A:

i

i

/<

V

::

\ ч<А"1

4

/ <v

A

. •

Ш

*

;

i

i

/X

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297708

тм

■w,

“-4s.    '

%,

•»•♦s*

1

f

_ i_ X. Ł

a    ~    "

i

*3

■    —    ■ . i

35

vv

Sl.g §£

Б.

К

!

г

+

*1

\л- _ r-J

в.

BIBLJOTEKA LAUREATÓW NOBLA

ТОМ 51.

RABINDRANATH TAGORE

DOM I Ś WIA T

RABINDRANATH TAGORE

DOM I ŚWIAT

PRZEKŁAD AUTORYZOWANY

WINCENTEGO BIRKEN MAJERA

OKŁAD.KĘ RYSOWAŁ E. CZERPER

H 29.559

BI3U0TEKA 1 SłÓWNA *j

i.⁴«0\N3

WSZELKIE PRAWA ZASTRZEŻONE

ODBITO NA PAPIERZE BEZDRZEWNYM. DRUKARNIA CONCORDIA SP.AKC..POZNAŃ

Akc. Nr. .

К - jjs i I ^

------- --------ri-wm— *1

. Nr. Nr.

OPOWIEŚĆ BIMALI.

I.

Ti Д ATKO, powraca mi dzisiaj na myśl cynobrowy * * * znak ¹, na przedziale twych włosów, owa sari ², z szerokim czerwonym szlakiem, jaką zwykła byłaś nosić i te przedziwne twoje oczy, pełne głębi i spokoju. Zjawiły się na początku pielgrzymki mego życia, niby pierwsza smuga świtu, dając mi złotą pieczę, iżby mnie wiodła na mej drodze.

Niebo, co światłem nas darzy, jest błękitne; twarz mojej matki była ciemna, lecz bił od niej blask świętości, a jej uroda zawstydzała wszelką próżność krasawic.

Wszyscy mi mówią, iż jestem do matki podobna. W dzieciństwie nieraz mnie to drażniło. Gniewałam się na moje odbicie w zwierciadle. Uważałam, iż to niesprawiedliwość Boga zasnuła wkrąg moje członki — że moje ciemne lice nie było mem prawnem dziedzictwem, lecz dostało mi się przez jakieś nieporozumienie. Na całą pociechę zostawało mi jedynie prosić Boga, abym

R. T.

¹    Znak stanu zamężnego Hinduski i symbol całego oddania, jakie się w nim zawiera.

R. T.

²    Sari jest to suknia hinduski.

1 Dom i świat.

dorosła do wzoru kobiety, o jakim się czyta w niektórych utworach epickich.

Kiedy przybyli do mnie dziewosłęby, wezwano gwiaździarza, który zbadał mi dłoń i rzekł:

— Ta dziewczyna ma dobre znaki. Doskonała będzie z niej żona.

A wszystkie kobiety, które słyszały to, rzekły:

— Nic dziwnego, gdyż jest podobna do swej matki.

Wydano mnie za mąż w dom pewnego Radży. Kiedy byłam dzieckiem, zżyłam się zupełnie z opisem Księcia z czarodziejskiej opowieści. Ale twarz mego męża nie była tego pokroju, iżby czyjaś wyobraźnia mogła ją pomieścić w krainie baśni. Była ciemna — tak ciemna, jak moja. Uczucie niechęci, jakie żywiłam względem własnego braku cielesnej piękności, nieco zelżało, lecz równocześnie odrobina żalu pozostała przewlekle w mem sercu.

Lecz, kiedy cielesny wygląd uchodzi badaniu naszych zmysłów i wkracza w świątnicę serc naszych, wtedy może zapomnieć o sobie samym. Wiem z doświadczenia mych lat dziecinnych, jak prawdziwą pięknością jest oddanie w jego wnętrznej postaci. Gdy moja matka układała na białej kamiennej płycie przeróżne owoce, troskliwie obrane z łupek jej własnemi kochają-cemi dłońmi, i łagodnie poruszała wachlarzem, aby odpędzić muchy, podczas gdy mój ojciec siedział nad posiłkiem — jej posługa niknęła w piękności, która unosiła się nad zewnętrznemi kształtami. Nawet w mem niemowlęctwie odczuwałam jej władzę. Przekraczała ona wszelkie roztrząsania, wątpliwości, czy obliczenia: była to jakowaś gędźba, nieskalanie czysta.

Pamiętam dokładnie owe dni po zamążpójściu — kiedy wczesnym rankiem zwykła byłam ostrożnie i pocicłm wrstawać i podejmować pył ze stóp ¹, mego męża, nie budząc go — — ach, w takich chwilach miałam wrażenie, iż cynobrowy znak nad mojem czołem lśni, niby jutrznia zaranna.

Pewnego dnia przypadkiem mąż się zbudził i spytał mnie z uśmiechem:

— Co takiego, Bimalo? Cóż ty wyrabiasz?

Nigdy nie potrafię zapomnieć mojego wstydu, iż mnie odkryto. Może sobie pomyślał, że starałam się potajemnie zdobyć sobie zasługę... Ale nie, nie! To nie miało nic do czynienia z zasługą. To tylko odzywało się moje kobiece serce, które musiało czcić, aby miłować.

Dom mego teścia był starego dostojeństwa od dni Badszach’ów.² Niektóre z jego zwyczajów pochodziły od M ogol ów i Pathanów, niektóre z jego obyczajów od Manu i Paraśar. Lecz mąż mój był nawskroś nowoczesny. On pierwszy z rodu skończył wszechnicę i otrzymał doktorat. Jego starszy brat umarł młodo,

R. T.

¹    Podejmowanie pyłu ze stóp jest zewnętrzną oznaką uszanowania i wykonywa się przez lekkie dotknięcie tą samą dłonią najpierw stóp szanowanej osoby, a potem własnej głowy. Żona zazwyczaj tego mężowi nie czyni.

W. B.

²    Zob. „Objaśnienia“ na końcu książki.

z pijaństwa, i nie pozostawił dzieci. Mój mąż nie pił i nie oddawał się zbytkom. Tak obcą dla rodziny była ta wstrzemięźliwość, iż wielu wydawała się prawie niestosowną. Czystość (wyobrażali sobie) przystoi jedynie tym, do których nie uśmiechnęło się szczęście. Tylko księżyc ma miejsce na plamy, gwiazdy nie mają.

Rodzice mego męża zmarli byli dawno, a panią domu była jego stara babka. Mój mąż był źrenicą jej oka, klejnotem na jej piersiach. Dlatego nigdy nie napotkał wielu trudności w razie przełamania którego z dawnych zwyczajów. Kiedy do nas wprowadził Miss Gilby, aby mnie uczyła i była mą towarzyszką, postawił na swojem — naprzekór jadowi, skrytemu we wszystkich obrotnych językach w naszym domu i poza nim.

Mój mąż właśnie podówczas zdał był pierwszy egzamin magisterski i przygotowywał się do doktoratu ; musiał zatem przebywać w Kalkucie dla uczęszczania na wszechnicę. Pisywał do mnie prawie codziennie, jedynie po kilka rządków i to prostemi słowy, lecz jego śmiałe, szczere pismo wpatrywało się w mą twarz — ach, tak miłośnie! Chowałam jego listy w skrzynce z drzewa sandałowego i okrywałam je codziennie kwiatami, które zbierałam w ogrodzie.

W tym czasie Książę z czarodziejskiej opowieści zbladł, jak księżyc w świetle poranku. Na tron mego serca wprowadziłam Księcia mego rzeczywistego świata. Byłam jego królową. Miałam krzesło u jego boku.

Lecz rzeczywistą mą rozkosz stanowiło to, że właściwe me miejsce dano mi u jego stóp.

Od tego czasu kształcono mnie i wprowadzano w nowoczesność w jej własnym języku, i dlatego te słowa, które piszę, zdają się rumienić ze wstydu za swój układ niewyszukany. Lecz mimo zaznajomienia się z nowoczesnym trybem życia powinnam wszak wiedzieć, że jak moje przyjście na świat kobietą nie zależało ode mnie, tak samo i pierwiastek oddania w kobiecej miłości nie jest jakąś oklepanką, przytoczoną z romantycznego utworu celem nabożnego jej wpisania (rondowem pismem) w zeszyt pensjonarski.

Lecz mój mąż nie dawał mi sposobności do hołdów. W tern ujawniała się jego wielkość. Tchórzami są ci, którzy od swoich żon żądają bezwzględnego oddania, jako swego prawa; jest to poniżenie dla obydwojga.

Jego miłość dla mnie zdawała się przechodzić moje granice ogromem swego bogactwa i służby. Lecz ja czułam, iż dla mnie koniecznością jest raczej darzyć, niż odbierać dary, albowiem miłość jest włóczęgą, któremu kwiaty piękniej mogą kwitnąć w prochu przydrożnym, niż w kryształowych donicach salonu.

Znałam dokładnie

Mąż mój nie mógł zerwać całkowicie ze staro-świeckiemi zwyczajami, panującemi w naszej rodzinie. Dlatego było nam trudno spotykać się o jakiejś porze dnia, kiedyśmy mieli ochotę ¹.

R. T.

¹ Nie uchodzi za dobre ułożenie ze strony męża ciągłe zachodzenie do alkowy kobiecej, wyjąwszy godziny, wyznaczone na posiłek lub spoczynek.

czas, kiedy mógł przyjść do mnie i dlatego nasze spotkania były pełne wszelkiej troskliwości miłosnego przysposobienia. Było to niby rymowanie się utworu: musiało przybywać po ścieżce rytmu.

Skończywszy dzienne zajęcia i wziąwszy popołudniową kąpiel, układałam włosy, odnawiałam cynobrowy znak i ubierałam się w starannie marszczoną sari; a potem, oddalając ciało swe i ducha od wszelkich roztargnień domowych obowiązków, poświęcałam je w tej szczególnej godzinie, ze szczególnemi obrzędami, jednej osobie. Ów czas, codziennie z nim spędzany, był krótki — a przecież nieskończenie długi.

Mąż mój mawiał, iż mąż i żona są równi w miłości z powodu ich równego prawa względem siebie. Nigdy się z nim o to nie spierałam, lecz serce mi mówiło, iż oddanie nigdy nie stoi na przeszkodzie prawdziwej równości, tylko podnosi poziom płaszczyzny spotkania. Dlatego radość wyższej równości pozostaje trwałą; nigdy nie spadnie do poziomu pospolitości.

Mój ukochany, było to godne ciebie, iż nigdy nie wyczekiwałeś hołdów z mojej strony! Lecz gdybyś je przyjmował, wyświadczyłbyś mi rzeczywistą przysługę. Ty — okazywałeś swą miłość, zdobiąc mnie, wychowując mnie, dając mi, o co prosiłam i o co nie prosiłam. Dostrzegłam, jaka głębia miłości była w twoich oczach, kiedy patrzyłeś na mnie. Poznałam tajemne westchnienie bólu, które stłumiłeś w swej miłości dla mnie. Kochałeś me ciało, jak gdyby było jakimś kwiatem raju. Kochałeś całą mą istotę, jakby ci była dana przez jakąś osobliwą Opatrzność.

Takie miłosne oddanie przepoiło mnie dumną myślą, że to bogactwo, które przywiodło cię do mej bramy, było moją wyłączną własnością. Lecz tego rodzaju próżność jedynie hamuje pęd dobrowolnego oddania w kobiecej miłości. Kiedy siedzę na tronie królowej i żądam czołobitności, wtedy żądanie to ma za skutek tylko powiększanie się jego samego ; niepodobna go zaspokoić. Czy może być prawdziwe szczęście dla kobiety w poczuciu, iż posiada władzę nad mężczyzną? Jedynem zbawieniem kobiety jest poddanie swej dumy w oddaniu.

Przypominam sobie dzisiaj, jak w dniach naszego szczęścia buchały wszędzie koło nas płomienie zazdrości. Było to całkiem zrozumiałe, bo czyż nie dostąpiłam szczęścia jedynie przypadkiem, nie wysłużywszy go sobie wcale? Lecz Opatrzność nie dozwala, aby tok szczęścia trwał wiecznie, jeżeli jej długu honorowego nie spłaca się w zupełności, dzień po dniu, przez czas dłuższy i w ten go się sposób nie zabezpieczy. Bóg może nam udzielać darów, ale zasłużyć na to, byśmy byli zdolni przyjąć je i utrzymać, musimy my sami.

Babka i matka mojego męża słynęły z piękności. Również owdowiała bratowa mego męża była niepospolicie urodziwa. Przeciwnie, kiedy je los osamotnił, babka ślubowała nie nalegać na pozostałego wnuka, aby, żeniąc, się, brał kobietę piękną. Jedynie wróżebne znaki, jakiemi byłam obdarzona, zjednały mi wstęp do tej rodziny; — inaczej nie miałabym prawa być tutaj.

W tym domu zbytku zaledwie kilka niewiast darzono poważaniem. Przyzwyczaiły się, co prawda, do obyczajów rodziny i zdołały zachować głowę nad wodą, utrzymując się na powierzchni swoją godnością, jako Ranie starożytnego domu, wbrew ich codziennym łzom, topionym w pianie wina i głuszonym dźwiękiem brzękadeł na goleniach tancerek. Czy należnemu mi poważaniu przypisać mam to, że mąż mój nie tykał wyskoku, nie trwonił swej męskości na targach kobiecego ciała? Jakiż to znałam urok, aby czarować dziki i błędny umysł męski? Było to moje szczęście, nic więcej. Wszak dla siostry mego męża los okazał się zupełnie nieczuły. Jej biesiada skończyła się jeszcze wczesnym wieczorem, zostawiając światło jej piękności lśniące nadarmo nad pustemi komnatami — płonące i płonące, bez przywtóru gędźby.

Bratowa mego męża żywiła pogardę dla jego nowoczesnych poglądów. Co za niedorzeczność zmuszać okręt rodzinny, brzemienny wszelaką ładugą sędziwej sławy, aby żeglował jedynie pod barwami swego upadku w postaci jakiejś tam nieletniej żony. Nieraz czułam chłostę jej wzgardy: „Złodziejka, która skradła miłość mężowską!“ „Kłamstwo, ukryte pod bezwstydem jej nowomodnego wykwintu!“ Różnobarwne suknie nowoczesnego kroju, w które mąż lubił mnie ubierać, wzbudzały zazdrosny gniew. „Czy ona się nie wstydzi robić z siebie wystawy!? — A do tego z tym swoim wyglądem!..

Mój mąż był świadom tego wszystkiego, lecz jego łagodność nie znała granic. Nieraz prosił mnie gorąco, abym przebaczyła bratowej.

Raz, pamiętam, rzekłam do niego:

— Umysły kobiet są tak ciasne, tak wypaczone \

— Jak stopy Chinek — odpowiedział. — Czyż to nie ucisk społeczeństwa wtłoczył je w ciasnotę i krzywiznę? Są jak pionki losu, który niemi gra. Jakąż odpowiedzialność za siebie ponoszą one same?

Bratowa mojego męża nigdy nie chybiła wydostać od niego wszystko, czego tylko chciała. Nie czekał, by rozważyć, czy jej żądania są słuszne, lub rozsądne. Lecz co mnie oburzało najbardziej, to to, że nie była mu wcale wdzięczna. Przyrzekłam mężowi, że nie będę odpowiadać na jej wymysły, lecz wewnętrznie złościło mnie to coraz bardziej. Uczuwałam często, iż dobroć ma pewną granicę, której przekroczenie naraża na zarzut tchórzostwa. Mamże powiedzieć całą prawdę? Często życzyłam sobie, aby mój mąż miał na tyle męskości, aby mógł się okazać nieco mniej dobrym.

Wspomniana bratowa mego męża, Bara Rani ¹, była jeszcze młoda i wcale nie miała roszczeń do świę-tobliwości. Owszem, jej mowa, dowcip, śmiech, były wielce światowe i niewczesne. Młode dziewczęta, ja-kiemi się otaczała, były też do pewnego stopnia bezwstydne. Lecz nie było nikogo, ktoby się jej sprzeciwił — bo czyż nie było to zwyczajem domu? Zdawało mi się, iż moje szczęście posiadania męża nieskalanego szczególnie kłuło ją w oczy. On jednak bardziej odczuwał smutek jej losu, niż braki jej charakteru.

II.

MÓJ mąż był bardzo skory wydobyć mnie z purdah. ¹

Pewnego razu rzekłam do niego:

— Czego mi trzeba od zewnętrznego świata?

— Może ty jesteś potrzebna zewnętrznemu światu?! — odrzekł.

— Jeśli zewnętrzny świat tak długo obchodził się beze mnie, może się obchodzić jeszcze czas jakiś. Nie stęskni się za mną na śmierć.

— Niech zginie, jeśli to ode mnie zależy. O to mnie głowa nie boli. Ja myślę tu o sobie samym.

— Ach, doprawdy? Powiedz mi, co myślisz o sobie samym?!

R. T.

jednakowoż ich godność pozostaje im stosownie do starszeństwa, a tytuły: „Senjor” i ,, Junjor” nadal odróżniają młodsze i starsze gałęzie, nawet choćby przetrwała jedynie gałąź młodsza.

R. T.

¹ Zamknięcie kobiet w oddzielnej części domu (zezana) i wszystkie obyczaje z tem związane, określa się ogólną nazwą ,,Purdah”, co znacza Zasłonę.

Mąż milczał, uśmiechając się.

Znałam jego zwyczaj i natychmiast oparłam

się:

— Nie, nie, w taki sposób mi się nie wykręcisz. Chcę, żebyś mi to wyjaśnił.

— Czyż zawsze da się pewien przedmiot określić

słowami?

— Przestańże raz wreszcie bawić się w zagadki. Powiedz mi...

— Pragnę jedynie, byśmy się nazwzajem — ja ciebie, a ty mnie, — posiadali pełniej w zewnętrznym świecie. Tam mamy jeszcze wzajemne długi.

— Czyż więc brak czegoś w miłości, jaką mamy tu w domu?

— Tu jesteś osnuta mną. Nie wiesz, ani co masz, ani czego ci brak.

— Niecierpię, kiedy przemawiasz w ten sposób.

— Chciałbym, abyś weszła w środowisko zewnętrznego świata i spotkała się z rzeczywistością. Wyłączne paranie się domowemi obowiązkami, przepędzanie całego życia w świecie domowych stosunków i odrabianie domowych zadań, — nie, ty nie jesteś do tego stworzona! Jeśli spotkamy się i poznamy nawzajem tam w rzeczywistym świecie, wtedy dopiero miłość nasza będzie prawdziwą.

— O ileby tutaj była jaka przeszkoda do pełnego poznania się nawzajem, nie miałabym nic do powiedzenia. Lecz co do mnie, nie czuję potrzeby.

— Dobrze, nawet jeśli przeszkoda leży tylko po mojej stronie, dlaczegóż nie miałabyś pomóc mi jej usunąć?

Takie roztrząsy zdarzały się raz po raz. Pewnego razu rzekł:

— Człowiek łakomy, który lubi rybę smażoną, bez skrupułu płata rybę stosownie do swej potrzeby. Lecz człowiek, który kocha rybę, pragnie lubować się nią w wodzie; jeśli jest to niemożliwe, wówczas czeka na brzegu; a nawet jeśli wraca do domu, nie ujrzawszy jej, ma na pociechę wiedzę, iż ryba jest, gdzie należy. Całkowity zysk jest najlepszy ze wszystkich; ale, jeśli jest on niepodobieństwem, tedy następnym najlepszym zyskiem jest całkowita strata.

Nie lubiłam, kiedy mój mąż mówił w ten sposób o tej sprawie, ale nie to było przyczyną, dla której wzbraniałam się porzucić kobiecą alkowę. Jego babka jeszcze żyła. Mój mąż, wbrew jej smakowi, napełnił przeszło sto dwadzieścia procent domu dwudziestym wiekiem, lecz ona znosiła to bez sprzeciwu. Zniosłaby również, gdyby synowa *) Książęcego domu opuściła swą samotnię. Była nawet przygotowana, iż to nastąpi. Lecz ja nie uważałam tego za dość ważne, by z tego powodu zadawać jej ból. Czytałam w książkach, iż nazywają nas „ptakami w klatce.“ Nie mogę mówić w imieniu innych, ale w tej mojej klatce posiadałam

S. T.

¹ Powaga synowej wielkie ma znaczenie w hinduskiem dostojnem domostwie.

tyle, iż na to nie starczyłoby miejsca we wszechświecie — przynajmniej takie było wtedy moje uczucie.

Babka, w swym podeszłym wieku, lubiła mnie bardzo. Na dnie jej miłości była myśl, że za wpływem przychylnych gwiazd, które mi towarzyszyły, byłam zdolna zjednać sobie miłość męża. Czyż mężczyźni nie są z natury skłonni do nurzania się wdół? Żadne z tamtych, pomimo piękności ich wszystkich, nie zapobiegły runięciu ich mężów głową nadół w płonące głębie, które ich pochłonęły i strawiły. Wierzyła, iż ja stałam się środkiem, który zgasił ten ogień, tak zgubny dla mężczyzn tego rodu. Przeto wzięła mnie w schronę swego łona i drżała, jeśli choć odrobinę byłam cierpiąca.

Babka mego męża nie lubiła sukien i ozdób, które ten sprowadzał z europejskich sklepów, aby mnie w nie ubierać. Lecz tłumaczyła sobie:

— Mężczyźni zawsze będą mieć taką, czy inną niedorzeczną zachciankę, która napewno będzie kosztowna. Daremnie ktokolwiek próbowałby ukracać ich wybryki; dobrze jeszcze, o ile zatrzymają się nad krawędzią przepaści. Gdyby mój Nikhil nie był zbyt zajęty ubieraniem swej żony, niewiadomo, na kogo innego mógłby marnować pieniądze! — Zatem ilekroć przybywała która z moich nowych sukien, babka posyłała po mego męża i unosiła się nad nią.

W ten sposób doszło do tego, że — jej samej upodobanie się zmieniło. Wpływ nowoczesności podziałał

na nią tak silnie, iż dłużyłyby się jej wieczory, gdybym jej nie prawiła opowieści z angielskich książek.

Po śmierci swej babki mąż mój zapragnął, bym przeniosła się z nim do Kalkutty. Lecz ja nie mogłam się na to zdobyć. Czyż to nie nasz Dom właśnie chowała w swej chronnej pieczy poprzez wszystkie próby i kłopoty? Czyż nie padłoby na mnie przekleństwo, gdybym go opuściła, odchodząc do miasta? Ta myśl powstrzymywała mnie, gdy jej próżne krzesło pełne wyrzutu spoglądało na mnie. Ta dostojna matrona przybyła w ten dom jako ośmiolatka, a umarła w siedemdziesiątym dziewiątym roku życia. Nie miała szczęśliwego żywota. Grot po grocie ciskał los w jej pierś, lecz tylko poto, aby w niej odkrywać duszę coraz hartowniejszą. Ten wielki dom był uświęcony jej łzami. Cóż robiłabym zdała od niego wśród kurzu Kalkutty?

Mój mąż uroił sobie, że oto nastręczyła się dobra sposobność, by swej bratowej pozostawić uciechę gospodarowania w domostwie, równocześnie zaś naszemu życiu dać w Kalkucie więcej przestrzeni na rozrost. Tu właśnie rozpoczęły się moje utrapienia. Ta kobieta udręczyła me życie, nienawidziła szczęścia mego męża, a za to miała otrzymać nagrodę ?! A co wówczas, skoro-byśmy tu powrócili? Czy odzyskałabym swe naczelne miejsce?

— Co ci zależy na owem miejscu? — mawiał mój mąż. — Czy niema cenniejszych rzeczy w życiu?

Tych spraw mężczyźni nie rozumieją nigdy. Oni swe gniazda mają w zewnętrznym świecie; mało wiedzą o całokształcie tego, na czem polega domostwo. W tych sprawach powinni iść za przewodem kobiet. — Takie były moje myśli w owym czasie.

Czułam, iż naprawdę chodzi o to, że powinno się bronić swych praw. Odejście precz i zostawienie wszystkiego w rękach wroga byłoby niemal przyznaniem się do klęski.

Lecz dlaczego mój mąż nie zmusił mnie udać się-z nim do Kalkutty? Znam tego przyczynę. Nie zrobił użytku z swej siły właśnie dlatego, że ją miał..

III.

GDYBY kto miał wypełnić, szczyptą po szczypcie,, przestwór pomiędzy nocą a dniem, zużyłby na to całą wieczność. Lecz oto słońce wstaje i już ciemność pierzchła — jedno mgnienie wystarcza, aby przekroczyć nieskończoną różnicę.

Pewnego dnia nastał w Bengalu nowy okres : Swa-deśi ²; lecz jak się to stało, nie mieliśmy dokładnego pojęcia. Nie był to stopniowy skłon, łączący przeszłość z teraźniejszością. Dlatego też, mam wrażenie, wiek nowy wtargnął niby powódź, niszcząc wszelkie

S. T.

zapory i zmiatając całą naszą roztropność i lęk przed nim. Nie mieliśmy nawet czasu myśleć o tern, ani pojąć, co się stało, lub miało się stać.

Mój wzrok i mój duch, moje nadzieje i moje pragnienia pokraśniały od namiętności nowego wieku. Choć aż do tego czasu ściany mego domu — który był ostatecznym światem dla mego ducha — pozostały nienaruszone, to jednak teraz wzrok mój pomknął ponad nie wdał, a z odległego widnokręgu dobiegł mnie głos, którego znaczenie nie było dla mnie wprawdzie zupełnie jasne, lecz którego dźwięk wnikał wprost do mego serca.

Od kiedy mój mąż skończył wszechnicę, podjął usiłowania, aby potrzeby naszych ziomków opędzić wytwórczością krajową. W naszym powiecie było mnóstwo palm daktylowych; mąż uwziął się wynaleźć przyrząd do wyciągania soku i przegotowywania go na słód i wywar. Słyszałam, że powiodło się to doskonale, tylko że wyciągnęło więcej pieniędzy, niż soku. Po pewnym czasie dociekł, czemu nasze wysiłki ożywienia rodzimego przemysłu riie dawały wyników: brak nam było własnego banku. W owym czasie próbował nauczyć mnie ekonomji politycznej. Samo to nie przyniosłoby wielkiej szkody, lecz on na dobitkę przybrał sobie do głowy wpoić rodakom własne swe poglądy na osiąganie zysków, niejako torując drogę pod bank; potem rzeczywiście założył mały banczek. Wysoka stopa procentowa, która sprawiła, iż wieśniacy z takim zapałem stłoczyli się wkładać swe pieniądze, zakończyła się całkowitem pogrążeniem banku.

Starzy urzędnicy majątku czuli się zakłopotani i potrwożeni. W obozie nieprzyjacielskim zabrzmiała pieśń zwycięska. Z całej rodziny jedynie babka mego męża pozostała niewzruszona. Łajała mnie, mówiąc:

— Czemu go tak dręczycie? Czy to los majątku was niepokoi? Ileż razy widziałam te dobra w rękach poborców sądowych! Czyż mężczyźni są podobni do kobiet? Mężczyźni są urodzonymi marnotrawcami i umieją tylko trwonić. Słuchaj, dziecko, mianuj się szczęśliwą, iż twój mąż nie marnotrawi również samego siebie!

Lista zapomóg, udzielanych przez mego męża, była długa. Aż do gorzkiego końca ostatecznej upadłości pomagał każdemu, kto pragnął wynaleźć nowe krosna tkackie lub żarnicę do łuskania ryżu. Lecz najwięcej drażnił mnie sposób, w jaki pod pozorem pracy Swadeśi zwykł go był okpiwać Sandip Babu. Ile razy człek ten chciał założyć jakiś dziennik lub przedsięwziąć podróż celem głoszenia Sprawy, względnie zmienić powietrze z polecenia lekarza, mój mąż bez pytania dostarczał mu pieniędzy. Było to całkiem niezależnie od płacy, jaką Sandip Babu pobierał od niego na utrzymanie. Jednakże, co najdziwniejsza, mąż mój i Sandip Babu nie zgadzali się w swych poglądach.

Kiedy tylko burza Swadeśi sięgła mojej krwi, rzekłam do męża:

— Muszę spalić wszystkie cudzoziemskie suknie, jakie posiadam.

— Naco je palić? — odrzekł — Możesz w nich nie chodzić tak długo, jak ci się podoba.

— Tak długo, jak mi się podoba! Nigdy, póki

życia!___

— Doskonale, nie wdziewaj ich do końca życia. Ale do czego prowadzi ten poryw całopalny?

— Chciałbyś mi przeszkodzić w postanowieniu?

— Chcę tylko powiedzieć: Czemu nie próbujesz coś stworzyć? Nie powinniście marnować ani dziesiątej części swych rzutkości na te niszczycielskie uniesienia.

— To uniesienie da nam rzutkość, potrzebną do tworzenia.

— To tak samo, jakby ktoś mówił, iż nie możecie oświetlić domu, jeśli go nie podpalicie.

Wkrótce przybył inny kłopot. Kiedy Miss Gilby po raz pierwszy przybyła do naszego domu, było wielkie wrzenie, które się potem uspokoiło, gdy się z nią wszyscy zżyli. Teraz cała sprawa wzburzyła się na nowo. Dawniej nigdy nie trapiłam się tern, czy Miss Gilby jest Europejką, czy Hinduską, lecz teraz zaczęłam to czynić. Rzekłam do mego męża:

— Musimy odprawić Miss Gilby.

On milczał.

Poczęłam mówić doń zapalczywie, aż odszedł ze smutkiem w sercu.

Po napadzie płaczu, czułam się spokojniejszą, gdyśmy się zeszli na noc.

— Nie mogę — rzekł mój mąż — patrzeć na Miss Gilby przez mgłę oderwanych pojęć, poprostu dlatego, że jest Angielką. Nie potrafisz przejść przez zaporę jej nazwiska po tak długiej znajomości? Nie potrafisz pojąć, że ona cię kocha?

Czułam się nieco zawstydzona i odpowiedziałam z pewną cierpkością:

— Niech zostanie. Nie zależy mi tak strasznie na tern, aby ją odprawić.

I Miss Gilby pozostała.

Lecz któregoś dnia doniesiono mi, że pewien wyrostek zelżył ją, gdy szła do kościoła. Był to chłopiec, będący na naszem utrzymaniu. Po owem zajściu mąż wyrzucił go z domu. W on dzień nie było ani jednej duszy, któraby mogła memu mężowi ten czyn przebaczyć — nawet ja...

Tym razem Miss Gilby sama zerwała umowę. Zalała się łzami, kiedy przyszła się pożegnać, lecz moja zawziętość nie stopniała. Żeby to w ten sposób zbezcześcić biednego chłopca, a do tego takiego chłopca na schwał, który w swym zapale dla Swadeśi zapominał o codziennej kąpieli i pokarmie!

Mąż odwiózł Miss Gilby na dworzec własnym powozem. Byłam pewna, iż posunął się za daleko. Kiedy przejaskrawione sprawozdania z tego zajścia przedostały K się do dzienników, czułam, iż słusznie dostał za swoje.

Postępki mego męża niepokoiły mnie często, lecz nie zawstydziły mnie jeszcze nigdy; teraz jednak musiałam się za niego rumienić! Nie wiedziałam dokładnie, ani się o to nie troszczyłam, co złego biedny Noren mógł, czy też nie mógł, wyrządzić Miss Gilby; ale ten pomysł poddawania takiej sprawy pod ocenę w takim czasie!! Ja nigdybym nie zdławiła ducha, który popchnął młodego Norena do znieważenia Angielki! Nie mogłam nie poczytać mężowi za oznakę małoduszności, iż nie pojął rzeczy tak prostej... I dlatego rumieniłam się za niego.

A jednak nie znacz}do to, iżby mój mąż wzbraniał się wspierać Swadeśi, czy zwracał się w jakiś sposób przeciw Sprawie. Jedynie nie stał się zdolny calem sercem przyjąć ducha Bande Mataram. ¹

— Pragnę — mówił — służyć memu krajowi; lecz moją czołobitność zachowuję dla Prawa, które jest czemś o wiele większem, niż mój kraj. Czcić kraj swój jako boga, to tyle, co ściągać nań przekleństwo.

¹ Dosł. „Zdrowaś, Macierzy!”; początkowe słowa pieśni Bankima Czetterdżi, słynnego powieściopisarza bengalskiego. Pieśń ta stała się obecnie hymnem narodowym, a Bande Mataram narodowym okrzykiem od czasu ruchu Swadeśi.

S. T.

ROZDZIAŁ И.

OPOWIEŚĆ BIMALL

IV.

TYM właśnie czasie Sandip Babu z towarzyszami przybyli w nasze sąsiedztwo, aby głosić

Swadeśi.

Ma się odbyć wielki wiec w krużgankach naszej świątyni. My kobiety siedzimy tam po jednej stronie, za zasłoną. Zwycięskie okrzjdd Bande Mataram zbliżają się ku nam: a ja drżę od nich na całem ciele. Nagle orszak bosych młodzieńców, ubranych w zawoje, pomazanych ascetyczną ochrą, wpada do wnętrza dziedzińca, jak za pierwszem oberwaniem deszczów w suche koryto rzeczne wpadamułem-zmącona roztoka. Cała przestrzeń zapełnia się niezmiernym tłumem, skroś którego niosą Sandipa Babu, siedzącego w wielkiem krześle, wspar-tem na ramionach dziesięciu czy dwunastu młodzieńców.

Bande Mataram! Bande Mataram! Bande Makarami Zdawało się, jakgdyby niebo miało się rozedrzeć i rozlecieć w tysiąc strzępów.

Widywałam już dawniej podobiznę Sandipa Babu. Było w jego rysach coś, co wcale mi się nie podobało. Nie żeby był brzydki — daleko do tego: twarz miał olśniewająco piękną; jednak wbrew temu całemu lśnieniu zdawało mi się, niewiedzieć czemu, iż zawierała zbyt wiele domieszki podłej. Światło w jego oczach jakoś nie miało prawdziwego blasku. To też dlatego nie lubiłam, kiedy mój mąż bez pytania przychylał się do wszystkich jego żądań. Mogłam znieść marnowanie pieniędzy; ale dręczyła mnie myśl, iż oszukiwał mego męża, nadużywając przyjaźni. Jego strój nie był ubiorem ascety, ani nawet człowieka umiarkowanych środków, ale nawskroś zbytkowny. Zamiłowanie wykwintu zdawało się... pewna ilość takich uwag nasuwa mi się dzisiaj, lecz mniejsza o nie.

Skoro jednak owego popołudnia począł Sandip Babu przemawiać, a serca tłumu jęły kołysać się i bałwanić ku niemu, jakby chciały rozwalić wszelkie groble, ujrzałam go przedziwnie zmienionym. Szczególnie, gdy jego oblicze oblał nagle snop światła powoli-zacho-dzącego słońca, które poczęło zapadać pod linję stropu krużganków, wydało mi się, jakby bogowie naznaczyli go swym posłannikiem do śmiertelników i śmiertelnie.

Od początku do końca jego mowy każde jego poruszenie było burzliwym wybuchem. Nie było granicy dufności jego zapewniania. Nie wiem, jak to się stało, łecz przychwyciłam się na tern, iż niecierpliwie odsunęłam z przed siebie zasłonę i utkwiłam w nim wzrok. Lecz w tym tłumie nie było nikogo, ktoby zwracał uwagę na moje czyny. Jedynie raz zauważyłam, że jego oczy, niby gwiazdy wyrocznych Kosiarzy,błysnęły wprost na mą twarz.

Straciłam zupełnie świadomość siebie. Nie byłam dłużej panią radżowskiego domu, lecz jedyną przedstawicielką kobiecości Bengalu. On zaś był bojownikiem Bengalu. Gdy niebo zlało nań swe światło, przeto musi on otrzymać święcenie kobiecego błogosławieństwa.

Zdało mi się oczy wistem że, od kiedy mnie ujrzał, płomień w jego słowach rozżagwił się gwałtowniej. Rumak Indry, ¹ zbrzydził sobie wodze, i oto zagrzmiał piorun i zamigotała błyskawica. Mówiłam sobie, że to z moich oczu nabrała ognia jego wymowa; gdyż my kobiety jesteśmy nietylko bóstwami domowego ogniska^ lecz samym płomieniem duszy.

Tego wieczora powróciłam w dom promienna nową dumą i radością. Ta burza wewnętrzna przerzuciła całą mą istotę z jednego ośrodka w drugi. Jak ongiś dziewczęta greckie, chętnie ucięłabym swe długie, lśniące pukle, by sporządzić cięciwę dla mego bohatera. Gdyby moje zewnętrzne ozdoby były splecione z memi uczuciami, to mój naszyjnik, moje nagolennice, moje obręcze pozrywałyby swe sprzążki i sypnęły się ponad to zebranie, niby deszcz gwiazd spadających. Jedynie osobiste poświęcenie, czułam, mogłoby pomóc mi znieść ciżbę mego uniesienia.

Skoro mój mąż przyszedł później do domu, drżałam, aby nie rzekł czegoś niestrojnego z tą zwycięską pieśnią, co jeszcze dźwięczała w mych uszach; aby jego zago

ił. T.

¹ Juppiter Pluvius hinduskich klechd.

rzalstwo dla prawdy nie kazało mü wyrazić braku uznania dla czegokolwiek, co wypowiedziano tego popołudnia. Bo wtedy byłabym go otwarcie zelżyła i upokorzyła. Lecz on nie wyrzekł ani słowa... z czego również nie byłam zadowolona.

Powinien był powiedzieć:

— Sandip nauczył mnie rozumu. Teraz pojmuję, jak myliłem się aż do tego czasu.

Miałam wrażenie, iż milczy na złość, iż uporczywie broni się przed zapałem. Zapytałam, jak długo Sandip Babu zamierza u nas pozostać.

— Jutro wcześnie rano udaje się do Rangpuru — rzekł mój mąż.

— Czy to musi być jutro?

— Tak, już przyrzekł tam przemawiać.

Milczałam chwilę, a potem spytałam znowu :

— Nie mógłby może zostać dzień dłużej?

— Z biedą da się to zrobić, ale naco?

— Chcę zaprosić go na obiad i sama mu usługiwać.

Mąż był zaskoczony. Często prosił mnie usilnie, abym była obecną, kiedy miał na obiedzie osobistych przyjaciół, aleja nigdy nie dałam się namówić. Spojrzał na mnie ciekawie w milczeniu, — wzrokiem, którego dobrze nie rozumiałam.

Nagle owładnęło mną uczucie wstydu:

— Nie, nie — zawołałam — to niemożliwe!

— Dlaczego nie!? — powiedział— Ja sam go poproszę, a jeżeli da się, to napewno pozostanie przez jutro.

Okazało się, że da się bez trudu.

Powiem całą prawdę. Tego dnia wymawiałam Stwórcy, iż nie uczynił mnie zwycięsko piękną — nie, aby uwodzić serca mężczyzn, lecz ponieważ piękność jest chwałą. W tym wielkim dniu mężczyźni tego kraju powinni jego boginię ucieleśnić w jego kobiecości. Ale niestety oczy mężczyzn nie rozpoznają bogini, o ile brak jej zewnętrznego piękna. Czy Sandip Babu odnajdzie Śakti Macierzy, objawione we mnie? Albo może poprostu weźmie mnie za zwyczajną sobie domową kobietę?

Owego ranka namaściłam swe bujne włosy i upięłam je w swobodny węzeł, związany misternie-przety-kaną czerwono-srebrną wstęgą. Obiad, trzeba dodać, miał być podany w południe i nie było czasu wysuszyć włosów po kąpieli i upleść ich w zwykły sposób. Wdziałam złoto-bramowaną białą sari; również złoto-bramowaną była moja muślinowa bluzka z krótkiemi rękawkami.

Miałam wrażenie, że w tym ubiorze jest pewna powściągliwość i że napewno nie mogło nadeń być nic prostszego. Lecz bratowa męża, która przypadkiem przechodziła, stanęła przedemną jak wryta, obejrzała mnie od stóp do głów i zaciśniętemi wargami uśmiechnęła się znacząco. Kiedy ją spytałam o powód, rzekła:

— Podziwiam twoje odzienie!

— Co w niem jest tak zabawnego?—zapytałam, znaczni i zaniepokojona.

-— Jest przepyszne — rzekła, — tylko przyszło mi na myśl, że jedna z tych głęboko wyciętych angielskich sznurówek uczyniłaby je doskonałem.

Nietylko jej usta i oczy, ale całe ciało zdawało się trząść od stłumionego śmiechu, kiedy opuszczała pokój.

Byłam bardzo, bardzo gniewna; chciałam zmienić wszystko i włożyć me codzienne suknie. Lecz nie umiem powiedzieć, dlaczego nie mogłam wykonać tego popędu. Kobiety są ozdobami towarzystwa — tak rozmyślałam — a memu mężowi napewnoby się nie podobało, gdybym się ukazała przed Sandipem ubrana nieprzystojnie.

Zamiarem moim było pojawić się dopiero, gdy za-siędą do obiadu. W krzątaninie około obsługi minęłoby pierwsze zakłopotanie. Lecz obiad nie był na czas gotów i robiło się późno. Tymczasem mąż mój posłał po mnie, aby przedstawić mi gościa.

Czułam się strasznie nieśmiała, aby spojrzeć w twarz Sandipowi Babu. Zdołałam się jednak opanować na tyle, aby rzec:

— Tak mi przykro, że się obiad spóźnia.

On śmiało podszedł i usiadł tuż koło mnie, odpowiadając:

— Coprawda, to obiad jadam codziennie, ale Bogini Obfitości kryje się za kulisami. Teraz, iż ukazała się sama bogini, mało zależy na tern, czy obiad się mitręży.

Był w swem obcowaniu tak samo przesadny, jak w przemowie publicznej. Nie znał wahania i widocznie

był przyzwyczajony bez wezwania zajmować upatrzone krzesło. Rościł sobie prawo do poufałości tak dufnie, iż wina zdawałaby się spadać na tego, ktoby się o to spierał.

Byłam w trwodze, aby Sandip Babu nie wziął mnie za jakiś pokraczny staromodny tłomok głupoty. Lecz, na moje życie, nie potrafiłam zabłyszczeć ciętością tak, aby go oczarować. Co mogło mnie opętać, pytałam się siebie gniewnie, by ukazywać się przed nim w tak niedorzeczny sposób?

Gdy obiad się skończył, zabierałam się do odejścia, lecz Sandip, śmiały jak zawsze, zastąpił mi drogę.

-— Niech pani — rzekł — nie uważa mnie za ła-komca. To nie obiad sprawił, że pozostałem, tylko jej zaproszenie. Gdyby teraz pani miała odejść, niepiękne byłoby to obejście się ze swoim gościem.

Gdyby tych słów nie powiedział z jakimś beztroskim spokojem, byłyby one nie na miejscu. Lecz, mimo wszystko, był on tak wielkim przyjacielem mego męża, iż byłam mu niejako siostrą.

Gdy siliłam się wspiąć na tę wyżynę poufałości, mąż przyszedł mi z odsieczą, mówiąc:

— Czemu nie miałabyś wrócić do nas, skoro zjesz obiad?

— Lecz musi pani dać słowo — rzekł Sandip Babu — zanim ją wypuścimy.

— Postaram się przyjść — odrzekłam ze słabym uśmiechem.

— Niech pani pozwoli sobie powiedzieć — mówi dalej Sandip Babu — czemu nie mogę jej zawierzyć. Nikhil ożenił się dziewięć lat temu, a przez ten cały przeciąg pani mi się wymykała. Jeśli będzie to pani czyniła przez dalsze dziewięć lat, nie spotkamy się już nigdy.

Podjęłam wątek jego zarzutu, odzywając się w odpowiedzi :

— Czemu również w ich ciągu nie mielibyśmy się

spotkać?

— Moja wróżba powiada mi, iż umrę wcześnie. Żaden z moich przodków nie przeżył trzydziestki. A ja mam obecnie dwadzieścia siedem.

Wiedział, że to nie pójdzie w las. Tym razem musiał być w moim cichym głosie cień przejęcia, kiedy rzekłam:

— Błogosławieństwo całego kraju na pewno odwróci zły wpływ gwiazd.

■— Zatem to błogosławieństwo kraju musi wyjść z ust jego bogini. Dlatego właśnie tak zależy mi na tern, aby pani wróciła, czyli aby mój talizman począł działać.

Sandip miał taki sposób brania wszystkiego przemocą, że nie miałam możności wziąć mu za złe tego, czegobym nigdy nie dopuściła w kim innym.

— Zatem -— zakończył ze śmiechem — idę wziąć męża pani jako zakładnika, dopóki pani nie wróci.

Kiedy wychodziłam, zawnłał:

— Mogę panią kłopotać pewną drobnostką?

Drgnęłam i odwróciłam się.

— Niech się pani nie niepokoi — rzekł — to tylko szklanka wody. Może pani spostrzegła, iż nie piłem wody podczas obiadu. Piję nieco później.

Na to musiałam okazać zajęcie i zapytać o przyczynę. Począł opowiadać dzieje swojej niestrawności. Dowiedziałam się, jak stał się jej męczennikiem od siedmiu miesięcy i jak po zwykłym szeregu przykrości, który zawierał różne współ- i przeciw-czulne przygody, osiągnął najbardziej podziwienia godne wyniki zabiegami krajowemi.

— Wie pani — dodał z uśmiechem — nawet moje niemoce stworzył Bóg w taki sposób, iż ulegają jedynie przed bombardowaniem pigułkami Swadeśi?

Na to mój mąż przerwał milczenie.

— Musisz się przyznać — rzekł — iż posiadasz tak niezmierną siłę przyciągającą względem lekarstw obcych, jaką posiada ziemia względem gwiazd spadających. W swej pracowni masz trzy półki, pełne...

Sandip Babu wtargnął:

— Wiesz, czem one są? One są policją karną. Przychodzą nie dlatego, iżby ich wzywano, ale ponieważ włożył je na nas nowoczesny ustrój, wyciskający podatki i wyrządzający krzywdy.

Mąż mój nie znosił przesady, więc też dostrzegłam, iż mu się to nie spodobało. Lecz przesadą są wszelkie ozdoby. Nie Bóg je stworzył, lecz człowiek. Raz, pamiętam, w obronie jakiegoś swego kłamstwa, rzekłam do mego męża:

— Jedynie drzewa, zwierzęta i ptaki mówią prawdę bez ogródki, ponieważ te biedactwa nie mają daru zmyślania. Nim właśnie ludzie okazują swoją wyższość niższym stworom, a kobiety zwyciężają nawet mężczyzn. Dla kobiety nie jest niestosownym ani zbytek ozdoby, ani zbytek nieprawdy.

