem jednostajnem P na całej rozpiętości, oraz z czę-ściowem jednostajnem obciążeniem Px na długość a mierząc od podparcia A.

Rysunek 57.

A= j-hP, U—2Tj,

. ß= 2 -⁺-P| 2 l — P-+-Fi — A.

- -X- - *

r""4

Jeżeli    z_8e,

to odstęp

niebezpiecznego przekroju od podparcia A będzie

P Pt

, zaś

Mm =

A² a l

2    2 (PaPx T)

7 = b W.

Jeżeli

Px~~ 1 — 2 a'

stępie X =a₁ zaś Mm

to niebezpieczny przekrój jest w C w od-Aa Bb

=кь W.

Wreszcie gdy тг >

to niebezpieczny przekrój znajduje

l —; 2 a ’

„    Bl l Px a

się od podparcia P w odstępie ^ = -p— =    -f- -p • -g-

zaś

Mm

P2?

2 p — кь W*

Г)

Dla а — Ь — су, oraz РА = у, będzie Л = -g- Р, В = ^ Р,

Р1 = къ W.

Ах 49

256

16 ^ Мт — 2

22. Belka jednym końcem naprężona (wmurowana), drugim wolno wsparta, obciążona jednostajnie siłą Q na całą rozpiętość, oraz siłą odosobnioną P w odstępie a od podparcia A.

Rysunek 58.

b‘i (3 a + 2 6)    3

2>"

3    *________1_______

g- Q, *---X----*-----

(2 a² -+- 6 a b -h 6 &³) a

к--a— *

-b---

Iw

moment zgjęcia na podporze В

p ab (2 a -b b)

Mb =

2/³

w przekroju C zaś Mg

a &³ (3 a -ł- 2 b)

2/3

-ł- Q •

(3 & — a) a

8/

Dla X

Al

wynika moment największy ; gdy jednak ta wartość

jest mniejsza od a, wtedy

A*

P /3 (5 a _ 3 b)

Wyraz -ę- < Тб³ (3 aA-h) Jest warun^em а^У było x

A — P

Największy moment zgięcia wypada także dla x —

h je-

żeli ta wartość jest większą od a, względnie xA c 6, i wtenczas jest mianowicie

Mb m

P³

I — Mb — Pa -f

Warunkiem dla ж<а, względnie dla xx < Ъ jest, aby było /з (3 Ъ — 5 a)

~Q < 4 a (2 «2 + G a 6 + 3 &*) '

Do obliczenia przekroju belki służy ten z pomiędzy zestawionych wyżej trzech momentów Mb, Mc, Ma m, względnie Мъ m, który okaże się bezwzględnie największy.

2 а² 6³

Dla $ = 0 największa strzałka ugięcia fm = ^ j X ^ ^

26

będzie w odstępie od podparcia P: £ = д    Z; natomiast

strzałka w punkcie zaczepienia siły P będzie tylko

P «3 £8 EJ ' 3 Z3 ■

U reszty wzorów odpadną te wyrazy, których wartość stanie się zerem z powodu, iż 0 = 0.

24. Belka cała jednostajnie obciążona siłą P = pl, jednym końcem ^1 naprężona i w dowolnem miejscu P swej długości £ w ten sposób wolno podparta, że drugi jej koniec D znacznie jeszcze sterczy poza tę podporę.¹ Oddziaływanie na podparciu naprężonem A:

6n²

R-li

U— ₈

Strzałka linji ugięcia w punkcie zaczepienia siły P:

P а~ 6³ (4 a -j- 8 6) Q a 6² (3 a -+- 6)

EJ

12/3

EJ

481

23. Belka oboma końcami naprężona fwmurowana), z jednostajnem obciążeniem Q, oraz z odosobnioną siłą P, zaczepioną od podparcia A w odstępie a < 6.

Rysunek 59.

’/А    *----

pm

raiiFi

/3

(а -I- 3 6) a³

/3

O* i "M

Mm = Ma = P ■

Z²

Ql

H- = кь W.

12

Niebezpieczny przekrój na podparciu A. Strzałka w punkcie zaczepienia siły P

«з 63 P 3 P

EJ

4-Ç •

241 Г

’ 5 m 6 n² 1 P

T~ ~ Tm ’ ⁼ 87

zaś na podparciu B:

6n⁸

°² ~ 87 (3w-ł-Sn-f- —

Rysunek 60.

gdzie p jest obciążeniem w kilogramach na 1 w długości belki.

Równanie momentu ogólne

o,

A

f-----

------л-/-

m~n-

---i

Д |A

iiiiiiiHiifiiiiifiil

I'

V-

4P

IG P

128 ?

f    6 n²

2 n⁸ — m² -+- 5 w —----

V    m

X — 4 a?⁸ ,

stąd dla x — 0, moment zgięcia na podparciu A: 2 n⁸ — m⁸

3/a

16

32

n²

m²

“ 128

dla x = m, moment zgięcia na podparciu P:

7“ 277 =b ^

Mb =

64

n⁸

128

• P • -г = кь W,

wreszcie największy moment dodatni między A i В będzie dla

6n²

a mianowicie:

1 P_ 128 ' l jedno wychodzi:

Mc = -

Mc =

/    36w4\

( 9 w⁸ — 28 n² -h J = кь W, albo co na

28

w⁸

9 w⁸

9n4

128

28 l

1 Im²)'

Z porównania tych trzech momentów 3fa, Mb, Mc wśród równych zresztą warunków obciążenia i tych samych rozmiarów długości

9 m²

l,    m, n wynika, że dla ~j~ ^

Mb na wolnem podparciu В co do bezwzględnej swej wartości największy.

W każdym razie wszakże należy wszystkie te trzy momenta zgięcia obliczyć i według bezwzględnie największego z nich wyznaczyć rozmiary przekroju belki.

Jeżeli długość l belki i obciążenie jednostajne P są stałe, a odstęp

m,    wolnego podparcia В oraz odstęp n będzie się zmieniać, to oczywiście dla każdej zmiany wielkości m wypadnie jeden lub dwa

n²

9 n⁴

7 l m²

będzie moment zgięcia

z tych trzech momentów Ma, Мъ, Mc jako największy. W ten sposób dla m = 0*7101l, oraz dla n — 0*2899/ otrzymamy największy moment Ma = Мъ = 2 Mc, który w porównaniu do wszystkich poprzednich i następnych momentów największych będzie najmniejszym, wobec czego wytrzymałość belki stanie się najkorzystniejsza. Tam więc, gdzie to zależy od nas, należy odstępowi m oraz odstępowi n nadać wyżej właśnie określone wartości lub w najgorszym razie zbliżyć je do tej granicy.

Równanie linji ugięcia belki

1 РхЧ

У = ~ EJ

~2 Ma X² + -|г^ж³ — 24

Po podstawieniu w to równanie wartości za x, wynikających z równania

24 Mg P j

9R3_|

3 R±

otrzymamy największą strzałkę ugięcia fm w obrębie podparcia A i B. oraz strzałkę na wolno sterczącym końcu D belki.

25, Szczegółowe momenta bezwładności i momenta oporu, tyczące się przekrojów najprostszej i najzwyklejszej postaci.

Zestawione niżej momenta bezwładności J, oraz momenta oporu W odnoszą się do osi przekroju przez jego środek ciężkości przechodzącej.

(a zatem z pominięciem danych już momen

a) Dla przekroju prostokątnego wyłącznie tylko dwu na trawersę nasadzonych pasów o jednakiej szerokości b H—h

i grubości d — —2 tów bezwładności i oporu przekroju samej trawersy), gdzie h jest wysokością przekroju trawersy, zaś H wysokością zespolonej całości przekroju:

J=="ï2 (яз-лз);

Ъ) Dla przekroju trójkątnego F=\bh, którego środek ciężkości leży ponad podstawą b w wysokości ei=\h, zaś poniżej wierzchołka w odstępie e₂ = ±h:

J=

bh*

3<P

J b h* 3 bh*

J b h⁵ 3

^=^■='36 • ¥ = W' W*=l£ = -W ' "2T = ~24~-

c) Dla przekroju sześciobocznego umiarowego o dłu-

d

gości boku a = R = -g- — 1*1547 r = 1*1547 -g-, gdzie i? jest promień koła opisanego, r wpisanego, zaś Did średnice tych kół: 5 \/TT

-yg— jR4 ₌ 0*54125 Rb ; moment oporu względem przekątnej osi ciężkości

wi = 7

0-8660 R

zaś moment oporu względem osi ciężkości prostopadłej do dwu przeciwległych boków

= 0*625 i?3;

W₂ = д = 0*54125 RK

d) Dla przekroju półkołowego, którego środek ciężkości leży ponad podstawą d = 2 r w odstępie ex = 0*4244 r, poniżej zaś wierzchołka półkola w odstępie e₂ = r — ex—r (1 — 0*4244) = = 0*5756 r:

9 ic

= 0*2587 rS;

= 0*1098 И*;    Wx =

J 0*1098 r4 ^ ⁼ e₂ ⁼ 0*5756 r

J 0*1098 r⁴

0*4244 r

0*1908 rs.

e) Dla przekroju półpierścieniowego, kołowego, którego zewnętrzna średnica D = 2 R, wewnętrzna d — 2r, grubość b = R — r, środek ciężkości leży ponad podstawą D = 2 R w odstępie ex = j?2 R r H- гз

D²-ł- D d-hd²

— Зтг *

wierzchołka półpierścienia w odstępie e₂ = R — ex :

0*283 R* r² (R — r)

R -f- r

3 TC

D-hd

poniżej zaś

J= 0*1098 (J84_ r4)

0*1098

“16” Ф⁴-^⁴)“

0*283    2>a d²(D — d)

16

D-t-cż

Jeżeli

2 (E — r)

jR-t-r

władności J ^ 0*3 (Æ — r)

jest bardzo małe, to przybliżony moment bezieh! -ł- r)8

= 0*0375 (i? — r) (R-h r)s =

0-3

f) Dla przekroju eliptycznego stojącego o osi większej 2 a, mniejszej 2 ó, którego moment bezwładności względem mniejszej osi ciężkości 2 b : к a³ b

J к a² b

0-7854 a² b.

0-7854 a³ ó;

Celem obliczenia wytrzymałości belki, względnie jej potrzebnego przekroju zapomocą zestawionych wyżej wzorów, potrzeba jeszcze znać związek pomiędzy tym przekrojem, a siłą działającą na belkę. Związek ten wypływa z relacji:

W= —

to znaczy, że moment oporu W równa się momentowi bezwładności./, podzielonemu przez odległość e warstwy obojętnej przekroju od jego krawędzi najbardziej ciśnionej.

Moment bezwładności J zawisł więc od wielkości i postaci przekroju belki i mianowicie, gdy przekrój belki jest

b li³

a) prostokątny J

■» e =

IF

b) kwadratowy J =

c) kołowy J

to a-

co podstawione we wzór W = daje kolejne momenta oporu

Wa

b h*

Wb =

h³

We =

тс d³

32’

6 ’

gdzie b szerokość, h wysokość, d średnica przekroju.

Podstawiając wreszcie te wartości w zestawione wyżej wzory obok rysunków 37. do 60., otrzymujemy bezpośredni związek między siłami działającemi a przekrojem belki. Np. dla belki podpartej i obciążonej w sposób uwidoczniony w rys. 45. a o przekroju pro-

bha

stokątnym będzie P = 8 Тсъ —gy.

Wzór ten jest najwięcej w budownictwie lądowem używany, a mianowicie do obliczania wytrzymałości belek stropowych, gdzie P jest obciążeniem w kg, къ dopuszczalne natężenie zginające ma-terjału belki w kilogramach na 1 cm² przekroju, b szerokość, h wysokość przekroju, l rozpiętość belki, wszystko w centymetrach.

Na podstawie zestawionych wyżej odnośnych wzorów obliczono wytrzymałość szyn kolejowych w następującej tablicy:

Tablica I.

Szyny

Moment bezwładności względem osi ciężkości przekroju (w cm⁴)

wysokość przekroju w cm

przekrój w cm²

ciężar

w kg

poziomej pionowej

Jy

Moment oporu W względem poziomej osi przekroju

Udźwig Г szyny wolno podpartej na 1 m rozpiętości w kg

1808

11-80

10-46

42-75    32-66    919-00

3900    29-80    691-59

34-20    26-10    470-26

149-78    140-40

140-38    117-50

121-66    90-00

w' to

Uwaga. Z ostatniej kolumny oblicza się udźwig P szyn wolno podpartych na rozpiętość 2, 3, 4 m itd., dzieląc wykazaną tam ilość kilogramów przez 2, 3, 4 itd.-, np. wolno podparta szyna kolejowa przekroju największego wytrzymuje na 6 m rozpiętości obciążenie 11.232

g— = 1872 kg itd.

bh*

W równaniu na wytrzymałość belki wolno podpartej, jednostajnie obciążonej o przekroju prostokątnym bh 2

— PI —kb g ? czyli P=Skb

jest 5 niewiadomych; musi więc być danych najmniej cztery z nici), aby można obliczyć piątą. Tym sposobem powstają następujące zagadnienia:

-w-

3 PI

1. dane P, ly kb, b, to h

3    PI

2. dane P, l, kb, hy to b = -у

3. dane by h, къ,    to P — -y -

4    kb b h*

3 къ bh*

4.    dane Гby h, къ to l = -j- —p—

3 PI

5.    dane P, by h} l, to къ = -j- • yp-.

PRZYKŁAD.

Do 1. P — 11.232 kg, l — 100 cm, къ == 100 kg, b — 18 cm,

зрТ i ./

Tc7b⁼-2 V

łV

3 X 11232 X 100 100 X 18 h = 21*5, czyli okrągło h — 22 cm.

= 21-5

Ponieważ tu P jest udźwigiem wykazanej wyżej w tablicy szyny kolejowej o wysokości przekroju 13 08 cm, więc stąd widać, że belka z drzewa miękkiego o przekroju prostokątnym f-g- cm, odpowiada co do wytrzymałości tejże szynie kolejowej.

Do 2. P = 11.232 kg, l — 100 cm, кь—100 kg, h = 2<2cm,

3 X И232 X 100 4 ' WÜ = 4Х22Х5ЮХ10О = ¹⁷‘35 cm егУИ okr^ło b = 18 cm.

3 PI

Do 3. b = 18 cm, h = 22 cm, кь = 100 kg, l = 100 cm, 4 Jcbbh2    4 X 100 X 18 X 22 X 22

3 Ï

= 1Ш0кд.

3x loo

103*40 cm.

Do 4. P = 11232 kg, b = 18 cm, h = 22 cm, кь — 100 kg, 4 кь bh* 4 X 100 X IB X 22 X 22

3 X 11232

Do 5. P= 11232 kg, Ъ = 18 cm, h — 22 cm, l = 100 cm, 3 X 11232 X 100 hb = T ' b¥~ ⁼ 4 X 18 X 22 X 22

96*5 kg.

Uwaga. Co do prostokątnego przekroju poprzecznego belek, to ijkorzystniejszym jest ze względu na wytrzymałość stosunek s oków b : h — 5 : 7, czyli b — \1г.

Tablica II.

rozmiarów poprzecznego przekroju drewnianych belek stropowych dla zwykłych rozpiętości i wzajemnej odległości belek od osi do osi 0 8 w magazynach, a 0'8 do 1-20 m w mieszkaniach, p = 590 kg\m².

1.    Dla rozpiętości 3*50 m potrzebny przekrój belki 14 X IB cm

2.    ,    ;    4-00 „    „    „    »    16X20»

3.    n    я    4'50 „    n    n    n    46 X 22 „

4-т    n    500 „    „    я    »    J® X 24 „

5.    „    ,    6-50 „    я    я    „    18X26 „

6.    „    „    5-70 „    „    „    „    18 X 26 „

7.    „    „    6-ООя    „    я    я    19Х26„

8.    „    я    6-30,    ,    я    я    18X28 „

9.    „    я    6-65 я    я    я    я    20X28    „

■    10.    я    Я    7-00 я    „    Я    Я    22 X 28 „

11.    Я    я    7-60 я    Я    Я    Я    ²⁴ X 30 „

12.    я    Я    8-00 „    я    Я    я    26 X 30 ,

Tablica III.

ео do układu krokwi w wiązaniach dachowych itp.

1. Odległość krokwi od osi do osi

я gontami krytego

1-25 , 1-90 „

aj dla dachu słomą lub trzciną krytego .... 1'60 do 2'50 m Ь) я

2.    Odległość pełnych wiązań, a względnie układ jętek od środka do środka najdalej co 4 m.

wyjąwszy jętki — nie powinna być

c)    dla dachu dachówką krytego

d)    »

e)    »

1*00 do 125 rn

1-25 „

„ tekturą asfaltową krytego . . . . 100 do 140 „

1-25 „

„ łupkiem krytego

„ asfaltowego lub cementowego

3.    Żadna belka dachowa bez podpory na większą długość, jak 4 w.

4.    Szczególnie co do konstrukcji wiszących należy przestrzegać, aby belki nie były na większą rozpiętość niż co 4 w zawieszane końce, którymi opiera się belka zawieszona, powinny być 40 cm długie, słup wiszący powinien otrzymać głowę, równającą się co-najmniej wysokości jego przekroju.

8. Obliczenie dachów.

a) Tablica nachylenia dachów (rys. 61).

Rodzaj pokrycia

tg a = h : b

Nachylenie

a°

Blachą białą lub czarną

„ miedzianą.....

„ ocynkowaną .. .,

„ falistą..........

Cementem drzewnym .. . Dachówką: karpiówką.. „ żłobkowaną

Łupkiem.....

Papą........

Deskami.....

Gontami.....

Szkłem......

Trzciną, słomą

1:3 do 1:5 1:121/2 do 1:10 1: 171 g do 1: 5 1 : li/₂ do 1 : 3 1 : 30 do 1 : 10 1:21/2 do 1: li/2 1 : 3 do 1 : li/2 1: 2 do 1 : D/2 1:10 do 1 : 5

1 : IV2

1 : 1-50 do 1 :1 1 : З1/2 do 1: 1 1: 115 do 1:1

I81/2 do lli/4 41/2 do 52/3 ^/2 do lli/4 ЗЗ2/3 do I81/2 1⁸/₉ do 52/3“ 213/₄ do ЗЗ2/3 I81/2 do ЗЗ2/3 261/2 do ЗЗ2/3 52/3 do 111/4 332/3

332/3 do 45 16 do 45 40 do 45

b) Obciążenie dachów.

Obciążenie dachu składa się: 1. z ciężaru własnego konstrukcji,

2. z ciężaru śniegu i parcia wiatru, 3. z ciężaru ruchomego, to jest człowieka na przykład: naprawiającego dach. Czasami obciążenie dachu obejmuje także obciążenie specjalne przedmiotów, uino-cowanych na konstrukcji dachu, na przykład transmisje, żóraw stropowy itp., względnie obciążenie tłumem ludzi dachów płaskich.

Rysunek 61.

'oc

C i ę.ż a r w ł a s n у skła d a Się z ciężaru: a) pokrycia z odeskowaniem i krokwiami (patrz instrukcja str 450, §4,punkt 1; b) ciężaru płatwi i tężników;

c) ciężaru wiązarów (patrz instrukcja str. 450, § 4, punkt 2).

Ciężar śniegu należy przyjmować wedle instrukcji str. 452., § 6; ciężar ten należy zredukować wedle punktu 2, § 6, tej instrukcji.

Parcie wiatru wedle § 7 instrukcji.

Ciężar człowieka przyjmuje się jako siła skupiona 100 kg.

Przykład 1: Obliczyć więzbę dachu siodłowego pustego, jak poz. 409., na budynku 6 m szerokim, przy uwzględnieniu podwójnego krycia dachówką i nachylenia 1 : 1*5 (a = 3B²/₃°) ; długość belki l — 3*65 w, odstęp wiązarów od siebie h = 4*5 m, odstęp krokwi od siebie a = 0 90 m. Budynek leży na terenie województwa lwowskiego.

sin a — 0 55, cos a = 0*83, tg 2 a = 235, tg a — 0*66.

Obciążenie pionowe, ze względu na: ciężar własny z ołaceniem i krokwiami 3’65жХ120 kg = 438    kg

wiązarów(§4,pkt.2,instr.)3 00mX 25 kg— 75 kg „ śniegu 80X0 91 (§ 6, pkt. 2, instr.) 3 00mX 64 8% = 194-4 kg

p' a

= 174-70.

Obciążenie na 1 m b belki p' =

Bazem ^>, = 707,4 kg

707-4 X 0-9

3-65

Składowa prostopadła do połaci dachu tego obciążenia p = p' cos a = 174-7 X 0*83 = 145 kg.

Parcie wiatru: w₀ — 100 kg\m².

Składowa prostopadła do połaci dachu parcia na całą długość belki ь

N = w₀ sin а. I. a = 100 X 0*55 X 3-65 X 0*90 = 180 68 kg. Obciążenie na 1 m Ъ belki

Największy moment zgięcia belki n l -+- p I

M\ —

40-5 X 3*65 -h 145 X 3 65

X 3-65 =

= 322*40 kgm = 32240 Jegcm.

Składowa równoległa do połaci dachu:

P'

3*65 /174*70    49*5

2 a tg 2 a) 2 Największe naprężenia wynoszą:

0*55

2*35 / — 620 kg'

IV

b h²

przyjąwszy przekrój belki 11/15 cm, której Wx = ^ = 413 сгФ

82 kg/cm² na ciśnienie, 74*48 leg/cm² na ciągnienie,, gdy esdop = 100 leg/cm² na ciśnienie, a 110 ległem² na ciągnienie.

Z powyższego widać, że naprężenia z powodu działania sił równoległych do połaci dachu są bardzo małe (wynoszące tylko 4*8%), i dla uproszczenia rachunku można liczyć belkę jako w dwu punktach podpartą, a nie uwzględniać sił równoległych do połaci dachu.

620

11X15

dt

32.240

413

= 3*76 ± 78*24 =

Przy przyjęciu tylko obciążenia pionowego, możemy wyznaczyć oddziaływanie na podporach; obciążenie prostopadłe do połaci dachu, jako składowe parcie wiatru, powoduje statyczną nie-wyznaczalność ciężaru. (Böhm. Holzkonstruktionen, str. 688). Dlatego przemienimy poziome parcie wiatru na składowe pionowe (rozkładając w₀)

n' = w o tg о. a = 100 X 0*66 X 0*9 = 59*4 leg, zaś składowa równoległa do połaci dachu

Sn =

iV₀

100

cos a

rozkładając n, otrzymamy także:

n" =

49*5

= 59*4 leg.

cos a 0*83

Oddziaływania obliczamy na podstawie wzorów ze statyki Thuliiego, wyd. IV, str. 382.

Oddziaływanie w miejscu styku krokwi (grzbiet dacłiu): (n' -V p) I X a 4 sin S₂ tg a

*<>i = 0₂

gdzie S₂ = 180 — Slf

zaś tg Sj =

a (p — n') l tg a

= S₂

zatem

(69-4 ■+■ 146) 3-66 (145 — 59-4) 3 65 x 0 66 zaś sin 2₂ = cos 15° 23’ = 0-9636 2, = 74° 37’, zaś = 180 — 2, = 105° 23'

(59-4 -i- 145) 3-65 X 0-9 4 X 0-9636 X 0-66 Oddziaływania na podpory (także skośne), rozkładamy na pionowe F, i F₂ jak i poziome Я, i H₂:

Я, = Я₂ =

tg Si

3-64

o, = o₂ =

= 264 kg.

Vi =

(n' 4- p) l a 745 X 09 4 tg a 4 X 0 66 3n'la-hpla 3 X 59-4 X 3*65 X 09 4- 145 X 365 X 09

254 kg

= 268-0 kg

aXn'l-hSpla    59-4 X 365 X 0*94-3X145 X 365 X 0*9

= 408-00 kg.

Przekrój krokwi przeliczamy wedle wzoru a n' l p l a 4 sin a

sin a

b X h

n' 1 4- p I

8 a p l² cos a fI Ь №

4 s in a

0-9 .

(59-4 4- 145) 8-65

4 X 0 55

= 306 kg

sin a = 145 X 0-55 = 71-60 kg

306 -+- 71-6    3    529-25 X 0-9 X 365 X 0 83

И X 15

= 2-28-1- (3-7

t-TX

11 X 15²

o = 45-98 kg jem²

zatem przekrój aż nadto wystarczający.

Z powyższego widzimy, że dla celów praktycznych wystarczy obliczenie, jakie przeprowadziliśmy na początku przykładu.

Obliczenie przekroju murłaty (namurnicy): Vmax = V₁ 4- V₂ = == 295 4- 450 kg = 745 kg,

zatem F

ymax

745

— = 7(, = 10-65 cm2,

ze względu jednak na możliwość butwienia, przyjmujemy przekrój 12 14 cm o przekroju F = 12X12 = 144 cm².

Składowa pozioma Hx oddziaływania, działająca w belce łączącej od dołu wiązar (w jętce), wynosi

Umax —    — 283 kg

H 283

przekrój potrzebny F = — =    = 2*83 cm²,

ze względów konstrukcyjnych dajemy jednak przekrój 11/15 cm. Obliczenie czopa krokwi, głębokiego na g = 2 cm.

Siła działająca równoległe do połaci dachu: Smax = S₁ — 620 kg. Siłę tę rozkładamy na równoległą do powierzchni nachylenia czopa N₁ i prostopadłą do tej płaszczyzny N₂, których wielkość jest następująca:

Ni = S cos a =*= 620 X 0*83 = 515 kg,

N₂ = S sin a = 620 X 0*55 = 341 kg.

Szerokość czopa równa się szerokości belki, to jest 11 cm.

Ściśle licząc, to = S cos ß, N₂ = S sin ß, gdzie ß jest kątem nachylenia dolnej płaszczyzny czopa do kierunku nachylenia połaci dachu.

g 2

Jak wiemy, a = 33° 40’, zaś tg (a — ß) =? -y- = jg = 0*111, stąd a — ß = 6° 20', zatem ß = a — 6° 20' = 33° 20' — 6° 20' = 27° 20', więc sin ß = 0*4591, zaś cos ß = 0*9213, zatem Nt = 620 X 0*9213 = 571 kg,

N₂ = 620 X 0*4591 = 281 kg.

Część siły N₁ jest pokonywana tarciem R — N₂ f, gdzie f spółczynnik tarcia drzewa po drzewie wynosi 0*5 (Dr. Gesteschi, „Hölzerne Dachkonstruktionen“, str. 34).

Zatem R = N₂ f= 284 X 0*5 = 142 kg, a na głębokość czopa (g = 2 cm) prze siła

T =    — R = 571 — 142 = 429 kg.

Napór czopa swem czołem o powierzchni f= 2 X H = 22 cm-wynosi

429

= -gg- = 19*5 kg jem²,

°i =

zaś czopa swą podstawą:

°²~Ъ XI

15

16*4 cm, zatem o₂

284

ГГхТбЧ=157 hg'cm^'

cos a r 0*92 b = 11, gdyż wymiar belki wynosi 11/15 cm.

Długość końca belki od miejsca wycięcia na czop (^ obliczamy z wzoru

gdy naprężenie ścinające, równoległe do włókien

na przykład 6 cm, wtedy т = g ^ Д =6*5 kg jem².

429

Przykład 2.

Wieżka jętkowa z bantem, dachu siodłowego jak pozycja 410, na 6 m szerokim budynku, pokryta i obciążona jak w przykładzie 1.

Bant jest założony w środku długości krokwi, 3 65 m długiej ; bant jest ЗЮ5 m długi.

Obciążenie z powodu ciężaru własnego i śniegu wynosi jak poprzednio

p' = 174-70 kgfmb.

Składowa tego obciążenia prostopadła do połaci dachu p = p' cos a = 145 kg/m.

Składowa prostopadła do połaci dachu z powodu parcia wiatru: n = 49-5 kg/m.

Ciężar V, działający pionowo a zaczepiony w środku krokwi, wynosi:

V    = p X 3*65 X а и- n X 3-65 X a =

V    = 145 X 3-65 X 0-9 4- 49-5 X 3 65 X 0*9 = 460 kg.

Ze względu na podparcie belki bantem, tworzy się belka ciągła, a punkt zaczepienia siły V jest obciążony &/₈ V (o ileby belkę tę można uważać jako prostą podpartą w 3 punktach na równej wysokości),

zatem V = &/₈ 640 = 400 kg.

Siłę V rozkładamy na X), działającą wzdłuż połaci dachu, i poziomą H, działającą w bancie. У* V = 400 = H tg a = H. 0 66, stąd H =

429

15 X И

=2*6 cm, dajemy więcej,

Rysunek 61 a.

400

= 607 kg,

zaś H = D cos a = 607 = D . 0*83, stąd D =

0-66

607

= 782 kg.

“0-83

Po przyjęciu wymiarów bantu ю/₁₀ cm, obliczamy, jaką siłę wybaczającą on zniesie przy 10krotnej pewności; z wzoru 1200 PV = bhï

10 X Ю³

P— 1200 X 3-652

0*625 t, czyli 625 zatem wymiary są dobre.

Wiemy jednak, że z powodu elastyczności drewna punkta podporu nie leżą w tej samej wysokości i w punkcie połączeń nastąpi ugięcie o

q = p —ł— n = 145 4- 49*5 = 1945 kg Im

— = 1825 m, E dla drewna 2

3-65

q₁ = 145 kgjm, długość l — 110.000 kg]cm²,

przyjąwszy wymiary krokwi ¹⁰/₁₀ cm, których J =    = 834 cm*,

ugięcie

49-5 X 182-5⁴

5 (g — g<) *___

^    48 EJ . 100    48 100 X 110.000 X 834

= 0*623 cm

145

Mf

qi la 3 EJ.

8 ⁴

100

X 182-5³

3x110.000x834x0-623

182*5³

= 6030 -h 5120 = 11.150 kgcm 194*5

Md = -g-

q l² SÉ.J.y 100

XÎ82-5³

/2

= 8070 — 5120 = 2850 kgcm.

3x110.000x834x0*623

ШЪ²

Oddziaływania w punktach styku z bantem: 2 MD 194*5

£>=ml-⁺

100

182-6 4-

2850

145

a* 2 Mf

F=m =ïôô¹⁸²’⁶-»

182*5 “ 2X11150

369*8 kg

182*5

386-2 kg.

Krokiew musi znieść największy moment, t. j. Mf — 11.150 kgcm, zatem

11.150X6

10 X 10²

66*90 kg cm2,

dużo niższy od o dop.

Oddziaływanie na podporze wiązara

1 Md 194*5-1-145

Î-+-21

100

Х^Х-дЧ

100

X 182*5 X

1    2850

2 ¹ 182*5

= 324*6 kg,

przy przyjęciu namurnicy o wymiarach 12 X 18 cm

324*6

t = ^7 =12xTb = 207

Przykład 3.

Obliczyć płatew, prostopadłą do połaci dachu, jak w poz. 422., przyczem odstęp dźwigarów, a więc rozpiętość płatew wynosi

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

/ = 3 ж. Płatwy są w odstępach od siebie a = ГоО m, a = 88° 40', sw a — 0 55, cos a = 0*88, tg a = 0*66.

Obciążenie na 1 w² połaci dachu:

ciężar własny pokrycia z ołaceniem i krokwhimi 120 kg m*

o:

„ płatew 20 X a =...........16    „

„ śniegu 80 X 0*81 X a =........54    „

razem 191 '0 kgjm²

2 = 191 X « = 191 X 1’5 = 286 kg m², qx—q cos a = 286 X 0 83 = 237 kg m, qz = q sin a — 286 X 0 55 = 157 kg m.

Rysunek 62.

Parcie wiatru

w = «Oo sm a .a — 100 X 0*55 X 1*5 = = 82-5 kg/m,

qy •

qx = w H- q\= 82*5 -ł- 237 = 319*5 kgjm, qy=q2 = I⁵⁷ %

₌ «! J*

Mx

Co .

3195X9

= 359-4 =

157 X 9

35.940 kg cm, 177 = 17.700 kg cm,

Же -f- ^ Жу

Wx =

przyjąwszy wymiary płatwy

35940 + НХ 17.700

100

= 606-40 cm3r

której

Ж*

Ж,

15/16 ш,

ТРЖ = 640 cm3, = 600 cm³, 35.940    17.700

W'y

640

600

= 56*3 -ł- 29-5 = 84-8 kg jem².

TF*

Gdyby płatew stała pionowo, to obciążenie należy przeliczyć ze względu na rzut poziomy:

a — 1*5 cos a = 1*5 X 0*38 = 1*245 m.

Obciążenie :

ciężar własny pokrycia itp. =

„ płatew.......

„ śniegu 80 X 0*81 = .

120

cos a

144 5 kg/m²

20

04*8    „

229*3 kg/m²

q = 229*3 X P245 = 285 kgjm.

Składowa pozioma parcia wiatru, ze względu na rzut poziomy Wh — IVo sin a X a X tg a = 100 X 0 55 X 1*245 X 0 66 = 45* 1 Jcgim, q /2    285-32

⁼ 1T⁼    8

Wh 12    451 . 32

чГ¹ śT⁴

321 = 32.100 kgcm,

50-6 = 5060

szukane

Wx =

-Ma? -b “g" My

32.100 + 1'4 X 5060

100

391‘84 c*m³,

przyjąwszy wymiar n/ie cm, którego = 469 W'y = 320, naprężenie

Mx

My

68'4-ł- 15*7 = 84-1 kgjcm².

32.100    5060

0 = W\ Wi ⁼ “469 “ ⁺ "323

Widzimy więc, że przy tycli samych warunkach płatwy prostopadłe do połaci dachu wymagają większych wymiarów, niż płatwy pionowe.

Dla uniknięcia znacznycłi wymiarów płatew daje się krzyże (zwykle nachylone pod kątem 45°), które zmniejszają teoretyczną rozpiętość płatew.

Przeliczmy ten sam przykład, przy przyjęciu krzyży 0 8 m wysokich, zatem rozpiętość 1= 3*0 — 2 X 0*8 = 1*4 m, q = 285 kglm,

Wh = 45 1 kg Im,

Mx

My =

q 12    285 X P4²

⁼ ~8 ⁼ 8

46-1 . Г-4²

Wh 1²

= 69‘6 kgm — 6960 kgcm,

Wx

= 11'02 kgm = 1102 kgcm, Mx^~ 1-4 My 6960-H 1-4XH02

= 85*02 cm3 / 3    0-8\

Krzyże są obciążone siłą P=qX l*g" — -g-J = 285 X 1*1 = = 313-5 kg.

Siła działająca w krzyżu (jako siła ściskająca)

S = s?w45° ⁼ 0707 = 443 кУ ⁼ °'440 toni

100

długość krzyża wynosi l

0-8

0-8

s in a

0-707

113 m,

przeto

Je = leim. . Stan . Pm = 70 X 0443 X M3² = 395 cm4 przyjmujemy wymiar ⁷/₇ cm, którego = Jy = 2000 cnń.

Przy lOciokrotnej pewności, krzyż ten zniesie następującą siłę wyboczającą :

Ъ X Ä³    7 X 7³

^3= 1200 PZ* stąd P= ^2ÖÖ7P ⁼ Ï200

= 1570 kg,

gdy nasze /9 = 448 kg, zatem krzyż pod wpływem siły 8’ nie zostanie wyboczony.

Rysi-ne к 03.

IK

10

I-

7W

<0 Obliczenie kleszczy. Przypuśćmy, że kleszcze są narażone na ciągnienie O = — 2 5 ton, Z = 2*20 mr Obliczamy przekrój 2 X ⁷/i o    przyczem

'deszcze obejmują słup ¹²/₁₂ cm.

Jx kleszczy = 2 X 583 = 1166 cm⁴,

I"

kleszczy =    10 ^26³ — 12sj =

= 10.700 cm⁴.

2500

Naprężenie x

17’8 kg jem².

Na zakończenie podaję jeszcze trzy typy wiązarów i wzory do Ich statycznego obliczenia.

Rysunek 63 a.

C,

i;

T-

°c

~T

h ^ 4*5 w, — ciśnienie, Q obciążenie jednostajnie

rozłożone.

l₂ r\J 0*5 lu -h ciągnienie, P ciężar skupiony.

11

30 Q

11

sin a

sm a

/11 \ \ 30 ^ a h- P I

Rysunek 63 b.

VS

I«

h) >

^ = - Î6 Q'e • ïfa

5

P = — Q's . 8Ш 2 a

5

JEL = g- cos² a

1 Q\

P=-h

16 sw a

1 £!i

16 tg a

3 -f- 10 sm² a

3 -ł— 10 sin² a

ÆQ,

10L

Rysunek 63 c.

■%

Qs

R,

'oc\

tW*

îtf, H

si

¹

Zob. pracę autora „Wysokie kominy fabryczne“, część druga, odbitka z „Czasopisma technicznego“ Nr. 18 do 22 z r. 1907. i Nr. 1, 3 do 6 z r. 1908. włącznie.

7Û

fl

Q — obciążenie jednostajnie rozłożone na belki główne.

13

-j

h₂ = jQ

8i —    112 sin a

^21 Qs cos a' -I- 13

⁸‘²    56 sin a

R₂ =

56 tg a

^35 Qs cos a' -f- 16 ę j ^35 Qs cos a' -f- 16 ęj

s= st-h s₂ =

112 sin a

91 Qs cos

T=-h

112 tg a

^91 Qs cos a' 4- 45 Q^j.

9. Wytrzymałość na wyboczenie.

Słupy centrycznie ciśnione cienkie, to jest takie, których wolna długość l w stosunku do rozmiarów poprzecznego przekroju jest za wielką, mogą ulec wyboczeniu, chociaż natężenie cisnące nie przekracza dopuszczalnej miary ich materjału; gdyż ani ciśnienie na słup nie może być nigdy dokładnie centryczne, ani oś podłużna jego dokładnie prostolinijna, ani wreszcie materjał zupełnie jednolity.

Obliczenie cienkich słupów na wyboczenie przeprowadza się według niżej zestawionych wzorów ściśle teoretycznych, oraz wzorów doświadczalnych.

a) Wzory Eulera.

1. Pogląd ogólny.

Euler odróżnia cztery sposoby umocowania centrycznie obciążonych słupów cienkich, uwidocznione w rysunkach 64. do 67., dla których wyprowadził zasadniczy wzór teoretyczny w ogólnej postaci

EJ

Pi= ctf —

198

gdzie Pk jest obciążenie wyboczające graniczne, które jest w stanie słup wyboczyć, aż do przełamania się, c spółczynnik zawisły od sposobu umocowania słupa, l wolna długość słupa, E spółczynnik sprężystości, J najmniejszy ekwatorjalny moment bezwładności nie-

bezpiecznego poprzecznego przekroju F słupa; wreszcie można przyjąć z dostateczną ścisłością rc² = 10.

Rysunek 64.

Rysunek 65.

Rysunek 66.

Rysunek 67.

ph

~агтг

Y/A'///.

TA

Lb

W&77,

Sposób umocowania I.: Jeden koniec naprężony, drugi wolno

1

sterczący (rys. 64.), gdzie c — oblicza się wzorem

EJ

Pk = — к* -j—.

199

Sposób umocowania IL: Oba końce wolne w pierwotnej osi AB przytrzymane (rys. 65.), gdzie c — 1, oblicza się wzorem

EJ

I* *

200

Sposób umocowania III.: Jeden koniec naprężony, drugi wolny, przytrzymany w pierwotnej osi AB (rys. 66.), gdzie o = 2, z odnośnym wzorem

EJ

Pk= 2 *2 -p.

Sposób umocowania IV.: Oba końce naprężone w pierwotnej osi AB (rys. 67.), gdzie c = 4, oblicza się wzorem

EJ

~W'

Dopuszczalne obciążenie wyboczające P słupa nie powinno nigdy dosięgnąć wielkości obciążenia granicznego wyboczającego Pk, lecz musi wynosić jedynie pewną część jego, określoną tak zwanym spółczynnikiem bezpieczeństwa n *, a mianowicie musi być

Pk — 4 Tl²

201

202

¹ Szczegółowe wartości spółczynnika bezpieczeństwa n znajdują się niżej w najbliższej tablicy.

Pк    ск- EJ    ск- E E e²

n l-

n    n P

gdyż J — F fi, gdzie i jest ramieniem momentu bezwładności.

Jeżeli wolna długość l słupa jest bardzo mała, to wzór 203. daje bardzo wielkie wartości na P, to jest większe od dopuszczalnego zwykłego obciążenia cisnącego P₀, zawarowanego równaniem

204

Po — Fkd,

gdzie F jest poprzecznym przekrojem słupa, zaś kd dopuszczalnem natężeniem cisnącem w kg jem-.

Między wzorami 203. i 204. zachodzi ten związek istotny, że wartość udźwigu wyboczającego P, wynikła z wzoru 203. nie powinna być większą od wartości udźwigu cisnącego P₀ wzorem 204. obliczalnej, gdyż w przeciwnym razie mogłoby nastąpić zgniecenie materjału słupa. 0 ileby zatem dopuszczalne obciążenie cisnące P₀ = Fkd wypadło mniejsze od obciążenia P, to w takim razie dopuszczalnem obciążeniem wyboczającem musi być Po.

Zresztą wzór 203. dla wielkich długości l, a wzór 204. dla małych dają mniejsze wartości na P; ze zrównania zatem wzajemnego obu tych wzorów wynika ta graniczna długość l₀, dla której oba te równania dadzą tę samą wartość udźwigu słupa, to jest P = Po, czyli natężenie wyboczające 0&, równe natężeniu cisnącemu kd, a mianowicie:

Fkd —

ckźEJ

n ii

stąd l₀ — к \J

cEJ

205

nkd F

niebezpieczeństwo zatem wyboczenia wystąpi wtedy, gdy długość l słupa będzie większą od jego granicznej długości l0t to jest gdy będzie l :> l₀.

Podstawiwszy we wzór 205. znaną wartość momentu bezwładności J=Fft, jako graniczną wytrzymałość na ciśnienie materjału słupa, otrzymamy

cE Fi-

= кг

n kd ’

a stąd wreszcie stosunek granicznej

nkd F

długości słupa do ramienia momentu bezwładności jego poprzecznego przekroju dla jednakiej zdolności udźwigu tak na ciśnienie jak na wyboczenie

lo

-= n:

s/°E

V fi

206

a dla jednakiego bezpieczeństwa przeciw ciśnieniu i wytoczeniu

207

V Kd

gdzie Kd jest graniczną wytrzymałością na ciśnienie.

na-

Podczas wyznaczania przekroju na podstawie wzorów Eulera leży zawsze stwierdzić, czy dopuszczalne natężenie cisnące kd w przyjętym poprzecznym przekroju nie zostało przekroczone, gdyż musi tu być zawsze

208

Wogóle w zastosowaniu wzorów Eulera do słupów, zastrzałów itp. należy przedewszystkiem stwierdzić, z którym sposobem umocowania trzeba się liczyć. Pamiętać tu jednak należy, iż zupełne na-drężenie końca słupów, zastrzałów itp. tylko rzadko kiedy zdarza się faktycznie, a zwłaszcza w budownictwie lądowem i dlatego też w obliczeniach przyjmuje się najczęściej sposób umocowania II. (rys. 65.).