Kiedy wychodziłam do przejścia, prowadzącego w stronę alkowy, ujrzałam bratową mego męża; stała przy oknie, wychodzącem na pokój przyjęć, zerkając przez wenecką okiennicę.

— Ty tu? — spytałam zaskoczona.

— Na przeszpiegach! — odrzekła.

V.

SKORO wróciłam, Sandip Babu począł się gorąco uniewinniać.

— Boję się, żeśmy pani zepsuli apetyt — rzekł.

Poczułam wielki wstyd. Rzeczywiście, zbyt nieprzystojnie prędko uporałam się z obiadem. Bez wielkiego obliczania stawało się zupełnie oczy wistem, iż mojego nie-jedzenia było więcej, niż jedzenia. Lecz ja nie miałam pojęcia, iż każdy mógł to obliczyć dokładnie.

Przypuszczam, że Sandip Babu odkrył moje uczucie wstydu, co jedynie je powiększyło.

— Byłem pewny, — rzekł — że pani miała popęd dzikiej sarny, aby uciec, ale to wielka łaska, iż pani zadała sobie kłopot dotrzymania mi obietnicy.

Nie mogłam wymyślić żadnej stosownej odpowiedzi, przeto usiadłam, zapłoniona i nieśmiała, na rogu wezgłowia. Zjawa siebie samej, jako wcielonej Śakti kobiecości, wieńczącej Sandipa Babu już samą swą obecnością, władczej i niezawstydzonej, zawiodła mnie w zupełności.

Sandip Babu umyślnie zaczął rozprawiać z moim mężem. Wiedział, że jego bystry umysł błyszczał naj

przejścia,

Л

lepiej w szermierce słownej. Odtą,d:.cas^s^ązauważałam, iż nigdy nie pominął sposobności ' ^bfdjrfć^b ilekroć zdarzyło mi się być obecną.

Mataram i zaczął w

Dobrze znał poglądy mego męża wielbę Bande sposób' wyzywijącyf¹ у — Więc nie zgadasz się, te w, pracy patriotycznej istnieje miejsce na odwołanie się'-do^wyobraźni?

— Ma ona swoje znaczenie, przyznaję, Sandipie, ale niedowierzam przyznawaniu go jej wyłącznie. Znam swój kraj w jego nagiej rzeczywistości i dlatego zarówno boję się i wstydzę czynić użytek z oszo-łomnych bredzeń patrjotyzmu.

— Co ty nazywasz „oszołomnemi bredzeniami“, ja nazywam prawdą. Wierzę naprawdę, iż kraj mój jest moim Bogiem. Czczę Ludzkość. Bóg objawia Się zarówno w człowieku, jak w jego kraju.

— Jeśli rzeczywiście wierzysz w coś takiego, w takim razie nie powinna dla ciebie istnieć żadna różnica między człowiekiem a człowiekiem, jak również między krajem a krajem.

— Całkiem słusznie. Lecz moje siły są ograniczone, więc moja cześć dla Ludzkości przechodzi w cześć dla mego kraju.

— Nie mam nic przeciw twej czci jako takiej, ale jak to możliwe, iż zamierzasz wyładować swą cześć dla Boga drogą nienawidzenia innych krajów, w których On również się objawia?

— Nienawiść jest również pomocnicą czci. Ar-dżuna zdobył łaskę Mahadewy przez walkę z nim. Bóg wkońcu będzie z nami, jeśli jesteśmy gotowi wydać mu bitwę.

— O ileby tak było, wtedy Jego wielbicielami są zarówno ci, którzy służą krajowi, jak i ci, którzy mu szkodzą. Nacóż tedy troszczyć się o głoszenie patrjotyzmu?

— Jeżeli chodzi o czyjś kraj własny, rzecz ma się inaczej. Tam serce wyraźnie żąda czci.

— Jeśli to samo rozumowanie posuniesz dalej, mo-żej powiedzieć, że skoro Bóg objawił się w nas, nasza jaźń ma odbierać cześć przed wszystkiem innem; albowiem tego żąda nasz przyrodzony popęd.

— Słuchaj, Nikhil, wszystko to jest tylko sucha logika. Nie możesz uznać, że istnieje coś takiego, jak uczucie?

— Powiem ci prawdę, Sandipie, — odparł mój mąż. —To właśnie moje uczucia obrażasz, ilekroć usiłujesz podawać niesprawiedliwość, jako obowiązek, a nieprawość, jako wzorzec obyczajowy. To, że

jestem niezdolny do kradzieży, wynika nie z posiadania przeze mnie zdolności logicznych, ale z tego, iż żywię pewne uczucie godności własnej i umiłowanie szczytności.

Wrzałam w duszy. Wreszcie nie mogłam dłużej utrzymać milczenia.

— Czyż dzieje każdego kraju — zawołałam, — czyto Anglji, Francji, Niemiec, czy Rosji, nie są dziejami złodziejstwa dla miłości kraju własnego?

— Te kraje muszą odpowiadać za tych złoczyńców; czynią to nawet obecnie; ich dzieje jeszcze się nie skończyły.

— Bądź j ak bądź — wtrącił Sandip Babu — czemu nie mielibyśmy stanąć w ich rzędzie? Wprzód napełnijmy skrzynie naszego kraju kradzionym dobytkiem, a potem, jak inne kraje, każmy zań odpowiadać wiekom, — oczywiście jeśli musimy. Lecz, pytam, gdzie ty tę „odpowiedzialność“ znachodzisz w dziejach?

— Gdy Roma odpowiadała za swoją zbrodnię, nie wiedział o tern nikt. Przez cały czas napozór nie było granicy jej pomyślności. Lecz czy nie widzisz jednej rzeczy: jak te ich polityczne juki pęcznieją od kłamstw i zdrad, łamiąc im barki swym ciężarem?

Nigdy dotąd nie miałam sposobności być świadkiem roztrząsów między moim mężem a jego przyjaciółmi. Ilekroć rozprawiał ze mną, odczuwałam jego niechęć przypierania mnie do kąta. Pochodziło to ze szczerej miłości, jaką żywił dla mnie. Dziś po

cc-

3 Pom i świat-

pierwszy ujrzałam jego znajomość szermierki

raz

słownej.

Niemniej jednak serce moje wzbraniało się przyjąć stanowisko mego męża. Usiłowałam znaleźć jakąś odpowiedź, lecz ta nie przybywała. Gdy słowo „sprawiedliwość“ zjawia się w rozumowaniu, ohydnie brzmi powiedzenie, iż coś może być aż nazbyt dobre do użytku.

Niespodzianie Sandip Babu zwrócił się z zapytaniem do mnie:

— Co pani na to powie?

— Ja bo nie dbam o dokładne rozróżniania — wybuchłam. — Powiem panu krótko, co czuję. Ja jestem jedynie istotą ludzką. Jestem żądna. Chciałabym mieć skarby dla swego kraju. Jeślibym była zmuszona, zagarniałabym i kradła. Czuję gniew. Gniewałabym się z miłości do mego kraju. Jeśliby to było konieczne, zabijałabym i mordowała, aby pomścić jej zniewagi. Czuję żądzię poddania się czarowi, a czar ten w kształcie cielesnym musi mi przynieść moja ziemica. Ona musi mieć jakiś widzialny symbol, rzucający czar na mą duszę. Chciałabym uosobić mą ziemicę i nazwać ją Matką, Boginią, Durgą — dla której mogłabym zaczerwienić ziemię poświęt-nemi ofiarami. Ja jestem istotą ludzką, nie boską.

Sandip Babu zerwał się z miejsca, wzniósł ramiona w górę i wykrzyknął:

— Hurra! — Zaraz potem poprawił się i zawołał:

— Bande Mataram.

co

Cień bólu przemknął przez twarz mego męża. Rzekł do mnie głosem bardzo łagodnym:

— Ani ja nie jestem boski; jestem ludzki. I dlatego nie mogę pozwolić, aby zło, które jest we mnie, wyolbrzymiało w obraz mego kraju, — nigdy, nigdy!

Sandip Babu zawołał:

— Patrz, Nikhilu, jak w sercu kobiety Prawda nabiera ciała i krwi. Kobieta umie być okrutną: jej zaciekłość jest niby ślepa burza. Jest przepięknie straszliwą. W mężczyźnie jest ona wstrętna, ponieważ w swem sercu żywi toczący czerw rozsądku i myśli. Mówię ci, Nikhilu, jedynie nasze kobiety zbawią ten kraj. Teraz nie czas na wyszukane skrupuły. Musimy być nieustępliwie, nieopatrznie brutalni. Musimy grzeszyć. Musimy dać naszym kobietom czerwoną maść sandałową, iżby nią namaściły i wywiodły na tron nasz grzech. Nie pamiętasz, co mówi poeta:

„Przyjdź, Grzechu, o piękny Grzechu,

Żądłem krwawych całunków płomiennie-krasne wino wszczep nam w krew.

Zagrzmij w surmę władnego zła

I ustrój nasze czoło w wian radosnego bezprawia.

O Bóstwo Zbezczeszczenia,

Zbrudź nasze piersi, Bezwstydne, najczarniejszym mułem niesławy!“

— Precz ze sprawiedliwością, która nie umie z uśmiechem katować i burzyć ! !

Gdy Sandip Babu, stojąc z podniesioną głową, lżył w chwilowem podnieceniu wszystko, co ludzie wszystkich ziem i wszystkich czasów czcili jako przedmiot najwyższego uwielbienia, dreszcz przebiegł całe me ciało.

Lecz on, tupnąwszy nogą, ciągnął dalej swą wypowiedź :

— Zgaduję, żeś to ty jest tym przepięknym duchem, ognia, który spala dom na popiół i szerszy świat oświeca swym płomieniem. Daj nam nieposkromioną odwagę sięgnąć do samego dna Perzyny. Udziel łaski wszystkiemu, co jest trujące.

Niewiadomo do kogo Sandip Babu zwracał swe ostatnie wezwanie. Może była to ta, którą czcił swem Bande Mataram. Może była to kobiecość jego ziemicy. Lub może była to jej przedstawicielka, ta oto kobieta przed nim. Byłby dalej prawił tym tonem, ale mój mąż podniósł się nagle z krzesła i tknął go lekko w ramię, mówiąc:

— Sandipie, Czandranath Babu jest tutaj.

Drgnęłam i obróciłam się, by w drzwiach ujrzeć cichego, dostojnego starca, niepewnego, czy ma wejść, czy się cofnąć. Twarz jego była owiana łagodnem światłem, jak gdyby zachodzącego słońca.

Mąż podszedł do mnie i szepnął:

— To mój mistrz, o którym tak często ci mówiłem. Oddaj mu pokłon.

Pochyliłam się z uszanowaniem i podjęłam pył z jego stóp. Dał mi swe błogosławieństwo, mówiąc:

— Bóg ci pomagaj, moja matuchno.

Czułam palącą potrzebę takiego błogosławieństwa W owej chwili.

en>

OPOWIEŚĆ NIKHILA.

I.

Ж ДIAŁEM ongiś tę ufność uwierzyć, iż byłbym zdolny * ▼ » znieść wszystko, cokolwiek przyszłoby od Boga.

Nigdy nie doznałem był próby. Teraz sądzę iż przyszła.

Zwykłem był doświadczać swej siły ducha, wyobrażając sobie wszelkie rodzaje zła, jakie mogłyby mnie spotkać: — nędzę, więzienie, utratę czci, śmierć — nawet śmierć Bimali. A kiedy mówiłem sobie, iż byłbym zdolny przyjąć je ze stałością, jestem pewny, iż nie przesadzałem. Jednego tylko nie mogłem sobie nigdy nawet wyobrazić; dzisiaj o tern właśnie rozmyślam i pytam się siebie, czy rzeczywiście znieść to potrafię. Gdzieś w sercu mojem tkwi kłujący cierń, zadając mi ciągły ból, gdy się zajmuję pracą powszednią. Zdaje się nawet tkwić tam, kiedy śpię. Ledwie się rano zbudzę, spostrzegam, iż krew zbiegła z oblicza nieba. Co to? Co się stało?

Mój duch stał się tak wrażliwy, że nawet moje ubiegłe życie, które przybyło do mnie w przebraniu szczęścia, zdaje się uciskać głąb mego serca swą obłudą; wstyd i troska, które nachodzą mnie pokryj omu, tracą osłonę tajemniczości, a to tern bardziej, iż usiłują zakryć swe twarze. Me serce zmieniło się w oczy. To, co nie powinno być widziane, czegobym nie chciał widzieć — to właśnie widzieć muszę!

Naostatek nadszedł dzień, kiedy me życie z pod złej gwiazdy ma objawić swą nędzę w przedługim szeregu pokazów. Ta niedola, całkiem nieoczekiwana, osiedliła się w mem sercu, gdzie zdawała się rządzić pełnia. Haracz, jaki płaciłem złudzie przez ostatnich dziewięć lat mej młodości, trzeba teraz z nawiązką zwracać prawdzie aż do końca dni.

Jakaż korzyść z usiłowań, zmierzających do podniesienia mej dumy? Co szkodzi, jeżeli wyznam, iż czegoś mi niedostaje? Możliwe, że to brak we mnie owej nieoględnej bujności sił, którą kobiety lubią widzieć w mężczyznach. Lecz czyż siła jest li-tylko rozwinięciem mięśni? Czyż siła musi być bez skrupułów w deptaniu słabego pod stopą?

Lecz poco te wszystkie rozważania? Godności nie da się zdobyć samem rozprawianiem o niej. A ja jestem niegodny, niegodny, niegodny.

Lecz cóż z tego, jeśli jestem niegodny? Prawdziwą wartością miłości jest to, że umie wiecznie błogosławić swą własną rozrzutnością. Dla godnego jest wiele nagród na bożym świecie, lecz miłość zachował Bóg szczególnie dla niegodnego.

Aż dotąd Bimala była mą domorosłą Bimalą, wytworem określonej przestrzeni i codziennego na-wyknienia do drobnych obowiązków. Czy miłość, jaką odbierałem od niej (zapytywałem sam siebie) płynęła z głębokiej krynicy jej serca, czy była tylko niby dzienny przydział wody z czopa, tłoczony przez miejską maszynę parową towarzystwa?

Pragnąłem widzieć Bimalę kwitnącą, w pełni prawdy i siły. Lecz tego jedynie zapomniałem uwzględnić, iż jeśli się chce kogoś ujrzeć swobodnie objawionego w prawdzie, tedy należy się zrzec wszelkich roszczeń, opartych na prawach umowy.

Dlaczego nie potrafiłem myśleć o tern? Byłoż to z powodu mężowskiej dumy z władzy nad żoną? Nie. Było to dlatego, że w miłości złożyłem najpełniejszą ufność. Byłem natyle próżny, aby sądzić, iż jestem mocen znieść widok prawdy w jej straszliwej nagości. Było to kuszenie Opatrzności, lecz jeszcze bardziej zaciąłem się w swem dumnem postanowieniu wyjścia z tej próby zwycięsko.

Bimala nie potrafiła zrozumieć jednej rzeczy we mnie. Nie mogła sobie w pełni uwypuklić faktu, że wszelkie nałożenie przymusu uważam za słabość. Jedynie słabi nie śmieją być sprawiedliwymi. Omijają odpowiedzialność uczciwości i próbują dojść szybko do wyników krótszemi ścieżkami krzywdzicielstwa. Bimala nie ma cierpliwości względem cierpliwości.

Ona w mężczyźnie lubi widzieć warchoła, gniewosza, krzywdziciela. Jej szacunek musi mieć w sobie pierwiastek trwogi.

Spodziewałem się, że kiedy Bimala ujrzy się wolną w zewnętrznym świecie, zostanie wyzwolona z swego oszałamiania się gnębicielstwem. Lecz teraz czuję, iż to oszałamianie się leży głęboko w jej naturze. Jej miłość jest dla gwałtownego. Aby cieszyć się prostą potrawą życiową, musi się poparzyć papryką od czubka języka aż do dna żołądka. Lecz mojem postanowieniem było : nigdy nie spełniać swego zadania z zapamiętałą po-pędliwością, spotęgowaną ognistym wyskokiem podniecenia. Wiem, że z tego powodu Bimala, biorąc moje skrupuły za słabość, uważa za rzecz trudną szanować mnie — i wprost gniewna jest na mnie, iż nie uganiam wściekle, krzycząc Bande Mataram.

Co do tego ostatniego, to straciłem wziętość u ziomków, ponieważ nie przyłączyłem się do nich w ich hulankach. Są pewni, że albo pożądam tytułu, albo że boję się policji. Ze swej strony policja podejrzewa mnie, iż żywię jakiś skryty zamysł i że w mej łagodności protestuję równie silnie.

W rzeczywistości czuję tylko tyle, że ci, którzy nie mogą znaleźć pokarmu dla swego zapału w znajomości swego kraju, jakim on jest naprawdę, lub ci, którzy nie mogą kochać ludzi poprostu dlatego, że są ludźmi — ci, którzy koniecznie muszą pokrzykiwać i ubóstwiać swój kraj, aby zaspokoić swoje podniecenie, — ci kochają podniecenie więcej, niż swój kraj

Próbować wyżej postawić nasze oszołomienie, niż Prawdę, jest oznaką wrodzonego niewolnictwa. Gdzie nasz duch jest wolny, tam widzimy się zgubieni. Aby rozruszać naszą mrącą życiowość, musi jej grzbietu dosiąść albo jakaś mrzonka, albo ktoś będący powagą, albo jakieś przyświęcenie ze strony wieszczów. Póki jesteśmy niedostępni prawdzie i trzeba nas wyruszać jakimś oszołomnym bodźcem, musimy uznać, iż nie dojrzeliśmy do samorządu. Jakiekolwiek może być nasze położenie, będzie nam trzeba albo jakiegoś urojonego majaka, albo jakiegoś rzeczywistego lekarza, byle objął nad nami rządy strachu.

Onegdaj, kiedy Sandip zarzucił mi brak wyobraźni, mówiąc, iż to przeszkadza mi ucieleśnić sobie kraj mój w widzialnym obrazie, Bimala z nim się zgodziła. Nie rzekłem nic na swą obronę, ponieważ zwycięstwo w rozumowaniu nie prowadzi do szczęścia. Różnica jej poglądu nie świadczy wcale o nierównym poziomie umysłowym, lecz raczej o odmienności natury.

Zarzucają mi, że jestem bez wyobraźni — to znaczy, według nich, że mam oliwę w lampie, lecz brak mi płomienia. Obecnie ten właśnie zarzut zwracam przeciw nim. Mawiam im:

— Jesteście ciemni, zupełnie jak krzemienie. Musicie się gwałtownie zderzyć i narobić hałasu, ażeby wykrzesać iskry. Lecz ich odosobnione błyski służą jedynie waszej pysze, a nie waszemu jasnemu widzeniu.

Spostrzegłem był przed jakimś czasem, że w San-dipie tkwi wielka pożądliwość. Jego cielesne uczucia każą mu żywić złudzenia względem jego religji i pobudzają go do gnębicielskiego sposobu postępowania w jego patrjotyzmie. Jego umysł jest bystry, lecz jego natura szorstka, i dlatego wysławia swe samolubne żądze pod wzniośle-brzmiącemi nazwami. Tanie pociechy nienawiści są mu tak koniecznie potrzebne, jak zaspokojenie jego zachcianek. Bimala dawniej często mnie ostrzegała przed jego pożądaniem pieniędzy. Wiedziałem o tern, lecz nie potrafiłem przymusić się do targów z Sandipem. Czułem wstyd, nawet przed samym sobą, że on próbował mnie wykorzystać.

Bądź co bądź, dziś będzie trudno wytłumaczyć Bi-mali, że Sandipowa miłość dla kraju jest tylko innym przejawem jego ambitnej miłości własnej. Bimaline czczenie Sandipa jako bohatera sprawia, że coraz bardziej wraham się mówić z nią o nim, aby jakaś odrobina zazdrości nie doprowadziła mnie podświadomie do przesady. Możliwe, iż ból w mojem sercu już teraz każe mi widzieć opaczny obraz Sandipa. A jednak może to i lepiej wypowiedzieć swe uczucia, niż chować je, trawiące, wewnątrz siebie?

II.

MISTRZA mego poznałem lat temu trzydzieści.

Ani potwarz, ani nieszczęście, ani śmierć sama nie wzbudza w nim żadnego lęku. Nic nie mogłoby uratować mnie, wdrażanego (jak to miało miejsce ze mną) w przekazaniu naszego rodu, tylko to jedno, że on założył swe własne życie w środku mojego — z jego pokojem, prawdą i duchowem widzeniem, umożliwiając mi w ten sposób unaocznienie sobie dobroci w jej prawdzie.

Owego dnia mistrz mój przyszedł do mnie i rzekł:

— Czy to konieczne zatrzymywać tu Sandipa jeszcze dłużej?

Jego istota była tak wrażliwa na wszystkie zapowiedzi zła, iż zrozumiał odrazu. Niełatwo go było wzruszyć, lecz tego dnia przeczuł czarny cień nieszczęścia. Czyż nie wiem, jak bardzo mnie on kocha?

Podczas herbaty rzekłem do Sandipa:

— Właśnie otrzymałem list z Rangpuru. Skarżą się, iż zatrzymuję cię samolubnie. Kiedy masz zamiar tam wyruszyć?

Bimala nalewała herbatę. Natychmiast twarz jej przygasła. Rzuciła pytający wzrok na Sandipa.

— Doszedłem do przekonania — rzekł Sandip — że ta wędrówka tam i sam stanowi straszne marnotrawstwo energji. Czuję, że gdybym mógł działać z pewnego ogniska, mógłbym osiągać trwalsze wyniki.

To mówiąc, spojrzał na Bimalę i spytał:

— Czy pani również tak nie sądzi?

Bimala zwlekała z odpowiedzią, a potem rzekła:

— Obie drogi zdają się dobre — zarówno działanie z pewnego ogniska, jak zapomocą rozjazdów. W której z nich znajdzie pan więcej zadowolenia, ta jest drogą dla pana.

— Więc niech wypowiem swe zdanie, — rzekł Sandip. — Nigdy jeszcze dotąd nie znalazłem źródła natchnienia, któreby wystarczało mi na dobre. To dlatego byłem w ciągłym ruchu, wzniecając zapał wśród ludu, z którego nazwa jem czerpałem mój własny zasób energji. Dziś -pani dała mi posłannictwo mego kraju. Takiego ognia nigdy w nikim nie widziałem. Będę zdolny roznosić ten ogień zapału w mym kraju, pożyczając go od pani. Nie, niech się pani nie wstydzi. Pani stoi wysoko ponad wszelką skromnością i niedowierzaniem. Pani jest Królową Pszczołą naszego ula, a my, robotnicy, zgromadzimy się wokoło niej. Pani powinna być naszem ogniskiem, naszem natchnieniem.

Bimala cała spłonęła wstydliwą dumą, a dłoń jej drżała, kiedy nieboga podeszła, nalewając herbatę.

Kiedy indziej mój mistrz przyszedł do mnie i rzekł :

— Czemu dla odmiany nie wybierzecie się we dwoje do Dardżiling? Nie wyglądasz dobrze. Czy dość się wysypiasz?

Tego wieczora spytałem się Bimali, czy nie zajęłaby jej wycieczka w Góry. Wiedziałem, iż gorąco pragnęła zobaczyć Himalaje. Lecz odmówiła... Sprawa kraju, oczywiście!

Nie wolno mi tracić ufności: będę czekał. Przejście z ciasnego świata w szerszy jest burzliwe. Kiedy się oswoi ze swą wolnością, będę wiedział, gdzie moje miejsce. Jeśli odkryję, iż nie przystaję do urządzeń zewnętrznego świata, tedy nie będę się żalił na swój los} lecz pożegnam się w milczeniu... Używać przemocy? Lecz poco? Czyż przemoc może zwycięsko walczyć przeciwko Prawdzie?

OPOWIEŚĆ SANDIPA.

I.

^TIEDOŁĘGA powiada: „Mojem jest to, co przy-* ^ padło mi w udziele“. A człowiek słaby przytakuje.

Stanie się moim dopiero wówczas, gdy będę zdolny pozyskać go przemocą“.

Lecz nauka całego świata brzmi : „Rzeczywiście mojem jest to, co mogę wydrzeć. Przez; samo to, że jest krajem mego urodzenia, kraj mój jeszcze się moim nie stał.

Każdy człowiek ma przyrodzone prawo posiadania i dlatego chciwość jest naturalna. Wcale nie leży w mądrości przyrody, iżbyśmy byli zadowoleni z niedostatku. Czego pożąda ma wola, tego me otoczenie dostarczyć musi. To jest jedyne na tym świecie prawdziwe porozumienie między naszą wewnętrzną a zewnętrzną istotą. Obyczajne wzorce niech zostaną wyłącznie dla owych biednych, bezkrwistych stworzeń o zagłodzonem pożądaniu, których chwyt jest słaby. Ci, którzy mogą pożądać całą swą duszą, i radować się calem sercem, którzy nie znają wahań ni skrupułów — ci jedynie są pomazańcami Opatrzności. Dla ich uposażenia przyroda rozrzuca swe najcenniejsze i najdroższe skarby. Płyną wpoprzek prądów, przełażą przez ogrodzenia, wyważają drzwi, aby sobie poradzić w czemkolwiek, co jest

1Л

godnem wzięcia. Takiem zdobywaniem można się upoić ; takie zmaganie, jak to, nadaje wartość rzeczy zabranej.

Przyroda poddaje się, ale jedynie zbójnikowi. Gdyż ona rozkoszuje się tern przemocnem pożądaniem, tern przemocnem uwodzeniem. I dlatego nie wkłada wianu swej przychylności na suchy, wychudły kark ascety. Rozbrzmiewa gędźba weselnego pochodu. Weselnej pory niezgonić mi nie wolno! Dlatego serce me jest niecierpliwe. Albowiem, któż jest oblubieńcem? To ja. Miejsce oblubieńca przynależy temu, kto, z pochodnią w dłoni, umie się zjawić w porę. Do ślubnej komnaty Przyrody oblubieniec wchodzi nieoczekiwany i nieproszony.

Zawstydzony? Nie, jam nigdy nie zawstydzony. Żądam, czegokolwiek chcę, a nie zawsze tracę czas, by żądać, nim zabiorę. Pozbawieni zdobyczy przez swą własną nieufność sławią swe pozbawienie pod nazwą umiarkowania. Świat, na który nas zrodzono, jest światem rzeczywistości. Kiedy kto z targowiska rzeczywistych przedmiotów odchodzi z pustemi dłońmi i pustym żołądkiem, napełniając jedynie sakwę szumnie-brzmiącemi nazwami, dziwię się, poco wogóle przybył na ten twardy świat. Czyż ci ludzie zostali najęci przez pasibrzuchów duchownego świata, aby grali pieśni, dorobione do słodko pobożnych utworów, w owym ogrodzie rozkoszy, kędy kwitną napowietrzne mrzonki? Ani nie lubię tych pieśni, ani też w tych kwiatach nie widzę pożytku.

Czego pożądam, pożądam namacalnie i całkowicie. Chcę rozgnieść to oburącz i obunóż i chcę rozetrzeć po calem ciele; chcę napchać się tern do syta. Skamlące gardła tych, którzy się zadręczyli przez swe obyczajne posty, aż schudli i zblakli, nakształt wygłodniałego robactwa, napastującego długo-niezaległe łóżko, nigdy nie sięgną mych uszu.

Nie zwykłem taić niczego, ponieważ to byłoby tchórzostwem. Lecz jeżeli nie mogę sobie nakazać tajenia, kiedy tajność jest konieczną, jest to również tchórzostwem. Wy, podlegając swoim zachciankom, buduj ecie sobie ściany. Ja zaś, idąc za swój ą zachcianką, włamuję się przez nie. Stosujecie swą siłę: ja stosuję swą chytrość. To są rzeczywistości życia. Na nich opierają się królestwa i cesarstwa i wszystkie wielkie przedsięwzięcia ludzkie.

Co się tyczy owych awatarów, które zstępują ze swego raju, aby mówić do nas w jakiemś świętem narzeczu — ich słowa nie są rzeczywiste. Dlatego, wbrew poklaskom, jakie otrzymują, te bajania o nich są na miejscu jedynie w kryjówkach istot słabych. W pogardzie są u tych, którzy są mocarni, władców tego świata. Ci, którzy mieli odwagę pojąć to, osiągnęli wynik, gdy tymczasem owi biedni nędzarze, których z jednej strony ciągnie natura, a z drugiej owe awa-tary, stawiają jedną nogę w łódź rzeczywistych, drugą w łódź nierzeczywistych i w ten sposób są w pożało~ wania godnym stanie, niezdolni ani posuwać się naprzód, ani zająć swego miejsca.

Jest wielu ludzi, którzy wydają się nawiedzeni jedynie jakiemś opętaniem śmierci. Może i jest pewna piękność, jak gdyby bijąca od zachodzącego słońca, w tej przewlekłej śmierci za życia, która zdaje się ich czarować. Nikhil żyje takiem właśnie życiem, jeśli „życiem“ da się to wogóle nazwać. Przed laty stoczyłem z nim w tym przedmiocie wielką rozprawę.

— To prawda — rzekł — że nie możesz zdobyć niczego, chyba przemocą. Lecz wtedy czem jest ta przemoc? A również wtedy czem jest to zdobycie? Siłą, którą ja wyznaję, jest siła wyrzeczenia.

— Zatem, — wykrzyknąłem — jesteś oszołomiony niesławą upadłości.

— Zupełnie tak samo nieszczęśliwie, jak kurczę jest oszołomione upadłością swej skorupy — odrzekł — Skorupa jest dość rzeczywista, jednak pada ofiarą wzamian za nieuchwytne światło i powietrze. Nazwiesz to pono marną zamianą?

Gdy Nikhil raz zacznie mówić przenośnie, niema już nadziei wytłumaczyć mu, że ma do czynienia tylko ze słowami, nie z rzeczywistością. Dobrze, dobrze, niech się cieszy swemi przenośniami. My jesteśmy mięsożercami tego świata; mamy zęby i pazury; gonimy, chwytamy i rozszarpujemy. Nie zadowalamy się pod wieczór przeżuwaniem trawy, którąśmy zjedli rano. W żądep sposób nie możemy dozwolić, aby wasi kramarze przenośni zatłaczali drzwi naszego bytowania W takim wypadku będziemy poprostu kraść lub rabować, gdyż żyć musimy.

Rzekną ludzie, iż zapoczątkowuję jakąś teorję, właśnie dlatego, że ci, którzy poruszają się na tym świecie, przywykli głosić co innego, choć rzeczywiście cały czas postępują według niej. Dlatego nie potrafią zrozumieć, jak ja, że jest to jedyna twórcza zasada obyczajna. W istocie wiem, że mój pogląd nie jest wcale czczą teorją, gdyż został stwierdzony w praktycznem życiu. Spostrzegłem, iż mój sposób postępowania zawsze odnosi zwycięstwo nad sercami kobiet, które są stworzeniami z tego świata rzeczywistości i nie pętają się po kraju chmur, jak mężczyźni, w mrzonką nadętych balonach.

Kobiety widzą w mych rysach, mem zachowaniu, mej postawie, mej mowie, jakąś władczą namiętność — nie namiętność, wysuszoną żarem ascetyzmu, nie namiętność, oglądającą się przy każdym kroku w wahaniu czy namyśle, ale namiętność pełnej krwi. Szumi i toczy się ona, niby powódź, z krzykiem: ,,Chcę, chcę, chcę“. Kobiety czują w głębi swych serc, iż ta nieposkromiona namiętność jest krwią żywotną świata, nieuznającą żadnego prawa oprócz siebie i dlatego zwycięską.

Z tego powodu tak często pozwalały się unosić nurtom mej namiętności, nie dbając o to, czy niosą je one ku życiu, czy ku śmierci. Tą siłą, która zdobywa te kobiety, jest siła mężczyzn mocarnych, siła, która zdobywa świat rzeczywistości.

Ci, którzy wyobrażają sobie większą ponętność zaświata, przenoszą jedynie swe pożądania z ziemi do nieba. Pozostaje tylko zbadać, jak wysoko będzie grać ich bijący wodotrysk i jak długo. Lecz jedno tylko jest pewne: kobiety nie zostały stworzone dla tych bladych istot — tych lotofagów wzniosłości.

— Powinowactwo! — Kiedy to odpowiadało potrzebie, mawiałem często, iż Bóg stworzył umyślne paty mężczyzn i kobiet i że taki jedynie związek jest związkiem prawnym, wyższym, niż wszelkie związki, zawierane przez ustawę. Źródłem tej ostatniej jest to, że człowiek, chociaż chce iść za naturą, nie może znaleźć w niej rozkoszy, jeśli nie zasłoni się jakimś frazesem — i dlatego świat ten tak jest przepełniony kłamstwem.

— Powinowactwo! — Dlaczego miałoby istnieć tylko jedno? Może istnieć powinowactwo z tysiącami ludzi. Nigdy nie było w zgodzie z mą naturą, abym miał zaniedbywać niezliczone powinowactwa gwoli li-tylko jednemu. Wiele ich odkryłem w życiu aż do dzisiaj, lecz to nie zamknęło podwoi jednemu jeszcze — a to jedno jest jasno widzialne mym oczom. Ona również odkryła swe powinowactwo ze mną.

A zatem?

Zatem, jeśli nie wygram, jestem tchórzem.

ROZDZIAŁ III.

OPOWIEŚĆ BIMALI.

VI.

VI.

VIII.

XVII.

XXII.

WYDAWNICTWO POLSKIE POZNAN

¹

Bara = Senjor; Czota = Junjor. Wprawdzie w bardziej rozgałęzionych dostojnych rodzinach wdowy są uprawnione tylko do dożywocia na udziałach swoich mężów,

²

Ruch narodowościowy, początkowo raczej ekonomiczny, niż polityczny, za główne zadanie mający poparcie przemysłu krajowego.

VI.

r^ZIWIĘ się, co się mogło przygodzie memu uczuciu wstydu. W istocie, nie miałam czasu pomyśleć o sobie. Me dni i noce biegły wirem, jak trąba powietrzna, unosząc mnie w swem wnętrzu. Ani szpary do wejścia nie zostało dla wahania lub wrażliwości.

Pewnego razu bratowa mego męża odezwała się do niego:

— Aż dotąd kobiety tego domu były karmione płaczem. Teraz przychodzi kolej na mężczyzn.

— Musimy dbać, ażeby im go nie zabrakło — ciągnęła dalej, zwracając się ku mnie. — Widzę, że rozstałaś się ze swą starzyzną, Czota ¹ Rani! Wypuść swe strzały prosto w ich serca.

mowa.

Jej bystre oczy zmierzyły mnie od stóp do głów. Nie uszła jej uwagi àni jedna z barw, w jakie zakwitło moje uczesanie, moja szata, me zachowanie i moja Wstydzę się mówić dziś o tern, ale wtedy nie czułam wstydu. Coś działało we mnie, z czego nawet nie zdawałam sobie sprawy. Przestrajałam się, to

R. T.

¹ Bimala, żona młodszego z braci, była Czotą, czyli młodszą Ranią.

prawda, lecz prawie odniechcenia, bez żadnego szczególnego zamiaru. Bezwątpienia wiedziałam, który z moich wysiłków okaże się szczególnie przyjemnym San-dipowi Babu, lecz to nie wymagało wyczucia, gdyż on zwykł to był roztrząsać jawnie przed wszystkimi.

Pewnego razu rzekł do mego męża:

— Wiesz, Nikhilu, kiedy pierwszy raz ujrzałem naszą Królową Pszczołę, siedziała tam tak sztywno w swej złotem bramowanej sari. Jej oczy patrzyły badawczo w przestrzeń, niby gwiazdy, które zgubiły drogę, całkiem, jak gdyby tak od wieków stała na brzegu jakiejś ciemności, wyglądając czegoś nieznanego. Ale kiedym ją ujrzał, poczułem, iż dreszcz przebiegł przeze mnie. Zdało mi się, iż złoty szlak jej sari to był jej własny wewnętrzny ogień, buchający na zewnątrz i wijący się wkoło niej. Oto płomień, jakiego nam trzeba, widzialny ogień. Słuchaj, królowo Pszczoło, musisz naprawdę wyświadczyć nam tę łaskę: ubierz się jeszcze raz jako żywy płomień.

Aż dotąd byłam, niby mały strumyk na skraju wsi. Mój rytm i moja mowa były odmienne, niż obecnie. Lecz przypływ dźwignął się z morza i piersi się moje rozszerzyły; me brzegi otwarły drogę i potężne roz-huki bałwanów ozwały się wtórem w mym szalonym nurcie. Nie mogłam zrozumieć znaczenia tego odgłosu w mej krwi. Gdzie była owa jaźń moja dawniejsza? Skądże to wtargnął we mnie, pieniąc się, ten wzburzony przypływ wspaniałości? Głodne oczy

Sandipa płonęły, jak czestne lampy przed mym ołtarzem. Całe jego spojrzenie głosiło, iż jestem cudem piękności i siły; a potężne brzmienie jego chwalby, słownej i bezsłownej, głuszyło wszelkie inne głosy w moim świecie. Czy Stwórca stworzył mnie na nowo? zapytywałam sama siebie. Czy chciał teraz powetować zaniedbywanie mnie tak długo? Ja, która przedtem byłam zwykłą sobie kobietą, stałam się nagle piękną. Ja, która przedtem byłam bez wartości, teraz poczułam w sobie całą świetność samego Bengalu.

Albowiem Sandip Babu nie był jedynie-osobni-kiem. W nim było zestrzelenie miljonów duchów tego kraju. Gdy zwał mnie Królową Pszczołą tego ula, okrzykiwali mnie pochwalnym chórem wszyscy nasi ojczyźniaczy działacze. Wobec tego głośne szyderstwa bratowej mego męża nie mogły mnie dotykać. Mój stosunek do całego świata uległ zmianie. Sandip Babu wyjaśnił mi, jak jestem potrzebna całemu krajowi. Uwierzyłam w to wówczas bez żadnej trudności, gdyż czułam, iż mam siłę dokonać wszystkiego. Boska moc wstąpiła we mnie. Było to coś takiego, czego jeszcze nigdy dawniej nie odczuwałam... coś, co było ponade mną. Nie miałam czasu tego zbadać, poznać, co było jego istotą. Zdało się to należeć do mnie, a jednak mnie przekraczać. Zawierało w sobie całokształt Bengalu.

Sandip Babu zwykł był radzić się mnie co do każdej drobnostki, tyczącej się Sprawy. Początkowo czułam się bardzo zakłopotana i chwiałam się w poglądach, lecz to minęło szybko. Wszystko, co mu podsuwałam, zdało się wprawiać go w podziw. Wpadał w zachwyt i mówił:

— Mężczyźni umieją tylko myśleć. Wy kobiety macie jakiś dziwny sposób pojmowania bez myślenia. Kobieta została wytworzona z polotu samego Boga. Mężczyznę w kształt musiał On wkuwać.

Ze wszystkich stron kraju przychodziły do San-dipa Babu listy, które przedkładał mi do osądzenia. Niekiedy nie zgadzał się ze mną. W dzień lub dwa potem, jak gdyby nagle zaświtało nad nim jakieś nowe światło — posyłał po mnie i mówił:

— To ja się myliłem. Rada pani była słuszną.

Często przyznawał mi, że ilekroć postąpił wbrew mojej wskazówce, robił krok fałszywy. W ten sposób stopniowo doszłam do przekonania, że za wszystkiem, co miało miejsce, stał Sandip Babu, a za Sandipem Babu zwykły zdrowy rozsądek kobiety. Chluba wielkiej odpowiedzialności napełniła me jestestwo.

Mąż mój nie miał głosu w naszych naradach. Sandip Babu odnosił się do niego, jak do młodszego brata, którego osobiście można bardzo lubić, a jednak nie korzystać z jego rad, gdy idzie o jakąś sprawę. Z litościwym uśmiechem wspominał o dziecinnej naiwności mego męża, mówiąc, że jego osobliwa doktryna i opaczności jego umysłu trącą pewnym humorem, który czyni je tern milszemi. Przypuszczalnie owo

szczere przywiązanie do Nikhila nie pozwoliło San-dipowi Babu obarczać go brzemieniem kraju.

Natura ma w swej aptece wiele środków znieczulających, które stosuje pokryjomu, gdy życiowe stosunki rwą się zdradziecko, tak, że nikt nie wie o zabiegu, aż wreszcie budzi się, aby poznać, jak wielkiego dokonano cięcia. Kiedy nóż imał się najserdeczniejszego węzła mego życia, umysł mój tak był otumaniony wyziewami durzącego gazu, iż nie byłam bynajmniej świadoma, co za straszna rzecz się dzieje. Może to jest naturą kobiety. Kobieta, w której wzbierze namiętność, traci wrażliwość na wszystko, co jest poza nią. Gdy my kobiety, niby rzeka, trzymamy się swych brzegów, dajemy pokarm całą treścią swej istoty: gdy z nich występujemy, siejemy zniszczenie wszyst-kiem, czem jesteśmy.

II.

Onegdaj prze-

"Æ AUW AŻ AM, iż coś się popsuło, jąłem o tem głuchą wieść.

Od samego mojego przybycia pracownia Nikhila stała się czemś dwupostaciowem — komnatą napoły kobiecą, napoły męską. Bimala miała do niej dostęp z pokojów kobiecych; z drugiej strony, nie była ona zamkniętą dla mnie. Gdybyśmy tylko postępowali powoli i korzystali z naszych przywilejów z pewną powściągliwością, moglibyśmy nie popaść u innych w podejrzenie. Lecz myśmy szli naprzód tak gwałtownie, iż niepodobno nam było myśleć o następstwach.

Ilekroć Pszczoła wchodzi do pokoju Nikhila, ja z mojego dowiaduję się o tem w jakiś sposób. Są to dźwięki nagolennic lub inne drobne odgłosy; drzwi zamykają się z odrobiną niekoniecznej może gwałtowności; szafa z książkami zacina się trochę i skrzypi, jeśli szybko ją otworzyć. Wszedłszy, zastaję Pszczołę plecami do drzwi, zawsze bardzo zajętą wyławianiem jakiejś książki z półek. Kiedy podejmuję się jej pomóc w tem trudnem zadaniu, wzdryga się i odmawia; potem oczywiście rozmowa przechodzi na inny przedmiot.

Onegdaj, w któryś niepomyślny¹, czwartek popołudniu, wybiegłem z pokoju na zew takich właśnie odgłosów. W przejściu stał na straży jakiś człowiek. Podążałem, ani nań nawet nie spojrzawszy, lecz gdy zbliżałem się do drzwi, zastąpił mi drogę, mówiąc:

— Nie tędy, Panie!

— Nie tędy? Dlaczego?

— Tam jest Rani Matka.

— Ach, doskonale. Powiedz Rani Matce, że San-dip Babu chce się z nią widzieć.

— To niemożliwe, Panie. To jest przeciwne rozkazom.

Czułem się w najwyższym stopniu oburzony.

— Ja ci rozkazuję! — rzekłem głosem podniesionym. — Idź i oznajmij mnie.

Wobec mej postawy pachoł nieco ustąpił. Przez ten czas zbliżyłem się do drzwi. Właśnie ich dosięgałem, gdy on rzucił się za mną i chwycił mnie za ramię, mówiąc:

— Nie, Panie, nie wolno ci.

Co? Być tkniętym przez fagasa? Wyrwałem swe ramię i wymierzyłem chłopu głośny policzek. W tejże chwili Pszczoła wyszła z pokoju, aby ujrzeć owego-człowieka, gotującego się mnie zelżyć.

Nigdy nie zapomnę widoku jej gniewu. Iż Pszczoła jest piękna, to jest mojem własnem odkryciem. Większość naszych ludzi nie widziała w niej nic. Jej wy-

S. T.

¹ Według kalendarza hinduskiego.

soką, smukłą postać te gbury nazywały ,,chudą.“ Lecz ja podziwiam w niej właśnie tę gibkość — niby tryskający zdrój życia, wypływający wprost z głębi serca Stwórcy. Jej płeć jest ciemna, lecz jest to lśniąca •ciemność klingi miecza, migotna i skrząca.

— Nanku! — rozkazała, stanąwszy w przede-drzwiach i wskazując palcem — odejdź!

— Niech się nań Pani nie gniewa, — rzekłem. — Jeśli to jest przeciwko rozkazom, to właśnie ja powinienem odejść.

Głos Pszczoły drżał jeszcze, kiedy odrzekła:

— Pan nie powinien odchodzić. Proszę wejść.

Nie była to prośba, ale raczej rozkaz! Wszedłem za nią, a zajmując krzesło,, począłem się ochładzać wachlarzem, leżącym na stole. Pszczoła nagryzmoliła coś ołówkiem na skrawku papieru i wezwawszy służącego, wręczyła mu ten świstek, mówiąc:

— Zanieś to Maharadży.

— Proszę mi wybaczyć — podjąłem, — nie byłem zdolny zapanować nad sobą i uderzyłem waszego człowieka.

— Wymierzył mu Pan sprawiedliwość — rzekła

Pszczoła.

— Lecz, mimo wszystko, nie była to wina tego biedaka. On tylko słuchał rozkazów.

Tu wszedł Nikhil, na co ja nagłym ruchem wstałem z krzesła, podszedłem w stronę okna i stanąłem tyłem do pokoju.

— Strażnik Nanku obraził Sandipa Babu — rzekła Pszczoła do Nikhiła.

Nikhil wydał się tak szczerze zaskoczony, iż chcąc nie chcąc, odwróciłem się i spojrzałem na niego. Nawet bezgranicznie cnotliwy mąż nie potrafi wytrwać w dumie swej prawdomówności wobec żony — oczywiście żony, która jest kobietą jak należy.

— Zuchwale stanął na drodze, gdy Sandip Babu wchodził tutaj. — Ciągnęła Pszczoła. — Mówił, że otrzymał rozkaz...

— Od kogo? — zapytał Nikhil.

— Skądże ja mam wiedzieć? — zawołała Pszczoła niecierpliwie, mając oczy przepełnione udręką.

Nikhil posłał po tego człowieka i począł go badać.

— Nie moja w tern wina — powtórzył Nanku chmurnie. — Miałem rozkazy.

— Kto ci dał rozkaz?

— Bara Rani Matka.

Skoro ten

Milczeliśmy wszyscy przez chwilę, człowiek wyszedł, Pszczoła rzekła:

— Nanku musi odejść!

Nikhil trwał w milczeniu. Odgadywałem, że jego pojęcie sprawiedliwości nie zgadzało się z powyższym wnioskiem. Jego ckliwość nie ma granicy. Lecz teraz stanął przed trudnem zagadnieniem. Pszczoła nie jest kobietą, któraby zasypiała gruszki w popiele. Chciała wygrać sprawę nawet z bratową Nikhiła — przez ukaranie jej pachołka. Więc kiedy Nikhil trwał w mil-

czeniu, jej oczy błysnęły ogniem. Nie wiedziała, jak dać ujście swej pogardzie dla słabości duchowej swego męża. Po chwili Nikhil opuścił pokój, nie mówiąc ni słowa.

Następnego dnia Nanku nie było widać. Na zapytanie dowiedziałem się, iż wysłano go do innej części majątku, i że jego zasługi nie ucierpiały na tern przeniesieniu.

Z za kulis dostrzegałem błyski wściekłości burzy, szalejącej nad widownią. Mogę powiedzieć jedynie tyle, że Nikhil jest stworzeniem osobliwem, zgoła niez wyczaj nem.

Wynik był taki, że odtąd Pszczoła poczęła posyłać po mnie do pracowni na rozmowę, bez zmyślania, czy pozoru przypadkowości. W ten sposób od prostego nastręczania podejrzeń przeszliśmy do otwartej wskazówki : ukryte stało się jawnem. Synowa książęcego domu żyje w jakiejś gwiezdnej krainie, tak oddalona od zwykłego mieszkańca ziemi, że nawet nie istnieje dlań żadna prawidłowa droga, by się zbliżyć! Co za zwycięski postęp Prawdy, który, stopniowo ale ciągle, zrywał zasłonę po zasłonie mroczącego zwyczaju, aż wkońcu obnażona została sama Natura!

Prawda? Oczywiście było to prawdą. Przyciąganie się wzajemne mężczyzny i kobiety jest czemś podsta-wowem. Podlega mu cały świat materji, począwszy od drobiny pyłu. A jednak ludzie trzymają to prawo zakryte przed wzrokiem, poza tkaniną słów; domoro-słemi przyświęceniami i zakazami czynią zeń sprzęt domowy. Przecież to taka niedorzeczność, jak gdyby ktoś stopił cały układ słoneczny, aby sporządzić łańcuszek do zegarka dla swego zięcia. ¹

Kiedy, wbrew wszystkiemu, rzeczywistość zbudzi się na zew tego, co jest jedynie nagą prawdą, jakież się wszczyna zgrzytanie zębów i bicie się w piersi! Lecz czyż podobna prowadzić spór z burzą? Ona ani myśli odpowiadać, tylko zadaje wstrząśnienie.

Rozkoszuję się widokiem tej prawdy, kiedy się stopniowo odsłania. Te drżenia kroków, te odwracania twarzy słodkie są dla mnie ; słodkie są i zmyślania, które zwodzą nietylko innych, ale nawet Pszczołę samą. Kiedy Rzeczywistość musi spotkać się z nierzeczy-wistem, jej zasadniczą bronią staje się oszustwo; albowiem jej wrogowie zawsze usiłują zawstydzić Rzeczywistość, nazywając ją brutalną; zatem ona koniecznie musi się ukryć, albo też przywdziać na się jakiś strój odmienny. Okoliczności są tego rodzaju, że nie śmiem wyznać otwarcie:

— Tak, jestem brutalny, ponieważ mam słuszność. Jam jest ciało. Jam jest namiętność. Jam jest głód, bezwstydny i okrutny!

Teraz wszystko jest dla mnie jasne. Zasłona trzepoce, a poprzez nią dostrzegam przygotowania do przełomu. Pąsowa wstążeczka, która przeziera przez

R. T.

¹ W domostwie hinduskiem zięć' cieszy się nadzwyczaj nemi łaskami.

przepych jej włosów, wraz z jej rumieńcem tajemnego pożądania, jest wywieszonym językiem czerwonej naremnej chmury. Czuję gorąco każdego zagięcia jej sari, każdy szept jej sukni, z którego nawet właścicielka może niezupełnie zdawać sobie sprawę.

Pszczoła nie była tego świadoma, ponieważ wstydziła się rzeczywistości, jako że ludzie nadali jej złe imię, zwąc ją Szatanem; przeto w postaci węża musi się wkradać w ogród raju i szeptać tajemnice w uszy wybranej towarzyszki męża i podjudzać ją — a wtedy żegnaj wszelki spokoju! Potem przychodzi śmierć.

Biedna moja królowa Pszczółka żyje w jakimś śnie. Nie wie, jaką kroczy drogą. Niebezpiecznie byłoby budzić ją przed czasem. Najlepiej, jeśli będę udawał, iż również jestem nieświadom.

Onegdaj, przy obiedzie, patrzyła na mnie w osobliwy sposób, słabo zdając sobie sprawę, co oznaczają takie spojrzenia! Gdy moje oczy spotykały się z jej oczyma, odwróciła się zapłoniona.

— Pani jest zdziwiona mym apetytem — zauważyłem; — mogę ukryć wszystko z wyjątkiem tego, iż jestem łakomy. Bądź co bądź, nacóż się za mnie rumienić, kiedy ja sam jestem bezwstydny?

To jedynie sprawiło, iż pokraśniała jeszcze mocniej i wykrztusiła:

— Nie, nie, ja tylko...

— Wiem — przerwałem — kobiety mają słabość do łakomych mężczyzn; albowiem właśnie nasze ła-

komstwo daje im przewagę nad nami. Pobłażliwość, jaką zawsze odbierałem z ich rąk, uczyniła mnie jeszcze bardziej bezwstydnym. Nie dbam, iż pani przygląda się znikaniu tych przysmaków, ani trochę. Zamierzam rozkoszować się każdym z nich.

Onegdaj czytałem pewną książkę angielską, która zagadnienia płciowe poruszała w sposób bezczelnie realistyczny. Zostawiłem ją na stole w pracowni. Gdy wszedłem tam następnego przedpołudnia, nie pomnę w jakim celu, ujrzałem Pszczołę, siedzącą z tą książką w ręku. Posłyszawszy me kroki, zamknęła ją czemprędzej i umieściła na niej inną książkę — tom utworów pani Hemans.

— Nigdy nie potrafiłem zrozumieć — zacząłem — czemu kobiety są tak zmieszane, gdy się je przyłapie na czytaniu poezyj? My mężczyźni — prawnicy, mechanicy i co tam jeszcze — możemy słusznie czuć się zawstydzeni. Jeśli musimy czytać poezję, to powinno się to odbywać w nocnej głuszy, przy zamkniętych drzwiach. Lecz wy kobiety jesteście tak pokrewne poezji. Sam Stwórca jest wieszczem lirycznym, a Dżeja-dewa ¹, musiał się nauczyć tej boskiej sztuki, siadłszy u Jego stóp.

Pszczoła nie dała odpowiedzi, tylko zaczerwieniła się w zakłopotaniu. Uczyniła ruch, jak gdyby chciała opuścić pokój. Oparłem się temu.

S. T.

¹ Poeta z pośród Waiśnawów (Sanskryt), którego liryki, głoszące chwałę Bóstwa, służyły zarazem do wyrażania wszelkich przejawów ludzkiej namiętności.

— Nie, nie, proszę czytać dalej. Chcę tylko wziąć książkę, którą tu zostawiłem, i uciec.

To mówiąc, wziąłem ową książkę ze stołu.

— Na szczęście nie przyszło pani na myśl spojrzeć na jej kartki — ciągnąłem — inaczej pani miałaby ochotę mnie zbesztać.

— Naprawdę? Dlaczego?

— Ponieważ nie jest to poezja — rzekłem — tylko rzeczy brutalne, wyłożone brutalnie, bez jakiejkolwiek łagodzącej obsłonki. Chciałbym, aby Nikhil to przeczytał.

Pszczoła zmarszczyła się nieco i mruknęła:

— Dlaczego pan sobie tego życzy?

— Widzi pani, on jest człowiekiem, jednym z nas. Spieram się z nim jedynie o to, iż on lubuje się w mglistym zwidzie swego świata. Nie zauważyła pani, jak ta jego cecha każe mu patrzeć na Swadeśi, jakgdyby to był jakiś utwór, w którym każda stopa musi dokładnie zachować przepisaną miarę? My, zbrojni w pałki naszej prozy, jesteśmy obrazoburcami miary.

— Co pańska książka ma do czynienia ze Swadeśi?

— Dowiedziałaby się pani, gdyby tylko ją przeczytała. Nikhil chce postępować zapomocą zasad naciąganych, zarówno w Swadeśi, jak w czemkolwiek in-nem; stąd na każdym zakręcie uwadza o ludzką naturę, a wtedy poczyna ją lżyć. Nigdy nie zrozumie, iż ludzka natura została stworzona o wiele wcześniej, niż frazesy, i że je również przeżyje.

ważnie :

— Czyż w ludzkiej naturze nie mieści się badanie i wznoszenie się wyżej ku sobie samej?

Uśmiechnąłem się w duchu.

-— To nie twoje są słowa — pomyślałem; — nauczyłaś się ich od Nikhila. T y jesteś zdrową istotą ludzką. Twoje ciało i krew odpowiedziały na zew rzeczywistości. W każdej swej żyłce płoniesz ogniem życia — czyż nie wiem o tern? Jak długo mają cię chłodzić mokrym ręcznikiem obyczajnych wskazówek?

— Słabi stanowią większość — rzekłem głośno; — oni bez przerwy zatruwają uszy ludzkie powtarzaniem tych oklepanek. Natura odmówiła im siły — to dlatego usiłują osłabić innych.

— My kobiety jesteśmy słabe — odparła Bimala. — Dlatego przypuszczam, iż powinneśmy zrzeszyć się w sprzysiężenie słabych.

— Kobiety słabe! — zawołałem ze śmiechem. — Mężczyźni sławią was, jako wątłe i kruche i w ten sposób wmawiają w was słabość. Lecz to właśnie wy, kobiety, jesteście silne. Mężczyźni puszą się swą rzekomą wolnością, lecz ci, którzy znają ich wnętrzne myśli, są świadomi ich niewoli. Oni to — nie kto inny — ułożyli Pisma, aby spętać siebie samych; ze szczerego idealizmu kobiet sporządzili im złote kajdany,aby okuć ich ciało i ducha. Gdyby mężczyźni nie mieli tak niezwykłego daru wikłania kobiet w sieci własnych ich zmy-

65

§ Dom i świąt,

śleń, nie dałyby się spętać niczem. Lecz co się tyczy was, kobiet — wy zapragnęłyście począć rzeczywistość ciałem i duszą. Wy dałyście żywot rzeczywistości. Wy wykarmiłyście rzeczywistość swoją piersią.

Pszczoła była oczytana, jak na kobietę, więc nie з chciała tak prędko ulec moim wywodom.

— Gdyby to było prawdą — zrobiła zarzut, — mężczyźni nie uważaliby kobiet za pociągające.

— Kobiety uświadamiają sobie to niebezpieczeństwo — odparłem. — One wiedzą, iż mężczyźni lubią złudzenia, więc szafują je pełną miarką, od nich samych — od mężczyzn — pożyczając frazesów. One wiedzą, i że mężczyzna, pijak, bardziej ceni upojenie, niż strawę... dlatego usiłują podawać siebie jako środek i upajający. W rzeczywistości kobieta nie czuje potrzeby zawracania głowy mężczyźnie li-tylko dla niego samego.

— Więc dlaczego pan stara się zniszczyć te ułudy?

— Dla wolności. Chcę aby ten kraj był wolny. Chcę wyzwolić stosunki między ludźmi.

III.

BYŁEM świadom, iż niebezpiecznem jest zbudzić nagle lunatyka. Lecz z natury jestem tak popędliwy, iż nienawidzę kusztykania. Wiedziałem wówczas, że byłem zbyt śmiały. Wiedziałem, że pierwszy wstrząs takich poglądów przeważnie bywa niemal nie do zniesienia. Lecz z kobietami wygrywa zawsze jedynie śmiałość.

Właśnie gdyśmy brnęli w najlepsze, musiał wejść... któż, jeśli nie stary wychowawca Nikhila, Czandra-nath Babu? Świat nie byłby ani przez pół tak złem miejscem pobytu, gdyby nie ci belfrzy, któizy sprawiają, że chciałoby się go wyrzec w obrzydzeniu. Ludzie w rodzaju Nikhila chcą zawsze uważać ten świat za szkołę. To ucieleśnienie szkoły zepsuło owo popołudnie w przełomowej chwili.

Wszyscy w jakimś zakątku naszych serc pozostajemy uczniakami, i ja, nawet ja, czułem się nieco zbity z tropu. Co się tyczy biednej Pszczoły, ta odrazu z namaszczeniem zajęła swe miejsce, niby na przedniej ławce najlepsza z klasy uczenica. Wyglądało to, jakgdyby sobie nagle przypomniała, iż czeka ją egzamin.

Niektórzy ludzie, nakształt jakichś wiekuistych zwrotniczych, zawsze zajęci są na linji przetaczaniem czyichś pociągów myśli z jednego toru na drugi.

Czandranath Babu, ledwo wszedł, już obmyślał jakąś wymówkę, aby zawrócić z drogi, jąkając:

— Proszę wybaczyć, ja...

Zanim zdołał dokończyć, Pszczoła podeszli ku niemu i oddała mu głęboki pokłon, mówiąc:

— Proszę, nie odchodź od nas, panie. Czy nie raczysz spocząć? — Wyglądała, niby tonący, chwytając się go, jako deski ocalenia —-. tchórzliwe maleństwo!

Lecz może byłem w błędzie. Wielce piawdopo-dobne, iż była w tern odrobina kobiecej chytrości,

Może chciała podnieść swą wartość w moich oczach. Słownie mogłaby to tak wyrazić:

— Proszę nie wyobrażać sobie ani na chwilę, iżby mnie Pan całkiem pobił. Owszem, dla Czandra-natha Babu mam szacunek znacznie większy.

Zgoda, dawaj upust swemu szacunkowi. Nauczycielom w to tylko graj! Lecz ja, nie będąc jednym z nich, obejdę się bez tego próżnego pochlebstwa.

Czandranath Babu począł bajać o Swadeśi. Uważałem, że powinienem pozwolić mu ciągnąć swe monologi. Niemasz to, jak pozwolić staremu, by się wygadał. Ma on wtedy wrażenie, iż nakręca zegar świata, nie uświadamiając sobie ani razu, jak daleko świat rzeczywisty leży od jego mielącego języka.

Lecz nawet najgorszy wróg nie mógłby mnie oskarżyć o cierpliwość. Więc gdy Czandranath Babu począł mówić :

— Jeżeli oczekujemy plonów tam, gdzieśmy nic nie posiali, tedy..— musiałem tu przerwać.

— Kto pragnie plonów? — krzyknąłem. — My idziemy za twórcą Dżity, który mówi, iż udziałem naszym jest jedynie praca, a nie plon naszych czynów.

— Czegóż w takim razie pragniecie? — zapytał Czandranath Babu.

— Cierni, — zawołałem, — które wyrastają bez najmniejszego zachodu.

— Ciernie — odpowiedział — nietylko zagradzają innym drogę. Umieją one niejednemu poranić stopy.

— To bardzo dobrze nadaje się do albumu — odciąłem się — ale rzeczy wistem jest to, iż posiadamy ten żar w sercu. Teraz musimy hodować ciernie jedynie dla cudzych stóp; potem, kiedy nas pokaleczą, znajdziemy dość czasu, by żałować. Lecz poco się nawet strachać o to? Gdy naostatek przyjdzie nam umierać, będzie jeszcze pora ochłonąć. Dopóki jesteśmy u ognia, wrzejmy i wzbierajmy ukropem.

Czandranath Babu uśmiechnął się.

— I owszem, wrzejcie, — rzekł,—ale nie bierzcie tego mylnie za pracę lub bohaterstwo. Narody, które wybiły się na świecie, dokonały tego działalnością, nie wrzeniem. Które zaś stale wylegiwały się w obawie pracy, te, skoro za wstrząśnieniem otwarły oczy na swą nędzę, oglądają się za ścieżkami na przełaj i rade są szukać ocalenia w ucieczce.

Jużem się sposobił do wymierzenia druzgocącej odpowiedzi, gdy powrócił Nikhil. Czandranath Babu podniósł się i patrząc na Pszczołę, rzekł:

— Pozwól mi odejść, moja matuchno, muszę dopatrzeć pewnej sprawy.

Gdy wyszedł, pokazałem Nikhilowi książkę, którą miałem w ręce.

— Opowiadałem Królowej Pszczole o tej książce — rzekłem.

Dziewięćdziesięciu dziewięciu ludzi na stu trzeba mamić kłamstwami, lecz tego wiecznego wychowanka swego nauczyciela łatwiej jest omamić prawdą. Jego

najlepiej oszukiwać jawnie. Zatem, w grze z nim, najprostszym kruczkiem było wyłożyć karty na stół.

Nikł iii pizeczytał nagłówek na okładce, lecz nie rzekł nic.

— Ci pisarze — mówiłem dalej — imają się mioteł i wymiatają precz kurz ozdobników, jakiemi ludzie pokryli nasz świat. Zatem, jak mówiłem, chciałbym, abyś ją przeczytał.

— Czytałem ją — rzekł Nikhil.

— No, i co mówisz?

— Jest nadzwyczaj pożyteczną dla tych, którzy rzeczywiście starają się myśleć, lecz trucizną dla tych, którzy odrzucają myśl.

— Co przez to rozumiesz?

— Ci, którzy głoszą „Równe Prawa Własności“, nie powinni być złodziejami. Albowiem, o ile są, głoszą kłamstwa. Kiedy namiętność jest przywódcą, ten gatunek książki nie znajduje należytego zrozumienia.

— Namiętność

odparłem — jest latarnią uliczną, która nas wiedzie. Zwać ją nieprawdą jest to rzecz tak samo beznadziejna, jak spodziewać się lepiej widzieć po wyłupieniu przyrodzonych oczu.

Widać było, że Nikhil ulegał coraz większemu podnieceniu.

— Przyjmuję prawdę namiętności — rzekł — jedynie wtedy, gdy uznaję prawdę powściągliwości. Wtłaczając wprost w nasze oczy to, co chcemy widzieć, jedynie je uszkadzamy: widzieć nie widzimy. Tak

samo gwałtowność namiętności, któraby nie zostawiała odstępu między myślą a jej przedmiotem, zwalczałaby cel tejże.

— To tylko poprostu twoja umysłowa przekora

—    odparłem — każe ci hołdować obyczajnemu umiarkowaniu, przeoczając brutalną stronę prawdy. To jedynie pomaga ci przekręcać rzeczy i dlatego nie potrafisz wykonać swego dzieła z pełnem natężeniem siły.

— Wtargnięcie siły — rzekł Nikhil niecierpliwie

—    gdzie siła jest nie na miejscu, nie pomoże ci w twem dziele... Lecz naco spieramy się o te rzeczy? Jałowe rozprawy jedynie zwiewają świeży kwiat prawdy.

Chciałem, by Pszczoła przyłączyła się do naszych roztrząsań, ona jednak do tego czasu nie rzekła ani słowa. Czyż mogłem, zadawszy jej zbyt brutalny wstrząs, opuścić ją, opadniętą wątpliwościami, na łup ponownych nauk tego belfrzyny? Nie, wstrząśnieniem istotnem jest wstrząśnienie całkowite. Zaczynać trzeba od uświadomienia sobie, iż rzeczy, uważane za niewzruszalne, dadzą się wzruszyć.

— Cieszę się, że miałem z tobą tę rozmowę, — rzekłem do Nikhila, — gdyż zamierzałem dać tę książkę do czytania Królowej Pszczole.

— Cóż to szkodzi? — rzekł Nikhil. — Jeżeli ja mogłem czytać tę książkę, dlaczego Bimala nie mogłaby jej czytać? Chcę zauważyć tylko tyle, że w Europie na każdą rzecz spogląda się z punktu widzenia wiedzy. Lecz człowiek nie jest tylko samą filozof ją,

Na miłość Boga, nie zapominaj o tem. jest czemś nieskończenie wyższem, niż przyrodnicza

ani biologją, ani psycholog]ą, ani nawet socjologją.

Człowiek

wiedza o nim samym. Śmiejesz się ze mnie, zwąc mnie

wychowankiem bakałarza, lecz to ty nim jesteś, nie ja. Prawdy o człowieku chcesz nauczyć się od waszych mistrzów wiedzy, a nie od swej własnej wewnętrznej istoty.

— Lecz na cóż to całe podniecenie? — zadrwiłem.

— Ponieważ widzę, iż jesteś skłonny szargać człowieka i poniżać go.

— Gdzieżeś to dopatrzył się tego wszystkiego?

— W czemś... nieuchwytnem —• w obrażonych mych uczuciach. Chciałbyś iść naprzód, znieważając wszystko, co w człowieku wielkie, wszystko, co nie-samolubne.

—    Jakaż to szalona myśl zrodziła się w tobie? Nikhil nagle powstał.

—    Powiem ci wprost, Sandipie,

rzekł —

człowieka można zranić śmiertelnie, lecz on nie umrze. Z tego oto powodu jestem gotów znieść wszystko, wiedząc wszystko, z otwartemi oczyma.

To rzekłszy, spiesznie opuścił pokój.

Patrzyłem zmieszany na jego odchodzącą postać, gdy odgłos książki, spadającej ze stołu kazał mi się odwrócić— i oto ujrzałem Pszczołę, spieszącą za nim szyb-kiemi, nerwowemi krokami; nakładała drogi, aby uniknąć mijania mnie zbyt blisko.

Osobliwe stworzenie ten Nikhil! Czuje niebez. pieczeństwo, grożące jego rodzinnemu gniazdu, a jednak czemu mnie stąd nie wyświeci? Wiem, on czeka, aż Bimal da mu hasło. Jeżeli Bimal powie mu, że jej związek był nieporozumieniem, on skłoni głowę i przyzna, iż może była to pomyłka. Nie ma tej siły ducha, aby zrozumieć, iż największym ze wszystkich błędów jest uznanie błędu. Jest okazowym przykładem tego, jak wyobrażenia wywołują słabość. Jeszczem nie widział drugiego takiego, jak on •— tak cudackiego stworu przyrody. Z trudnością nadawałby się na bohatera powieści lub dramatu, już nie mówiąc o życiu rzeczy-wistem.

A Pszczoła? Boję się, iż jej życie w śnie skończyło się od dzisiaj. Wreszcie zrozumiała istotę prądu, który ją ponosił. Teraz musi iść naprzód, albo się cofnąć z otwartemi oczyma. Przypuszczalnie pójdzie krok naprzód, a potem krok się cofnie. Lecz to mnie nie niepokoi. Gdy kto jest w ogniu, to rzucanie się tam i sam czyni płomień coraz bardziej zajadłym. Przestrach, jaki przeżyła, jedynie rozdmucha jej namiętność.

Może byłoby lepiej, gdybym nie mówił do niej wiele, tylko poprostu wybrał jej do czytania kilka nowoczesnych książek. Niechby stopniowo doszła do przekonania, że „być nowoczesnym“ jest to nie: sławić powściągliwość, nie : wstydzić się namiętności, lecz uznawać ją i uwielbiać, jako najwyższą rzeczywistość.

Jeśli znajduje ostoję w słowie takiem, jak „nowoczesny“, — znajdzie siłę.

Bądź co bądź, muszę przyjrzeć się temu do końca Piątego Aktu. Nie mogę, na nieszczęście, pochwalić się, że jestem tylko widzem, siedzącym w królewskiej loży, klaszczącym od czasu do czasu. W mojem sercu jest szamotanie, a w każdym nerwie udręka. Kiedy zgaszę światło i leżę w łóżku, drobne tknięcia, drobne spojrzenia, drobne słowa migają wokół i napełniają ciemność. Gdy rano wstaję, drżę żywemi przeczuciami, krew moja zda się przebiegać przeze mnie strumieniami gędźby...

Na stole stała podwójna ramka z fotograf ją Pszczoły obok fotografji Nikhila. Wyjąłem jej podobiznę. Wczoraj pokazałem Pszczole pustą połówkę ramki i rzekłem.:

— Kradzież staje się konieczną jedynie z powodu skąpstwa, więc grzech jej musi się podzielić między skąpca a złodzieja. Czy pani się z tern nie zgadza?

— Zdjęcie nie było dobre — zauważyła Pszczoła prostodusznie, ze słabym uśmiechem.

— Cóż robić? — rzekłem. — Podobizna nie może być czemś więcej, niż podobizną.

Pszczoła otwarła jakąś książkę i poczęła przewracać kartki.

— Jeśli się to pani nie podoba — podjąłem, — muszę wziąć się na sposób, aby wypełnić puste miejsce.

Dziś wypełniłem je. Ta moja fotograf ja pochodzi z mej wczesnej młodości. Twarz miałem wtedy świeższą, a takiż był mój duch. Wówczas żywiłem jeszcze jakieś ułudy o świecie tym i przyszłym. Wiara zwodzi ludzi, lecz ma jedną dobrą stronę: nadaje blask obliczu.

Moja podobizna znajduje się teraz obok Nikhilowej ; bo czyż i nie jesteśmy obaj starymi przyjaciółmi?

ROZDZIAŁ IV.

OPOWIEŚĆ NIKHILA.

III.

'V TIE byłem nigdy samoświadom. Lecz obecnie A często usiłuję spozierać od zewnątrz — patrzeć na siebie, jak Bimal na mnie patrzy. Co za posępnie uroczysty widok przedstawia mój zwyczaj brania rzeczy zbyt poważnie!

Lepiej, z pewnością, śmiać się na stronie ze świata, niżli oblewać go łzami. To jest, w istocie, droga, którą świat bieży. Smakujemy w pokarmie i spoczynku jedynie dlatego, że umiemy odżegnać — niby tyleż czczych cieni — smutki, rozsiane wszędy, zarówno w domowem kole, jak w zewnętrznym świecie. O ile-byśmy brali je za prawdę, choćby przez mgnienie, gdzieżby się podział nasz apetyt, nasz sen?

Lecz ja nie mogę odżegnać samego siebie nakształt jednego z tych cieni, więc brzemię mojego smutku cięży wiekuiście na sercu mojego świata.

Czemu nie stanąć w oddali na wyżnej perci bezmiaru i nie poczuć się częścią wszechrzeczy? Pośród nieprzeliczonej, wiekotrwałej ciżby ludzkości czem jest dla ciebie Bimal? Twą żoną? Cóż to jest żona? Bańka imienia, wydęta własnym twym tchem, tak troskliwie

strzeżona w dzień i w noc — a jednak gotowa pęknąć za lada ukłuciem szpilki z zewnątrz.

Moja żona — zatem, doprawdy, moja najwłaśniej-sza! Jeśli powie: ,,Nie, ja jestem swoja!“ — czy mam odpowiedzieć: ,, Jak to możliwe? Czyż nie jesteś moją?“

„Moja“ żona; — czy to stanowi dowód, o ile wo-góle jest prawdą? Czy można całą osobowość zamknąć w tej nazwie?

Moja żona!---Czyż nie żywiłem w tym małym

światku wszystkiego, co jest najczystszem i najsłodszem w mem życiu, ani na chwilę nie upuszczając go z mego łona w pył. Jakiegoż kadzidła uwielbień, jakiejż gędźby namiętności, jakichż kwiatów mej wiosny i mej jesieni nie składałem na jej ołtarzu? Jeśliby, niby papierowa łódka, gnała na mętną wodę ścieku — czybym też ja nie... ?

Znowuż ta niepoprawna podniosłość. Dlaczego „mętna?“ Dlaczego „ścieku“? Nazwy, dawane w przystępie zazdrości, nie zmieniają zdarzeń świata. Jeżeli Bimal nie jest moją, to nie jest; i żadne gniewanie się, oburzenie czy rozumowanie nie zdoła udowodnić, iż nią jest. Jeżeli serce moje ma pękać, — niechaj pęka! To nie przyprawi świata o upadłość, — nawet mnie nie; gdyż o ileż człowiek jest wyższy, niż rzeczy, które traci w tern życiu! Nawet ocean łez ma drugi brzeg, inaczej nikt nigdyby nie zapłakał.

Jednak należy myśleć o Społeczeństwie — lecz o tern piech sobie myśli Społeczeństwo. Jeżeli płaczę, to sobie

samemu, a nie Społeczeństwu. O ile Bimal powie, że nie jest moją, co mnie obchodzi, gdzie może być moja Społeczna żona?

Cierpienie to rzecz nieunikniona; jednak wszelkiemi siłami muszę się ocalić przed jednym pojawem samo-udręki: nie wolno mi mniemać, jakoby moje życie traciło swą wartość z powodu jakiegoś zaniedbania, jakiego może doznać. Pełna wartość mego życia nie cała idzie na tworzenie mego ciasnego domowego świata ; jego wielkie ustosunkowanie nie stoi i nie upada wraz z jakimś drobnym zyskiem czy stratą w paśmie osobistych mych radości i strapień.

Nadszedł czas, kiedy muszę rozdziać Bimalę z tych wszystkich urojonych ozdób, któremi ją okrywałem. Było to wynikiem mej własnej słabości, iż dopuściłem do takiego bałwochwalstwa. Byłem zbyt żądny. Stworzyłem z Bimali anielicę, aby wy ogromnie mą własną rozkosz. Lecz Bimala jest tern, czem jest. Niedorzecznością jest spodziewać się, iż dla mej przyjemności podejmie się odgrywać rolę anielicy. Stwórca nie ma obowiązku obdarzać mnie aniołami jedynie dlatego, iż pożądam urojonej doskonałości.

Muszę przyznać, iż w życiu Bimali byłem jedynie przygodnem wydarzeniem. Jej natura może potrafi znaleźć prawdziwy związek jedynie z kimś w rodzaju Sandipa. Lecz z drugiej strony nie wolno mi w obłudnej skromności tłumaczyć mego odrzucenia mą jałowością. Bezwątpienia, Sandip ma cechy pociągające, które

miały władzę również i nade mną; lecz mimo to, czuję to napewno, nie jest on człowiekiem większym, ode mnie.

Jeżeli dzisiaj wieniec zwycięstwa przypada w udzielę jemu, a mnie pominięto, tedy przydzielca tego wieńca stanie pozwany przed sądem. Nie mówię tego wcale w duchu samochwalstwa. Czysta konieczność wtrąciła mnie w takie położenie, iż, by ubezpieczyć się przed ostateczną rózpaczą, muszę rozpoznać wszystkie wartości, jakie posiadam rzeczywiście. Przeto przez straszliwą próbę bólu niech przyjdzie na mnie rozkosz wyzwolenia: — wyzwolenia od samo-niewiary.

Zacząłem odróżniać to, co istnieje we mnie rzeczywiście, od tego, czego istnienie szaleńczo sobie uroiłem. Liczba zysków i strat uiszczona, a tern, co pozostało, jestem ja sam — nie jakaś kaleka jaźń, ubrana w strzępy i łachmany, nie chora jaźń, zostawiona na inwalidzkim żołdzie, lecz duch, który przeszedł przez najgorsze, ale je przeżył.

Chwilę temu przeszedł przez pokój mój mistrz i rzekł, kładąc mi dłoń na ramieniu:

— Idź do łóżka, Nikhilu, noc już głęboka!

Doprawdy, tak trudno mi teraz udać się do łóżka, aż późną godziną — aż Bimal twardo zaśnie. W ciągu dnia spotykamy się, a nawet rozmawiamy, lecz o czem mam mówić, kiedy jesteśmy razem, w milczeniu nocy? — tak czuję się zawstydzony na duchu i na ciele.

— Jakto, panie, a ty jeszcześ się nie udał na spoczynek? — spytałem nawzajem.

Mistrz mój, odchodząc, uśmiechnął się zlekka

i rzekł:

— Mojego snu dni już minęły. Dosięgłem oto wieku czuwania.

Pisałem dotąd i właśnie miałem wstać, by udać się do łóżka, kiedy przez okno przede mną ujrzałem, jak ciężki całun lipcowej chmury nieco się rozchylił i błysnęła przezeń wielka gwiazda. Zdała się mówić do mnie :

— Węzły krainy snów się wiążą i węzły krainy snów się rwą, lecz ja tu jestem wiecznie — wiecznotrwała lampa weselnej nocy.

Naraz serce moje wypełniło się myślą, że za przesłoną uchwytnych rzeczy czeka na mnie stale, przez stulecia, moja Wieczna Miłość. Przez niejeden żywot, w niejednem zwierciedle, widywałem jej obraz — zwierciadła zapylone, zwierciadła krzywe, zwierciadła rozbite. Ilekroć zamyślałem uczynić jakieś zwierciadło wyłącznie mojem własnem i zamykałem je w szkatułce, traciłem widok tego obrazu. Lecz co z tego? Co mi do tego zwierciadła, a choćby obrazu?

Moja ukochana, twój uśmiech nigdy nie zwiędnie i każdego brzasku na nowo będzie mi się zjawiał cynobrowy znak na twem czole!

— Co za dziecinne cackanie się samo-oszustwa! — drwi jakiś skrzat z ciemnego kąta. ■— Głupie gadanie dla uspokojenia dzieci!

Być może... Lecz miljony i miljony dzieci z ich miljonami krzyków uspokoić przecież należy. Czyż to możliwe, iż tę całą rzeszę uspokaja się jedynie kłamstwem? Nie, moja Wieczna Miłość nie może mnie łudzić; albowiem jest prawdziwa.

Jest prawdziwa; dlatego tylko widywałem ją i będę widywał tak często, nawet w mych pomyłkach, nawet przez najgęstszą mgłę łez. Widywałem ją i gubiłem w ciżbie życiowego targowiska i odnajdywałem ją na nowo, a odnajdę raz jeszcze, kiedy się przemknę przez szczelinę śmierci.

Ach, okrutna, nie igraj już ze mną! Jeśli nie zdołałem wytropić cię po śladach twych stóp na gościńcu, po zapachu twych pukli, ginącym w powietrzu, nie każ mi opłakiwać tego po wszystkie czasy. Odsłonięta gwiazda mówi, bym się nie lękał. Co jest wiecznem, istnieć musi zawsze.

Teraz oto pójdę i spojrzę na Bimalę. Pewnie wyciągnęła na łóżku swe znużone członki, zmęczona swą rozterką, i usnęła. Nie budząc jej, złożę na jej czole pocałunek ■— będzie on kwietnym darem mego uwielbienia. Wierzę, iż po śmierci mógłbym przepomnieć wszystko — wszystkie me pomyłki, wszystkie me cierpienia, lecz przetrwałoby jakieś drganie pamięci tego pocałunku; gdyż wieniec, który się plecie z pocałunków wielu kolejnych żywotów, ma uwieńczyć Oblubienicę Wieczną.

Kiedy gong straży brzęknął, wydzwaniając drugą godzinę, moja bratowa weszła do pokoju.

81

g Dom i świat.

— Co ty wyrabiasz, bracie drogi? ¹, — zawołała — Na litość, idźże do łóżka i przestań się tak trapić. Nie mogę patrzeć na ten okropny cień bólu na twej twarzy. — Łzy stanęły jej w oczach i wezbrały, kiedy mnie tak zaklinała.

Nie mogłem wymówić ni słowa, tylko, odchodząc do łóżka, podjąłem pył z jej stóp.

¹ Kiedy powinowactwo zawiązano przez małżeństwo lub za milczącem porozumieniem, ze szczególnej przyjaźni lub skłonności, spowinowacone w ten sposób osoby mówią do siebie określnikami tego powinowactwa, a nie po imieniu.

S. T.

OPOWIEŚĆ BIMALL

VIL

OCZĄTKOWO nie podejrzywałam niczego, nie lękałam się niczego; poprostu czułam się poświęconą krajowi. Co za przedziwna radość mieściła się w tern bezwzględnem poddaniu! Zaprawdę, uświadomiłam sobie, jak w pełni samo-wyniszczenia można znaleźć najwyższe upojenie.

Czy ja wiem, może to moje szaleństwo wygasłoby stopniowo samo przez się? Lecz Sandip Babu tego nie chciał; on nacierał odsłanianiem siebie. Dźwięk jego głosu stał się namacalny, jak dotyk, każde spojrzenie rzucało się na kolana z pokorną prośbą. A skroś tego wszystkiego gorzała namiętność, która w swej gwałtowności zdała się chcieć wyrwać mnie z korzeniami i wlec mnie za włosy.

Nie chcę ukrywać prawdy. To żywiołowe pożądanie ciągnęło mnie w dzień i w nocy. Zdało się to rozpaczliwie kuszące — to pastwienie się nademną. Co za wstyd, zdawało się, jakiż straszliwy, a jednak jakże słodki! A potem ta moja przemożna ciekawość, która zdawała się nie mieć żadnych granic. Ten, którego znałam tylko niewiele, który napewno nigdy nie mógł być moim, a którego młodość rozbłysła tak potężnie w sto języków płomienia — o tajemnico jego wrących namiętności, tak niezmiernych, tak gwałtownych!

Rozpoczęłam uczuciem czci, lecz ono przeszło prędko. Przestałam Sandipa nawet szanować; przeciwnie, poczęłam nań patrzeć z góry. Niemniej jednak gęśl mojego ciała i mej krwi, napięta mem uczuciem i polotem, znalazła w nim arcy-rybałta. A chociaż wzdry-gałam się od jego tknięcia, a nawet znienawidziłam samą gęśl, jej gędźba była mimo wszystko tak samo czarowna.

Muszę wyznać, iż tkwiło we mnie coś, co... cóż mam powiedzieć?... coś, co każe mi pragnąć, iżbym mogła już być umarłą!

Czandranath Babu, ilekroć znajdzie wolną chwilę, przychodzi do mnie. Posiada on zdolność podnoszenia mego ducha na jakąś wyżynę, skąd w jednem mgnieniu mogę ujrzeć granice mego życia, rozszerzone na wsze strony i w ten sposób uświadomić sobie, że widnokręgi, jakie obejmowałam z moich granic, były lit ylko urojone.

Lecz jakiż pożytek z tego wszystkiego? Czyż rzeczywiście pożądam wyzwolenia? Niech cierpienie przyjdzie do naszego domu; niech wszystko najlepsze we mnie skurczy się i zczernieje; lecz niech to oszołomienie mnie nie opuszcza — taką zda się być ma modlitwa.

Kiedy, jeszcze przed ślubem widywałam, jak mój nieżyjący już dziewierz, durny pijaństwem, w szaleństwie bił swą żonę, a potem łkał i wył w krwawym żalu, ślubując nigdy już nie tknąć wyskoku. — A jednak tegoż samego wieczora siadał aby pić i pić

— napełniało mnie to niesmakiem. Lecz me dzisiejszó odurzenie jest jeszcze straszliwsze. Tego płynu nie trzeba sporządzać, ani nalewać: on tętni w mych żyłach, a ja nie wiem, jak mu się oprzeć.

Czyż musi się to ciągnąć aż do końca moich dni? Raz po raz wstrząsam się i spoglądam na siebie, i myślę, iż moje życie jest zmorą nocną, która zniknie całkiem nagle wraz z całą swą nieprawdą. Stało się straszliwie niedorzeczne. Nie ma żadnego związku z swą przeszłością. Co to jest, w jaki sposób mogłam ' dojść do tego stanu, nie mogę zrozumieć.

Któregoś dnia bratowa mego męża zauważyła z gryzącym śmiechem:

— Co za przedziwnie gościnną mamy Czotę Ranią! Jej gość w żaden sposób nie chce się ruszyć. W naszych czasach goście bywali, owszem; ale nie miewali tak miłosnego spojrzenia — byłyśmy tak bezrozumnie zajęte naszymi mężami. Biedny brat Nikhil płaci grzywnę za to, iż urodził się zbyt nowocześnie. On sam uszedłby za gościa, gdyby chciał stać w miejscu. Teraz wygląda, jakby mu czas było odejść... O ty mały czarcie, czyż nigdy twe spojrzenia nie padną dla odmiany na jego udręczoną twarz!?

Ta zjadliwość mnie nie dotknęła; wiedziałem bowiem, iż te kobiety nie były zdolne zrozumieć do dna przyczyny mego oddania. Byłam wtedy odziana w chronną zbroję poświętnego uniesienia, przez którą takie strzały nie miały siły sięgnąć mnie i pohańbić.

VIII.

OD jakiegoś czasu zaniechaliśmy wszelkich rozmów o sprawie kraju. Obecnie rozmowa nasza stała się pełna nowoczesnych zagadnień płciowych i różnych innych wątków z opryskiem poezji, bądź to starej Waiśnawów, bądź nowoczesnej angielskiej, przy wtórze płynnego poddźwięku melodji, głęboko w basie, jakiego dotąd w życiu nie słyszałam, a który zdawał się brzmieć dźwiękiem prawdziwie męskim, dźwiękiem siły.

Nadszedł dzień; kiedy cała zasłona spadła. Już nie było nawet pozoru podstawy, czemu Sandip Babu miałby zwlekać, lub czemu miałabym raz po raz miewać z nim poufne rozmowy. Czułam się zupełnie udręczona sobą, bratową mego męża, drogami świata, i ślubowałam, iż nigdy już nie wyjdę do komnat zewnętiznych, nawet gdybym miała przypłacić to śmiercią.

Całe dwa dni nie ruszyłam się z domu. Wtedy po raz pierwszy dowiedziałam się, jak daleko zabrnę-łam. Życie moje straciło cały smak. Czegokolwiek się tknęłam, chciałam rzucać precz. Czułam, iż czekam — od wierzchołka głowy do czubków stóp czekam na coś, na kogoś; wszystka krew ma rozdźwięczała ja-kiemś wyczekiwaniem.

Próbowałam zająć się czemś nadzwyczaj nem. Posadzka sypialni była dostatecznie czysta, lecz ja uparłam się, iż należy ją natrzeć na nowo pod mojem okiem.

Rzeczy w szafach były uporządkowane według pewnego ładu; wyjęłam je wszystkie i uporządkowałam w sposób inny. Tego rana nie znalazłam ani krzty czasu, by sobie uczesać włosy; pośpiesznie upięłam je w wolny supeł, i chodziłam i zadręczałam każdego, gniewając się o śpiżarnię. Zapasy zdawały się szczupłe i podbieranie musiało trwać oddawna, lecz nie mogłam zebrać odwagi, by wziąć na spytki każdą osobę po kolei — czyż bowiem nie mogła komuś przejść myśl przez głowę:

— Gdzieżeś ty miała oczy przez tyle czasu?

Krótko mówiąc, owego dnia zachowywałam się, jak opętana. Nazajutrz spróbowałam trochę poczytać. Co czytałam, nie mam pojęcia, lecz po pewnym przeciągu nieprzytomności duchem spostrzegłam, iż zawędrowałam, z książką w ręku, hen wzdłuż przejścia, wiodącego w stronę zewnętrznych komnat i stałam przy oknie, poglądając na krużganek, biegnący wzdłuż szeregu pokoi po przeciwnej stronie dziedzińca. Jeden z tych pokoi, czułam, przeszedł był na drugą stronę, a prom przestał łączyć oba brzegi. Uczułam niby widmo siebie samej z przed dwu dni, zmuszone pozostać tam, gdzie byłam, a jednak rzeczywiście nie tam, z posępnem na wieki obliczem.

Gdym tak stała, ujrzałam Sadipa, wychodzącego z dziennikiem w ręku ze swego pokoju na krużganek. Dostrzegłam, iż był jakby niezwykle wzburzony. Podwórze, poręcze na przedzie, wszystko to zdawało się wzbudzać jego gniew. Rzucił precz dziennik ruchem, chcącym, zdało się, rozedrzeć przestrzeń przed nim. Czułam, iż nie potrafię już dotrzymać swego ślubu. Właśnie zamierzałam ruszyć w stronę pracowni, gdy spostrzegłam przed sobą bratową mego męża.

— O Boże, to przechodzi wszystko! —wybuchnęła, przemykając się dalej. Nie mogłam udać się do zewnętrznych komnat.

Następnego ranka, kiedy przyszła moja pokojówka, mówiąc! ,,Rani Matko, robi się późno na wydanie zapasów“ — rzuciłam jej klucze, mówiąc:

— Powiedz Harimati, niech to zarządzi, — i dalej zajmowałam się jakimś haftem angielskiego wzoru, nad którym pracowałam, siadłszy obok okna.

Wtem wszedł służący z listem.

— Od Sandipa Babu — rzekł.

Co za nieposkromione zuchwalstwo! Co sobie musiał pomyśleć ten posłaniec! Dreszcz przebiegł moją pierś, kiedy otwierałam kopertę. Nie było na liście żadnego nagłówka, jedynie słowa:

— Pilna rzecz — dotycząca Sftrawy. Sandift.

Odrzuciłam haft na bok. W mig byłam na nogach, poprawiając jednem, czy dwoma tknięciami włosy przed zwierciadłem. Zachowałam tę sari, jaką miałam na sobie, zmieniając jedynie bluzkę, gdyż jedna z moich bluzek posiadała swe skojarzenia.

Musiałam przejść przez jeden z krużganków, gdzie bratowa mego męża zwykła była siadywać rankiem,

krając orzechy betelu tana.

Nie czułam się zakłopo*

— Dokądże to, Czota Rani? — zawołała.

— Na zewnątrz do pracowni.

— Tak wcześnie!! Porannica, co?

I, gdy przeszłam bez dalszej odpowiedzi, zanuciła za mną jakąś bzdurną śpiewkę.

IX.

GDY zamierzałam wejść do pracowni, ujrzałam San-dipa, siedzącego tyłem do drzwi i zagłębionego w ilustrowanym wykazie obrazów Brytyjskiej Aka-demji. Uważa się za wyśmienitego znawcę Sztuki.

Pewnego razu mąż mój rzekł do niego:

— O ile wogóle kiedyś artyści zapragną nauczyciela, napewno nie odczują jego braku tak długo, dopóki ty istniejesz. — Nie bywało ongiś zwyczajem mego mężamówić uszczypliwie, ale ostatnio zaszła zmiana i nigdy nie oszczędzi Sandipa.

— Co każe ci przypuszczać, że artyści nie potrzebują nauczycieli? — odparł Sandip.

— Sztuka jest tworzeniem, — odrzekł mój mąż. — Przeto powinniśmy pokornie być zadowoleni, iż pouczenia co do sztuki otrzymujemy z dzieła artysty.

Sandip uśmiechnął się na tę skromność, mówiąc :

— Sądzisz, że pokora jest pewnym rodzajem kapitału, który tern bardziej powiększa twą zamożność, im więcej go używasz. Mojem zdaniem ci, którym brak godności, jedynie pływają, niby wodorosty, nie mające korzeni w ziemi.