Podnieść także wypada, że przyjęta w tym sposobie ruchliwość końców byłaby tylko w tym razie faktyczną, gdyby każdy z nich był zaopatrzony ostrzem lub kulą; tymczasem często końce te są zwykle płaskie, wskutek czego powstaje pewien stopień częściowego naprężenia. W praktyce — a zwłaszcza gdy końce słupów i zastrzałów są płaskie — liczą się z tern w ten sposób, iż uwzględniają w obliczeniach nieco zmniejszoną wolną długość l, ale nie dalej, niż na V = 0-8 do 07 l.

W regule obliczenie statyczne słupów cienkich ciśnionych centry cznie, przeprowadza się według wzorów Eulera w ten sposób, że oblicza się poprzeczny przekrój F najpierw na zwykłe ciśnienie według wzoru 204. i wyznacza się odnośny najmniejszy moment bezwładności J. Jeżeli moment ten okaże się większym od momentu bezwładności obliczonego według wzoru 203., a mianowicie większym od

P l²

209

. PI² =

ck²E

gdzie w = ——, to przekrój odpowiada zamierzonej wytrzymałości słupa; w przeciwnym jednak razie przekrój należy zwiększyć i rachunek powtórzyć ewentualnie kilka razy nawet aż do pożądanego skutku.

Jeżeli obciążenie jest ekscentryczne i dany jest odstęp у punktu zaczepienia obciążenia od środka ciężkości przekroju, to należy obliczać słup na wytrzymałość złożoną według zestawionych wyżej na str. 534. do 541. dla ekscentrycznego obciążenia odnośnych wzorów 87. do 125. Gdy jednak rzeczony odstęp y nie jest dany, ale spodziewany, należy z tego tytułu zwiększyć obciążenie projektowane stosownym dodatkiem (50°/₀).

2. Szczegółowe daty i wzory.

Przyjmujemy wogóle:

P dopuszczalne obciążenie czyli udźwig słupa w Tcg, l wolna długość słupa w cm (liczona w razie szerokiej podstawy od jej górnej krawędzi),

F powierzchnia przekroju poprzecznego w cmя,

J najmniejszy moment bezwładności w %ш⁴, o ile w tym kierunku słup nie jest zabezpieczony od wyboczenia, Jx ten sam moment bezwładności, wyrażony w tcm⁴,

i=\JA1 ramię najmniejszego momentu bezwładności w cm,

kd dopuszczalne natężenie cisnące w kgjcma, kk dopuszczalne natężenie wyboczające w kg jem¹ 2,

E spółczynnik sprężystości materjału w kgjcm².

Według doświadczeń Tetmajera wzory Eulera sto ją się tylko do słupów:

l

z żelaza lanego, których -j ^ 80,

l

żelaza spawalnego, których ~j 112, l

z żelaza zlewnego, których -j ^ 105,

W następującej niżej tablicy I. zestawiono dla najważniejszych ma-terjałów budowlanych przyjęte w budownictwie lądowem przez austrjackich inżynierów i architektów wartości spółczyunika bezpieczeństwa n przeciw wyboczeniu i inne potrzebne dane, oraz obliczono odnośne wzory szczegółowe na podstawie ogólnych wzorów 209., 203. i 206. w zmienionej nieco postaci:

J=

Dla przekroju kwadratowego o boku F = a²: ab    PI²

J = ₁₀ =----, ab — 4 X ^ —

12 m ’    /N w

jP l²

wreszcie a³

-W-

* w

210

dla przekroju prostokątnego F=bh, gdzie h > b, oraz h = ab:

Tp

a ш

bb

12

PT2 ,

, b²

= 2гу

3X4

ir d²

dla przekroju kołowego F =    :

Kdb_Pl2

~64

к

dla przekroju pierścieniowego kołowego F = -^{d² — dt²): к    PI3

J'=64(<ił—d|4)=_^’ di~dS =

J=

=ei^-p-

* TC W

64 P*³

TC w

211

212

213

P I² P X 10000 h² 1000 Px X 10000

214

P_ 1000 Pt — m p—m ₁₀₀₀₀

yJ| = lööööööö •

215

216

CK² E

217

a według wzoru 209. m = —-—.

We wzorach tych P jest dopuszczalne obciążenie słupa w kg, P₁ to samo obciążenie wyrażone w tonnach (t), E spółczynnik sprężystości w kg/cm², J najmniejszy równikowy moment bezwładności w kgcmb niebezpiecznego przekroju poprzecznego, Ji ten sam moment bezwładności wyrażony w tcmb, I wolna długość w cm, lx ta sama długość w metrach, b mniejszy bok przekroju prostokątnego i d średnica przekroju kołowego w cm.

Tablica L

Drzewo (sosnowe)

280

09

100000

8 do 102 Pif Pif 3125 — 2-5 320 Pxlf — 400 Px lx ²

J    J

3125 7-7 — 2-5t-7

z'}

3125 J 2 5 J

3 з!

~ |S

Oh

Cł

-r

Plr

12-5

7 a 001 —zllld 08

*43

12-5

— 001

0-0125

Stal

I zlewna

Żelazo

spawalne i zlewne

lane

6250

1200

2200000

zhd

110

909 P, 1,2

110^77

-II-O

1,2

P 1,2

440

2-27 P, 1,2

440 t—

— f 1-0

Ir

3800

3500

7500

1000

2150000

zlld

107-5

9-3 P, 1,3

107-5 ~r

Z.'l

0-1075 -Г7Г

1,2

z'ld

430

2-33 P, 1,2

430 t—

0 43 7TT

h²

1000

009

2000000

1000000

>01

Pif

100

zhd

25

10 P, 1,2

40 P, 1,з

— 001

1,2

1,2

— ODO

lr

Pl, 2

00k

2-5 P,l,*

400

ih

ODO

Określenie

^c =    (str. 1161) J —

Wytrzymałość graniczna ciśnienia Kd w kg jem2 Dopuszczalne natężenie cisnące kd w kg jem² .

Spółczynnik sprężystości i? w kg/cm*.....

Spółezynnik bezpieczeństwa przeciw wyboeze-niu........

Sposób I. umocowania

Ji =

(tern¹*)

(kg)

P, = 10025-^-

Pif

001

гll ld 01

— 001

0-10-7-

(t)

Sposób II. umocowania (c — 1)    . ... J —

(tanb)

Ji =

Pl =

(h)

(г)

4Sr

:h a: *> is- § s о er s i"- "ih g

»нГз i §    § g $

p/f

O?

-'4*

г

— S¹? 'd Ot

0 025 т-i

h²

Pif

50

20 Px l± ² —

50

005

45-34 —

1309 — 11-71

11-33 — 1014

Plt 2

880

1*136 P^jS

880 -гг

h²

0-88 -гг

h³

z'ld

1760

0-568^^2

1760

— 9M

h*

6015

17-86

1504

Plx 3

1*16 Pxlf

860 -гг

0-86-r^r

lr

zhd

1720

0-58 Pxlx г

— OŚLI

— SM

h³

6514

18-80

16-28

Plx ²

800

1-25 P* lf\

800 tt

h²

—- 08-0

h³

PI,3

1600

0-625 Pff\

1600 T7

Ir

h³

091

62-83

18-14

15-71

Pif

200

Ю CM

z.hd

400

25 P* If

400 тг

h²

0-40

h²

40-56

11-71

1014

Sposób III. umocowania (c = 2) (str. 1161). J — (tcmb) . ... Jf —

Pi =

(kg)

(t)

Sposób IV. umocowania {c — 4) . . . . J — (tcmb)

(kg)

cE

n kd

Л,

h*

W ogólności . dla prostokąta

HIS

">

Bq -3

cE

n kd

0-25 тг

(*-hà)T

dla koła (* = 0*25 d) —

d

la

¹ albo n = 8 dla centrycznego, zaś 12 dla ekscentrycznego obciążenia.

* albo n — 10 dla centrycznego, zaś 15 dla ekscentrycznego obciążenia,

jest mniejszą od wykazanych wyżej

b) Wzory Tetmajera.

Do obliczania wytrzymałości na wyboczenie słupów, — których wartość stosunkowa x —

pod 2. (str. 634.) granic, tworzących zakres zastosowania wzorów Eulera — służy za podstawę ogólny wzór doświadczalny Tetmajera, według którego graniczna wytrzymałość na wyboczenie

Pk

Kk

218

К (1 — ах — b x²),

gdzie Kk, Pk, F, x —

mają znaczenie poprzednio określone, zaś

Ky ay Ъ są wielkości stałe, zależne od materjału słupów, a mianowicie :

Dla żelaza lanego К = 7760, a = 0-01546, b = 0-0007, dla = 5 do 80;

dla żelaza spawalnego К — 3030, a = 0 00426, b — 0, dla

x — 4 = 10 do 112;

dla żelaza zlewnego К — 3100, a = 0-00368, b = 0, dla ~ = 10 do 105;

dla stali zlewnej К — 3350, a — 0-00185, b = 0, dla =1 do 90;

dla drzewa К — 293, a — 0 00662, b — 0, dla x = . = 1-8 do 100.

Po podstawieniu tych szczegółowych wartości we wzór 218. otrzymujemy szczegółową graniczną wytrzymałość na wyboczenie l

Kk słupów, których -г jest mniejsze od dopuszczalnych granic zastosowania wzorów Eulera.

Następująca niżej tablica II. zawiera właśnie — obok tych wartości Kk — także i szczegółowe wartości Kk tych słupów, których l

-г leży w granicach zastosowania wzorów Eulera.

Tablica II.

Słupów, zastrzałów itp. o dowolnym przekroju

materjał

stosunkowa wartość wolnej długości

graniczna wytrzymałość na wyboczenie

Kk

dopuszczalne

natężenie

cisnące

w tjcmz

W kg jem¹

< 1-8 do 100

0-293 - 0 00194

Drewno

I*-

> 100

987

(7

Żeliwo (żelazo lane)

- < 5 do 80

7 • 7 6—0 • 12 y -f-0'00053    . j“

— > 80

9870

(7

500

Żelazo zlewne z wytrzymałością na ciągnienie KK < 4000 Jcgjcm?*

— < 10 do 105

3 1-00144 —

21220

(7

1200

Żelazo zlewne z wytrzymałością na ciągnienie K% > 4000 kg!cmz

< 10 do 105

3-21-0-0116

> 105

22200

(i)²

< 10 do 112

3-03-0-0129 —

Żelazo spawane (nieużywane)

19740

/'

(7

1080

Uwaga. Jeżeli można przyjąć, że końce słupa są częściowo naprężone — na przykład gdy końce przytrzymane w pierwotnem położeniu osi słupa są płaskie —, to można przyjąć zamiast wolnej długości l tylko 0-7 l.

war-

Na podstawie zestawionych w tablicy II. doświadczalnych tości szczegółowych Kk oblicza się dopuszczalny udźwig słupa wzorem

Kk

219

P — F-,

n ’

gdzie n jest spółczynnikiem bezpieczeństwa przeciw wyboczeniu, a zależne od materjału słupa jego wartości są zestawione w tablicy I. na str. 686.

Jeżeli obciążenie Px słupa jest dane, to przyjmuje się powierzchnia F, a ewentualnie i postać przekroju słupa, oblicza na tej podstawie ramię i najmniejszego momentu bezwładności J=Fizt oraz według tablicy II. odnośne Kk, a wreszcie udźwig P z wzoru 219. Skoro się okaże obliczony udźwig 1\. to przyjęty przekrój F odpowiada zamierzonej wytrzymałości słupa; w przeciwnym jednak razie trzeba przekrój F zwiększyć, rachunek ponowić i ewentualnie powtórzyć aż do skutku.

Z wzoru 219. otrzymujemy zresztą:

nP Pk_

220

Ж ⁼ Kk F Kk    Kk Kk

P — kd • 221

Jednakie bezpieczeństwo co do wytrzymałości słupów na wyboczenie jakoteż i na czyste ciśnienie wyznacza się z następującego wzoru, według którego dopuszczalne natężenie wyboczające

kk =    . kd = *f] kd,

a stąd dopuszczalny udźwig na wyboczenie P =

Kk

222

Kk

223

^ : F kd = V] F kd.

Wartości zawartej w tych wzorach wytrzymałości na wyboczenie Kk znajdują się w trzeciej kolumnie rablicy IL, a wartości wytrzymałości graniczne na czyste ciśnienie są następujące:

Kd = 0*28 t\cm² dla drewna,

Kd = 8 tlcm² dla żeliwa,

Kd =8*8 tjcm² dla żelaza zlewnego,

Kd = 3*5 t/cm* dla żelaza spawanego.

W szczególności dla zastrzałów drewnianych lub słupów o przekroju kołowym wyznacza się spółczynnik zmniejszający y] na podstawie danych poprzednio, oraz tablicy II. i wzorów 218., 222. i 223. w sposób następujący:

Dla przekroju kołowego o średnicy d ramię najmniejszego momentu bezwładności

! J . / d >-    d . . J

F⁼Viri’ gdyz J =

к tf⁴

"64“, zaś F =

к d²

ir-

W drugiej kolumnie tablicy II. jest niższa granica stosunkowej wartości l    l

. < 100, stąd musi być -j <c 100, czyli -j <c 25, jako niższa granica projektowanego zastrzału krągłego, zaś spółczynnik zmniejszający dla tej granicy według wzoru 218. i 223.

Ku 0-293 — 0 00194 X 0 25 d

0-28

= 1-0464 — 0-0277

d

I    l

Dla wyższej granicy wartości stosunkowej — > 100, czyli çÿÿr^ > 100

albo > 25 będzie spółczynnik zmniejszający 987 /0-25 d\*

Y| = 987 (т) X ==

W ten sposób daje się obliczyć spółczynnik zmniejszający tj dla słupów, zastrzałów itp. o przekroju kwadratowym, prostokątnym, pierścieniowym kołowym itd. z materjałów wyżej poszczególnio-nych, jak to wykazują następujące niżej tablice/

= 220-31

4У-

Tablica III. Drewno.

Słupów, zastrzałów itp. drewnianych poprzeczny przekrój

kołowy o średnicy d

prostokątny z mniejszym bokiem a

dla

dla, ~ > 25

dla — <29

dla — >29

spółczynnik zmniejszający iq

spółczynnik zmniejszający rj

d 1 0464 — 0-0277 — —    220-31

-i a.

r.

a|-

293-7

10

15

20

25

0-908

0-769

0-631

0-492

0-353

0-245

0180

0138

0-108

0-088

10

15

25

0-926

0-806

0-686

0-566

0-446

41

Skwarczyński. Podręcznik budowlany.

Tablica IV. Żeliwo.

Słupów, zastrzałów itp. z żeliwa

przekrój poprzeczny

dowolny

pierścieniowy kołowy o średnicy d¹

dla — < 8 )

dla — > 80

dla — < 26

dla —

spółczynnik zmniejszający */)

spółczynnik zmniejszający

0*97-0*015 — + г

T

+ 0*000066

(4)

1234

(4)’ *

0*97 - 0*047

7+ г l 2 ~d 127 + 0*00064    ^

(тУ

ocoooooo

0*827

0*696

0*580

0*476

0*385

0*308

0*244

0*193

90

100

110

120

130

140

150

160

170

180

еЧСОчН«ОСОСОЮООСООО

6Ó66666666

0*504

0*409

0*286

0*195

80

35

40

45

50

55

60

65

0*141

0*104

0*080

0*062

0*051

0*042

0*035

0*030

Pod założeniem, że grubość ścian 8 = — d.

Tablica V. Żelazo zlewne.

Słupów, zastrzałów itp. z żelaza zlewnego przekrój poprzeczny dowolny

dla — < 105

dla — > 105

0*816 -

- 0*0038 -r

0*816 — T - 0*0038

5584

(т)’

/ i \ 2

⁵⁵⁸⁴u)

0*786

0*771

0*756

0*741

0*726

0*711

0*696

0*681

0*666

0*651

0*636

0*621

70

75

80

85

100

105

150

155

160

165

0*462

0*422

0*388

0*357

0*330

0*306

0*285

0*266

0*248

0*232

0*218

0*205

0*115 0*110

220

225

-п

10

15

20

25

30

35

40

45

50

55

60

65

Tablica VI. Żelazo spawane.

Słupów, zastrzałów itp. z żelaza spawanego

przekrój poprzeczny dowolny

dla — < 112

dla — > 112

0-866 -

0-866 -

- 0 0037

- 0 0037 —

5640

(т)

б640(т)

0-829

0-811

0-792

0-774

0-755

0-738

0-718

0-700

0-681

0-663

0-644

0-626

70

75

80

85

90

95

100

105

110

ooooooooo

СЛ<1Ф^05СЛЧОСО

сооосъслсоьаосо^

ООТОСЯОСЛОСЯОСЛОС’

0-426

0-392

0-361

0-334

0-309

0-288

0-268

0-251

0-235

0-220

0-207

0195

175

180

185

190

195

200

205

210

215

220

225

0-184

0-174

0165

0156

0148

0141

0134

0-128

0122

0117

0111

Uwaga. U słupów nitowanych powinny być wzajemne odstępy nitów mniejsze, lub co najwyżej równe siedmiokrotnej grubości żelaza, osłabienie zaś przekroju poprzecznego wywiertami nitów powinno wynosić nie więcej niż 12%.

c) Wzór Naviera.

Wzór Naviera, znany także jako wzór Schwarza, albo wzór Rankinea służy do wyznaczenia powierzchni i postaci poprzecznego przekroju słupa, zastrzału itp. centrycznie ciśnionego. wystawionego na niebezpieczeństwo wyboczenia, a mianowicie:

FI²

~T) = Fo{l+«yj = p

We wzorze tym znaczenia wszystkich liter zostały już poprzednio określone z wyjątkiem spółezynnika

kd n с тс-* E?

który zależy od materjału i od sposobu umocowania końców słupa zastrzału itp.-, wjmz-^ = F₀ jest powierzchnią, jakąby powinien mieć przekrój, gdyby słup nie był narażony na wyboczenie, tylko

kd n

FI²

kd

CK² E '

224

225

na zwykłe ciśnienie centryczne, idące z danego, względnie projektowanego obciążenia P.

Po podstawieniu wartości J — Fi² otrzymamy z wzoru 224.

*1

F=Fo 1 + a

kle '

22в

Z powyższych wzorów wynika

Fkd

Fkd

1 —f⁻ Ct

П²-

227

Stąd ze względu na wyboczające działanie siły P musi być dopuszczalne natężenie wyboczająco cisnące na 1 cm² przekroju P

kle — F = -

kd

kd

FI²

1 -h a —r

1 —j— ot

l \²

228

to jest musi wynosić tylko część dopuszczalnego właściwego natężenia cisnącego kd, wynikającą z podzielenia tegoż kd przez czynnik

FI²

wyboczający l-ł-ct(-y), względnie

Gdy jednak natężenie wyboczające, które nazwiemy ca, objawia » się nie tylko działaniem cisnącem, ale także i zginającem, więc nie

IV

można go mierzyć jedynie wielkością kk = ~^r, lecz iloczynem tej

wielkości pomnożonej przez czynnik wyboczający.

Będzie zatem dopuszczalne właściwe natężenie wyboczające

i Vi p r 7/ J = T .

Warunek zatem dopuszczalności natężenia wyboczająco cisnącego wogóle wymaga, że musi być P

о к = kk i -h ot

IV

= kd.

229

kd

1 —j— ot

П*

230

czyli że musi być właściwe natężenie wyboczające

l V

ел = ku 1 -f- ot

IV

=    1-1-047)

231

W zastosowaniu wzorów Naviera przyjmuje się zwykle, że oba

końce słupa, zastrzału itp. są wolne i w pierwotnej osi przytrzy-że dopuszczalne natężenie cisnące (kd) dla żelaza kutego

manę, oraz

wogóle kd —    1200 kglcm², ot = 0*0001; dla żeliwa kd =

= 500 kgjcm², ot = 0 0003.

Bauschinger zaleca dla słupów żelaznych leżąco odlewanych z powodu nierówności ścian: kd — 700 kg jem², a — 0*0006.

Möller na podstawie swoich doświadczeń przyjmuje dla słupów z żeliwa i kutego wystawionych na niebezpieczeństwo ognia к a —1000 do 1200 kg jem², a = 0*0004.

Profesor H. Daub w dziele swojem „Hochbaukunde“, II. część z roku 1909 wykazuje między innemi:

dla żelaza spawalnego kd — 750 kg jem², a = 0*0000435, dla żelaza zlewnego kd = 875 kg cm², a = 0*0000769, dla konstrukcji z żelaza kutego średnio kd = 800 kg jem², a = 0*00016,

dla drewna kd — 60 kgjcm², a = 0*00015.

Jeżeli słupy mają płaskie oba końce wolne i w pierwotnej osi przytrzymane, to w rachunku należy uwzględnić tylko dwie trzecie

2

części ich długości l, to jest    jako długość wolną.

W razie niekorzystnej wolnej długości żelaznych słupów lanych,

l\²

FI²

jeżeli okaże się czynnik 1 + a ~j~ > 4, względnie 1 + al-r) >4,

to wobec tego, iż dla żelaza lanego przyjmuje się dopuszczalne kd

natężenie ciągnące kz = należy — zamiast tego czynnika —

l\ ²

— 2.

FI²    .

wstawić we wzory powyższe 2 a -j- — 2, względnie 2 a ( ~r

Por. rozp. Min. R. P. z dnia 20. maja 1923, Nr. VIII—436 (str. 446.).

na

„Allgemeine Hochbaukunde des Handbuches der Architektur“, część pierwsza, 1. tom, zeszyt 2.: (Die Statik der Hochbaukonstruktionen) von Dr. Ing. Theodor 1 andsberg z roku 1909. zawiera str. 149. następującą niżej tablicę VII. spółczynnika a =

n kd с к² E '

Przebieg wyznaczenia potrzebnej postaci i wielkości poprzecznego przekroju słupa, zastrzału itp. na podstawie wyżej zestawionych wzorów Naviera jest następujący.

Cisnąca na slup centrycznie siła P jest zwykle dana, a zresztą łatwo obliczalna, tern samem jest już dana także odnośnie do wzoru 204. war-

p

tośc F o = —, zawarta we wzoiach 224. i 226. Gdy zaś jak widno

nd

Tablica VII. Spółczynnik a.

Słupów, zastrzałów itp.

sposób umocowania

ogólna wartość spółczynnika

Materjał

n kd

H II

...

wartość spółczynnika a

Żelazo spawane

5x700

0-00175

Żelazo zlewne .

2000000X10 c 5x700

10 cf

0-00072

0 00018

000009

0-000015

0-00163

Żeliwo . .

2150000 x10 c 8x500

10 c

0-004

0 000652

0 000163

0 00008

0-00004

Drewno . .

1000000X10c

10x65

10 c

0-0054

00016

0-0004

00002

0 0001

120000X10c

Юс

00022

0-00054

00026

0 00013

z obu tych wzorów powierzchnia szukanego przekroju F > F₀, więc przyjmujemy według możności stosowną postać i powierzchnię Fx przekroju i wyznaczamy najmniejszy moment bezwładności J, oraz

jego ramię i =\J

. W ten sposób są już znane wielkości F₀, «7,

i, a, l, na podstawie których uzyskujemy z wzoru 226. wielkość i postać powierzchni F. Jeżeli wypadnięto F>FX, to zwiększamy odpowiednio Fir obliczamy J, oraz », poczem po podstawieniu we wzór 226. otrzymujemy nowe więcej do rzeczywistości zbliżone F\ ten przebieg powtarza się tak długo, aż otrzymamy dostateczną zgodność między ostatecznie przyjętem Ft, a z obliczenia wynikłem F. Równocześnie należy także stwierdzić, czy wynikające na podstawie wyznaczonego F natężenie wyboczające o* odpowiada warunkowemu wzorowi 230. względnie 231.

PRZYKŁAD.

Słup drewniany o przekroju prostokątnym i wolnej długości l = 4m = 400 c*w, z oboma końcami wolnymi, przytrzymanymi w pierwotnej osi (sposób umocowania II. na str. 631.), ma być obciążony centrycznie działającą siłą P= 10400 hg\ wyznaczyć potrzebną wielkość powierzchni poprzecznego przekroju słupa.

Na podstawie tych danych, oraz z uwzględnieniem dat tablicy VII. otrzymujemy przedewszystkiem

P 10400 17⁼ 70

= 149 cm².

Z² 4002    160000

?*2 — 33-33

Przyjmujemy poprzeczny przekrój Fx = 18 X 25 cm = 450 cm²,

25 X 18³    14580

którego najmniejszy moment bezwładności <7 =

— 12150 cm⁴, a kwadrat jego ramienia J . 12150

l' — F, ~ 450 — 27’ st*d & ~ 27 = podstawiwszy te wszystkie obliczone dane, oraz zawarty w tablicy VII. spółczynnik a = 0 00054 we wzór 226. otrzymujemy

12

12

l² 4002    160000

yy— = 5925-92592

F = jFo 1 -t- oc

l\ 21

= 149

4002'

1 -4- 0-00054 X 27    = ¹⁴⁹ l¹ +

4- 0-00054 X 5925-92592] = F = 149 X [1 + 3*2] = 622 cm2.

Ponieważ to F — 622 > Fx = 450 cm2, więc powiększamy przyjęte poprzednio F\ na F₂ = 20 X 29 cm = 580 cm², stąd 29 X 203    282000

«7 =

12

22    = 19333*33, Z³ ₌ —

J 19333-38

580

33-33

33-33 ⁼⁴®"j wreszcie według wzoru 226. F= 149 X X [1 + 0-00054 X 4800] = 149 [1 -+- 2-592] = 535 cm².

Przyjęty przekrój F₂ = 580 cm² jest odpowiedni ze względu na wytrzymałość projektowanego słupa.

Stwierdzają to zresztą także i obliczone właśnie wyżej wartości w odniesieniu do przekroju F₂, gdyż wstawione we wzór 230. wykazują, że

P 10400

к к — ~уг = ó80    ⁼ -^’⁹^ kg/cm² <

kd

70

1 —j— oc

l\² ~ 1-h 2-59 “

.7

= 19 50 kg/cm²,

a we wzór 231., że

о к — kk 1 -4- a

l\ 2]

= 17-93 X (1 -4- 2-59) = 64-37 kg/cm² < kd = — 70 kg jem².

Gdy zatem natężenie wyboczająco cisnące kk, ani natężenie właściwe wyboczające о к nie przekraczają dopuszczalnej miary, zawarowanej równaniami 230. i 231., więc słup nasz o wyznaczonym przekroju F₂ = 580 cm² będzie dostatecznie wytrzymały na wybo-czenie.

d) Tablice wytrzymałości słupów żelaznych.

Tablica VIII. Wytrzymałość słupów z rur stalowych bez szwu Mannesmanna.

Słupa z rur stalowych Mannesmanna bez szwu

średnica zewnętrzna d

grubość ścianki d — dA = Ь

ft

f!

moment bezwładności J

ramię momentu bezwładności i

udźwig

w tonach (t) z 4 do 5 krotną pewnością przeciw wyboczeniu, względnie z największem ciśnieniem 13 Jcgjmmz i z wolną długością I w metrach (m)

mm

cm² mł cm

2-8    3-2 i 3-6 i 4-0 ! 4-4 I 4*8

5-2 ! 5-6    6 0 ! 6-5

89

10-68 96-7 13-20 116-8 15-65 135-4

2-30

2-78

3-25

1-97

2-37

2-95

2-40

108

от

от

13 06 177-0 16-17 215-0 19-22 251 0

3-68 12 10 9-28 7-33 3-49 14-89 11-39 9-00 3-62 17-30 13-25 10-47

5-93

7-29

8*48

412

5-07

5-90

3-50

4-32

502

303

3-72

4-33

3-24

3-77

303

121

® ст ет ел

18- 23 307

19- 96 334 21-68 359

4-J1

4 11

3-98

20-98

22-85

24-90

O (54 00 O CO O m ib

T-H -h ТЧ

10-28

11*20

12*20

8-50

9-25

10-10

7-14

7-77

8-48

6‘08

6-63

7-23

5-25

5-70

6-23

4-57

4-98

5-43

3-90

4-24

4-63

133

5    20 10 412 5-5 22 03 448

6    23-93 484

4-53 25*00 21-70 17 10 13-90 11 50 9 66 4-50 27-00 23-60 18-60 15-00 12-40 10 40 4-51 29 00 25-40 20 10 16 30 13 40 И ЗО

8-23 7 10

8- 90 7-70

9- 60 8-30

618

6-70

6-27

5-27

5-72

6-61

152

5    23 09 624

5*5 25-31 670 6-5 29-71 734

5-20

516

4-98

со to со M W O

В?»

21-00

22*70

26-40

17- 30

18- 70 21-80

ООО

12- 40

13- 40 15-60

10- 70

11- 60 13-50

9-30

7-90

1010

11-60

8-60

1000

165

5    25-13    805

5-5 27-56 878

6    29-97    950

5-66 34-20 5-66 37 00 5-67 41 00

26-80 21*70 17-94 15*07 12*84 29*15 23-60 19-50 16-39 13*97 31-50 25-51 21-08 17-71 15-10

9-65

8*22

10- 49

11- 33

8-94

9-66

178

32-43 1202 37*61 1380 42-73 1548

610

607

603

Ś88

40-20 32-57 26-90 22 60 19 27 46-40 37-45 30 95 26 00 22-10 51-96 42-07 34-76 29 20 24*89

14-40 12-33 16-64 1418 18-69 15-93

203 7

37 13    1800    6-97    50-60    50 40    50*00 48-85 40 37 33 92    28*90    24*90 21    70 18-50

43-10    2075    6-94    59 20    58 50    57 50 56*20 46*43 39 00    33-24    28 66 24    97 21-27

49 00    2340    6-92    67 00    66-00    65 00 63 20 52-26 43-48    37-42    32-26 28    16 23*94

Słupa z rur stalowych Mannesmanna bez szwu

średnica zewnętrzna d grubość ścianki

_d _

powierzchnia przekroju F

moment bezwładności J

ramię momentu bezwładności i

udźwig

w tonach (t) z 4 do 5 krotną pewnością przeciw wybaczeniu, względnie z największem ciśnieniem 13 kglmrrï* i z wolną długością l w metrach (m)

mm

cmz ' cmw cm

2-8 I 3-2 I 3-6

4-0 I 4-4    4-8 ! 5-2 ! 5-6 i 6-0    6-5

229

6    42 03    2614

7    48-82    ЗОЮ

8    55-54    3386

<1 *<1

8 8 8

57-30 57-00 66-90 66-80 75-50 75-00

55-00 5400 66-70 66-62 74-00 72 00

O Ü1 Ol co

41-76

47-70

54-60

36 00 31-36 26-72 41 12 35-82 30 52 4708 41-00    .

254

6    46-75 3595 3-78

7    54-32    4145    8-75

7-5 58-08 4680 8 98

4    ^    OJ

co co w

8 ś ś

63-50

72-90

7800

ŚŚR

été

63-30 63-20 72-00 71-70 77-20 76-80

58-30

6600

70-60

50-26 56 91 60-93

43-79 37-30 49-58    .

279

51-46 4795 9-64 70 00 69 00 68 11 6260 9-58 93-50 93 40 9-5 80-43 7311 9-54 110 40 110 30

6800 67 00 6600 65-00 93-30 93-30 93-20 93 10 110-20 110-10

64-60 64-30

57-90 49-33

305

65-54 6470 9-83 89-20 88-80 74-65 8248 10-54 101-80 101 40 83-70 9184 10-48 114 00 114 00

88-40 88-00 87-60 87-20 101 00 100-60 100 00 11300 11300    .

Tabli-

udźwigu słupów z żeliwa o pierścieniowym prze-

wzoru

Średnica

zewnętrzna

Grubość

ścianki

Moment bezwładności w c m⁴

Przekrój w cmz

2-00

Wysokość słupa w metrach

2-20

2-40    2-60

2-80

800

3-20

udźwig P waga

\ każdego słupa

w leg

ł-Ł.    l-ь    l-k

Ol    fc©    o

5    СЛ    00

O    00    *<l

22-00

25-64

30-63

3425    2831    2378    2027    1747    1522    1338

50

54

57

61

64

68

71

3825    3161    2656    2263    1952    1700    1494

56

60

64

68

72

77

81

4250    3512    2951    2515    2168    1889    1660

{    64

68

73

78

83

88

93

12

327    33 18

8175    6756

100

15

373    4006

{ ⁷¹

9325    7707

76

4171

92

3633    3193

98

103

82

88

4758

108

4144    3643

114

120

20

427    50-27

10675    8822

98    106

5446

130

4744    4170

138

146

12

601    40-72

120

15

696    49-48

20

817    62-83

6678    5869

121

128

7733    6797

142

150

9078    7979

172    182

15    1167    58-91

140

20    1395    75-40

25    1564    90-32

15    1815    68-33

160

20

2199    87-96

25    2498 10603

15    2668    77-76

20    3267 100-53

25

3751 121-74

ca IX.

kroju kołowym z lOkrotną pewnością według 7^2 ^ J

wr*~-

Eulera P

Wysokość słupa w metrach

3-40

3-60

3-80    4-00

4-20    4-40 I 4-60

4-80    5-00

5-20

5-40

udźwig P waga

każdego słupa w kg

1185

1057

949

856

75

78

82

85

777

708

89

92

1324

1181

1060

956

85

89

93

97

867

790

101

105

1471

1312

1177

1063

98

102

107

112

964

878

117

122

2829

2523

2265

2044

108

113

119

124

1854

1689

129

135

3227

2878

2583

127

133

140

2331

146

2115

1927

152

159

3694

154

3295

2957

2669

162

170

178

2421

2206

186

194

5199

134

4637

141

4162

147

3756

154

3407

3104

161

167

2840

174

2609

180

2404

187

6021

5370

4819

158

166

174

4350

182

3946

3595

190

198

3289

206

3021

214

2784

222

7067

6304

5658

5106

192

202

212

222

4632

232

4220

242

3861

3546

252

262

3268

272

10095

9005

8082

7294

189

198

208

217

6616

6028

226

236

5515

245

5065

255

4668

264

12067

10764

233

245

9661

8719

257

269

7908

7206

281

293

6593

6055

305

317

5580

329

15530

247

12068

10283

9775

288

303

317

8866

331

8079

346

7391

6788

360

375

6256

389

15701

14005

12569

226

236

247

11344

258

10289

269

9375

8579

7878

280

290

301

7260

312

6713

6224

323

334

19022

16968

280

294

15229

13744

308

322

12466

336

11358

10392

350

364

9544

8796

378

392

8132

406

7541

420

21609

19275

328

344

17299

361

15613

378

14161

395

12903

412

11805

428

10842

445

9992

462

9238

479

8567

496

23080

20586

18476

267

279

292

16675

304

15125

316

13781

12609

329

341

11580

354

10672

9867

366

378

9150

391

28261

328

25208

344

22625

360

20419

376

18520

392

16875

408

15439

424

14180

440

13068

456

12082

472

11204

488

32448

28943

25976

23444

21264

19375

17727

16280

15004

13872

12864

Średnica

zewnętrzna

Grubość

ścianki

Moment bezwładności w стл

Przekrój w cm²

2*40

2-60

Wysokość słupa w metrach

2-80    3-00

3-20

3-40

3-60

3-80

udźwig P waga

^ każdego słupa w kg

15    3754    87-18

52307 52307

260

274

200

20    4637 113 10

67858 67858

308

326

25    5369 137-45

82466 79423

356

378

00 Ю Ol

II pp

20

6346 125-66

220

25

7399 153 15

30

8282 179-07

2! II Si

61973 54896

445

465

72256 64005

512

536

80879 71644 579    608

s|£|

05 o ^ co ^ 05

^ M- 05

li 31 {Si

HO lO

20    8432 138-23

240

25    9889 168-86

30    11133 197-92

C5 OJ

8IS|Si

25    12885 184-57

260

30    14578 216-77

35    16035 247-40

25    16435 200-27

280

30    18673 235-62

35    20625 269-39

120166 120166 120166 120166 113516

25    20586 215-99

30    23472 254-47

35    26021 291-38

Wysokość słupa w metrach

4-00 I 4-20 I 4-40 \ 4-60

4*80    5-00

5-20 I 5-40 I 5-60

5-80 I 6-00

udźwig P waga

każdego słupa w Tcg

23463

21281    19390    17741

372

386

400

414

16293

428

15016 13883

442

456

12874

470

28981

452

26287    23951

470

488

21914

20126

506

524

18548    17149

542

560

15902

578

33556

532

30437    27732

554

576

25373

23303

598

620

21476

642

19856

664

18412

686

39662

35975 32779

525

545

565

29991

27544

585

605

25384

625

23469

645

21763

665

46244

41944    38218

34967

32114

29596

609

633

657

682

706

730

27363

754

25374

778

51763

693

46950    42779

39140

35946

721

750

778

806

33128

835

30629

863

28402

891

52700

47800    43554

602

623

645

39849

667

36597

33728

689

711

31183

733

28916

755

26888

777

25065

799

23422

821

61806

56060 51080

697

724

751

46734

42921

777

804

39556

831

36572

858

33913

885

31534

911

29397

938

27469

965

69581

789

63112 57505

820

852

52613

883

48320

44532

915

946

41172

977

38179

1009

35500

1040

33095

1072

30925

1103

80531

73044 66555

787

816

845

60893

875

55924

904

51540    47652

933

962

44187

41087

991

1021

91113

891

82642    75300

68894

925

960

994

63373

1029

58312

1063

100219

987

90901

1026

82825

1065

75780

1105

69596

1144

64140

1183

53913

1097

59301

49993

1132

46486

1166

38303

1050

43336

1201

35792

1079

40494

1235

1222

54990

1261

51132

1301

47666

1340

44542

1379

102719

890

93169

84892

922

954

77670

986

116706

998

128906

1106

105856

1035

116922

1149

96451

1073

88247

1110

106535

1192

97472

1234

71332

1018

81046

1148

89518

1277

65740

1050

74692

1185

82500

1320

60780

1082

69057

1222

76276

1363

56361

1114

64036

1260

70730

1406

52408

1146

59544

1297

65768

1448

48856

1178

55508

1335

61311

1491

45653

1210

51869

1372

57292

1534

128663

984

116701

1018

106333

1052

146700

1108

133061

1148

121240

97287

1089

110926

89349

1121

82344

1155

76132

1189

70597

1223

65644

1258

1189

1229

162631

1224

147511

1270

134406

1316

122973

1363

101875

1270

112938

1409

93888

1310

86805

1350

80494

1391

74847

1431

61195

1292

69774

1472

57183

1326

104084

1455

96232

1501

89235

1547

82975

1594

77351

1640

65200

1512

72281

1686

¹

ze stali zlewnej, których ~r ^ 90,

z drzewa, których ~j ^ 100.

²

I

Gdy zatem -j nie dosięga tych wartości, należy stosować wzory niżej pod b) (str. 634.) przedstawione.

Z ogólnego wzoru 209. otrzymujemy w szczególności:

10. Statyczne obliczenie schodów.

Z uwag odnośnych wypowiedzianych pod poz. 296. i 514. wynika, że rozmiary przekroju stopni schodowych są z reguły niemal stałe; dlatego też mniejszą lub większą wytrzymałość stopni uzyskuje się głównie zapomocą podparcia ich w mniej lub więcej miejscach w miarę wytrzymałości materjału, znanej zazwyczaj z doświadczenia, — i wśród zwykłych warunków budowlanych nikt nie oblicza wytrzymałości stopni. Gdyby wszakże zaszła konieczność statycznego ich obliczenia, należy zastosować zwykłe wzory wytrzymałości na wygięcie z uwzględnieniem istniejących norm, zawartych na str. 446. Ponieważ głównym materjałem stopni jest kamień naturalny lub sztuczny (beton, żelbeton), więc zajmiemy się obliczeniem zespołu tego rodzaju schodów.

1. Obliczenie wytrzymałości podciągu (trawersu) żelaznego, podpierającego ramię prostych schodów dwutamien-nych ze stopniami kamiennymi, jednym końcem wmurowanymi.

Rysunek 68.

fc-

.O'

~7~

~T.

'z.

'Л

joc\

Niech oznacza h wysokość, Ъ szerokość przekroju stopnia, l długość jego w świetle, X długość wmurowania, względnie podparcia każdego z obu końców, a kąt nachylenia ramienia schodów, a zatem h

tg    L = BXC — DEK (rys. 68. i 69.) przedstawia długość rzeczywistą ramienia schodów, L' = ABX = DE₂ długość rzutu poziomego tego ramienia, a stąd L'= L cos a; gdy zaś cos a =

sjte -f- te’

więc ostatecznie

L' = L cos a = L •

\Jb 2 h- te

232

Ciężar własny jednego ramienia tych schodów oblicza się w na-stępujący sposób:

Z rys. 68. widać, że przekrój stopnia ad eijk=acg mk, dalej j к = c d=$, d e = ij = b, a k = h, a c = b\ zac::em powierzchnia przekroju stopnia

• a c, gdy zaś к n = ß t g a =

(a k--\-k n 4~ n m) 4- c g

OQ.

cos a

= 8_\/b*HhÄ*

c g = к n -ł- n m, więc f¹ =

//

&, a przyjąwszy у jako ciężar

1 w³ kamienia na stopnie, otrzymamy ciężar jednego stopnia

A^l±A²j b (*4-2X) y

233

Ponieważ jest ciężarem stopnia, którego powierzchnia poziomego rzutu jest (7 4-2 X) ó, więc ciężar ^ przypadający na 1 ws tego rzutu wynika z proporcji

0, : 0* = 1 : (f + 2 X) b, czyli $rt == wartości z wzoru 2

(7 -f- 2 X) &»

a po podstawieniu

234

Zwykle ß = 0 02 w, a = 0-05 m, stąd

= (y 4- 0-02 y 4- 0-05    y

235

Ciężar własny wszystkich stopni ramienia

Gs = L'(i+2 X) gr, = L' (J-t- 2 X)

Jeżeli go jest ciężarem lm poręczy, gt ciężarem 1 m trawersu, zaś g' — go-\- gt, to stosunek tej sumy g\ odniesionej do 1 m rzeczywistej długości ramienia, do podobnej sumy g₂ długości n ramienia, odpowiadającej długości 1 m rzutu poziomego ramienia, jest dokładnie taki sam, jaki zachodzi między rzeczoną długością a jej rzutem 1 m długim; będzie zatem

\Jba -t- №

g 2    1

cos a

$г' : ÿ-â = 1 : и, g' = gdy zaś n =

więc

92=9'--

= (9o -ь gt)

\Jb² -4- h²

237

a cały ciężar własny poręczy i trawersu ramienia

\/b² -h h²

Gq — L' g₂ — L' (go~+~gt)

238

289

Wreszcie jeżeli p jest ciężarem użytkowym 1 w³ rzutu poziomego ramienia, to całe jego obciążenie użytkowe Pu = L' l p

Z wyznaczonych wyżej ciężarów i obciążeń jednostajnych pionowych będzie działać na trawers ramieniowy D Et lub Bt C (rys. 69. : szematyczny przekrój linearny wzdłuż schodów)

Q\ = -у (Gs -+- Pu) -f- G₀ = ~2 P'

H-5-

у-Мр-Ч-2 (g₀ g )

(l -f- 2 \) \Jb²-Ą-h²__

©U SS-

X (I -ł- 2 \) ( g H- ß j H- 8

\Jb³ и- k²

2 L \/b²-\-h² ^ T + ^ + 2 (9o-Pgt)X

\/b² 4- h²

ft

240

dla uproszczenia można napisać

L' l qi = -g- L l gi cos a

a stąd

241

242

I/ Z

jako średnie obciążenie całkowite przypadające na 1 m² poziomego rzutu ramienia schodów.

Siła Qx zaczepiona pośrodku długości trawersu, daje się rozłożyć na składowe: S prostopadłą i ^równoległą do tegoż; wartość zaś tych składowych wynika z rys. 69.:

Wreszcie moment oporu

M

W = -fo-, gdy zaś dla żelaza budowlanego къ = 1200 kg/cm¹, więc

42

bkWarczyński, Podręcznik budowlany.

ît>()Iß

\/b* -ь W

⁷⁷⁺² ^ ( 2    ⁸ b

sjb² H- h*\ h²

T 4- l p 4-

4- 2 (go 4- gt)

62 4-63

249

albo w uproszczonej postaci

62

ж=ш4³

250

We wszystkich wyżej jak i niżej wyprowadzonych wzorach należy rozumieć ciężary względnie obciążenia w kilogramach, a rozmiary w metrach.

PRZYKŁAD I.

Na wysokość piętra mieszkalnego 3’90 m od podłogi do podłogi zaprojektowano schody proste, dwuramienne, 13 m w świetle szerokie, ze stopniami kamiennymi 015 m wysokimi i 0-33 m szerokimi, wmurowanymi jednym końcem na 0*10 w, a drugim tyleż wsparte na trawersie; obliczyć przekrój podciągu żelaznego.

Z tych danych wynika: ilość stopni i —

cb I©

= 26, na każde

26

ramię przypada -g- — 1 = 12 stopni, 6 — 0-15 m, 6 = 0*33 w,

L l qt

iV = ¥L' lqx

to -ь to

246

S — Ql cos a = Qx

— \/i — cos2 a — у' 1

\Jto 4- to'

N = Qx sin a, gdy zaś sin a =

więc N —

Ь2 дз sjb* 4- h»’

; a po podstawieniu wartości za Qx z wzoru 240.:

V&2 H-

s = I L ^+2 x; (4 +ß 4 + 8 ÆEF)

4-2 (до 4- gt)

\/г>з —ь- to

\Jto -f- to 243

-b 2 (g₀ -t- gt)

\/&¹ -j- to

bh

Qi

\Jto -ь to

albo w uproszczonej postaci na podstawie wzoru 241.:

toto

244

to

\/to &3

to 4- to

245

100

100

S L = -Т7Г L*

to

16

to 4- to

(l 4r 2 \)

(h    h

{2    b

\Jto -t- to

f4-lp-+- 2 (g₀ 4- gt)

\Jto 4- to

247

albo w uproszczonej postaci

100

to

M = -ïrrL*_

Ib & s дз

l qt

248

/ = 1*3 m, X = 0*10 m, L] = 12X0*33 = 3 96 m, cos a =

4__\A» + №

cos a

0-33

V/0-ЗЗг 4- 0152 = 1-098459, sin a =

= 0-9103664,

015

\/0-332 4- 0152 = 0828767, sin² a = 0 1712328, L = Lr

0-33

= 0-413803, 6*os2 a =

cos a

3-96X1*098459,

L == 4-35 m; przyjąwszy wreszcie, że у — 2400 kg/rn^, obciążenie użytkowe według przepisów (str. 450.) schody p = = 400 kgjm², g₀ = 20 kgjm, gt = 18    ß = 0*02 m

b = 0 05 w, otrzymujemy największy moment zgjęcia z wzoru 247. 0-332

M = -₁₆ X 4-352 X ₀.33ч_₀,₁₅.а J^(l-30-+-2X0-10)[- ₂- -t- 0-02X

^X-2400-Ь1-3X400-1-2 (20-b 18yX

100

0-15

015

0-33

-ł- 0-05Х

V0-332 h- 0153

0-33

\/0-332 4- 0-152

0-33

980145X1103-88288= 108196-52854

M — 108196-53 kgcm, a moment oporu 108196-53

кь

1200

= 90*16 cm³.

Ponieważ według „tablicy I. Ъ trawersu, str. 579. trawers Nr. 14 daje moment oporu 94-2 cm³, więc jest on dostatecznie wytrzymały pod ramię projektowanych schodów.

Ten sposób obliczenia jest wprawdzie krótki, ale nie daje właściwego przeglądu statycznego; dlatego też pójdziemy z obliczeniem za wzorami wyżej wyprowadzonymi, a mianowicie: według wzoru 235. ciężar własny stopni

(~-+- 0-02 X •+• 0-05 X

>/0-338 ■+■ Q-15³

2400 =

0-33

= 333-6 kgm*\ ciężar wszystkich stopni ramienia według wzoru 236.:

Gs = 3-96 (1-3-h 2X0-10) 333-6 = 1981-584 kg ciężar poręczy i trawersu według wzoru 237.:

g 2 — (20 ч- 18)

\/Ó-33^ 4- 0-158

= 41*74 kg na 1 m rzutu pozio-

0-33

mego; ciężar poręczy i trawersu całego ramienia według wzoru 238.:

Go = 3-96X41'74 = 165-29 kg ; wreszcie obciążenie użytkowe całego ramienia według wzoru 239.:

Fu = 3-96X1*3X400 = 2059-20 kg.

Obciążenie trawersu ramieniowego według wzoru 240.:

Qi=Y (1981-584 -b 2059-20) 4- 165-29 = 2185*68 kg

składowa prostopadła do trawersu według wzoru 243.: 0-33

S= 2185-68

\/0-332 -I- 0-152

= 1989*76876 kg, składowa równo-

015

= 904-44 kg, moment zgjęcia

legła N= 2185-68 według wzoru 247.:

M = -g~Xl989-77X4'35 = 108193-74 kgcm, a moment oporu M 108193-74 къ ⁼    1200

co się zgadza zupełnie z wynikiem obliczenia poprzedniego.

2. Obliczenie wytrzymałości trawersu podestowego dźwigającej prawą pachę podsklepienia podestu schodów wiszących, prostych, dwuramiennych.

V/Ö-332 H- 015*

100

= 90*16 cm³

Niech oznacza Lx długość, В szerokość podestu (rys. 69.), s strzałkę podsklepienia, q₂ = g-\-p całkowite obciążenie 1 m2 podestu, gdzie g jest ciężarem własnym, p obciążeniem użytkowem, to całkowite jednostajne obciążenie podestu Bp = Lx B q2

251

z którego przypadnie połowa na trawers Ax A₂ (rys. 70.)

252

1 1 Bp = Bt = "2 Lx в q₂.

253

Nadto począwszy od Ax (rys. 70.) na części trawersu, równej szerokości l schodów, będzie się wspierać jednostajnie całym swym ciężarem górne ramię wiszące, i jeżeli qx jest średnim całkowitym ciężarem 1 m² rzutu poziomego ramienia w pojęciu wzoru 242., to będzie ciężar całkowity całego ramienia Pr = L'l qx

gdzie L\ qx, l mają znaczenie z wzorów poprzednich.

Wreszcie na trawers działa parcie poziome podsklepienia, wywołane lewą połową całkowitego obciążenia podestu, i jeżeli H₀ jest parciem poziomem na 1 w długości trawersu, mającem punkt zaczepienia w połowie grubości klucza sklepienia, to siła pionowa 1 1

powodująca to parcie jest B q₂ X 1 = В q₂.

Temu parciu H₀ przeciwdziała takie samo obciążenie prawej połowy podestu, mające wypadkową — ze względu na płytkość

łuku sklepienia — w odległości około -j- gdy zaś warunkiem

statycznym takiego podsklepienia jest równanie momentów, odniesionych do punktu, leżącego po środku grubości sklepienia w pasze (w którym to razie ramię momentu parcia poziomego H₀ równa się prawie strzałce sklepienia, t. j. y — s), otrzymamy więc 1    В

Ho S = -J В q„ -J- =

B² U

rH 100

B²

stąd

Ho =

8s

254

a parcie działające na całą długość Lx trawersu

H=Ho Lx =LX

В² q₂

255

Największy moment zgięcia w Jcgcm, wywołany pionową siłą Pt według wzoru 252.:

100

100 1

Mnt = -g- Pt Lx == -g- ‘ ~2 L²x В q₂

i największy, znany zresztą ze statyki moment zgjęcia pionowej siły, ciążącej w sposób według wzoru 253.:

100    /    l

M"r — 2 Pr ¹ (/ ~ 2 Lt dają sumę momentów

M" = M"t-h M"r = 50 \bL\ q₂ -t- L* qx (l

100

2 LJ 257

2*1

258

W obliczeniu momentu parcia poziomego według wzoru 255. względnie 254. trzeba się liczyć z jednem, lub kilkakrotnem poprzecznem zakotwieniem trawersu, gdzie każde miejsce zaczepienia kotwy jest właściwie podparciem trawersu; założywszy więc, że kotwy dzielą długość trawersu na równe części, otrzymamy największy moment zgjęcia, jeżeli trawers ma jedną tylko kotew po środku swej długości, czyli jeżeli ma trzy punkta poziome podparcia:

& Q.Z

100

100 H Lt

M\ = -g- .    . * g“ =    L2i

= 0*390625

В2 L2

9.z

259

a jeżeli ma dwie kotwy, czyli cztery punkta podparcia:

В 2 Iß

100

100 H_    __

M'- ⁼ “8 " • “3” • “3” ⁼ 72 L

& Чг

0-17361

За 260

Jeśli Wx jest momentem oporu względem osi x przekroju dla sił pionowych, zaś Wy momentem oporu względem osi у przekroju trawersu dla parcia poziomego, i jeśli stosunek

Wx

—— = c, to ponieważ M" — k" Wx, M\ — k' Wy musi być M"

Wx

M\    wx

= Tc" + к'<ькь, M" H- -Щ- М\ — къ Wx = М"+с M\

wreszcie

Wx =

M"

кь

261

W ten sam sposób wyniknie

M\ -f- — M"

Wy =

Z „tablicy I. trawers“ (str. 578.-579.) wybiera się trawers najodpowiedniejszy i oblicza c z obu jej momentów oporu; jeżeli po wsta-

1

wieniu c, względnie — we wzory 261. i 262. wypadnie Wx, względnie

Wy równe, lub mało co mniejsze od momentu odnośnego trawersu wybranego, to on jest dostatecznie wytrzymały; w przeciwnym zaś razie trzeba wybór i obliczenie powtarzać aż do skutku.

кь

262

PRZYKŁAD IL

Schody kamienne w budynku mieszkalnym, wiszące, proste, dwu-ramienne, z podestem podsklepionym cegłami na trawersie na 0*15 m w kluczu grubo, o strzałce s = 015 m, z nadsypką 8 cm grubą nad wierzchołkiem podsklepienia i z posadzką kamionkową; szerokość podestu В — 1*4 m, długość L{ = 3 m, a reszta rozmiarów jak w przykładzie I. Obliczyć trawers podestowy.

Ciężar własny 1 w² podestu wynosi około 500 kg, obciążenie użytkowe jak w przykładzie I. 400 kg, a całkowite obciążenie g₂ = 500 4-400 = 900 kg Im²', stąd według wzoru 251. całkowite obciążenie całego podestu

Pp = 3X1-40X900 = 3780 kg, z czego przypada na trawers

3780

Pp = Pt =    g-- = 1890 kg.

Z wzoru 242., a na podstawie obliczeń w „przykładzie I.“ wypada średni ciężar całkowity 1 m² poziomego rzutu ramienia Qi *    2185-08

ffi = 2. XT 2X3T96XT3 = 849’¹⁴ ^/m2 z czeS° Przypną:

385-— kg/m2 34-14 kg/m2 30-— kg/m2 400-— kg jm²

na ciężar własny stopni . na ciężar własny poręczy na ciężar własny trawersu na obciążenie użytkowe .

Stąd ciężar całkowity całego ramienia górnego wiszącego wedh.g wzoru 253.:

Pr = 3-96Xl-3X849-14 = 4371-37 kg.

Parcie poziome całego podsklepienia według wzoru 255.:

H= ЗХ1'4гХ900Х

8X0*15

= 4410 kg.

Momenta zgięcia pionowe według wzorów 256., 257., 258.:

100

100

M" = g Pt L[ 4— 2 ^>r I ^1 1-3 \*

■)* = 12-5 X1890 X 3 -+- 50 X

2 Ly

Ж" = 70875 4- 174347-72 =

X4371-37X1-3 ^1 -= 245222-72 kgcm\ moment zgięcia parcia poziomego według wzoru 259.:

100

ЛЛ--8 •

to te

4410    3

= 12-5 X X 1Г — 41343-75 kgcm.

Wreszcie momenta oporu: pionowy i poziomy według wzorów 261. i 262.:

Wx =

245222-72 -+- 41343 75 X c

1200

245222-72X7 -+■ 41343-75

1200

Z „tablicy I. Ъ trawers“ (str. 579.) widać, że na przykład dla trawersu Nr. 28 stosunek pionowego momentu oporu do poziomego c =

609-10

Wx =

= 8*32, — = 0-12, stąd 245222-724-41343-75X8-32

73-2

1200

= 490-00 c 609 10

Wy =

245222-72X012 4- 41343 75

= 59-00 c 73-20

1200

więc trawers Nr. 28 jest za silny w obu kierunkach.

Dalszy rachunek tą samą drogą wykazuje, że trawers Nr. 26 493-6

jest odpowiedni, gdyż c —

— 482-00 c 493-6 cw², oraz Wy = 58 2 < 60*1.

60-1

= 8-21 i — = 0-122, dajeWx =

\вд-

ÏS

Rysunek 69.

kE, iPieAro

. cx

7)

tS

V h;<

.V

00

L,

Podest 1

cl

g su

I н: ■ J I.....Ь •--

-oc>

- -LT—• !

>\su

-------i

a,

Ai

-L

•a

-•*«

SB, Parter

składowa S wywołuje na oporach D i Ei ciśnienia, z których

każde wynosi -g- £; nadto na dolnej oporze D działa także skła-

dowa JNT. Rozłóżmy dalej siły S i N na tej oporze występujące, na składowe pionowe i poziome w sposób z rysunku widoczny, będzie więc na podstawie wzoru 263. i 264.:

Vt’ — -g- S cos a = ту Qi cos² a,

Vi " = N sin a = Qx sin² a, stąd

wreszcie wypadkowa obu odosobnionych sił pionowych na oporze D

cos² a 2 sin² a

Vi = Vi' + V₁''=Qi

= Qx

1 — sin² a -i- 2 sin² a

1 ~b sm³ a

F, = ft -g-

= —^L'l (1 —j— sin² a) q₂.

265

Składowe poziome na tym oporze D działają wręcz przeciwnie, a mianowicie:

Hx — S sin a = 2 Q\ sin a cos a, Hx " = N cos a = Qx sin a

**os a; stąd wypadkowa Hx = H{" — Hx' = Qx sin a cos a

2 sin a cos a

\ 1

a cos a =

I = -g- Çj sm a cos a, gdy zaś sm

sin 2 a

CM

więc

JET, = ^ sin 2 a.

266

W miejscu C trawersy podestowej, gdzie się wspiera górny koniec trawersy dolnego ramienia, występuje jedynie pionowa składowa Vx i pozioma Я,'; ta ostatnia jednak działa w kierunku przeciwnym, jak w miejscu D. Ponieważ w C zachodzą zupełnie te same warunki obciążenia jak w miejscu Ex górnego ramienia (rys. 69.), więc i tu bezwzględna wartość:

1 Ł 1

cos² a

⁼ ~\L' ¹ <h

267

V₂ = Vx ' = S cos ot = -g- Qx cos³ a

263

ft

Яо = Я, = -g- sin a = -g- 0, cos a sin a = sin 2 a a zatem ta sama wartość jak we wzorze 266.

Odosobnionych obu parć poziomych na oporach C i D według wzorów 266. i 268. nie uwzględnia się, gdyż są nieznaczne i zostają zniesione parciem poziomem podsklepienia według wzoru 255., które działa wręcz przeciwnie*, gdyby wszakże wypadły zbyt wielkie, to trzebaby trawersę podestową w miejscach C i В stosownie usztywnić. W obliczeniu statyeznem trawersy podestowej bierze się więc w rachubę tylko siły Pt, Fi, V₂iH według wzorów 252., 265., 267. i 255.

Największy moment zgjęcia wskutek siły Pt

268

100    100 1    100    ( Lx Y

Mt " = g Pt Lx — g . g Ь*х В q₂ — ą - B q₂ ^ g J

269

Jeżeli ex oznacza poziomy odstęp wzajemny obu trawers ramieniowych. e₂ zaś każdej z nich od odnośnej ściany klatki schodowej w metrach, to Lx = ex -+- 2 c₃, co podstawione we wzór poprzedni daje

Mt " = 25 В qx

(■

ex -h 2 e₂

r-

25 В q₂ c₃

ex²

4 Cg

■Ь Cj -j- c₂

270

Największy moment zgjęcia wskutek sił odosobnionych pionowych Vx i V₂, — których układ i działanie na trawersę podestową Ax A₂ widać z rys. 70., — będzie leżeć w miejscu zaczepienia jednej z tych sił. Zachodzi więc potrzeba obliczenia momentów w punktach zaczepienia C i D obu tych sił i wyznaczenia w tym

Rysunek 70.

9.

«. ег-

- e,-    —e,-

УА

tr -

celu przedewszystkiem obu Oa oddziaływań Ox i 0₂ na oporach. Z równania momentów Ox Lx — Vx {ex -+--ł- e₂) — V₂ e₂ = O, oraz z równań 265. i 267. wynika V\ (ei-t-gą)— V₂ e₂

Oi

L' qi ^    a)-ł"2 ег\

Oo Lx — V₂ (cx —j— e₂) — F| b₂ = 0 stąd V* (ei + ez) A- V\ &2,

271

0₂ —

l L’ qx [ex (1 — sin² a) -j- 2 e₂].

272

4 Lx

Momenta zgjęcia M"d i M"c w kgcm w miejscach zaczepienia D i C sił Vx i V₂

M"d = 100 Ox e₂ = 25

l L'

M"c = 100 [Ox (ex -ł- e₂) — Vx ex] = 25

qx e₂ [ex (1 -j- sin² a) -ł- 2 e₂] l L}

273

qi j[ex (1 -ł- sin² a) 4-

H- 2 6₂] (ßj —f- e₂) — ex (1 -ł- sin² a) (ßj —1~ 2

a po wymnożeniu i uproszczeniu

e\

274

i¥"c = 25

l L'

-Ц- qi e₂ [2 (ex -f- e₂) — ex (1 H- sm2 «)].

275

Doliczywszy moment M"t do momentu M''d i do M"c, otrzymamy ostatecznie dwa momenta sił pionowych, a mianowicie w przekroju D:

ex²

X [^i (1 sm² aj -f- 2 e₂]j

276

zaś w przekroju C M”₂ =    M"c

ex²

l L'

<7i [2X

z których uwzględnia się oczywiście ten, którego wartość okaże się bezwzględnie większą.

Działanie wyznaczonego wzorem 254., względnie 255. poziomego parcia podsklepienia na trawersę podestową przedstawia się w sposób następujący. Miejsca C i D z powodu, iż się na nich wspierają trawersy obu ramion schodowych, są właściwie punktami podparcia względem sklepieniowego parcia poziomego H. Chcąc więc wyznaczyć największy moment tern parciem wywołany, trzeba sobie wyobrazić, że rys. 70. przedstawia trawersę podestową Ax A₂ w rzucie poziomym, i że z przedniej strony linji Ax A₂ działa parcie H jednostajnie, a z przeciwnej znajdują się punkta podparcia Ax, D, C, A₂. Według metody inż. Clapeyrona dla belki w czterech punktach podpartej, jednostajnie ale w każdem polu odmiennie obciążonej, można ustawić 4 — 2 = 2 równania według typu:

1

У2 — уЛ

h )

Mo lo 2 Mx (la -j- 11) -f- M₂ lx = Ą (q₀1°0 -t- <?1 ^1°) “ł~ b EJ yo — У\

278

lo

Mx lx А- 2 M₂ (lx Ar h) A- M₃ l₂ — ^ (qx lsx A-q₂ l³₂) A- 8 EJ X (У\ — У2 . Уг — У*\

279

x V h

w których l₀, lx, l₂ są odstępy podpór, q₀, qx, q₂ jednostajne obciążenia jednostki długości pól, M₀, Mx, M₂, M₃ momenta zgjęcia na oporach, y₀, yx, y₂, y₃ różne odległości podpór od przyjętej linji poziomej, E spółczynnik sprężystości, J moment bezwładności przekroju belki.

Po podstawieniu odnośnie do naszego zadania lo = e₂, lx = ex

h = e2, qo = 7i =q2 = но, уо = Ух=У2 = Уз, м₀ = мах,мх =

—    Ma, M₂ = Mc, M₃ — Ma₂, a nadto ze względu na sposób podparcia (jako wolny) trawersy w punktach Ax i A₂, M₀ — M₃ —

—    Mai= Ma₂ = 0, oba powyższe równania przybiorą postać

Ho

280

2 Md (e₂ a- ex) -ł- Mc    ^ (e₂³ -t- ^i⁸)

Ho

281

Md ex 2 Mc (&₂ Ar в\) — ^ (&₂^ “P 6j⁸).

Ponieważ zarówno z układu obu tych równań, jakoteż ze sposobu parcia i symetrycznego rozmieszczenia podpór widać niewątpliwie, że Md = Mc, stąd

2 Md ißz ei) “4" Md ^    ■+- ^i*)

Д>

J/d (2 e₂ -+- 2    -+-    = -j- (e₂³ 4- et³) wreszcie największy moment

zgjęcia

Д) ^2³ +^l³

4 -г^н-Зе,

gdzie wartość Д) wynika z wzoru 254.

W skład każdego momentu zgjęcia wchodzi długość belki, względnie jej pól jako czynnik dwa razy, a mianowicie: raz jako mnożnik obciążenia jednostki, dający w iloczynie całe obciążenie, czyli siłę, a drugi raz jako ramię momentu, dający w iloczynie właściwy moment; pierwszy czynnik z istoty rzeczy występuje zawsze w pierwszej potędze, drugi w dowolnej. Chcąc więc nasz moment według wzoru 282. wyrazić w kilogramcentymetrach, należy stosownie do tych uwag i powyższych założeń dać mu następującą postać stosowną:

Д, e₂ (100 e₂)²-het (100*4)3    100

282

M' =

e2³ "+" el³

4~H° 2 e₂ 4- 3 *4

4 •    100 (2 ß₂ + 3 *4)

a po podstawieniu wartości H₀ z wzoru 254.

В² <ь e2³ -ь ei³

s 2 e₂ = 3 ex *

W = 25 . -g

= 100 Md

283

284

PRZYKŁAD III.

Obliczenie wytrzymałości trawersu podestowego schodów w powyższym właśnie wywodzie szczegółowo określonych, z tem jednak nowem założeniem, że wzajemny odstęp poziomy ramieniowych trawers ex = 0*40 m, a poziomy odstęp każdej z nich od najbliższej równoległej ściany klatki ć₂ = 1-30 m.

Inne zresztą określenia i rozmiary pozostają te same, jak w poprzednich przykładach.

Jednostajne pionowe obciążenie trawersu podestowego według

„przykładu II.“: ту Pp = Pt = 1890 kg (str. 662.).

Odosobniona siła pionowa w miejscu В według wzoru 265.

1 -+- sin² a Vl =    —к—

, gdy zaś według „przykładu I.u

2185-68

Qi = 2185’68 kg, zaś sin² a = 0 171233, więc Vx =

2— X

X1‘171233, Fj = 1279-97 kg\ parcie poziome odosobnione na tym oporne D według wzoru 266.

ment według wzoru 273.:

M"d = 1117*791X13X100 = 14531283 kgcm\ moment zgjęcia według wzoru 274.

M"c = 100 X [1117-791 (0-4    1-3) — 1279*97 X 0-4J =

= 138825-57 kgcm\ ostatecznie momenta według wzorów 276. i 277. M'\ = M"t -+- M"d = 70875 -h 145312-83 = 216187-83 kgcm,

M"₂ = M"t -+- M"c = 70875 4- 138825-57 = 209700*57 kgcm.

Ponieważ M'\ >■ M"₂, więc moment M'\ w miejscu zaczepienia D siły Vx jest największym momentem zgjęcia, i ten też uwzględnić trzeba jedynie, w dalszym rachunku.

Wreszcie największy moment parcia poziomego według wzoru 283. względnie 284.

1470

2185-68

Ht =    T~~

„przykładu I.u sin a = 0*413803, cos a = 0 910366, więc sin 2 a = = 2X0-413803X0-910366 = 0-753424, stąd tf, = 546-42><0-753424 = = 411-69 kg\ odosobniony ciężar pionowy drugi według wzoru 267.:

sin 2 a, sin 2 a = 2 sin a cos a, gdy zaś według

V₂ = ~2~ - 2185-68 cos² a, gdy zaś cos² a = 0-82876, więc

V₂ = 1092-84X0*828766 = 905 71 kg; odosobnione parcie poziome w punkcie C według wzoru 268., jak poprzednio H₂ = if, =411*69 kg\ parcie poziome jednostajne podsklepienia według wzoru 254.

В³ q₂

tf₀ =

1-42X900

1470 kg/m, które — w porównaniu do

8X0-15

obu odosobnionych sił poziomach w punktach C i D, wynoszących razem 2 Hi = 2Х41Г69 = 823-38 kg — jest tak duże, że je całkiem znosi, i dlatego niema potrzeby liczenia się z niemi.

Moment zgjęcia obciążenia pionowego według wzoru 256.

100

M"t =-a-Xl890X3 = 70875 kgcm\

oddziaływanie na oporze Ax według wzoru 271. 1279 97 (0-4 -t-1-3) 4-905-71X1 3

Ot =

1117-791 kg, stąd mo-

1-33^-0-43

¹

fto4- to

Składowej N nie bierze się w rachubę, gdyż z wyjątkiem stosunkowo wcale nieznacznego ciężaru własnego trawersu, działającego na jej wyboczenie, składowa ta usiłuje przesunąć stopnie i poręcze wzdłuż trawersu, a zatem nie wpływa wcale na jego wytrzymałość. Jedynie składowa S będzie działać na wygięcie trawersu, a moment zgjęcia jej w kgcm\

²

Obliczenie wytrzymałości trawersu podestu, płaskim łukiem podsklepionego schodów prostych, dwuramiennych, ze stopniami jednym końcem wmurowanymi drugim na trawersie wspartymi; wszelkie zresztą oznaczenia pozostają jak poprzednio.

Na trawers podestowy działają — oprócz obciążenia pionowego według wzoru 252. i parcia poziomego podsklepienia według wzoru 255. — nadto jeszcze siły odosobnione w tych miejscach, gdzie się wspierają trawersy ramienia schodowego górnego i dolnego, a mianowicie:

Wypadkowa wyznaczonego wzorem 241., względnie 240. obciążenia całkowitego ramienia górnego Çi=-^- L' l qt= L l qt cos a

będzie działać pionowo w środku długości trawersu ramieniowego, jak widać z rys. 69., w którym linia D Ex jest właściwie podłużną osią ramienia górnego, zaś Bt C dolnego. Rozłożywszy Qt na składową prostopadłą £ i równoległą N do położenia trawersy, otrzymamy

S — Qx cos a N = sin a

TX 2X1-3 4-3X(H X 100 = 367,50 X °’595 X 100 = = 21866-25 kgcm.

Właścivvie zamiast całego tego liczenia można było dojść do tego samego wyniku krótszą drogą, obliczając wprost z wzorów 276. i 277. momenta zgjęcia sił pionowych; zrobimy to więc dodatkowo dla sprawdzenia rzetelności całego rachunku.

wstawiony we wzory 261. i 262. wykazuje następujące momenta oporu liczonego trawersu podestowego:

Wx =

= 321 cm3

ЛГ,.= 26X1-8 jl'4X900 (-~рз

Х84914 [0-4Х1'17123-ь2Х1'3]| = 32-5 |2180'76894-)-4471'1581ö| = 216187-63 кдст,

-+- 0-4 +13 +

1-3X3*96

0-42

1-ЗХЗ-96_ 3 Х

X 849 14 [2 (0-4 -+- 1-3) — 0'4 X 1'17123]| =32'б |2180'76894 -ь

М'\ = 25X1-3 jl'4X900X!

4X1-3

+ 4271-5б89| = 209700-65 кдст.

Wyniki zatem zupełnie zgodne z poprzedniem obliczeniem.

Obliczone właśnie wyżej momenta zgjęcia: sił pionowych M'\ i parcia poziomego M' z pomocą wzorów 261. i 262. i normalnej „tablicy I. b trawers“(str. 579.)prowadzą do wyniku sposobem próbnym, wskazanym w „przykładzie II.“, że trawers Nr. 23. jest, pod zamierzony podest schodowy, dostatecznie wytrzymały i ekonomiczny. Stosunek

W'*

bo wiem jego momentów oporu c =

356-40

46-00

7-75i—=0 1290, c

216188 -+- 21866 X 7-75

1200

Wy =

216188 X 0*129 -+- 21866

= 41-4 cm³

Wx = 32100 < 356-40, Wy = 41-40 < 46*10 cm3.

1200

11. Statyczne obliczenie pali bitych.

Udźwig pali wbitych. Stosownie do przeznaczenia odróżniamy pale wziemne, które są wbite w ziemię na całą swą długość, i pale sterczące; a dźwigalność ich zależy od głębokości wbicia oraz od twardości i mocy ziemi. Gdy zaś każda odnośna budowa zawiera dokładne dane co do wielkości jej ciężaru Q, który ma się oprzeć na dźwigalności pali, więc skoro będzie znaną także i dźwigalność p jednego pala wbitego, to potrzebna ilość pali wyniknie z ilorazu

285

Cała jednakże trudność polega na wyznaczeniu właśnie dźwigalności pala, a jedyną pewną drogą jest tu przeprowadzenie próby

co do potrzebnej głębokości wbijania i dopuszczalnego obciążenia pala w każdym danym razie na miejscu budowy. W tym celu wbija się zwykle cztery pale tak, by tworzyły kwadrat, układa na nicli pomost i obciąża tak długo, aż się okaże zagłębianie pali w ziemię; ze sposobu włażenia pali w ziemię podczas wbijania i obciążania wyznacza się potrzebną głębokość oraz dopuszczalną ich dźwi-galność.

Wbicie pala w ziemię zupełnie mocną i twardą do takiej głębokości, co do której stwierdziły próby, że nieruchomość jego jest zapewnioną, zowie się wbiciem do bezwzględnej stałości. Gdzie jednak takie wbicie jest niemożliwe z powodu, że ziemia nie jest dość zbitą i twardą i gdzie wystarcza wbicie pala do pewnej tylko próbą wyznaczonej głębokości, to wbicie takie zowie się wbiciem pala do względnej stałości.

W ziemię zupełnie twardą i mocną wbija się pale wziemne w regule na głębokość 2 do 3 m.

Pal sterczący, wbity przez warstwę ziemi sypkiej aż do warstwy zupełnie twardej i mocnej, można ze względu na wytrzymałość wyboczalną obciążyć 20 kgjcm², a pal wziemny 40 kgjcm-powierzchni głowy pala. Jeżeli jednak pal wbito do względnej stałości, t. j. jeżeli obciążeniu pala przeciwdziała jedynie tarcie ziemi o powierzchnię wbitą pala, to dźwigalność jego daje się wyznaczyć jedynie próbami obciążenia na miejscu prowadzonemi czas dłuższy.

Wogóle krótkie gęsto wbite pale — w równych zresztą warunkach — są wytrzymalsze, jak pale długie a rozstawione.

Dopuszczalne obciążenie, czyli dźwigalność pali wbitych do względnej stałości daje się obliczyć także zapomocą istniejących licznych wzorów,¹ a to na podstawie wielkości zagłębienia wskutek ostatniego uderzenia wbijakiem. Wprawdzie wzory te — jak przykłady niżej wykazują — dają odmienne, a zatem niepewne wyniki dla tych samych zresztą warunków, i dlatego trzeba je w każdym razie sprawdzać i prostować zapomocą prób na miejscu budowy; zawsze jednakże tworzą one cenną podstawę do obliczeń ogólnych i ułatwiają wielce przeprowadzanie i korzystanie z próbnych doświadczeń.

¹ Wzory takie zestawili: Redtenbacher, Rankine, Eytelwein, Weissbach, Artmann, Brix, John Sanders, Nystron, Trautwine, Hurtzig, Wellington i inni.

W praktyce budowlanej najczęściej zastosowują wzór Brixa, według którego graniczne obciążenie pala w kilogramach:

h Q2 g

e (Q ■+■ Ф²

gdzie Q ciężar wbijaka, q ciężar własny pala w kilogramach, h wysokość uderzenia wbijakiem w milimetrach, e zagłębienie pala wskutek ostatniego uderzenia w milimetrach; stąd dopuszczalne obciążenie czyli dźwigalność pala w kg:

286

к Q² q

287

m e{Q Ą-qf '

gdzie spółczynnik pewności m — 4 do 8 w miarę mniejszej lub większej ważności budowy.

Jeżeli T oznacza całkowitą głębokość wbicia pala, n ilość spo-trzebowanych do tego uderzeń wbijakiem, zaś e średnią wielkość zagłębienia pala po każdem uderzeniu, to T = n e\ gdy zaś na podstawie poprzednich wzorów:

hQ²q____1 h Q*q_ .

e P(Q -h q)% m p (Q-1-q)² W1^C hQïq

mp n (Q-ł- q)²

T= -

288

W razie, gdy pal trzeba wbijać za pośrednictwem pachołka, ważącego qi kilogramów, to dopuszczalna dźwigalność pala:

____h Q² g gi²

p ~ met' (Q-hqd² (?i-t-q)z gdzie ex jest wielkością zagłębienia pala wskutek ostatniego uderzenia za pośrednictwem pachołka w milimetrach.

Dla gliny zwykłej i glinki czystej lepsze wyniki daje wzór, zestawiony na podstawie doświadczeń Hurtziga (zob. „Hütte“, 21. wydanie z r. 1911, str. 227)

289

P — — 650 e -f- \/422500 ^ -b 1300 Q h w którym litery mają to samo znaczenie, jak poprzednio. Wzór Woltmanna

290

h <?2

-h Q-\-q

stosowany bywa często także z opuszczeniem ostatnich obu wyrazów

h Q²

e (Q ■+* я)

Oczywiście pale sterczące, wbite do względnej stałości trzeba liczyć także i na wyboczenie.

e(Q-hq)

291

292

PRZYKŁAD I.

Pal dębowy 6 m długi o przeciętnej średnicy d = 0*80 m wbity do względnej stałości wbijakiem 600 kg wagi z wysokości 15 m, zagłębił się wskutek ostatniego uderzenia na 5 mm\ obliczyć wielkość dopuszczalnej dźwigalności pala.

8-14

Ciężar własny 1 m pala jest: 0*32 X -j- X 800 = 5652 kg,

a całego pala: q = 56*52 X 0 = 333*12 ^ 340 kg.

Według wzoru 286.:

1500 X 6002 X 340

41.557 kg

h Q² q

P— e(Q-hq)2 ⁼    5 (600 + 840)з

stąd dopuszczalna dźwigalność z czterokrotną pewnością według wzoru 287.:

P 41557

V = - = —J~ = 10389 kg.

Gdyby ziemia, w której pal tkwi, była zwykłą gliną, trzebaby dla pewności obliczyć dźwigalność według wzoru 290.:

P= — 650 X 5 -h \/422.500 X 5²    1300 X 600 X 1500 =

= — 3250 4- 34359*31 ^ 31109 kg zaś dopuszczalna dźwigalność z czterokrotną pewnością:

31109

—₄— = 7777 kg.

Licząc dalej dźwigalność tego pala według wzoru 291. otrzymamy: 1500 X 600

P ⁼ 5“(60Ö~-b 340)    ⁶⁰⁰ ■+■ ³⁴⁰ = 111-893*62 4- 940 sł 115894 kg

stąd dopuszczalna dźwigalność z 10krotną pewnością:

115894

P = ~ÏÔ

= 11.589 kg, a według wzoru 292.:

^ 11.489 kg.

114893

P = “TÖ

Z porównania tych czterech wyników widać, jak niepewne są istniejące róźiie Wżory*, gdy jednakże dają one bądź co bądź bardzo pożądane i ćenne wskazówki orjentacyjne, więc obok wzorów, których trzeba w każdym razie przynajmniej kilka przeliczyć, zachodzi konieczna potrzeba przeprowadzania także jeszcze odnośnych prób wbijania i obciążania na miejscu budowy, w celu uzyskania pewniejszych ; odnośnych wskazówek.

Praktycy wogóle uważają wzór 286. Brixa, jako dający wyniki najwięcej do rzeczywistości zbliżone ze spółczynnikiem pewności m — 4.

4S

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

Zachodzi wreszcie pytanie, jak wielką będzie dżwigalnośó naszego pala z czterokrotną pewnością, gdyby go wbito za pośrednictwem pachołka, jeżeli ciężar pachołka qY == 150 kg, a zagłębienie pala wskutek ostatniego uderzenia et = 5 mm. Według wzoru 289.:

1529*36 hg.

1    1500 X 6002 X 340 X 1503    6117*45

v = 4 * 5 (600 -f- 150)3 (340    150)2

PRZYKŁAD II.

Według przykładu I. dopuszczalna dżwigalność pala z czterokrotną 41557

pewnością p = —ę— ^ 10389 kg\ ileż spotrzebowano uderzeń, jeżeli pal tkwi w ziemi na 4 m głęboko? Z wzoru 288. wynika:

293

^ № + ?)2 n = T ■ т ^Т)— h Q* q

• 41.557*27 = 800 uderzeń czyli 32 pędów

po podstawieniu wartości 4000 (600 -t- 340)2 1500 X 6003 X 340 po 25 uderzeń.

PRZYKŁAD III.

Podczas wbijania pali rusztowych, ważących po 300 kg pod fundamenta budynku wbijakiem ważącym 800 kg z wysokości 2 m stwierdzono, że wskutek ostatniego pędu, obejmującego 25 uderzeń, pale właziły w ziemię po 75 mm, czyli wskutek ostatniego

75

uderzenia po 25 == 3 mm; gdy zaś na każdy pal rusztu przypadło

po 20.000 kg z ciężaru budynku, zachodzi pytanie, jak wielki jest spółczynnik bezpieczeństwa dopuszczalnej dźwigalności każdego pala. Z wzoru 287. wynika:

I hQ*<l

p ’ e (Q 4- q)²

stąd po podstawieniu wartości:

= 5-289

1    2000 X 800³ X 300

m = 20.000 '    3 (800 4- 300)2 "

zaś według wzoru 292.:

= 19-393.

1    2000 X 8002

m = 207000'3 (8004-300)

12. Belki kratowe.

Wytrzymałość belek sprzężonych zazębieniem i dyblowaniem oblicza się według zwykłego wzoru statycznego:

Ъ №

Тсъ 6

w którym W oznacza moment oporu, if moment zgjęcia, къ dla drewna miękkiego = 100 kg jem², dla drewna twardego = 120 kg jem² dopuszczalne natężenie na zgjęcie, Ъ szerokość oraz H wysokość poprzecznego przekroju. Ze względu jednak, że belki sprzężone nie mają przekroju jednolitego, trzeba w ten wzór wprowadzić jeszcze spółczynnik zmniejszający m\ będzie więc:

b #2

m = m g

Wielkość tego spółczynnika podaje następująca tablica:

Ilość belek

zazębiony

Dźwigar

klinowy

klockowy

(dyblowany)

см co

0-64

0*80

0-70

0*51

0-73

0-60

Zatem :

m b le ь

-V

a po podstawieniu wartości otrzymuje się potrzebną wysokość belki sprzężonej w każdym poszczególnym wypadku.

Trzpienie śrub otrzymują grubość równą jednej dziesiątej części szerokości przekroju belki; długość trzpieni, obejmująca zarazem równoważnik za głowę i naśrubek, gdy głowa i naśrubek są sześcio-boczne:

Ï5’

gdy one są czworoboczne:

13. Statyczne obliczenie stropów.

A. Drewniane stropy belkowe.

Statyczne obliczenie stropów drewnianych belkowych opiera się na zasadach, stosunkom i warunkom budowlanym przypisanych przez Min. Rob. Publ. rozp. z dnia 20. maja 1933, a na str. 446. uwidocznionych. Zasady te obejmują także ciężar własny g i użytkowy p, czyli całkowity ciężar q = g -\- p: przypadający na 1 m* stropów zwykłych; o ile wszakże w danym razie zasady, czyli normy te nie dałyby się zastosować, należy obliczyć ciężar własny i ewentualnie użytkowy.

Rozmiary przekroju belek stropowych oblicza się pod tern zawsze założeniem, że belki są wolno podparte a obciążenie własne i użytkowe działa jednostajnie (bez ujmy — rozumie się — ewentualnym ciężarom odosobnionym, które należy również w obliczeniu uwzględnić), i do tego celu służy znany wzór wytrzymałości

295

M = 100 Xg-R = къ W

w którym oznacza: M największy moment zgjęcia sił zewnętrznych w kgcm, P całkowite obciążenie belki w kilogramach, l rozpiętość belki w metrach, къ dopuszczalne naprężenie materjału na wygjęcie wkg/cm*, W moment oporu w cmз, będący ilorazem momentu bezwładności J wem⁴, podzielonego przez odstęp najskrajniejszego włókna przekroju belki od osi obojętnej; gdy zaś w każdym przekroju z jednej strony osi obojętnej w najskrajniejszej odległości ei są włókna najwięcej ciśnione, a z przeciwnej strony najwięcej ciągnione w odstępie e₂, więc w każdym przekroju belki są dwa momenty oporu, a mianowicie: moment oporu przeciw ciśnieniu

296

Wd =

i moment oporu przeciw ciągnieniu

Wz — —

e2

297

z których w obliczeniu statycznem uwzględnia się zawsze mniejszy tylko; wreszcie moment oporu dla poprzecznego przekroju prostokątnego belki

bh a

298

~6~

gdzie Ъ jest szerokością, h wysokością przekroju w centymetrach.