Podczas takich rozmów duch mój bywał pełen sprzeczności. Z jednej strony prągnęłam gorąco, aby mąż wygrał w sporze i aby ktoś wreszcie przytarł rogów dumie Sandipa. Z drugiej strony tak mnie pociągała właśnie ta bezwstydna pycha Sandipa. Lśniła ona, jak kosztowny djament, który nie zna pokory, a skrzy się nawet w obliczu słońca.

Weszłam do pokoju. Wiedziałam, iż Sandip dosłyszał odgłos moich kroków, gdy wchodziłam, lecz udał, że nie, i trzymał oczy utkwione w książkę.

Lękałam się jego rozmów o Sztuce, gdyż nie mogłam przezwyciężyć wrodzonej mi wrażliwości względem obrazów, o których mówił, i względem tego, o czem rozprawiał, i miałam wiele kłopotu z przybieraniem pozoru zmęc zonego bezczucia, aby ukryć swe mdłości. Już-już chciałam więc zawrócić, gdy, z głę-bokiem westchnieniem, Sandip podniósł oczy i udał, że przestraszył go mój widok.

— Ach, pani przyszła! — ozwał się.

W jego słowach, w jego tonie, w jego oczach mieścił się bezmiar stłumionego wyrzutu, jak gdyby jakieś prawa, jakie zdobył nade mną, uczyniły mą nieobecność, nawet przez te dwa, czy trzy dni, bolesną krzywdę. Wiedziałam, że takie zachowanie było dla mnie zniewagą, ale, niestety, nie miałam siły mu się oprzeć.

Nie dawałam odpowiedzi, lecz choć spoglądałam w inną stronę, nie mogłam odpędzić uczucia, iż żałosne spojrzenie Sandipa wpiło się prosto w mą twarz i nie chciało otrzymać odmowy. Tak życzyłam sobie, aby coś mówił, abym się mogła schronić poza jego słowa. Nie umiem powiedzieć, jak długo to trwało, lecz wreszcie nie mogłam tego dłużej wytrzymać.

— O jakiej że to sprawie — spytałam — chciał mi pan powiedzieć?

Sandip znów udał zdziwienie, mówiąc:

— Trzebaż zawsze jakiejś sprawy? Czyż przyjaźń sama przez się jest zbrodnią? Ach, Królowo Pszczoło, pomyśleć, że tak lekceważysz najwyższą rzecz na ziemi! Czyż czestwę serdeczną godzi się wyganiać, jak zbłąkanego psa?

Znowu dreszcz mnie przeszedł. Odczuwałam, że nadchodzi przesilenie, zbyt natarczywe, aby je odprężyć. Radość i lęk walczyły o przewagę. Czyż moje plecy pytałam się siebie, będą dość krzepkie, by znieść jego wstrząs, czy nie zostawi mnie ono pobitą, z twarzą w prochu?

Drżałam na calem ciele. Z wysiłkiem, krzepiąc się na duchu, powtórzyłam:

— Pan wezwał mnie po coś, dotyczącego Sprawy, więc zaniedbałam obowiązki domowe, aby posłuchać, o co rzecz idzie.

— To właśnie próbowałem wyjaśnić — rzekł z suchym uśmiechem. — Czy pani nie wie, iż przybywam, aby czcić? Czyż nie mówiłem pani, że w Niej ucieleśniam Śakti naszej krainy? Geograf]a jakiegoś kraju nie jest jeszcze całą prawdą. Nikt nie może oddać swego życia za mapę. Jak powabny jest mój kraj, uświadamiam sobie dopiero wtedy, gdy przed sobą widzę panią. Gdy pani głowę moją namaści dłońmi swojemi, tedy będę wiedział, iż mam przyświęcenie mej krainy, a jeżeli, w sercu swojem je piastując, padnę w walce, tedy padnę nie w proch jakiegoś kraju wy-bazgranego na mapie, lecz na miłośnie podesłaną połę — wie pani, jaką? — na połę nito tej ziemiście-czerwonej sari z szerokim, krwisto-czerwonym rąbkiem, którą onegdaj miała pani na sobie. Czyż mogę ją kiedy przepomnieć? Wszak takie widzenia dają moc życiu, a rozkosz śmierci!

Oczy Sandipa, kiedy prawił, rozbłysły ogniem, lecz czy był to ogień czci, czy namiętności, nie potrafiłabym orzec. Przypomniałam sobie ów dzień, w którym po raz pierwszy słyszałam jego przemówienie, kiedy to nie byłam pewna, czy był osobą, czyli wprost żywym płomieniem.

Nie miałam siły wykrztusić ani słowa. Niesnadno chronić się za mury przyzwoitości, gdy w jednem mgnieniu buchnie płomień — i błyskiem swego miecza i trzaskiem swego śmiechu pocznie niszczyć wszelkie zasoby skąpca. Byłam w trwodze, aby się nie zapomniał i nie wziął mnie za rękę. Dygotał bowiem, niby drgający język ognia; oczy jego sypały na mnie palącemi iskrami.

— Czyż pani postanowiła — zawołał po pewnej przerwie — poczynić bożyszcza z swych drobnych domowych obowiązków? — Pani, która ma w sobie władzę wysłać nas na śmierć i życie? Czyż ta moc pani ma być trzymana zasłonięta w kobiecej alkowie? Odrzuć pani, błagam cię, wszelki niewłaściwy wstyd; machnij ręką na szeptania wokoło. Jeszcze dziś zanurz się w wolności zewnętrznego świata.

Ilekroć w wezwaniach Sandipa ubóstwienie Ziemi-Macierzy tak się przedziwnie splata z hołdem dla mnie, krew moja poczyna grać, a zapory mego wahania się chwieją. Jego rozmowy o Sztuce i Płci, jego rozróżnienia między Rzeczy wistem i Nierzeczy wistem napawały me próby odpowiedzi jakiemś rozkładowem próchnem. To ostatnie jednak teraz wybuchło znów żarem, przed którym mój opór pierzchnął. Poczułam, iż ma olśniewająca kobiecość naprawdę uczyniła mnie boginią. Dlaczegóż jej chwała nie miałaby błyszczeć z mego czoła widzialnym błyskiem? Dlaczegóż mój głos nie miałby znaleźć słowa, jakiegoś słyszalnego krzyku, który byłby niby jakieś święte zaklęcie mej krainy na jej płomienne wtajemniczenie?

Nagle do pokoju wpadła, rozczochrana, moja służąca Khema.

— Proszę mi dać moje zasługi i pozwolić mi odejść! — krzyknęła. — Jeszcze nigdy w mojem życiu tak mnie nie... — Reszta jej słów utonęła w łkaniach. — O co chodzi?

Pokazało się ze Thako, służąca Barej Rani, bez najmniejszego powodu zwymyślała ją ostatniemi słowy. Ta więc była w takim stanie, że darmo było próbować ją uspokoić, mówiąc, że później wglądnę w tę sprawę.

Muł domowego życia, który leży pod lotosowym brzegiem kobiecości, wypłynął na powierzchnię. Nie chcąc zwolić Sandipowi na dłuższy jego widok, wolałam spiesznie powrócić do wnętrza.

X.

BRATOWA mego męża była zaprzątnięta swemi orzechami betelu, a coś, niby uśmiech igrało na jej wargach, jak gdyby nie zdarzyło się nic niewczesnego. Nuciła jeszcze tę samą śpiewkę.

— Czemu twoja Thako zwyzywała biedną Khemę? — wybuchnęłam.

— Doprawdy? A to nędznica! Muszę ją wypędzić z domu. Co za wstyd zepsuć ci w ten sposób twą poranną wycieczkę! A co do Khemy, to gdzież panują takie kołtuńskie zwyczaje, aby iść i przeszkadzać ci, kiedy jesteś zaprzątnięta? Ale co tam, Czota Rani, nie trap się domowemi kłótniami. Zostaw to mnie i wróć do swego przyjaciela.

Jak nagle skręca wiatr w żaglach naszego ducha! To wyjście na spotkanie Sandipa poza obrębem domu wydało mi się, w świetle praw kobiecego zamknięcia^ tak niezwykłem wykolejeniem, iż udałam się do swego pokoju, nie wiedząc, co odrzec. Wiedziałam, że była to robota siostry mego męża i że to ona podjudziła swą służącą, aby ukartowała to zajście. Ale zostałam tak wytrącona z równowagi, że nie śmiałam się odgryźć.

Istotnie, oto zaledwie dzień później poznałam, że już nie potrafię utrzymać do ostatka tej nieugiętej wy niosłości, z którą od mego męża zażądałam była odprawienia Nanku. Uczułam się nagle zawstydzona, gdy Bara Rani podeszła i rzekła:

— To doprawdy wyłącznie moja wina, bracie drogi. My jesteśmy ludźmi starej daty i wcale nie podobały mi się zwyczaje waszego Sandipa Babu, więc jedynie powiedziałam strażnikowi... lecz skądże miałam wiedzieć, że nasza Czota Rani pojmie to jako zniewagę? — Sądziłam, że to pójdzie inaczej. Ależ ta moja niepoprawna głupota!

V)

\\

iew,

li

Rzecz, która, oglądana z wyżyn spraw daje się tak wspaniałą, przedstawią-;.się tak brudrfo, gdy się ją widzi od dołu. Najpierw ogarniaê сЦ&оГ’ a potem niesmak.    ,    y-

Zamknęłam się w mym pokoju, sksdząę przy oktebź i rozmyślając, jak łat wem byłoby życie; gdÿby jfcÿîko można było być w zestroju ze swem otoczeniem. Jak poprostu Senjor Rani siedzi na krużganku, zajęta swemi orzeszkami betelu, a jak niedostępnem stało się dla mnie moje przyrodzone miejsce obok mych codziennych obowiązków! Gdzie się to wszystko skończy, zadawałam sobie pytanie? Przyjdęż kiedy do siebie, niby z jakiegoś opilczego snu i przepomnę wszystko? Lub czy mam zostać wciągnięta w głębie, z których w tym żywocie niema ucieczki? Przebóg, jak mogłam pozwolić uciec memu szczęściu i tak zubożyć me życie? Każda ściana tej mojej sypialni, w którą dziewięć lat temu wstępowałam jako oblubienica, patrzy na mnie w przerażeniu.

Kiedy mąż, zdawszy doktorat, wrócił do domu, przywiózł mi tę orchideję, pochodzącą z jakiegoś dalekiego kraju za morzami. Z pod tych kilku drobnych listeczków wytrysła taka siklawica kwiatów, iż wyglądało, jak gdyby wypływały z jakiejś przewróconej kruży Piękna. Postanowiliśmy oboje zawiesić ją tutaj, nad tern oknem. Kwitła tylko ów jeden raz, lecz zawsze żywiliśmy nadzieję, że kiedyś zakwitnie raz jeszcze. Dość osobliwym trafem podlewałam ją w ciągu ostatnich dni, siłą przyzwyczajenia, i jest jeszcze zielona.

Już czwarty rok, jak oprawiłam fotografię mego męża w kość słoniową i wstawiłam ją w tę wnękę, tam w górze. Jeśli przypadkiem spojrzę w tę stronę, opuszczam oczy. Aż do ostatniego tygodnia zwykła byłam stale każdego ranka po kąpieli kłaść tam kwiaty mojego uwielbienia. Mąż często łajał mnie za to.

— Wstydzę się, widząc, iż umieszczasz mnie na takiej wysokości, do jakiej nie sięgam — rzekł któregoś dnia.

— Co za niedorzeczność!

— Jestem nietylko zawstydzony, lecz również zazdrosny.

— Słyszał kto! Zazdrosny; o kogóż to, proszę?

— O tego nieprawdziwego siebie. To jedynie wskazuje, iż jestem dla ciebie zbyt mały, że chcesz jakiegoś nadzwyczajnego męża, który może pokonać cię swą wyższością, przeto koniecznie musisz się jąć wybiegu, sporządzając sobie mego sobowtóra.

— Takie gadanie gniewa mnie jedynie, — rzekłam.

— Co ci przyjdzie z gniewania się na mnie — odpowiedział — winuj przeznaczenie, które nie dało ci żadnego wyboru, lecz kazało ci wziąć mnie z zawiązanemi oczyma. To zmusza cię do ciągłych starań, by okupiać ten jego błąd, robiąc ze mnie jakiś wzór niedościgły.

Czułam się wówczas tak dotknięta samą tą myślą, że łzy rzuciły mi się do oczu. Ilekroć teraz myślę o tern, nie potrafię podnieść oczu ku owej wnęce.

Albowiem teraz w mej skrzynce z klejnotami znajduje się inna fotografia. Onegdaj, kiedy porządkowałam pracownię, zabrałam ową podwójną ramkę, tę, w której podobizna Sandipa była obok mej mężowej. Dla tej podobizny nie mam na ofiarę żadnych kwiatów czestnych, lecz spoczywa ona ukryta pod memi kosztownościami. Tern większy ma urok, ponieważ kryje tajemnicę. Spoglądam na nią od czasu do czasu przy zamkniętych drzwiach. W nocy podkręcam lampę i siedzę trzymając ją w dłoniach, wpatrując się i wpatrując. I każdej nocy zamyślam spalić ją w płomieniu lampy, aby zginąć z nią na zawsze; lecz każdej nocy wzdycham ciężko i zagrzebuję ją na nowo w mych perłach i djamentach.

Ach, nędzna kobieto! Jakież bogactwo miłości było osnute wokół każdego z tych klejnotów! Ach, czemu nie jestem martwą?

Sandip wmówił we mnie, iż wahanie nie leży w naturze kobiety. Dla niej nie istnieje ani w lewo, ani w prawo — ona porusza się jedynie naprzód. Skoro kobiety naszego kraju obudzą się, wpierał ustawicznie, ich głos będzie niezachwianie dufny w wydawaniu okrzyku: „Chcę“,

— „Chcę!“ — prawił Sandip któregoś dnia — to było pierwotne słowo u początku wszelkiego stworzenia. Nie miało nad sobą żadnych zasad kierujących, lecz stało się ogniem i wypisało się na słońcach i gwiazdach. Jego stronniczość jest straszliwa. Ponieważ pożądało człowieka, poświęcało bezlitośnie miljony zwierząt przez miljony lat, by zaspokoić to pożądanie. To straszliwe słowo „Chcę“ stało się ciałem w kobiecie i dlatego mężczyźni, którzy są tchórzami, całym wysiłkiem starają się powstrzymać tę prawieczną powódź zapomocą grobel, z ziemi usypanych. Boją się, by, śmiejąc się i pląsając w swym pochodzie, nie zmyła wszystkich zagród i podpór ich dyniami. Mężczyźni, w każdym wieku, pochlebiają sobie, iż ubezpieczyli oną siłę w więzach przepisów tego, co godziwe; ona jednak skupia się i rośnie. Teraz jest spokojna i głęboka, niby jezioro, lecz stopniowo jej napór się wzmoże, groble otworzą upusty, a ta siła, która tak długo była niema, runie naprzód z okrzykiem: „Chcę!“

Te słowa Sandipa odzywają się wtórem w tętnie mego serca, niby bęben bojowy. Każą milczeć wstydliwie wszelkiej mej rozterce. Cóż mnie obchodzi, co ludzie mogą myśleć o mnie? Jakąż wartość ma ten storczyk i ta wnęka w mej sypialni? Jaką władzę mają poniżać mnie i zawstydzać? We mnie płonie pierwotny ogień stworzenia.

Poczułam silne pragnienie urwać storczyk i wyrzucić go za okno, ogołocić wnękę z jej obrazka, odsłonić i obnażyć niezawstydzonego ducha zniszczenia, który szalał we mnie. Me ramię podniosło się, by to uczynić, lecz nagły ból przeszył wskroś moją pierś, łzy rzuciły mi się do oczu. Cisnęłam się na ziemię i poczęłam łkać:

— Gdzie kres tego wszystkiego, gdzie kres?...

OPOWIEŚĆ SANDIPA.

IV.

DY czytam te stronnice opowieści mojego życia, pytam się siebie poważnie: Jestże to Sandip? Jestem-li ze słów? Jestem-że tylko książką z okładką ciała i krwi?

Ziemia nie jest martwicą, jak księżyc. Ona oddycha. Jej rzeki i oceany wydają opary, w które jest odziana. Jest okryta płaszczem własnego pyłu, który unosi się wokrąg powietrza. Widz, spoglądający na ziemię od zewnątrz, dostrzeże jedynie światło, odbite od jej oparu i pyłu. Zarysy potężnych stalizn nie są widzialne wyraźnie.

Człowiek, który jest żyw, jak ziemia, jest tak samo otulony w mgłę rojeń, które sam wydycha. Jego rzeczywista susza i woda pozostają zakryte, a on zda się składać jedynie ze świateł i cieni.

Wydaje mi się, w tej opowieści mego życia, iż niby jakaś żyjąca błędnica, przedstawiam obraz urojonego świata. Lecz ja jestem nietylko tern, czego chcę, co myślę — jestem również tern, czego mg-nawidzę, czem nie chcę być. Moje stworzenie poczęło się było, nim zostałem zrodzony. Nie miałem wyboru co do mego otoczenia, przeto muszę uczynić, co się da, z takiego tworzywa, jakie dostaje mi się do rąk.

Moja teorja życia upewnia mnie, że Wielkość zawiera w sobie okrucieństwo. Być sprawiedliwymi to rzecz pospolitych ludzi—dla wielkich zachowanem jest : być niesprawiedliwymi. Powierzchnia ziemi była równa. Lecz oto wulkan ubódł ją ognistym swym rogiem i znalazł swą własną wyniosłość -— jego sprawiedhwość była nie na modlę jego przeszkód, lecz na modlę jego samego. Owocna niesprawiedliwość i przyrodzone okrucieństwo były jedynemi siłami, zapomocą których osobnik czy naród stawał się miljonerem czy samowładcą.

Dlatego to głoszę wielką naukę Niesprawiedliwości. Mówię każdemu: Wyzwolenie oparte jest na niesprawiedliwości. Niesprawiedliwość jest ogniem, który musi szerzyć się, paląc coś, aby ocalić się przed pójściem w popiół. Ilekroć osobnik lub naród staje się niezdolnym do wyrządzenia niesprawiedliwości, zmiatają go na śmietnik świata.

Dotychczas jest to jedynie mój pogląd — to nie jestem w zupełności ja sam. Są szpary w tej zbroi, przez które przegląda coś, co jest nadzwyczaj miękkie i wrażliwe. Albowiem, jak mówię, lwia część mej jaźni została stworzona, zanim przybyłem na niniejszy szczebel istnienia.

Od czasu do czasu doświadczam mych towarzyszy w ich wiedzy okrucieństwa. Pewnego razu odbywaliśmy majówkę. Opodal pasła się koza. Spytałem ich: „Jest kto pomiędzy wami, kto potrafi uciąć tej kozie nogę, żywcem, tym oto nożem, i przynieść mi ją?“ Gdy się wahali, poszedłem sam i dokonałem tego. Kilku z nich zemdlało na ten widok. Lecz gdy ujrzeli mnie niewzruszonego, podjęli pył z moich stóp, mówiąc, iż jestem powyżej wszelkiej ludzkiej słabości. Znaczy to, owego dnia ujrzeli oparną powłokę, którą był mój pogląd, lecz chybili poznać mnie wewnętrznego, który osobliwym kaprysem przeznaczenia przyszedł na świat łagodnym i litościwym.

W bieżącym rozdziale mego życia, który rozrasta się codziennie wkrąg Bimali i Nikhila, wiele również pozostaje ukryte na dnie. Ta choroba rojeń, która mnie dotyka, kształtuje życie moje wewnątrz: niemniej wielka część mego życia pozostaje zewnątrz jej wpływu; i w ten sposób powstaje rozdźwięk między mojem życiem zewnętrznem, a jego wewnętrznym nakresem, który próbuję, jak mogę, trzymać w ukryciu nawet przed samym sobą; inaczej mógłby rozbić nietylko moje zamysły, lecz samo moje życie.

Życie jest nieokreślone — jakiś kłąb sprzeczności. My ludzie, z naszemi rojeniami, usiłujemy nadać mu szczegółowy kształt, odlewając je w szczegółową formę — w określoność powodzenia. Wszyscy zdobywcy świata, od Aleksandra aż do amerykańskich miljone-rów, kształtują się w miecz lub monetę i w ten sposób zdobywają sobie ową wyrazistą zewnętrzność, która jest źródłem ich powodzenia.

Główny spór między Nikhilem a mną powstaje stąd, że choć ja mówię: „Poznaj siebie samego!“ a Nikhil mówi również: „Poznaj siebie samego!“, jego tłumaczenie czyni to „poznanie“ równoważnem z „nie-poznaniem“.

— Zyskanie twego rodzaju powodzenia — zarzucił mi raz Nikhil — jest powodzeniem, osiągniętem kosztem duszy: lecz dusza jest czemś większem, niż powodzenie.

W odpowiedzi odrzekłem poprostu:

— Twe słowa są zbyt mgliste.

— Na to nie poradzę — odrzekł Nikhil. — Maszyna jest dosyć wyraźna, lecz życie nie tak. Chcąc osiągnąć wyrazistość, próbujesz pojmować życie jako maszynę ; lecz taka czysta określoność nie może uchodzić za prawdę. Dusza nie jest tak wyraźna, jak powodzenie, więc ty jeno gubisz swą duszę, jeśli jej szukasz w swem powodzeniu.

— Gdzież zatem jest ta przedziwna dusza?

— Tam, gdzie poznaje siebie samą w nieskończoności i wznosi się ponad swe powodzenie.

— Lecz co to wszystko ma wspólnego z naszą pracą dla kraju?

— To jest to samo. Gdzie nasz kraj czyni siebie ostatecznym celem, osiąga powodzenie kosztem duszy. Gdzie uznaje Najwyższego za wyższego nad wszystko, tam może chybia powodzenia, lecz zdobywa swą duszę.

— Czy jest na to jaki przykład w dziejach?

— Człowiek jest tak wielki, że może lekceważyć nietylko powodzenie, lecz i przykład. Być może, iż przykładu brak tak, jak w nasieniu brak przykładu kwiatu. Lecz konieczne następstwo kwiatu tkwi w nasieniu mimo wszystko.

Nie, iżbym wogóle nie pojmował zapatrywania Nikhila i w tern właśnie leży moje niebezpieczeństwo. Urodziłem się w Indjach i trucizna duchowości krąży w mej krwi. Jakkolwiekbym donośnie głosił szaleństwo chodzenia ścieżką samo-wyrzeczeni a, nie potrafię sam ominąć jej całkowicie.

Oto wyjaśnienie, w jaki sposób tak osobliwe dziwolągi mają obecnie miejsce w naszym kraju. Konieczną jest nam nasza religja, a równocześnie nasz patrjotyzm; nasza Bhagawadżita, a równocześnie nasze Bande Mat ar am. Skutek jest taki, że cierpią obie strony. Jest to tak,, jakgdyby angielska kapela wojskowa grała obok naszych indyjskich piszczałek obrzędowych. Muszę uczynić to zadaniem mego życia, by położyć koniec temu okropnemu zamieszaniu.

Chcę, aby zapanowała modła wojskowa zachodnia, nie indyjska. Wtedy nie będziemy się wstydzić chorągwi naszej namiętności, którą matka Natura posłała z nami, jako nasz proporzec, na bojowisko życia. Namiętność jest piękna i czysta — czysta jak lilja, która wyrasta z błotnistej ziemi. Wystrzela w górę — na swe skalanie i nie potrzeba jej żadnego mydła Pear’a, aby je odmyć.

V.

OD kilku ostatnich dni dręczy mnie pytanie: Czemu pozwalam memu życiu tak plątać się z życiem Bimali? Czyż jestem pędzącą osterwą, aby zahaczać o każdą napotkaną przeszkodę?

Nie, iżbym żywił niewczesny wstyd, iż Bimala stała się przedmiotem mego pożądania. Tylko zbyt jasnem jest dla mnie, jak ona mnie pragnie, więc patrzę na nią, jak na całkiem prawowicie moją. Owoc wisi u gałęzi na szypułce, lecz to wcale nie znaczy, ażeby prawo szypułki miało być wieczne. Dojrzały owoc nie może wiecznie przysięgać na osłabłą uwięź, swej szypułki. Cała jego słodycz nagromadziła się dla mnie; oddać się w moje ręce — oto uzasadnienie jego> istnienia, jego istotne przyrodzenie, jego prawdziwa obyczajność. Muszę ją przeto zerwać, gdyż nie godzi mi się pozwolić mu zmarnieć.

Lecz to jedno mnie niepokoi, iż poczynam się plątać. Czyż nie zrodziłem się, by rządzić? — by dosiadać mego własnego rumaka, tłumu, i powodować nim, jak zapragnę; wodze w mojej dłoni, przeznaczenie znane jeno mnie, a dla niego ciernie i błoto na drodze? Ten rumak teraz czeka u drzwi, grzebiąc i żując wędzidło, a rżenie jego napełnia przestwór-Lecz gdzież jestem ja, i czem się param, zwoląc dzień po dniu wymykać się złotej nagodzie?

Zwykłem był myśleć, że jestem, niby orkan — że potargane kwiaty, któremi zarzucałem swą ścieżkę, nie zahamują mego postępu. Lecz jedynie błądzę wkrąg i wkrąg jednego kwiatu, niby pszczoła — nie żaden orkan. Tak, jak mówiłem, zabarwienie poglądów, jakie człowiek sobie nadaje, jest tylko powierzchowne. Wewnętrzny człowiek pozostaje pospolity, jak zawsze. Gdyby ktoś, kto mógłby wglądać wprost we mnie, miał napisać mój życiorys, pojąłby, iż wcale nie różnię się od takiego, dajmy na to, cymbała Panczu, a nawet od Nikhila!

Ostatniej nocy przewracałem kartki mego starego dziennika... Właśnie uzyskałem był dyplom i mózg miałem napęczniały filozof ją. Już tak wcześnie ślubowałem sobie nie troszczyć się o ułudy, czyto mego, czy cudzego wyobrażenia, lecz budować swe życie na krzepkiej podstawie rzeczywistości. Lecz od tego czasu jakież były jego prawdziwe dzieje? Gdzie jest jego krzepkość? Było raczej jakąś robotą siatkową, gdzie, choćby nić była ciągłą, więcej miejsca zajmują dziury. Mogę walczyć, jak chcę, one nie uznają porażki. Właśnie radowałem się z wytrwałego podążania za nitką, gdy oto szpetnie utknąłem w dziurze ! Albowiem stałem się wrażliwy na odruchy litości.

„Chcę tego; oto jest; zabieram!“ — Taka jest jasno wytyczona, prostolinijna polityka. Ci, którzy umieją postępować jej torem z zawziętością, bezwzględnie wkońcu muszą się przebić. Lecz bogowie nie chcą, by taka wędrówka była łatwą, przeto zesłali zwodniczą Skłonność, by obłąkała tułacza, by zaciemniła jego widzenie swą łez-pełną mgłą.

Zgaduję, iż biedna Bimala zmaga się, niby sarna, złowiona w sidła. Jakież żałosne przerażenie widnieje w jej oczach! Jakże jest udręczona szamotaniem się w swych więzach! Ten widok oczywiście uradowałby serce prawdziwego łowcy. To też w istocie się cieszę; lecz oto jestem nadto wzruszony; dlatego mitrężę, i, stojąc na boku, waham się szybko zaciągnąć pętlicę.

Były chwile, wiem o tern, kiedy mogłem przyskoczyć do niej, chwycić ją za ręce i przycisnąć ją, nieo-porną, do mojej piersi. Gdybym to zrobił, nie rzekłaby ani słowa. Była świadoma, iż zagraża jakieś przesilenie, które w jednem mgnieniu zmieni znaczenie całego świata. Stojąc tak przed tą otchłanią nieobliczalnego, a jednak spodziewanego, bladła na twarzy, a oczy jej pałały straszliwym zachwytem. W tern jednem mgnieniu, skoro ono nadejdzie, przybierze kształt wieczność, której, zatrzymując oddech, oczekuje nasze przeznaczenie.

Lecz ja dałem ujść temu mgnieniu. Nie wgniotłem, na nic nie baczącą siłą, prawie-pewnego w bezwzględ-nie-zapewnione. Teraz widzę wyraźnie, że jakieś pierwiastki, skryte w mej naturze, otwarcie rozstawiły się, jako przeszkody, na mej ścieżce.

Oto wyjaśnienie, czemu Rawana, którego uważam za rzeczywistego bohatera Ramajany, spotkał się ze swą dolą. Trzymał Sitę w swym ogrodzie Asoka, oczekując jej woli, zamiast wziąć ją wprost do swego haremu. Ta słaba stroua w jego pozatem wielkim charakterze popsuła całą scenę uwodzenia. Inny odruch litości kazał mu być wyrozumiałym i łagodnym względem jego zdradzieckiego brata Bibhisana, ba, ponieść samemu śmierć za swe trudy.

Tak oto tragiczne w życiu przychodzi samo z siebie. Początkowo leży niepozornie w jakiemś mrocznem podziemiu, a kończy na rozwaleniu całej nadbudowy. Rzeczywistą tragedją jest to, iż człowiek nie uznaje się tern, czem jest rzeczywiście.

VI.

A DALEJ : istnieje Nikhil. Niech sobie będzie kukłą, mogę drwić z niego, ile wlezie, — nie potrafię pozbyć się tej myśli, że jest on moim przyjacielem. Pierwotnie nie zważałem na jego zapatrywania, lecz od niedawna poczęło mnie to wstydzić i ranić. Dlatego spróbowałem rozmawiać i rozprawiać z nim w ten sam pełen zapału sposób, jak dawniej; lecz to nie brzmi szczerze. Niekiedy nawet doprowadza mnie to na taki manowiec nienaturalności, jak udawanie, iż się z nim zgadzam. Lecz taka obłuda nie leży w mojej naturze, ani również w nikhilowej. To przynajmniej jest czemś, co mamy wspólnego. Dlatego to obecnie wolałbym nie iść przeciw niemu i przedsięwziąłem walczyć oględnie z jego obecnością.

Wszystko to są znamiona słabości. Zaledwie dopuści się możliwość zła, a już staje się ono rzeczy wistem i chwyta cię za gardło, jakkolwiek byś wtedy próbował strząsnąć wszelką wiarę w nie. Chciałbym tylko być zdolnym powiedzieć Nikhilowi otwarcie, iż zdarzeniom takim, jak te, należy spoglądać w twarz — jako wielkim Rzeczywistościom — i że nie można dozwolić, aby to, co jest Prawdą, stało między prawdziwymi przyjaciółmi.

Nie można zaprzeczyć, iż rzeczywiście osłabłem. To nie ta słabość zwyciężyła Bimalę; ona opaliła skrzydła w płomieniu pełnej siły mej bezwahannej męskości. Ilekroć dym zaciemnia jego blask, ona również miesza się i cofa. Wtedy przychodzi zupełne zahamowanie uczucia, a ona chętnie zdjęłaby z powrotem ten owian, który włożyła wkrąg mej szyi — lecz nie potrafi; przeto zamyka jedynie powieki, aby go stracić z oczu.

Lecz mimo wszystko nie wolno mi zboczyć z drogi, jaką sobie nakreśliłem. Nigdy nie może ona opuścić sprawy kraju, szczególnie w czasie obecnym. Poprostu utożsamię Bimalę z mą krainą. Zachodnia wichura, która zerwała zasłonę sumienia kraju, zerwie zasłonę żeństwa z twarzy Bimali, i w tern obnażeniu nie będzie żadnego wstydu. Okręt zakołysze się, gdy będzie niósł tłum wpoprzek oceanu, wiejąc proporcem Bande Ma-taram, i posłuży jako kolebka mej sile, zarówno jak mej miłości.

Bimala ujrzy tak świetną zjawę wyzwolenia, iż opadną z około niej jej więzy, bez wstydu, nawet bez jej świadomości tegoż. Oczarowana pięknością tej straszliwej, burzącej siły, ani chwili nie zawaha się być okrutną. Dojrzałem w naturze Bimali to okrucieństwo, które jest podstawową władzą istnienia, — to okrucieństwo, które swą nieugiętą mocą zachowuje świat pięknym.

Gdyby tylko można było wyzwolić kobiety z tych sztucznych pęt, które wkrąg nich zadzierzgnęli mężczyźni, ujrzelibyśmy na ziemi żywy obraz Kali, bezwstydnej, bezlitosnej bogini. Jestem czcicielem КаН? i kiedyś naprawdę ją uczczę, stawiając Bimalę na jej ołtarzu Zniszczenia. Do tego niechaj się stanę gotów.

Droga odwrotu jest bezwzględnie zamknięta dla nas obojga. Wyniszczym się nawzajem: nawzajem się znienawidzim : lecz nigdy już nie będziem wolni.

OPOWIEŚĆ NIKHILA.

IV.

SZYSTK.0 szemrze i wełni się powodzią sierp niową. Młode pędy ryżu mają jasnotę niemowlęcych członków. Woda wdarła się do ogrodu tuż po nasz dom. Światło poranne, niby miłość błękitnego nieba, rozlała się nad ziemią... Czemuż nie umiem śpiewać? Woda odległej rzeki sieje światłem; listki połyskują; niwy ryżowe, pełne kapryśnych dreszczów, tryskają błyskami złota; a w tej współgędźbie Jesień, jedynie ja pozostaję bezgłośny. Słoneczny blask świata uderza w me serce, lecz nie znajduje odbicia.

Gdy sobie uprzytomniam tę moją niezdolność wyrażania się, pojmuję, czemu jestem osamotniony. Kto mógłby znieść moje towarzystwo bez przerwy dzień i noc? Bimala jest pełna pędu życiowego, przeto nigdy ani na chwilę nie stała mi się mdłą przez całe te dziewięć lat naszego ślubnego pożycia.

Życie me ma jedynie nieme głębie; lecz nie ma rozgwarnego sitowia. Umiem jedynie doznawać: nie udzielać ruchu. I dlatego obcowanie ze mną jest jak gdyby postem. Poznaję dziś wyraźnie, że Bimala osłabła z przyczyny głodu towarzystwa.

Zatem kogóż mam winić? Jak Widjapati, mogę jeno zawodzić:

Oto sierpień, niebo rozpęka w nawalny deszcz;

Biada, pusty jest mój dom.

Dom mój, widzę to teraz, został wzniesiony, aby stać pustką, gdyż jego podwoje nie dadzą się otworzyć. Lecz nigdy nie wiedziałem aż dotąd, że jego bóstwo bawiło zewnątrz. Wierzyłem głęboko, iż przyjęła była mą obiatę, wzajem swojej udzielając łaski. Lecz, niestety, mój dom przez cały czas był pusty.

Rok rocznie o tej porze było naszym zwyczajem wypływać w korabiu na Szerzyny Samaldy. Mawiałem Bimali, iż każda pieśń raz po razu musi wracać do swego dośpiewu. Pierwotny dośpiew każdej pieśni brzmi w Przyrodzie, kędy brzemienny deszczem wiatr przeciąga nad szemrzącym strumieniem, kędy zielona ziemia, zaciągając na swe oblicze zasłonę cienia, zbliża ucho do gadającej wody. Tam to, u początku czasu, mężczyzna i kobieta spotkali się po raz pierwszy — nie pośród ścian. I dlatego musimy oboje wracać do Natury, przynajmniej raz w rok, aby od nowa rozdźwięczyć naszą miłość w ów pierwszy czysty wtór spotkania serc.

Pierwsze dwie rocznice naszego ślubnego pożycia spędziłem w Kalkucie, gdzie zdawałem egzamina. Lecz, począwszy od następnego roku, przez siedem lat bez przerwy, obchodziliśmy nasz związek między rozkwie-ciem grzybieni. Teraz zaczyna się następna óśmica mojego życia.

Byłoby mi trudno przeoczyć, iż ten-to sierpień kołowrotem czasu nadszedł znów tego roku. Czy Bi-mala pamięta o tern, pytam się siebie? — nie dała mi żadnej poznaki. Wszystko wkoło mnie jest nieme.

Oto sierpień, niebo rozpęka w nawalny deszcz; a pusty jest mój dom.

Dom, który pustoszeje wskutek rozłąki kochanków, jeszcze posiada gędźbę, ostałą w ośrodku jego pustki. Lecz dom, który jest pusty, ponieważ serca się rozdzieliły, jest okropny w swem milczeniu. Nawet krzyk bólu jest tam nie na miejscu.

Ten krzyk bólu musi we mnie umilknąć. Jak długo wlokę swe cierpienie, Bimala nigdy nie będzie posiadać prawdziwej wolności. Ja muszę wyzwolić ją całkowicie, inaczej nigdy nie uzyskam mojej wolności od nieprawdy.

Sądzę, iż przybyłem nad krawędź rozumienia jednej rzeczy. Człowiek tak rozdmuchał płomień miłości mężczyzn i kobiet, iż przywiódł go do przekroczenia jego przyrodzonego zakresu, a teraz, nawet w imieniu samej ludzkości, nie potrafi sprowadzić go z powrotem pod nadzór. Człowiecze uwielbienie uczyniło bożyszcze z namiętności. Lecz dość już ludzkich ofiar na jej ołtarzu...

Dziś rano poszedłem do sypialni, aby przynieść pewną książkę. Już od dawna nie byłem tu za dnia. Ból przeszył mnie, gdy poj rżałem po niej w świetle poranka. Na wieszadle wisiała Bimalina sari, umar-szczona wprost do wdziania. Na gotowalni znajdowały

os

$ Doro i świąt,

się jej pachnidła, jej grzebień, jej szpilki do włosów, a przy nich, jeszcze, jej pudełko z cynobrem. Pod spodem stały malutkie złoto-wyszywane ciżemki.

Ongiś, w dawnych dniach, kiedy Bimala jeszcze nie była pokonała swej niechęci do trzewików, przywiozłem jej je z Lucknow, aby ją skusić. Początkowo, mając przejść w nich choćby z pokoju na krużganek, gotowa była zemdleć z samego wstydu. Od owego czasu znosiła wiele trzewików, lecz tę parę przechowała, jak skarb. Pokazując jej po raz pierwszy te ciżemki, zażartowałem z pewnego osobliwego jej nawyku.

— Przyłapałem cię, jak podejmowałaś pył z moich stóp, myśląc, że śpię. Oto są moje czestne dary, aby zachować pył precz od stóp mego czujnego bóstwa.

— Nie wolno ci pleść takich rzeczy — żachnęła się — albo nigdy nie wdzieję twoich trzewików.

Ta moja sypialnia posiada jakiś chytry czar, który przenika wprost do mego serca. Nigdy nie byłem świadom tak, jak oto dzisiaj, jak bardzo me spragnione serce rozkrzewiło swe korzenie, aby przylgnąć do byle nawet zwykłego przedmiotu. Oderwanie głównego korzenia, jak widzę, jeszcze nie wystarczy, aby wyzwolić życie. Nawet te małe ciżemki stać na to, by cię zatrzymać.

Me błądzące oczy padły na wnękę. Moja podobizna wygląda tak, jak zawsze, naprzekór tym kwiatom, rozsianym wkoło niej, zeschłym do czarności. Ze wszystkich tych przedmiotów w pokoju ich jeno powitanie uderza mnie, jako szczere. One są tu jeszcze poprostu dlatego, że nawet nie uznano za godne tracić czas na ich usunięcie. Nic to; niech oto powitam prawdę, jakkolwiek w tak zwiędłej i smutnej odzieży, i poglądam przed siebie ku temu czasowi, gdy będę zdolny czynić to tak nieporuszenie, jak czyni to moja fotografia.

Gdy tam stałem, z poza mnie weszła Bimala. Spiesznie odwróciłem oczy od wnęki ku półkom i bąknąłem :

— Przyszedłem wziąć Pamiętnik Amiela.

Co zmusiło mnie, aby samemu pokwapić się z wymówką? Czułem się niby złoczyńca, przestępca, wdzierający się w tajemnicę, nieprzeznaczoną dla mnie. Nie potrafiłem Bimali spojrzeć w twarz, lecz wyniosłem się pospiesznie.

V.

WŁAŚNIE zrobiłem odkrycie, iż na nic chwytać się pozoru czytania w mym pokoju w zewnętrznych komnatach, lecz zarazem, iż równie nad moje siły zapra-cowywać się, oddając uwagę czemukolwiek wogóle — tak, że wszystkie dni mej przyszłości grożą skrzepnięciem w jednę zbitą bryłę i ciężkiem osięściem na mej piersi na zawsze — gdy Panczu, dzierżawca pewnego sąsiedniego zemindar'a, przyszedł do mnie z koszykiem orzechów kokosowych i powitał mnie czołobitnym pokłonem.

— Jak się masz, Panczu — rzekłem — cóż to takiego?

Panczu poznałem przez mego mistrza. Znajdował się w skrajnej nędzy, lecz ja nie byłem w możności zrobić dlań nic; zatem przypuszczałem, iż ten darunek miał na celu stanowić przymówkę, by pomóc biedakowi związać koniec z końcem. Wyjąłem z sakiewki nieco pieniędzy i wyciągnąłem je ku niemu, lecz skrzyżował ręce i wzdragnął się:

— Nie, Panie, nie mogę tego przyjąć!

— Czemu? O cóż chodzi?

— Pozwól mi, panie, oczyścić z tego pierś. Ongiś, gdy mię ciężko sparło, ukradłem tu z ogrodu kilka orzechów kokosowych. Starzeję się i mogę zemrzeć lada dzień, więc przyszedłem, aby je zwrócić.

Pamiętnik Amiela nie mógł był owego dnia dać mi żadnego ukojenia. Lecz te słowa Panczu ulżyły memu sercu. Więcej jest w życiu rzeczy, niż związek lub rozłąka mężczyzny i kobiety. Wielki świat rozprzestrzenia się o wiele dalej, a swe własne radości i zgryzoty można dokładnie zmierzyć dopiero wtedy, kiedy się stanie w jego środku.

Memu mistrzowi Panczu był oddany. Wiem dosyć dobrze, jak biedak zabiega, aby nadłatać swe środki życiowe. Na nogach jest codziennie przed świtem i z koszem liści pan, sznurów tytoniu, barwnej bawełnianej przędzy, grzebyków, lusterek i innych drobią-zgów, ulubionych przez wiejskie kobiety, brodzi wskroś głębokiej do kolan wody moczaru i przechodzi do siedzib Namasudrów. Tu mienia swe towary na ryż, który przynosi mu odrobinę więcej, niż ich cena w pieniędzach. Jeśli zdąży powrócić dość wcześnie, wychodzi ponownie, po pospiesznym posiłku, do sklepu cukiernika, gdzie pomaga w tłuczeniu cukru na przekładańce. Ledwie wróci do domu, zasiada do swego wyrobu nagolennic z muszel, mozoląc się nad tern często do północy. Cały ten krwawy znój nie przynosi jemu i jego rodzinie marnych dwu posiłków dziennie przez wiele więcej, niż pół roku. Jego zwyczajnym sposobem jedzenia jest zaczęcie tęgim łykiem wody, a jego pospolity pokarm stanowi najtańszy gatunek ziarnistego banana. A jednak przez resztę roku rodzina musi się obywać tylko jednym posiłkiem dziennie.

Przez pewien czas miałem zamiar dawać mu zapomogę.

— Lecz — rzekł mój mistrz — twój dar może załamać tego człowieka, a nie potrafi załamać twardości jego doli. Matka Bengal ma nietylko tego jednego Panczu. Jeśli mleko wyschło w jej piersiach, nie można go dostarczyć z zewnątrz.

Te oto myśli zmuszają do zastanowienia, przeto postanowiłem oddać się naprawieniu tego stanu rzeczy. Tegoż samego dnia rzekłem do Bimali:

— Poświęćmy nasze życia usunięciu przyczyny tej nędzy w naszym kraju.

— Jesteś moim księciem Siddhartą ¹, jak widzę — odparła z uśmiechem. Lecz niechaj nurt twoich uczuć nie skończy na uniesieniu również i mnie!

— Siddharta złożył swe śluby sam. Ja pragnę, aby nasze były przedsięwzięciem wspólnem.

W rozmowie pomysł przeszedł. Istotnie, Bimala w sercu jest tern, co się zowie ,,Panią“. Chociaż jej własny ród nie ma się dobrze, ona urodziła się Ranią. Ona w duchu nie ma żadnych wątpliwości, iż dla trudów i trosk ,,niższych warstw“ istnieje niższa jednostka miernicza. Bezwątpienia, potrzeba jest trwałym rysem ich żywotów, lecz dla nich niekoniecznie oznacza to „potrzebę“. Ich prawdziwa małość chroni je, jak brzegi chronią kałużę; za rozszerzeniem granic okazuje się jedynie namuł.

Nie da się zaprzeczyć, iż Bimala weszła tylko w mój dom, nie w moje życie. Wywyższałem ją tak bardzo, zostawiając jej tak obszerne miejsce, iż skorom ją utracił, cały mój tor życiowy stał się wąski i ograniczony. Odrzuciłem w kąt wszelkie inne przedmioty, aby zrobić przestrzeń dla Bimali — zajęty, jak to ja, strojeniem jej, ubieraniem, wychowywaniem jej i krzątaniem się koło niej dzień i noc; zapominając, jak wielką jest ludzkość i jak nieporównanie cennem jest człowiecze życie. Kiedy drobne cechy powszednich rzeczy zyskują przewagę nad człowiekiem, wtedyPrawda jest straconem

¹ Imię, pod którem znany był Buddha jako książę, przed

wyrzeczeniem się świata.

R. T.

widzeniem, a wolność chybiona. Tak boleśnie ważnemi uczyniła Bimala te li-tylko błahostki, iż prawda pozostała przede mną ukryta. Dlatego to nie znajduję ani szczeliny w mojej nędzy, i rozszerzam tę odrobinę mej pustki ponad cały świat. I dlatego, w godzinach tego jesiennego ranka, w mych uszach zadźwięczał dośpiew:

Oto sierpień, i niebo rozpęka w na walny deszcz;

Biada, mój dom jest pusty.

OPOWIEŚĆ BIMALI.

XI.

lTrMIANA, jaka w jednem mgnieniu owionęła ducha ' Bengalu, była okropna. Było to, jak gdyby Ganges naruszył popioły sześćdziesięciu tysięcy synów Sagar,¹, których zażec nie zdołał żaden płomień, żadna inna woda nie zmiesiła z powrotem w żyjącą glinę. Popiół martwego Bengalu wyrzekł nagle:

— Otom jest.