805

c) dla stropów w szkołach, t. j. dla q = 250-f-800 = bbOkg/m2 h = 8*83 {/ТШТ²

d) dla stropów w przejściach, kurytarzach, w klatkach schodowych i lokalach handlowych na I. p., t. j. dla q — 250 -f-

4- 400 = 650 kgjm²

h = 8-807 v/l*0ö* l²

Obciążenie całkowite belki stropowej P = elq, gdzie e jest wzajemnym odstępem belek od środka do środka. Z powyższego wywodu wynika

100

100

bh²

299

M = -g- Pl = -g— e q l² — къ W = къ~^~ a stąd dalej wytrzymałość belki

8 X Тсь X TT 8 ХкьХЪЬ,*

100 l ⁼ 100 X I X 6

podstawiwszy wreszcie najkorzystniejszy stosunek rozmiarów przekroju

800

801

otrzymamy z równania 299.

100    5 h² 5    6X7X100

~8~eql* = кь fh ₆ = ₇ ^ 6 fcsfcs, stąd äs = ₅ x 8äT ąl

zaś dla

6 X 7 X 100

= Iw, &Ô = 100 kg/cm2, h* — 5 "x~8 xTÖÖ ⁼ 40    = 105

wreszcie

42

h = у/ l'Obql2 ’1 trzeba pamiętać, że l należy liczyć w metrach, q w kilogramach, zaś h wypadnie w centymetrach.

Z tego wzoru po podstawieniu obciążeń unormowanych wynikają dalej następujące wzory szczegółowe dla stropów zwykłych z 10 cm grubą nasypką, podłogą i wyprawą sufitową:

802

a) diabełek stropów pod posadzkę strychową, t.j.dlag = 250-ь 125 = = 375 hglm% h = {/1'05 X *375 *’* = {/ 1'05 X 375    {/T%

że zaś V = 105 Z, zatem

h = 7*381 v/1-053 l2 b) dla belek stropów w domach mieszkalnych, t. j. dla q = 250 -+- 200 — 450 kgjm²,

h = v/i*05 X 450 {/F*, h = 7*7915 (/I'-05* /я

808

804

806

в) w i zb ас li przemysłowych, pracowniach i składach na piętrach, t. j. dla q = 250 4-450 = 700 kgfm2 h = 9-025 ч/1-052 /2

307

f)    w lokalach przemy słowy cli, pracowniach i składach w parterze, t. j. dla q = 250-b 500 = IbOkg/m²

308

h = 9-237 (/1-052 Ji

g)    w spichlerzach, t. j. dla q — 250-b 680 = 980 kgjm²

300

h = 9-923 v/1’052 l²

Obliczenie ciężaru własnego stropu daje się ująć w następujący wzór: jeżeli oznacza dx grubość posadzki deszczułkowej dębowej, d₂ ślepej podłogi, d₃ rumowiska, dk ścieli powałowej, db podsię-bitki, d₆ wyprawy sufitowej, b szerokość, h wysokość przekroju belek, e odstęp wzajemny belek od środka do środka, ex odstęp legarków podłogowych o przekroju poprzecznym b± yx ciężar właściwy dębiny, y₂ drzewa miękkiego, y₃ rumowiska, y₄ wyprawy z otrzcinowaniem, to ciężar własny 1 m² stropu

bi hx

bh

b d± j Yi -1- -b d₂ -b d^-h d₅J y₂ -h'd₈ ys -hde y₄ 310

Zwykle d\ = 2 6 do 8 cm, d₂ = 3 do 4 cm, ds = 8 do 10cm, dk = 3 do 4 cm, db = 1*5 do 2 cm, d₆ = 2 do 3 cm, e = 0 75 do 110m, ex = lm, — 900/c^/m³,    = 550 do 650 %/m³,

y₃ = 1400 Z?#/m³, y₄ = 1200 A#/m³, X = 10X13 do 8 X 15 cm.

<7 =

«i

PRZYKŁAD:

Obliczyć rozmiary belek stropu zwykłego belkowego z 10 cm grubą nasypką, ścielą powałową, podłogą, podsiębitką i wyprawą sufitową z otrzcinowaniem w lokalach przemysłowych, pracowniach i składach w parterze na rozpiętość 5m.

Ponieważ unormowany ciężar własny takiego stropu g — SbOkgjm², a użytkowy p = 500 kgjm², czyli ciężar całkowity q = g -b p = = 750 Jcg/m², więc według wzoru 308.

h = 9-244 v/1-053 /2

Л == 28 cm, zaś według wzoru 301. b = -y X 28 = 20 cm.

Przyjąwszy okrągło h = 28 cm, 6 = 20 cm, to wytrzymałość takiej belki stropowej według wzoru 300.

B. Strop zbity.

Obliczenie statyczne belek stropu zbitego. Junk w podręczniku swym „Wiener Bauratgeber“ z r. 1916 na str. 222 oblicza wytrzymałość w kilogramach belek stropu zbitego według wzoru

X gdzie b oznacza szerokość, h wysokość przekroju,

L rozpiętość belki w centymetrach, К naprężenie na rozciąganie, przy granicy sprężystości drewna 600 kg na lcm² przekroju. Wzór ten sam dla siebie jest wprawdzie bardzo prosty, ale nie jest ściśle statycznym, wskutek czego daje wyniki dopuszczalnego obciążenia belek 10 do 40% a nawet do 50% mniejsze w porównaniu do prawidłowego obliczenia statycznego. Przekrój tych belek nie jest prostokątem, lecz ma wierzchni bok łukowy, zaczem powierzchnia jego składa się z odcinka kołowego i z prostokąta.

Odnośne wzory ściśle statyczne należy dostosować do dwu różnych sposobów wytwarzania przez cieślę rzeczonych belek stropowych, a mianowicie.

1. Wytrzymałość belki stropu zbitego, wytworzonej z krąg lak a z dwu przeciwległych stron ociosanego inapołowę wzdłuż przerżniętego. Niech koło zakreślone średnicą d w rys. 71. przedstawia przekrój krąglaka w cieńszym końcu, z którego po ociosaniu z dwu stron AG i CE, oraz po przerżnięciu wzdłuż na połowę przekroju po linji xx powstaną dwie belki o przekrojach ABCDH = DEFGH, których szerokość HD = b,

d

wysokość zaś OB — OF = -^ = h\ każdy z tych przekrojów

як¹--da się z odcinka kołowego ABCA = EFGE o cięciwie AC — =_ _j{j- = b, odpowiadającej kątowi środkowemu AOC — GOE = 2a.

Wzajemny związek tych wielkości, jak widno z rysunku, wykazują następujące wyrazy algebraiczne:

811

fe = -у

812

b = \/ d² — 4 hY²

818

100X20X28X28X8

100 X 6 X 5    ~

fe • fes • 8

Пюхохг

wobec obiążenia normalnego P — eql = 750 X 1 X 5 = 3750kg jest zupełnie dobre.

P = кь‘

4200 kg, co

Aj = -g \J d² — b²

b d

■g = -g sin a, hx = "2 côs aj stąd зш a = 2 hx

A.I о-

814

COS OC —

815

Z wzorów 818, i 814* wyznacza się kąt oc zapomocą logaiytmu trygonometrycznego.

Rys. 71.

vr-

, А

Гу/

--С

i-

V*H-\

ILh.

-s ** ■ÿVCr^ DL|..Xx

I-

-T*--

----Vjd---

I*"“

is

*r

*-

k-

Środek ciężkości odcinka kołowego leży na osi yy, a w tym razie jak wiadomo, odstęp tego środka od środka koła O

/1

yi — 12/i

We wzorze tym powierzchnia odcinka kołowego

d    (d

-(1—Ъ)-)гЪ\^— hi

816

dl — 2 ftÄj

---4——> gdzie / jest dłu-

gością łuku    i oblicza się wzorem

817

— da ]80

% а к

ГШ)

co podstawione w poprzednie równanie daje

к

d2al80 — 2 6 hx

31$

fi =

Powierzchnia prostokątnej części ACDH = DEGH f2 = b hx

powierzchnia wreszcie całego przekroju belki

к    к

d²    266j    ^3a180 ~^ 66

hbhi

319

F = fi -htz =

320

Odstęp środka ciężkości 0₃ całego przekroju belki od osi xx wynika z równania momentów statycznych względem tej osi

y F = y i fi a-y fz = щ fi н

66j2    63 bhi²

Ï2^

2“ stąd

12.F

(bz-t-Gbh^)

321

Moment bezwładności odcinka ABCA względem osi xx przechodzącej przez środek koła

Jx = rA»-² l-ь—

2 sin³a cos a

322

“108

— sin a cos a

alboteż po podstawieniu wartości z wzorów 313. i 314.

63    26

2 •

63

^з

2 -2 6

Jx — 16 fi d² 1 + к

,/-*

6 2^!

\ aTw—d'~ïj

4 63 6

re    f i

am~~

= i? л r²⁴

71

gdy zaś według wzoru 318.

d² ct    2 66-j

it

^2aÎ8Ô—    ⁼^ ’ wi *c momentbezwładności odcinka koła ostatecznie

323

1

Jx = Tg (fi d²-\-b³hx)

Jeżeli J° jest momentem bezwładności środkowym naszego odcinka kołowego, to jest momentem bezwładności względem osi cc, przechodzącej przez środek ciężkości odcinka i równoległej do poprzedniej osi xx, to jak wiadomo moment bezwładności tegoż odcinka względem osi x będzie

324

Jx — Jo -h fi y i², a stąd J° — Jx — fxyx²

Wreszcie moment bezwładności odcinka względem osi równoległej ss, przechodzącej przez środek ciężkości 0₃ całego przekroju F belki

Js =    (Ух — u)² = Jx — f\ У i²-*-fi (y i — y)² 325

Moment bezwładności prostokąta ACDH względem osi Cx Cu przechodzącej przez jego środek ciężkości 0₂ i równoległej do poprzednich osi

bhj5 12 ’

zaś względem równoległej osi ss, przechodzącej przez środek ciężkości 0₃ całego przekroju belki

JOp =

326

/ НЛ 2 bhx 3    / АЛ

= JÇ 4- f 2 [y — J J —    ~+~ f2 [y — ~%J

327

Ostatecznie moment bezwładności całego przekroju względem równoległej osi ss, przechodzącej przez jego środek ciężkości Os

bhx ³

Зз'-Ь/г

J = J — Jx —f\y\² -+- f\ {у\—y)²-+

a po wykonaniu działania

(»- )•

328

7ц³ bhx³

J Jx — y i^fxyx H- fz\)A~ y² {fi H- f₂) -ł- fz~j£ "+~    za^

II

6/4 ³    3 bhxs

⁼ "4" ⁼ “Ï2~

J — Jx — y i^fxyx H- /У4) H- yzF-\-

6/4»

cc

329

po podstawieniu wartości z równań 316., 321. i 323. i uproszczeniu J= ye (fi d² -ł- 6³,hx) -    (6³4-16bh<2)

263    126V

12 ⁴

144^

— ^(бз-кбб/^з)³]

= [3,&-ьЪЪ*Н± + ШНх* — 3>(63 4- 66/43)2^ponieważ

ЗД^з-ьЗб³^ 4- 166V = ЗД^з-^з^^ (634-4^3)4-46^3. zaś 36/4 (634-4V) =3/з^з? więc 3/i 4. 36³ ^ 4. 166V = bftdt-h 4- 3/2^24-46^3 — 2> dz Fkbh^ stąd wreszcie moment bezwładności całego przekroju

6V 1 Г

X(6³4-66^₁3)3F4--3 = ig [A ^34-63^

6/4 3

“3”

pg [/i <*34-63/4

4-46V —

(б³ 4- 66V)²]

(63 4-66Ä!³) 1

12

&V

Wzór ten łącznie z odnośnymi poprzednimi wzorami 313., 314., 318. i 320. obejmuje siedm niewiadomych: Ъ, d, F, /j, a, Ät, J, zaczem potrzeba przyjąć wartość dwu z nich, aby można wzór 330. rozwiązać. Obliczywszy w ten sposób moment bezwładności, otrzymujemy z wzorów 290. i 297., str. 676., moment oporu przekroju przeciw

ciśnieniu Wx =

J

i moment oporu przeciw ciągnieniu W₂ — —

e2

d

gdzie jak z rysunku 71. widno: ex = h — y    — y, ^% — y^ stąd

331

2 -y

332

Odstęp y środka ciężkości 0₃ przekroju belki od środka O koła

h d

musi być mniejszy od połowy wysokości przekroju g- = ^j, gdyż

h

ten nie jest prostokątem, a zatem y    odciągnąwszy od h = h =

powyższą nierówność

h d У <2 = 2

otrzymujemy

h — y > h — -g,

stąd dalej e* :> e₂,    ■< ^2-

as

W obec tego należy w obliczeniu statycznem belek niniejszych uwzględniać jedynie moment oporu przeciw ciśnieniu Wi} wzorem 331. wyznaczony.

Wszakże równanie 330. służące do obliczenia momentu bezwładności jest tak skomplikowane, że wyznaczenie rozmiarów przekroju belki w zwykłem obliczeniu statycznem jest niemożliwe. Wobec tego nie pozostaje nic innego, tylko przyjąć z góry średnicę krąglaka, i zależne od niej prawidłowe rozmiary przekroju belki i obliczyć wytrzymałość z pomocą powyższych wzorów 330., 331., oraz wzorów 295., 296., 297. i 300. i a gdy wytrzymałość wypadnie za małą lub za wielką, trzeba przyjąć rozmiary większe lub mniejsze i w ten sposób tak długo próbnie postępować, aż się dojdzie do pożądanego wyniku.

PRZYKŁAD.

Nad lokalem, którego rozpiętość l — 4m trzeba wykonać strop zbity strychowy*, zachodzi pytanie, czy będą do tego celu dostatecznie wytrzymałe belki, wytworzone ociosaniem z dwu stron krąglaka średnicy 24cm w cieńszym końcu i przerżnięciem wzdłuż na połowę w ten sposób, ż'e przekrój każdej z otrzymanych dwu belek będzie 18 cm szeroki i 12 cm wysoki.

CM

= 12 cm, według zaś

Tu więc d — 24 cm, Ъ = 18 cm, h =

wzoru 318. hi = \/ 24³ — 18³ ~~^\J 252 = 7*937255 cm,

18

wzoru 314. sin a =    = 0*75, log sin a = 0*8750613 — 1 =

= 9*8750613 — 10, któremu to logarytmowi odpowiada kąt a = _48o—35' — 25*36" = 48*590378°; według woru 318.

dtofâ—24³ X 48*590378 X

2X18X7*937255

3*14159

180 logd*a^ö= 1-3802112 X 2-4-1*68655034-0*4971495 —2*2552725 = = 2*6888497, d³aj^ = 488*4832,

log 2bh{ = 0*3010300 4-1-2552725 4-0*8996704 = 2*4559729, 488*4832 — 285*7412

= 50*68557 cw³

<2bhi = 285*7412, fi =

fi = Ыц = 18X7*937255 = 142*8705 cm³,

F = fi 4-/2 = 50*685574-142*8705 = 193*55607 ш³; według

12X60-68557’ Zo^2/l — ¹²⁵⁵²⁷²⁵ X 3

183

wzoru316. «/i = J2fi — 1*0791812 — 1*7048844 = 0*9817519, yt = 9*58.85 cm, według

wzoru321.y — ï2f ^ń⁸4-6ń^i³j, ń³ — 18*3 = 5832,

== 4*1016097 — 1*0791812 — 2*2868068 =

log Uhi³ = 0*7781513 4-1-2552725 4-0*8996704X2 = 3*8327646, б&Тц³ = 6804*004, (ń³4_6 ń/fi³) = 5832 4-6804*004 = 12636*004 12636*004

log у = log

12 X 7^

= 0*7356217, у = 5*4402 cm.

Moment bezwładności całego przekroju belki według wzoru 330.

(h* 4-

= ~Гз^³*’4-4Ьй

1 1

= 12636*004, więc log jg * т* 12636*004² — 2 log 12636*004 —

_ log 144 _ log 193*55607 = 4* 1016097X2 — 2* 1583625 — 2*2868068= (Ъз -h Gbhtfz 48 X 6 F    ⁼⁼

= 3*7580502,

5728*622, log

3 d*F

48

= 0*4771213-ь

3 d*F

4-2*7604224-4-2*2868068 —1*6812412 = 3*8431093, -jg- = 6968*02,

4 bhi³

log L = 0*6020600 -ь 1 *2552725 -f- 0*8996704 X 3 — 1*6812412 = 4&Ät«

2 876102b,    = 750 0711,

= 6968 02-1-750 0711 — 6728-622 = 1989-4691, okrągło J = 1989-47 cm 4.

Według wzorów 381. i 332.

1989*47    1989*47

W' = h —y ⁼ 1277Гб-44 ⁼    6:56 ’ W% — y— 5-44

widać, że Wt <c TF₃ ; należy zatem w obliczeniu statycznem uwzględ-

1989*47

J 1989*47

z czego

nić mniejszy moment oporu, t. j. W₁ =

6*56

= 303*27 m³,

a stąd dopuszczalne obciążenie belki naszej na całą rozpiętość

SXbbXW-.i

4 metrową będzie według wzoru 300. P =

100/

8X100X303*27

100X4

= 606*54 £= 607 kg *, gdy zaś na lw długości

100

naszego stropu przypada takich belek -jg- = 5*555, więc 1 m długości stropu o rozpiętości 4 m można obciążyć całkowicie ciężarem jednostajnym 5*555 P = 5*555 X007 ^ 3370 kg.

Według obliczeń jednak w podręczniku Junka z r. 1906 (str. 214) wytrzymałość takiego samego wymiaru stropu zbitego, złożonego z takich samych belek, wynosi tylko 2160 kg.

Zresztą całkowite obciążenie normalne stropu zbitego strychowego q — g-hp = 360 4- 150 = 510 kg/m², gdy zaś lm długości stropu 4w rozpiętego obejmuje 4w², więc dopuszczalne obciążeni* całkowite normalne wyniesie 4 X ? = 4X510 = 2040 kg/m* a zatem belki o przyjętych rozmiarach są w obu razach nawet dostatecznie wytrzymałe.

2. Wytrzymałość belek stropu zbitego wytworzonych ociosaniem krąglaka z trzech stron. Wypadek ten różni jie tein od poprzedniego — wśród zupełnie równych zresztą warunków, — że z jednego krąglaka uzyskuje się tylko jedną belkę, ale zato o przekroju znacznie większym tak, że — w razie jednakiej średnicy d krąglaków w obu przypadkach — wypadnie prostokątna jego część składowa dwa razy większa; co zresztą widno z rys. 72., w którym wysokość hz=2hx.

Rysunek 72.

-■-с

Г-t-

CT_A/

У/

и-

St*

rrs

“ -’ZT-

!h

« .i

- к -Л

b----У-i

it.

Pod tem założeniem со do równości średnicy obu krąglaków i po przyjęciu tego samego literalnego ozuaczenia, cały wywód wzorów, tyczących się momentu bezwładności, pozostaje taki sam, jak poprzednio i tylko postać wzorów będzie nieco odmienna. Jedynie wartości sin a, yx, fx pozostają niezmienione w odniesieniu do wzorów poprzednich 314., 316. i 318. po podstawieniu h₂ = 2 h₁.

Zaczem z wywodu podobnego jak wyżej pod 1. wynika ostatecznie moment bezwładności poprzecznego przekroju belki niniejszej:

\f'd*

333

b^h₂ 06*1    6ä₈*

9fJ⁺ 12

Obliczenie wytrzymałości przeprowadza się jak poprzednio.

Przykład. Nad izbą mieszkalną o rozpiętości świetlnej l — 8m ma być wykonany pod posadzkę na strychu strop zbity z belek, z których

każda ma być z jednego krąglaka o średnicy d = 27 cm w cieńszym końcu z trzech stron na Ъ ₂ = 21 X cm ociosana; czy więc belki te będą dostatecznie na ten cel wytrzymałe?

d —f— h g

Stąd całkowita wysokość przekroju belki h = —₂—“ = 22 cm

dokładna szerokość przekroju Ъ = v/27²— 17³ = 20*97617 cm 20*97617

sin a =

27

log sin a = 9*8903625 — 10, stąd kąt a =

к

^2a180

₌₌50o_58/— 37*8441" .= 50*96051<>, ft =

fz =

= M₂=356*59489,    =648*3931, /i =

.    648*3931 — 356*59489

20*976173

= 72-94956 cm», F=ft    = 429-5444 cm 2, y, = 12X72-94955 ⁼

20-97617 8

= 10 64326 cm8, 2/ = X2F ⁺ T = 12 X 429 6444    2"’ y =

= 10*29056 cm.

Ö3

17

Moment bezwładności według wzoru 833.

1 / bsh₂

•/= Î6 (Л*-*—Г~Оу

^ ^ = 3823-763,

bsh₂

16X2-

₁₂ = 8587*966, J = 3323*763 -t-H- 4903-179 — 1377*168 -h 8587*996 = 15437*770 cm4.

4903*179,

16 X №

= 1377-168.

Według wzoru 331. moment oporu mniejszy

gdy zaś h — у = 22 — 10*29 = 11*71 cm, więc

Wx =

W, =

h — y’ 15437*77

11*71

= 1318*34cm3, Zaś dopuszczalne obciążenie

belki na całą rozpiętość według wzoru 300.: 8 X Ь X Wi 8 X ЮР X 1318*34

Pi =

100/

800

= 1318*34 kg.

Jeżeli rozpiętość stropu w świetle nazwiemy szerokością, a drugi jego rozmiar długością stropu, więc na 1 m długości stropu 100

przypada takich belek = 4*76; zaczem 1 m długości stropu

może dźwigać z dostateczną pewnością jednostajne obciążenie P = 4-7GPj = 4-76 X 1318-34 sè 6265 kg/m*

834

Ponieważ unormowane całkowite obciążenie stropu zbitego strychowego w budynku mieszkalnym q = 360 -h 150 = 510 kg/m³, a stąd na 1 m długości naszego stropu 8 m rozpiętego, wypadnie tylko 8 q = — 510 X 8 = 4080 kg/m- czyli o 6265 — 4080 = 2185 kg/m³ mniej, niż może faktycznie wytrzymać, więc strop nasz byłby aż nadto wytrzymały.

W podręczniku swoim „Wiener Bauratgeber“ z r. 1916., na str. 222., obliczył Junk tabelkę wytrzymałości Pi jednego metra długości stropu zbitego z belek, z trzech stron ociosanych, na rozpiętość 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10 m zapomocą określonej już szczegółowo na wstępie formułki

Pi =

bh* К L ' НУ

Formułka ta jednak jest znacznie nieścisła, gdyż — po podstawieniu odnośnych wartości — daje wytrzymałość jednego metra długości naszego na 8 m rozpiętego stropu:

Pi =

100 X 22³ 600

800

• -jq- = 3630 kg/m³,

t. j. prawie o 42% mniejszą od rzeczywistej wytrzymałości P =: = 6265 kgjm², obliczonej wyżej według wzoru 384. na podstawie ścisłego momentu bezwładności, przedstawionego wzorem 333.

Na podstawie przeliczenia belek stropu zbitego, o wymiarach podanych w poniższej tablicy, doszedłem do przekonania, że wyniki zbliżone do prawdy, dają wzory:

100 Z*³ . 600

100 &2 . 600

przy b <^h P' =

przy b > h P’ =

Dla pewności należy używać ostatniego wzoru, gdzie h i L na?

leży wyrażać w cm.

Wytrzymałość jednego metra długości stropów zbitych dan,ej. rozpiętości, obliczoną na podstawie wzorów, wyprowadzonych w ustępach poprzednich, wykazuje następująca tablica.

Belka stropu zbitego z trzech stron obrobiona

Liczba bieżąca

według analizy cen pozycja

§ I na rozpiętość I

z krąglaka o średnicy d

przekrój belki złożonej z

o szerokości b

o wysokości h

odcinka

koła

prostokąta fz = bhx

razem

F = /i + /₂

moment bezwładności

Jx

h—y

Jx

moment oporu naj- Wd mniejszy

belki na całą rozpiętość 7

1 m dług. stropu ^ h na całą roz-piętość

P, P=P'

cm ²

kg

O0 4OiW^O5bSK

607, a „ Ъ

608, a

T)

004|©*4ФСЛ1^«

18-859

50-686

81-892

125-691

290-987

41-088

69-890

72-949

80-498 142-870 190-526 278-960 313-841 217-623 300 000 356595

99-357

193-556

272-417

404-651

604-827

258-711

369-890

429-544

588-70 121-68 1989-47 303-27 3775-88 489-74 8253-77 879-00 16795-36 1485-00 5778-17 650-00 10903-60 1019 03 15437-77 1318-34

323

604

781

1172

1698

816

1168

1318

1800^41801054

Ci^0t8tSüi®0

01000000СЛ

C. Stropy mieszane.

Obliczenie statyczne trawersów. W budownictwie lądowem omurowuje się wprawdzie końce belek żelaznych; gdy to omuro-wanie jednak nie czyni jeszcze belkę naprężoną, więc się go nie uwzględnia i liczy belkę tylko jako wolno podpartą.

Ciężar własny stropu trawersowego, zespolonego w sposób pod poz. 610. i następnemi opisany: g₀ — 240 kg/m² bez dźwigarów, oraz g = 260 kg/m² z dźwigarami, a ciężar użytkowy w budynkach mieszkalnych p = 200 kg/m'*\ stąd całkowite obciążenie q₀ = = 240 -H 200 = 440 kg/mt bez trawers, — oraz q = 260 -ł- 200 = = 460 kg/m² z trawersami.

Z powodu znacznej wysokości przekroju trawers, potrzeba nieraz dać nasypkę grubszą od unormowanych 10 cm, i w takim razie należy oba powyższe obciążenia całkowite zwiększyć o 14kg/m2 za każdy 1 cm ponad grubość 10 cm.

eql² — кь W, z którego moment oporu

Obliczenie statyczne trawers opiera się na wzorze 300. 100 PI 100

M 100 PI 100 б q 12    100

кь

8 кь

8 кь

8 кь

(g-hp) elx a

335

44

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

Obliczywszy stąd moment oporu W belki wyszukujemy w tablicy trawers¹ moment oporu najwięcej zbliżony, którego wartość jest równa, większa, albo wreszcie i mniejsza od obliczonego, ale w tym ostatnim wypadku różnica nie powinna przekraczać 1 cml Dla stropów w budynkach mieszkalnych q = 460 kgjm², co podstawiwszy w równanie 335. wraz z dopuszczalnem natężeniem zginającem къ = 1200 kg/cm² otrzymamy 100 X 460

e l=4’8 elx²

336

8 X 1200

w szczególności zaś dla wzajemnego odstępu trawers: a) e = 2 m

337

h) e = 2-50 m

W — 12 0 l± 2

338

c) e — 8 m

TT = 14-4 lt 2

339

d) e = 3*5 w

TT=16-8 V

340

341

TT = 19-2 ït*

Dla stropów w budynkach szkolnych q — 260 -h 300 = 560 kgjm²

stąd

TT

100 X 560

6^2=5-83^2

342

8 X 1200

przyczem jako rozpiętość dźwigara należy przyjąć lt — 1-05 l.

Jeżeli na trawersie stropowym ma spocząć także ściana działowa o grubości d i wysokości H w metrach, której 1 m3 waży y kilogramów, to całkowite obciążenie trawersy będzie P-\- Q = eql-h -j- y d HI = (e q -b y d H)l, a stąd

100

M — -g- l² (e q-t-y d H) = kb W

dla къ = 1200 kg/em* i Z' = 1*05 l

W = 0 01042 (eq-^^dH)= 105з

343

344

Obliczenie statyczne podkładek pod końce trawers. Podkładki mają cel przeniesienia, względnie rozłożenie ciśnienia Oj, wywieranego końcem trawersy, na tak wielką powierzchnię

a wreszcie a b =

48 W

846

muru oporowego, aby przypadające ciśnienie na 1 cm² muni nie-przekraczało dopuszczalnego natężenia na zgniecenie kd w kilogramach.

Jeżeli m'p = a jest długość, n' = b szerokość kutej żelaznej podkładki (rys. 73.) m¹ w¹ o p, to musi być powierzchnia jej

Rys. 75.

o,

Ol

a b = -,—

kd

845

Powierzchnię tę można też wyrazić momentem oporu siły trawersy a miano-

e q l

wicie : ponieważ Ot =    = —g—, więc

e q l

m.

.n

ab =

2 kd

-, 2 a b kd — e q l,

♦ --fa--*

2 ab kdl — e ql², co podstawione we wzór 885. daje

•b

■*

100 2 ab kdl

rQ

gdy zaś dla żelaza

kutego къ = 1200 kg jem², a dla muru z cegły z pieców kręg. na wapnie kd — 7 kg/cm², więc

100 2Х7аИ 7abl ~8~ ■    1200    ⁼ 48 '

W=

,Г= 105 l

*■-----a—

7 X 105 l

Pozostaje teraz wyznaczenie grubości b podkładki.

Z rys. 78. widać, że przeniesienie ciśnenia Oi na powierzchnię szerszą od szerokości ß pasu trawersy, może nastąpić jedynie za pośrednictwem części podkładki, idących poza tę szerokość ß ; gdyby podkładka była tak cienka jak papier, to jasne, że jej wolne części z obu stron trawersy nie wywierałyby żadnego ciśnieniena na mur i tylko podgięłyby się do góry, gdyby pas trawersy wgniótł się w mur. Siłą wyginającą byłaby tu właśnie moc muru dopuszczalna przeciw wgnieceniu i podkładka byłaby narażona na złamanie w obustronnych swych przekrojach wzdłuż brzegów pasa trawersy; wielkość tej mocy jednostajnej, zupełnie równa w obu przekrojach, jest

p — kd

fc-ß

^— a, i wystarczy tu zupełnie obliczenie statyczne tylko

jednego z nich, n. p. lewego -, gdy zaś odnośna część podkładki jest właściwie belką jednym końcem (pod trawersą) silnie naprężoną, więc największy moment zgięcia w tym przekroju b— ß

Mp — 2 • kd •    2

Mp

cl 8²

~~ = кь Wp = кь “g⁻6 kd

= jMł-P? = fee' stąd 82 = -. —(b_ß)ä==

6-ß

82

CO

kd

—    . -j^- (b — ß)² wreszcie

S = (6-ß)y/

8 kd 4 къ

347

Dla podkładki z żelaza kutego na murze ceglanym na zaprawie wapienej, кь = 1200 kg/cm², zaś dla muru kd = 7 kg\cm², stąd 8 = 0Ю6624 (b — ß)

348

zaś dla podkładki z żelaza lanego na murze ceglanym na wapnie Кь = 300 kg/cm²,

8 = 0-13215 (b — ß)

349

Rozpiętość statyczna dźwigarów żelaznych. Jeżeli podkładki pod oba końce trawersy wolno podpartej są w środku swej długości wypukłe, to zamiast wzajemnej odległości lt krawędzi obu oporów, należy w obliczeniu statycznem — jako rozpiętość statyczną l belki — liczyć wzajemny odstęp podkładek od środka do środka z uwzględnieniem zasad, wynikających z następujących wzorów: jeżeli rozpiętość, względnie odległość świetlna krawędzi obu oporów ^6ą to powinna rozpiętość statyczna belki w metrach

jeżeli zaś lx > 6 m, to

I == 104 lt -+- 0-10

350

351

l = 102 ^-ьО-20 Niezawiśle od obu powyższych warunków uzyskuje się także dobre wyniki pod tym względem z wzoru l = lx-Y- 0-30

Rozpiętość statyczna l dźwigarów o wielu podporach czyli dźwigarów ciągłych, liczy się w polach środkowych od środka do środka podpory, zaś w polach końcowych, w których opór pod jednym końcem stanowi mur, a pod drugim końcem podpora pośrednia (słup itp.), należy liczyć

352

l = 1-02 l± -h 0-05    0-5 d,

gdzie d jest długością pośredniej podpory.

¹

Zob. tablicę I., str. 678.

W zwykłych zresztą warunkach, gdzie podkładkami są płaskie płyty żelazne, kute lub lane, albo kamień liczy się jako rozpiętość statyczną l dźwigara lx — 1 05 l.

Obliczenie statyczne przekroju drewnianych belek stropu trawersowego przeprowadza się na podstawie wzorów od 295. do 310. z tern zastrzeżeniem, że wzajemny odstęp tych belek od środka do środka e₁ = l m, a mianowicie: wysokość przekroju belki według wzoru 302. (str. 677.)

h= ty 1-05 q T, 2

podstawiwszy q = 250 -+- 200 = 450 %/m², gdyż ciężar trawers nie-przyczynia się wcale do obciążenia belek drewnianych, oraz I = e, otrzymamy dla budynku mieszkalnego

354

h = ty 105 X 450 «2 = ty 105 X 450 tyl* h = 7-786 ty~&

355

zaś dla budynku szkolnego, gdzie q = 250 -ł- 300 = 550 kg m3 h== 8-325

a stąd według wzoru 301.

b = ijh

Wreszcie z wzoru 300. wynika wytrzymałość belki o danych względnie obliczonych rozmiarach przekroju

356

8 X100 X b h2 P== Ш)ХеХ6

oraz niezbędna wytrzymałość normalna

357

pn =qeeu zaś dla odstępu belek ei — 1 m, Pn — q e.

PRZYKŁAD:

Obliczyć statycznie mieszkaniowy strop trawersowy na rozpiętość I = 6 m z odstępem wzajemnym trawers e = 35 m, zaś belek drewnianych e^lm, z nasypką 10 cm grubą z podłogą i wyprawą sufitową.

Moment oporu trawersy według wzoru 340. lx = 105/ = 6 3 W = 16-8 lx² = 16'8 X 39 69 = 676 cw³, któremu odpowiada Nr. 28 a trawersu norm. austr. lub Nr. 30 norm. pruskich.

Rozmiary podkładki żelaznej pod końce trawersy wynikają z wzoru 346.

ab —

48 . W 48 X 076

ï X TÖ51⁼ 7T35 X 6 = 736 Cm'’ Przyj%wszy zaś « = 28 cm, to Ъ

735

26-2 ^ 26 cm, wzór 348. wreszcie daje grubość pod-

28

kładki tej z żelaza kutego

a == 0 06624 (b—ß) = 0 06624 = (26*0—15-0) = 0 7286 cm 7*5mm, albo z żelaza lanego według wzoru 349.

§ = 0*13215 (26 00—15*00) = 1*45 cm ^ 15 mm.

Wysokość przekroju belki drewnianej według wzoru 354. h = 7-786 </F52: stąd

h = 17*8 = 18cm, è = y X 17*8 = 12*7 ^ 13 cm.

Jako nadmiar wagi wraz z kotewkami krótkiemi dolicza się zwykle 5o/₀ teoretycznej wagi trawersów.

W razie użycia legarków dębowych pod podłogę należy zamiast drzewa sosnowego policzyć dębinę, przekrój której, przyjęty na zasadzie obliczeń poprzednich, będzie trochę za silny.

D. Stropy sklepione między dźwigarami.

Statyczne obliczenie trawersów stropu sklepionego przeprowadza się w sposób pod poz. 615. szczegółowo określony na podstawie wzoru 335.

M 100 PL 100

100

8 кь eVli — 8 kb    eli■

Według zasad czyli norm, cytowanych już wyżej na str. 448., § 3., ciężar własny stropu na V₂ cegły gruby między trawersami zasklepionego z 8 cm grubą nasypką w kluczu, podłogą i wyprawą,

wynosi

450 {450} [450] (480) kgjm² z trawersami, a 420 [420] (450) kgjm² bez trawers; gdy zaś odstęp e — 1*4 do 3 m, — to 516 {515} [515] (550) kgjm² z trawersami, a 490 [490] {490} (520) kgjm² bez trawers.

Po wstawieniu w ten wzór odnośnych wartości powyższych, oraz кь — 1200 kg jem² otrzymamy:

dia stropów z odstępem trawers e do 1*50 m a) Dla cegły o wymiarach 27 X 16 X 6 cm i dla b. dzielnicy pruskiej i rosyjskiej:

кь

8 къ

gdy odstęp wzajemny trawers e do 1*50 m,

Wa

100

(460 -b p) e lt~

— 8 X 1200

b) Dla b. dzielnicy austrjackiej :

-(

4-69 -f- ₉₆

Wb —

100

8 X 1200

(480 —f- p) e lj² = Г5*0 H—

elt*.

JF'ô = ( 5*73 -h -^0 1 e lx* = 7*81 eüt2

200

Otrzymuje dalej:

Wa

Zaś dla stropów z odstępem e = Г5 do Sm

a)    Dla całego państwa od 1. stycznia 1930 i dla b. dzielnicy pruskiej i rosyjskiej:

100

8X 1200

b)    Dla b. dzielnicy austrjackiej:

W'a =

(515 -hp) e lx* = 5*37 -+-

96

Wb

100

(550 -\-p) e lx* — (b'IS -h

e 1x².

⁼ 8 X 1200

Stąd dla stropów mieszkalnych, t. j. dla unormowanego obciążenia użytkowego p = 200 kg\nfl i odstępu г = 1*50 ж, wzory zmienią się na:

200

Wa = 14-69-b-gg- \elx* = 6-77 el

/ 200\

TT* = ( 5'0 -b-Qg“ 1 e Zt² = 7-08 elx*

zaś gdy e = 1*4 do 3 m, na:

ТГ'а =

/ 200^ (5-37-b ₉₆j

e lx% = 7*45 e

Uwagi

g = lw ê —1*50 m e = 2*0 m e = 2*5 ж e = S'0m

gdzie lt = Г05 l

6*77 Zj2 11*18^2 14*90 ^2 18*62^2 22*35 7j2

7-08 l±a 11*70 lx2 15*60 Z, s 19*50 Zt2 23*40 Zts

Dla stropów szkolnych, t. j. dla unormowanego obciążenia użytkowego p = 300 kgjm², zmieni się wzór, t. j. gdy odstęp e = 1*50 m, na

Wa = 7*82 e lx2 zaś gdy e = 1*5 do 3m na

W'a = 8*50 e lx²

Wb = 8*13 e lx *

358

359

W'b = 8*86 e Zt2.

Podkładki pod końce trawers oblicza się w sposób na str. 690. wskazany na podstawie wzorów 345. do 349.

Obliczenie statyczne najkorzystniejszego odstępu e trawers.

Strzałka wygjęcia belki jednostajnie obciążonej, na obu końcach wolno podpartej w centymetrach

363

21

w centymetrach.

Równania te oba wykazują, że warunki obciążenia jednostajnego . wolno podpartej trawersy są wtedy najkorzystniejsze, jeżeli wysokość h jej przekroju wynosi 125/21 rozpiętości.

Z wzoru 335. wynika odstęp trawers *8 къ W e — 100 qlt»

gdy zaś według wzoru 362.

25.10 ькь 77 ⁼~2AEh

wstawiona w równanie na e, daje e —

1    25² 108    ²

a wreszcie

a także = 242 E²h² ' w^c warto®^ stąd za ^ 8къ W 252.108 къ2 100 ? •

253.8 . къ* W. 108    252 . 106 . къ³ W

364

5 къ lx2 48‘ Eo

gdzie E oznacza spółczynnik elastyczności (sprężystości) w kilogramach na lew przekroju, o odstęp najbardziej natężonego włókna od osi obojętnej w centymetrach, къ dopuszczalne natężenie na zgięcie w kilogramach na 1 cm² przekroju, l rozpiętość belki w metrach. Ponieważ główny warunek wytrzymałości wymaga koniecznie, by

s = 500

Z,

więc podstawiwszy w równanie360. wartość s =^q,

s = 100 .

oraz o =

361

2’ co

ma wtedy miejsce, gdy h jest wysokością przekroju trawersowego

5 къ lx ²    2

~~E~ * h

lub prostokątnego itp. otrzymamy ^ == 100 • jg •

skróceniu i uproszczeniu

104 . Jcb

l\ • 25,

362

24 . E

to znaczy, że dla tej wartości wysokości h przekroju obciążenie belki będzie najkorzystniejsze. Po podstawieniu we wzór 362. wartości dla żelaza zlewnego: къ — 1200 kg jem?, E = 2,100.000 kg jem* wynika

З2 . 83 . 102 . q . E²h² ~ З2 . 8 . E² h² ' q jako najkorzystniejszy odstęp belek o przekroju trawersowym, pro-

stokątnym itp., dla których o =

Dla żelaza zlewnego кь = 1200 kglcm*, E — podstawione we wzór 364.* daje

2,100.000 kg cm ', eo

865

e = 1136

V. Postępywanie przy projektowaniu i bu-dowie zespołów betonowych1 1. Zespoły z żelbetu. a) Projekt.

1,    Treść projektu. Projekt budowy powinien obejmować:

a)    Rysunki przedstawiające jasno zespół w całości i we wszystkich szczegółach, zwłaszcza co do rozkładu i ustroju wszelkich wkładek żelaznych, z oznaczeniem stosunku mieszaniny betonu, a mianowicie cementu według wagi, zaś reszty materjałów według objętości.

b)    Przejrzyste i łatwo sprawdzalne statyczne obliczenie wszelkich części zespołu.

c)    Opis, przedstawiający szczególnie jasno niezwykłe ustroje zespołu.

Załączniki projektu powinien podpisać projektant i właściciel budowy, a po zatwierdzeniu projektu także i przedsiębiorca budowy.

2.    Podstawy obliczenia. W obliczeniu należy uwzględnić:

Stałe obciążenie, to jest ciężar własny zespołu z wszelkiem

innem stałem obciążeniem.

Obciążenie użytkowe, to jest wszelkie zmienne obciążenie zawarowane przeznaczeniem budowli.

Ciśnienie śniegu, wiatru, ziemi i wody, oraz wpływ zmian ciepłoty.

Stałe obciążenie. Za podstawę do wyznaczenia własnego ciężaru zespołu i innych obciążeń stałych należy przyjąć ciężary, podane w § 2 instrukcji (str. 446.).

Ciężar 1 w3 betonu ubijanego należy przyjmować na 2200 kg, zaś żelbetu na 2400 kg, o ile nie zachodzi potrzeba dostarczenia osobnego dowodu co do ciężaru ze względu na rozmiary wkładek żelaznych.

W razie zastosowania materjałów niezwykłych, powyższym spisem nie objętych, należy dostarczyć osobnego dowodu co do ich ciężaru jednostkowego.

¹ Patrz instrukcję Min. Rob. Publ., str. 446.

Ciężar własny krycia dachu łącznie z opierzeniem albo ołaceniem i z krokwiami, ale bez zespołu dźwigającego, należy liczyć wedle § 4 instrukcji (str. 450.).

Ciężar własny krycia innymi materjałami należy każdym razem osobno udowodnić.

Obciążenie użytkowe należy liczyć wedle § 5 instrukcji.

Zespoły ulegające wstrząśnieniom należy obliczać na 15 krotne, a wystawione na silne uderzenia (np. wskutek ciężkich maszyn) na 2 0 krotne obciążenie użytkowe.

Obciążenie śniegiem. Obciążenie śniegiem w kilogramach należy liczyć wedle § 6 instrukcji.

Parcie wiatru. Na lm² płaszczyzny prostopadłej do kierunku

wiatru należy liczyć wedle § 7 instrukcji.

Zmiany temperatury. Ze zmianami ciepłoty, wywołującemi natężenia, — z wykluczeniem wyjątkowych przypadków, jak suszarnie, kominy, chłodzarnie itd. — należy jedynie wtedy liczyć się, jeżeli na zespół działają zmiany ciepłoty zewnętrznego powietrza; w tym też razie należy postępować wedle § 9 instrukcji.

Jeżeli w obliczeniu natężeń nie uwzględniono zmian długości zespołów, spowodowanych zmiennością temperatury, i jeżeli owe długości są znaczniejsze, należy urządzić spoiny rozszerzalności w odstępach wszakże niewiększych niż 20 m, i położenie ich w planach uwidocznić.

3. Statyczne obliczenie należy liczyć wedle zasad § 80—87 instrukcji.

b) Wykonanie zespołów.

1.    Wykonanie zespołów z żelbetu należy poruczać jedynie wyszkolonym robotnikom i to pod nieustannym dozorem osób, które udowodniły gruntowną znajomość tego sposobu budowania.

2.    Opierzenia i rusztowania należy tak urządzić i nadać im moc taką, aby dozwalały na warstwowe sypanie i ubijanie betonu, były dostatecznie wytrzymałe na przegięcia podczas ubijania i dały się bez wstrząśnień usuwać; przed sypaniem betonu należy je odpowiednio do stanu pogody i stosunków temperatury zwilżać.

3.    Podczas wykonywania opierzeń i rusztowań należy pamiętać o odpowiedniem ich zwyższeniu celem wyrównania następnego obniżenia pod ciężarem betonu.

4.    Sporządzanie zespołów należy w regule wtedy dopiero rozpoczynać, gdy dostarczono dowodów co do zastrzeżonych własności materjałów. Badania zatem należy w takim czasie zacząć, aby wyniki prób były już gotowe z początkiem użycia materjałów i można było napewno ocenić ich przydatność do dalszego użytku.

5.    Beton należy nakładać w warstwach co najwyżej 20 cm grubych i każdą osobno ubijać we właściwej mierze, zależnej od każdorazowej domieszki wody. Beton wolno zrzucać na miejsce przeznaczenia tylko do głębokości 3 m, a do większych głębokości należy go spuszczać zapomocą naczyń i przyrządów, niedopuszczających odmieszania betonu.

6.    Części żelazne należy umieścić w położeniu według planu i tak ustalić, aby podczas ubijania nie mogły zmienić ani swego miejsca ani postaci; części żelazne wystawione na rozciąganie należy odpowiednio delikatniejszą masą (z wykluczeniem grubszych kamyków) szczelnie osłonić.

7.    Zespoły lub samoistne ich części należy w ogóle jednym ciągiem bez przerwy betonować; wyjątkowo wolno przerwać betonowanie tylko w takich miejscach, w których beton w gotowym zespole doznaje stosunkowo małych natężeń.

8.    Poprzednie jeszcze niestwardniałe warstwy betonu należy zmoczyć podczas nakładania nowych; gdy warstwy już związały, należy je podczas dalszego betonowania pokarbować lub podziobać, potem pozamiatać i rzadką zaprawą z równych części cementu i piasku lub mlekiem cementowem zalać.

9.    W temperaturach niżej zero stopni Celsiusa wolno jedynie wtenczas betonować, jeżeli wskutek zastosowania odpowiednich środków szkodliwe działanie mrozu jest wykluczone; zamarzłego piasku, kamienia lub betonu nie wolno używać w żadnym razie. Го perjodzie mrozu wolno na gotowy beton nakładać nowe warstwy dopiero wówczas, gdy powierzchnia betonu została dostatecznie ogrzana.

10.    Po wykończeniu betonowania należy zespoły aż do dostatecznego stężenia utrzymywać w odpowiedniej wilgoci i chronić od wstrząśnień, uszkodzeń, silnego przeciągu, promieni słonecznych lub działania mrozu.

11.    Zarusztowanych zespołów nie wolno bez wyjątku czemkolwiek obciążać przed upływem 4 dni po ukończeniu ubijania. Po tym czasie i w obrębie terminów pod poz. 12. względnie 18. ustanowionych wolno zarusztowane zespoły obciążyć ciężarami wynikającymi w każdym razie z toku lub postępu budowy, jakoteż ścianami, filarami lub słupami, o ile budowle są wielopiętrowe, ale jedynie wtenczas, jeżeli podpierające rusztowania i opierzenia są dostatecznie silne a zarusztowane zespoły tak stwardniały, że prócz własnego ciężaru także i poszczególnione obciążenia mogą wytrzymać z dostateczną pewnością i bez szkodliwych zmian postaci.

12.    Podpierające rusztowania wolno usunąć dopiero po stwardnieniu, dającem rękojmię dostatecznej wytrzymałości betonu i to w regule nie wcześniej, jak w 4 tygodnie po ukończeniu ubijania. Opierzenia i rusztowania płyt stropowych cieńszych niż 8 cm wolno odjąć z reguły w 10 dni, zaś boczne opierzenia, nie mające znaczenia podpierającego, nie wolno w regule przed upływem 4 dni po ukończeniu ubijania usuwać. Jeżeli odległości podpór i rozmiary przekroju są większe, jakoteż jeżeli zachodzą stosunki utrudniające twardnienie, należy termin zdjęcia rusztowania stosownie przedłużyć.

13.    W termina pozycją 12. ustanowione wolno wliczać tylko dnie niemrożne, t. j. takie, w których temperatura powietrza w cieniu mierzona niezeszła w ciągu 24 godzin niżej 0⁰ C ; z nastaniem jednej lub więcej perjod mroźnych należy owe termina przedłużyć jeszcze conajmniej o ilość dni mroźnych.

14.    Podczas zdejmowania opierzeń i rusztowań należy unikać wstrząśnienia zespołów.

15.    W obrębie terminów zastrzeżonych w instrukcji, nie wolno zespołów po zdjęciu rusztowania obciążać żadnym znaczniejszym ciężarem, prócz ciężarem stałym.

16.    Zespoły w razie potrzeby należy zabezpieczyć w stosowny sposób przed wtargnięciem wód opadowych.

17.. Użycie części zespołów z żelbetonu jakoto: belek, płyt, słupów, stopni schodowych itd. wykonanych na osobnych miejscach wytwórczych i na miejsce budowy już w stanie gotowym dostarczonych, wymaga w każdym poszczególnym przypadku osobnego zezwolenia. Muszą one odpowiadać postanowieniom instrukcji i wykazywać trwanie tężenia przed użyciem conajmniej 6 tygodni.

2. Zespoły z betonu ubijanego.

Treść projektu i obliczenie jak instrukcja.

Wykonanie zespołów.

1.    Wykonanie zespołów z betonu ubijanego należy poruczać jedynie wyszkolonym robotnikom i to pod nieustannym nadzorem osób, które udowodniły gruntowne obznajomienie się ze sposobem tego rodzaju budowania.

2.    Wykonanie zespołów wolno w regule wtedy dopiero rozpoczynać, gdy własności materjałów budowlanych zostały udowodnione. Badanie więc ich należy przeprowadzić w takiej porze, aby wyniki

badania były już gotowe na czas rozpoczęcia używania materjałów i tein samem przydatność ich do dalszego użycia była zapewniona.

3.    Sypki beton należy nakładać warstwami najwyżej 15 m, a lepki najwyżej 20 cm grubemi i każdą warstwę dla siebie ubijać we właściwej mierze do każdorazowego dodatku wody. Beton wolno

— zrzucać jedynie do głębokości Sm na miejsce przeznaczenia, na większą zaś głębokość należy go spuszczać zapomocą naczyń lub przyrządów, niedopuszczających odmieszania betonu.

4.    Zarusztowanych zespołów nie wolno bez wyjątku niczem obciążać przed upływem 4 dni po skończeniu ubijania. Po upływie tego czasu wolno w obrębie terminów pod poz. 5. względnie 6. ustanowionych jedynie wtedy zarusztowane zespoły obciążyć jakimikolwiek ciężarami, wynikłymi z toku lub postępu budowy, jakoteż — o ile budowle są kilkupiętrowe — ścianami, filarami lub słupami, jeżeli podpierające rusztowania i opierzenia są dostatecznie silne a zarusztowane zespoły tak stwardniały, że prócz własnego ciężaru także i poszczególnione właśnie ciężary mogą wytrzymać z dostateczną pewnością, bez szkodliwych zmian postaci.

5.    Podpierające rusztowania wolno usunąć dopiero po stwardnieniu, zapewniającem dostateczną wytrzymałość betonu i to w regule nie rychlej jak w 4 tygodnie po skończeniu ubijania. Bocznych opierzeń, nie mających znaczenia podpierającego nie należy w regule usuwać przed upływem 4 dni po skończeniu ubijania. Jeżeli rozpiętości i rozmiary przekrojów poprzecznych są większe, jakoteż jeżeli istniejące stosunki wpływają niekorzystnie na twardnienie, należy termin zdjęcia rusztowań stosownie przedłużyć.

owe

6.    W termina pod poz. 5. ustanowione należy wliczać tylko wolne od mrozu dnie, t. j. takie, w których ciepłota powietrza mierzona w ciągu 24 godzin nie schodzi niżej zera stopni Celsiusa; z nastaniem jednego lub więcej okresów mroźnych należy termina jeszcze conajmniej o ilość dni mroźnych przedłużyć.

7.    Zespołów uwolnionych od rusztowań nie wolno w obrębie 6 tygodni po skończeniu ubijania obciążać żadnym znaczniejszem obciążeniem, z wyjątkiem ciężaru stałego.

8.    Użycie części zespołów z betonu ubijanego, jak belek, płyt, słupów, stopni schodowych itd., wytworzonych na osobnych miejscach roboczych i na miejsce budowy w gotowym już stanie dostarczonych, wymaga w każdym poszczególnym przypadku osobnego pozwolenia. Muszą one wykazywać trwanie twardnienia conajmniej przez 6 tygodni.

VI. Wytrzymałość na zginanie zespołów żelbetowych ze względu na naprężenia normalne.

1. Ogólne założenia i wnioski.

Instrukcja co do zespołów z żelbetu (str. 462.) postanawia głównie, że największe naprężenia cisnące w betonie i ciągnące w żelazie należy obliczać pod tem założeniem, iż pierwotnie płaskie przekroje zespołów żelbetowych pozostają płaskie także i po odposta-ceniu, i że beton nie znosi normalnych natężeń ciągnących; jedynie co do zespołów wystawionych na zginanie a narażonych na wpływy atmosferyczne, wilgoć, parę, dymy lub gazy żelazo niszczące, instrukcja wymaga wyznaczenia także i największych naprężeń ciągnących w betonie. Wreszcie normuje wielkość stałą spółczynników sprężystości, które mają służyć za podstawę obliczeń statycznych.

Wiadomo, że belka o przekroju poprzecznym F i długości /, pod wpływem ciągnącej lub cisnącej siły P, działającej w osi podłużnej prostopadle do tego przekroju, doznaje zmiany swej długości, to jest przedłużenia, względnie skrócenia czyli odpostacenia, które w granicach sprężystości (elastyczności) materjału jest wprost proporcjonalne do siły P i długości ź, a odwrotnie do przekroju F. Jeżeli zatem przedłużenie, względnie skrócenie jest X, to powyższy objaw elastyczności daje wyrazić się wzorem

1 P

366

gdzie E jest spółczynnikiem elastyczności.

Z wzoru tego wynika odpostacenie przypadające na jednostkę długości belki

X I P ⁼ F

в nazywa się wydłużeniem, względnie stłoczeniem, zaś

= ao

367

a = — spółczynnikiem odpostacenia; zresztą o — ^ jest natężeniem, przypadającem na jednostkę przekroju poprzecznego. Równanie 367. jest bliższem określeniem spółczynnika elastyczności,

P

a mianowicie: dla e = 1, P=-^ = o, to znaczy, że spółczynnik

elastyczności jest takiem naprężeniem, które byłoby w stanie belkę o długości l— li przekroju F= 1 wydłużyć względnie stłoczyć o całkowitą jej długość pierwotną, gdyby to wogóle było możliwe w granicach elastyczności. Znaczenie zatem spółczynnika elastyczności ma tylko rachunkową wartość.

Nazwijmy spółczynnik sprężystości żelaza na ciśnienie E&, na ciągnienie Eez (równe zresztą wzajemnie, t. j. Eż — Еег) — spółczynnik sprężystości betonu na ciśnienie Еь, na ciągnienie Ebz,— przypadające na 1 cm² przekroju żelaza naprężenie ciśnące oed, ciągnące Gez (równe zresztą wzajemnie na granicy sprężystości i dopuszczalności), — betonu natężenie ciśnące Gbd, ciągnące Gbz, to odnośnie do równania 367.

Bed = Eż ' Ged

360

370

&ez — тут * Gez

Jtbez

Ud =

- * Gbz

Uz —

Zresztą zgodnie z unormowanem założeniem co do zachowania niezmiennej płaskości przekrojów poprzecznych podczas zginania, elementa żelaza i betonu po jednej stronie i w równych odstępach od osi obojętnej położone ulegają jednakiemu wydłużeniu, względnie stłoczeniu, to jest sed = Ud, eez=Uz', wobec tego zatem odnośnie do powyższych wzorów

Ebz

371

Eż

~Eż öed    Gód’ a Qed — Eb *bd

Eez ' °ег — Ebz

Eez

372

Gez = Gbz.

373

Ponieważ naprężenia żelaza cisniące i ciągnące są na granicy sprężystości i dopuszczalności sobie równe, to jest Ged — Gez, więc odnośnie do wzorów 372. i 373.

Eż    Eez    Ebz Eż

Ж °bd = Ж, °bz= Ж 'Ш°bd’ gdy zaś Ei = K-z’ wi^c

Еы

Gbz = Gbd.

Eż Eez

Ж^Ж = п

Ebz

Еь — ^

to z podzielenia równania pierwszego przez drugie wynika

Jeżeli

374

375

376

Eez

wartości te podstawione we wzory 372. do 374. dają

378

O ed = V O bd

379

380

Gbz = [X O bd

Unormowane w § 29 instrukcji (str. 462.) spółczynniki sprężystości betonu i w § 14, p. 18 instrukcji (str. 456.) żelaza, sprowadzają wzory 375. i 376. do następujących wartości:

= 14 —

Eź 2,100.000 Еь ⁼ 150.00Ö“

w zwiędnie

150.000 Еь ⁼ 150.000 Eź 2,100.000 ⁼ Еь ⁼ 150.000

Ebz

= 10

« =*-

= 14 —

2,100.000 100.000 160.000 P ⁼ 100.000 2,100.000 У ⁼ 100.000

jednak § 35, p. 10, nakazuje dla belek zginanych przyjąć n — 15.

= 21 —

= 21 —

2. Prostokątne belki i płyty żelbetowe.

1. Wytrzymałość na zginanie belek i płyt betonowych zpojedynczym szeregiem wkładek żelaznych, bez uwzględnienia normalnych naprężeń ciągnących w betonie.

Wszelkie obliczenia wytrzymałości wogóle, a więc i na zginanie odnoszą się do stanu równowagi sił działających na belki, dźwigary itd., a nauka o tej równowadze zowie się statyką i opiera się na następujących trzech głównych warunkach równowagi.

1.    Suma wszystkich sił składowych pionowych musi równać się zeru.

2.    Suma wszystkich sił składowych poziomych musi równać się zeru.

3.    Suma wszystkich momentów musi równać się zeru.

Ponieważ każda siła zewnętrzna (ciężar własny i użytkowy belki,

dźwigara itp.) daje się rozłożyć na składową pionową i poziomą, więc owe trzy warunki równowagi będą dopełnione, jeżeli wywołane temi siłami zewnętrznemi siły wewnętrzne pionowe i poziome dźwigara itp. będą tak samo wielkie i w kierunkach wprost przeciwnych działające, wobec czego także i momenta ich zrównoważą się z momentami sił zewnętrznych i nie będą mogły spowodować żadnego ruchu.

3. Obliczenie statyczne.

Pamiętając o tych zasadach i stosując się do przepisów § 30—37 instrukcji, projektuje się konstrukcje żelbetowe przy pomocy tablic, poniżej podanych, a sprawdza się podług wzorów, podanych na str. 710.

Do projektowania płyt i dźwigarów teowyeh służą tablice Inż. Michaelisa, częściowo zmienione, zaś słupów tablice, opublikowane przez Dr. Inż. Morscha.

Kto chce przestudjować teorję żelbetu, zechce zaznajomić się z dziełami :

Dr. M. Thulliego: „Teorja żelbetu“, wydanie II. (Lwów 1926), Dr. A. Kuryłły: „Żelbetnictwo“ (Lwów 1924).

Przy ułożeniu wkładki żelaznej mogą zajść trzy wypadki:

I. wkładka ułożona II. wkładka ułożona III. wkładka w dwu w jednym rzędzie: w dwu rzędach nad rzędach, przesunięta:

sobą:

■Г

"1

r-

Ti'

i

CL

Ju

**-

f-

Rysunek 68.

m $ d

Rysunek 69. ni f d

i

W- Ц _ ->1

Rysunek 70. m f d

Wymiary Ъь a, e, t są jak niżej:

Przy dźwigarach teowyeh

przy płytach

przy podciągach

szerokość statyczna ó, odstęp żelaza od siebiee gdy wypadek I

= 100 cm

= 2-5 d = 10-f0'5d = l-0 + l¹75d = i-0 + l-5d

= e cm

by—m 2'5 d w cm e = 2¹5 dw cm а¹=2‘0-|-0,бй w cm a =2'04-i'75ćźw cm a — 2‘0-j-l‘5rf w cm t = 2d w cm

gdzie d jest średnicą wkładki, wyrażoną w cm.

II

= m X 2¹5 d w cm = 25 d

=1 ‘25-f-O'bd w cm =l-25-ł-l-75rfwcw =l‘25+l-5dwcw = e cm

Przy używaniu tablic należy pamiętać o poniższych uwagach:

Średnica wkładki nie może być mniejszą niż 5, ani większą niż 50 mm.

I. Przy projektowaniu płyt:

1.    Ze względów ekonomicznych grubość płyt (d) nie powinna być większą jak 14 cm, najwyżej 16 cm\ gdy grubość płyt jest większa, należy dać dźwigar teowy, o ile inne względy temu się nie sprzeciwiają.

2.    Najmniejsza grubość płyt jest określona § 35, p. 8., instrukcji.

3.    Odstęp wkładek e nie powinien przekraczać podwójnej wysokości użytecznej (h\), zatem e 2 h', a także musi odpowiadać warunkowi: emin — 2 cm, втах = l¹/₂ d względnie 20 cm.

Dla cienkich płyt (d = 8—10 cm), odstęp ten średnio wynosi e = 12 do 15 cm.

Dla grubych płyt (d = 10—16 cm), odstęp ten średnio wynosi e — lb do 20 cm.

4.    Długość łożyska powinna wynosić 20 do 25 cm.

II. Przy projektowaniu dźwigarów teowych:

1.    odstęp wkładek w dźwigarze e średnicy wkładki, zaś emin — 2 Cm, zaś Стах — 20 cm.

2.    Długość łożyska wynosi 26 do 29 cm.

3.    Szerokość użyteczna płyly: Ъ = 2c -+- b±, przyczem c zależy

«

od stosunku ~y (patrz § 35, p. 9., instr.), gdy

— 0 do 0 25

0-50

0-75

PO i więcej

0*5«

045 «

0-40 «

0-33 «

— 0*0625«

0*0562«

0*050«

0*0417«

przyczem Стах = 8 d, zaś dmin — 8 cm (gdzie d jest grubością płyty).

4. Szerokość żebra — cm.

III. Przy projektowaniu słupów owijanych:

1. ze względu na niebezpieczeństwo wyboczenia należy stosować się do treści § 35, p. 15., instrukji i zasadom statyki określające,) długość l, a to l = 2 L, l = L, ? = 0*7 L, l = 0*5 L, zależnie od sposobu utwierdzenia końców słupa.

2. Przy projektowaniu słupów, przechodzących przez kilka pięter należy:

a)    w każdej niższej konsygnacji zwiększać przekrój betonu,

b)    stopniowo zmniejszać procent wkładki ód 3°/₀ do O80/₀.

c)    stopniowo zwiększać grubość wkładki.

Tablica inż. Michaelisa do projektowania płyt.

IV

Ctn.\

Л7

,-1-,

с bù-A/чГ'г- tlijjJ-L _

/%Л Г !    ¹ t ! !    ¹

.__

f/jA

mm

Щ

M

S'

SJ2-

'Л

'Ф

iW

«9

tS

Ял/

iS/ti n-

ШТ

-2ŻL

Ca

~7

/У<а/тту ^

®v

r>

s»

5>

Vcernte liąi.nori

8с1УШ=

'S

•y

-T

ßieguii.

45

7*' 5b?6unx

УЗг-5Щ »

?2xS/&0 »

jt-SOOf *

/оU#ot •

t/:00S9*

6ô*4*js*

6М4(#6*

W-39&>

613300*

37ŹZ-

ИЗбео '

Я*3364>,

5/‘3ZW‘

1МЮа_

55*3025" *

5Ь1Ш*

ItAlUL

5? Um*

So* ZSco *

4fi i boi »

OSKzjow >.

Of * UjM "

H i ütfé »

IMUâIl

Obi /fjć "

OS* МУ?»

0/\ Y6M"

Ol* iéoО"

39 = У sot *

Ml

W= Уз fa" га /*#*

/ŸŸŸ *

/9

-

,i

1з’- soif

490

<л

■}?**    721~

Ь?4 •

Tablica do projektowania słupów.

70 "orni

Ml

Ml

Ml

11*-

Жг

tté Ł

Mil

4-

J/[

Ml

et

Ml

601

It

Ul

ft

%

1П

«ł

к-

SJl

Ill

Iii

IŚl

—III

j/¹

—Ml

111

и«•

lii

Jt

ill

Ul

чэ¹

Oil

it

Of

Ml

Ml

M

35l

30*

Ж

Ml

ïi

351

г*'-

ЗР

Uzbroję те-.

!&\з-о\а»

2V

eg) Vaj До i ал i iv Г «,6 1

*ьо

4t

*А.

Użycie tablic inż. Michaelisa:

1. Do projektowania płyt (str. 707.):

Po obliczeniu całkowitego obciążenia (q) na 1 m² płyty, zależnie od sposobu utwierdzenia końców belki, co oznaczone jest momentem Ql    Ql Ql Ql

M = -g-, względnie yy, yy, yy, łączymy biegun z kreską podziałki,

oznaczającej całkowite obciążenie, przez co uzyskujemy punkt przecięcia z prostą oznaczającą rozpiętość płyty (l). Pozioma, przeprowadzona przez ten punkt, przecina podziałkę grubości płyty d i wielkości wkładki Aż (na 1 m b.).

Naprzykład:    .

Belka wolno podparta f a więc M = -g-1, obciążenie całkowite ==

500 kgjm², rozpiętość l — 3*5 m, zatem

d = 12-5 -i. 13 cm Aż = 6 2 -L_ 6 3 cm².

2. Do projektowania dźwigarów teowych (tablica przy końcu tomu):

Po obliczeniu całkowitego obciążenia na 1 m² (q)₇ oblicza się

obciążenie zastępcze qx — -y— -+- 100 kg\m².

Zależnie od utwierdzenia końców belki, łączymy cyfrę podziałki zastępczego obciążenia z biegunem i otrzymujemy punkt przecięcia tej prostej z prostą oznaczającą rozpiętość dźwigara (l). Pozioma przeprowadzona przez ten punkt oznacza: wysokość dźwigara (h) i mnożną wkładki (A'z). Rzeczywisty przekrój wkładki Aż = A'z X b, przyczem Ъ jest wyrażone w metrach.

Naprzykład:

I = 6-5 m, qx — 800 kgjm², wolno podpartej belki ( M = -g-j zatem h = 36 cm -L_ 37 cm, A'ż — 13 cm²,

1*95

= 0-3, c = 0-49 a = 0*49 X 195 = 95 5 cm

a = 195 m, —----

’ l — 6*5

d = 0 062 a = 0 062 X 195 = 12*2 J- 13 cm h 37

bt = ~2 — yy = 18*5 — 19 cm

ft==2c-b&₁ = 2 X 95*5 -h 19 = 210 cm = 2*10 m zatem Aż = 13 X 21 = 27-3 cm².

3. Do projektowania słupów (str. 708.):

Po obliczeniu siły działającej P w tonnach z tablicy odczytuje się wymiar słupa i wkładkę, poczem bada się przekrój ze względu na wyboczenie.

L — 5 m, l = L₁ = 5 m P = 160 żow.

Naprzykład:

Przekrój może wynosić od 58 X 58 cm (wtedy Az — 8% Ab) do 65 X 65 cm (wtedy Ai — 0*80/₀ Ab ), a Ai wynosi od 8 £ 38 mm do 8 $ 24 mm.

Zależnie od warunków wyboczenia tak samego przekroju lub wkładki obliczamy odpowiedni przekrój.

Poniżej podajemy konkluzje inż. C. Karstena (Eisenbetonbau, Cz,. III, str. 5 i 6, z roku 1923).

1.    Powiększenie Sb powoduje znaczne zmiejszenie wysokości przekroju, lecz za to i zwiększenie przekroju wkładki.

2.    Powiększenie Si powoduje znaczne zmiejszenie przekroju wkładki, a małe zwiększenie wysokości przekroju.

3.    Im większy przekrój żelaza, tern większe jest x, co należy zapamiętać wyobrażeniem żelaza jako magnesu: im silniejszy magnes, tem więcej przyciąga oś obojętną.

Stąd wniosek: Materjał, który chcemy zaoszczędzić, należy naprężać aż do dopuszczalnej granicy, zaś drugi materjał znacznie niżej.

5. Wzory do sprawdzania naprężeń:

Wzory do sprawdzania naprężeń obranego przekroju płyty dla oznaczenia osi obojętnej (odległość od górnej krawędzi ściskanej)

n • Ai

— 14-

s/

2 -b-h'

1-h

n Ai

cm

(» = 15j

h' w cm, b = 100 cm (dla płyt), zaś è = 2c -f- ^ dla dźwigarów teowych.

Naprężenie żelaza:

-7--T w kglcmK

Aé (*■--g)

Naprężenie betonu: 2 M

w kg jem² ;

b - x[h’ —

Przy dźwigarach teowych:

a)    Gdy oś obojętna przecina płytę, wzór dla x jak dla płyty,

żebro

b)    n »

d² b

X —

tutaj należy obliczyć odległość (y) punktu zaczepienia ciśnienia (w betonie) od osi obojętnej:

Przykład 1.

Obliczyć płytę żelbetową i wolno podpartą o świetle 3 m, jako strop nad parterem domu mieszkalnego.

/2*50    \

Rozpiętość l — 3 0 -+- 2 ( ■Jqq 3*0 ) = 3*15 cm

obciążenie zmienne:

podłogi.....100 kgjm²

Я (przyjęcie!)

użyteczne .... 200 ciężaru własnego . 300

600 kgjm² to jest 600 kgjm b.

Z tablicy otrzymujemy wymiary:

= 100

d = 13 ш, Ai = 6-4 cm², to jest 9 £ 10 mm, Aż = 7 06 cm2 ciężar własny 013 X 2400 = 312 kgjm2 « podłogi .

= 200

kg jem² ;

0i VTh~^) kglvmî’

gdy naprężenia dopuszczalne wynoszą sż — 1200 kg jem*, Sb = b0 kgjcm'-.

Ci =

Aż (h' — X —f- y)

Ой ==

d²

у = x-r- ₂ -t- b {2x _ ą

cm.

Naprężenie żelaza:

Naprężenie betonu:

„ użyteczny

razem q = 612 kgjm2 I = 3-15 m

M = g- 612 • 3 152 = 762 kgm = 76200 kgem

10

Ä' = 13 —

= 11*5 cm

15X706

100

-i+,

2ХЮ0Х11-5 15X706 J

= 3*87 ru 3 9 cm 2 X 76200

-i+,

21-62 =

⁰⁶ ”    /    39\

100 X 3*9 ( 11*5 — -g-J

= 383 kgjcm²,

10-2

gdy: sb doP = 50 kgjcm² (§ 36, p. 5., instr.) 76200

= 1045 kg I cm*,

Oé =

to

7-06 ^11*5 — -g gdy Si doP = 1200 kgjcm*.

Na podporach ze względu na siłę ścinającą, odginamy 3 żelaza, zaś 4 przechodzą przez całą belkę.

Gdyby płyta była uzbrojona żelazem walcowanem profilowanem, to jest kształtówką J, wzory są następujące:

Rysunek 71.

-X

h—J5--k----

L~~è‘/so----hj

Oi =

w=n

n • Aż

V¹⁴

2 b h'

n Ai

оь =

M Mx

Wd — J

M (he — x)

= n Ob

he — X

b Xs

Jji —{— Ai (h — o

gdzie Wd jest momentem oporu ze względu na brzeg górny płyty, Wz jest momentem oporu ze względu na brzeg dolny płyty, a J jest momentem bezwładności przekroju ze względu na oś obojętną, zaś Ji jest momentem bezwładności wkładki.

Wd=    g

n Ji

Przykład 2.

Obliczyć strop żelbetowy z wkładką J, Nr. 20 (pruski), przy V — 5*0 m 25

I = 5 + 2 X Jqq 5 00 = 5 25 m, a odstępach dźwigarów od siebie co 1*50 m.

Przekrój «7, Nr. 20. Ai = 334 cm*, Ji = 2142 cm*, ciężar 1 m b. 26*30 kg.

h = 2 —|— 20 —{— 10 = 32 cm.

Jeden dźwigar dźwiga płytę na szerokość 1*5 m (t. j. odstęp między dźwigarami), przeto:

Obciążenie wynosi:

podłogi 100 X 1*5 m użyteczne 200X1*5 m ciężaru własnego:

0-32Xl*50Xl800Xl*0wb.-h j = 864

150    Jcgjm²

300

-4- ciężar 1 m b. dźwigara

26-3

razem 1340 3 kgirfi J_ 1341 kgjmh płyty.

M = “g⁻ q ?² = -g- 1341 X 5*25² = 4620 kgm = 462.000 kgcm.

Ai = 334 cm², Jż = 2142 cm⁴, hw = 20 cm, Ъ = 150 cm, й = 32 cm, he — 30 cm, w = 15, h' — 20 cm, a = 12 cm 15X33-4

я? =

150

-n-.

2 X 150 X 20'

3-34 —1-4-3-61

= 8*7 cm

150 X 8-73

co

-4-15 2142-4-33-4 32 — 12 —8-7 ² =

32900 -4- 95800 = 128.700 cm⁴

M X

°ь=~Г

462.000 X 8-7

128.700

= 31*3 kg jem²

30 — 8-7 os = 15 X 31*3 ——

widzimy więc, że naprężenia są niższe od dopuszczalnych.

Największa siła poprzeczna:

_ ii _

— 2 ”

1150 %/cma,

Qmax

1341 X 5-25

= 3520 kg

Naprężenie ścinające pionowo:

dla betonu u =

Qmax

3520

fb -hn Aż 100 X к н- 15 Ai 3520

100X 32-4-15 X 334

= 0'95 kgjcrrßj

zaś dla żelaza

Ti = n Ti = 15 X 0*95 == 14-25 %/cm², widzimy więc, że oba naprężenia są znikomo małe i dlatego zwyczajnie opuszcza się ich obliczanie, które podałem tylko dla całkowitego zobrazowania obliczeń.

Naprężenie ścinające ukośne (styczne):

gdzie z — h' — -g-

Qmax

T₀ =

bz

więc

To =

3520

150 X

(»-¥)

1*38 kglcm%,

17 1

gdy to = 4*5 kglcm², względnie 3*5 kglcm² (patrz instrukcję, § 37. punkt 5).

Rysunek 72.

r-~

— ъ --

r/e

Tego stropu jednak jako nie-4 ekonomicznego nie używa się, lepszym od niego jest strop jak rycina 72.; dla dowodu przeliczmy go, przy przyjęciach jak przy poprzednim przykładzie.

Aż = J Nr. 20 = 33*4 cm2, a = = 10 cm, hi — 30 cm, h = 32 cm, h' = 20 cm, b = 150 cm,

pi

I«

! f U-4-J i

u— 4 — — —«

b₂ — szer. stopki -f- 2 X 7 cm = 9 -ł- 14 = 23 cm, Ъг = b₂ -+- 2 X 8*5 = 23 -ł- 17 = 40 cm, Ji = 2142 cm

Ciężar własny:

0*4 X 0*23

X 0-22X1 »»b.j 1800 =

= 394*74

ciężar śrub dżwigaru ciężar podłogi i użyteczny, jak poprzednio

= 26*3 kg\m

421 kg Im b.

= 450 kgjm b.

razem q = 871 kgjm b.

M = g- q l² = g- 871.5*252 = 3010 kgm = 301*000 fogcm9 zaś X jak poprzednio = 8*7 cm

301.000

nJè= 150X8*7

8-7

f°—¥

^17Т(Г

15 X 2142

8-7

= 20*30 kgjcm2 30 — 8*7

ci = 15 X 20*30 —— =745 kg jem*.

Z powyższego widać, że przekrój ostatni jest więcej ekonomiczny od poprzedniego, lecz i on jest nieekonomiczny w stosunku do przekroju wzmocnionego żelazem okrągłem (jak obliczono w przykładzie pierwszym).

Tutaj musze dodać, że gdy x > d, wtedy (x — d)³

b x³

-h n[Jż X Aż (Ahż — a—x)*],

(b-b,) gdzie bx — szerokość żebra,

b = szerokość użyteczna płyty (patrz § 85, p. 9. instr.). W wypadku x > d naprężenia obliczamy wedle wzorów :

M . x

06 =

Oz = П

Mili' — x)

Przykład 3.: Obliczyć podciąg okna wystawowego o rozpiętości w świetle l₀ =3 0 m, w kamienicy jednopiętrowej, przyczem maksymalna wysokość podciągu jest ograniczona względami konstrukcyjnymi i może wynosi 60*25 cm.

Obciążenie: Ciężar dachu, stropu strychu, murów pierwszego piętra, stropu pierwszego piętra i użyteczny (ruchomy) przyjmujemy Qi =

/2-5    \

= 16060 kg na cały otwór, l — l₀ -ł- 2 (    3-0 I = 3*15 m.

Ciężar własny belki 60*25 cm wysokiej, a 45 m szerokiej 315 X 0*6 X 0*45 X 2400 = 2040%, — zatem całkowite Q = 16060 X 2040 = Q = 18100 kg.

18*100

g— 3*15= 7130 kgm = 713.000 kgcm,

przyjmujemy uzbrojenie w dwu rzędach: 7 $ 20, Aż — 21*98 cm2, zatem a = 1*25 4- 1*75 # = a == 1*25 4 1*75 X 2 = 4*75 cm, }%\ — h — a — 60*25 — 4*75 cm — 55*5 cm

¹

Inaczej wkładka rdzewieje (patrz: „Czasopismo techn.“ Nr. 23 z roku 1924, str. 301.). Zresztą należy ścisłe stosować się do wymogów instrukcji.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

2 X 4 » X 55*5 15 X 21*98

= 7*32 [—14-3*90]=-=

1 4- V

15 X 21*98 “45

15*15

06 =

= 21*1 cm 2 X 713.000

21 1

= 31*0 kg i cm%

45 X 2M (55*5 — -g

48*5

Ci =

= 670 kg [cm*.

Ai\h' —

Wymiary są dobrze dobrane.

VII. Wytrzymałość na zginanie zespołów żelbetowych ze względu na naprężenie nienormalne.

1. Naprężenia ścinające.

Ogólne określenie.

Każda belka, względnie płyta lub belka płytowa pod wpływem sił zewnętrznych (ciężar własny, obciążenie i oddziaływanie na oporach) doznaje — prócz naprężeń normalnych cisnących i ciągnących — także jeszcze równocześnie i naprężeń ścinających prostopadłych i równoległych do osi podłużnej. Pierwsze zowią się naprężeniami poprzecznie, drugie zaś podłużnie ścinającymi. Ze względu na warunek równowagi statycznej musi w każdym punkcie danego przekroju poprzecznego naprężenie poprzecznie ścinające równać się naprężeniu podłużnie ścinającemu. Wielkość tych naprężeń daje się wyznaczyć na podstawie sił zewnętrznych, które są zawsze znane; potrzeba tu jednak zbadać właściwy związek zachodzący między temi siłami a naprężeniami, do którego to celu prowadzi następujący wywód.

a) Siły poprzeczne.

Najprostszym objawem sił zewnętrznych zginających jest powstanie sił poprzecznych w każdym przekroju poprzecznym belki.

Siła poprzeczna Q w dowolnym przekroju belki prostej poziomej z obciążeniem pionowem jest — jak wiadomo — sumą wszystkich po lewej stronie tego przekroju działających sił; stąd też w przekroju na lewej podporze siła poprzeczna równa się oddziaływaniu At na tej podporze, t. j.

381

Qm — At

i jest największa; podobnie rzecz ma się i na prawej podporze, wobec czego w danym razie należy przedewszystkiem wyznaczyć oddziaływania Ax i A₂ na podporach.

Jeżeli obciążenie belki jest symetryczne, to oddziaływania podporowe są sobie równe i w takim razie największa siła poprzeczna

a oddziaływanie na prawej podporze £ P m

A₂ —

884

—    = Q'm.

Największa siła poprzeczna od podpory ku środkowi długości belki maleje i schodzi do zera w tym przekroju, w którym moment zgięcia jest największy; stąd na odwrót wnioskuje się, że w przekroju, w którym siła poprzeczna jest zerem, moment zgięcia jest największy.

W przypadku określonym równaniami 888. i 884. siła poprzeczna wTzdłuż każdego zresztą* nieobciążonego pola belki jest stała i tylko w miejscu zaczepienia każdej osobnej siły (P,, P₂, P₃ . . .) staje się mniejszą o wielkość tej osobnej siły, wobec tego linja graniczna przedstawiająca tę zmianę siły poprzecznej jest linją schodową.

Jeżeli belka wolno podparta jest jednostajnie obciążona ciężarem q na każdy metr swej rozpiętości lu to oddziaływanie podporowe

885

a zmniejszanie się największej siły poprzecznej będzie się odbywać według równania

386

Qm — Ai — A₂

882

a jeżeli na belkę poziomo na obu końcach wolno podpartą na rozpiętość l działają siły osobne Pl5 P₂, P₃ ... Pn w mierzonych od prawej podpory A₂ odstępach miy m₂, m₃ ... mn, to oddziaływanie na lewej podporze

P\ ^1 ~Ą ^2 Ą w3 ~Ь- • • . Pn

£ Pm

— Qm 888

Q = Qm — q X

ql

to jest według linji prostej i dla x = -g-, będzie Q = Qm — -g- = 0

z czego wynika, że w połowie długości belki siła poprzeczna Q stanie się zerem.

W ten sposób dalej dają się wyznaczyć oddziaływania podporowe i siły poprzeczne belek z obciążeniem złożonem. b) Naprężenie poprzecznie ścinające.

Naprężenia te powstają wskutek działania sił poprzecznych; ale u belek drewnianych i żelaznych obciążonych w sposób zwykle w budownictwie praktykowany nie oblicza się ich wogóle, chyba że tego wymagają szczególne jakieś warunki obciążenia.

Natomiast w obliczeniu statycznem belek żelbetonowych trzeba wogóle koniecznie uwzględniać naprężenia ścinające.

W belkach żelbetonowych jednak nie zachodzi wcale potrzeba obliczania naprężeń poprzecznie ścinających, gdyż tu zostają one ujęte wkładkami żelaznemi podłużnemi, posiadającemi w tym kierunku wielką wytrzymałość.

c) Naprężenia podłużnie ścinające.

Naprężenia podłużnie ścinające — jak wiadomo — w krawędzi przekroju belki najwięcej ciśnionej i ciągnionej mają wartość zera; i odtąd począwszy wzrastają według linji parabolicznej aż do osi obojętnej, gdzie osiągają wartość swą największą. Gdy jednak u belek żelbetonowych w obliczaniu także i naprężeń ścinających nie uwzględnia się spółdziałania betonu na ciągnienie, więc wartość ową największą naprężenia ścinającego począwszy od osi obojętnej trzeba już uważać jako stałą, która mocą przyczepności betonu do żelaza przenosi się niezmieniona aż do wkładki ciągnionej, gdzie od środka ciężkości jej przekroju schodzi według płaskiej paraboli do zera w krawędzi najwięcej ciągnionej, jak to zresztą wykazują rysunki 78. i 74.

Rysunek 74.

Arlv!

--Я

Rysunek 73.

Największe naprężenie ścinające:

To =

Ъ .z

przyczem dla |

Q w kg, b i z w cm,

płyt Ъ = 100 cm belek żebr. Ъ = b{,

gdzie:

a) dla płyt i belek żebrowych, jednostronnie uzbrojonych, przy

X d, z = h' — g-

Aż

b) dla belek żebrowych, jednostronnie uzbrojonych, przy x > d (rys. 76) z = h' — x-h у

{у jest odległością wypadkowej ciśnienia od osi obojętnej),

b) dla belek żebrowych, dwustronnie uzbrojonych, przy x> d (rys. 75) z = h' — x -j- yx.

Rysunek 75.

Rysunek 76.

<5__

!*—w

a’) dla płyt i belek żebrowych, dwustronnie uzbrojonych, przy x <^d Aż o'* (h — a') H- oö —

./•

h' - g

И'$Ш_ I ~ WM

ХЩГ\ i üü

-X1 1

wierny, że V = Ai ss, gdzie Az jest przekrojem strzemion, zaś si nat. dop. żelaza na ciągnienie.