Czytałam kędyś, że w starożytnej Grecji pewien rzeźbiarz miał to szczęście tchnąć życie w posąg, stworzony własnemi jego dłońmi. Atoli nawet w tym cudzie miała miejsce czynność kształtowania, poprzedzająca życie. Lecz gdzież była spoistość w tym oto zsypie jałowych popiołów? Gdyby twarde były, niby kamień, moglibyśmy żywić nadzieje wynurzenia się jakiegoś kształtu, podobnie jak Ahalja, choć obrócony w kamień, naosta-tek odzyskał swe człowieczeństwo. Lecz te rozsypane popioły muszą przelecieć szparami poprzez palce Stwórcy, aby za wiatrem rozdąć się tam i sam. Usypano je wzwyż, lecz wcale ich wprzód nie spojono. A jednak w tym dniu, który przyszedł na Bengal, nawet

S. T.

¹ Zastrzeżenie klątwy, która zamieniła ich w popioły, brzmiało, że jedynie wtedy mogą powrócić do życia, jeśli do nich pod ziemię sięgnie strumień Gangesu.

to zbiorowisko luźności przyjęło kształt i oznajmiło gromkim głosem, w samych naszych drzwiach :

— Otom jest.

Jak moglibyśmy nie uznać, iż to wszystko było nadprzyrodzone? Ta chwila naszych dziejów zdała się wpaść w naszą dłoń, niby klejnot z korony pijanego boga. Nie miała żadnego podobieństwa do naszej przeszłości; przeto nabraliśmy otuchy, że nasze potrzeby i nędze znikną na zaklęcie jakiegoś zamownego czaru, że nie istnieje już dla nas dłużej jakaś miedza graniczna między możliwem a niemożliwem. Wszystko zdawało się mówić do nas:

— Nadchodzi! Już nadeszło!

W ten sposób doszliśmy do żywienia wiary, iż naszym dziejom nie trzeba żadnego rumaka, lecz, niby rydwan niebios, będą się poruszać swą własną wrodzoną mocą. — Przynajmniej żadnych zasług nie trzeba będzie płacić woźnicy; jedynie jego winny puhar napełniać raz po raz. A potem w jakimś niepojętym raju sięgniemy bramy naszych nadziej.

Mój mąż nie był zupełnie nieporuszony, lecz wskroś całego naszego podniecenia jedynie wyraz smutku pogłębiał się w nim i pogłębiał. Zdawał się mieć widzenie czegoś poza wzburzoną teraźniejszością.

Pamiętam, pewnego razu w toku rozpraw, jakie wiecznie prowadził z Sandipem, powiedział:

— Pomyślność przybywa do naszych wrót i oznajmia się jedynie poto, aby dowieść, iż nie mamy siły jej przyjąć — że nie uznaliśmy stanu rzeczy za dojrzały na tyle, abyśmy byli zdolni zaprosić ją w nasz dom.

— Nie — była odpowiedź Sandipa. — Mówisz, jak bezbożnik, gdyż nie wierzysz w naszych bogów. Nam stało się zupełnie widocznem, iż Bogini przybyła z swą łaską, ty jednak niedowierzasz jawnym znakom jej obecności.

— Ponieważ tak mocno wierzę w mego Boga — rzekł mój mąż — przeto czuję się pewny, iż nasze przygotowania do jego uwielbień są niedostateczne. Bóg ma władzę zlać łaskę, lecz my musimy mieć władzę ją przyjąć.

Ten sposób mówienia ze strony mego męża drażnił mnie jedynie. Nie mogłam powstrzymać się od wtrącenia :

— Sądzisz, że to podniecenie jest jedynie gorączką pijaństwa; lecz czyż pijaństwo, do pewnego kresu, nie daje siły?

— Tak, — odparł mój mąż. — Może ono dawać siłę, lecz nie oręż.

— Lecz siła jest darem Boga — ciągnęłam. — Oręża mogą dostarczyć prości robotnicy.

Mąż się uśmiechnął.

— Robotnicy zażądają swych zasług, zanim dostarczą pomocy — zauważył.

Sandip wydął pierś i odparł;

— Nie kłopocz się o to. Już ich zasługi zostaną im wypłacone.

— Świąteczną gędźbę ogłoszę dopiero wtedy, skoro zapłata zostanie uiszczona... nie pierwej — odpowiedział mój mąż.

— Nie masz co sobie wyobrażać, — rzekł Sandip wzgardliwie — iż nam zależy na twej szczodrości dla gędźby. Nasz obchód weselny jest wyższy nad wszelkie zapłaty pieniężne.

I począł śpiewać niskim głosem:

Mój Miłośnik bezcennej miłości, wzgardziwszy zapłatmi

Gra na prostej ligawce, kupionej za darmo Uwodząc serce me precz.

Potem z uśmiechem zwrócił się do mnie i rzekł:

— Jeżeli śpiewam, Królowo Pszczoło, to tylko poto, aby dowieść, że kiedy gędźba wejdzie w czyjeś życie, brak dobrego głosu nie znaczy nic. Kiedy śpiewamy wyłącznie mocą naszej pełni dźwięków, mniejsza o śpiew. Teraz, iż pełna powódź gędźby zalała nasz kraj, niech Nikhil ćwiczy swoje gamy, podczas gdy my dźwigamy kraj naszemi chrypkiemi głosami:

Dom mój krzyczy za mną:

Przecz wychodzić, aby stracić wszystko?

Me życie mówi: Rzuć wichrom wszystko, co masz!

Jeśli musimy stracić wszystko, straćmy:

Cóż to jest wkońcu warte?

Jeżeli muszę wyzywać zgubę,

Niechaj to czynię z uśmiechem:

Gdyż mem pragnieniem jest śmiertny łyk bezśmiertności.

— To prawda, Nikhilu, iż wszyscy pogubiliśmy serca. Nikt nie potrafi utrzymać nas dłużej w granicach latwo-możliwego w naszym pędzie naprzód ku beznadziej nie-niemożliwemu.

Ci, coby chcieli ciągnąć nas wstecz,

Nie znają strasznej rozkoszy niedbania,

Oni nie wiedzą, żeśmy mieli zew Od kresu tej zwikłanej ścieżki!

Wszystko, co dobre i słuszne i piękne,

Pokotem niech runie w pył!!

Sądziłam, że mąż będzie dalej prowadził rozmowę, lecz on, milcząc, wstał z krzesła i opuścił nasze grono.

To, co miotało mną w głębi, było tylko odmianą tej burzliwej namiętności zewnątrz, która zalewała kraj od brzegu do brzegu. Rydwan władcy mego przeznaczenia zbliżał się szybko, a odgłos jego kół łomotał wtórem w mej istocie. Miałam ciągłe uczucie, iż lada mgnienie może zdarzyć się coś nadzwyczajnego, za co atoli odpowiedzialność nie będzie moją. Czyż nie byłam oddaloną od tej płaszczyzny, na której musi się uwzględniać dobro i zło, oraz uczucia cudze? Czyż kiedy chciałam tego — czyż kiedy oczekiwałam lub spodziewałam się czegoś takiego? Spójrzcie na całe moje życie, a potem powiedzcie, czy byłam w jakikolwiek sposób odpowiedzialna?

Przez całą mą przeszłość byłam stałą w swem oddaniu — lecz kiedy naostatek przyszło do przyjęcia łaski, odmienny się ukazał bóg! A całkiem, jak przebudzona kraina z jej Bande Mataram drży przed nim, w pozdrowieniu niewcielonej przyszłości, tak wszystkie me tętnice i nerwy ślą powitalne dreszcze ku temu niemyślanemu, nieznanemu, natrętnemu Przybyszowi.

Pewnej nocy opuściłam me łoże i wyśliznęłam się z pokoju na otwartą płaśnię. Poza ogrodzeniem naszego ogrodu były pola dojrzewającego ryżu. Ku północy, skroś przeziorów w zaroślach wsi, widniały przebłyski rzeki. Cały krajobraz spał w ciemności, niby zarodek jakiegoś przyszłego stworzenia.

W tej przyszłości ujrzałam mą ziemicę, kobietę nakształt mnie samej, stojącą w oczekiwaniu. Wywabił ją z jej domowego zakątka nagły zew kogoś Nieznanego. Nie miała czasu zastanawiać się lub rozważać, czy rozjarzyć sobie pochodnię, nagłowę pędząc przed siebie w ciemność. Ja wiem, jak dusza jej duszy odpowiada na dalekie dźwięki fletu, które ją zwą; jak pierś jej wznosi się i opada; jak czuje, iż się doń zbliża, że to już blisko od niej, tak, iż nie przeszkadza nawet, jeśli biegnie naoślep. Nie jest żadną matką. Niema żadnego wołania za nią zgłodniałych dzieci, żadnego domu do oświetlenia wieczorem, żadnej domowej pracy do spełnienia. Nie; ona pośpiesznie zdąża do celu swej drogi, gdyż to jest kraj Wieszczów Waiśnawów. Porzuciła dom, przepomniała domowych obowiązków ; nie posiada nic, krom jakiejś niezgłębionej żałości, która ją żenie — lecz którędy, do jakiej mety? — o to się nie troszczy.

Ja także jestem opętana taką żałością. Ja podobnie straciłam domowe ukoję, lecz przy tern straciłam i drogę. Zarówno cel i środki stały się dla mnie jednąko iproęzne. Pozostaje jedynie ta żałość i ten pęd niewstrzymany. Ach! nieszczęsny wędrowcze skroś nocy! Gdy świt się zaróżowi, drogi powrotnej nie ujrzysz ni śladu...

Lecz naco powracać? Śmierć wygodzi równie dobrze. Jeżeli Ciemność, która brzmiała fletem, ma prowadzić na zatracenie, naco kłopotać się o to, co potem? Gdy się pogrążę w jej kir, nie będzie już ni mnie, ni zła i dobra, ni śmiechu, ni łez.

XII.

SKORO w Bengalu mechanizm czasu tak nagle ruszył całym pędem, rzeczy, które były niepodobne, stały się łatwe, następując szybko jedna po drugiej. Niczego nie można już było powstrzymać, nawet w naszym zakątku kraju. Z początku nasz powiat był w tyle, gdyż mój mąż był niechętny wywieraniu jakiegokolwiek nacisku na wsie.

— Ci, którzy składają ofiary gwoli swej krainie, są naprawdę jej sługami, — mawiał — lecz owi, którzy zmuszają innych składać je w jej imieniu, są jej nieprzyjaciółmi. Chcieliby ściąć wolność u korzenia, aby chwycić ją u wierzchołka.

Lecz kiedy przybył Sandip i osiedlił się tutaj, a jego zwolennicy poczęli poruszać się po kraju, przemawiając po miastach i targowicach, bałty podniecenia, wełniąc się wzwyż, przybiegły również do nas. Gromada wyrostków z ludności miejscowej przyłączyła się do niego, nawet kilku, znanych przedtem, jako powstyd dla wsi. Lecz żar ich prawdziwego zapału oświetlił ich, zarówno zewnętrznie, jak wewnętrznie. Stało się całkiem jasnem, że kiedy czyste powiewy wielkiej radości przewioną wskroś kraju, wszystek brud i zepsucie znikają be zśladu. Zaprawdę, trudno ludziom być śmiałymi, prawymi i zdrowymi kiedy ich kraj wije się w bólach przygnębienia.

Wtedy to wszystkie oczy zwróciły się na mego męża, gdyż jedynie z jego majątku nie wygnano obcego cukru, soli i tkanin. Nawet oficjaliści majątku poczęli z powodu tego czuć się zakłopotani i zawstydzeni. A jednak, jakiś czas przedtem, kiedy mój mąż począł sprowadzać do naszej wsi towary krajowego wyrobu, tajemnie i otwarcie jęli go za jego poroniony pomysł wyszydzać zarówno starzy, jak młodzi. Póki Swadeśi jeszcze nie była stała się naszą chlubą, gardziliśmy nią całem naszem sercem.

Mąż dotąd ostrzy swe indyjskiego wyrobu ołówki nożem wyrobu również indyjskiego, pisuje trzcinowem piórem, pija wodę z bronzowego naczynia, a w nocy pracuje przy świetle staromodnej lampy z kleszczowi-nowym olejem. Lecz ta ckliwa, ciepło-piwna Swadeśi nie działała na nas nigdy. Owszem, zawsze czuliśmy się zawstydzeni niewytwornem, niemodnem urządzeniem jego pokoi do przyjęć, zwłaszcza, gdy miał za gościa kogoś z wyższych urzędników lub jakiegoś innego Europejczyka.

Mąż mój zwykł był błahostkować moje dąsy.

— Czemu pozwalasz przewracać cię takim drobiazgom? — mawiał z uśmiechem.

— Będą uważać nas za barbarzyńców, a w każdym razie za potrzebujących ogłady.

— Jeśli to uczynią, odpłacę im sądem, iż ich ogłada nie sięga głębiej, niż ich białe skóry.

Mój mąż na swym stole do pisania miał obrzydliwy garnek z bronzu, którego używał jako wazonu na kwiaty. Często zdarzało się, że, dowiedziawszy się o jakimś europejskim gościu, zakradałam się do jego pokoju i stawiałam na jego miejscu kryształowy wazon europejskiej roboty.

— Słuchaj, Bimal — zarzucił wreszcie — ten brązowy garnek jest tak bez wyobrażenia o sobie, jak te kwiaty; lecz ten oto przedmiot przeczy głośno swemu przeznaczeniu; on nadaje się jedynie dla sztucznych kwiatów.

Jedna Bara Rani przystręczała dziwactwom mego męża. Raz przychodzi zdyszana, aby rzec:

— Ach bracie, czy słyszałeś? Ukazały się takie śliczne indyjskie mydła! Dni mego zbytku przeszły; jednak, jeśli te mydli nie zawierają zwierzęcego tłuszczu, chciałabym ich popróbować.

Ten gatunek przedmiotów rozpromienia mego męża i oto dom zalewają powodzią indyjskie mydła i pach-nidła. ,,Mydła“, zaiste! Podobne są raczej do kawałków sody żrącej : a czyż nie wiem, iż tern, czego dla siebie używa bratowa mego męża, są po staremu mydła europejskie, podczas gdy tamte dostają się pokojówkom do prania sukien?!

Innym razem brzmi to:

— Ach, bracie drogi, sprowadź mi kilka tych nowych indyjskich obsadek!

Jej „brat“ rozpływa się, jak zwykle, a pokój Barej Rani zostaje zasypany wszelkiego rodzaju obrzydliwemi patykami, które idą pod nazwą „obsadek Swadeśi/ ‘ Nie, żeby to sprawiało jej jaką różnicę, gdyż czytaniem i pisaniem to ona się nie para. Owszem, w jej piśmienniku leży wciąż ta sama obsadka z kości słoniowej, jedna jedyna, jaką kiedykolwiek miała w ręce.

W rzeczy samej, wszystko to miały być ciosy we mnie, ponieważ nie chciałam memu mężowi dotrzymywać kroku w jego zboczeniach. Nie było dobrze próbować mężowi wykazać nieszczerość jego bratowej; twarz jego stawała się surową, zaledwie tego tknęłam. Jedynie ściąga się na siebie kłopoty, próbując takich ludzi ochronić przed okpiwaniem.

Bara Rani lubi szycie. Pewnego razu nie mogłam dłużej wytrzymać i wybuchnęłam:

— Jakaż z ciebie obłudnica, siostro! Kiedy twój brat jest obecny, twoja twarz zwilża się na lada wzmiankę o nożyczkach Swadeśi, lecz kiedy ty pracujesz, to zawsze angielskiemi wyrobami.

— Co to szkodzi ? — odrzekła — Czy nie widzisz, jaką to jemu sprawia radość? Wzrastaliśmy razem w tym domu, od czasu, kiedy był chłopcem. Po-prostu nie potrafię, jak ty to umiesz, patrzeć, jak uśmiech opuszcza jego twarz. Biedne kochanie, nie ma żadnej przyjemności z wyjątkiem tej zabawy w ku-piectwo. Ty jesteś jego rozrywką jedynie, a chcesz, przeciwnie, być jego zgubą?

— Cokolwiek powiesz, nieuczciwie to być dwulicową! — odparowałam.

Siostra męża roześmiała mi się w twarz.

— Ach, ta nasza prostoduszna mała Czota Rani! Zupełnie jak rózga nauczyciela, co? Ale kobieta nie jest zbudowana w ten sposób. Ona jest miętka i giętka, tak, że może się zgiąć, nie ulegając skrzywieniu.

Nie mogłam zapomnieć owych słów: ,,Jesteś jego rozrywką, a chcesz być jego zgubą.“

Dziś czuję: — jeśli mężczyzna koniecznie już musi mieć jakąś odurkę, niech nią nie będzie kobieta.

XIII.

SURS AR, leżący w naszych dobrach, jest jednym z największych ośrodków handlowych w powiecie. Po jednej stronie zalewu odbywa się bazar codzienny; po drugiej targ tygodniowy. W porze deszczowej, gdy ten skrawek wody zyskuje połączenie z rzeką, i mogą przepływać łodzie, dowozi się na sprzedaż wielkie ilości bawełnianej przędzy i wełniane tkaniny na nadchodzącą zimę.

U szczytu naszego zapału Sandip oświadczył, że wszelkie obce towary, wraz ze złym duchem obcego wpływu, należy usunąć z naszego obszaru.

— Oczywiście ! — rzekłam, strasząc się do walki.

rzekł

— Rozmawiałem o tern z Nikhilem Sandip. — Powiada, że nie sprzeciwia się przemawianiu, lecz przymusu nie chce.

— Już ja się tern zajmę, — rzekłam z dumnem poczuciem siły. Wiedziałam, jak głęboką była miłość mego męża do mnie. Gdybym była przy zmysłach, pozwoliłabym raczej potargać się na strzępy, niż stwierdzać me prawo do tego w takim czasie. Lecz Sandipa należało porazić całą potęgą mej Śakti.

виштвтт МЧ muJTOKNWI'KI^kjMBWM MEOTIl «Мм»»"-*

Sandip wytłumaczył mi na swój nieodparty sposób, jak wszechświatowa Energja odkrywa się każdemu osobnikowi w postaci jakiegoś szczególnego powinowactwa. — Filozof ja Waiśnawów — rzekł — mówi o Śakti Rozkoszy, która mieszka w sercu stworzenia, zawsze pociągając serce Wiecznego Miłośnika. Ludzie mają nieustanne pragnienie wydobyć tę Śakti z ukrytych głębin ich własnej istoty, a ci z nas, którym się w tern powiedzie, naraz jasno pojmują znaczenie gędźby, idącej ku nam z Ciemni. — Wybuchnął śpiewem:

Mój śpiewający ongiś flet

Milczy teraz, gdy stoim twarzą w twarz. —

Po wszelkiem niebie, szukając ciebie, zew mój szedł, Gdyś ty leżała skryta;

Lecz teraz wszystek krzyk mój odnalazł uśmiech swój, Iż ten z twarzy mej lubej wykwita.

Przysłuchując się tym przenośniom, zapomniałam, że jestem zwykłą i prostą Bimalą. Byłam Śakti; zarazem ucieleśnieniem Wszechświatowej radości. Nic nie mogło mnie pętać, nic nie było dla mnie niemożli-wem; czegokolwiek tknęłam, otrzymywało nowe życie. Świat wokół mnie był mojem świeżem stworzeniem: gdyż patrz, wprzód nim go tknął odzew mego serca, nie było przepychu złota w tern Jesiennem niebie. A tego bohatera, tego prawdziwego sługę kraju, tego mojego oddańca — tę płomienną umysłowość, tę pałającą energję, tego jaśniejącego genjusza — jego też j a stwarzałam chwilę po chwili. Czyż nie widziałam, jak moja obecność wlewa weń raz po razu świeże życie?

Któregoś dnia prosił mnie Sandip, aby przyjąć młodego chłopaka, Amulję, zapalonego jego ucznia. W jednem mgnieniu dostrzegłam, jak nowe światło błysło z oczu chłopca i poznałam, że on również miał wid objawienia Śakti, że moja twórcza siła poczęła owo działanie w jego krwi.

— Co to za czarodziejstwo pani! — zawołał Sandip dnia następnego. — Amulja już nie jest chłopcem, łuczywo jego życia rozpłonęło pełnią. Kto pod dachem pani domu może się skryć przed jej ogniem? Każdy z nich musi się zająć od niego, prędzej czy później, a kiedy każda lampa rozbłyśnie, co za wielkie zapusty Dewali będziemy mieli w kraju!

Oślepiona blaskiem własnej mej chwały, postanowiłam memu oddańcowi udzielić łaski. Byłam zarozumiale pewna, że nikt nie może mi udaremnić tego, cze-gom chciała rzeczywiście. Wróciwszy do swego pokoju po mej rozmowie z Sandipem, rozwiązałam włosy i upięłam je znowu. Miss Gilby nauczyła mnie była pewnego sposobu podczesywania ich od szyi w górę i zbierania w węzeł nad głową. Ten układ był ulubionym mego męża.

— Szkoda — rzekł raz — iż Opatrzność wybrała mnie biednego, zamiast poety Kalidasy dla ujawnienia wszystkich dziwów kobiecej szyi. Poeta zapewne porównałby ją do łodygi kwiatu; lecz ja czuję, iż jest to pochodnia, utrzymująca w górze czarny płomień twych włosów. To mówiąc,... lecz pocóż, ach, pocóż powracam do tego wszystkiego?

Posłałam po mego męża. W dawnych czasach mogłam wynaleźć sto jeden pozorów, złych czy dobrych, by go sprowadzić do mnie. Teraz, że to wszystko ustało oddawna, postradałam sztukę wynalazczości.

OPOWIEŚĆ NIKHILA.

VI.

*~¥ ONA Panczu właśnie po długich cierpieniach zmarła ' na suchoty. Panczu musi się poddać obrzędowi

oczyszczenia, aby obmyć się z winy i ułagodzić swą gminność. Ta ostatnia obliczyła i objaśniła go, iż będzie to kosztować sto dwadzieścia trzy rupje.

— Co za bzdury! — zakrzyknąłem, wysoce oburzony — Nie poddawaj się temu, Panczu. Co ci mogą zrobić?

Podnosząc na mnie swe cierpliwe oczy, niby owe zmęczonego bydlęcia jucznego, rzekł:

— Chodzi o moją najstarszą córkę, panie, — ona będzie musiała wyjść zamąż. Więc ostatnie obrządki mojej biednej żony musi się wykonać.

— Nawet, gdyby to była twoja wina, Panczu — rozmyślałem głośno — napewno już dość za nią wycierpiałeś.

— Tak jest, Panie — odrzekł prostodusznie — Musiałem sprzedać część swej ziemi, a resztę zastawić, aby popłacić należytości lekarzowi. Lecz niema ucieczki przed ofiarami, jakie muszę złożyć Brahminom.

Naco było rozprawiać? — Skoro przyjdzie czas — pytałem się siebie — na oczyszczenie samych Brah-minów, któż będzie mógł przyjąć brzemię takich ofiar?

Po chorobie i śmierci swej żony, Panczu, który wisiał nad krawędzią śmierci głodowej, przeszedł zupełnie ponad jej głębiną. W rozpacznym zamiarze zdobycia pewnego rodzaju pocieszenia jął siadywać u stóp wędrownego ascety i postąpił w zdobywaniu mądrości dostatecznie do tego, aby zapomnieć, że jego dzieci chodzą głodne. Od pewnego czasu pogrążył się w poglądzie, że świat jest marnością, a jeżeli radości nie posiada ani krzty, to również ból jest złudzeniem. Potem, naostatek, pewnej nocy zostawił swe maleństwa w ich zapadłej lepiance i ruszył wędrować na własną rękę.

Wówczas nie wiedziałem nic o tern, gdyż właśnie wtedy istny ocean bogów i czartów kotłował się w mym duchu. Również mój mistrz nie powiedział mi, iż wziął opuszczone dzieci Panczu pod własny swój dach i troszczył się o nie, choć sam jeden w domu, aby wraz z jego szkołą zajęte były cały dzień.

Po miesiącu Panczu powrócił; jego ascetyczny zapał widocznie się wyczerpał. Jego najstarszy chłopiec i dziewczynka przygarnęli się do niego, wołając:

— Tato, gdzie byłeś tyle czasu? — Jego najmłodszy chłopiec przytulił mu się do łona; jego druga dziewczynka oparła się o jego plecy z rączętami wkrąg jego szyi; i płakali wszyscy razem.

— O Panie! — załkał wreszcie Panczu do mego mistrza.'-*- Nie mam siły dać tym maleństwom jeść — a nie jestem wolny, by odbiec od nich precz. Cóż było moją winą, że mam ponosić taką chłostę, związany na rękach i nogach?

Przez ten czas nitki drobnych stosunków kupieckich Panczu zostały zerwane, a on uznał, że nie potrafi ich znów nawiązać. Przylgnął do schroniska pod dachem mego mistrza, które pierwsze przyjęło go po jego przybyciu i nie wspominał ni słowa o powrocie do siebie.

— Słuchaj Panczu — był wreszcie zmuszony powiedzieć mój mistrz. — Jeżeli nie zatroszczysz się o swą chatę, zapadnie się zupełnie. Pożyczę ci trochę pieniędzy, z pomocą których możesz prowadzić jaki taki handelek, by zwrócić mi je ratami.

Panczu nie był nadmiernie zadowolony. — Czyż więc nie istniało na ziemi coś takiego, jak miłosierdzie? A kiedy mój mistrz prosił go, aby wypisał poświadczenie na pieniądze, uczuł, że jego uczynność, domagająca się zwrotu, zaledwie była warta podjęcia. Mój mistrz jednak nie zamierzał czynić zewnętrznego daru, któryby zostawił jakieś zobowiązanie wewnętrzne. Złamać godność własną, jest to złamać kastę, — było jego poglądem.

Po złożeniu podpisu pokłon Panczu dla mego mistrza jawnie stracił na szacunku — podejmowanie pyłu znikło. To wywołało uśmiech mego mistrza; niczego bardziej nie pragnął, jak aby ukłon zginał się mniej nisko.

— Złożenie i odebranie uszanowania rzeczywiście wyrównywa rachunek między człowiekiem a człowie-kiem — w ten sposób to wykładał — ale czołobitność jest nadpłatą,

Panczu począł kupować tkaniny na targu i roz-sprzedawać je po wsiach. Nie dostawał wiele gotówką, to prawda, lecz co mógł dostać w naturze, w postaci ryżu, juty i innych płodów rolnych, szło na uiszczenie jego należytości. W ciągu dwu miesięcy był zdolny zapłacić jedną ratę długu u mego mistrza, a wraz z tern nastąpiło odpowiednie zmniejszenie głębokości jego pokłonu. Musiał dojść do wniosku, iż czcił był jako świętego li-tylko-człowieka, który nawet nie wzniósł się był nad pokusę zysku.

Podczas gdy Panczu tak się krzątał, runął nań pełny nawał powodzi Swadeśi.

VII.

BYŁ to czas przerwy letniej i wiele młodzieży z naszej wsi i jej sąsiedztwa przybyło wdom ze swych szkół i wszechnic. Z zapałem przyłączyli się oni pod dowództwo Sandipa, a kilku, w zbytku gorliwości, wo-góle zaprzestało nauk. Wielu z tych chłopców było ongiś bezpłatnymi uczniami mej tutejszejszej szkoły, a kilku na mój koszt uczęszczało na wszechnicę w Kalkucie. Przybyli zastępem i zażądali, abym wygnał obce towary z mego suksarskiego targu.

Rzekłem im, iż tego zrobić nie mogę.

Stali się zjadliwi:

— Czemu, Maharadżo, czyż sti г я będzie dla ciebie zbyt wielka?

Nie zwróciłem uwagi na obraźliwość ich tonu i miałem zamiar odpowiedzieć, iż strata spadnie na biednych kupców i ich odbiorców, nie na mnie, kiedy mój mistrz, który był obecny, wmieszał się.

— Tak, strata będzie jego — nie wasza, to dosyć jasne, — rzekł.

— Ale dla swego kraju...

— Kraj nie oznacza ziemi, lecz ludzi na nim — przerwał znowu mój mistrz. — Czy poświęciliście chociażby jedno spojrzenie temu, co się z nimi stanie? A teraz wy chcecie przepisywać, jaką sól powinni spożywać, w jakie tkaniny się ubierać! Dlaczego mieliby znosić takie gnębicielstwo i dlaczego my mielibyśmy na to pozwolić?

— Lecz myśmy ograniczyli się do indyjskiej soli, cukru i tkanin.

— Wy możecie czynić, co wam się podoba, aby ulżyć swemu rozdrażnieniu i zaspokoić swe zagorzal-stwo. Dobrze się wam powodzi, nie musicie dbać o cenę. Biedni nie chcą stawać wam w drodze, lecz wy nastajecie na nich, aby poddali się waszemu przymusowi. W dzisiejszym stanie każda ich chwila jest walką na śmierć i życie o sam tylko żywot; wy nawet wyobrazić sobie nie możecie różnicy, jaką stanowi dla nich kilka szelągów — tak mało macie z nimi wspólnego. Spędziliście całą swą przeszłość w wyższej warstwie, a teraz zstępujecie w dół, by użyć ich jako narzędzi do wyładowania swego gniewu. Ja to nazywam tchórzostwem.

Byli to wszystko dawni wychowankowie mojego mistrza, więc choć trzęśli się z oburzenia, nie śmieli jednak okazać mu braku uszanowania. Zwrócili się do mnie:

— Będziesz więc, Maharadżo, jedynym, który ciska kłody na drogę tego, co nasz kraj chce podjąć?

— Kimże jestem, iżbym śmiał czynić coś takiego? Czy raczej nie oddałbym swego życia, aby mu dopomóc?

M. A. krzywo się uśmiechnął i spytał:

— Czy wolno nam zapytać, co pan istotnie czyni, aby mu dopomóc?

— Sprowadziłem nici indyjskiej marki fabrycznej i wystawiłem je na sprzedaż na moim targu w Suksar, a również posłałem całe ich skrzynie na targi, należące do sąsiednich zemindarów.

— Ależ my byliśmy na twoim targu, Maharadżo — zawołał ten sam słuchacz, — i nie dostrzegliśmy, żeby kto kupował te nici.

— Nie jest to wina ani moja, ani mojego targu. To wskazuje tylko, że nie cały kraj złożył wasz ślub.

— To jeszcze nie wszystko — podjął mój mistrz. — To wskazuje, żeście zaręczyli sobie nic co innego, jak tylko gnębić drugich. Chcecie, by kupcy, którzy nie złożyli waszego ślubu, nabywali te nici ; by tkacze, którzy nie złożyli waszego ślubu, przerabiali je; by potem, o ile się da, wyroby ich podsunąć odbiorcom, którzy również nie złożyli waszego ślubu. Sposób działania? Wasza wrzawa oraz ucisk ze strony zemindarów. Wynik: cała słuszność wasza, cała strata ich.

— A możemy ośmielić się jeszcze spytać, o ile pan na tern stracił? — ciągnął dalej pewien słuchacz przyrody.

— Chcecie wiedzieć, doprawdy? — powtórzył mój mistrz. — To Nikhil jedynie powinien był kupować te indyjskiego przędzenia nici; powinien był założyć szkołę tkacką, aby je tkać; a jeśli sądzić po jego przeszłych świetnych dokonach przemysłowych, to skoro jego bawełniane wyroby opuszczą krosna, ich cena będzie taka, jak złotogłowiu; znajdą więc może zastosowanie jedynie jako story w jego salonie, — choć ich lichota może nawet nie potrafi go zasłonić. Gdy już będziecie znużeni waszym ślubem, będziecie śmiać się najgłośniej z ich artystycznego działania. A wogóle jeśli ich robota będzie kiedy naprawdę cenna, będzie to dziełem cudzoziemców.

Od dni najmłodszych znałem mistrza, lecz nigdy nie widziałem go tak wzburzonym. Odgadłem, iż od pewnego czasu ból gromadził się był po cichu w jego sercu, wywołany górującą jego miłością ku mnie i że jego zwykłe panowanie nad sobą zostało tajemnie podryte aż do chwili wybuchu.

— Jesteście od nas starsi — rzekł słuchacz medycyny. — Nie przystoi, abyśmy się z wami spierali. Lecz proszę nam powiedzieć ostatecznie, czy nieodwołalnie postanowił pan nie wypędzać zagranicznych towarów ze swego targu?

— Nie uczynię tego — rzekłem — ponieważ są one nie moje.

— Ponieważ to przyniosłoby panu stratę — uśmiechnął się M. A.

— Ponieważ ten, czyją jest strata, jest najlepszym sędzią — odpalił mój mistrz.

Z okrzykiem Bande Mataram odeszli od nas.

ROZDZIAŁ VI.

OPOWIEŚĆ NIKHILA

VIII.

KILKA dni później mistrz mój przywiózł Panczu wprost do mnie. Okazało się, że jego zemindar nałożył mu sto rupij grzywny i groził mu wyrzuceniem.

— Za jakież przewinienie? — spytałem.

— Za to — rzeczono mi, — że ujrzano, jak sprzedawał obce tkaniny. Prosił i błagał Harisza Kundu, swego zemindara, aby pozwolił mu wyprzedać ten zapas, kupiony za pożyczane pieniądze, przyrzekając święcie nigdy już tego nie popełnić; lecz zemindar nie chciał o tern słyszeć i nastawa! nań, aby zaraz na miejscu spalił obcą tkaninę, o ile chce być uwolniony. Panczu w swej rozpaczy wybuchnął zuchwale: ,,Mnie na to nie stać! Pan jesteś bogaty; czemuż nie kupisz jej i nie spalisz?“ To jedynie sprawiło, że Harisz Kundu poczerwieniał na twarzy i krzyknął: ,,Łotra należy nauczyć grzeczności! Obijcie mu pięty!“ W ten sposób biednego Panczu nie-tylko obłożono karą, lecz i sponiewierano.

— Co się stało z tkaniną?

— Cały błam spalono.

— Kto był jeszcze przy tern?

— Garstka ludzi, wykrzykujących Bande Matur am. Sandip był tam również. Podniósł garść popiołów, wołając : „Bracia! Oto jest pierwszy pogrzebowy stos, zapalony przez waszą wieś w obchodzie śmiertelnych obrządków zagranicznego przemysłu. To są popioły święte. Natrzyjcie się niemi na dowód ślubu, złożonego Swadeśi.“

— Panczu — rzekłem, zwracając się ku niemu — Musisz wnieść skargę.

— Nikt nie da mi świadectwa — odrzekł.

— Nikt nie da świadectwa? — Sandipie! Sandipie!

Na moje wołanie Sandip wyszedł ze swego pokoju.

— O co chodzi? — zapytał.

— Czy nie dasz świadectwa, iż temu człowiekowi spalono tkaninę!

Sandip się uśmiechnął.

— Oczywiście będę świadkiem w tej sprawie — rzekł, — lecz będę po przeciwnej stronie.

— Cóż ty rozumiesz — zawołałem — przez stawanie za świadka po tej, czy owej stronie? Czyż nie dasz świadectwa prawdzie?

— Czy to, co się dzieje, jest jedyną prawdą?

— Jakież mogą istnieć inne prawdy?

— Rzeczy, które powinny się dziać! Prawda, którą musimy wznieść, będzie wymagać po drodze sporo nieprawdy. Ci, którzy utorowali sobie drogę w świecie, stworzyli prawdę, nie ślepo szli za nią.

— Zatem...

— Zatem złożę to, co wy ludkowie lubicie zwać „fałszywem świadectwem,“ jak to czynili ci, którzy stworzyli władztwa, wznieśli ustroje społeczne, założyli zrzeszenia religijne. Ci którzy chcą rządzić, nie lękają się nieprawd; kajdany prawdy są zachowane dla tych, co chcą upadać pod ich ciężarem. Czyż nie wiesz, że w tych ogromnych kotłach, gdzie gotuje się wielkie polityczne rozwoje, nieprawdy są składnikami głównemi?

— Bezwątpienia polityczne smażenie odbywa się na wielką skalę, lecz.. .

— Ach, wiem! Ty oczywiście nie chcesz się parać pitraszeniem. Wolisz być jednym z tych wdole, których gardła napcha się tym bigosem, co właśnie się gotuje. Podzielą Bengal i rzekną, że to dla waszego dobra. Zapieczętują drzwi oświaty i nazwą to podniesieniem proporca. Lecz wy zawsze zostaniecie dobrymi chłopcami, chlipiącymi po kątach. My źli ludzie musimy jednak zobaczyć, czy nie potrafimy wznieść obronnego przedmurza nieprawdy.

— Nikhilu, na nic się nie zda rozprawiać o tych rzeczach — wtrącił mój mistrz. — W jaki sposób ci, którzy nie czują w sobie prawdy, mogą sobie uświadomić, że najwyższem człowieczem powołaniem jest wydobyć ją z jej obsłon na światło — nie gromadzić na stos dobra zewnętrzne?!

Sandip roześmiał się.

— Słusznie, panie — rzekł — mowa zupełnie odpowiednia dla nauczyciela. Jest to całkiem w rodzaju tego, com czytywał w książkach; lecz w rzeczywistym świecie widziałem, że głównem człowieczem zajęciem jest właśnie gromadzenie dóbr zewnętrznych. Ci, którzy są mistrzami w tej sztuce, rozgłaszają w interesie własnym największe kłamstwa, wołowemi literami wpisują fałszywe rachunki w polityczne księgi, wydają czasopisma, codzień wypuczone łgarstwami, i rozsyłają mówców za granicę, aby rozsiewali fałsz, nakształt much, roznoszących zaraźliwe zarodki. Ja jestem skromnym naśladowcą tych wielkich. Gdy należałem do Sejmowej partj i, nigdy nie wahałem się rozpuszczać dziesięciu setnych prawdy w dziewięćdziesięciu nieprawdy. A teraz, jedynie dlatego, iż przestałem należeć do owej partji, jeszcze nie zapomniałem podstawowego pewnika, iż celem człowieka jest nie prawda, lecz powodzenie.

— Prawdziwe powodzenie — poprawił mój mistrz.

— Być może — odparł Sandip — lecz owoc prawdziwego powodzenia dojrzewa jedynie przez uprawianie niwy nieprawdy, po zryciu ziemi i rozkruszeniu jej na pył. Prawda wyrasta sama z siebie, jak chwasty i ciernie, a jedynie robaki mogą oczekiwać zbierania z nich owoców! — To mówiąc, wypadł z pokoju.

Mistrz mój uśmiechnął się, spoglądając na mnie.

— Wiesz, Nikhil,—rzekł, — wierzę, iż Sandip nie jest bezreligijnym — tylko jego religja znajduje się z odwrotnej strony prawdy, jak księżyc na nowiu, który jest przecie księżycem, mimo, że jego światło przeniosło się na złą stronę.

— Dlatego też — przyznałem — zawszem dla niego miał uczucie, chociaż nigdy nie byliśmy zdolni się zgodzić. Nie potrafię go potępić, nawet teraz; chociaż zranił mnie boleśnie i może jeszcze zranić mnie więcej.

— Począłem to sobie uświadamiać — rzekł mój mistrz — Przez czas dłuższy dziwiłem się, jak ty możesz go ścierpieć. Czasami nawet podejrzy wałem cię o słabość. Teraz widzę, iż choć się nie rymujecie z sobą, wasz rytm jest jednakowy.

— Jeśli chodzi o mnie, to Przeznaczenie wydaje się pochylone nad pisaniem Raju Utraconego białym wierszem, przeto nie troszczy się o rymującego do mnie przyjaciela — zauważyłem, snując dalej jego przenośnię.

— Lecz co z Panczu? — nawiązał mój mistrz.

— Mówisz, że Harisz Kundu chce go wyrzucić z jego dziedzicznej posiadłości? Może jabym ją wykupił, a potem wziął go jako mojego dzierżawcę?

— A jego grzywną?

— Jakże zemindar potrafi ją urzeczywistnić, jeżeli on stanie się moim dzierżawcą?

— A jego spalony błam tkaniny?

— Postaram mu się o drugi. Chciałbym widzieć kogoś, wojującego z moim dzierżawcą z powodu kupczenia, jak mu się podoba!

— Boję się, panie, — wtrącił Panczu ze zwątpieniem — że podczas gdy wy możni prowadzić będziecie walkę, policja i sępy prawnicze zgromadzą się radośnie wkoło, a tłum będzie stroił żarty; ale kiedy przyjdzie ponieść śmierć, to przyjdzie kolej jedynie na mnie biednego.

— Czemu, jakaż krzywda może cię spotkać?

— Spalą mój dom, panie, dzieci i wszystko.

— Doskonale, ja zaopiekuję się twojemi dziećmi — rzekł mój mistrz; — możesz zająć się handlem, jakim ci się żywnie podoba. Nie tkną ciebie.

Tegoż dnia kupiłem posiadłość Panczu i wszedłem w formalne posiadanie. Tu zaczął się kłopot.

Panczu odziedziczył posiadłość po swym dziadku, jako jego jedyny żyjący spadkobierca. To wie każdy. Lecz w tym stanie rzeczy wypłynęła skądciś jakaś ciotka z swojemi skrzyniami i tobołkami, swym różańcem i jakąś owdowiałą siostrzenicą. Osiedliła się w domu Panczu i podniosła roszczenia do dożywocia na wszyst-kiem, co posiadał.

Panczu osłupiał.

— Moja ciotka dawno umarła — bronił się.

W odpowiedzi objaśniono go, iż ma na myśli pierwszą żonę swego wuja, ale że ten nie tracił czasu z wzięciem sobie drugiej.

— Ależ wuj mój umarł przed moją ciotką — zawołał Panczu, jeszcze bardziej zbity z tropu. — Gdzież miał czas ożenić się z drugą?

Temu nie przeczono. Lecz przypomniano Panczu, iż w nikogo się nie wpiera, jakoby druga żona zjawiła się po śmierci pierwszej, lecz owszem została poślubiona przez jego wuja jeszcze za jej życia. Nie mogąc znieść myśli życia ze współ-żoną, pozostała w domu swego ojca aż do śmierci swego męża, po której poświęciła się zbożności i udała się do świętego Brindabanu, skąd przybywała obecnie. Te fakty były dobrze znane oficjalistom Harisza Kundu, zarówno, jak kilku z jego dzierżawców. A gdyby tylko wezwania zemindara były dostatecznie stanowcze, zjawiłoby się nawet kilku z tych, którzy brali udział w weselnym obchodzie!

IX.

PEWNEGO popołudnia, kiedy przypadkiem byłem szczególnie zajęty, dano mi znać do mej urzędowni, że Bimala posłała po mnie. Przestraszyłem się.

— Kto, powiedziałeś, posłał po mnie? — spytałem posłańca.

— Rani Matka.

— Bara Rani?

— Nie, panie, Czota Rani Matka.

Czota Rani! Zdawało mi się, iż to wiek, odkąd nie posyłała po mnie. Kazałem im tam wszystkim poczekać, i wyszedłem do wewnętrznych komnat. Kiedy wstąpiłem do naszego pokoju, doznałem drugiego wstrząsu zdziwienia, ujrzawszy tam Bimalę, po której znać było, że się umyślnie wystroiła. Pokój, który od stałego zaniedbania nabrał ostatnio wyglądu zapomnianego, tego popołudnia odzyskał coś ze swego dawnego porządku Stałem w milczeniu, patrząc badawczo na Bimalę.

Spłonęła nieco, i pałce jej prawej dłoni bawiły się chwilę obręczami na jej lewem ramieniu. Potem nagle przerwała milczenie:

— Słuchaj! Czy to się godzi, aby nasz targ był jedynym w Bengalu, który dopuszcza obce towary?

— Cóż więc zrobić się godzi? — spytałem.

— Każ je wyświecić!

— Ależ te towary nie są moje.

— Czyż targ nie jest twój!

— O wiele raczej jest tych, którzy używają go do handlu.

— Więc każ im handlować indyjskiemi towarami.

— Nic nie będzie dla mnie milszem. Lecz, przypuśćmy, oni tego nie uczynią?

— Głupstwo! Jak śmieliby być tak zuchwali? Czyż nie jesteś... ?

— Tego popołudnia jestem bardzo zajęty i nie mogę zostać, aby o tern rozprawiać. Lecz gnębienia muszę odmówić.

— To nie byłoby gnębicielstwo dla sobkowskiej korzyści, ale dla dobra kraju.

— Gnębienie dla kraju jest to gnębienie kraju. Lecz tego, boję się, ty nie zrozumiesz nigdy. — Z tern wyszedłem.

Zupełnie nagle świat zalśnił mi nową jasnością. Doznałem żywego wrażenia, jakoby Ziemia straciła ciężar swej ziemskości, a jej dzienne zadanie utrzymywania życia nie wydawało się już brzemieniem, jakgdyby za przedziwnym przyrostem siły jęła wirować wśród przestrzeni, niżąc różańce swych nocy i dni. Co za bezkresna praca, a zarazem co za nieograniczona rzutkość wolności! Nikt jej nie zatrzyma, ach, nikt nigdy nie zdoła jej zatrzymać! Wytrysk radości, jakgdyby jakaś trąba wodna, wyskoczył wzwyż z głębin mej istoty, by wzburzyć niebo.

Zapytywałem się siebie raz po razu o znaczenie tego wybuchu uczucia. Początkowo nie było żadnej zrozumiałej odpowiedzi. Potem stało się jasnem, że więzy, przeciw którym oburzałem się wewnętrznie, w dzień i w noc, już pękły. Ku mojemu zdziwieiu odkryłem, iż duch mój wolny jest od wszelkiego zamglenia. Odnośnie do Bimali dostrzegam wszystko, jak gdyby żywemi barwami wyobrażone na zasłonie ciemni. Było oczy wist em, że umyślnie ubrała się, aby wypochlebić ode mnie ów rozkaz. Aż do tej chwili nigdy nie patrzyłem na ozdoby Bimali jako na coś odrębnego od niej samej. Lecz dzisiaj ten wyszukany sposób, na modłę angielską, w który upięła włosy, pokazał, że to tylko szych. To, co przedtem miało tajemniczość jej osobowości i było dla mnie bezcennem, teraz odkryło się, aby się tanio sprzedać.

Kiedy wyszedłem z tej wyłamanej klatki łożnicy, hen w złoty blask słoneczny dworu, ukazał mi się dwurząd bauhinij wzdłuż wyżwirowanej ścieżki przed memi podścieniami, zalewający niebo różanym pąsem. Gromadka szpaków pod drzewami ćwierkała hałaśliwie. W oddali wóz, próżen wołów, nosem w ziemi, wznosił

Swój zad wgórę — jeden z tych wyprzężonych wołów pasł się, drugi leżał na trawie, a jego oczy rozpływały się od istnej lubości, podczas gdy wrona, siedząc mu na grzbiecie, iskała robactwo na jego ciele.