Zaś ta część siły poprzecznej, którą przejmą strzemiona (nachylenie może być większe niż 45°), wynosi

ho

Qs=v--

Np. Q = 10000 kg, ss = 1200 kgjcm¹, Ai = 1*4 cm2, h₀ = 48 cm, c = 12 cm, hx = 80 cm, wkładka w strefie ciągnionej = 8 / 14 mm, która posiada przekrój 8 X 1’54 cw³, V = Aż sż — P4 X 1200 = 1680 kg, zatem

48

Qs — 1680 у2 = 6720 kg.

Pręty odgięte mają przenieść siłę

q/= Q — Qs = 10000 — 6720 = 8280 kg.

Jedno żelazo 14 mm) przeniesie siłę Q' = ^ sż = 1*54 X X 1200 = 1848 kg, zatem ilość prętów, mających być odgiętymi wynosi:

Qp 5520

ęT = Jgąg = ^ sztuk, o ile to jest dozwolone ze względu

na badanie momentów, w przeciwnym razie należy zwiększyć ilość strzemion, a odgiąć tę ilość prętów, które są dopuszczalne ze względów wyżej wymienionych.

Przyczepność żelaza i betonu stanowi warunek działania zespołów żelbetowych jako całości. Gdy naprężenie przyczepności przekracza 3 kgjcm2, potrzeba użyć odpowiednich środków dla wzmocnienia, względnie przeszkodzenia przesunięciu, do czego w pierwszym rzędzie służy odgięcie prętów na kształt haków, a także dodanie strzemion (patrz Dr. Thullie „Teorja żelbetu“, wyd. I, str. 119).

Naprężenie przyczepności obliczamy wedle wzoru

Y^y-, gdzie U = obwód wkładki, z zależne od położenia osi

obojętnej, l = długość liczona od największej siły wewnętrznej do końca wkładki.

Tt dop = 2*5 kgjcm, zaś gdy końce wkładki są silnie zakotwione, wtedy naprężenie dop. zwiększa się do 3*75 kg jem*.

Przykład 4.

Obliczyć strop żelbetowy nad salą 18 m X 6*6 m.

Oczywiście zastosujemy płytę żebrowaną, t. j. o przekroju teowym,

lo = 6 6 m

I ₌ 6*6 -j- 2 ^₁₀₀ 6*6J = 6*825 = 6*90 m, zaś szerokość płyty wynosi V — l -f- 2 X 0*2 = 7*33 m. Odstęp żeber od siebie wynosi

2*5

6*6—0*3

= 2*10 m

Rysunek 77.

---

«i

'i'

'///////7s

mm

\S

sc~

L~4—’

przy przyjęciu szerokości żebra Ъ{ = 80 cm. Gdy a к ,0 szerokość

użyteczna płyty b = a, co zachodzi w tym wypadku, gdyż у = = 2-31 m.

2-10

Po myśli treści instrukcji (§ 35, p. 9), szerokość użyteczna płyty a

6^3 = °*³³> wynosi - = 0-48,

po każdej stronie żebra, dla y =

zatem c = 0 48 a = 0-48 X 2*10 = 0*985 m, zatem V = = 2 X 0*985 +    = 2 X 0*985 -+- 0*3 = 2*27 m, widzimy

więc, że b' > b, więc przyjmujemy Ъ = a = 2*10 m.

2*10—0*3

W tym wypadku c = c

grubość płyty wynosi-y = 0*1125 m = 11*25 cm.

Żebro dźwiga płytę o szerokości b = a = 2*10 w, zatem obciążenie na 1 m b. żebra wynosi: podłoga 100 X 2*1 =    ....

obciążenie zmienne 500 X 2*1 = ciężar własny (otaksowany) . .

= 0*90 w, zatem najmniejsza

210 kgjm b.

1050

1400

razem . 2660 kgjm b.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

46

CM

CM

O’

g-

•3

900

Położenie osi obojętnej x

dla sż

0001 ООН

0-273 Ä' : 0-294 /г'

0-254 Л'

0-302 я

0-280 я

0-262 „

“ 0X8-0

“ 885-0

“ 695-0

0-317 я

“ 965-0

0-276 я

0-325 я

0-303 я

0-283 я

о-ззз „

0-340 ..

0-347 я

0-354 я

“ 108-0

0-368 „

0-375 „

“ I86 0

“ 0X8-0

0-318 я

0-325 я

0-331 „

0-338 „

0-344 „

0-351 я

“ 065-0

0-297 я

“ 808-0

“ 0180

0-316 „

0-323 „

0-329 „

0-335 „ i 0-357 я

1200

0-238 h'

0-245 „

0-252 я

0-259 я

0-266 „

“ 8180

“ 615-0

0-286 я

“ 565-0

“ 665-0

0-304 „

tt 018-0

0-316 ..

Przekrój użyteczny Aż = t . ß

dla sż =

1100    1000 I 900

1200

0-226 ß

0-234 я

0-242 я

“ 0У5-0

0-257 „

0-265 я

0-272 ,

0-280 я

0-288 я

0-295 „

0-302

0-310 „

“ 118-0

0-194 ß

0-168 ß

0-149 ß

“ 005-0

0-207 „

0-214 „

0-221 я

0-228 я

0-235 я

0-242 „

0-248 я

0-255 „

0-262 „

0-268 я

0-174 я

0-155 я

181-0

“ 191-0

0-187 я

“ 991-0

0172 „

0199 „

0-205 я

0-212 „

0-218 „

0-223 „

“ 085-0

0-236 я

0-242 я 0-274 я

0-177 я

0183 я

0-188 я

0193 „

“ 661-0

0-204 „

0-209 я

0-214 я

w = 15

Wysokość użyteczna h' = r . a

dla sż

1100 I 1000 I 900

0 555 а

0-570 а

0-587 а

0-537

0-519 ..

0-504 я

0-490 я

“ tit-о

0-463 я

0-451 я

0-440 я

0-430 „

0-420 „

e-4ii „

0-403 я

0-550 „

0-579 я

0-534 „

0-550 „

0-518 я

0-534

0-504 я

0-519 „

0-490 „

0-477 „

0-464 я

“ 894 0

0-443 я

0-433 ,,

0-423 „

0-414 „

0-504 я

0-491 я

0-479 я

0-467 „

0-456 я

0-455 „

0-435 я

0420 я

1200

0-605 а

0-588 я

0-567 я

0-552 я

0-534 я

0-519 „

0-505 „

0-491 я

0-479 „

0-467 „

0-457 „

“ Lff-0

0-438 я

Sb

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

Położenie osi obojętnej x

— ?S TJ IP

1200 j 1100    ;    1000 I 900

0-387 h'

0-363 h'

0-341 h'

0-322 h'

0-393 я

0-400 я

0-406 я

0-412 „

0-418 „

0-423

0-429 „

0-434 „

0-440 „

0-445 „

0-450 „

0-455 я

0-369 я

0-375 я

0-381 я

0-387 я

0-392 „

0-398 „

0-403 „

0-408 „

“ 8X4-0

0-418 „

0-424 „

0-429 я

0-347 „

0-328 я

0-353 я

0-359 я

0-364 я

“ 018-0

0-375 „

0-380 „

0-385 „

“ X68-0

0-396 „

0-400 „

0-405 h

“ 888-0

0-338 „

0-344 я

0-350 я

0-355 я

0-360 „

0-365 „

0-370 „

0-375 „

0-380 „

0-385 „

*.p

Przekrój użyteczny Aź

dla sê =

1200 i 1100 ! 1000    900

0-324 ß

0-281 ß

0-247 ß

0-219 ß

0-331 я

0-287 я

0-253 я

0-224 я

0-338 я

0-345 я

0-352 „ 0-300 „

“ 998-0

0-373 я

“ 088-0

0-387 „

u 868-0

0-400 0-407 „

0-293 я

0-258 я

0-229 я

“ 008-0

0-264 я

0-234 „

0-306 „ 0-312 „

0-270 „ 0-275 „

0-239 „ 0-243 „

0-318 я

“ 185-0

0-248 „

0-325 „

0-331 „

“ 988 0

0-343 „

0-348 „

0-354 r

“ 985-0

0-291 „

“ 965 0

“ 1080

o-зоб ;■

“ xxso

0-253 „

0-257 „

0-262 я

0-267 „

0-271 ; 0-275 я

Wysokość użyteczna h' =

dla Sz —

1100 I 1000    900

0-395 a

0-406 a

0-417 a

0-387 я

0-380 „

0-373 я

0-367 „ 0-360 „

0-353 ,,

“ 848-0

0-342 „

0.337

0-331 ,

“ 6S8-o

“ 958-0

0-398 ..

“ 068 0

0-383 я

0-376 „ 0-370 „

0-363 „

0 357 „

0-351 „

0-345 „

0-340 „

0-335 я 0-330 „

0-408 я

0-400 я

0-392 я

0-385 „ 0-378 „

0-372 „

0-366 „

0-360 „

0-354 „

0-349 „

0-345 „

0-339 „

1200

» 854-0

0-419 я

0-411 я

0-403 я

0-396 „ 0-388 „

0-382 „

0-375 „

“ 898-0

0-362 „

0-356 „

0-350 „

0-345 „

о

<%

oo    a    о    rH,oj    со    -f    о    со    t—    оо    ai i о

СО    СО    -'f    'Ф ^    'Ф    ^    'Ф    'Ф    ^    -гН    ^ to

dla sż

006 j ooox

0-182 h'

0-167 h'

“ 1X5-0

0-250 я

“ 085-0

“ 808-0

0333 „

0-357 „

“ 005-0

0-231 я

0-259 я

“ 985-0

“ 0X8-0

0-333 „

1100

0-154 h'

0185 я

0-214 я

0-241 я

0-267 я

“ 065-0

0-312 „

1200

0-143 h'

0-172 я

“ 005-0

0-226 я

0-250 я

0-273 я

0-294 я

Poniższe zestawienie wskazuje wartości r, t, s dla innych wartości n. Zestawienie I. Dla n

01

Aż— t . ß

dla sż

h' — г . a

dla sż =

Sb

006

0001 0011

1200

006

1000

1200 1100

0157 ß

0-190 я

0-225 я

0-259 я

0-291 я

0-321 я

0-347 „

0125 ß

0-117 ß

0-093 ß

0-756 a

0-797 a

0-828 a

0-856 a

20

0165 я

0-147 я

0122 „

“ 589-0

0-655 „

0-677 я

0-704 я

25

0194 я

0-222 я

0-250 я

0-277 я

0-302 я

0173 я

0199 я

0-223 я

0-245 я

0-265 я

0149 я

0-540 я

“ 090-0

0-580 я

“ 86Q-0

30

0172 я

0-195 я

“ 9X5-0

0-236 я

0-475 „

0-426 я

0-388 я

0-358 я

0-492 „

0-508 я

0-526 я

35

0-440 я

0-400 „

“ 898 0

0-456 я

0-467 „

40

0-412 я

0-378 „

0-423 „

0-389 я

45

50

•"2 =

dla

1000 I 900

0-357 h'

0-334 h '

0-410 „

0-455 „

0-493 „

0-526 „

0-554 „

0-580 „

0-384 „

0-428 „

0-467 „

0-500 „

0-528 „

0-553 „

1200 j 1100

0-313 h'

“ 598-0

“ ÇODO

0-443 „

0-476 ,,

0-504 „

0-532 „

0-294 h'

0-343 „

0-385 „

0-422 „

0-455 „

0-484 „

u 0IQ-0

900

0-203 ß

0-245 „

0-290 „

0-329 „

“ 698-0

0-407 „

0-443 „

Aż =t . ß

dla si

1000

0-182 ß

0-221 „

0-259 „

0-296 я

0-330 „

0-360 „

“ 968 0

w w.

ООП

0-165 ß

0-202 „

0-235 ,,

0-269 „

0-300 „

0-329 „

0-358 „

1200

0-151 ß

0-187 „

0-215 „

0-245 „

0-274 „

“ 108-0

0-321 „

Zestawienie II. Dla n = 25.

dla sż

006 I 0001 ! 0011 I 0051

0-622 а

0-618 а

0617 а

0615 а

0-522 „

0-542

0-403 „

0-365 „

“ 988-0

“ 518-0

0-517 „

0-516 „

0-505 „

0-450 „

0-401 „

0-364 „

0-333 „

0-310 „

ß ==, \JM h, gdzie Ш w Tcgm, zaś b

0-448 „

0-399 „

0-332 „

0-308 „

'jj

0-446 „

0-396 „

0-359 „

0-330 „

0-303 „

8b

20

25

30

35

40

45

50

Przyczem ot

Z tablicy naszej obliczyć tego nie możemy, zatem posługujemy się zestawieniem na str. 722. do 725.

Zestawienie to służy dla obliczenia sposobem analitycznym wysokości użytecznej (h'), przekroju wkładki (Aż) i odstęp osi obojętnej (x), dla rozmaitych Sb i sż przy n — 15, przyczem

oc = \JÆ-, ß = \J M . b, gdzie M w kgm, a b (szerokość statyczna)

przy płytach = 1 m, zaś przy belkach żebrowych = b (szerokość statyczna) belki żebrowej.

Wracając do naszego przykładu, mamy

16000 kgm,

g⁻ ql² =    2660 X 6 93² = 15990 kgm

zatem

^ 21

przy przyjęciu sż = 1100 kg/cm², sj = 35 kg jem², z zestawienia na str. 722., mamy h' = 0*455 а, # = 0*323 /г'

Л* = 0-230 ß

a=V

16000

= 87'3, ß = \/М . 6 =183-5,

zatem

h' = 0-455 X 87*3 = 39 7 cm, ж = 0-323 ft'= 13-00 ш,

= 0-230 X 183*5 = 42-2 cm², zatem przyjmujemy 6 У 30 mm, których Aż = 42 42 cm², li — 12*5 cm,

a = 2-5 -t- 1-75 d = 2*5 -+- 1 75 X 3 0 = 7-75 cm,, bt = m. 2 5 d = 3X25X 8 = 22*5 = 25 cm, Я=/г' + й= 39-7 ш + а = 39-7 -f-7*75 = 47 45 cm,

Z?

w?

Rysunek 78.

-3=Z/Z

w.

odstęp żeber a = 6-6 — 0-25

= 212 m,

zaś b = В = 2 X 0 985 -h 4-    = 1-970 -f- 0-25 =

= 2*22 m, ze względu że b > a, przyjmujemy a = = b = В = 212 m i przeliczamy cały przekrój (rys. 78):

ciężar podłogi 87*5X2*12 = . . obciążenie zmienne 500 X 2*12 =

212 kg m b.

1060 „ „

ciężar własny 2'12 X 0125 -j- 0*403 X 0*25    2 X

0*06'

X 0*06 X -~2~

2400 =

razem . 2128 kgjm b.

zatem

M = -g qK = -g 2128 X 6-93² = 12-780 kgm = 1,278.000 куст

Ж5* X 212

d»b

fi A z h' -Ą- 2

15 X 42-42 X 39-7-f

d Ъ —f— Yl Az

12 5 X 212-1-15 X 42-42

25240 -h 16550    41790

2650 -f- 636

3286

= 12 7 cm

d*

12-5

У = х~-2

6 (2 X — d)

= 12 7 —    *+

12*5²

6 (2 X 12*7 — 12-5)”*

= 6 45 -f- 2 6 = 9 05 cm

1,278.000

oi — Ai(h'-x+y)~ 42-42 (39-7 — 12'7 -+- 9-05)

835 kglcm*

Zb — °én {V — æ)

= 835

12-7

15 (39 7 — 12-7)

= 20*6 kgjcm 2

widzimy, że wymiary są za duże, więc należy je zmniejszyć, a całe obliczenie przeprowadzić na nowo; my jednak pozostaniemy przy tych wymiarach i przeliczymy tę żebrowaną płytę ze względu na naprężenia ścinające i przyczepności.

7360 kg

q l 2128 X 6-93

Naprężenie ścinające:

= 816 kg\cmfi

7360

bx z — bx (h' —хл-у) ~~ 25 (39-7 — 12-7 -f- 9*05)

г = 3605

gdy dopuszczalne wynosi t₀ = 3 7 5 kg\cm²

Teraz sprawdzimy, czy ze względu na, jest możliwe, tak jak to powiedzieliśmy poprzednio. ₌ _2.

momenta, odgięcie prętów

Mm

Vmax obliczamy z wzoru т₀ =

Vmax

= 3*75 kg cm*. zatem

odstęp

Ъх z

Vmax = To ht z = 3*75 X 25 X 36*05 = 3375 kg

го =

A — Vmax 7360 — 3375    3985

2128 - ⁼ 212 8

= 1*89 m = 189 cm.

Skośna siła ciągnąca

zaś =

zatem

^ A -+- ^dop

2 X u> X Л| X 25 = 28.000 kg,

8-16 -+- 3-76

X 189 X

28.000

V2

= 19.800%, zaè Aż

£    19.800

Sż

1200 = 16'6 cm*’ Ł j-

3 £ 30 mm, zatem mamy odgiąć 3 pręty {£ 30 mm). Odstęp między niemi powinien wynosić === Zaczynając o 15 ш

poszczególnych prętów od podpory wynosi: pręta pierwszego: 189-h 15 = 204 cm,

„ drugiego: 189 -+-15 — 63 = 141 cm,

„ trzeciego: 189 -b 15 — 2 X 63 = 78 cm.

189

= 63 cm.

dalej od podpory, odległość miejsc odgięć

2128

X (l — x) = —g— ж (6*93 — a?) = 1064 a? (6*93 — ж).

Dla хг = 2*04 w, i¥ = 1064 X 2*04 (6*93 — 2*04) = 10.600 kgm-tutaj pozostaje 5 prętów £ 30 mm, które mogą znieść moment Ml = Aż sż z = 35*35 X 1200 X 36*051 = 15.200 kgm.

Dla = 1*41 m, M = 1064 X 1'41 (6*93 — 1 41) = 5270 kgm, tutaj pozostają 4 pręty, które zniosą moment Щ = 4 £ 30 mm, Aż sż z = 28*28 X 1200 X 36*05 = 12.000 kgm.

Dla #₃ = 78 cm, M = 1064 X 0*78 (6*93 — 0*78) = 5120 kgm, tutaj pozostają 3 pręty, które zniosą moment:

Ms = 21*21 X 1200 X 36*05 = 9630 kgm.

¹ Z ciągle się zmiejsza, lecz my zatrzymujemy tę samą wartość, co upraszcza obliczenie i daje większą pewność.

Po myśli treści instrukcji musimy dać jeszcze strzemiona, aczkolwiek od; ' te pręty zniosą całą skośną siłę Z.

Dla przykładu przeliczmy strzemiona, które przyjmujemy dwuciętc У .6 mm, a odstępie c = 12 cm.

2 X 0-28 X 1200

= 2-24 kgjcm².

Strzemiona te zniosą naprężenie ścinające Aż sż

tst =

e ■ b₁    12 X 25

Resztę muszą znieść pręty odgięte.

189 = 25 702 = 17.550 1гц

Siła ścinająca, którą one muszę znieść, wynosi (rys. 79): Г 1*51 -h 5*92    1    Г 1

= 12.400 %,

17.550

\A’ “ 4/-

Rysunek 79.

LH

со- J&Scym. —

Aż =

zatem należy odgiąć pręty o przekroju 12.400

— =    j₀₍)₍₎ = 10-33 cm2, to jest 2 f 30 mm (1414 cm²).

Rysunek 80.

Przykład 5.

-X--- - ö'OO--- — Л‘

Obliczyć strop nad pokojem, z obu j stron wysadzonym jako wspornik j ganków (balkonów), obciążenie [ zmienne 500 kgjnfi (rys. 80).

a) Obliczenie płyty pola środkowego.

Przyjmujemy grubość płyty 12 cm, odstęp żeber l = 3*00 m.

= 72

Ciężar własny 0-12 X 2400 . . == 288 hglm2 podłoga

ciężar użytkowy ....== 500    „

q = 860 hg\m²

ą P 860 X 32 M = T4 = Ï4

= 553 kgjm

^/553 = 23*5, dla sż — 1200 i sb = 40 kg! cm².

Z tablic: str. 722.:

12 cm

h' = 0*411 X 23*5 = 9*66 cm Aż — 0*228 X 23*5 = 5*37 cm². 9/9 mm (5*72 cm²) h — h' -j- a — 9*66 -f- 1*7 cm = 11*36 a = 1*25 -+- 0*5 d = 1*25 -j- 0*5 X 0*9 = 1*7 cm zatem ^ = 860 kgjm, M = 553 kgm

£C =

15 X 5^2

100

2 X 9*66 X 100' 15 X 5*72

= 0*858 — 1 -+- 4*84

]-

3*3 cm

аь =

2 X 55.300

3*3

= 39 kg!cm²

100 X 3*3 (9*66 — -g-

8-56

Gż =>

55.300

= 1130 kgjcm².-

5-72

Moment na podporach:

ql²

Mp — 12 —

860 X 3*0²

12

645 kgm.

Moment ten będzie równy zero w odległości JL- 0-21 l = 0 GB m = = GB cm od osi żebra, 30 cm szerokiego. Moment w zewnętrznej

JM 6 3 -

to g

675 X 48

krawędzi żebra Mur =

zaś Mkr = 22-1, wysokość h' = 12 — 2 = 10 cm = r\jMkr = = r 22* 1, zatem r = 0 452, co odpowiada Sb — 83 i sż — = 1000 kgjcm² (właściwie: r = 0*458), zatem Aż = 0*248s^Micr =

= 5*5 cm², nasze uzbrojenie (9 У 9 = 5*72 cm²) w zupełności wystarcza; pozatem rozszerzemy żebra zapomocą skosów (wut.

63

63

490 kgm,

Przy skrajnych żebrach M'p =

q l² 8G0X9

967 kg m.

Moment ten w odległości 0 33 l = 99 cm (od osi żebra) będzie równy zero, zatem analogicznie do poprzedniego

M'p (99

30'

967 X 84

813 kgm, M'kr =28*5,

h' = 10 cm — r 28 5, zatem r = 0 351, co odpowiada зь — 46 i Aż = = 1000 kg\cm², gdy dopuszczalne wynosi Sb = 40 względnie 55 kgjcm².

Mkr —

99

99

Gdyby r było zawsze 0 25, wtedy należy dać skosy, na przykład 1:3, co przy wysokości 5 cm daje szerokość 15 m, zaś wysokość w krawędzi żebra !n{ = h' 5 cm = 15 cm, 15 = r 28\5, zatem r = 0 523, co odpowiada Sb — 29 i sż = — 1200 kg jem², zaś moment w punkcie zakończenia skosu, odległego o 30 cm od osi żebra, wynosi:

80

M"kr = —

M'p I 99 — Y — 15

99

967 X 69

—99----= 671 kgm,

\/ M"kr — 25-9,

b' =*= 10 == r 25*9, stąd r = 0 386, co odpowiada зъ — 41 i Sb — = 1000 kgicm², zatem Aż = 0*3 X 25*9 = 7*76 cm², to jest dajemy 13/9 mm, którycli przekrój Ät = 8*27 cm².

b) Obliczenie płyty pola skrajnego. 860 X 9

= 703 kgm,    = 26 5

M = JJ g l² =

dla Sb — 40 i sż = 1200 kg jem², h' — 0*411 X 26*5 = 10*9 cm, h = h' -h 2 = 10*9 4- 2 = 12*9 = 13 cm,

Aż — 0*228 X 26*5 = 6*05 cm², dajemy 10/9 mm (6*36 cm²).

11

c) Obliczenie żeber wysokości 40 cm, szerokości 30 cm.

= 863 kg\m b.

Obciążenie płyty 0*12 X 8*0 X 2400

żebra 0*30 X 0*40 X 2400    . . . . = 288

podłogi 73 X 3 m

= 219

g = 1370 kg\m b.

ciężar użytkowy p — 500 X 3 = 1500    „

q = 2870 kg Im b.

Przy obciążaniu mogą zajść następujące wypadki obciążenia ciężarem użytecznym :

1.    Obciążenie płyty pola środkowego.

2.    Obciążenie płyt pól skrajnych (wspornika).

3.    Obciążenie jednego pola skrajnego i pola środkowego.

4.    Obciążenie drugiego pola skrajnego i pola środkowego.

5.    Obciążenie jednego pola skrajnego.

6.    Obciążenie drugiego pola skrajnego.

Przeliczm y~ w y p a d e к 1.

1500 Х5Х у =0

4X5- 1370 X (5*0 -4- 1-8 -h 1*2)    1*2

25

5 4 = 1370 X 8 X 2*8 4- 1500 X 80.680 4- 18.750

A — 18

9870 — 1-8 X 1370

2870

= 9870 kg

g — q X = 0

7404 ⁼ ¥870

= 2*58 m

Мтах = А X

1-8

- !'⁸ 9 l-j- -+- »

"^2 2870

Mmax= 9870 X 2*58 — Р8Х 1370 X 3-48 — 2*58²X    =

Przy odstępie żeber a — 3*0, rozpiętości l — 5, stosunek

= 0*6, szerokość użyteczna b — (2 c -b b) płyty :

zatem c = 0 43 a = 0 43 X 3 = 1‘29, jednak стах — 8 X 012 = 0 96 cm, zatem b — 2 c -+- bx = 1-92 -b 30 = = 2*22 m.

7400 kgm.

cc Uo

= 0-43.

3340 = 57-8

dla Sb = 20 i s& = 1200 kg jem², h' = 0*732 X 57*8* = 42*5 cm zaś Aż = 0122 X 57*8 X 2*22 = 15*72 cw², to jest 7 $ 17 mm (15*89 cm²), zaś h = h' -j- a = 42*5 -b 4*5 = 47 cw.

Wypadek 2. wywołuje ciągnienie w górnej strefie płyty. 2870 X 1‘8²

Moment podpory: Ma =

4650 kgm; & = 0*30,

h' = 0-411 X 124-5 = 51-2 cm, zaś Ji — h' -h a = 512 -+- 4*5 ^

= 56 cm.

Mb = —

1720 kgm 17-20 =    /5750 = 76

Aż — 0 228 X 1245 X 0*8 = 8‘47 cm², 5 £ 15 mm (8 85 cm2) 2870 X 1*2

0-80

zatrzymujemy wysokość h' = 5Г2 cm,

42-5

zatem

'M

15500 = 124 5, dla Sh = 40 i sż — 1200 kg'cm²,

li = г X 76, stąd r = —⁼⁼ 0*560,

co odpowiada sh = 27 i sż = 1200 %/cm²,

= 0160 X 76 X 0*8 = 8*55 cm², to jest 2 £ 15 mm (8'54 cm²).

Uwagi: Najekonomiczniejszy przekrój żelaza wynosi 3 °/₀ powierzchni betonu.

Na strzemiona używa się wkładek o średnicy 5 do 10 mm, a wyjątkowo 12 mm.

Średnica

cm

Ciężar

1 m b. w leg

Obwód

w cm

0-5

0154

1-57

0-6

0-7

0 222 ¥302~

1-89

2-20

¥8

0-395

2-51

0-9

10

0-499 (I-C,17

2-83

314

1-1

“1-2””

13

1-4

1-5

17

1-8

1-9

2-0

0 ¥88” TW ' 1*208 1-387

7ТШ~

“Г782”

1- 998

2- 226

“¥¥66“

3-46

3-77

4-08

4-40

T7 Г

503

5-34

¥65“

0-20 0-39 0-59 1V28 ¥т57 ”¥85' 0-38 0-77 1 iHtt 101 1 0 64 1-27 T WO 1*57 ¥36 0 95 T90 2*85 1 13 2-26 Т-39 1*33 ¥66 ¥99

1    54 ¥7)8 Т-62 1-77 3-54 jr31

2    0Ï 4 (12 6~03 ¥27|4'54 6-81

2-54

0-781 0-98 1 18

113 l'41| 1-70

-г-i los

1 54

201

2-54

1-93

2-52

318

5-97

2-84

5-08 7-62 Тб8 ¥-52

2 31

3 02

21

2-719

2-2

2-3

¥4

i¥

2-984

”¥26Г

”3⁷55l“

¥¥s~ ШГ “ШГ

“7¥з“”

7*54

2-6

3-853'

¥¥68

7-85

2-7

¥8

817

2-9

4-495

4-834

”¥185

8-48

8-80

911

30

5-549

9-42

¥2

6-313

1005

зТ

7-127

¥б

7-990

10-68

П¥Г

3-8

8-903

11*94

40

9-865

12-57

Р2

4-4

"Тб“

10-86

¥Г92

1318

13-81

1308

14-45

4-8“

14-22

50

15-45

1508

ТТ7Г

3 14 6-28 9-42 3 46 6 92 10-38 ¥80 7-60 ПТ) TÏ5 ¥-30 ¥45

4- 52 9 04 13-56 Т¥Г ¥82 14-73

5- 31 10-62 ¥93

5- 73 11-46 17 19 616 12-32 18-48

6- 6Î ¥22 19 83 TÖ7 ÏHÎ 21-21

8- 04 16-08 2412

9- 08 18-16 WÛ 10 18 20-36 30 54 И34 2^68 34 02 12-57 2¥14 37-71 13¥2 27-65 41-43 15*18130-35 4Т51 l¥65 33-37 TT 18 Г 36-2

i ¥70 з¥Т

54-3

¥¥

Tablica przekroji

Przekrój w cmz

9 I 10 I 11

¥¥2 "TW

1-76 1-96 2 16 ¥55 2-83 3 Ï1 3-471 3-85 4-24

4-53

5 03

6-36 ‘7-00

3-93 4*711 5-50    6-28    7'06 7'85 8-64

5-70 ¥¥5 W-6Ö ~¥50 9-50 10-45 5-65 ¥78 7-91    9-04 10 17 11 30 72Ts

¥29 10-62 11-95113-27 ï 4 ¥

7- 70 9-24 10-78 12*32 T¥86iÏ5:4Ô НИМ

8- 85|10-60 12T37 14 14 15-90,17-67 1И44

10- 05 I¥Ô6 ТШ 16-08 T8¥9|20-10 2211

11- 35 13-62 15-89 18-16 20-43122-70 25;0( 10-18 12-72 15-27 ÏTTl 20-36 22-90|25T5 27-91 11*34 14-18 17-01 19-85 22-68 25-52'28:3:|ТГ¥ ¥57 15-7o|ï¥84 21*98 2512 28 26j31-40 34 : 4 13¥4 Î7¥Ô|20-76 24-22 27'68| 31 -14,34-60 38 ( 6

15- 20 19 00|22-80 26 60 30 40] 34-20 38:00j41 -8<

16- 62 Ш-77124-93 29⁷Ö8 33-20J 37 â5J4Ï oO 45~66

18- 08 22-60 27-12 31-64 ¥¥Ï6 40-68|4^20149^76

19- 64 24 50|29"46 ЗТ37 ¥¥“28 44*19|49*10|54 01 21-24 26-55 31-8613717 42*48| 47-79|53-10iu8Ti 22d)2 28-65|34-38 40-11 45 84 51*57 ТТЛбЗ'оЗ 24-63 30-80136-96 43-12 49 28 55-44|б1-бО 67 76 2¥44 33 05|3¥б6 4¥27 28⁷28 з¥35|42-42149-49 32 16 40*20148*24 56-28 3¥32 45-40|54 -48|63*56 40-72 50-90161-08 71 -26 4¥36 5¥70|б¥04 79-38 50-28|62-85|75-42 87*99

69 15|827 5 96-7 75*85191 -0 106-1 66-7 83Т 100-0 116-8 72-3 90⁷5“|ï08¥ Ï2¥8 78:8 9¥5" iT¥2 138-0

3-80

4-75

3-82 4-45    5-09i 5*72

4-52

5-31

6-64

616

7-08

8-04

9-08

55-25

бОЗИ

52-881 59-49

56-56

*6Р32

72-64

81-44

56*10

63-63

ТГзб

70-70

72-71

77-77

81-72

9Г62

¥F¥

101-8

90-72 102 06 100-56 113-13

1010

121-5

133-5

145-0

157-5

113-4

125-7

124-2

136-5

П¥¥

138-2

166-5

1630

177-2

181-0

197-0

żelaza okrągłego.

gdy ilość żelaza wynosi

12    13

14

15 I 16

17

18

19 I 20 I 21

22

23 j 24 I 25 sztuk

2-35

^40

2-55

3-68

2-74

3-96

2 94¹; 314

3-33

3-53

3-72

3*92    4 12

4-31

4-51 j 4-70| 4-90 crrfi

4-251 4-53 4-81

509

5-38

566    5-94

6-23

6-51    679

462

501

5-39

578    616

655

6 04

6-54

7-63

9-42

8-27

7-04

7-55

8-05

855

6-93

9-05

8-90| 9-54

1018

10-81

10-21

10-99

7-32

7-70

8-09

8-47

8-86

924

7-08

9-63

9-56

1006

11-40

12-35

13-30

11-78

1T25

12-56

15-20

13-35

1615

1J-45 T4ÏÏ3

1710

1208

14-92

1805

12-72

15-70

1900

1056 11 07 13-36

11-57

1207

12-58

16-49

Ш5

17-27

14-63

18-06

15-26

15-90

19*63

20-90

21-85

22-80123-75

13-56

14-69

15-82

16-95

18-08

19-21

20-34

15-93! 17-26 20 02

18-58 "19-91

21-24

21-21 W\I

22-97

2613

21-56 23-10 24-74 26-51

24-64

28-27

22-56 23-89 26-18 27-72

21-47

25-22

29-26

22-60

26-55

30-80

23-73 24-86

27-93

32-34

29-26

WŚ8

28-14

30*151 32 16

30-001 31-80

34-17; 3618

33-60 35-30

3819

40-20

3717

42-21

38-94

25-99

3059

35I2

40-71

27*12 ! 28*25

31-87 33-20 36-96 ШИЮ"

42-48144-25

27-24“

29-51

30-48! 33 10 348)81 36*92

31-78

35-56

39-76

34 05! 36-32

38-591 40-86

43 13 45-40

47-67

44-22

.49-94

46-23

48-24

50-25

52-21 54-48

56-75

38-20| 40-70

42-50! 45-^4

43-301 45-80 48 26

50-90 53*34 55-88

58-42

60-96

63-50

48-28

5100

37-681 *0-82

43-96! 47-10

50-24 53-38

56-52

53-96

59:66

56-70

59-64

62-48

65-32 68 16

7100

62-80

65-94 69-08

72-22 75-36

78-50

41-52 44-98 45-()0~49-40

49-90 54-05

54-24 58-76

58-92

63-721 69 03

68-76|- 74-49

73-92

79-32

84-84

80-08

85-93

91*91

¹

Obliczenie strzemion.

Gdy z obliczeń, dokonanych według poprzednich wzorów, wypadnie największe naprężenie na ścinanie betonu, większe niż dopuszczalne, wtedy należy odgiąć część prętów i dać strzemiona. Zazwyczaj przyjmujemy odstęp strzemion, obliczamy siłę, którą one mogą przenieść, a resztę mają przenieść odgięte pręty. Stosownie do § 36, p. 3, instr. strzemiona należy umies/.czać także i w tych częściach belki, gdzie ze względów statycznych one nie są potrzebne.

Obliczenia strzemion, pracujących na ciągnienie (a nie ścinanie!) wedle Dr. Saligera, powinno się liczyć jako słupy belki kratowej, której ciśnienia przenoszą się przez beton, spełniającym tutaj rolę zastrzałów.

Rozróżnić tutaj należy kratę pojedynczą, dla której odstęp między strzemionami (c) jest równy odległości między punktami zaczepienia, ciągnienia i ciśnienia (h₀), od kraty dwu, trzy lub wielokrotnej.

n krotnej ; wtedy c = g-, względnie 3, względnie — h₀.

Przy kracie pojedynczej V = Q,

c

zaś kracie wielokrotnej V —    Q,

Maszyny budowlane.

Zastąpienie pracy ręcznej pracą maszyn nie ominęło i przemysłu budowlanego. Ze względu na kolosalną wagę tego procesu, poniżej podaję parę rycin maszyn budowlanych, najkonieczniej potrzebnych w czasie budowy.

Rysunek 81.

k-

Гф

•■■ -C'

Щй«^

Mieszarki betonu i zaprawy dzielimy na: pracujące nieprzerwanie i okresowo.

Nieprzerwanie pracujące, używane do mieszania zapraw, zwyczajnie mają kształt podłużnego koryta, nachylonego ku odpływowi zaprawy. Otworem, umieszczonym u początku koryta, wsypuje się piasek i gaszone wapno, a ślimacznica, obracająca się w podłużnej osi mieszarki, mieszając składniki, przesuwa całą

Ryciny czerpane z katalogu firmy Allg. Baumaschinen-Ges., Wien, VIII/2.

masę ku odpływowi. Dopływ wody jest tak urządzony, że z koń за koryta mieszarki wychodzi gotowa zaprawa.

Rysunek 82.

ii

«w

-4

-.i

'*r.i

*    .*v>!

рЛ-А

..." Щ

.

Napęd jest ręczny lub maszynowy (2 К. M.) przy 150 względni 300 obrotach n,i minutę. Wydajność D5 względnie 4 mз zapraw na godzinę.

Okresowo pracujące mieszarki dokonują swej pracy c pewien okres czasu przy wydajności odpowiadającej objętość skrzynki. Mieszanie odbywa się najpierw na sucho, później po d daniu wody na mokro.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

у fj

- 'T'"

Mieszarki te dzielimy na:

1. Mieszarki spadkowe (ryc. 81.), które dokonują mieszania przez ruch obrotowy bębna mieszarki i wolnego spadu materjału mieszanego. Bęben mieszarki ma zazwyczaj postać kuli. Objętość bębna wynosi od 200 do 420, a nawet 1000 l. Wydajność godzinna wynosi od 6 do 16, a nawet 40 m³ betonu. Zużycie mocy 4 do 7, a nawet i 20 К. M. przy 30 do 40 napełnieniach (okresach) bębna w godzinie. Ilość obrotów od 300 do 250 na minutę.

Rysunek 83.

erow-l носил®

Ш:

2. Mieszarki wsteczne, które posiadają stały bęben, a pracy mieszania dokonują łopatki, obracające się na wale, osadzonym w tym bębnie. Objętość bębna wynosi 220 do 750 Z; wydajność 8 do 25 w³; zużycie mocy 4 do 14 К. M. ; ilość obrotów: około 120 na minutę.

Wyrobiony beton wprost z mieszarki jest transportowany przy pomocy wyciągu do miejsca zużycia.

Ryc. 82. przedstawia wyciąg transportujący beton z mieszarki na miejsce zużycia, przy którym opróżnienie następuje automatycznie.

Wyciąg taki normalnie pracuje na wysokość do 20 m, lecz przy małych kosztach może być odpowiednio przedłużony.

Objętość skrzynki wyciągu wynosi od 150 do 375, a nawet 1000 /.

Szybkość ruchu wyciągu wynosi 25 w/minutę. Zużycie mocy od 2 do 7. a nawet 20 К. M.

Ryc. 83. przedstawia przekrój takiego wyciągu, z którego widać, że przy zastosowaniu tych maszyn odpada przeładunek betonu, przez co pracę uproszczono, a koszta jej obniżono.

Ryc. 84. przedstawia sposób doprowadzenia betonu lanego na miejsce zużycia. Sposób ten obniża koszta własne przedsiębiorstwa.

Do transportu cegły lub zaprawy wapiennej służy wyciąg o ruchu nieprzerwanym, zwanym „paternoster“.

-Г

-Lsc«*

г-

УЯ

j:

»'

/У:

Rysunek 84.

ж?

//

jgy

//

/Z : V :

I«

iX

jQa

m

ni

нр

шУШ-у¹

ЛЕазИ¹ . fi

Kit

■ :*

fl . ■    * -VJ

;xf

ar

Ж fi

Mi

>:

n S

*

А

%

Кг

\\

ш

m

iâ

й

w

W

' ■ ",

O O O O

h

«

Jß

H

Ш.

к. ii P

g    Â—¹

с

j\

H

&

o⁴

ж

IL

E

;'t

“F’Ç

£

i

!

У

-

ms

7# J

e-

и

-

Normalna wysokość działania tego wyciągu wynosi 20 vn\ napęd ręczny przez 2 ludzi lub maszynowy, przy zużyciu mocy 2 do 3 K. M. Szybkość ruchu wynosi: 12 do 18 m/minutę (patrz rys. 85.).

Wydajność jego wynosi 2500 cegieł i 33 zaprawy na godzinę.

I w tym dziale istnieją szybkobieżne wyciągi (patrz rys. 86.) o znacznie większej wydajności niż „paternoster“, gdyż posiadają szybkość 50 do 60 m na minutę. Zużycie mocy wynosi 7 do 8 K. M. Praca jego zastępuje pracę 14 kożlarzy przy obsłudze 5ciu ludzi, zatem oszczędność sił roboczych wynosi 14 — 5 = 9 ludzi, przyczem nie należy zapominać o kosztach 'napędu i amortyzacji wyciągu (w 300 dniach).

Rysunek 86.

Г1

li

liv'CV-

■Ж»*

ШШ-

щ

#i§

mt'A - .

.

■. v.!

Egpg

Koszt godzinny tych wydatków jest mały i wynosi tylko równowartość płacy za 2 do 3 godziny pracy pomocnika.

Kys. 87. przedstawia maszynę, która wyrzuca ziemię ukopaną w wykopach pod budowę, a załadowaną do odpowiedniej skrzyni, na wysokość 5 do 6 m. W najwyższym położeniu skrzynia automatycznie przewraca się, a ziemia zsypuje się po równi pochyłej, wprost do podstawionych wozów. Objętość skrzyni wynosi 500 l, szybkość podniesienia tejże skrzyni około 15 w/minutę, zużycie mocy 8 К. M.

Rysunek 87

fi

/à

RÓŻNE WZORY, DATY I WSKAZÓWKI.

I. Wyznaczenie środka ciężkości.

1. Środek ciężkości linji.

0 ciężkości linji wogóle, a wiec i o środku jej ciężkości można mówić w tym razie tylko, jeżeli się pomyśli, iż punkta, jako składowe elementa linji w pojęciu geometrycznem, są atomami materji. Na tern więc założeniu opiera się cały wywód niżej przeprowadzony.

Środek ciężkości linji prostej jest w połowie jej długości.

Jeżeli linja jest łamana,

więc złożona z odcinków prostych, których długości są na przykład    b, c, to celem

wyznaczenia jej środka, ciężkości odnosimy ją do prostokątnego układu osi spółrzędnych О X i O Y dowolnie położonego, wyznaczamy odcięte x1} x₂, x₃, oraz rzędne yu y₂, y₃ środków ciężkości każdej części łamanej а, b, c, obliczamy ich momenta statyczne względem osi ж-ów axu b x₂, c x₃ i względem osi «/-ów ауи b y₂, cy₃\ a opierając się na tej zasadzie, że moment statyczny wypadkowej siły, względnie ciężaru R równa się sumie momentów statycznych poszczególnych sił czyli ciężarów składowych, otrzymujemy w niniejszym przypadku

a V\ b У z -t- с Уз

Xq =

x₀ (a -h b -h c) — a х^ч-Ъ x₂-hc x₃-, y₀ {a-\-b-\-c) — a yx -hb y₂-\-c y₃^ stąd rzędna i odcięta całej linji łamanej a xi -H b x₂ -h c x3 a-{-b-\-c

gdzie dla długości а, b, c i dla wszystkich spółrzędnych należy przyjąć tę samą podziałkę w rysunku.