Zdało mi się, żem podszedł bliżej do uderzeń serca wielkiej ziemi w owej całej prostocie jej codziennego życia; jej gorący oddech spadł na mnie z pachnidłem kwiecia bauhinji; a jej hymn, niewyrażenie słodki, zdawał się wzbijać z tego świata, gdzie ja, w mej wolności, żyję wolnością wszystkich innych.

My mężczyźni jesteśmy rycerzami, których poszukiwaniem jest owa wolność, do której wzywają nas nasze szczytne porywy. Ta, która dzieje dla nas proporzec, pod którym wyjeżdżamy precz, jest dla nas prawdziwą kobietą. Lecz musimy zedrzeć maskę z tej, która tka nam sieć oczarowania w domu, i uznać ją za to, czem jest. Musimy strzec się ubierania jej w czary naszych własnych pragnień i wyobrażeń, i w ten sposób nie dozwolić jej odwieść nas od naszego prawdziwego poszukiwania.

Dziś czuję, że się przebiję. Przybyłem do wrót prostoty; teraz rad jestem widzieć rzeczy, jakiemi są. Co do mnie, zdobyłem wolność; przyznam wolność i innym. W mem dziele będzie me zbawienie.

Wiem, że raz i drugi serce się moje ściśnie, lecz teraz, że zrozumiałem jego ból w całej jego prawdzie, mogę nim wzgardzić. Teraz, że wiem, iż dotyczy on jedynie mnie, jakież wogóle może mieć znaczenie?

Koroną mą będzie cierpienie, któremu podlega cały rodzaj człowieczy.

Zbaw mnie Prawdo! Nigdy mi nie zwól tęsknić za fałszywym rajem Ułudy. Jeśli muszę iść sam, zwól mi przynajmniej stąpać twoją ścieżką. Niech bębnobicia prawdy prowadzą mnie do Zwycięstwa!

OPOWIEŚĆ SANDIPA.

VII.

WEGO dnia Bimala posłała po mnie, lecz przez pe-wien czas nie mogła wypowiedzieć ani słowa; jej oczy były napełnione do krawędzi przelania. Odrazu dostrzegłem, że nie powiodło się jej z Nikhilem. Wprzód była tak dumnie dufna, że utoruje sobie swą własną drogę — lecz ja nigdy nie podzielałem jej dufności. Kobieta zna dość dobrze mężczyznę, gdzie ten jest słaby, lecz jest zupełnie niezdolna zgłębić go, gdzie jest silny. Faktem jest, że mężczyzna jest tak samo tajemnicą dla kobiety, jak kobieta dla mężczyzny. Gdyby tak nie było, rozdział płci byłby jedynie trwonieniem energji Przyrody.

Ach, duma, duma! Nie w tern sedno, iż konieczna rzecz chybiła dopełnienia, lecz że prośba, której wniesienie kosztowało tyle walki, miała spotkać się z odmową. Jakież bogactwo barwy i ruchu, wmówienia i zmyślenia, gromadzi się w kobiecie wkrąg tego „mnie“ i „mój“. Właśnie w tern oto leży jej piękność—: ona jest zawsze bardziej osobową, niż mężczyzna. Podczas tworzenia mężczyzny Stwórca był nauczycielem — Jego worek był pełny nakazów i zasad ; lecz kiedy przy-stąpił do kobiety, zrzekł się Swego nadmistrzostwa i zmienił się w artystę, jedynie z jego pędzlem i paletą.

Bimala, stojąc tak w milczeniu, zapłoniona i pełna łez w swej urażonej dumie, jak naremna chmura, brzemienna deszczem i nabita błyskawicą, zwisła nad widnokręgiem, wyglądała tak niewypowiedzianie słodko, że musiałem podejść prosto ku niej i ująć ją za rękę. Ta zadrżała, lecz ona nie usunęła mi jej.

— Pszczoło, — rzekłem — jesteśmy oboje wspólnikami, gdyż nasze dusze są jednem. Siądźmy i pomówmy o tern.

Podprowadziłem ją, nieoporną, do krzesła. Lecz dziwne! W tej samej chwili pęd mej zapalczywości doznał niewytłumaczonej przeszkody — właśnie, jak strumień możnej Padmy, grzmiący w swym nieodpartym biegu, zupełnie nagle skręca precz od brzegu, ponieważ rozbił się o jakąś błahą przeszkodę pod powierzchnią. Gdy ściskałem rękę Bimali, moje nerwy zagrały, jak rozdźwięczone struny; lecz symfonja urwała się tuż na pierwszym takcie.

Co stanęło w drodze? Nic z osobna; był to splot mnóstwa rzeczy, nic określenie uchwytnego, lecz tylko to niewytłumaczone poczucie oporu. Bądź co bądź, tern bardziej stało się dla mnie jasnem, że nie mógłbym przysiąc, czem właściwie jestem. Właśnie dlatego, że jestem tak tajemniczy dla własnego umysłu, tak silnym jest mój powab dla samego siebie. Gdyby raz całokształt mej jaźni stał mi się znanym, wyrzuciłbym to wszystko precz — i osiągnął zbawienie.

Bimala, siedząc tak, zbladła jak popiół. Ona również musiała sobie uświadomić, co za przesilenie przyszło i minęło, zostawiając ją nietkniętą. Kometa przesunęła się, lecz miotła jej płonącego ogona powaliła ją. Aby jej pomóc się opanować, rzekłem:

— Będą wprawdzie przeszkody, lecz zwalczmy je, a nie upadajmy na duchu. Czyż tak nie najlepiej, Królowo?

Bimala ulżyła swej krtani odrobiną kaszlu, aby poprostu wykrztusić:

— Tak.

— Naszkicujmy plan działania, — ciągnąłem dalej i wyjąłem z.kieszeni ćwiartkę papieru i ołówek.

Począłem sporządzać listę pracowników, którzy przyłączyli się do nas z Kalkutty i wyznaczać każdemu jego obowiązki. Nim skończyłem, Bimala przerwała mi, mówiąc ze znużeniem:

— Daj pan temu pokój ; zobaczę się znów z panem dziś wieczorem ; — poczem spiesznie wyszła z pokoju. Było widoczne, że nie jest zdolna zająć się niczem. Musi być sam na sam przez pewien czas — może rzucić się na łóżko i porządnie się wyszlochać.

Kiedy mnie opuściła, moje odurzenie poczęło się pogłębiać, tak, jak barwy chmur stają się bogatsze, skoro słońce zaszło. Uczułem, żem pozwolił wymknąć się chwili chwil. Jakim-że byłem nędznym tchórzem! Napewno opuściła mnie z istnego niesmaku dla mojej ckliwości — i miała słuszność.

Kiedy tak cały kłębiłem się temi rozważaniami, wszedł służący i oznajmił Amulję, jednego z naszych chłopców. Miałem ochotę odprawić go w tej chwili precz, ale on wkroczył, nim zdołałem pozbierać myśli. Wpadliśmy więc w roztrząsanie wieści z walk, jakie szalały w różnych dzielnicach o tkaniny, cukier i sól; a powietrze szybko oczyściło się z wszelkich dymów odurzenia. Czułem się, jak gdyby obudzony z jakiegoś snu. Zerwałem się znów na nogi, czując się zupełnie gotowym do bitwy — Bande Mataram!

Wieści były różnorakie. Większa część kupców, którzy byli dzierżawcami Harisza Kundu, przeszła do nas. Wielu z oficjalistów Nikhila było również potajemnie po naszej stronie, ciągnąc za nitki w naszym interesie. Przekupnie marwarscy podejmowali się zapłacić pewną grzywnę, byle im pozwolić wyprzedać obecny zapas. Jedynie kilku kupców mahometańskich stawiało się jeszcze okoniem.

Jeden z nich wiózł w dom dla swej rodziny kilka szalów niemieckiego wyrobu. Te odebrał mu i spalił jeden z naszych wiejskich chłopaków. To narobiło kłopotu. Podjęliśmy się kupić mu na ich miejsce indyjskie wełniane tkaniny. Lecz gdzież można było nabyć tanio indyjskie wełniaki? Przecież nie mogliśmy wynagrodzić mu w szalach kaszmirskich! Poszedł i poskarżył się Nikhilowi, który skierował go do sądu. Oczywiście ludzie Nikhila postarali się o to, aby próba spełzła na niczem, skoro nawet jego zastępca prawny jest po naszej stronie.

W tern sęk, że jeżeli mamy za każdym razem odpłacać obce tkaniny tkaniną indyjską, a w końcu walki zapomocą postępowania sądowego, to skąd wziąć pieniędzy? A najlepsze w tern jest to, że niszczenie obcych towarów wywołuje wzrost ich popytu i podnosi zyski cudzoziemca — bardzo podobnie, jak to zdarzyło się owemu szczęśliwemu kupcowi, którego świeczniki potłukł nabob, zachwycony łechtlichym dźwiękiem pękającego szkła.

Następne zagadnienie —: czy, dopóki nie istnieje tania a wykwintna indyjska tkanina wełniana, mamy być nieugięci w naszym bojkocie obcych flanel i merynosów, czy też mamy zrobić wyjątek na ich korzyść?

— Słuchaj ! — odrzekłem wreszcie na pierwsze pytanie. — Nie będziemy robić podarunków z indyjskiej tkaniny tym, którzy podlegli odebraniu obcych nabytków. Kara jest poto, aby spadła na nich, nie na nas. Jeśli udają się do prawa, musimy mścić się paleniem im spichrzów! — Co cię przeraża, Amuljo? To nie nadzieja wielkiej pożogi mnie cieszy! Musisz pamiętać że to jest Wojna. Jeśli się boisz zadawać cierpienia, idź się umizgać, nic po tobie w naszem dziele!

Następne zagadnienie rozstrzygnąłem, postanawiając, aby nie dozwalać na żadną pół-ugodę z obcemi towarami, bez względu na okoliczności. W dobrych dawnych czasach, kiedy nie znano wykwintnie barwionych zagranicznych szalów, nasza ludność wiejska zadawalała się prostemi płachtami z bawełny — muszą się tego nauczyć na nowo. Może nie wyglądają one tak okazale, lecz to nie czas myśleć o wyglądzie.

Większą część flisaków nakłoniono, by odmówili przewozu obcych towarów, lecz wódz ich, Mirdżan, jeszcze się nie podporządkował.

— Nie potrafilibyście zatopić jego łodzi? — spytałem tutejszego rządcy.

— Nic łatwiejszego, Panie, — odrzekł — lecz jeśli potem pociągną mnie do odpowiedzialności?

— Czemu być tak niezgrabnym, aby zostawić jakieś poszlaki ? Na wszelki wypadek, jeżeli będzie jaka odpowiedzialność konieczna, już ja ją wezmę na swoje plecy.

Czółno Mirdżana, ponieważ towar wyładowano na targowicę, stało przycumowane w pobliżu przystani. Nie było na niem nikogo, gdyż rządca urządził małe przyjęcie, na które zaproszono wszystkich. Późnym zmierzchem czółno — naładowane — przedziurawiono i puszczono na łaskę nurtów. Zatonęło na środku prądu.

Mirdżan zrozumiał rzecz całą. Przyszedł do mnie we łzach prosić o litość.

— Błądziłem, panie... — zaczął.

— Skądżeś to sobie tak nagle uświadomił? — zadrwiłem.

Nie dał odpowiedzi wprost.

— Czółno było warte 2000 rupij — rzekł. — Teraz widzę mój błąd, a jeżeli mi pan przebaczy tym razem, ja już nigdy... — To mówiąc, rzucił się do mych stóp.

Kazałem mu przyjść za dziesięć dni. Gdybyśmy tylko mogli mu zapłacić te 2000 rupij, kupilibyśmy go ciałem i duszą. Taki właśnie człowiek, o ileby go pozyskać, mógłby nam oddać niezmierną przysługę. Nie będziemy nigdy iść wprost do celu, jeśli nie potrafimy położyć garści na stosie pieniędzy.

Tegoż wieczora, skoro tylko Bimala weszła do pracowni, rzekłem, wstając na jej przyjęcie:

— Królowo! wszystko jest gotowe, powodzenie w ręku, lecz musimy mieć pieniądze.

— Pieniądze? Ile pieniędzy?

— Nie tak bardzo wiele, lecz musimy je zdobyć prośbą czy groźbą.

— Ale ile?

— Na razie wystarczy tylko pięćdziesiąt tysięcy

rupij.

Bimala wzdrygnęła się w duchu na tę cyfrę, lecz starała się tego nie okazać. Jakżeby mogła ponownie dopuścić do klęski?

— Królowo — rzekłem — ty jedna potrafisz niemożliwe uczynić możliwem. Doprawdy, tyś już to uczyniła. Ach, żebym ci mógł pokazać rozmiar twego dokonu — wtedybyś to poznała. Lecz jeszcze po temu nie czas. Teraz nam trzeba pieniędzy.

— Będziecie je mieć — rzekła.

Odgadłem, iż zamyśla sprzedać swe klejnoty, które jej przyszły do głowy. Rzekłem więc:

— Klejnoty pani muszą pozostać w odwodzie. Nigdy nie można powiedzieć, kiedy ich może być po trzeba. — A potem, kiedy Bimala zmieszana popatrzyła na mnie w milczeniu, dodałem: — Te pieniądze muszą wyjść ze skarbca pani męża.

Bimala stropiła się jeszcze bardziej. Po długiem zastanowieniu rzekła:

— Lecz jak ja mam wydostać te pieniądze?

— Czyż te pieniądze nie są równie dobrze wła-snośeią pani?

— Ach nie! —rzekła; jej zraniona duma zabolała ją na nowo.

— Jeśli nie — zawołałem — to również nie są własnością jego, lecz jego ziemicy, którą on pozbawił ich w czasie jej niedoli!

— Lecz jak je mam wydostać? — powtórzyła.

— Wydostać je pani powinna i musi. Pani wie najlepiej, jak. Musi je pani wydostać dla Tej, do której one słusznie należą. Bande Mataram! Oto są czarodziejskie słowa, co otworzą drzwi jego żelaznego schowka, przełamią ściany jego pancernej izbicy i zmieszają serca tych, którzy będą wiarołomni ich wezwaniu. Rzeknij Bande Mataram, Pszczoło!

— Bande Mataram!

ROZDZIAŁ VII.

OPOWIEŚĆ SANDIPA.

VIII.

ESTEŚMY mężczyznami, jesteśmy królmi, musimy odbierać daninę. Od kiedyśmy przybyli na ziemię, łupiliśmy ją, a im żądaliśmy więcej, tern bardziej się poddawała. Od prawiecznych dni my, mężczyźni, zbieraliśmy plony, ścinali drzewa, ryliśmy ziemię, zabijali zwierzęta, ptaki i ryby. Z dna morza, z wnętrza ziemi, z istnej paszczęki śmierci grabiono, grabiono i grabiono wszystko — nie uszanowano żadnej pancernej skrzyni w lamusie Przyrody i żadna nie ocalała przed łupiestwem.

Jedyną rozkoszą Ziemi jest wypełniać żądania tych, którzy są mężczyznami. Przez nieskończone ofiary dla nich uczyniono ją urodzajną, piękną i doskonałą. Gdyby nie to, zostałaby na pustyni, nieznajoma sobie samej, drzwi jej serca byłyby zamknięte, a jej djamenty i perły nigdy nie ujrzałyby światła.

Podobnie, wyłącznie siłą naszych żądań, my mężczyźni odsłoniliśmy wszystkie ukryte możliwości kobiet. Swą prawdziwą wielkość zdobywały one zawsze dzięki przebiegowi poddawania się nam. Ponieważ musiały znosić wszystkie djamenty swego szczęścia i perły swych trosk w nasz królewski skarbiec, znalazły swe prawdziwe bogactwo. Przeto dla mężczyzn „odbierać“ jest to naprawdę „dawać“: dla kobiet „dawać“ jest to naprawdę „zdobywać“.

Żądanie, jakie niedawno postawiłem Bimali, jest bądź co bądź niemałe. Z początku czułem skrupuły; bo czyż nie jest zwyczajem człowieczego ducha być w bezcelowej walce z samym sobą? Sądziłem, żem włożył zadanie zbyt ciężkie. Mym pierwszym popędem było zawołać ją z powrotem i powiedzieć jej, że wolę nie unieszczęśliwiać jej życia, wciągając ją w te wszystkie kłopoty. Zapomniałem, na tę chwilę, że posłannictwem mężczyzny jest być napastniczym, aby istotę kobiety czynić płodną przez wzburzanie niepokoju w głębinie jej bierności, aby ubłogosławiać świat cały przez zakłócanie bezmiernej otchłani cierpienia. To dlatego dłoń mężczyzny jest tak silna, jego chwyt tak mocny.

Bimala pożądała calem sercem, abym ja, Sandip, zażądał od niej jakiegoś wielkiego poświęcenia, bym wezwał ją na śmierć. Jakże inaczej mogłaby być szczęśliwa? Czyż przez te wszystkie męczące lata nie czekała jedynie na sposobność, by wypłakać serce — tak przesycona tą jednostajnią swej spokojnej szczęśliwości? I dlatego, na sam pierwszy mój widok, widnokrąg jej serca zasnuł się deszczowemi chmurami grożących jej dni udręki. Jeśli lituję się nad nią i wyzwalam ją z jej trosk, nacóż tedy urodziłem się mężczyzną?

Prawdziwą przyczyną mojej ckliwości jest to, iż me żądanie przypadkowo tyczy się pieniędzy. Trąci to żebractwem, gdyż pieniądze należą do mężczyzny, a nie do kobiety. To dlatego musiałem postawić tak wielką cyfrę. Tysiąc, czy dwa, zakrawałoby na kradzież tuzinkową. Pięćdziesiąt tysięcy ma cały rozmach romantycznego zbój nictwa.

Lecz, ach, bogactwa powinienem rzeczywiście posiadać! Tyle moich pragnień musiało było utknąć, raz po razu, na drodze do urzeczywistnienia, poprostu z braku pieniędzy. Mnie to nie przystoi! Gdyby mój los był tylko niesprawiedliwy, możnaby to wybaczyć — lecz jego zły smak jest nie do darowania.. To jest nietylko kłopotliwe, żeby komuś takiemu, jak ja, brakło dowcipu, jak zapłacić komorne, albo by troskliwie musiał wyliczać pieniądze za bilet kolejowy Pośredniej klasy — to już prostactwo!

Jest zupełnie oczy wistem, że rodzinne dobra Nik-hila są dla niego czemś zbytecznem. Dla niego nie byłoby zgoła nieprzystojne być biednym. Chętnieby ciągnął w podwój nem jarzmie ubogiej skromności wraz z swoim nieocenionym mistrzem.

Chciałbym mieć, tak na jeden raz, możność rozrzucenia pięćdziesięciu tysięcy rupij na służbę kraju i dla zadowolenia siebie samego. Urodziłem się bogaczem i to jest mój wielki sen, aby się pozbyć tego przebrania ubóstwa, choćby to było jedynie na jeden dzień i ujrzeć się w swej prawdziwej postaci.

Mam jednak poważne obawy co do tego, czy Bimala kiedy zdobędzie w swe posiadanie tych pięćdziesiąt tysięcy rupij, i że przypuszczalnie to, co otrzymamy rzeczywiście, wyniesie zaledwie tysiąc czy dwa. Niech będzie. Mądry człek zadawala się pół-bochenkiem lub jakimś ułamkiem, jeśli tak wypadnie, raczej, niż bez-chlebem.

Muszę później powrócić do tych swoich osobistych rozmyślań. Nadchodzi wiadomość, że potrzeba mnie natychmiast. Coś zaszło złego...

Okazuje się, że policja doszła po nitce do tego, kto zatopił dla nas łódź Mirdżana. Był to pewien stary złoczyńca. Są na jego tropie, lecz on powinien być zbyt doświadczoną sztuką, żeby co wyśpiewać. Coprawda, nigdy się nie wie. Nikhil się zawziął, a jego rządca może nie będzie zdolny zmusić rzeczy pójść należytym torem.

— Jeśli wpadnę w kłopoty, panie, — rzekł rządca, kiedym się z nim widział, — będę musiał Pana wciągnąć!

— Gdzież są te sidła, na które może mnie pan schwytać? — spytałem.

— Mam list od pana, a kilka od Amulji Babu.

Nie przewidziałem, że ów list, oznaczony ,,pilne“, co przynagliło mnie do spiesznej nań odpowiedzi, był pilnie potrzebny jedynie do tego celu! W pewnych rzeczach dostaję dobrą nauczkę.

Sęk w tern, że trzeba przekupić policję i dać stul-gębne Mirdżanowi za jego czółno. Okazuje się również, że wiele kosztów tego naszego ojczyźniaczego narażania 2awędruje jako zysk w kieszeń rządcy Nikhila. Niema co, muszę na teraz zamknąć na to oczy, bo czyż nie krzyczy on Bande Mataram tak krzepko, jak ja sam?

Tego rodzaju roboty musi się zawsze trzymać w cieknących statkach, które przepuszczają tyle, ile zatrzymują. Wszyscy posiadamy jakiś ukryty skarb obyczajnego osądu, nagromadzony hen w głębi nas, przeto miałem ochotę wpisać w ten dziennik piorunowanie przeciw niepolegalności naszych rodaków. Lecz, o ile istnieje jaki bóg, muszę mu z wdzięcznością uznać, iż dał mi trzeźwo patrzący umysł, który niczemu zewnątrz ani wewnątrz nie pozwala pozostać mglistem. Mogę łudzić drugich, ale nie siebie. Przeto nie mogłem się dłużej gniewać.

Cokolwiek jest prawdziwe, nie jest ani złe, ani dobre, lecz poprostu prawdziwe, a tem jest Wiedza. Jezioro jest tylko pozostałością wody, która nie została wessana w ziemię. Pod nabożnem głoszeniem Bande Mataram, jak wogóle na dnie wszelkich światowych przedsięwzięć, leży warstwa mułu, z której wchłaniającą siłą trzeba się liczyć koniecznie. Rządca weźmie, czego mu potrzeba; ja również mam swe własne potrzeby. Te mniejsze potrzeby tworzą część potrzeb wielkiej Sprawy — konia trzeba karmić, a koła smarować, jeśli jazda ma iść gładko!

Krótko mówiąc, musimy mieć pieniądze i to szybko. Musimy brać, co nam wpadnie najprędzej, gdyż na czekanie nie możemy sobie pozwolić. Wiem, że cierpliwy często prześcignie rączego; że za dzisiejsze pięć tysięcy wogóle przepadnie jutrzejsze pięćdziesiąt tysięcy. Lecz muszę ponieść karę. Czyż nie powtarzałem często Nikhilowi, że ci, którzy chodzą ścieżkami wyrzeczenia/nigdy nie wiedzą, co to jest poświęcenie? To my, ludzie chciwi, musimy poświęcać naszą chciwość na każdym kroku!

Z śmiertelnych grzechów człeczych, Pożądanie jest dla tych, którzy są mężczyznami — lecz Złuda, która właśnie jest tylko dla tchórzów, wstrzymuje ich. Ponieważ złuda wikła ich w przeszłość i przyszłość, jest istnym czartem, plączącym ich kroki w teraźniejszości. Ci, którzy wiecznie wytężają uszy na zew z oddali, aby niedosłyszeć zwu czegoś, co zagraża tuż, są niby Sakuntala, pogrążona we wspomnieniach o swym kochanku. ¹ Gość przychodzi bez zapowiedzi, i oto spada klątwa, pozbawiając ich tego właśnie, czego pożądali.

Onegdaj uścisnąłem dłoń Bimali, a to dotknięcie wzburza jeszcze jej duszę, tak samo, jak drga w mojej. Nie wolno drżenia jej uśmiercać przez powtórzenie, gdyż to, co teraz jest gędźbą, zstąpi do czynności li-tylko rozumowej. W tej chwili niema w jej duszy miejsca na pytanie ,,Czemu?“ Przeto nie wolno mi Bimali — która

S. T.

¹ Sakuntala, skoro król, jej kochanek, wrócił do swego królestwa, obiecując posłać po nią, tak zatraciła się w myślach o nim, że nie posłyszała wołania swego gościa pustelnika, który też ją za to przeklął, rozkazując, aby przedmiot jej miłości zupełnie o niej zapomniał.

jest jednem z tych stworzeń, dla których ułuda jest konieczną — pozbawiać pełnego tejże zasobu.

Co do mnie, mam jeszcze tyle do roboty, że muszę być narazie zadowolony pianą winnej czary namiętności. O człowieku pożądania! Okiełzaj swą żądzę i ćwicz swą dłoń na harfie ułudy, aż będziesz umiał wydobyć wszelkie czułe odcienie podszeptu. Nie pora wysączać czarę aż do dna.

IX.

PRACA nasza posuwa się szybko. Lecz chociaż ochrypliśmy od wołania, ogłaszając, że muzułmanie są naszymi braćmi, doszliśmy do przeświadczenia, że nigdy nie będziemy zdolni przeciągnąć ich całkiem szczerze na swoją stronę. Trzeba ich zatem zgnieść doszczętnie i dać im poznać, że zwierzchnikami jesteśmy my. Teraz pokazują zęby, lecz pewnego dnia będą, niby oswojone niedźwiedzie, tańczyć, jak my zagramy.

— Jeśli pomysł utworzenia Zjednoczonych Indyj jest słuszny — zarzuca Nikhil — to muzułmanie są ich nieodzowną częścią.

— Owszem, — rzekłem, — lecz musimy ich miejsce znać i na tern miejscu ich trzymać, inaczej będą ciągle sprawiali nam kłopot.

— Zatem chcesz wywołać kłopot dla uniknięcia kłopotu?

— Jakiż więc jest twój plan?

— Istnieje tyiko jeden, dobrzê żilany, Sposób: unikania sporów — rzekł Nikhil znacząco.

Wiem, że niby opowiastki, pisane przez dobrych ludzi, rozmowa z Nikhilem kończy się zawsze obrokiem duchowym. Dziwnem w tern jest to, że on, z całą swą poufałością względem obyczajnych wskazówek, jeszcze w nie wierzy. Jest on niepoprawnym ucznia-kiem. Jego jedyną zasługą jest jego szczerość. Nieszczęściem z takimi ludźmi jest to, że nie chcą oni przypuścić zakończenia nawet z chwilą śmierci, lecz wciąż wpatrują się w coś, co potem.

jeślibym tylko

Długo już żywiłem plan, który mógł go wykonać — wznieci ogień w całym kraju. Prawdziwy patrjotyzm nigdy nie wybuchnie wśród naszych ziomków, o ile swej Macierzy nie będą sobie mogli uzmysłowić. Musimy zrobić z niej boginię. Moi towarzysze dostrzegli rzecz odrazu.

— Wymyślmy jakiś przybliżony obraz! —zawołali — Nie wystarczy, jeśli go wymyślicie — napomniałem ich. — Za wyobrazicielkę tej krainy musimy przyjąć jedną z już krążących podobizn — hołd ludu musi płynąć ku niej głęboko wyrytemi korytami obyczaju.

Lecz Nikhil musi koniecznie rozprawiać nawet

o tern.

— Nie wolno nam szukać pomocy w ułudach — rzekł do mnie niedawno, — dla tego, w co wierzymy, jako w sprawę słuszną.

ï)la umysłów niższych ułudy są konieczilê —» rzekłem — a do tej klasy należy większa część świata. To dlatego wynosi się w każdym kraju bóstwa, aby utrzymywać ułudy ludu, choć ludzie są jedynie aż nazbyt świadomi ich słabości.

— Nie — odpowiedział. — Bóg jest konieczny, aby usuwać nasze ułudy. Bóstwa, które je utrzymują przy życiu, są kłamnemi bożkami.

— Cóż z tego? Jeśli potrzeba, lepiej wezwać nawet kłamnego bożka, niż pozwolić, by dzieło ucierpiało. Nieszczęściem dla nas, nasze ułudy są dość żywotne, lecz my nie wiemy, jak zużyć je do naszego celu. Spójrz na Brahminów. Naprzekór temu, że odnosimy się do nich, jak do półbogów, i niezmordowanie podejmujemy pył z ich stóp, są oni siłą, idącą na marne.

— Zawsze będzie wielka klasa ludzi, wydanych na świat, aby pełzali; ludzi, których nie można pobudzić do jakiegokolwiek czynu, jeśli pył z czyichś stóp nie oprószy ich: czy to ich głów, czy pleców. Jaka szkoda, że po zachowaniu Brahminów w naszej zbrojowni przez wszystkie te wieki — ostrymi i do usług — nie można zużytkować ich do tego, by zniewolić ten motłoch w czasie naszej niedoli.

Lecz wtłoczyć to wszystko w głowę Nikhilowi jest niemożliwością. Ma on takie uprzedzenie na korzyść prawdy — jak gdyby taka przedmiotowa rzeczywistość istniała naprawdę. Jakże często usiłowałem wytłumaczyć mu, że gdzie nieprawda istnieje naprawdę, wtedy zaprawdę ona jest prawdą. W dawnych dniach rozumiano to w naszym kraju, przeto miano odwagę oświadczać, że dla owych ludzi małego rozumienia nieprawda jest prawdą. Dla tych, którzy mogą naprawdę wierzyć, że ich ziemica jest boginią, jej obraz będzie zastępował prawdę. Z naszą naturą i naszemi przekazaniami jesteśmy niezdolni uzmysłowić sobie naszej ziemi, jaką ona jest, lecz w jej obraz możemy uwierzyć łatwo. Tym, którzy chcą spełnić rzeczywiste dzieło, nie wolno przeoczać tego pewnika.

Nikhil wpadał jedynie w podniecenie.

— Ponieważ straciliście zdolność chodzenia ścieżką zdobywania prawdy, — wołał — czekacie, aż spadnie z nieba jakaś cudowna łaska! To dlatego, gdy wasza służba dla kraju narobiła zaległości w ciągu stuleci, na tyle tylko potraficie się zdobyć, aby robić z niej obraz i wyciągać doń dłonie w oczekiwaniu niezasłużonych łask.

— Chcemy dokonać niemożliwego — rzekłem, — przeto nasz kraj musi się koniecznie zmienić w boga.

— Chcesz powiedzieć, że nie macie serca dla zadań możliwych — odrzekł Nikhil. — Cokolwiek już jest, należy pozostawić w pokoju; wszakże musi nastąpić nadprzyrodzony wynik.

— Słuchaj, Nikhil — rzekłem wreszcie, ostatecznie zniecierpliwiony. — To co mówisz, jest dość dobre, jako obyczajne nauki. Te pojęcia miały zastosowanie jako mleko dla niemowląt na pewnym stopniu ludzkiego roz-

woju, lecz nie wystarczą już teraz, iż człowiek dostał zębów. Czyż nie widzimy na własne oczy, jak rzeczy, o których posiewie aniśmy nigdy nie śnili, puszczają pędy na wsze strony? Jaką siłą? Siłą boskości w naszym kraju, która się oto ujawnia. Rzeczą genjusza wieku jest nadać swój obraz tej boskości. Genjusz nie rozprawia, tylko stwarza. Ja jedynie nadaję kształt wyobrażeniom kraju. Rozgłoszę dokoła, że bogini zesłała na mnie sen. Powiem Brahminom, że zostali naznaczeni j ej kapłanami i że ich upadek został spowodowany ich niespełnianiem obowiązku, a mianowicie niedbałością o należyte oddawanie jej czci. Mówisz, że będę wypowiadał kłamstwa? Nie, mówię ci, to jest prawda; co więcej, prawda, na którą kraj czekał tak długo, aby ją poznać z moich ust. Gdybym tylko mógł zyskać sposobność, by wyjawić swe posłannictwo, ujrzałbyś wynik godny podziwienia.

— Boję się tylko, — rzekł Nikhil — że mój żywot jest ograniczony, zaś wynik, o którym mówisz, nie jest wynikiem ostatecznym. Będzie to miało dalsze skutki, które mogą nie być bezpośrednio widoczne.

— Ja — rzekłem — szukam jedynie wyniku, należącego do dnia dzisiajszego.

— Wynik, jakiego ja szukam, — odpowiedział Nikhil — należy do wszech-czasu.

Nikhil może uczestniczył był również w największym darze Bengalu: wyobraźni, lecz pozwolił ją zacienić i prawie zabić zamorskiej sumienności. Spójrz oto na

Cześć Durgi, którą Bengal wyniósł nä takie wyżyny. To jest jedno z jego największych dzieł. Mógłbym przysiąc, że Durga jest polityczną boginią i wymyślono ją, jako obraz Śakti patrjotyzmu w czasie, gdy Bengal modlił się o wyzwolenie z pod muzułmańskiego panowania. Jakiejże innej dzielnicy Indyj udało się dać tak przedziwnie wzrokowy wyraz wzniosłości swego zamierzenia?

Nic nie zdradziło dobitniej braku boskiego daru wyobraźni Nikhila, jak dana mi przezeń odpowiedź:

— W ciągu muzułmańskiego panowania, — rzekł — plemiona Maratha i Sikh żądały owoców z gałęzi, jakich same dosięgły. Bengalczyk zadowalał się włożeniem broni w dłonie swej bogini i szeptaniem ku niej zaklęć; a skoro jego ziemicy nie poszczęściło się być rzeczywiście boginią, jedynym plonem, jaki zdobył, były ścięte łby kóz i wołów ofiarnych. W dzień, kiedy będziemy szukać dobra kraju na ścieżce sprawiedliwości, Ten, który jest większy, niż nasza ziemica, udzieli nam prawdziwego używania.

W tern całe nieszczęście, że słowa Nikhila, przelane na papier, brzmią tak pięknie. Moje jednak słowa nie są na to, aby je szkrabać na papierze, lecz mają być ryte na sercu kraju. Pandit tłoczy swą Rozprawę o Rolnictwie czernią drukarską; ale rolnik ostrzem swego pługa wtłacza swój mozół głęboko w ziemię.

X.

KIEDY nazajutrz zobaczyłem się z Bimalą, uderzyłem w górny ton bez dalszych korowodów.

— Czy staliśmy się zdolni, — zacząłem — uwierzyć calem sercem w boga, dla którego czci rodziliśmy się przez wszystkie te miljony lat, aż rzeczywiście uczynił się dla nas widzialnym?

— Jakże często mówiłem pani, — ciągnąłem dalej, — iż gdybym jej nie był ujrzał, nigdybym nie poznał, jako Jedno, całej mej ziemicy. Nie wiem jeszcze, czy pani należycie mnie rozumie. Bogowie są niewidzialni tylko w niebiosach — na ziemi ukazują się śmiertelnikom.

Bimala spojrzała na mnie w jakiś dziwny sposób, odpowiadając poważnie:

— Owszem, rozumiem cię, Sandipie. — Wtedy to pierwszy raz nazwała mnie po prostu Sandipem.

— Kryszna, — ciągnąłem, — którego Ardżuna zwykle uważał tylko za woźnicę swego rydwanu, miał również swą postać całkowitą, której widzenie Ardżuna nadto miał pewnego dnia, a wówczas ujrzał Prawdę. Ja też ujrzałem Całkowitą Postać pani i to w mojej ziemi. Ganges i Brahmaputra są łańcuchami złota, które raz po raz wiją się wkrąg twej szyi; w wisiorach puszcz na dalekich brzegach ciemnych wód rzeki ujrzałem twoje maścią czernione rzęsy; zmienna jaśń twej Sari drga przedemną grą światła i cienia wśród kołyszących

się pędów zielonego zboża; a lśniący żar słoneczny, który każe całemu krajowi leżeć dysząc nakształt czerwono- języcznego lwa na pustyni, nie jest niczem in-nem, jak tylko twym okrutnym blaskiem.

— Od chwili, kiedy bogini raczyła się objawić swemu czcicielowi w tak przedziwnej postaci, moją rzeczą jest głosić jej cześć po naszym kraju, a nasza ziemica otrzyma nowe życie. ,,W świątyni po świątyni stawiamy twój obraz“¹. Lecz tego nasz lud jeszcze sobie w pełni nie uświadomił. Przeto chciałbym wołać od nich w twem imieniu i powierzyć ich hołdom obraz, od którego nikt nie będzie zdolny odwrócić wiary. Ach, daj mi tę łaskę, tę siłę!

Powieki Bimali były spuszczone, a ona zesztywniała na swem krześle, niby posąg z kamienia. Gdybym ciągnął dalej, wpadłaby w trans. Kiedy przestałem mówić, otwarła szeroko oczy i wyszeptała z utkwionym wzrokiem, jakgdyby jeszcze oszołomiona:

— O Wędrowcze na ścieżce Zniszczenia! Któż potrafi powstrzymać twój postęp? Czyż nie widzę, iż nikt nie powinien stawać na drodze twych pożądań ? Królowie winni złożyć swe korony u twoich stóp; bogacz winien śpiesznie otworzyć swój skarbiec na twe przyjęcie; ci, którzy nie mają nic więcej, winni błagać, aby im pozwolono położyć żywot. O mój królu, mój boże! Coś ujrzał we mnie, nie wiem, lecz ja ujrzałam bezmiar

R. T.

¹ Urywek z ,,Bande Mataram”, narodowego śpiewu, utworu Bankima Czetterdzi’ego.

twej wielkości w mojem sercu. Kimże jestem, czemże jestem wobec niej? Ach, straszliwa siło Spustoszenia! Nigdy nie będę żyć naprawdę, aż ona zgładzi mnie do szczętu! Nie mogę znieść tego dłużej, serce mi pęka!

Bimala zsunęła się z krzesła i upadła mi do stóp, czepiając się ich, a potem poczęła łkać, łkać i łkać.

Doprawdy, hypnotyzm jest czarem, który może podbić świat. Nie materjalne siły, nie broń — lecz właśnie tazłuda nieodpartego wmówienia. Któż twierdzi: „Prawda winna zwyciężyć?“ ¹ W końcu zwycięży złuda. Bengalczyk rozumiał to, skoro wymyślił obraz owej dziesięcio-rękiej bogini na grzbiecie lwa i rozszerzył jej cześć po kraju. Bengal musi teraz stworzyć nowy obraz, aby zakląć i podbić świat. Bande Mataram!

Łagodnie podniosłem Bimalę z powrotem na jej krzesło i, aby kuć żelazo, póki gorące, zacząłem znów bez straty czasu:

— Królowo! Boska Matka włożyła na mnie obowiązek zaprowadzenia jej czci w kraju. Niestety jestem ubogi.

Bimala była jeszcze rozogniona, oczy miała zamknięte, a słowa jej brzmiały niewyraźnie, gdy odpowiadała :

— Ty ubogi? Czyż wszystko, co każdy posiada, nie jest twojem? Na co są wszystkie moje szkatułki, pełne klejnotów? Zedrzyj ze mnie wszystko złoto i kamienie dla swojej czci. Mnie one na nic.

R. T.

¹ Miejsce z Upaniszad.

Raz już Bimala ofiarowała swe ozdoby. Nie mam zwyczaju zakreślania granic, lecz tu zakreślić musiałem granicę. ¹ Wiem, dlaczego czułem wahanie. Rzeczą mężczyzny jest dawać kobiecie ozdoby; branie ich od niej obraża jego męskość.

Lecz ja muszę zapomnieć o sobie samym. Czyż to ja je biorę? One są dla Boskiej Macierzy, aby je w hołdzie wysypać u jej stóp. Ach, lecz to musi być wielka uroczystość czestwy, jakiej kraj nigdy jeszcze nie oglądał. Muszę być kopcem granicznym w naszych dziejach. To będzie mój najwyższy zapis dla Narodu. Ciemni ludzie czczą bogów. Ja, Sandip, ich stworzę.

Lecz to wszystko jest krzykiem jutra. Cóż względem pilnie bezpośredniego? W ostateczności trzy tysiące są nieodzownie konieczne — pięć tysięcy wystarczyłoby gładko i pięknie. Lecz jakże mi do licha wspominać o pieniędzach po tak wysokim wzlocie, w jakiśmy dopiero co się wzbili? A jednak czas jest drogi.

S. T.

Zdusiłem stopą całe wahanie, skacząc prosto

z mostu.

— Królowo! Nasz trzos jest pusty, nasze dzieło zagrożone jest upadkiem.

Bimala tupnęła. Odgadłem, że myśli o tych niemożliwych pięćdziesięciu tysiącach rupij. Jakiż ciężar musiała dźwigać w swem łonie, mozoląc się pod nim, być może, w ciągu bezsennych nocy! Cóż ma jeszcze, czemby mogła wyrazić mi swój hołd miłosny? Powstrzymana od złożenia swego serca u moich stóp, pragnie tę sumę pieniężną, tak dla niej beznadziejnie wielką,, uczynić dźwigarem swych uwięzionych uczuć. Myśl o tern, co musiała przejść, przenika mnie bólem; gdyż teraz jest całkowicie moją. Szarpnięcie dla wyrwania rośliny z korzeniami przeszło. Teraz trzeba tylko troskliwej pieczy i karmienia.

— Królowo! — rzekłem, — tych pięćdziesięciu î tysięcy nie potrzeba tak osobliwie zaraz. Obliczam, î że pięć tysięcy, a nawet trzy, będzie na razie î dosyć.

To zniżka odprężyła jej serce.

rzekła dźwię-

— Przyniosę panu pięć tysięcy, kiem, który zdawał się niby jakiś wybuch pieśni; pieśni, którą śpiewała Radhika z liryk Waiśnawy:

Dla mego kochanka wplotę we włosy Kwiat, co równego nie ma w światach trzech!

To ten sam dźwięk, ten sam śpiew: „Przyniosę pięć tysięcy!“ — ,,Ten kwiat wplotę we włosy!“

Tę barwę brzmienia wywołuje ciasna powłoka fletni. Nie mogę pozwolić, aby napór zbyt wielkiej żądzy zgniótł trzcinę, gdyż wtedy, jak się obawiam, gędźba ustąpi miejsca pytaniom: „Czemu?“ — ,,Naco tyle?“ — ,, Jak mam je zdobyć?“ — ani jedno słowo z tego nie będzie współbrzmiało z tern, co śpiewała Radhika! Tak, jak mówiłem, jedynie ułuda jest rzeczywistą — to jest sama fletnia; podczas gdy prawda jest zaledwie jej pustą dziurą. Nikhil ostatnio poczuł smak tej szczerej pustki — można to widzieć na jego twarzy — co mnie nawet boli. Lecz to było chlubą Nikhila, iż żądał Prawdy, podczas gdy moją było: nigdy nie wypuścić z ręki ułudy. Każdy zastosował się do swego smaku, więc czemuż narzekać?

Aby utrzymać Bimalę w rozrzedzonem powietrzu szczytności, urwałem dalszy roztrząs nad temi pięcioma tysiącami rupij. Wróciłem do rozpraszającej złe duchy bogini i do jej czci. Kiedy należało urządzić uroczystość i gdzie? W Ruimari, w dobrach Nikhila, odbywa się co roku wielki jarmark, gdzie gromadzą się setki tysięcy pielgrzymów. Tam będzie szerokie pole do zapoczątkowania czci naszej bogini.

Bimalę ogarniał namiętny zapał. Nie było to już palenie obcych tkanin lub ludowych spichrzów, więc nawet Nikhil nie mógłby nic zarzucić — tak myślała. Lecz ja uśmiechnąłem się w duchu. Jak mało te dwie osoby, które przebywały z sobą dzień i noc przez całych dziewięć lat, znają się nawzajem! Znają może conieco

swego domowego życia, lecz kiedy chodzi o sprawy zewnętrzne, okazuje się, że są poprostu na morzu. Żywiły wiarę, że zestrój domu z tern, co jest nazewnątrz, stanowi jakąś doskonałość. Dzisiaj uświadamiają sobie na swą szkodę, że zapóźno już naprawiać zaniedbanie lat i pragnąć je zestroić teraz.

Co mnie to obchodzi!? Niechaj ci, co popełnili pomyłkę, poznają swój błąd, uderzając się o świat. Czemu j a mam się trapić ich położeniem? Na teraz uważam za nudne kazać tak Bimali dłużej bujać, niby balon na uwięzi, w nadpowietrznych warstwach. Wolę przejść nawylot, dzierżąc sprawę w ręku.

Gdy Bimala wstała, aby odejść i zbliżyła się do drzwi, zauważyłem, niby najzupełniej mimochodem:

— Zatem, co do tych pieniędzy...

Bimala zatrzymała się i odwróciła, mówiąc:

— Z końcem miesiąca, gdy nasze osobiste płace będzie się miało...

— Boję się, że będzie to sporo zapóźno.

— Kiedyż więc potrzeba ich panu?

— Jutro.

— Jutro będzie je pan miał.

OPOWIEŚĆ NIKHILA.

X.

MIEJSCOWYCH dziennikach zaczęły się ukazywać artykuły i listy przeciwko mnie; doniesiono mi, że za niemi mają pójść karykatury i paszkwile. Bryzgają strumienie dowcipu i humoru, a kłamstwa, rozszerzane w ten sposób, wprawiają w drgawki cały kraj. Wiedzą, że posiadają wyłączne prawo rzucania błotem, i że niewinny przechodzień nie może ujść niezbrukany.

Powtarzają, że mieszkańcy moich dóbr, od najwyższego do najniższego, sprzyjają Swadeśi, lecz nie śmieją się z tern oświadczyć z obawy przede mną. Kilku, którzy byli dość śmiali, aby mi się postawić, poczuło w pełni surowość mego prześladowania. Jestem w taj nem przymierzu z policją, a w osobistej styczności z wyższymi urzędnikami, a te moje usilne zabiegi, aby do odziedziczonego tytułu dodać jakiś zagraniczny, zarobiony przez siebie samego, nie pójdzie, ich zdaniem, na marne.

Z drugiej strony, dzienniki pełne są wielby dla owych oddanych synów Macierzy, zemindarów Kundu I Cząkrąwąrti. Gdyby tylko, mówią, kraj miał był nieçq

O'

więcej takich niezachwianych patrjotów, manczesterskie tkalnie byłyby musiały zagrać same sobie pieśń pogrzebową na nutę Bandę Małaram.

Potem przychodzi list, pisany krwawo-czerwonym atramentem, podający listę zdradzieckich zemindar ów, których skarbce spalono, gdyż odmówili pomocy Sprawie. Święty Ogień (mówi list dalej) został podniesiony do swego zbożnego zadania oczyszczenia kraju; a również inne czynniki pracują nad tern, aby ci, którzy nie są prawdziwymi synami Macierzy, przestali uciskać jej łono. Podpis jest oczywistym nom-deplnme.

Domyśliłem się, że to spjawka naszych miejscowych słuchaczy. Posłałem więc po kilku z nich i pokazałem im ów list.

B. A. poważnie zawiadomił mnie, że oni również słyszeli, iż utworzył się związek rozpaczliwych patrjotów, którzy nie będą liczyli się z niczem, byle tylko powodzeniu Swadeśi usunąć wszelkie przeszkody.

— Jeżeli, — rzekłem, — choć jeden z naszych krajanów ulegnie tym gnębiącym innych rozpaczliwcom, to będzie to zaiste klęską naszego kraju!

— Nie rozumiemy cię, Maharadżo — rzeki słuchacz historji.

— Nasz kraj, — usiłowałem wyjaśnić, — doprowadzono do progu śmierci li-tylko lękiem — od lęku przed bogami, aż do lęku przed policją; a jeśli wy za-poczynacie, w imieniu wolności, lęk przed jakimś innym straszakiem, jakkolwiek ten może się nazywać; jeśli

chcecie wznieść swój zwycięski proporzec na tchórzostwie kraju zapomocą ucisku z góry, tedy żaden prawdziwy miłośnik kraju nie może przychylić się do waszego postanowienia.

— Czy istnieje jaki kraj, panie, — ciągnął dalej słuchacz historji, — gdzie uległość Rządowi nie jest wynikiem lęku?

— Wszelką wolność, jaka istnieje w jakimś kraju, — odrzekłem, — można mierzyć rozpiętością tego panowania lęku. Gdzie jego groźbę ograniczono do tych, którzyby chcieli rozlewać krew, kaleczyć lub łupić, tam Rząd może oznajmić, że uwolnił człowieka od gwałtowności człowieka. Lecz jeśli lęk służy do narzucania prawideł, jak ludzie mają się ubierać, gdzie powinni kupować, lub co muszą jeść, wtedy jest to skraj nem zlekceważeniem człowieczej wolnej woli i doszczętnem zniszczeniem człowieczeństwa.

— Czyż takiego przymuszania osobniczej woli nie widać również w innych krajach? — ciągnął dalej słuchacz historji.

— Któż temu przeczy? — zawołałem. — Niestety w każdym kraju człowiek zniszczył samego siebie do tego stopnia, iż pozwolił rozplemić się niewolnictwu.

— Czyż to raczej nie wskazuje, — wtrącił Magister Sztuk, — że handel niewolnikami jest wrodzony człowiekowi — jest podstawową cechą jego natury?

— Sandip Babu wyjaśnił całą sprawę, — rzekł któryś ze stopniem. — Dał nam przykład Harisza

Kundu, twego sąsiedniego zemindar a. W jego majątku nie mógłbyś wyszperać ani jednej uncji obcej soli. Czemu? Ponieważ zawsze rządził żelazną dłonią. Gdy chodzi o tych, którzy są niewolnikami z natury, brak silnego zwierzchnika jest największą ze wszystkich klęsk.

— Tak jest, panie! — przyznał któryś z niższym stopniem ; — czyż nie słyszał o tym wrzaskliwym dzierżawcy Czakrawarti’ego, innego zemindar a tuż obok — jak zastosowano doń prawo, aż doprowadzono go do ostatniej nędzy? Kiedy wreszcie został, nie mając co włożyć do ust, postanowił sprzedać srebrne ozdoby swej żony, lecz nikt nie śmiał ich kupić. Wtedy rządca Czakrawarti’ego ofiarował mu za wszystko pięć rupij. Były warte powyżej trzydziestu, ale musiał przyjąć, albo umrzeć z głodu. Odebrawszy od niego zawiniątko, rządca z zimną krwią oświadczył, że owe pięć rupij zapisze się na jego czynsz. Wydało nam się, jako-byśmy po tym wypadku nie mieli nic więcej do czynienia z Czakrawartim i jego rządcą, lecz Sandip rzekł nam, że gdybyśmy odrzucili tych wszystkich ludzi żywych, wypadłoby nam chyba zaprząc wraz do roboty zwłoki z ciałopalnych pól. Ci żywi męże (wykazywał) wiedzą, czego chcą i jak to zdobyć —urodzili się władcami. Owi, którzy nie wiedzą, czego pożądać dla siebie, muszą żyć stosownie do pożądań takich, jak tamci, lub umrzeć mocą tamtych. Sandip Babu przeciwstawiał ich — Kundu i Czakrawarti’ego — tobie,

Maharadżo. Tobie, mówił, wraz z twemi dobremi chęciami, nigdy się nie powiedzie zakrzewić Swadeśi na twoim obszarze.

— Mojem pożądaniem, — rzekłem, — jest zakrzewić coś znacznie większego, niż Swadeśi. Ja nie staram się o martwe osterwy, lecz żywe drzewa — a tych wzrost zajmie wiele czasu.

— Boję się, panie, — zadrwił słuchacz historji, — że nie zdobędziesz ani osterwy, ani drzewa. Sandip Babu słusznie naucza, że kto chce zdobyć, musi porwać. Zabiera on nas wszystkich niekiedy na naukę, gdyż krążą liczmany, do których nas przyuczono w szkole. Widziałem na własne oczy, że kiedy poborca czynszów Ha-risza Kundu zastał jednego z dzierżawców bez grosza na zapłacenie czynszu, był zmuszony sprzedać jego młodą żonę. Kupców nie brakło i żądanie zcmindara zostało zaspokojone. Mówię ci, Panie, widok niedoli tego człowieka nie dał mi spać po nocach. Lecz im bardziej się w to wczuwałem, tern więcej uświadamiałem sobie, że człowiek, który wie, jak wydobyć pieniądze, o które mu chodzi, nawet sprzedając żonę swego dłużnika, jest człowiekiem lepszym, niż ja. Wyznaję, że to jest nad moje siły— ja jestem człowiek słaby, moje oczy napełniają się łzami. Jeśli kto może zbawić nasz kraj, to tylko ci Kundowie, ci Czakrawarci i ich urzędnicy.

Byłem wstrząśnięty do żywego.

—• O ile to, co mówicie, jest prawdą, — zawołałem, — to widzę, że jedynem zadaniem mego życia musi być zbawić kraj od tych właśnie Kundów, Czakrawartich i ich urzędników. Niewolnictwo, które weszło nam do szpiku kości, wybucha przy tej sposobności, jako straszliwe gnębicielstwo. Tak was przyzwyczajono do podlegania panowaniu z powodu lęku, że uwierzyliście, iż czynić innych podległymi jest pewnego rodzaju re-ligją. Moja walka winna zwrócić się przeciw tej słabości, temu niegodziwemu okrucieństwu!

Te rzeczy, które są tak proste dla zwykłych ludzi, stają się tak zawiłe w umysłach naszych bakałarzy i magistrów, których historyczne matactwa zdają się mieć na celu jedynie torturowanie prawdy.

XI.

TRAPIĘ się tą rzekomą ciotką Panczu. Będzie trudno zbić jej twierdzenia, albowiem, chociaż świadków rzeczywistego zdarzenia może być zaledwie kilku lub wo-góle brak, zawsze da się spiętrzyć niezliczoną ilość dowodów na rzecz, która się nie zdarzyła. Celem tego posunięcia jest oczywiście udaremnić sprzedaż dzierżawy Panczu w moje ręce.

Nie mogąc znaleźć z tego żadnego wyjścia, zamyślałem pozwolić Panczu wziąć trwałą dzierżawę w moich dobrach i zbudować mu na niej chatę. Lecz mistrz mój nie przystał na to. Zarzucił ni, że nie powinienem nad temi niegodziwemi wyczynami przechodzić tak łatwo do porządku, i podjął się zająć tą sprawą osobiście.

— Ty, panie? — zawołałem, ogromnie zdziwiony.

— Tak, ja! — powtórzył.

Nie mogłem jasno odgadnąć, co mój mistrz mógł zrobić, aby udaremnić te prawne kruczki. Tego wieczora — w porze, kiedy zazwyczaj przychodził do mnie, — nie pojawił się. Na moje dochodzenia służący powiedział, że pan opuścił dom, wziąwszy odrobinę rzeczy, spakowanych w małą walizkę, oraz trochę pościeli, przyczem mówił, że będzie z powrotem za kilka dni. Przypuszczałem, że może wybrał się, aby urządzić łowy na świadków w wiosce wuja Panczu. W tym coprawda wypadku byłem pewny, że jego szukanie będzie beznadziejne. ..

Za dnia znajduję zapomnienie w mej pracy. Kiedy nadchodzi jesienne popołudnie, barwy nieba mętnieją, a toż samo uczucia mego ducha. Istnieje wielu na tym świecie, których duchy mieszkają w ceglanych domach — ci mogą pozwolić sobie na lekceważenie tego, co się zwie zewnętrzem. Lecz mój duch żyje na dworze pod drzewami, odbiera bezpośrednio wieści, niesione na wolnych wiatrach, i odpowiada z dna swego serca na wszystkie gędziebne spadki światła i ciemności.

Gdy dzień jaśnieje i świat tłumi się w pościgu za swemi niezliczonemi zadaniami, wydaje się, jakgdyby memu życiu nic więcej nie brakowało. Lecz kiedy barwy nieba więdną i opadają zasłony w oknach niebios, wtedy me serce mówi mi, że wieczór zapada właśnie dla wykluczenia świata, aby oznaczyć czas, kiedy ciemność

ma się wypełnić Jednym. To jest cel, dla którego kojarzą się ziemia, niebo i wody, a ja nie mogę opierać się pojęciu jego znaczenia. Kiedy więc zmierzch głębieje ponad światem, niby spojrzenie ciemnych oczu umiłowanej, wtedy cała ma istota mówi mi, że praca sama nie może być prawdą życia, że praca nie jest wszechbytem i wszech-celem człowieka, gdyż człowiek nie jest poprostu jakimś niewolnikiem, nawet choćby ta niewola była względem Prawdy i Dobra.

Biada, Nikhilu, czyż już na zawsze utraciłeś towarzystwo swej jaźni, która, po ustaniu dziennej pracy, zwykła była wyzwalać się w świetle gwiazd, zanurzać się w bezkresne głębiny nocnej ciemności? Jak strasznie osamotniony jest ten, któremu zbywa towarzystwa w pośrodku różnorakości życia!

Onegdaj, kiedy popołudnie sięgło chwili zetknięcia dnia i nocy, nie miałem żadnej pracy, ni nastroju do pracy, ani nie było mego mistrza, aby dotrzymał mi towarzystwa. Pragnąc mem pustem, przez wiatry nie-sionem sercem uczepić się czegoś, zwróciłem kroki do wewnętrznych ogrodów. Byłem wielkim miłośnikiem złocieni i posiadałem rzędy ich, wszelkich odmian, wzniesione ławicą w wazonikach, naprzeciw jednego z murów ogrodu. Kiedy rozkwitły, wyglądało to, niby bałwąn zieleni, rozpryskujący się w tęczową piafif\ ^pł^TiĄ^y pewien czas, odkąd nie bawiłem w tym zakątku, i by- " \ łem oczarowany radosnem oczekiwaniem na myśl Spotkaniu mych złocieni po naszej długiej rozłące. J ‘ " /I

Kiedy podszedłem, księżyc w pełni właśnie wyzierał z ponad muru, a jego ukośne promienie zostawiały jego podnóże w głębokim cieniu. Zdawało się, jak gdyby podszedł z drugiej strony na palcach i zarzucił ciemności dłonie na oczy, uśmiechając się urwisowsko. Kiedy podszedłem do ławicy złocieni, ujrzałem jakąś postać, rozciągniętą na trawie przedemną. Serce me nagle zabiło. Na odgłos moich kroków owa postać poderwała się również.

Co teraz należało począć? Pytałem się siebie, czy wystarczy śpiesznie zawrócić. Bimala również bezwąt-pienia szukała jakiegoś sposobu ujścia. Lecz jednako niezręcznie było iść czy stać. Zanim mogłem zebrać myśli, Bimala wstała, zarzuciła na głowę koniec swej sari i zwróciła się ku wewnętrznym komnatom.

Ta krótka przerwa wystarczyła, abym mógł sobie uświadomić krwawy ciężar Bimalinej niedoli. Żal mego własnego życia pierzchnął ze mnie w jednej chwili. Zawołałem :

— Bimalo!

Zadrżała i wstrzymała krok, lecz się nie odwróciła. Obszedłem ją i stanąłem przed nią. Jej twarz była w cieniu, światło księżyca padało na moją. Jej oczy były spuszczone, jej dłonie zaciśnięte.

— Bimalo — rzekłem, — czemuż miałbym chcieć trzymać cię stale w tej mojej klatce? Czyż nie wiem że musisz męczyć się i tęsknić ?

Stała cicho, nie podnosząc oczu i me mówiąc

słowa.

— Wiem, — ciągnąłem dalej, — że jeśli uwezmę się trzymać cię w więzach, to całe moje życie sprowadzę jedynie do roli żelaznego łańcucha. Jakąż mógłbym mieć w tern przyjemność?

Milczała dalej.

— Więc — zakończjdem — mówię ci naprawdę, Bimalo, jesteś wolna. Czemkolwiek może byłem, czy nie byłem, dla ciebie, nie chcę ci być przeszkodą. — To rzekłszy, odszedłem ku zewnętrznym komnatom.

Nie, nie, to nie był jakiś szlachetny popęd, ale i nie obojętność.

Poprostu doszedłem do zrozumienia, że nigdy nie będę wolny, póki nie będę mógł wyzwolić. Próbować dźwigać Bimalę, niby owian, wkrąg mej szyi, znaczyłoby dźwigać ciężar, wiszący na mem sercu. Czyż nie modliłem się ze wszech sił, że jeżeli szczęście nie może być mojem, to niech odejdzie; jeśli boleść koniecznie musi być moim udziałem, niech przyjdzie; lecz niechaj nie będę w więzach. Chwytanie tego, co jest nieprawdziwe, jak gdyby było prawdziwe, jest jedynie duszeniem samego siebie. Obym był zbawiony od takiego samo-zniszczenia.

Wszedłszy do pokoju, zastałem czekającego tam mojego mistrza. Moje wzburzone uczucia jeszcze dyszały we limie.

30

'-«o

— Wolność, Panie, — zacząłem prosto z mostu, bez pozdrowienia, czy pytania, — wolność jest najwyższą rzeczą dla człowieka. Nic nie da się z nią porównać, nic na świecie!

Zdziwiony moim wybuchem, mistrz mój patrzył na mnie w milczeniu.

— Z książek nic nie można zrozumieć, — ciągnąłem. — Czytamy w Pismach, iż nasze pożądania są więzami, pętającemi nas tak samo, jak innych. Lecz jakże puste są takie słowa same przez się! Dopiero,rgdy dojdziemy do chwili wypuszczenia ptaka z klatki, możemy sobie uświadomić, jak ptak wyzwolił nas. Cokolwiek my zamykamy w klatce, pęta nas pożądaniem, którego więzy są mocniejsze, niż więzy żelaznych łańcuchów. Mówię ci, panie, tego właśnie świat chybił zrozumieć. Oni wszyscy pragną poprawiać coś zewnątrz siebie samych. Lecz poprawy trzeba jedynie w własnych pożądaniach, nigdzie indziej, nigdzie indziej !

— Sądzimy, — rzekł, — że jesteśmy panami siebie samych, kiedy pochwycimy w swe ręce przedmiot naszych pożądań — lecz rzeczywiście jesteśmy panami siebie tylko wtedy, gdy jesteśmy zdolni wyrzucić nasze pożądania precz z naszych duchów.

— Kiedy to wszystko przełożymy na słowa, — ciągnąłem dalej, — brzmi to, jak wyłysiały przepis; lecz kiedy uświadomimy sobie choć cząstkę tego, spostrzegamy, że to amrita, której napili się bogowie i stali ęię nieśmiertelni. Nie możemy ujrzeć piękna, póki go nie wypuścimy z ręki. To Buddha podbił świat, nie Aleksander ; — brzmi to nieprawdziwie, wyrażone suchą prozą — ach, kiedyż to śpiewać będziemy zdolni? Kiedyż wszystkie te najistotniejsze prawdy wszechświata zajmą stronice drukowanych książek i trysną świętem wywierzyskiem, jak Ganges z Gangotrie?

Nagle przypomniałem sobie o nieobecności mego mistrza w ciągu ostatnich kilku dni i o mej niewiado-mości co do przyczyny tegoż. Czułem się jakoś głupio, kiedym go zapytał:

— A gdzie ty, panie, bawiłeś przez ten cały czas?

— Przebywałem u Panczu, — odpowiedział.

— Doprawdy? — zawołałem. — Tak długo tam byłeś ?

— Tak. Chciałem dojść do porozumienia z kobietą, która się mieni jego ciotką. Trudno ją było przekonać, że może istnieć taki cudak między dobrze urodzonymi, jak ten, który oto szukał u nich gościny. Kiedy spostrzegła, iż rzeczywiście zamierzam zostać, poczęła czuć się raczej zawstydzona.

— Matko, — rzekłem, — nie pozbędziecie się mnie, choćbyście mnie nawet zelżyli! A jak długo ja zostaję, Panczu zostaje również. Bo widzisz, nieprawdaż, iż nie mogę spokojnie patrzyć, jak te maleństwa bez matki wypędza się na ulicę?

Słuchała przez parę dni mego gadania w tym rodzaju, nie mówiąc ani tak, ani nie. Dziś rano ujrzałem, iż pakuje swe manatki.

— Wracamy do Brmdabaru, — rzekła, — chciałybyśmy mieć pieniądze na tę pielgrzymkę. — Wiedziałem, że nie wybiera się do Brindabaru, a również, iż „koszta jej pielgrzymki“ będą znaczne. Zatem przybyłem do ciebie.

— Należy jej wypłacić żądane koszta, — rzekłem.

— Ta stara nie jest w złym gatunku, — ciągnął mój mistrz w zamyśleniu. — Panczu nie był pewny jej kasty i nie chciał pozwolić jej tknąć dzbana na wodę ani wogóle czegokolwiek swego. Ciągle więc z sobą darli koty. Kiedy spostrzegła, że nie sprzeciwiam się jej dotknięciu, poczęła patrzyć na mnie z oddaniem. Jest wspaniałą kucharką! Lecz wszelkie pozostałości szacunku Panczu dla mnie znikły. Aż do końca uważał był, iż jestem przynajmniej prostym sobie człowiekiem. Lecz oto ja narażałem swą kastę bez wstrętu, aby starą pozyskać dla mego celu. Gdybym był próbował zdobyć co na niej, biorąc jej zeznania na spytki, byłoby to co innego. Na sposoby muszą być sposoby. Lecz podstęp kosztem prawowierności, to przekracza jego pobłażliwość.

Bądź co bądź, muszę pobyć kilka dni u Panczu, nawet po wyniesieniu się tej kobiety, gdyż Harisz Kundu może porwać się na jakie djabelstwo. Wyraził się do swoich przybocznych, że zadowolnił się uszczęśliwieniem Panczu ciotką, lecz ja doszedłem szczytu, obdarzając go ojcem. Teraz chciałby widzieć, ilu jego ojców potrafi go wybawić!

4tO

— Może zdołamy go wybawić, może nie, — rzekłem; lecz nawet gdybyśmy mieli zginąć w próbie wybawienia kraju z tysiąca i jeden sideł — religji, obyczaju i sobkostwa — które ci ludzie skrzętnie rozciągają, to przynajmniej umrzemy szczęśliwi.

OPOWIEŚĆ BIMALL

XIV.

Iv/'TO mógł przypuścić, iż tak wiele może się zdarzyć 1 V w tem jednem życiu? Doznaję wrażenia, jakgdy-bym przeszła całe szeregi żywotów; czas leciał tak szybko, że nie czułam wogóle jego ruchu, póki one-gdaj nie przyszedł wstrząs.

Postanowiwszy prosić mego męża o wypędzenie obcych towarów z naszego targu, wiedziałam, iż nie obejdzie się między nami bez wymiany słów. Lecz było to moją silną wiarą, że nie będzie potrzeby odpierać rozumowania rozumowaniem, gdyż w samem powietrzu wkoło mnie unosiło się czarodziejstwo. Czyż tak straszliwy człowiek, jak Sandip, nie runął bezradnie u moich stóp, niby bałt potężnego morza, załamujący się na brzegu? Zaś Amulja, biedny drogi chłopak, kiedy pierwszy raz przybył do mnie, —jakże strumień jego życia spłonął barwami, niby rzeka o brzasku! Naprawdę uświadomiłam sobie, co czuje bogini, spoglądając na promieniejącą twarz swego oddańca.

Z dufnością, zrodzoną z tych dowodów mej mocy, gotowa byłam spotkać męża, niby błyskawicowa chmura. Lecz czem było to, co zaszło? Nigdy przez te dziewięć lat nie widziałam takiego odpychającego, niemiłosiernego wyrazu w jego oczach — niby pustynne niebo — ni kropli litosnej wilgoci własnej, ni nawet żadnej barwy, odbitej od tego, na co spogląda. Takiej doznałabym ulgi, gdyby rozbłysnął jego gniew! Lecz nie mogłam znaleźć w nim nic, czegobym mogła tknąć. Czułam się tak nierzeczywistą, jak jakaś mara — jakaś mara, która, gdy minie, zostawia po sobie jedynie czerń nocy.

W dawnych czasach bywałam zazdrosna o bratową mego męża z powodu jej piękności. Doznawałam wówczas uczucia, że Opatrzność nie dała mi żadnej własnej siły, że cała moc moja polega jedynie na miłości, jaką mąż mój żywił do mnie. Teraz, iż wysączyłam do dna puhar siły i nie mogłabym działać bez jego duru, nagle ujrzałam, iż roztrzaskał się u moich stóp, nie zostawiając mi nic, z czembym mogła żyć.

Jakże gorączkowo usiadłam owego dnia, aby uczesać włosy! Ach, wstydzie, wstydzie mój, ostatni tego wstydzie! Bratowa męża, przechodząc obok, zawołała :

— Haha, Czota Rani! Twoje włosy, zda się, tylko czekać, jak zaczną hasać. Nie pozwól im porwać z sobą twojej głowy.

A potem, onegdaj w ogrodzie, jak łatwo mój mąż zdobył się na oznajmienie, że mnie wyzwala! Lecz czy wolność — próżną wolność — można dawać i przyjmować tak łatwo, jak wszystko inne? Jest to jak gdyby wyzwolenie ryby na niebie — gdyż jakże potrafię poruszać się lub żyć zewnątrz tej atmosfery miłosnej pieczy, jaka mnie zawsze utrzymywała?

Wszedłszy dziś rano do mego pokoju, ujrzałam tylko sprzęty — tylko łoże, tylko lustro, tylko wieszadło — nie owo wszech-przenikające serce, które tam zwykło być ponad wszystkiem. Zamiast tego była wolność, tylko wolność, li-tylko pustka. Wyschłe koryto wodne, z wszystkiemi jego kamieńmi i krzemieńmi, leżało nagie. Ni krzty uczucia, tylko same sprzęty,

Kiedy doszłam do stanu ostatniego pomieszania, pytając się siebie, czy co prawdziwego zostało w mojem życiu, i gdzie to może się ukrywać, przypadkiem spotkałam znów Sandipa. Wtedy życie zderzyło się z życiem i iskry sypnęły się po dawnemu. Oto była prawda, rozhukana prawda — która wpadła i przelała wszelkie groble, prawda, która była tysiąc razy prawdziwsza, niż cała Bara Rani ze swą pokojówką Thako i swemi głupiemi śpiewkami, niż cała reszta ich, tych. co gadali, śmiali się i pętali dokoła.

— Pięćdziesiąt tysięcy! — zażądał był Sandip.

— Cóż to jest pięćdziesiąt tysięcy? — krzyknęło moje odurzone serce. — Będziesz je miał!

Jak je zdobyć, gdzie je zdobyć, to były sprawy drugorzędne, nie warte kłopotu. Spójrz na mnie! Czyż się nie wzniosłam, w jedynem mgnieniu, z mej nicości na jakąś wyżynę ponad wszystkiem? Wszystko powinno więc przyjść na mój zew i moje skinienie. Zdobędę je, zdobędę, zdobędę — nie może być ani cienia wątpliwości.

W ten sposób onegdaj opuściłam Sandipa. Potem, kiedy spojrzałam na siebie — gdzież ono było, to drzewo obfitości? Ach, czemuż zewnętrzny świat tak znieważa serce?

A jednak zdobyć je muszę. Jak? O to nie dbam; gdyż grzechu tu być nie może. Grzech kala tylko słabych; ja z moją Śakti jestem ponad jego dosiągiem. Tylko człowiek pospolity może być złodziejem, król zdobywa i zabiera swój łup prawowity... Muszę wykryć, gdzie jest skarbiec ; kto pobiera pieniądze ; kto go strzeże.

Spędziłam pół nocy, stojąc na zewnętrznym krużganku, spoglądając na rząd budynków służbowych. Lecz jak wydrzeć te pięćdziesiąt tysięcy rupij z pazurów żelaznych zasuw? Gdybym przez jakąś mantr am mogła sprawić, iżby ci wszyscy strażnicy na miejscu padli trupem, nie byłabym się zawahała — tak czułam się bezlitosna.

Lecz podczas gdy cała gromada zbójców zdała się tańczyć pląs wojenny w skłębionym mózgu jego Rani, wielki dom Radży spał w spokoju. Gong strażnika wybijał godzinę po godzinie, a niebo w górze poglądało spokojnie.

Wkońcu posłałam po Amulję.

— Trzeba pieniędzy dla sprawy, — rzekłam doń. — Nie potrafiłbyś wydostać ich ze skarbca?

— Czemu nie? — rzekł, wyprężając pierś.

Niestety! Czyż ja w taki sam sposób nie powiedziałam Sandipowi: ,,Czemu nie?“ Dufność biednego chłopaka nie mogła wzbudzić żadnych nadziej w mojej duszy.

— Jak chcesz to zrobić? — spytałam.

Dzikie plany, jakie zaczął rozwijać, z trudem dałyby się powtórzyć eonaj wyżej na stronicach brukowych piśmideł.

— Nie, Amuljo, — rzekłam surowo, — nie można być dziecinnym.

— Doskonale, — rzekł, — więc pozwól mi przekupić tych strażników.

— Skąd wziąć pieniędzy?

— Mogę złupić bazar, — rzucił bez wahania.

— Daj pokój temu wszystkiemu. Mam moje ozdoby, to ich użyjemy.

— Jednakże, rzekł Amulja, — mam wrażenie, że skarbnika nie da się przekupić. Mniejsza o to, jest inny i prostszy sposób.

— Jakiż to?

— Naco się go dowiadywać? Jest całkiem prosty.

— W każdym razie chciałabym wiedzieć.

Amulja sięgnął do kieszeni i wyciągnął najpierw małe wydanie Dżity, które położył na stole — a potem małą króciczkę, którą mi pokazał, lecz nie rzekł nic więcej.

Okropność! Nie przypuszczałam ani na chwilę, że pragnie zabić naszego dobrego, starego skarbnika. ¹

¹ Skarbnik jest urzędnikiem, który ma najwięcej styczności z paniami zemindar' skie go domostwa, odbierając od nieb

Patrząc na tę szczerą, otwartą twarz, nie przypuściłoby się, aby był zdolny zabić muchę, lecz jakże różne były słowa, które wyszły z jego ust. Jasnem było, iż miejsce skarbnika na świecie nie oznaczało dlań nic rzeczywistego; to była tylko próżnia, bez życia, bez czucia, jedynie ze zdawkowym zwrotem z Dżity: „Kto zabija ciało, nie zabija nic!“

— Co takiego zamyślasz, Amuljo? — zawołałam wreszcie. — Nie wiesz, że ten drogi starzec ma żonę i dzieci i że jest. ..

— Gdzież mamy znaleźć mężczyzn, którzyby nie mieli żon, ani dzieci? — przerwał. — Słuchaj, Maharani, to, co nazywamy litością, jest, na dnie, jedynie litością nad sobą samymi. Nie potrafimy znieść ranienia naszych własnych, czułych popędów i dlatego nie uderzamy wogóle; Zaiste, „litość"! Szczyt tchórzostwa!

Słysząc zwroty Sandipa w ustach tego jeno chłopca, wzdrygnęłam się. Był tak rozkosznie, kochanie niedojrzały — w tym wieku, kiedy w dobro można jeszcze wierzyć jako w dobro, w tym wieku, kiedy się rzeczywiście żyje i rośnie. Zbudziła się we mnie matka.

Dla mnie nie było już dobra ani zła — jeno śmierć, piękna, kusząca śmierć. Lecz słysząc, jak ten wyrostek spokojnie mówi o zgładzeniu bezbronnego starca, jako o czynie słusznym, wstrząsnęłam się do głębi. Im ja-

S. T.

wykaz potrzebnych zapasów i załatwiając im zakupy; w ten sposób, w większym stopniu, niż inni, staje się członkiem rodziny.

śniej widziałam, że w jego sercu nie było grzechu, tem straszliwszym wydawał mi się grzech jego słów. Zdało mi się, że widzę grzech rodziców, objawiony w tem niewinnem dziecku.

Widok jego wielkich, szerokich oczu, lśniących wiarą i zapałem, dotknął mnie do żywego. W swem oczarowaniu szedł prosto w paszczę smoka, skąd, raz tam wpadłszy, nie było powrotu. W jaki sposób można go było ocalić? Czemuż moja ziemica nie stanie się, na jeden raz, rzeczywistą Macierzą — nie przyciśnie go do swego łona, i nie zawoła: — Ach moje dziecko, moje dziecko, coby to z tego przyszło, iżbyś mnie ocalił, o ilebym ja nie zdołała ocalić ciebie?

Wiem, wiem, że cała władza na ziemi wyrasta za zmową z Szatanem. Lecz Matka, chociażby była sama jedna, istnieje, aby wzgardzić tym postępem złego i stanąć przeciw niemu. Matka nie troszczy się jedynie o powodzenie, jakkolwiek wielkie — chce dawać życie i ocalać życie. Dusza mej duszy wyciąga dziś dłonie, pragnąc ocalić to dziecko.

Chwilę temu podsuwałam mu grabież. Cokolwiek mogę teraz mówić przeciw temu, policzą na karb kobiecej słabości. Oni lubią naszą słabość jedynie wtedy, jeśli ta w znoju swym wlecze świat!

— Nie potrzebujesz nic wogóle robić, Amuljo, już ja postaram się o pieniądze, — rzekłam doń wkońcu.

Kiedy już prawie doszedł do drzwi, odwołałam go z powrotem.

— Amuljo, — rzekłam, — jestem twoją starszą siostrą. Wprawdzia według kalendarza dzisiaj nie jest Dzień Braci², lecz w rzeczywistości Dniami Braci są wszystkie dni w roku. Moje błogosławieństwo niech będzie z tobą: Oby Bóg miał cię zawsze w opiece.

Te niespodziewane słowa z moich ust przejęły Amulję zdziwieniem. Jakiś czas stał, jak wryty. Potem, przychodząc do siebie, rzucił się do moich stóp w przyjęciu tego powinowactwa i oddał mi uszanowanie. Gdy powstał, oczy jego były pełne łez... O mały mój braciszku! Idę szybko na śmierć, pozwól, niech wszystek twój grzech wezmę z sobą. Oby żadna plama z mojej strony nie skalała nigdy twej niewinności!

Rzekłam do niego:

— Twoim darem czestnym niech będzie ta krócica

— Co chcesz z nią zrobić, siostro?

— Chcę się uczyć śmierci.

— Słusznie, siostro. Nasze kobiety muszą nie-tylko wiedzieć, jak umierać, lecz również, jak zadawać śmierć! — To mówiąc, Amulja wręczył mi krócicę.

Promienność jego młodości-pełnego wejrzenia zdawała się napawać me życie obrzaskiem nowego świtu.

Ukryłam krócicę w zanadrzu. Oby ten dar uszanowania był ostatnią ucieczką w mej nędzy...

Gdy raz się otwarły drzwi matczynej komnaty w mem kobiecem sercu, sądziłam, że zostaną otwarte na zawsze. Lecz ta oścież do wyżniego dobra zamknęła się, gdy pani zabrała miejsce matki i zawarła ją znowu. Następnego zaraz dnia ujrzałam Sandipa — i szał, nagi i bujny, zatańczył w mojem sercu.

Cóż to? Byłaż to zatem moja prawdziwa jaźń? Nigdy! Nigdy przedtem nie znałam w sobie tej bez-wstydnicy, tej okrutnicy. Przybył zaklinacz wężów, udając, że wyciąga tego węża z głębi zanadrza mej szaty — lecz tam go nigdy nie było, on krył się u niegu przez ten cały czas. Jakiś zły duch mnie opętał, a co ja czynię dzisiaj, jest grą jego działalności — to niema nic wspólnego ze mną.

Ten zły duch w przebraniu boga przyszedł do mnie wówczas z krwawą pochodnią, aby mnie wezwać, mówiąc:

— Jam jest twój kraj. Jam jest twój Sandip. Jam jest dla ciebie więcej, niż cokolwiekbądź twego pozatem. Bande Mataram!

A ja odrzekłam ze złożonemi dłońmi:

S. T.

przyjęło uroczysty wyraz, jako Dzień Braci, w który tych ostatnich zaprasza się do domów zamężnych sióstr. Jeśli siostra jest starsza, udziela swego błogosławieństwa, a odbiera cześć braterską i vice versa. Wymienia się przytem podarunki, zwane darami czestnemi, względnie błogosław-nemi.

— Tyś jest ma religja. Tyś jest me niebo. Cokol-wiekbądź pozatem jest mojem, odrzucę precz dla miłości ku tobie. Bande Mataram!

Jest tego pięć tysięcy? Będzie tych pięć tysięcy! Chcesz ich jutro? Jutro będziesz je miał. W tej rozpaczliwej orgji ten dar pięciu tysięcy niech będzie jako winna piana — a potem do rozpustnej hulanki! Niechaj się pod naszemi stopami niewzruszalny zakołysze świat, ogień niech błyśnie z naszych ócz, burza niech zagrzmi w naszych uszach, a co jest, czy nie jest przed nami, jednako niech stanie się ciemne. A wtedy chwiej-nemi kroki rzućmy się w śmierć — w jednej chwili wszelki ogień zagaśnie, popioły się rozproszą i już nie pozostanie nic.

OPOWIEŚĆ BIMALI.

XV.

AKIŚ czas byłam w ogromnym kłopocie, aby wymyślić jakiś sposób zdobycia tych pieniędzy. Potem, onegdaj, w świetle natężonego podniecenia, nagle cały obraz stanął jasno przedemną.

Co roku, w czasie Durga Pudża, mąż mój składa swej siostrze dar czestny w wysokości sześciu tysięcy rupij. Co roku składa się je na jej konto w banku w Kalkucie. Tego roku dar miał miejsce, jak zwykle, lecz jeszcze posłano go do banku, lecz złożono tymczasowo do żelaznego schowka w rogu naszej małej szatni, przyległej do pokoju sypialnego.

Co roku mój mąż osobiście zawozi te pieniądze do banku. Tego roku nie miał jeszcze sposobności wybrać się do miasta. Jak mogłabym nie dostrzec w tern ręki Opatrzności? Te pieniądze pozostały, ponieważ potrzeba ich ziemicy — kto miałby siłę zabrać je jej do banku? I jak ja mogę mieć siłę odmówić wzięcia tych pieniędzy? Bogini, ucztująca na rozwaliskach, wznosi swą krwawą czaszę, wołając:

— Daj mi pić. Jestem spragniona!

Owszem, dam jej krew własnego serca wraz z temi pięcioma tysiącami rupij. Matko, stradacz tych pieniędzy zaledwie uczuje ich stratę, lecz mnie zniszczysz do szczętu.

Wielekroć, w dawnych czasach, nazywałam Senjor Ranią złodziejką, gdyż zarzucałam jej wyłudzanie pieniędzy od mego łatwowiernego męża. Po śmierci jej męża często przywłaszczała sobie rzeczy, należące do majątku. Wskazywałam to memu mężowi, lecz on zachowywał milczenie. Gniewałam się i pytałam:

— Jeśli się czujesz hojnym, to owszem, rób podarunki, ale czemu pozwalać się ograbiać? — Opatrzność musiała się więc uśmiechnąć tym moim skargom, gdyż jestem na drodze ograbienia dziś w nocy schowka mego męża z pieniędzy jego bratowej

Mój mąż, kiedy zdejmował na noc ubranie, pozostawiając je w ubieralce, miał zwyczaj zostawiać swe klucze w kieszeni. Wyjęłam klucze od schowka i otwarłam go. Lekki szmer, jaki wywołał, zdawał mi się budzić cały świat. Nagły dreszcz zmienił mi dłonie i stopy w lód, i poczęłam dygotać na całem ciele.

Wewnątrz schowka była wysuwka. Otwarłszy ją, znalazłam pieniądze, nie w banknotach, lecz w złocie, pozawijanem w papier. Nie miałam czasu odliczać, ile mi było trzeba. Było dwadzieścia zwitków; zabrałam je wszystkie i zawiązałam w róg mej sari.

Co to był za ciężar! Brzemię kradzieży starło na proch moje serce.

Może banknoty odebrałyby temu wygląd złodziejstwa, lecz było to wszystko złoto.

Gdym, niby złodziej, wkradła się w mój pokój, ten już nie robił wrażenia mego pokoju. Wszystkie najcenniejsze prawa, jakie miałam nad nim, znikły za dotknięciem mej kradzieży. Poczęłam szeptać do siebie, jak gdyby odmawiając mantramy:

— Bande Mataram, Bande Mataram, mój kraju, mój złoty kraju, wszystko to złoto jest dla ciebie, dla nikogo innego!

Lecz w nocy duch jest słaby. Wróciłam do sypialni, gdzie mąż leżał uśpiony, i zamykając oczy, gdym przechodziła obok, wyszłam na otwartą płaśnię po drugiej stronie; tam ległam twarzą do ziemi, przyciskając do piersi koniec mej sań, zawiązany dokoła złota. A każdy z tych zwitków zadawał mi cios bólu.

Milcząca noc stała z podniesionym palcem. Nie mogłam myśleć o moim domu w oderwaniu od mego kraju: ograbiłam dom, ograbiłam kraj. Za ten grzech mój dom przestał być moim, mój kraj również odwrócił się ode mnie. Gdybym umarła, żebrząc za mój kraj, nawet bezskutecznie, byłaby to czestwa, możliwa do przyjęcia przez bogów. Lecz kradzież nigdy nie jest czestwa — jakże więc mogę ofiarować to złoto? Biada mi! Jestem zmuszona sama się zabić; czyż muszę bezcześcić mój kraj bezbożnem mem dotknięciem?

Droga włożenia pieniędzy z powrotem jest dla mnie zamknięta. Nie mam siły wrócić do pokoju, wziąć znów klucz, raz jeszcze otworzyć ten schowek — zemdlałabym na progu drzwi mego męża. Jedyną drogą, jaka jeszcze pozostała, jest droga naprzód. Ani nie mam siły rozważnie usiąść, by przeliczyć ilość sztuk. Niech zostaną wewnątrz swych pokrowców: nie jestem zdolna liczyć.

Na zimo wem niebie mgły nie było wcale. Gwiazdy świeciły jasno. Gdybym, myślałam sobie, leżąc tak na dworze, miała te oto złote gwiazdy, jedną po drugiej, pokraść dla mego kraju, niby złote monety, — te gwiazdy, tak troskliwie zgromadzone w łonie ciemności — wtedyby niebo oślepło, noc osierociała na zawsze, a moja kradzież ograbiłaby cały świat. Lecz czyż to właśnie, co popełniłam, nie było ograbieniem całego świata — już nietylko z pieniędzy, ale z wiary, ze sprawiedliwości ?

Spędziłam noc, leżąc na tej płaśni. Skoro wreszcie nastało rano i byłam pewna, że mąż już wstał i opuścił pokój, dopiero wtedy, zarzuciwszy szal na głowę, mogłam powrócić do sypialni.

Bratowa mego męża zajęta była podlewaniem kwiatów bronzowym kubkiem. Gdy ujrzała mnie, przechodzącą opodal, zawołała:

— Słyszałaś nowinę, Czota Rani?

Zatrzymałam się bez słowa, cała w dygocie. Zdawało mi się, że zwitki suwerenów przedzierają szal na-wskroś. Bałam się, że pękną i rozsypią dźwięcznym deszczem, zdradzając wszystkim służącym tego domu złodziejkę, która sama się wtrąciła w nędzę, grabiąc swój własny majątek.

— Twoja banda rozbójników, — ciągnęła dalej, — przysłała bezimienne ostrzeżenie z pogróżką złupienia skarbca.

Milczałam, jak złodziej.

— Radziłam bratu Nikhilowi, aby poszukał twego wstawiennictwa, — podjęła złośliwie. — Odwołaj swoich gagatków, Królowo Rozbójników! Złożymy obiaty twemu Bandę Mataram, byłeś tylko zechciała nas ocalić. Co to się dzisiaj nie wyrabia! — Lecz, na miłość Boga, oszczędź naszemu domowi przynajmniej włamania.

Bez odpowiedzi pospieszyłam do swego pokoju. Włożyłam stopę w zaspę, a teraz nie mogę jej wyciągnąć. Szamotanie pogrążyłoby mnie jeno głębiej.

Gdyby tylko przyszedł czas, kiedybym mogła wręczyć Sandipowi te pieniądze! Nie mogłam znieść ich dłużej, ich ciężar łamał mi wprost żebra.

Było jeszcze dość wcześnie, kiedy dano mi znać, iż Sandip czeka na mnie. Dziś zupełnie nie myślałam o przyozdobię. Jak byłam owinięta w szal, wyszłam do zewnętrznych komnat.

Wszedłszy do pracowni, zastałam tam razem San-dipa i Amulję. Zdało się, jakby cała moja godność, cała moja cześć, paląc, przebiegła przez moje ciało od głowy do stóp i zapadła się w ziemię. Miałam obnażyć ostatni wstyd kobiecy przed wzrokiem tego chłopca!

Czyż mieli roztrząsać mój czyn na swem miejscu ze-brań? Czyż pozostał był mi jeszcze chociaż strzęp zasłony przyzwoitości?

My kobiety nigdy nie zrozumiemy mężczyzn. Kiedy schylają się nad utorowaniem drogi dla jakiegoś przedsięwzięcia, nie wahają się rozbijać serca świata celem wybrukowania jej na przejazd ich rydwanu. Gdy są szaleni durem twórczości, radują się, niszcząc stworzenie Twórcy. Ten mój serce-łamiący wstyd nie pociągnie nawet jednego spojrzenia ich oczu. Nie mają oni żadnego uczucia dla samego życia — cała ich żądza zwraca się ku ich celowi. Czem ja jestem dla nich, jeśli nie kwiatem łącznym na drodze wezbranego strumienia?

Cóż za pożytek przyniesie Sandipowimoja zagłada? Tylko pięć tysięcy rupij ? Czyliż nie byłam warta nieco więcej, niż marne pięć tysięcy rupij? Czyż nie dowiedziałam się tego od samego Sandipa i czy w świetle tej wiedzy nie byłam zdolna wzgardzić wszystkiem innem w mym świecie? Byłam dawczynią światła, życia, Śakti, nieśmiertelności — w tej wierze, w tej radości, zerwałam wszystkie swe więzy i wyszłam na przestwór. Gdyby więc ktokolwiek wypełnił mi tę rozkosz, w mej śmierci znalazłabym życie. W stracie mego wszystkiego nie straciłabym nic.

Czy chcą mi teraz powiedzieć, iż to wszystko było nieprawdą? Czyż ten psalm mojej chwały, śpiewany tak oddańczo, nie ściągnął mnie z niebios, nie aby z ziemi uczynić niebiosa, jeno by nawet niebiosa strącić w pył?

■o

14 Рощ i świat.

XVI.

PIENIĄDZE, Królowo? — rzekł Sandip z bystrem spojrzeniem wprost na mą twarz.

Amulja również utkwił wzrok swój we mnie. Choć nie rodzony syn mojej matki, jednak ten drogi chłopak jest mi bratem; dla matki matką jest cały świat. Patrzył na mnie tą swoją szczerą twarzą, swemi szlachet-nemi oczyma, swą niewinną młodością. A ja, kobieta, — płeć jego matki — jakże mogłam wręczać mu truciznę, jedynie dlatego, że jej żądał?

— Pieniądze, Królowo? — dźwięczało w mych uszach zuchwałe żądanie Sandipa. Z istnego wstydu i udręki czułam, że mam ochotę rzucić to złoto Sandi-powi w twarz. Zaledwie zdołałam rozsupłać węzeł mojej sari, tak palce moje drżały. Wreszcie papierowe zwitki wysypały się na stół.

Twarz Sandipa spochmurniała... Musiał pomyśleć, że zwitki zawierają srebro. Co za pogarda mieściła się w jego spojrzeniach! Co za ostatni niesmak dla niedołęstwa! Zdało się, jakby mnie chciał uderzyć! Musiał powziąć podejrzenie, iż przyszłam się z nim targować, próbować kilku setkami załagodzić jego żądanie pięciu tysięcy rupij. Była chwila, kiedy miałam wrażenie, iż chwyci te zwitki i wyrzuci je za okno, oświadczając, że nie jest żebrakiem, lecz królem, żądającym daniny.

— Czy to wszystko? — zapytał Amulja z taką litością, wzbierającą w głosie, że chciałam wybuchnąć głośnem łkaniem. Miałam serce zupełnie ściśnięte i tylko skinęłam głową.

Sandip nie mówił nic. Nie tykał zwitków, ani nie wydawał głosu.

Moje upokorzenie przeszyło chłopcu serce. Z nagłym, udanym zapałem zawołał:

— Mnóstwo! Wystarczy znakomicie. Ocaliłaś nas!—To mówiąc, zdarł powłokę jednego ze zwitków.

Błysły suwereny. I w jednem mgnieniu, zda się, spadła również ciemna powłoka z twarzy Sandipa. Radość strzeliła z jego oblicza. Niezdolny opanować nagłego wybuchu uczucia, zerwał się z krzesła w moją stronę. Co zamierzał, nie wiem. Rzuciłam błyskawiczne spojrzenie na Amulję — krew zbiegła z twarzy chłopca, jak od smagnięcia biczem. Potem z całej siły odepchnęłam Sandipa o dsiebie. Zatoczywszy się wtył, uderzył głową w krawędź marmurowego stołu i runął na podłogę. Leżał tak chwilę bez ruchu. Wyczerpana wysiłkiem, upadłam z powrotem na krzesło.