W ten sam sposób dają się wyznaczyć spółrzędne x₀, y₀ środka ciężkości ramion danego kąta, albo też środka ciężkości obwodu każdego danego utworu geometrycznego, ograniczonego linjami prostemi, gdyż zarówno ramiona danego kąta, jak rzeczone obwody są właściwie linjami łamanemi.

Rzędna środka ciężkości łuku ł koła o promieniu r, mierzona od środka koła, równa się iloczynowi z cięciwy i promienia, podzielonemu przez długość łuku, jak to wynika z równania

Уо = 7*

gdzie c jest cięciwą luku, zaś początek O układu osi spółrzednych OX i O Y znajduje się w środku koła, zaezem y₀ jest odstępem środka ciężkości łuku od środka koła.

2 г*

Dla półkoła с == 2 r, ł —гъг stąd у₀ =

I LC

ГС

2. Środek ciężkości płaskich utworów geometrycznych.

Środek ciężkości powierzchni trójkąta leży na linji, łączącej wierzchołek jego którykolwiek ze środkiem boku przeciwległego, w odległości -g- części tej linji od rzeczonego boku mierzonej.

Środek ciężkości r ó w n o 1 e gł o b о к u tworzy punkt przecięcia się obu jego przekątni.

ciężkości trapezu o wysokości li leży na linji, łączącej środki obu jego boków równoległych a i b, zawsze jednak bliżej boku dłuższego z nich obu. Gdy więc a<b, to odstąp od boku a i odstęp od boku b, czyli rzędne ya i уь wynikają z wzorów

Środek

h a-{-2 b **=¥ •

h 2 a -f- b

уЬ = TT ■ аЦ^Ь

Z wzorów tych widno zresztą, że у a > уь, gdyż {a^-2 b)> ( 2 a-Ą-b).

Rysunkowo można wyznaczyć środek ciężkości trapezu, jeżeli połączy się prostą środki obu jego boków równoległych, i następnie przedłuży w przeciwne strony każdy z tych boków o długość drugiego; punkt — w którym przetnie się prosta łącząca oba końce przedłużeń z ową prostą, łączącą środki obu boków — jest środkiem ciężkości trapezu.

Środek ciężkości dowolnego czworoboku. Celem wyznaczenia tego środka dzieli się, czworobok zapomocą przekątni na dwa trójkąty, wyznacza ich środki ciężkości i łączy je prostą zwaną linją ciężkości; następnie tak samo postępuje się z drugą odmienną parą trójkątów, otrzymanych zapomocą drugiej przekątni. Punkt — w którym się przetną' 1 inje środków obu par trójkątów — jest środkiem ciężkości czworoboku.

Również zapomocą momentów statycznych, odniesionych do prostokątnego układu osi spółrzednych można wyznaczyć środek ciężkości czworoboku. W tym celu dzieli się czworobok, przekątnią na dwa trójkąty, wyznacza sic ich środki ciężkości, oraz spółrzedne obu tycJi środków xu yx i x₂, y₂ w odniesieniu do układu osi spółrzędnych, i oblicza się powierzchnie ft i f₂ trójkątów. Na podstawie tych danych otrzymuje się równania momentów statycznych względem osi #-ów i y-ow:

У\\ (fi /a) — У\ fi H- У z fzi

xo (fi "+" fz) = x\ ft "4" xz fzi etąd spółrzedne środka ciężkości czworoboku

//1 /1 “+" 2/2 fz ~    A-b/2    *

wyzna-

oraz

Środek ciężkości dowolnego wieloboku daje się czyć dokładnie tymi samymi dwoma sposobami, jak czworoboku. Jeżeli jednak wielobok ma znaczniejszą ilość boków, to dwukrotne dzielenie go przekątniami na części itd., przedstawia się w całości jako sposób bardzo zawiły. W takim razie najkorzystniej zastosować sposób wyznaczenia spółrzędnych środka ciężkości zapomoca równań momentów statycznych, a mianowicie: Po podzieleniu wieloboku na poszczególne części wyznacza się każdej środek ciężkości, spółrzedne wszystkich tych środków w odniesieniu do układu prostokątnego osi spółrzędnych i oblicza powierzchnie /i, /₂, f₃.. fn wszystkich części składowych wieloboku.

Na tej podstawie otrzymuje się równania momentów statycznych względem osi #-ów i y-ów:

-\-Xn fn,

xo (A    /2 “+~/3 “4- • • • • •+■/■») — #1 A + ж₂ /2 + #₃ /3 H-

czyli #₀ £ /“= S ж f #0 CA -ь fz /i -ł- • • • • -b A) = 2/1 A -1- 2/2 fz -4-2/3 A -4- • • • . -ł- yn fn, czyli t/₀ S f = 2 у f stąd

L»

le?

- Ms

"■b

fl +/2+Гз+-*- •"+- fn

ii

Ms

Уо —

У\ fl -Ь У Z fi -Ь • • • ♦ -Ь У/;? fn

-Ms

fi fz “Ь* • • • -ł-/w

Ms

Środek ciężkości s wycinka koła leży napromienia r koła, połowiącym wycinek, w odległości od środka koła

r sin a ao ⁼ WJ¹’

2 r sin a

arc a

= 38-1972.

gdzie arc a = jgg, ł jest łukiem wycinka, c cięciwą jego, a jest

połową kąta środkowego odpowiadającego wycinkowi, F—r² arc a = а к

— r- jest powierzchnią wycinka.

Dla c = 2 r, ł — r к stąd y₀ = -g- *

g- * —- = 0 4244 r.

_    r \/ 2

Dla -j- powierzchni koła =    * —-— = 0 6002 r.

05

Dla ₍. ' powierzchni koła y₀ = —= 06366 r.

Środek ciężkości odcinka koła leży również na promieniu r koła, połowiącym odcinek, w odległości od środka koła

2 r³ sin³ a

r sin³ a

F 3 arc 2 a — sin 2 a’

а тс

gdzie arc 2 a = 2 • jgQo, F—-^r* (arc 2 a — sin 2 a) jest powierzchnią odcinka, c jego cięciwą, a jest połową kąta środkowego, odpowiadającego odcinkowi.

Środek ciężkości wycinka pierścienia kołowego o promieniu zewnętrznym R, wewnętrznym r, leży na promieniu połowiącym wycinek, w odległości od środka koła

2    i?³ — r³ sin a

y₍₎ = ~7r ’    -; * -= 38-1972

3    Rz — rz arc a

gdzie a jest połową kąta środkowego odpowiadającego wycinkowi pierścienia. .

Środek ciężkości powierzchni, ograniczonej łukiem paraboli O Mx M, rzędną MP— у i odciętą O P— x punktu M paraboli według rysunku 131 — w odniesieniu do osi spółrzędnych О X i O Y wyznacza się spółrzędnemi :

E³ — r³ sin a ~oT¹

Rz — rz

0C\ —    * Д?,

natomiast środek powierzchni, ograniczonej wyżej określonym łukiem O Mx M paraboli i prostemi OB i В M, czyli środek ciężkości

powierzchni О В M Mx (rys. 131.), wyznacza się odniesionemi do osi spółrzędnych Ol i O Y spółrzędnemi:

3

*2 = Jo x>

gdzie, jak już wyżej zaznaczono x — O P, y = M P są spółrzędne końcowego punktu M łuku paraboli.

У 2 = "4 lh

II. Wyznaczenie łuku kołowego sklepienia.

Zazwyczaj daną jest strzałka s i rozpiętość l sklepienia w ogóle, a więc także i sklepienia o łuku koła, uwidocznionym w rysunku 88. Do wykreślenia jednak łukui CB na krążynie, potrzebnej do wykonania sklepienia, .musi być jeszcze — prócz strzałki i rozpiętości sklepienia — dane położenie środka koła i długość jego promienia r. Ponieważ środek łuku, zakreślonego promieniem r, musi leżeć na prostopadłej do cięciwy ze 0 g środka tej cięciwy wyprowa- 0 dzonej, więc uwidoczniona ^p*--w rysunku 88. prosta G N, 0 wykreślona prostopadle do 0 cięciwy B J —l, przechodząca 0 przez jej środek H musi przechodzić także przez środek O łuku J С B, zaczem prosta, łącząca środek O z końcem J cięciwy, musi być także promieniem r tego łuku. Zadaniem naszem teraz jest wyznaczenie długości r, w którym

В

to celu otrzymujemy z prostokątnego trójkąta OBJ r² = x² -f- - j,

gdy zaś O C=OJ—r — х-hs, a stąd x — r — s, więc po podstawieniu tej wartości, będzie

Rysunek 88.

шт

-41—

0)

Хл~

r² = (r — s)²-h~£ = r² — 2 rs -I- s²    -ą,

l² Ls²-\-l*

czyli 2 r s =s2_|_ — ₌----, wreszcie długość promienia

As²-h l²

4.?2 -f- l²

Ss

- == 0125 *

To równanie łącznie z poprzedniem r = X -h s

umożliwia wyznaczenie dwu wielkości, gdy zaś wszystkich wielkości jest tu cztery, t. j. I, r, s, x, więc muszą być zawsze dane co-najmniej dwie z nich, aby można wyznaczyć resztę.

Tak na przykład jeżeli jest dane r, l, to x, s wyznacza się w sposób następujący: Z równania otrzymujemy

8 r s = 4 s² -+-P, 4    — 8 r s = —P, s³ — 2 rs — —-j- ■ 1* stąd

= r±\J

= r ₊ ±J - 2 v

4r2 — /2.

Z równania zaś 1137. wynika x = r — s, po podstawieniu zaś za s wartości z równania 1138. mamy

4r2 — P =

X = r — Г -f

y—I CM

= 4-JLv/ 4r‘~

. 2 V

— P.

III. Obliczenie rzędnych z planu niwelacyjnego.

Podczas projektowania budowli ziemnych podstawę obliczeń tworzą także często rzędne niwelacyjne, które nie wynikły z bezr pośredniego pomiaru. W takich razach niezbędna dokładność pracy technicznej nie dozwala na zdjęcie potrzebnej rzędnej cyrklem według odnośnej podziałki planu niwelacyjnego, lecz wymaga obliczenia jej przynajmniej na podstawie najbliższych rzędnych granicznych bezpośrednio niwelacyjnym instrumentem na miejscu pomierzonych.

Rysunek 89.

-4-    -ij

I----------*•

- -m----

Rysunek 89. przedstawia dwa po sobie następujące we wzaje-q mnym odstępie l położone punkta -"p—- M i O przekroju niwelacyjnego z rzędneini a i b, obliczonemi - P z bezpośredniego pomiaru instrumentem niwelacyjnym. Jeżeli zatem potrzeba obliczenia rzędnej x punktu N, położo-^ nego w odstępie m od punktu M, -to wykreślona z punktu M pozioma prosta MP wykazuje, że R JSf— x — a, zaś O P—h — a ; gdy zaś trójkąt MOPnjMNR, więc MP:MR=OP:NR, czyli l:m = (b — a) : {x — a), zaczem l{x — à) — m (b — a), x — a =

887

W tem równaniu jest sześć różnych wielkości a, b, l, m, n, xT a właściwie piec tylko, gdyż l = m-hn\ musi być zatem danych conajmniej cztery, aby można piątą wyznaczyć.

Rozwiązanie wzoru 887. według każdej z tych wielkości przedstawia sie w sposób następujący.

I x = a l — a m -h b m, l(x — a) = m (ń — a)

m(b — a)

388

ш (& — a)

■+-a —

m (jb — a) -hal

ostatecznie

mb ~h a (l — m)

mb-h an

m(b — a)

, zaś stąd

X — a (l — m) = b m,

38U

gdzie według rys. 89. n = l — m. IX — a {I — m)=b m,

l X — a (l — m)

Z wzoru 388. i 389.:

390

l{x — a)

391

n ■=

392

albo po podstawieniu we wzór 388. m — l — n będzie

I (x a) = l (b a) — n (b — a), n (b — a) = l (b — a — x —f- d)

l(b — x)

393

IV. Usunięcie wykwitu na murach*

Wykwit saletrzany itp. szczotkuje się na sucho, a uszkodzone części inuru ogrzewa się dokładnie począwszy od środka każdej plamy i to najlepiej płomieniem dmuchawki do lutowania tak długo, aż wśród cichego trzeszczenia nie odłuszcza się od ściany płytki

na

1    do 1-5 mm grube. Doświadczenie wykazało, że płomień dmuchawki niszczy wszelką substancję, zdolną do wytworzenia wykwitu

2    do 3 cm głęboko.

Wypalone w ten sposób miejsca należy powlec dwukrotnie płynem, złożonym z podwójnego szkła wodnego, miałkiej kredy i wody, która to powłoka uniemożliwia wsiąkania wilgoci i nie dopuszcza powstawania plam.

Z upływem dnia po wypaleniu należy ścianę na nowo wyprawić.

Ściany nowej budowli trzeba zagruntować farbą klejową kredową przed rozpoczęciem usuwania plam, gdyż w tym razie wystąpią wszystkie plamy zupełnie wyraźnie już po kilku dniach, zaczein można je za jednym zachodem wszystkie usunąć.

V. Izolacja murów od zamakania.

Mieszaninę złożoną z 35 l cementu portlanckiego i ze 100 l czystego ostrego piasku zarabia się 2 litrami emulzji bitumicznej Wun-nera jako zaprawę, wyprawia się nią ścianę w dwu warstwach po poprzedniem oczyszczeniu i zaopatruje delikatną 3 mm grubą wierzchnią warstewką, wygładzoną aż do połysku stalową kielnią.

Całkowita grubość wyprawy stosuje się do ciśnienia wody, a mianowicie, gdy ciśnienie nie wielkie, wystarcza grubość 25 do 3 cm; w razie większego ciśnienia daje się wyprawę 4 do 5 cm grubą. Wyprawa w ten sposób zastosowana tworzy zupełną izolację od wilgoci.

Emulzja Wumiera jest płynem ciemno brunatnym żywiczno oleistym zapachu gazu świetlnego; nie rozpuszcza się w wodzie, ani kwasach, z hidratem wapniu względnie z cementem ściśle się miesza i zapełnia w całości pustkę międzycząstkową cemerjtu bez wpływu na jego właściwości wiązania.

VI. Roboty budowlane a roboty wewnętrznego urządzenia.

W budownictwie istnieje zasada, że wszystko, co jest stale złączone z budynkiem, należy do robót budowlanych. Zasada ta ma rozstrzygające znaczenie w tym razie, gdy zachodzi wątpliwość, czy niektóre stale z budynkiem połączone osobne przedmioty należą do budowy, czy też do wewnętrznego urządzenia budynku.

Otóż do wewnętrznego urządzenia należy to wszystko, co stanowi istotną cechę przeznaczenia budynku; tak np. rury wodociągowe, gazowe itp. są stale z budynkiem połączone; ale ponieważ z nich nie można jeszcze poznać, na jaki cel budynek jest przeznaczony, więc zalicza się je tylko do robót budowy. Natomiast ławki szkolne, tablice, szafy, kuchnie chemiczne, ilość i rodzaj świeczników, ołtarze, maszyny itp. przedmioty są niewątpliwą oznaką celu, na który budynek przeznaczono i chociażby były stale z budynkiem połączone, nie należą do robót budowlanych, tylko do robót wewnętrznego urządzenia budynku.

VII. Przystęp powietrza do wnętrza mieszkań.

Napływ powietrza do mieszkań odbywa się nie tylko oknami, drzwiami, a zwłaszcza piecami, przedstawiającymi szczególnie w zimie wydatną wentylację, lecz także ścianami ceglanemi nawet wyprawionemi gładko i farbą wodną pomalowaneini, a tern bardziej niewyprawionemi. Przepuszczalność jednak cegły ustaje zupełnie, skoro obie jej strony oklei się papierem lub powlecze farbą olejną.

wśród szczelnego

Profesor Bauschinger ogłosił doświadczenie, według którego można przez 45 cm gruby mur ceglany zgasić świecę. Stwierdzono również na dowód przepuszczalności murów to zjawisko, że w budynku o ścianach ceglanych niewyprawionych zresztą zamknięcia drzwi i okien — wymiana powietrza w ciągu godziny wynosi jednokrotną do półtorakrotnej objętości wnętrza izby.

Puste przestrzenie izolacyjne w murach są częściej szkodliwe, jak korzystne, gdyż osłabiają mury i powodują skraplanie się w nich pary wodnej, a stąd i powstanie grzyba domowego; najlepiej zatem zapełnić je popiołem.

VIII. Zachowanie się podczas pożaru.

Skoro nagle przyjdzie świadomość, że powstał pożar, należy zachować możliwie największy spokój i przytomność umysłu, oraz wytężyć wszystkie swe zdolności celem skutecznego zapobieżenia niebezpieczeństwu. Siłą woli i ćwiczeniem można sobie przyswoić tę zdolność.

Zaraz za pierwszym pobytem w nieznanym budynku należy według możności poznajomić się z rozkładem lokalności i z naj-biiższem otoczeniem tak dalece, by nawet w ciemności można się zorjentować z dostateczną pewnością pod tym względem.

Podczas pobytu w hotelach itp. budynkach obcych należy zaznajomić się dokładnie z położeniem schodów, kurytarzy, wyjść na zewnątrz itd. Kładąc się spać, należy rzeczy swoje ułożyć najbliżej siebie tak, by nawet pociemku można je znaleźć i ubrać się w nie. Nadto trzeba przygotować obok siebie zapałki i świecę, chociażby się znajdowało oświetlenie gazowe lub elektryczne.

W razie zbudzenia się wskutek alarmu, dymu, gorąca lub trzasku ognia należy przedewszystkiem zwrócić uwagę domowników wołaniem lub zbudzeniem i równocześnie stwierdzić co, gdzie i w jakim rozmiarze grozi niebezpieczeństwem pożaru.

Jeżeli kurytarze i sienie dym tak zapełnia, iż przejść nie podobna, należy wrócić do pokoju, drzwi szczelnie pozamykać, okna całkiem pootwierać i krzykiem i wołaniem zwracać uwagę na niebezpieczeństwo. Drzwi zaraz zamknięte, chociażby zwykłe jodłowe wytrzymują około pół godziny nawet w gwałtownym ogniu; dębowe jeszcze dłużej, a w każdym razie gdy się je zlewa wodą z drugiej strony, wolnej jeszcze od ognia.

na

Wyskakiwać z okna nie należy nigdy, jak długo nie grozi objecie płomieniem. Jeżeli straż ogniowa zajmuje się gaszeniem, należy jej wezwanie wyskoczyć, nie zważając wcale na wołania obawiających się widzów. Nigdy zresztą nie powinny wyskakiwać dwie osoby naraz.

W razie konieczności przejścia przez zadymioną przestrzeń bu

dynku, np. przez schody, kurytarze itp., należy zatkać usta i nos chustką, pończochą itp. i pełzać po podłodze. Należy też pamiętać czy w budynku niema innych schodów, czy i gdzie znajdują się drabiny. W przeehodzie przez poszczególne izby i przestrzenie budynku należy zamykać za sobą drzwi.

Należy też pamiętać, czy są w budynku drugie schody, czy i gdzie zewnątrz budynku są drabiny lub schody i dojścia do nich, czy nie istnieje możliwość dopuszczalnej ucieczki przez

oraz

dachy.

Nie mając pojęcia, gdzie i jak wielki powstał ogień, nie należy tracić czasu na ratowanie jakichkolwiek przedmiotów.

0 wybuchu ognia należy przedewszystkiem zawiadomić straż ogniową bez względu na to, czy kto inny tego już nie uczynił; w razie możności użycia w tym celu telefonu należy to uczynić

z wszelkim spokojem.

Podczas pożaru w piwnicy trzeba zawiadomić straż ogniową, co-się w niej znajduje.

Zwierzęta, wyprowadzone ze stajni podczas pożaru natychmiast do niej wracają przestraszone jasnością płomieni i szukają ochrony na zwykłem swem miejscu, a jeżeli wogóle nie są w stajni wcale lub tylko słabo przywiązane, to wobec ognia poodrywają się i zbijają się w taki kłąb, iż niema sposobu ich rozdzielenia.

Tyczy to się szczególnie owiec i koni, które skupiają się w ten sposób ku wspólnej obronie przed niebezpieczeństwem zwietrzonem. Z tych samych powodów uciekają zwierzęta w najdalszy i najciemniejszy kąt stajni i nie dają się niczem z miejsca ruszyć.

Wobec tego należy nie wszystkie zwierzęta naraz od wiązywać, zawiązać oczy i po jednemu ze stajni wyprowadzać, zwłaszcza koni. Jedynie w razie konieczności odwiązuje się jP wszystkie naraz i jedno z nich przemocą ze stajni wywleka, a resztę wypychaniem, potrącaniem i biciem za niem wypędza. Jeżeli w stajni znajdują się drzwi przeciwległe, to najlepiej je pootwierać, gdyż w takim razie zwierzęta same przez nie pouciekają; jeżeli drzwi takich niema, należy wyburzyć stosowny otwór w ścianie, odwróconej od pożaru.

Ptactwo domowe trzeba powsadzać w wory i zamknąć w miejscu bezpiecznem.

Świnie nie dają się wcale ratować i niema innego sposobu, tylko każdą związać i wynieść.

Otwory lotne w ulach pszczół należy pozatykać, ule zanieść w bezpieczne miejsce i otwory poodtykać.

Wogóle podczas prac ratunkowych należy nieustannie postępować spokojnie, rozważnie i pamiętać o własnem bezpieczeństwie. W każdym razie jednak ratunek życia ludzkiego idzie przed ratunkiem życia zwierzęcego.

IX. Prymitywne wytyczenie prostopadłej.

Dodatkowo dodaję, że praktycy częstokroć wytyczają prostopadłą do danej linji, zastosowując twierdzenie Pitagorasa, przyczem mylnie mniemają, że istnieje jedna tylko zależność liczb całkowitych, rozwiązujących to twierdzenie, a mianowicie:

wielkość przyprostokątnich : 4 i 3 zaś przeeiwprostokątnia 5, gdyż \/32 -f- 42 = 5.

Tymczasem istnieje cały szereg innych liczb, które spełniają warunek rozwiązania twierdzenia Pitagorasa w liczbach całkowitych.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

Mając przed oczyma rys. 90., ogólne równania dla tych rozwiązań są następujące:

1. dla a wyrażonego w nieparzystej liczbie, a więc a — 2 n ч- 1 «2—1

naprzykład a — 5, b =

25 — 1

— 12, c= 12-1-1; dowód a*-\-b* — cz

\/25 -f- 144 = 13.

«2 _ 4

, c = b —j— 2

2. dla a = 2 n (liczb parzystych): b —----j-—

15, c=17; dowód: \/82-f-152 = 17.

64 — 4

naprzykład a — 8, b = —^—

Podaję to dla wyjaśnienia, a nie jakobym propagował wytyczanie prostopadłych w ten sposób.

Znakowanie. — Niektóre wartości liczb.

755

D. MATEMATYKA.

Znakowanie.

W matematyce używa się następujących znaków: Znak -h oznacza plus (więcej) minus (mniej) razy (mnożenie) przez (dzielenie) nieskończoność równy

prawie równy większy mniejszy podobny przystający równoległy prostopadły równy i równoległy suma

Г)

r>

r,

oo

•ii AV? ai V'-' ^

Wielkość

TC

TC2

TC

TC

180

r>

V)

7)

Г)

kąt

całka

różniczka.

Niektóre wartości liczb.

Wielkość

Równowartość

3*1415927

9-8696047

Równowartość

0*5642

0-318310

0101321

001745

\J'2 rz

2-5066

1-253314

9-81

\/tz —

1-772454

Tl²

1:2 g

31321

005097

2-467401

\/^9

4-42945

тс \/2    =

4-442883

TC

TC

2-221492

vV

1-003033

2-718282

Arytmetyka.

Potęgowanie:

(— a)%” = -4- a²”;

(— a)2w 4-1 = —    4-1 ;

an 4-1

-h 6)2 —    -4- b) . (a -h b),

(a -j- b) (a — b) = a² — 6², (a + 6)³ = «³ _f_ 3 a² -f- 3 a b* -ł- b&

(a —b —f— c)2 = ft² —j— 2 # 6 —|— 6² —f— 2ac —f— 2 6c —l— c²

am an __    4- w •

a-m 'bm = (a b)™

a™ :

1 II

an

am~n\

—l=a.

0"¹: 6™ =r=

an

cH a

(a -h b)² = g‘~ -h 2 a b -f- 6²

35-272 = ^

62*3з = X

32= 9. 2X3X5 = 30. 52 =

2 X 35 X 2 =

22 =

25.

140.

4.

63 = 216.

3 X 6² • 2 == 216. 3X6 X 22=    72.

23

8.

2 X 352 . 7

4928.

72 =

49

3 X 622 X 3 = „34506. 3 X 62 X 32 =

33 =

1674.

27

ж = 1243-9729

241804-367

Pierwiastko w ani e :

Wy —

\Л

Wy--    --

V « = «n î

<4

\/am = an\

”7 »*/

⁼ V V

\J a\ \Ja* = ±a;    \/((i+èj2 = + ('« + y.

Х/7|48|02‘25 =£735 22= 4

2_xj!

34^ : 47 . 7

2 X 27

1902 : 543 . 3 /—

1629    2xj!73

27325 : 54.55.5

329

N^24118041-367 = 62'3 бз - 216

25804 : (3 X 6- = 108) = 2

3 X 65 X 2 = 216. 3X6 X 2a =    72.

23=    8

3476367 : (3 X 62« = 11532) = 3

3 X 62г X 3 =34596. 3X62 X 32 =    1674.

Зз =

27

Liczby urojone; i = sj— 1; # = — 1; is = —i = — \/ — ?*;

Logarytmy:

Jeżeli dana całkowita liczba a jest potęgą danej zasady b, ale wykładnik x potęgi jest niewiadomy, czyli jeżeli a = bx , to można V wyznaczyć ten wykładnik x = logé a, zwany logarytmem liczby a dla zasady b, szukając liczby do której zasadę b potęgować należy, aby otrzymać liczbę a, co wyrażamy wzorem:

bx —b logi a = a.

a) Własności logarytmów odnośnie do własności potęg:

Ponieważ b° = 1, więc logi 1 = 0; b i = b, więc logi 6 = 1;

1 1

6- OO = — = — = 0, stąd logs 0 =

— OO.

b) Logarytm iloczynu:

log a • 6 = log а 4- log b ; log 72 = log 4 X G X 3 = log 4 -f- log 6 -+- log 3.

c) Logarytm ilorazu:

a    am

log (a : b) = log y = log a — log 6; log — = log a-\- log m—log л d) Logarytm potęgi:

log an —n log a.

e) Logarytm pierwiastka:

log«

n ’

- i

<li-

log у a — logan— — log a — log a — log Ъ '

f)    Logarytmy zwyczajne.

Logarytmy zwyczajne czyli Briggowskie, których zasada Ъ = 10, zostały wymyślone w r. 1618 przez Henryka Briggsa, profesora Uniwersytetu w Oxford.

Część całkowita logarytmu zwyczajnego nazywa się cechą, a miejsca dziesiętne mant у są logarytmu.

Cecha logarytmu liczby o 1 jest dodatnia i o jednostkę mniejsza od ilości cyfr w całkowitej części liczby c; mianowicie log 4753*625 = 3-6770249.

Cecha logarytmu ułamka dziesiętnego mniejszego od jednostki jest ujemna i zawiera w sobie tyle jednostek, ile zer poprzedza pierwszą cyfrę określoną ułamka; mianowicie log 0-00562 = = 0-7497363 — 3.

g)    Tablice logarytm ów, ułożone celem oszczędzenia rozwlekłych rachunków, zawierają zwykle dla liczb od 1 do 1000 mantysy czterocyfrowe, dla liczb do 10.000 mantysy pięćcyfrowe, dla liczb do 100.000 mantysy sześć- do siedmcyfrowe.

Bóżnice między mantysami są w przybliżeniu proporcjonalne do różnic odnośnych liczb i to tein dokładniej, czem mniejsze są owe różnice w stosunku do liczb. Na tern też polega sposób otrzymania logarytmu, którego w tablicach niema.

Jeżeli zatem przyjdzie obliczyć złożony z dwu liczb iloczyn я = 8452796 X 0-0548129

zapomocą logarytmów w tablicach Koehlera, w których takich liczb niema, gdyż zawarte w nich mantysy siedmiocyfrowe odnoszą się tylko do liczb pięciocyfrowych, to postępujemy w następujący sposób.

Ponieważ log x = log 8452796 Ч- log 0 0548129, więc celem wyszukania log 8452796 ustalamy przedewszystkiem cechę logarytmu, która w odniesieniu do naszej liczby wyniesie 7 — 1 = 6; następnie po opuszczeniu z prawej strony dwu ostatnich cyfr znachodzimy należącą do liczby 84527 mantysę 9269955. Następna mantysa

Logarytmowanie.

759

liczby о 1 większej, t. j. liczby 84528 wynosi -9270006, a różnica obu tych mantys równa się 51 i pomnożona przez opuszczone cyfry, t. j. przez 0 96 daje poprawkę 51 X 0‘96 = 48-96 ^ 49.

Wobec tego otrzymujemy

poprawka wynosi 0 96 X 51 ^

log 8452700 = 6-9269955

49

ostatecznie log 8452796 = 6-9270004

Podobnie postępujemy z wyszukaniem log 0 0548129; cecha jest tu — 2, a po wykluczeniu ostatniej cyfry z najdujemy należącą do liczby 0054812 mantysę 7888756; gdy zaś bezpośrednio po niej następująca manty sa jest -7888836, więc zachodząca między niemi obiema różnica 80, wymnożona przez opuszczoną cyfrę 0*9 daje poprawkę 0 9 X 80 = 72.

Stąd otrzymujemy

72

log 0-054812 = 0-7388756 — 2 poprawka 0 9 X 80 = zatem log 0-0548129 = 0-7388828 — 2

Wobec tego

log ж = 6-9270004 h- 0-73888728 — 2 = 7-6658882 —2=5-6658832.

Pozostaje wreszcie do wyznaczenia liczba odpowiadająca temu logarytmowi, czyli iloczyn x, który jak wskazuje cecha 5 będzie zawierać sześciocyfrową liczbę całkowitą i prawdopodobnie dziesiętny ułamek.

Mantysa obliczonego właśnie log# znajduje się między manty-sanii -6658810 i *6658904, których różnica jest 94; różnica zaś między mantysą obliczoną a mantysa bezpośrednio od niej mniejszą *6658810 wynosi 22. Tej bezpośrednio mniejszej mantysie odpowiada liczba 46332; podzieliwszy różnicę 22 przez różnicę 94, otrzymujemy poprawkę 22 : 94 = 0 234, która dopisana do znalezionej liczby daje 46332234, a po oddzieleniu kropką sześciu cyfr całkowitych od ułamka dziesiętnego otrzymujemy iloczyn ж = 463322-34.

h) Zamiana układu logarytmów. Mając dany logarytm liczby c dla zasady b można go zamienić na logarytm tej samej liczby c dla innej zasady ß w sposób następujący.

Jeżeli c = b™ , to n — log₆ c; podobnie c — ß™, to m = logß c;

n

rs    m J7- m / л    —

stąd ß™ — \/ßw = у 6», ß = bm,

)>

log₅ß = -logS6 = - • 1 = -, stąd m= i4?7p

niu wartości za m i n będzie logé c

po podstawie-

logß c =

logé ß

= logé c

logé ß '

Z tego wynika następujące twierdzenie:

Logarytm liczby c dla zasady ß równa się logarytmo-wi tej samej liczby c dla zasady Ъ, podzielonemu przez logarytm zasady ß dla zasady b, i na odwrót,

Z pomiędzy możliwych niezliczonych sybtemów logarytmicznych stały się dwa tylko praktycznymi, a mianowicie omówiony już poprzednio system logarytmów zwyczajnych czyli Briggowskich, którego zasada b = 10, oraz system logarytmów naturalnych czyli Nepera, których zasada niewymierna e = 2-7182818284590452.....

Stąd na podstawie wyprowadzonego wyżej wzoru zamiennego

zaś logé c — loge c •

loge C = logio ^ •

logio «

loge 10*

0*4342944819032518

2*3025850929940456... nazywa

log₁₀e

się zamiennikiem czyli modułem logarytmów naturalnych, którym trzeba pomnożyć logarytm zwyczajny danej liczby, aby otrzymać logarytm naturalny tej samej liczby.

I na odwrót

= 0*4342944819032518

loge 10 ~ 2*3025850929940456 jest zamiennikiem czyli modułem logarytmów zwyczajnych, którym wymożony logarytm naturalny danej liczby staje się logarytmem zwyczajnym tej samej liczby.

Równania.

a) pierwszego stopnia.

0 jednej niewiadomej:

X H- b — a I xx = stąd X — a + b ! x =

Ъ X = a \J x — b

x = ~r

x = bn

O dwu niewiadomych:

ax x-\-b{ y-\-cx=Q a₂ x-hb₂ у -hc₂ = &

_ °i bz ca bx

X ~ ai bz — «2 bi ~

a\ CZ - a2 C1

У ~ «1 &2 — «2 ⁼

c\ b\ J    . ! . ".

Cg b₂ !    * a₂ b₂

«1 C|

a₂ 6*o

«i bt

I «i ъ, i

! «2 ^2 !

—ł*v№ F

b) drugiego stopnia. a?² H-_p a? -+- q = # stąd x

Szeregi arytmetyczne.

$ = #    —ł—    —1~    b)    —{—    (a, —j—    2 b) —(— (d    —|— 3 b)    —f—    .. .. \ji    —j— (ti —    1)    6] =s=

= a-4

(n — 1) b'

n.

Szeregi geometryczne.

S = a-h- a q -h a qz -h a q3 -h ... .a qn — 1 =

a (qn - 1)

q~ 1

Rachunek procentu składowego i rachunek rent.

1, Oznaczając przez К kapitał, p (wyrażoną w °/₀) wysokość stopy procentowej, Kn wartość kapitału po n latach, q czynnik procentowy, który przy oprocentowaniu:

= (1 + 10о)

, zaś Kn = К qn

rocznem wynosi q

półrocznem

2 = l1_b200

„ Kn= K qïn-

2. Przy wpłatach przy końcu każdego roku, kwoty k, wartość wpłat po n latach wynosi

qn

g-T

Sn=k —

3. Przy wpłatach, jak podano pod 2., lecz z początkiem każdego roku:

S'n

4. Umorzenie długu (K), oprocentowanego p o/₀ przez n lat, rata (k) wynosi:

qn (q — i) qn — X

5. Amortyzacja kapitału (K), w n latach, rata amortyzacyjna (a) wynosi :

q — 1

a = K—n—г

qn — 1

Trygonometrja.

Rysunek 90.

$>

sin a = —, cot a =

cos a = —, cosec a = —-

c ’    sin a

tg a = -y, «ce a = sm (—a) = — sm a; cos (- a) = cos oc; tg (—a) = — tg cc; cotg (— a).= — cotg a; sm² a 4- cos² oc = 1 ; tg a —

sin a

cos a

cos a

; tg oc . cotg oc = 1.

cotg (cc dz ß) = (cotg cc .    cotg    ß    1) : cotg    ß    zb cotg a).

cotg cc -b tg a

cos 2 a = cos² a — sm² a = 1 — 2 sw² a = 2 cos² a — 1 ;

sin 2 a = 2 swi oc . cos oc =

tg 2 a =

2 tg a

cotg 2 a =

1 — tg% cc cotg cc — tg oc¹ cotg² a — 1 cotg oc — tg cc

2 cotg oc

•OD to

a+ß ос — ß

m a -h m ß = 2 sm a + ß

= 2 cos—2— • cos 2

2— ; cos a -f- cos ß =

_    cc -f- ß

sin a — sm ß = 2 cos -—^—

. s in

2— ; cos oc — cos ß =

= — 2 sin

a -+ ß # a —- ß

sin

ź>2 = C2 -f- a2 — 2 ac COS ß =S

sm ß sm у = c cos ß -h Ъ cos у = c cos a -h « cos у; = a cos ß -f-b cos a.

sin a

ß

= {a -t- c)² — 4 ac cos² -g- =

ß

= (c — a)² -+ 4 ac sin² g".

Odstęp środka ciężkości od podstawy:

h a-t-2 b 3 a -ł- b

10. Pomiar koła.

Obwód koła ^ = 2rTc = rcd, gdzie r promień, d średnica koła.

к d² =

= Г² 71 =

Powierzchnia koła/=w •

= 0-7853981634 d².

Powierzchnia pierścienia koła o promieniu zewnętrznym R względnie średnicy D, i wewnętrznym r, względnie średnicy d:

f= (.R³ — г²) тс = -j тс (1У- — d²) — ти (JR -j- r) (R — r) =

U —|— u

s = 2 ?*₀ ic s ; gdzie U, u obwody koła zewnętrznego

i wewnętrznego, s szerokość pierścienia (s = В — r), r₀ średni jego promień

/ B + r\

V ⁼    2    )

2 г к <p

= 360

Długość łuku koła: ? к owy odpowiadający łukowi.

Powierzchnia wycinka koła:

г тс <p

180 ?

gdzie <p kąt środ-

r² TC CD r r IC <p

^ = ~360 = 2 • 185"

Powierzchnia odcinka koła:

g—, gdzie c jest cięciwą odcinka,

Г³ TC

a) dla    g ? /o

. /    c³ 1    ;__

wysokość zaś h — V    ⁼ If V ^ r2 —

r³ <p TC

/» = _T80”

c .-

-j- у/ 4 r³ — c³ ;

r³ TC

ß) dla fo >    2

• • • fo

r (p TC

180

C .---

4 V 4 Г- -

cA

<Sj

180

Kąt środkowy: <p = ' - • ——.

cp TC

Powierzchnia wycinka pierścienia: f=(#³ — r²)i^y = R-\- >'    9 it

2 ^ ⁼ 180 r° *'

cp TC

180

11.    Pomiar elipsy.

Powierzchnia elipsy: fe =каЬ.

Obwód elip sy w przybliżeniu: u = тс (a -+- b)\ dokładne obliczenie obwodu według wzoru 16.; a jest półoś wielka, Ъ półoś mała.

12.    Pomiar paraboli.

Odnośnie do rys. 89. powierzchnia objęta łukiem paraboli OMt M, rzędną MP = y i odciętą OP = x punktu M

2

czyli powierzchnia ОМл MP — ~^xy.

Powierzchnia odcinka płaskiego paraboli o podstawie czyli cię-

2

ci wie c i strzałce $ wynosi w przybliżeniu f₀ = 3' * c

13.    Powierzchnia wie lob oku.

Xn—1 yn—1, xn yn są spółrzędne

Jeżeli xx yx, x₂ y₂, x₃ y₃

n wierzchołków wieloboku ^-bocznego w odniesieniu do dowolnego układu prostokątnego osi spółrzednych, to 1

F=±: y (x₂ yx — xx y₂) -h (x₃ y₂ — x₂ y₃) -+- ('x₄ y₃ — x₃ */₄) 4- ... -+--f- (xn yn-i — Xn—1 yn )    (xx IJn — Xn yx).

¹

g . .

Ten wzór stosuje się do każdego położenia osi odcinków О X względem wieloboku. a więc chociażby nawet przecinała wielobok.

Powierzchnię wieloboku można zresztą wyznaczyć na podstawie rozłożenia go na trójkąty zapomocą przekątni.

Suma kątów wewnętrznych wynosi: (n — 2) • 180° = (2 n — 4) 90°.

14.    Powierzchnia wieloboku umiarowego.

Jeżeli promień koła opisanego jest R, wpisanego r, bok

a = 2 \/ R* — r², n ilość boków, cp

180°

———, u obwód, to n ⁷

гН Uf

1

ь,

=    n a² cotg (p = ~2~ • n R* sin 2 <p = n r² tg cp ; u = n a =

2 n R sin cp = 2 nr tg cp.

Kąt wieloboku wynosi 180° — 2 cp.

Wzajemny związek między elementami a, R, r, F wieloboków umiarowych wykazuje szczegółowo następująca tabliczka.

~а

10

0-4330

1-0000

1- 7205

2- 5981

3- 6339

4- 8284

6-1818

7-6942

1- 2990 2 0000

2- 3776

2-5981

2-7364

2-8284

2-8925

2-9389

5-1962

4-0000

3-6327

3-4641

3-3710

3-3137

3-2757

3-2492

0-5774

0-7071

0-8507

1-0000

11524

1-3066

1-4619

1-6180

2 0000

1-4142

1-2361

1-1547

11099 1 0824 1-0642 1-0515

1-7321 1-4142 11756 1 0000

0-8678

0-7654

0-6840

0-6180

3 4641 2-0000

1-4531 11547

0-9631

0-8284

0-7279

0-6498

0-5000

0-7071

0-8090

0-8660

0-9010

0-9239

0-9397

0-9511

0-2887

0-5000

0-6882

0-8660

1 0383 1-2071 1-3737 1-5388

12

15

16

20

11-196

17-642

20109

31-569

3-0000 3-0505 3-0615 3 0902

3-2154

3-1883

31826

31677

1- 9319

2- 4049 2-5629 31962

1 0353 1-0223 10196 10125

0-5176

0-4158

0-3902

0-3129

0-5359

0-4251

0-3978

0-3168

0-9659

0-9781

0-9808

0-9877

1-8660

2-3523

2-5137

31569

24

32

48

64

45-575

81-225

18308

325-69

3-1058

31214

31326

31365

31597

31517

3-1461

31441

3-8306

51011

7-6449

10190

1-0086

1-0048

1-0021

10012

0-2611

01960

0-1308

00981

0-2633

01970

01311

0-0983

0-9914

0-9952

0-9979

0-9988

3-7979

5-0766

7-6285

10178

Pomiar utworów geometrycznych bryłowych.

1.    Objętość graniastosłupa albo pryzmatu:

V=fb gdzie fb powierzchnia podstawy, h wysokość.

2.    Objętość kostki czyli sześcianu o krawędzi a, przekątni d : V — cfi ;

Powierzchnia sześcianu f=6 a'*;    == 3 a².

3.    Objętość ukośnie ściętego pryzmatu trójściennego:

1

V= -g- {а 4- b -f- c) fn ; gdzie a, b, c długości krawędzi równoległych, fn przekrój prostopadły do krawędzi.

4.    Równoległościan prosty i prostokątny:

V= ab c\ d² = a² 4- &² -f- c².

Powierzchnia P=2(aè + ac + ftc); gdzie a,b,c trzy krawędzie naroża, d przekątnia.

5.    Ostrosłup o podstawie fb, wysokości A: h

V—~g fb', F — fb -hZfs.

6. Ostrosłup ścięty:

1    ,------ 1    / a a² \

F=|ł(ft + \/fl/i 4-A) = -g

F == Fô -ł-jfi+S /s, Fô i obie podstawy, h wysokość ostrosłupa ściętego, a, ^4 odpowiednie boki obu podstaw, F powierzchnia ostrosłupa, 2 fs suma powierzchni ścian bocznych.

7.    Objętość obelisku:

h *    h

V = "g⁻[(2 a —f— tfj) Ъ —j— (2 ax —ł— #)    — g \ab—\—{a—\-af){})—\—bf)-\—a^ bx ]

a długość dolnej, at długość górnej, b szerokość dolnej, b{ szerokość górnej podstawy, h wysokość obelisku.

8.    Objętość klina:

У = у

a i b boki prostokątnej podstawy, ax długość ostrza klina, h wysokość klina od podstawy do ostrza.

9. Objętość wykopu ziemi, t. j. brył nieregularnych oblicza się w ten sposób, że sumę powierzchni, bezpośrednio po sobie następujmy⁰^ dwóch przekrojów (profilów) niwelacyjnych wykopu,

mnoży się przez połowę ich odległości, i postępuje się tak dalej kolejno od przekroju do przekroju, a zatem:

d->

⁽h

V=(Fi-hF₂) 2 -t- (Fo -f- F₃) 2 -+- (^з "+■ ^4) 2 ’+■••••“+”

Fn przekroje w od-

dn—1

—ł- {Fn—t -4- Fn ) 2 > ^i> ^2? F3 ległościach kolejnych dl7 ......

10.    Objętość wałka: V — fb h\ fh podstawa wałka, h wysokość ; jeżeli podstawa jest kołem, to V= r₂ к h.

11.    Objętość ścian rury wałkowej:

U-hu

V=K(R2 — r*)h = K(Rh-r)(R — г)Л = —■ S h

R promień koła zewnętrznego, r wewnętrznego, h długość wałka U-hu

albo rury,—2— średni obwód przekroju ścian rury, 8 grubość ścian rury.

12.    Objętość stożka:

F=-g- • hr² тс*, pobocznica stożka FP = к r \J r² -h h² = r promień podstawy, h wysokość, s długość boku stożka s = \/ r²-hh².

13.    Objętość stożka ściętego:

V= к h(R²-h Rr-hr²)', R i r promienie obu podstaw.

14.    Objętość kuli:

4

V= y * Я³ = 4188790205 R* = у к 2)3 = 0 523598776 2)з. i? promień kuli, 2 R = D.

15. Powierzchnia kuli:

Fu — 4 к R² = тг Z)².

16. Pojemność kuli wydrążonej:

4    *    1

F₀ =    тг (äs _ rS) = y ic (2)3 — «**)•

r promień wnętrza kulistego, 2 r — d.

17. Powierzchnia czaszy kulistej o wysokości /г, i promieniu p podstawy:

Fc = 2 Я к h = (p² 4- Ä«) я.

18.    Powierzchnia pasa sferycznego:

Fp = 2Д it [ \f№ __ рз _ ßa _ Р|з] = 2Rnh R promień kuli, h wysokość pasa, p, p₄ promienie obu podstaw pasa

19.    Objętość wycinka kuli:

R 2

Vre = 2 R к h -g- = -g- - R*Kh = 2 0943951024 £² h.

20.    Powierzchnia wycinka kuli:

FtP = R Ti (2 h -ł- p) *, gdzie p promień podstawy wycinka.

21.    Objętość F₀ odcinka kuli:

R — h

к h —----ц— • рз тс;

14    2

a) Dla F₀ <-g* • -g“ i?³ «, F₀ =-g-Æ² gdy zaś p² = Æ² — (R — h)z = h (2 R — h), więc F₀ = -g- R* к h —

1

- 3 (/i

— h) к h (2 R — A), stąd V₀ = -g- A² (3 i? — A) ic.

1    4

ß) Dla F₀.>y • g R³ ic,

R — h

p² тс = -g- R² к h -b -g- (R — h) к h(%R — A),

V₍. = -g- R² тс h —~

2

stąd F₀ = 2 • -g- J?² к h — -g- A² (3 R — h) тс.

R promień kuli, p promień podstawy odcinka, h wysokość odcinka.

22.    Powierzchnia odcinka kuli:

F₀ = 2 JK ii h = я (p² -h A²); gdzie Б, p, h, jak poprzednio.

23.    Objętość kręgu kuli o wysokości h równa się różnicy dwóch odcinków kuli, z których pierwszy ma wysokość At > h, drugi zaś wysokość h₂ — hx — h ; będzie zatem

Vk =-g hx2(3R-^hx) тi — ^h₂z(;óR — h)K = h^iSR — ht) — h₂²(SR—h₂) rc.

⁼ “3

24.    Powierzchnia kręgu kuli:

Fk = 2 jR тс h —f— (p² —(— Pj²) xc. p, pt, promienie obu podstaw kręgu, i? promień kuli.

25.    Powierzchnia dwukąta sferycznego:

<P°

Fs = R*к •    = 0*0349066 cp° #².

7? promień największego koła kuli, <p° kąt sferyczny dwukąta sferycznego.

29.    Objętość paraboloidy obrotowej:

Vp = Y г² к h = 1*570796 г» /г; г promień podstawy, h wysokość paraboloidy.

30.    Objętość paraboloidy obrotowej ściętej:

1

Vps=2K(R2-Ą-r2)h-,

R, r promienie obu równoległych podstaw, h wysokość

31.    Pojemność wiaderka:

F= -gк h [2 (a b ax Ъх)-\-аЬх -+- ai b]

a, b, oraz al5 półosie elips dowolnych, tworzących obie końcowe powierzchnie wiaderka, h wysokość wiaderka.

32.    Pojemność beczki:

a) jeżeli łuk klepek jest prawie kołowy:

ß) jeżeli łuk klepek jest ściśle paraboliczny:

26.    Powierzchnia trójkąta sferycznego:

R*ize ⁰

180° ⁼

R promień kuli, A, В, C kąty trójkąta sferycznego, e = A-h В ь + C — 180° jest nadmiarem sferycznym trójkąta.

27.    Objętość elipsoidy:

Ve =

a, &, c, trzy półosie elipsoidu.

28.    Objętość elipsoidy obrotowej, a) Jeżeli 2 a jest osią obrotu:

Va =

ß) jeżeli 2 6 jest osią obrotu:

A-hB-hC— 180°

180°

'Ф jco

к ab с.

0 0174533 eo R*

Уъ =

-Ф I co

к а³ Ъ.

TT h (2 Z>³ _ ^2);

Vb = "jg" icä[2 D*-hDd -h-j* Æ³];

D średnica beczki u czopa, czyli w środku wysokości h beczki d średnica obu den.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

33.    Powierzchnie obrotowe.

Jeżeli s jest długością krzywej, obracającej się w około osi, leżącej w jej płaszczyźnie, ale jej nietnącej, zaś x₍₎ jest odstępem środka ciężkości krzywej od tej osi, to według reguł Guldina wielkość opisanej powierzchni obrotowej F₀ — 2 к x₀ s.

34.    Objętość brył obrotowych.

Jeżeli F jest powierzchnią płaszczyzny, wykonującej obrot w około osi, leżącej w jej płaszczyźnie, ale jej nietnącej, x₀ zaś jest odstępem jej środka ciężkości od osi obrotu, to według reguł Guldina objętość opisanej bryły obrotowej

V₀ = 2 к x₀ F.

Geometrja analityczna płaska.

1. Równanie punktu.

Oznaczenie analityczne utworu geometrycznego jest odniesieniem go do pewnych stałych linij i punktów, tworzących układ spół-rzędnych.

Najprostszym i powszechnie używanym jest układ spół-rzędnych prostokątny; składa się on z dwu stałych co do położenia, do siebe prostopadłych prostych XX i YY, czyli osi spół£4ędnych, przecinających się w punkcie O, zwanym początkiem spółrzędnych. W szczególności XX nazywa się osią odciętych, YY osią rzędnych.

Położenie wszelkich utworów geometrycznych w płaszczyźnie, przesuniętej przez obie osie spółrzędne i podzielonej przez nie na cztery ćwiartki, odnosi się do tych osi.

I tak położenie punktu A w którejkolwiek ćwiartce wyznacza się zapomocą odległości jego od każdej z tych osi, a mianowicie prostopadła wykreślona z punktu A do osi XX jest odległością jego od tej osi, równoległą zarazem do osi YY nazywa się rzędną i oznacza się przez y\ odcinek zaś osi XX między początkiem O spółrzędnych a rzędną у jest odległością punktu A od osi YY i nazywa się odciętą; zresztą tak rzędna jak i odcięta nazywają się spółrzędnemi.

Dla rozpoznania, w której ćwiartce znajduje się rzędna i odcięta, oznacza się zwykle odcięte znakiem dodatnim, jeżeli leżą z prawej •strony początku O układu, a znakiem ujemnym, jeżeli leżą z lewej jego strony; rzędne leżące nad osią XX uważa się i oznacza jako dodatnie, a pod osią XX jako ujemne.

Rzędna«/ i odcięta x danego punktu są wielkościami stałemi, zaczem położenie punktu przedstawia się analitycznie dwoma równaniami: x — a, y = b.

Jeżeli rzędne punktu A są xu yi9 zaś punktu В x₂, y₂, to wzajemny odstęp tych punktów

Prócz prostokątnego układu spółrzędnych istnieje także ukośny układ spółrzędnych, którego spółrzędne rozumie się są równoległe do obu osi. Używają także i biegunowego układu spółrzędnych, który polega na tern, że na leżącej w płaszczyźnie prostej linji, zwanej osią biegunową, obiera się punkt stały O zwany biegunem, a położenie danego punktu A wyznacza prosta, łącząca biegun O z punktem A, zwana promieniem wodzącym, oraz kąt <p, jaki tworzy ten promień O A z osią biegunową.

2. Równanie linji prostej.

Jeżeli dana linja prosta jest nachylona do osi iksów pod kątem a i odcięta przez nią rzędna na osi ypsylonów jest b, to analityczne równanie tej prostej jest

y = x tg a -b b albo po podstawieniu tg a —a у = a x -+- b

Liczby a, b są dla każdej danej prostej stałe, zaś x₎ у zmienne; w szczególności jest a stałą ilością kierunkową.

Z równania linji wynika.

Do wyznaczenia prostej potrzeba dwu danych a, b, które mogą być dodatnie lub ujemne.

Dla punktu, w którym prosta przecina oś a?-ów jest у — 0, a więc b

Oz=ax-\-b, stąd x = — — ; natomiast dla punktu przecięcia osi «/-ów jest x = 0, zaczem у = b.

Dla b — O linja przechodzi przez początek O spółrzędnych, a równanie takiej linji jest

у = ах

Prosta przedstawiona tem równaniem spadnie z osią ж-ów, jeżeli a = 0, z czego wynika równanie osi ж-ów y = 0; podobnie ж = 0 jest równaniem osi y-6w.

Dla a, względnie dla kąta a = 0 prosta jest równoległą do osi ж-ów, a równaniem jej jest у = b\ natomiast podobnie x — c jest równaniem prostej równoległej do osi t/-ów.

Prosta przechodząca przez dwa dane punkta.

Jeżeli spółrzędne tych dwóch punktów są xx, yx i ж₃, y₂, a równanie prostej, która ma przez te dwa punkta przechodzić, jest у = a ж-f- b

to rzędne owych dwu punktów muszą sprawdzić to równanie, zaczem musi być

yx = a xx —ł— b У z = a x₂ -f- b

Równanie 3. odjęte od równania linji, a następnie od równania 4. daje

у2 — yx

y — y,=a(x — *,); ?/₂ —yl = a{xz~xt) stąd a =    '—

po podstawieniu tej wartości w równanie poprzednie otrzymujemy równanie prostej, przechodzącej przez oba dane punkta

ж₃ ж^

(ж — ж₄).

Wyznaczenie punktu przecięcia się dwu prostych:

у = а X -j- b

у = axx-\-bx

Ponieważ punkt M przecięcia się prostych jest obydwom tym prostym wspólny, więc rzędne punktu M muszą sprawdzić oba równania danych prostych. Celem wyznaczenia tych rzędnych, po odjęciu drugiego równania od pierwszego otrzymamy

0 = ах Л-Ъ — ax X — bx (ax — a)x = b — bx, stąd ж =

to podstawione w równanie pierwsze daje b — bx

у = a----b

y ax — a

a(b — bx) -+- (ax — à) b

ax — a

b — bx ax — a?

ax b — a bx aT ’

ax —

rządne zatem punktu przecięcia się obu danych prostych są

Ъ — Ъх ' ax — a ax h — а Ъх

ax — a

3. Równanie koła.

a) Ogólne równanie koła.

Jeżeli X, y są rzędne dowolnego punktu obwodu koła, zakreślonego promieniem r, p odcięta, q rzędna środka koła, to ogólne równanie koła jest

ix — p)² -+- (y — q)² = r2 Do wyznaczenia zatem położenia i wielkości koła potrzeba trzech danych: p, q, r.

Równanie koła można napisać także w postaci

о© я

(X — p)² -h (y — q)² — r² = 0

jest to normalne równanie koła i przedstawia się krótko symbole

K= o.

Dla p = r, oraz g = 0, t. j. jeżeli obwód koła przechodzi przez początek O układu osi spółrzędnych, a środek koła leży w osi x-ôw, to równanie 1092. po wstawieniu tych wartości za p i q otrzyma postać

X² H- y² = 2 r X

i nazywa się równaniem równikowem.

Jeżeli p = 0, q = 0, to środek koła leży w początku O układu osi spółrzędnych, a równanie przybierze postać

x²-\~y² = r² b) Równanie biegunowe koła.

Jeżeli C jest środek koła, zakreślonego promieniem r, O biegun układu biegunowego, p promień wodzący środka C koła, tworzący kąt a z osią biegunową, p promień wodzący dowolnego punktu obwodu koła, tworzący kąt <p z osią biegunową, to równanie biegunowe koła jest

10

r² = p² -i-p² — 2 p p cos (a — cp) Dla p = 0 równanie to przybierze postać r — p.

4. Równanie elipsy,

a) Równanie środkowe elipsy.

Elipsa jest zwartą linją krzywą odznaczającą się tem, że suma odległości czyli promieni wodzących każdego jej punktu

od dwóch wewnątrz jej obwodu ustalonych punktów, zwanych ogniskami, jest liczbą stałą, którą oznaczmy przez 2 a.

Jeżeli zatem rx i r₂ są promieniami wodzącymi dowolnego punktu M obwodu elipsy, to wypowiedziana właśnie właściwość elipsy daje się wyrazić równaniem

rx -hr₂ = 2 a.

11

Rysunek 92.

M,

M,

ы :0

- -в--'--?

«-.-i.

i-

-e

X-

W uwidocznionej w rysunku 92. elipsie Fx, F są jej ogniskami, zaś punkt O połowiący ich wzajemną ogległość jest początkiem osi spół-

v rzędnych.

■д

Ponieważ M jest punktem elipsy, więc suma jego promieni wodzących rx -4- r2 = 2 a.

Z trójkątów prosto-

kątnych FXMP i FM F otrzymujemy

ri² = У² -ł- (х -Ь e)²,    r₂³ = y2 _f_ {x — e)³,

gdzie e jest połową wzajemnej odległości ognisk i mimośrodem Unijnym elipsy.

nazywa się

Odjąwszy drugie równanie od pierwszego, otrzymamy po wykonaniu działania

rx ³ — r₂³ = 4 e x, albo (rx -+- r₂) (rt — r₂) = 4 e x po podstawieniu wartości za sumę promieni wodzących

2 e x

2 a (rx — r₂) = 4 e x, stąd rx — r₂ =

a ’

co dodane do równania zasadniczego 11. a następnie odjęte daje:

2rt = 2« + ~, czyli r, = a-h~, гг=-.а — ~

Z trójkąta FXMP wynika także

/ e x\²

y² — Tl2 — (a;-l-e)³ = U + — 1 — (x -h e)² = a² — e² — stąd (a³ — e³) x³    «2 }ß — аз (аз — ез).

a² — e²

a²

x²

Ponieważ jest zawsze rx -h r₂ > 2 e, 2 a > 2 e czyli a ;> e, więc różnica a³—e³ musi być zawsze dodatnia; połóżmy więc w poprzednie równanie a³ — e³ = &³, to ostatecznie otrzymamy równanie elipsy

Ь³ Я?³ -f- «2 y2 ~ «3 ^2

12

które daje się przedstawić w postaci X² y²

a²

13

Z tego równania wynika

= =b~ \Ja² — x², x² = ±j \/b² — y²

wobec czego widać, że każdej wartości x, dla której у jest rzeczywiste, odpowiadają dwie równe wartości y, ale różne co do znaku, i na odwrót, co świadczy, iż elipsa jest symetryczna względem obu osi spółrzędnych, a ich początek jest środkiem elipsy, i że wyprowadzone równanie elipsy jest równaniem środkowem.

Dla у = 0, x = zb a, dla x = 0, у = -h b, zaczem elipsa przecina oś x-6w w odstępach -ł- a i — a, zaś oś y-6w w odstępach b i — b od początku spółrzędnych mierząc; są to zarazem największe wartości na x i «/, gdyż dla x > a staje się у liczbą urojoną, zaś dla у > b to samo dzieje się z x.

Odległość d dowolnego punktu Ж elipsy od jej środka odnośnie do prostokątnego trójkąta OMP (rysunek 85.) będzie po podstawieniu wartości za у

->/

b²

a² — b²

S*“**

-(a² — x²)-hx²

dla x — ztci największe rf = ±a= OC=OD, dla x=0 najmniejsze d = Hz Ъ = OE =■ OGr.

Ze wszystkich więc cięciw przez środek elipsy największą jest CD—-2 a, najmniejszą EG = 2 ó; pierwsza jest osią wielką, zaś druga osią małą elipsy. Pimkty C i D zowią się wierzchołkami elipsy. Ostatecznie wynika: Suma promieni- wodzących każdego punktu elipsy równa się jej osi wielkiej.

d — OM = \Jy² -f- x² — \J

Z równania, względnie z prostokątnego trójkąta EOF mamy a² — ez — ъ2 stąd e = \Ja² — b2 jest to linijny mimośród elipsy; natomiast stosunek

\J a² — b²

nazywa się numerycznym mimośrodem elipsy.

Czem mniejszy mimośród, tern mniej różni się a od b, zaczem elipsa zbliża się do koła; dla e = o, a = b, równanie zaś elipsy stanie sie równaniem koła.

b) Równanie wierzchołkowe elipsy.

fc²

Jeżeli zamiast środka O elipsy przyjmiemy wierzchołek C elipsy (rysunek 92.) za początek układu spółrzędnych, to wskutek tego rzędne nie doznają zmiany, tylko odcięte, do których w niniejszym przypadku należy doliczyć lewą połowę osi wielkiej, t, j. — a. Wartość tę zatem odciętej x — a należy wstawić w równanie środkowe elipsy 12., mianowicie:

a²

(2 a x — a?²);

è² (x — a)² -t- a² V² = a² ź>², stąd y² =

b*

P,

Dla x~

._ 6²

e = \/a² — № wypada y = 4h —; jest to właśnie cięciwa

AB, prostopadła do osi wielkiej w ognisku i nazywa się parametrem elipsy, który oznacza się przez 2 p; zaczem p =

Ta ostatnia równość wyraża, iż połowa małej osi elipsy jest średnią proporcjonalną między połową osi wielkiej i połową parametru.

Jeżeli na wielkiej osi, jako średnicy zakreślimy koło, to rzędne elipsy i koła odpowiadające tej samej odciętej, mają się do siebie jak połowa osi małej do połowy osi wielkiej.

Powierzchnia elipsy tak się ma do powierzchni koła, zakreślonego promieniem r = a, jak się ma połowa osi małej do połowy osi wielkiej elipsy, t. j.

f:a²K — b:a stąd powierzchnia elipsy

Obwód elipsy w przybliżeniu:

f— ab к

14

и = к(а-\-Ъ)

15

Natomiast dokładny obwód przedstawia następujący szereg („Hütte44 des Ingenieurs Taschenbuch, 21. wydanie z r. 1911., I. tom):

M = it(a +

Г 1 (a — b\*    1 (а — Ъ\ь

⁶)[¹⁺4 1^Гб)

266 (ïHh!)    =    +

16

Jeżeli

a — h a Ą- b

£=1-0025

= 01

0-2

0-3

0-4

0-5

0-6

0-7

0-8

0-9

10

10100

1 0226

1-0404

1 0635

1-0922

1-267 1 1677

1-2155

1-2732

gdy zaś ~

s/м . .

COS

0° I 30°

45°

60°

90°

W* W*

(b + e)

ß —ł— T tg —

Rysunek 91.

: ß-r

*⁻Г’

'fi

sin

COS

tol*DD tOj*CD

=V-r-

— a) (s — b)

_ V /s(s — b)

- V -jrrr;

TA

/л

— a) (s — c)

s (s —

gdzie s = ~2 (ab-h c)

Stopni

cotg . .

oo

N/S"

ł\/3

Figury płaskie.

Trójkąt:

powierzchnia F—-^bh = -^b c sin a —

Trapez:

= \J * (* — <*) (s — b) (s — c)= ₄ ^ a —f— b

b² sin a sin y 2 sinj = ab c

powierzchnia F

«со podstawiwszy w wyprowadzone właśnie równanie otrzymamy równanie wierzchołkowe elipsy

p

yz = — (2 а X — x²) — 2px

17

c) Równanie biegunowe elipsy.

Przyjmijmy ognisko F (rysunek 92.) za biegun, prostą FX za oś biegunową, to dla dowolnego punktu M elipsy będą spółrzędne biegunowe r = FM = r₂ i kąt cp = MFX.

Ponieważ według równań na str. 774. r = r₂ =

-, zaś

według rys. 92. x — e-\-r cos cp, więc po podstawieniu tej wartości aa X w równanie na r otrzymamy

a² — e² — er cos cp

, stąd ar-\-er cos cp = a² — e² = b²,

r{a-t-e cos cp) = b², r =

b²

b²

a-\-e cos cp

a ( 1 -f- — cos cp

b²

gdy zaś —=p, - =

więc ostatecznie równanie biegunowe elipsy jest

_V__

r 1 H- s COS cp*

d) Sposoby wykreślenia elipsy.

1. Sposób wy kreślenia elipsy na podstawie r₄ -f- r₈ = 2«.

Jeżeli jest dana oś wielka elipsy CZ> = 2 a (rysunek 92.) i oś mała EG = 2 b, to przedewszystkiem wyznacza się ogniska Fx F długością a, zakreśloną cyrklem z punktu końcowego E albo G małej osi, na wielkiej osi CD na tej zasadzie, że każde ognisko znajduje się od środka elipsy O w odstępie e= \/a² — b², oraz że oba końce małej osi są punktami obwodu elipsy, a ich promienie wodzące są właśnie połówkami osi wielkiej, zaczem rt = r₂ = a, oraz rt -h r₂ — 2 a.

Następnie dzielimy cyrklem oś wielką na dwa dowolne odcinki tak, by żaden z nich nie był mniejszy, niż odstęp ogniska od najbliższego wierzchołka elipsy, poczem zakreślamy cyrklem z każdego ogniska po dwa symetryczne łuczki dłuższym odcinkiem osi CD, oraz po dwa łuczki krótszym odcinkiem osi CD, przecinające poprzednie cztery łuczki i uzyskujemy w ten sposób z tych przecięć się wzajemnych łuczków cztery punkta obwodu elipsy. W ten sam

18

sposób postępujemy dalej aż do uzyskania ilości punktów, dostatecznej do wykreślenia elipsy.

Sposób ten wykreślenia elipsy polega na tej jej właściwości, że suma obu promieni każdego punktu obwodu elipsy równa się osi wielkiej, t. j. że rt + ra = 2a.

2.    Sposób wykreślenia elipsy w prostokącie opisanym.

Rysunek 9R.

3    4    3    2    1_В

Szczegóły wykreślenia elipsy

A 1__2

zapomocą prostokąta opisanego ABHE są widoczne z rysunku 93.

Ilość części działowych może być dowolna, ale jednaka za->Q równo na obu bokach podłużnych AB i EH, jak i na osi małej 4 0 4; pomiędzy sobą jednak wszystkie części działowe na obu bokach podłużnych prostokąta muszą być sobie równe; na osi małej mogą mieć wprawdzie inną długość, jak poprzednie, atoli między sobą muszą być także wszystkie równe.

3.    Wykreślenie elipsy zapomocą kół.

Ten często używany sposób, — jeżeli są dane obie osie elipsy,

Rysunek 94.

a+b

-Ö---

DJ- -

-*-----a

С;

è.

-i

a+b

— polega na tem, że ze środka szukanej elipsy zakreślamy 3 koła: jedno promieniem równym połówce b małej osi \ drugie promieniem \ równym połówce a \ wielkiej osi elipsy, trzecie promieniem równym sumie obu tych połówek osi elipsy, t. j. a a- b.

Następnie kreśli się dowolny promień OLKH = a A- b, zaś z punktów jego L i К równoległe do osi elipsy, względnie do osi spółrzędnych, przecinają się w punkcie J, który jest punktem elipsy. Prosta HJN jest prostopadłą, czyli normalną do elipsy w tym punkcie J.

Kreśląc w dalszym ciągu w stosownych odstępach promienie a, względnie promienie a -ь- Ъ i równoległe do osi х-ôw i y-ów w sposób w rysunku 93. uwidoczniony uzyskuje się szereg punktów, potrzebnych do wykreślenia elipsy.

4. Wykreślenie elipsy na podstawie różnicy lub sumy obu póło si.

Na linijce z grubego papieru itp. materjału oznacza się kreskami długość danej, lub przyjętej półosi a i długość półosi Ъ elipsy, mierząc od jednego i tego samego końca linijki lub od jednej i tej samej kreski skrajnej, określonej np. literą m.

Jeżeli następnie — w odniesieniu do rysunku 94. — przyłożymy linijkę np. do półosi CO wielkiej osi tak, żeby skrajna przez m oznaczona jej kreska, względnie odnośny jej koniec wpadła w wierzchołek elipsy C, i będziemy przesuwać linijkę tak, aby zawsze druga skrajna kreska, oznaczona np. przez n ślizgała się po półosi EG, zaś średnia kreska odcinająca różnicę a — Ъ po półosi CO, to pierwsza skrajna kreska m, względnie początek linijki opisze elipsę.

Tak samo zresztą skrajna kreska m linijki opisze elipsę, jeżeli kreska średnia i druga skrajna n zamiast po krzyżujących się pod prostym kątem osiach elipsy będą się ślizgały w ogóle po ramionach prostego kąta.

W podobny sposób daje się wykreślić elipsa linijką, na której oznaczono kreskami sumę długości półosi а -ь Ъ, oraz punkt działowy między długością a i b. Poruszając tę linijkę tak, aby skrajne kreski każdej z obu półosi ślizgały się zawsze po ramionach kąta prostego (np. krzyżujących się osi elipsy), spadających z różno-imiennemi osiami elipsy, to kreska średnia, oddzielająca długość a od h opisze elipsę.

5. Równanie hiperboli.

a) Równanie środkowe hiperboli.

Hiperbola odznacza się tern, że różnica odległości czyli wodzących promieni każdego jej punktu od dwóch, w obrębie jej łuku położonych stałych punktów, zwanych ogniskami, jest liczbą stałą.

Jeżeli zatem promienie wodzące dowolnego punktu hiperboli oznaczymy przez r1} r₂, zaś liczbę stałą przez 2 a, to wypowiedziana właśnie właściwość hiperboli daje się wyrazić równaniem rx — r₂ = 2«.

20

Ь² x² — a² y² == a² b²

albo też

x² y²

21

Rysunek 95. przedstawia hiperbolę, której ogniska są F,, F, oś rzeczywista czyli główna hiperboli jest CD = 2a, punkta C, D są wierzchołkami hiperboli, FxM=rx, FM=r₂ promienie wodzące punktu M hiperboli, O środek hiperboli i zarazem początek osi spółrzędnych OY i OX.

Rysunek 95.

[Mîi

Ąf

srH>^e—rf-3

yT

L, 1/

Z trójkątów prostokątnych FXMP i FMP otrzymujemy rx² = y²-h

-t- (ж -+- e)2 = y² -f-

+ х³Н-2баН-е², r₂2 = = 2/² -j- (# — б)² == «/2 _|_

-\- X² — 2 6 ж -+- e², stąd rA 2 — r₂³ = 4 6 X =

(n •+- »a) (ri — rs): gdy 2ex

zaś rx —r₂ = 2 a, więc (rx-\-rz) 2 a = 4 e x} rx-\-r₂ = —; po dodaniu

do tego ostatniego równania i odjęciu rx — r₂ = 2 a, będzie 2 rt =—— -{-2 a, czyli rx = — -f- a i podobnie r₂ = —

r.r

— a.

r.r

Z trójkąta FXMP wynika dalej у² = rt2 — (ж+е)² = |-+а

e²—a²

e² X²

1-2 e X-ha² — X² — 2 ex — e² =

— (xh-e)², y²

-h a² —e², stąd wreszcie podobnie jak dla elipsy (a² — e²) x² -h -h a²y² — a² ia² — e²).

Ponieważ rx — r₂ < Fx Fy czyli 2 a < 2 e, oraz a < e, więc a² — e² jest różnicą ujemną, a mianowicie a² — e² = — b²\ równanie zatem hiperboli jest — b² x² -t- a² y² = — a² b² czyli

a²

a²

To równanie jako odnoszące się do spółrzędnych, których początek O jest środkiem hiperboli nazywa się równaniem środ-kowem hiperboli.

V = ± f \/^г -i- &2-

Z równania tego wynika:

b .--

y = dt~ \A² — a2 i

Dla ж<« rzędna i/ jest ilością urojoną, zaczem hiperbola niema takich punktów, dla których byłoby x<a. Każdej wartości x>a odpowiadają dwie równe, ale co co znaku różne wartości у i na odwrót; hiperbola zatem składa się z dwu osobnych krzywych linij, symetrycznych względem osi rzędnych, każdą zaś z nich dzieli oś odciętych (oś x — ów) na dwa symetryczne ramiona. Spółrzędne x, у mogą przybrać wartości bardzo wielkie, zaczem i ramiona hiperboli idą w nieskończoność.

Dla у = Oj x = ±^a₇ hiperbola zatem przecina oś odciętych w dwu punktach C i D odległych wzajemnie o 2a; odległość ta nazywa się osią rzeczywistą albo główną, zaś punkta C i D wierzchołkami hiperboli. Stąd zresztą wniosek, że różnica promieni wodzących równa się osi głównej.

Dla x = о, у = Ht b \J— Ï, hiperbola zatem nie przecina osi rzędnych; gdy jednak stosunek wartości b do hiperboli jest bardzo ważny, więc na osi rzędnych odmierza się OE = -hb; OG — — b\ cała zaś ta oś EG — 2b nazywa się osią urojoną albo pomocniczą hiperboli.

e na-

Stąd mamy a² — e² = — &², e² = b² a², e — \Jb²-\- a²\ żywa się mimośrodem linijnym hiperboli, stosunek zaś e    \J а² 4- b²

---numerycznym mimośrodem hiperboli.

b²

Dla x=e — \J a² -h b², у = ± — ; jest to cięciwa w ognisku hiper-

boli KL = 2p, zwana parametrem hiperpoli, zaczem p =

czyli połowa osi urojonej jest średnią proporcjonalną między połową osi rzeczywistej i połową parametru.

Gdy a — b parabola nazywa się równoramienną zaś równanie jej przybiera postać

22

X² — y² = a²

Jeżeli równanie hiperboli połączymy z równaniem y = ay x prostej MMi przez punkt O przechodzącej, to rzędne przecięcia się prostej z hiperbolą będą

a axb

X ~ \Jb² — a² aj²’

gdzie znak -b odpowiada punktowi M, zaś znak — punktowi Mx, z czego widno, iż prosta przetnie wtedy tylko hiperbolę, gdy

6

będzie b²> a² ax², czyli ax < — ; w razie przeciwnym x i у będą urojone.

6

Jeżeli przyjmiemy takie dwie proste, których ax — ±:~, czyli

b² = a²ax², to po wykreśleniu w punktach C i D prostopadłych AB i AXBX do osi ж-ów i po odcięciu na nich AD — DB = b, oraz AXC = CBX = b rysujemy proste AOBx i Ax OB, dla których b    b

istotnie ax = tg A OD = — tg Ax OD = — —. Z trójkąta O PN otrzy-

b    b²

mnjemy NP = yx = x tg NOP = x • —, stąd yx² = — a?²; gdy zaś

62

rzędna punktu Ж hiperpoli y² = — (#²— więc — уъ = Ъ²,

czyli (yf 4- y) (i/i — y) = 6², ostatecznie

б²

2/1 — y = y, -+- у

Ze wzrostem x rośnie yx -+- у, gdy zaś 6² jest ilością stałą, więc różnica yx —y — NM także maleje i stanie się bardzo małą, gdy# bardzo się zwiększy. Wobec tego hiperbola zbliża się czem raz więcej do linji NxN, ale jej nie dosięga: to samo wszystko tyczy także prostej BAX.

Prosta, która zbliża się coraz więcej do linji krzywej, ale się z nią nie schodzi nigdzie, nazywa się ledwoniestyczną, czyli asym-ptotą tej linji krzywej. Hiperbola ma dwie asymptoty, których równania są:

23 24

b) Równanie wierzchołkowe hiperboli.

Eównanie wierzchołkowe hiperboli wyprowadza się podobnym sposobem, jak równanie wierzchołkowe elipsy i jest następujące:

px 2

y2 = 2pa?-t--—

c) Równanie biegunowe hiperboli.

Jeżeli przyjmiemy gnisko F za biegun, FX za oś biegunową, to dla dowolnego punktu M hiperboli będzie promieniem wodzącym FM — r₂ — r} zaś MFX— cp kątem zawartym między promieniem

ex

wodzącym i osią biegunową, w tym razie z równań r = — — a, i x =

— e — r cos cp, dających się tu wyprowadzić podobnie jak dla elipsy, otrzymujemy ostatecznie — podobnie także jak dla elipsy — równanie biegunowe dla gałęzi hiperboli z ogniskiem F

I'

26

1 —I— S COS Cp

gdzie e > 1 ; natomiast dla drugiej gałęzi hiperboli z ogniskiem Fx —

ex

odnośnie do równań r = — — -+- a, oraz — x = — e -h cos cp — otrzymujemy równanie biegunowe

27

1 — e cos cp*

d) Wykreślenie hiperboli.

Jeżeli jest dana oś główna i oba ogniska hiperboli, to na przedłużeniu osi głównej np. CD (rys. 95.) poza ogniskami obiera się dowolną ilość punktów 1, 2, 3 . .. itd. i odległością każdego z tych punktów, mierzoną od bliższego wierzchołka (od D do punktu 1) hiperpoli zakreśla się jako promieniem łuk z obu ognisk (Ft i F); zaś odległością mierzoną od drugiego wierzchołka (od C do punktu 1), jako promieniem łuk około obu ognisk (Fx i F); punkta przecięcia się tych łuków są punktami hiperboli. Postępując w ten sposób z resztą obranych punktów 2, 3, . . . itd. otrzymuje się szereg punktów, które połączone z sobą krzywą linją, dają hiperbolę.

6. Równanie paraboli. a) Równanie wierzchołkowe.

Parabola jest linją krzywą, odznaczającą się tą własnością, że każdy jej punkt jest równo odległy od jednego wewnątrz jej obrębu położonego punktu stałego i od prostej stałej zewnątrz niej leżącej.

W przedstawionej rysunkiem 96. paraboli jest F owym stałym punktem czyli ogniskiem. К К stałą prostą czyli kierownicą — х² рх — - J, stąd ostatecznie

rówjianie paraboli

2&

у² = 2^> ж.

Z tego równania wypływa y = àz\f^p x\ każdej zatem dodatniej wartości x odpowiadają dwie równe, ale o przeciwnym znaku wartości y y skąd wniosek, iż parobola rozchodzi się po obu stronach osi #-ów dwiema przystającemi częściami w nieskończoność.

Dla — x jest y urojone, a więc ujemnej odciętej nie odpowiada

żaden punkt paraboli; dla x= OF

=f> y = ± V² pĄ=

i jeżeli AM _]_ KK, a M jest punktem paraboli, to musi być

AM—FM\ FM—r jest promieniem wodzącym punktu Mr

O jest początkiem osi spółrzędnych OY i OX, oraz wierzchołkiem,

paraboli; FM = r—DP = DO-\-OP\,

wyraziwszy OP — x, MP — y, DO—

V    P

— OF = 2“, otrzymamy r = x -ł- —

Z trójkąta prostokątnego FMP wy-

i)-

Rysunek 96.

Mi

X/

Е)

.T

(M

2'

AF

nika у²—г²—(#—

= x-h

-X

р2

[G

— 2 / i У² — А- рх—

±p=

= EF = FGy to znaczy, iż bezwzględna wartość prostopadłej do osi #-ów przez ognisko przechodzącej cięciwy EG = ^,p; cięciwa ta nazywa się parametrem paraboli.

Równanie y² = 2px przedstawia także proporcje 2 p:y = y:x

która wyraża, iż rzędna każdego punktu paraboli jest średnią proporcjonalną między parametrem a odciętą tego punktu; zapomocą tej właściwości daje się także wykreślić parabola» Jeżeli xx, yx są rzędne jednego, zaś x₂, y₂ drugiego’punktu paraboli, to będzie

У\* = Ърхи у₂²=Ърх₂; stąd proporcja yx² : y₂² = xt : x2 wyraża, iż kwadraty rzędnych paraboli mają się do siebie, jak odnośne odcięte.

Jeżeli w równaniu wierzchołkowem hiperpoli 25. lub elipsy 17.

px²

yz = 2px± ——

— r COS Cp -j-

2»

wielkość a rośnie w nieskończoność, zaś p wcale się nie zmienia,

b²

— co zresztą jest możliwe, gdyż — = p, — to dla a — oo stanie się

px²

= O, i wówczas równanie elipsy lub hiperboli przybierze postać zbliżoną do równania paraboli ?/* = 2px.

Parabolę zatem można uważać za elipsę lub hiperbolę, których oś wielka względnie oś główna jest nieskończenie wielka.

Wszystkie wyżej omówione krzywe dają się przedstawić zapomocą wspólnego równania wierzchołkowego

y² = 2 p X 4- qx~

gdzie dla koła p = r, q — — 1 ; dla innych krzywych p jest połową parametru; natomiast co do drugiego spółczynnika, to dla elipsy p    b²

b²

dla hiperboli q =

= —, dla paraboli q = 0.

Powierzchnia płaszczyzny, ograniczonej spółrzędnemi dowolnego punktu paraboli i jej lukiem, równa się dwom trzecim częściom iloczynu tych spółrzędnych. Mianowicie powierzchnia objęta lukiem paraboli OMxM, rzędną punktu MP — y

a'v

i odciętą OP=x, czyli powierzchnia OMxMP —

xy (rys. 96.).

b) Równanie biegunowe paraboli.

Przyjąwszy za biegun ognisko F (rys. 96.), OX za oś biegunową to dla punktu M paraboli będzie AM = FM = r, oraz MFO — cp,

p    p

— r (— COS ф) = -g

OP=x, r = X -h

, zaś X —

— r COS Cp, co

podstawione w poprzednie równanie daje r =

czyli r (1 -f- cos cp) = p, stąd wreszcie równanie biegunowe paraboli

r 1 -h COS cp’

Wszystkie dotąd omówione krzywe dają się przedstawić równaniem ogólnem biegunowem

r 1 —f- e cos cp

w którem p dla koła jest promieniem, dlii innych krzywych połową parametru, zaś e = 0 dla koła, e с 1 dla elipsy, e > 1 dla hiperboli, £z=l dla paraboli.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

c) Wykreślenie paraboli.

Mając daną kierownicę i ognisko, ustala się najpierw wierzchołek i oś paraboli, poczem przyjąwszy na osi dowolną ilość punktów, wykreśla się w nich prostopadłe do osi i odległością każdego punktu, od kierownicy mierząc, zakreśla łuk z ogniska. Punkty uzyskane z przecięcia prostopadłych odpowiednimi lukami są punktami paraboli.

^glównao/

•Й8

Шк

4<у

♦'Aï

ОД

etn-

4-

Ш*

ih

4-

i5.

Гч

4.

* hißt

$ Ю\

tr L l~h

~n

Tu

tT

.y;

tó.

4a

TT

Jl

TT

'nà

UJ

TTf

«A

"T

|ДН

'1¹

-H-

il

T-r

й1уЩ&

ШЩ1

i.

TT

ht

LL!

r+

4-

4.

(U

ml i

i •*

"VT

jJ

-T*

XjJ

”*4 i i p?

\ .£

tnô?h In i ''t

Ыу

f Y*

«m

Vo

TT

oT

9 £ieguTb

Шт

j Щ/&

7 pyV

<v®4 <v

«ж*

ywJMSYyà

X/ N/

р%

°?ś

v%f

Ч/

7Ä

х X / Ч&А

S3

w

САХ?

G0

т:

3-

г'Г⁴

ЧХу

Су л

W:.

S?

<0

S3

О®

лагх

S3

ЧчХХ

S3

*«£

X-

/л«

■уФ/Йл*

OoC. ✓ tn> ,

\4 г, X

//>/%

# А4чУ

О'

4 jo 4------

-t------gs £с + Ъ, ----

: 'тшшшЕПлШГ^^шшппт hV

• Ш \    I Ld

Г*-----

-- CL=

---OK-

гг

... f-----ч

L*;

ci.

~ -sl&véM Шя

/|

■

¹¹1

î

тт

рнянщтщт

4' Ws    Щ'Ш ; -

.

:,,:■ Г?-**' ? ' -Э^Л    АЯ-ЯЯЯ^ Я

#11 1%|ш щ|#»# $

V T'M? ? ł\ b \    :

I} I4®f.:fàh '!

*.V

WWi y w

i I 1 ■    ' № ш

УЙЙмМ

шт

ШтШ

!■йМ1Ж»®«: 4 3 Шу Ж

^К®

feftóiw

Щ4

?Ш1

sa

f ШДрШ m, Щ i

ii-iii

я/%шм- г в ‘

11ЙШЯИИ

IÄAk;<M

Л?

С.

ibl io-teka Głowna PK

1-300724

Bibl io-teka Główna

Pol itechnika Krakowska