Twarz Amulji promieniała radosnym blaskiem. Nawet się nie obejrzał ku Sandipowi, lecz podszedł prosto, podjął pył z moich stóp, a potem pozostał tak, siedząc na podłodze przede mną.

O mój mały braciszku, moje dzieciątko! Ta twoja czestwa jest ostatnią odrobiną nieba, pozostałą w mym pustym świecie!

Nie mogłam się dłużej powstrzymać i łzy moje polały się rzęsiście. Zakryłam oczy końcem mej sari, który oburącz przycisnęłam do twarzy, i łkałam, i łkałam. A ilekroć czułam na mych stopach jego delikatne dotknięcie, próbujące mnie pocieszyć, łzy moje tryskały na nowo.

Po jakimś czasie, gdy się opanowałam i odjęłam ręce od twarzy, ujrzałam Sandipa z powrotem przy stole, zbierającego suwereny do chusteczki, jak gdyby nic nie zaszło. Amulja podniósł się z swego miejsca u moich stóp na krzesło; wilgotne jego oczy lśniły.

Sandip spokojnie spojrzał mi w twarz i zauważył:

— Jest tego sześć tysięcy.

— Czy my poczniemy z taką ilością, Sandipie Babu? — zawołał Amulja. — Trzy tysiące pięćset — to wszystko, czego nam trzeba do dzieła.

— Nasze potrzeby nie ograniczają się do tego jednego miejsca, — odparł Sandip. — Będzie nam potrzeba, ile tylko potrafimy zdobyć.

— Może być, — rzekł Amulja. — Lecz na przyszłość ja podejmuję się zdobywać wszystko, czego panu potrzeba. Z tego, Sandipie Babu, proszę zwrócić Maharani dwa tysiące pięćset nadwyżki.

Sandip spojrzał na mnie pytająco.

— Nie, nie, — zawołałam. — Nigdy już nie tknę tych pieniędzy. Róbcie z niemi, co chcecie.

— Czyż mężczyzna umie być tak hojnym, jak kobieta? — rzekł Sandip, patrząc na Amulję.

— To są boginie! — przyznał Amulja z za

pałem.

to

— My mężczyźni, — ciągnął dalej Sandip, — umiemy w najlepszym razie dawać część naszej siły. Lecz kobiety oddają siebie same. Ze swego własnego życia wydają żywot, ze swego własnego życia dają utrzymanie. Takie dary są jedynie prawdziwemi darami. — Potem, zwracając się do mnie, rzekł:

— Królowo, gdyby twym darem były jedynie pieniądze, nie tknąłbym ich. Lecz ty dałaś nam to, co jest dla ciebie większe, niż życie samo!

Wewnątrz człowieka muszą być dwie różne istoty. Jedna z nich we mnie dorozumiewa się, iż Sandip usiłuje mnie złudzić; druga jest zadowolona, że ją się łudzi. Sandip posiada siłę, lecz nie ma potęgi słuszności. Jego oręż, który podnosi życie, uśmierca je na nowo. Ma on niechybny kołczan bogów, lecz strzały w nim pochodzą od złych duchów.

Chusteczka Sandipa była za mała, aby objąć wszystkie sztuki.

— Królowo, — spytał, — czy możesz dać mi inną?

Kiedy mu dałam swoją, z uszanowaniem dotknął nią swego czoła, a potem, nagle klękając na podłodze, złożył mi pokłon.

— Bogini! — rzekł, — to dla złożenia czci zbliżyłem się był do ciebie, lecz ty odepchnęłaś mnie i obaliłaś mnie w proch. Niech tak będzie. Przyjmuję twe odepchnięcie, jako twą łaskę dla mnie, podnoszę je ku mej głowie w pozdrowieniu!

To mówiąc, wskazał miejsce, gdzie się był zranił.

Czyżbym go więc źle zrozumiała? Czyż to możliwe, iżby jego wyciągnięte dłonie były rzeczywiście skierowane ku mym stopom? Jednak napewno nawet Amulja dojrzał był namiętność, która gorzała z jego oczu, z jego twarzy. Lecz Sandip jest tak biegły w dorabianiu gędźby do swego pochwalnego śpiewu, że nie mogę rozumować ; tracę siłę widzenia prawdy ; mój wzrok jest zamknięty, niby oczy palacza opjum. Przeto, mimo wszystkiego, oddał mi dwa razy tyle wza-mian za cios, jaki mu wymierzyłam — rana na jego głowie ostatecznie skrwawiła serce moje.

Kiedy otrzymałam pokłon Sandipa, moja kradzież zdała się nabrać jakiejś godności, a migotanie złota na stole zdało się rozpraszać wszelką obawę sromoty, wszelkie wyrzuty sumienia.

Podobnie jak ja, nawrócił się również i Amulja. Jego oddanie dla Sandipa, które doznało chwilowego stłumienia, rozgorzało na nowo. Kwietna kruż jego duszy jeszcze raz napełniła się darami dla uczczenia Sandipa i mnie. Jego prosta wiara zalśniła z jego oczu czystem światłem jutrzni porannej o świcie.

Odkąd oddałam cześć i przyjęłam cześć, grzech mój nabrał blasku. A gdy Amulja spojrzał na mą twarz, podniósł złożone w pozdrowieniu dłonie i krzyknął: „Bande Mataram!“ Nie mogę się spodziewać, iż to uwielbienie będzie mnie otaczać zawsze; a jednak to stało się jedynym środkiem utrzymania przy życiu mej godności własnej.

Nie mogę już więcej wchodzić do sypialni. Łoże zdaje się wyciągać zakazującą dłoń, żelazny schowek marszczy się na mój widok. Chcę uciekać przed tern ciągiem lżeniem w swoją głąb, która się jątrzy. Chcę biec do Sandipa, by słyszeć jego pochwalne pieśni dla mnie. Tylko ten właśnie jeden ołtarzyk czestwy zachował swój szczyt nad wszech-ogarniającemi głębiami mojej bezczestności, przeto chcę go się trzymać dzień i noc; bo w którąkolwiek stronę stąpię od niego, tam jest jedynie próżnia.

Chwalby, chwalby, chcę nieprzerwanej chwalby! Nie mogę żyć, o ile mój winny puhar zostanie próżny choć jedno jedyne mgnienie. Przeto, jako prawdziwej wartości mego życia, chcę dziś Sandipa nad wszystko inne w świecie.

¹

Z ozdobami, noszonemi przez kobiety, łączy się w Bengali! cały świat uczucia. Są one nietylko wskaźnikiem miłości i szacunku dawcy, lecz noszenie ich symbolizuje wszystko, co uchodzi za najlepsze w kobiecości — stałą troskę o dobrobyt męża, owocne spełnianie materjalnych i duchowych obowiązków domowych, powierzonych jej pieczy. Kiedy mąż umiera, a odpowiedzialność za dom przechodzi w inne ręce, wszystkie ozdoby odrzuca się na bok, jako znak wyrzeczenia się przez wdowę spraw światowych. W każdym innym razie zdjęcie ozdób jest zawsze oznaką najwyższej niedoli i jako takie przemawia silnie do poczucia rycerskości każdego Bengalczyka, który przypadkowo byłby tego świadkiem.

²

W bengalskiem domostwie (może w hinduskich domostwach w całych Indjach) córka domu jest przedmiotem szczególnie czułej miłości, ponieważ, pod nakazem obyczaju, musi się ją wydać za mąż bardzo wcześnie. Bierze więc z sobą odpowiednie pamiątki do domu męża, gdzie musi zaczynać, jako obca, zanim może wejść na swe miejsce. Wypływające stąd uczucie pani nowego domu ku temu, który opuściła,

XVII.

KIEDY obecnie mąż mój przychodzi do stołu, czuję, że nie potrafię siedzieć przed nim; a jednak to taki wstyd nie być w pobliżu niego, iż tego również nie mogłabym uczynić. Siadam więc tam, gdzie możemy nie patrzyć sobie wzajem w twarz. Tak właśnie siedziałam onegdaj, gdy przyszła Bara Rani i przyłączyła się do nas.

— Dobrze ci, bracie — rzekła, — śmiać się z tych listów z pogróżkami. Lecz ja się tak lękam! Czyś posłał do banku w Kalkucie pieniądze, które mi dałeś?

— Nie, nie miałem jeszcze czasu ich odwieźć, — odrzekł mój mąż.

— Jesteś tak nieostrożny, bracie drogi, lepiej żebyś uważał...

— Lecz one są w żelaznym schowku w samej głębi wewnętrznej ubieralki, — rzekł mój mąż z uspokajającym uśmiechem.

— A co, jeśli się tam dostaną? Nie możesz zaręczyć!

— Jeśli dojdą tak daleko, mogą równie dobrze porwać też ciebie!

— Niema strachu, nikt nie przyjdzie po mnie biedną. Rzeczywista ponęta jest w twoim pokoju!... Ale żart na stronę, nie kuś w ten sposób licha, trzymając pieniądze w pokoju.

— W najbliższych dniach będą również przewozić do Kalkutty dochody Rządowe; postaram się posiać te pieniądze do banku pod tą samą strażą.

— Doskonale. Lecz pamiętaj nie zapomnieć o tern na śmierć, ty jesteś taki roztargniony.

— Nawet o ile te pieniądze zginą za pobytu w moim pokoju, ty nie możesz ponieść straty, Siostro Rani.

— Zwolna, zwolna, bracie, chcesz mnie rozgniewać, mówiąc w ten sposób. Czyż ja robiłam różnicę między twojem, a mojem? Jeśli twoje pieniądze zginą, czyż to mnie nie zmartwi? Chociaż Opatrzność uznała za stosowne zabrać mi wszystko, to jednak nie zostawiła mnie nieczułą na wartość najoddańszego brata, jakiego znano od czasów Lakszmana.¹

— Cóż to, Młodsza Rani, czy zmieniłaś się w drewno? Jeszcze nie rzekłaś ani słowa. Wiesz, bracie, nasza Młodsza Rani sądzi, że ja staram ci się przypochlebić. Gdyby tak się złożyło, nie wahałabym się tego czynić, lecz wiem, że mój stary poczciwy brat wcale tego nie potrzebuje!

Tak paplała Starsza Rani, nie zapominając od czasu do czasu zwrócić uwagi swego brata na ten czy ów osobliwy przysmak między potrawami, które podawano. W mojej głowie przez cały czas wirowało. Przesilenie zbliżało się szybko. Coś trzeba zrobić, aby włożyć te pieniądze z powrotem. A kiedy sobie zadawałam pytanie, co można zrobić, i jak to zrobić, nieustanna paplanina bratowej mego męża stawała się coraz bardziej nieznośną.

Najgorsze w tern było to, iż nic nie mogło ujść jej bystrych oczu. Raz po razu zerkała w moją stronę. Co mogła czytać na mojej twarzy, nie wiem, lecz mnie zdawało się, iż wszystko stało tam wypisane aż nazbyt wyraźnie.

Wtedy popełniłam ogromnie nierozważny krok. Udając swobodny, rozbawiony śmiech, rzekłam:

¹ Z Ramajan. Opowieść o jego oddaniu dla swego starszego brata, Ramy, i żony tegoż Sity stała się przysłowiową.

— Wszystkie podejrzenia Starszej Rani są, widzę, zachowane wyłącznie dla mnie — jej obawy przed złodziejami i rozbójnikami są zwykłym klimkiem!

Senjor Rani uśmiechnęła się złośliwie.

— Masz słuszność, siostrzyczko, — kradzież, dokonana przez kobietę, jest najzgubniejszą ze wszystkich kradzieży. Lecz jak mogłabyś omylić moją czujność? Czyż jestem mężczyzną, iżbyś mnie miała obała-mucić?

— Jeśli tak się mnie obawiasz, — odparłam, — to pozwól mi złożyć w twe ręce wszystko co mam, jako zastaw. Jeśli zatem spowoduję ci stratę, będziesz mogła sobie powetować.

— Słuchaj no jej, tej naszej naiwnej, małej Młodszej Rani! — odśmiała się, zwracając się do mego męża. — Czyż ona nie wie, że istnieją straty, których nie może naprawić żaden zastaw, ani na tym, ani na przyszłym świecie?

Mąż nie przyłączył się do naszej wymiany słów. Skończywszy, wyszedł do zewnętrznych komnat, gdyż obecnie nie zażywa już popołudniowego odpoczynku w naszym pokoju.

Wszystkie cenniejsze me klejnoty były na przechowaniu w skarbcu, pod pieczą skarbnika. Lecz już samo to, co miałam przy sobie, musiało być warte trzydzieści lub czterdzieści tysięcy. Zaniosłam mą szkatułkę z klejnotami do pokoju Barej Rani i otwarłam ją przed nią, mówiąc:

— Zostawiam je u ciebie, siostro. Zabezpieczą cię zupełnie przed wszelkim niepokojem.

Bara Rani uczyniła ruch udanej rozpaczy:

— Ty rzeczywiście mnie zdumiewasz, Czota Rani! — rzekła. — Czyż naprawdę przypuszczasz, iż spędzam bezsenne noce z obawy przed waszą grabieżą ?

— Cóż byłoby zdrożnego, gdybyś miała zbawienną trwogę przedemną? Któż na tym świecie zna kogokolwiek innego?

— Chcesz mi dać nauczkę, zawierzając mi? Nie, nie. Dość mam kłopotu, aby wiedzieć, co począć z wła-snemi klejnotami, bez pilnowania twoich. Zabierz je, przecież istnieje ktoś drogi... tylu czujnych sług jest dokoła...

Prosto z pokoju siostry męża wyszłam do pracowni i posłałam po Amulję. Jednocześnie z nim przybył również Sandip. Spieszyłam się bardzo i rzekłam do Sandipa :

— Jeśli Pan niema nic przeciw temu, chcę zamienić parę słów z Amulją. Zechce pan...

Sandip uśmiechnął się krzywo.

— Więc Amulja i ja jesteśmy tak rozdzieleni w oczach pani? Jeśli Pani zależy na tern, by go odłączyć odemnie, muszę wyznać, że nie mam siły go zatrzymywać.

Nie dawałam odpowiedzi, lecz stałam, czekając. — Niech tak będzie,

ciągnął dalej Sandip, — proszę dokończyć poufnej rozmowy z Amulją. Lecz

potem musi dać pani poufną rozmowę również i mnie, albo będzie to oznaczać moją porażkę. Potrafię znieść wszystko, tylko nie porażkę. Moja część musi być zawsze lwią częścią. O to wiecznie wiodłem spór z Opatrznością. Chcę porażać Przydzielcę mego losu, nie zaś otrzymywać porażkę z jego rąk. — Z druzgo-cącem spojrzeniem na Amulję Sandip wyszedł z pokoju.

— Amuljo, mój mały, drogi braciszku, musisz coś dla mnie zrobić, — rzekłam.

— Postawię siostro, me życie na kartę za jakikolwiek obowiązek, jaki włożysz na mnie.

Wyjęłam szkatułkę z klejnotami z fałdów mego szala i postawiłam ją przed nim.

— Sprzedaj je, lub zastaw, — rzekłam, — i zdobądź mi sześć tysięcy rupij, tak prędko, jak tylko potrafisz.

-— Nie, nie, Siostro Rank — rzekł Amulja, przejęty do żywego. — Zostaw te klejnoty. Ja tak samo postaram ci się zdobyć te sześć tysięcy.

— Ach, nie bądź dziecinny, — rzekłam niecierpliwie. — Teraz nie czas na jakieś niedorzeczności. Weź tę szkatułkę. Jedź do Kalkutty dziś nocnym pociągiem. I przywieź mi te pieniądze pojutrze rano... ale napewno.

Amulja wyjął ze szkatułki djamentowy naszyjnik, podniósł go do światła, i włożył go chmurnie z powrotem.

— Wiem, — rzekłam doń, — że niema mowy, byś za te diamenty dostał właściwą cenę, więc daję ci klejnoty, warte około trzydziestu tysięcy. Mniejsza o to, jeżeli pójdą wszystkie, ale te sześć tysięcy muszę mieć niezawodnie.

— Wiesz, Siostro Rani, — rzekł Amulja, — że stoczyłem spór z Sandipem Babu o te sześć tysięcy rupij, które wziął od ciebie? Nie mogę ci wypowiedzieć, jak się czułem zawstydzony. Lecz Sandip Babu twierdzi, że dla kraju musimy poświęcić nawet wstyd. Być może. Lecz to jest coś nieco innego. Nie lękam się umrzeć dla kraju, zabić dla kraju — tyle Śakti spłynęło na mnie, Lecz nie mogę zapomnieć tego wstydu wzięcia od ciebie pieniędzy. W tern Sandip Babu mnie przewyższa. On nie zna żalu, ani skruchy. On mówi, że musimy pozbyć się myśli, jakoby pieniądze należały do tego, w czyjej skrzyni przypadkowo się znajdują — a jeśli nie potrafimy, to gdzież jest czarodziejstwo Bande Mataram?

Amulja zapalił się swemi słowami. Zawsze się rozgrzewa, gdy ma mnie za słuchacza.

— Dżita mówi nam, — podjął, — że nikt nie potrafi zabić duszy. Zabijanie jest tylko słowem. Tern również jest zabieranie pieniędzy. Czyje są pieniądze? Nikt ich nie stworzył. Nikt nie może zabrać ich ze sobą, kiedy rozstaje się z życiem, gdyż one nie są częścią jego duszy. Dzisiaj są moje, jutro mego syna, nazajutrz jego wierzyciela. Skoro, w rzeczy samej, pieniądze nie należą do nikogo, dlaczego miałby ktoś ganić naszych patrjotów, jeśli, zamiast zostawiać je dla jakiegoś niegodnego syna, zabierają je na swój własny użytek?

•o

Gdy słyszę słowa Sandipa w ustach tego chłopca> drżę na całem ciele. Niech zaklinacze wężów igrają z wężami; jeśli ich spotka co złego, są nato przygotowani. Lecz ci chłopcy są tak niewinni, cały świat gotów jest chronić ich swem błogosławieństwem. Igrają z wężem, nie znając jego natury, a kiedy widzimy, jak z uśmiechem, pełni ufności, wkładają dłonie w zasiąg jego kłów, dopiero wtedy rozumiemy, jak wąż jest groźny. Sandip ma słuszność, podejrzewając, że choć ja, co do siebie, mogę być gotowa umrzeć z jego rąk, tego chłopca odłączę od niego i ocalę.

— Więc pieniądze są potrzebne na użytek waszych patrjotów? — zapytałam z uśmiechem.

— Oczywiście, że tak! — rzekł Amulja dumnie. — Czyż nie są oni naszymi królami? Ubóstwo ujmuje im królewskiej siły. Czy wiesz, my zawsze nalegamy na Sandipa Babu, aby podróżował pierwszą klasą! On nigdy nie odrzuca królewskich zaszczytów — a przyjmuje je nie dla siebie, lecz dla chwały nas wszystkich. Najpotężniejszą bronią tych, którzy rządzą światem, mówił Sandip Babu, jest nieprzeparty czar ich przepychu. Ślubowanie ubóstwa byłoby dla nich nietylko pokutą, — to oznaczałoby samobójstwo.

W tej chwili Sandip bez szmeru wszedł do pokoju Nagłym ruchem zarzuciłam szal na szkatułkę z klejnotami.

— Sprawa poufnej rozmowy jeszcze nie załatwiona? «— zapytał z szyderstwem w głosie.

— Owszem, właśmeśmy skończyli, — rzekł Amulja, ucinając rozmowę . — Nie mieliśmy nic więcej.

— Nie, Amuljo, — rzekłam, — jeszcześmy nie skończyli.

— Zatem chcesz mi powiedzieć: „Wyjdź Sandipie poraź drugi!“? Tak się domyślam — rzekł Sandip.

— Zechce pan!

— A co do Sandipowego powrotu...

— Nie dzisiaj. Nie mam czasu.

— Widzę! — rzekł Sandip, błysnąwszy oczyma. — Niema czasu do stracenia, tylko na poufne rozmowy.

Zazdrość! Gdzie silny mężczyzna okazuje słabość, tam płeć słabsza nie może wytrzymać, żeby nie uderzyć w bębny zwycięstwa. Zatem powtórzyłam z naciskiem :

— Istotnie nie mam czasu.

Sandip odszedł z chmurnem spojrzeniem. Amulja był bardzo zmieszany.

— Siostro Rani, — począł bronić, — Sandip Babu jest obrażony.

— Być obrażonym nie ma powodu ani prawa, — rzekłam z pewną zapalczywością. — Pozwól mi się, Amuljo, ostrzec przed jedną rzeczą. Nie mów nic San-dipowi Babu o sprzedaży moich klejnotów — na twoje życie!

— Nie, nie powiem.

— Więc lepiej nie zwlekaj ani trochę. Musisz wyjechać nocnym pociągiem.

•iS2

cc

Wyszłam z pokoju razem z Amulją. Kiedyśmy wyszli na werandę, zastaliśmy tamSandipa. Domyśliłam się, iż czyhał na Amulję. Aby temu zapobiec, musiałam go zająć.

— Co takiego chciał mi pan powiedzieć, Sandipie Babu? — spytałam.

— Nie mam nic tak szczególnego do powiedzenia — tylko drobnostkę. Lecz odkąd pani nie ma czasu. ..

— Mogę teraz panu nieco go udzielić.

Przez ten czas Amulja był odszedł. Kiedyśmy weszli do pokoju, Sandip spytał:

— Co to była za skrzynka, którą wyniósł Amulja?

Szkatułka nie uszła jego oczom. Nie uległam. —

— Gdybym mogła panu powiedzieć, dawałabym mu polecenia w pańskiej obecności!

— Więc pani sądzi, że Amulja mi nie powie?

— Nie, on nie powie.

Sandip nie mógł dłużej ukryć swego gniewu.

— Sądzi pani, że zdobędzie nademną przewagę? — wybuchnął. — Tego nigdy nie będzie. Amulja poniósłby _ jeszcze szczęśliwą śmierć, gdybym go raczył zdeptać pod stopą. Nigdy, póki żyję, nie pozwolę Pani zginać go sobie do stóp!

Ach, słaby, słaby! Wreszcie Sandip uświadomił sobie, iż jest słaby wobec mnie. To stąd ten nagły wy- v buch gniewu. Zrozumiał, iż samą siłą nie może odparować mocy, jaką ja władam. Jednem spojrzeniem potrafię skruszyć najsilniejsze jego szańce, Koniecznie

tss

więc musi uciekać się do hałasów. Poprostu uśmiechnęłam się w pogardliwem milczeniu. Nareszcie sięgłam wyżyny ponad nim. Nie wolno mi utracić tej przewagi, ani zstąpić znów niżej. Pośród całego mego upodlenia ta odrobina godności musi pozostać moją.

— Wiem, — rzekł Sandip po chwili — to była szkatułka z klejnotami pani.

— Może Pan przypuszczać, co się panu podoba, — rzekłam — lecz ode mnie nie dowie się pan niczego.

— Zatem Amulji ufa pani więcej, niż mnie? Wie pani, że ten chłopiec jest cieniem mego cienia, echem mego echa — że on jest niczem, jeśli ja nie stoję przy jego boku?

— Gdzie nie jest pańskiem echem, jest sobą, Amu-lją. I tam właśnie ufam mu więcej, niżbym mógł ufać pańskiemu echu.

— Pani nie wolno zapominać, że jest związana obietnicą oddania mi wszystkich swych ozdób dla czci Boskiej Macierzy. W rzeczy samej pani ofiarę już złożyła.

— Jakiekolwiek ozdoby bogowie mi zostawiają, ofiaruję je bogom. Lecz jakże mogę ofiarować te, które mi skradziono?

— Proszę słuchać; darmo próbuje pani wyśliznąć mi się w ten sposób. Teraz pora na zawziętą pracę. Skończmy ją, a wtedy może pani urządzić popis swych kobiecych podstępów dla zadowolenia swego serca — a ja postaram się pomóc pani w tej zabawie.

225

15 Dom i świat.

Od chwili, kiedy ukradłam pieniądze mego męża i oddałam je Sandipowi, gędźba, która brzmiała w naszych stosunkach, ustała. Nie tylko zniszczyłam całą swą wartość, czyniąc się tanią, lecz siły Sandipa również straciły pole dla swej pełnej gry. Nie można użyć swej celności przeciw temu, co jest zupełnie w naszej mocy. Przeto Sandip stracił wygląd bohatera; ton niskiej kłótliwości pojawił się w jego słowach.

Sandip swe lśniące oczy utkwił wprost w moją twarz, aż zdały się gorzeć wszelką spiekotą południowego nieba. Raz czy dwa, poruszył stopami, jak gdyby chcąc zerwać się z krzesła i rzucić się wprost na mnie. Całe me ciało zdawało się doznawać zawrotu, żyły me tętniły, gorąca krew zalewała mnie po uszy; czułam, że gdybym tu została, nie podniosłabym się wogóle wcale. Najwyższym wysiłkiem oderwałam się od krzesła i pospieszyłam ku drzwiom.

Z suchego gardła Sandipa wydarł się zdławiony

krzyk.

— Dokąd chcesz uchodzić, Królowo?

W następnej chwili skokiem zerwał się z krzesła, aby mnie pochwycić. Ale na odgłos kroków zewnątrz drzwi raptem zawrócił i zapadł znów w krzesło. Ja zatrzymałam się obok półki z książkami, gdzie stanęłam, utkwiwszy wzrok w nagłówki książek.

Kiedy mąż wszedł do pokoju, Sandip zawołał:

— Słuchaj, Nikhilu, czy między książkami nie masz Browninga? Właśnie opowiadałem Królowej

Pszczole o naszym klubie uniwersyteckim. Pamiętasz ten nasz spór o tłumaczenie owych wierszy z Browninga? Nie pamiętasz?

„Nigdyby była nie spojrzała na mnie,

Gdyby sądziła, iż jej nie pokocham.

Istnieje wielu... ludźmi takich zwiecie, Przypuszczam... ona może im odsłonić Całą swą duszę, jeżeli zapragnie,

A jednak rzucić wielu, gdy ich pozna:

Lecz jam nie taki, i ona to zgadła,

Gdy wbiła we mnie wzrok, patrząc wkrąg po nich.”

— Usiłowałem był zgromadzić słowa, aby przełożyć to jakoś na narzecze bengalskie, lecz wynik z trudnością mógłby się stać „wieczną radością“ dla ludu Ben-galu. W pewnym okresie rzeczywiście sądziłem, iż jestem bliski zostania wieszczem, lecz Opatrzność była na tyle uprzejmą, aby ocalić mnie przed tern nieszczęściem. Pamiętasz starego Dakszinę? Gdyby nie został Inspektorem Solnym, zostałby poetą. Po dziś dzień pamiętam jego przekłady.

— Nie, Królowo Pszczoło, niema co przetrząsać tych półek. Nikhil przestał czytać wiersze od czasu swego małżeństwa — może już mu jej więcej nie potrzeba. Lecz mam wrażenie, że „febra poezji“, jaką ma Sanskryt, gotowa napaść mnie na nowo.

— Przyszedłem cię ostrzec, Sandipie — rzekł mój mąż.

— Przed febrą poezji?

Mój mąż nie zważał na ten rzekomy dowcip

— Od pewnego czasu, — ciągnął, — kaznodzieje mahometańscy zaczęli podburzać miejscowych muzułmanów. Wszyscy są rozjuszeni na ciebie i lada chwila mogą cię napaść.

— Przychodzisz doradzać ucieczkę?

— Przyszedłem, aby cię powiadomić, nie aby udzielać rady.

— Gdyby te dobra były moje, ostrzeżenie takie przydałoby się tym kaznodziejom, nie ale mnie. Jeślibyś, zamiast próbować mnie nastraszyć, dał im próbę własnej nieustraszoności, byłoby to godniejsze zarówno ciebie, jak mnie. Czy wiesz, że twoja słabość osłabia również twych sąsiednich zemindar ów?

— Ja nie udzielałem ci rady, Sandipie. Życzę sobie, abyś ty również powstrzymał się od udzielania mi rad swoich. Pozatem jest to bezcelowe. — A nadto chcę ci powiedzieć coś innego. Ty i twoi towarzysze potajemnie dręczyliście i prześladowali moich dzierżawców. Nie mogę na to dłużej pozwolić. Muszę więc zażądać, abyś opuścił mój obszar.

— Z obawy przed muzułmanami? Czy też zachodzi jaka inna obawa, którą chcesz mnie zastraszyć?

— Istnieją obawy, których brak jest tchórzostwem. W imieniu tych obaw powiadam ci, Sandipie, musisz odejść. Za pięć dni wybieram się do Kalkutty. Chcę, abyś mi towarzyszył. Oczywiście przez ten czas możesz pozostawać tu w moim domu — co do tego, niema żadnych przeszkód.

— Dobrze, mam więc jeszcze pięć dni czasu. Tymczasem, Królowo Pszczoło, pozwól mi zanucić pieśń odejścia z twego miodnego ula. Ach, ty poeto nowoczesnego Bengalu! Pchnij na oścież swe odrzwia i pozwól mi złupić twe słowa. W rzeczywistości ty jesteś złodziejem gdyż to jest moja pieśń, którąś ty uczynił swą własną — niech sobie będzie twój nagłówek, lecz pieśń jest moja. — Poczem jakimś niskim, ochrypłym głosem, który groził rozstrojeniem, uderzył w pieśń na modłę Bhairawi:

,.Wiosenną porą — twego królestwa,

— Królowo moja, —

Spotkania i rozłąki — gonią się wzajem

—    w swej nieskończonej chowance, — A kwiaty kwitną — w czuwaniu owych —

—    co więdną i umierają w cieniu. — Wiosenną porą — twego królestwa —

— Królowo moja —

Spotkanie moje z tobą — miało swe własne pieśni, — Lecz czy me pożegnanie — nie ma ci również —

—    żadnego złożyć daru? —

Jest nim ma tajna nadzieja, — którą chowam skrytą —

—    w cieniach twego kwietnego ogrodu, Iż deszcze Lipca — słodko złagodzą —

—    twój ogniem zionący Czerwiec.”

Jego zuchwałość była niezmierna, — zuchwałość, która nie miała zasłony, lecz była naga, jak ogień. Nie znajduje się czasu, by ją powstrzymać. Jest to niby próba zatrzymania grotu pioruna; błyskawica miga: on drwi z wszelkiego oporu.

Opuściłam pokój ; gdy przechodziłam krużgankiem ku wewnętrznym komnatom, nagle pojawił się Amulja, podszedł i stanął przedemną.

— Nie bój się, Siostro Rani, — rzekł — wymknę się dziś nocą i nie wrócę bez skutku.

— Amuljo, — rzekłam, patrząc mu prosto w twarz żarliwą, młodzieńczą, — nie boję się wcale o siebie samą, lecz obym nigdy nie przestała obawiać się o ciebie.

Amulja odwrócił się, by odejść, lecz zanim znikł mi z oczu, odwołałam go z powrotem i zapytałam:

— Czy masz matkę, Amuljo?

— Mam.

— A siostrę?

— Nie, jestem jedynakiem u matki. Ojciec od-umarł mnie, gdy byłem jeszcze całkiem mały.

— Więc wróć, Amuljo, do swej matki.

— Lecz, Siostro Rani, teraz mam zarówno matkę siostrę.

— W takim razie Amuljo, zanim odjedziesz dziś w nocy, przyjdź i bądź tu na wieczerzy.

— Nie będzie na to czasu. Pozwól mi wziąć na drogę trochę jedzenia, uświęconego twem dotknięciem.

— Co najbardziej lubisz, Amuljo?

— Gdybym był u mej matki, dostałbym całą górę ciastek Pusz. Zrób mi ich trochę własnoręcznie, Siostro Rani!

ROZDZIAŁ X.

OPOWIEŚĆ NIKHILA.

XII.

l^\OWIEDZIAŁEM się od mego mistrza, iż Sandip " sprzymierzył się z Hariszem Kundu, i że ma się

odbyć wielkie nabożeństwo ku czci Bogini, rozpraszającej złe duchy. Wydatki zdzierał Harisz Kundu ze swych dzierżawców. Panditom Kawiratna i Widjawa-gisz polecono ułożyć hymn o dwojakiem znaczeniu.

Mistrz mój miał właśnie o to zbrojną przeprawę z Sandipem.

— Rozwój dotyczy również bogów, — mówi Sandip. — Wnuk musi przekształcić bogów, stworzonych przez jego dziadka, aby dostosować ich do własnego smaku, inaczej zostanie bezbożnym. Unowocześniać stare bóstwa: — oto moje posłannictwo. Urodziłem się zbawicielem bogów, aby ich wywieść z niewoli przeszłości.

Widziałem od naszego chłopięctwa, jakim Sandip jest żonglerem pojęć. Nie zajmuje go odkrywanie prawdy, lecz jego serce raduje robienie z niej kpiarskiego popisu. Gdyby się był urodził w puszczach Afryki, przeżyłby złoty okres, wynajdując dowód za dowodem dla wykazania, iż ludożerstwo jest najlepszym środkiem zaprowadzenia prawdziwej zjednoty między człowiekiem a człowiekiem. Lecz ci, którzy szerzą złudę, kończą na łudzenie siebie, a ja jestem przekonany, że ilekroć Sandip stwarza jakieś nowe łgarstwo, święcie wmawia w siebie, iż znalazł prawdę, jakkolwiek sprzecznemi jego twory mogłyby być pomiędzy sobą.

Bądź co bądź, nie przyłożę ręki do założenia w mym kraju przetwórni wyskoku. Młodym ludziom, którzy są gotowi oddać swe służby sprawie kraju, nie wolno popaść w nałóg odurzania się. Ci, którzy chcą dokonać dzieła przez znachorskie zabiegi, wyżej cenią podniecenie, niż duszę, którą odurzają.

Byłem zmuszony powiedzieć Sandipowi w obecności Bimali, iż musi odejść. Może oboje przypiszą mi złą pobudkę. Lecz również muszę uwolnić się od wszelkiego lęku, iż zostanę źle zrozumiany. Niech nawet Bimala mnie źle zrozumie...

Z Dakka rozchodzi się mnóstwo mahometańskich kaznodziejów. Muzułmanie na moim obszarze nabrali już byli niemal takiego wstrętu do zabijania krów, jak Hindusi. Lecz teraz tu i ówdzie zdarzają się wypadki krowobicia. Pierwszą wiadomość otrzymałem od kilku mych muzułmańskich dzierżawców z zaznaczenięm ich niezadowolenia. Temu właśnie zawikłaniu (przewidywałem) trudno będzie stawić czoło. Na dnie był pozór zagorzalstwa, lecz w razie sprzeciwu przestałby on być pozorem. Oto, w co weszła pomysłowość ruchu.

Posłałem po kilku z mych głównych dzierżawców hinduskich i usiłowałem przedstawić im sprawę we właściwem świetle.

— Możemy trwać w swych własnych przekonaniach, — rzekłem, — lecz nie mamy żadnej władzy nad przekonaniami innych. Mimo iż wśród nas jest wielu W ai knaw ów, ci z nas, którzy są Śaktystami, bez przeszkody składają obiaty ze zwierząt. Na to niema rady. Tak samo musimy pozwalać muzułmanom postępować w ten sposób, jaki uważają za najlepszy. Zatem proszę wstrzymać się od wszelkich zaburzeń.

— Maharadżo — odrzekli — takich zniewag nie pamiętano już oddawna!

— Tak było, — rzekłem, — ponieważ takie było

ich dobrowolne pragnienie. Zachowujmy się w taki sposób, iżby to samo mogło się stać znów prawdą. Lecz drogą do osiągnięcia tego nie jest łamanie pokoju.

— Nie, Maharadżo,

upierali się, — te dobre dawne czasy minęły. To nie ustanie, chyba że zgnieciesz je silną ręką.

— Ucisk, — odrzekłem, — nietylko nie zapobiegnie krowobiciu, lecz równie dobrze może doprowadzić do zabijania ludzi.

Jeden z nich liznął był nieco angielskiego wykształcenia. Nauczył się powtarzać hasła dnia.

— Jest to nietylko sprawą prawowierności, — rozumował. — Nasz kraj jest głównie rolniczy, i krowy

są. ..

■— Bawolice w naszym kraju, — przerwałem, — również dają mleko i używane są do orki. Dlatego to, dopóki natarci ich krwią, nosząc ich ścięte łby na swoich barkach, urządzamy opętańcze pląsy na naszych świątynnych posadzkach, religja będzie jedynie śmiać się z nas, jeśli w jej imieniu będziemy spierać się z muzułmanami, i nic nie pozostanie prawdziwem, jak tylko sam ten spór. Jeśli tylko krowa ma być uświęcona i wyjęta z pod rzezi, a bawół nie, jest to świętoszkostwo, a nie religja.

— Lecz czy nie jesteś, panie, świadom tego, co się kryje poza tern? —ciągnął dzierżawca, znający angielszczyznę. — Stało się to czemś możliwem jedynie stąd, że muzułmanin jest pewny bezpieczeństwa, nawet jeżeli łamie prawo. Czy nie słyszałeś o przypadku Paczura?

— Dlaczego jest możliwem, — zapytałem, — używać muzułmanów jako narzędzi przeciw nam? Czy nie dlatego, że zrobiliśmy ich takimi przez naszą własną niepobłażliwość? Tak to karze nas Opatrzność. Brzemię naszych grzechów spada na własne nasze głowy.

— Ach, dobrze, jeśli tak, niech spadną na nas. Lecz już my będziemy mieli odwet. Podkopaliśmy to, co jest największą potęgą powag, ich cześć dla własnych ustaw. Ongiś byli naprawdę królami, wymierzającymi sprawiedliwość; teraz oni sami staną się prawołomcami, a więc niczem lepszem, niż rozbójnicy. To może nie przejdzie do dziejów, lecz my zachowamy to w sercach na zawsze...

Złośliwe pogłoski o mnie, które szerzą się z dziennika do dziennika, czynią mnie osławionym. Przychodzi wieść, iż nad brzegiem rzeki, na ciałopalnem polu Czakrawartich, spalono z należytemi obrządkami i zapałem mą podobiznę; rozważano i inne obelgi. Kłopot był w tern, iż przyszli prosić mnie o wzięcie udziałów Przędzalni Bawełny, którą chcieli założyć. Musiałem im powiedzieć, że nie dbam zbytnio o stratę mych pieniędzy, lecz nie chcę uczestniczyć w spowodowaniu straty tylu biednym udziałowcom.

— Czyż mamy to rozumieć, Maharadżo, — rzekli moi goście, — w ten sposób, że nie obchodzi cię pomyślność kraju?

— Przemysł może prowadzi do pomyślności kraju, — wyjaśniłem, — lecz samo pragnienie pomyślności tegoż nie wystarczy dla powodzenia przemysłu. Nawet gdyby nasze głowy były chłodne, nasz przemysł nie zakwitnie. Na jakiej podstawie mamy prawo przypuszczać, iż tenże zrobi to poprostu dlatego, żeśmy się rozjuszyli?

— Czemu nie powiedzieć poprostu, że pan nie chce narażać swych pieniędzy?

— Postaram się włożyć pieniądze, gdy zobaczę, że istotnie przemysł macie na oku. Lecz z tego, iż roznieciliście ogień, nie wynika, że macie jadło, aby je na nim ugotować.

XIII.

CO takiego? Oddział naszego skarbca w Czakui złu-piony? Do głównej kasy miała stamtąd nadejść przesyłka siedmiu i pół tysiąca rupij. Dla wygody w przewozie miejscowy skarbnik zmienił był pieniądze na banknoty obiegowe niewielkich rozmiarów i miał je gotowe w paczkach. Późną nocą uzbrojona banda wtargnęła do pokoju i zraniła wartownika Kasima. Rzecz szczególna, że wzięto tylko sześć tysięcy rupij, a resztę zostawiono rozrzuconą na podłodze, chociaż tak łatwo było zabrać ją również. Coprawda, najście dakoitów już minęło; teraz miało się rozpocząć najście policji. O spokoju nie było już mowy.

Kiedym wszedł do wnętrza, okazało się, że wieść mnie uprzedziła.

— Co za straszna rzecz, bracie, — zawołała Bara Rani. — Cóż teraz poczniemy?

Zbłahostkowałem sprawę, aby ją uspokoić.

— Jeszcze nam zostało cośniecoś, — rzekłem z uśmiechem. — Postaramy się jakoś wybrnąć.

— Nie żartuj z tego, bracie drogi. Czemu oni wszyscy są tak na ciebie zawzięci? Czyż nie możesz ich ułagodzić? Czemu każdego odprawiać?

— Nie mogę pozwolić, aby kraj poszedł na męki i zgubę, nawet gdyby to komuś tam miało sprawić przyjemność.

— To okropne, co oni robili tam na ciałopalnych polach. To okropny wstyd, że tak się z tobą obchodzą! Czota Rani pozbyła się wszystkich swych trwóg dzięki nauce tej Angielki, lecz co do mnie, musiałam posłać po kapłana, aby odwrócił złą wróżbę, zanim mogłam zdobyć jaki taki spokój ducha. Zrób to dla mnie, kochany, wyjedź do Kalkutty. Drżę na myśl, co mogą zrobić, jeżeh pozostaniesz tutaj.

Szczera trwoga mojej bratowej wzruszyła mnie

głęboko.

— A czyż, bracie, — ciągnęła dalej, —- nie ostrzegałam cię, że to niedobrze trzymać tyle pieniędzy w twoim pokoju? Mogą je zwęszyć lada dzień. Już nie o te pieniądze... lecz kto wie...

Aby ją uspokoić, obiecałem przenieść te pieniądze narazie do skarbca, a potem najbliższą odstawką wyprawić je do Kalkutty. Poszliśmy razem do mej sypialni. Drzwi do ubieralki były zamknięte. Kiedym zapukał, Bimala zawołała z wnętrza:

— Ubieram się!

— Dziwię się, — zawołała moja bratowa, — iż Czota Rani ubiera się o tak wczesnej porze! Przypuszczam, że to jeden z wieców Bandę Mataram. — Królowo Rozbójników! — zawołała żartem do Bimali — Czy tam obliczasz swe łupy?

— Zajmę się temi pieniędzmi trochę później, -rzekłem, wychodząc na zewnątrz do swej pracowni

Zastałem Inspektora Policji, czekającego na mnie.

— Czy są jakieś ślady dakoitow? — spytałem.

— Mam podejrzenia.

— Na kogo?

— Na Kasima, strażnika.

— Kasima? Lecz czyż on nie został raniony?

— Tyle, co nic. Powierzchowna rana na goleni. Prawdopodobnie sam ją sobie zadał.

— Lecz ja nie mogę w to uwierzyć. On jest tak zaufanym sługą.

— Pan mógł mu zaufać, lecz nie przeszkadza to, że może być złodziejem. Czyż nie widywałem ludzi, darzonych zupełnem zaufaniem przez dwadzieścia lat, nagle odkrywających...

— Gdyby nawet tak było, nie mógłbym posłać go do więzienia. Lecz czemu miałby pozostawiać resztę pieniędzy rozrzuconą dokoła?

— Aby nas zbić z tropu. Cokolwiek mógłbyś mówić, Maharadżo, on musi być starym wygą w tej dziedzinie. Pełni straż przez czas swej zmiany, nie można zarzucić, lecz czuję napewno, iż maczał palce we wszystkich tych włamaniach, zachodzących w sąsiedztwie.

To rzekłszy, Inspektor przystąpił do wyliczania różnorakich sposobów, zapomocą których możliwem jest uczestniczyć we włamaniu o trzydzieści mil, a jednak wrócić na czas do obowiązku.

— Przyprowadził Pan tu Kasima? — zapytałem.

— Nie, — brzmiała odpowiedź, — jest pod kluczem. Sędzia jest obowiązany do śledztwa.

— Chciałbym go widzieć, — rzekłem.

Kiedym przybył do j ego celi, upadł mi do nóg, płacząc.

— Na Boga żywego, — rzekł, — przysięgam, że ja tego nie zrobiłem.

— Nie wątpię w to, Kasimie, — zapewniłem go. — Niczego się nie lękaj. Jeśli jesteś niewinny, nie mogą ci nic zrobić.

Coprawda, Kasim nie potrafił dać zgodnego sprawozdania z zajścia. Całkiem oczywiście przesadzał. W jego opowieści jawiło się czterystu czy pięciuset ludzi, wielkie strzelby i niezliczone miecze. Musiało to być albo zaburzenie umysłu, albo pragnienie usprawiedliwienia swej łatwej porażki. Utrzymywał, że to robota Harisza Kundu; był nawet pewny, że słyszał głos Ekrama, głównego pełnomocnika Kundów.

— Słuchaj, Kasimie, — musiałem go ostrzec, — nie wciągaj innych ludzi w twoje opowieści. Nie jesteś powołany do wytaczania sprawy przeciw Hariszowi Kundu, ani komukolwiek innemu.

XIV

WRACAJĄC do domu, poprosiłem mego mistrza, aby się ze mną przeszedł. Potrząsnął poważnie głową.

— Nie widzę w tern nic dobrego, — rzekł — w tern odrzucaniu sumienia, a wstawianiu na jego miejsce kraju. Wszystkie grzechy tegoż wybuchną teraz be-zecnie i bezwstydnie.

— Jak myślisz, kto mógł... ?

— Nie pytaj mnie. Lecz grzech się rozkrzewił. Odeślij.ich wszystkich precz, precz, byle najdalej!

— Dałem im jeszcze jeden dzień. Wyniosą się pojutrze.

— I jeszcze jedno. Weź Bimalę do Kalkutty. Stąd posiada zbyt szczupły widok świata zewnętrznego, nie może widzieć ludzi i rzeczy w ich prawdziwych stosunkach. Pozwól jej widzieć świat, — ludzi i ich pracę, — daj jej szeroki kąt widzenia.

— Właśnie dokładnie to samo miałem na myśli.

— Dobrze, nie zwlekaj z tern ani trochę. Mówię ci, Nikhilu, dzieje człowiecze musi zbudować zjednoczony wysiłek wszystkich ras świata, i dlatego to sprzedawanie sumienia dla względów stanu — to robienie bożyszcza ze swego kraju — nie zda się na nic. Wiem, że Europa nie uznaje tego w głębi serca, lecz ona nie ma prawa zamykać nam ust, jako nasz nauczyciel. Ludzie, którzy umierają za prawdę, stają się nieśmiertelni: a jeżeli cały jakiś naród może umrzeć za swą prawdę, tedy i on zdobędzie nieśmiertelność w dziejach ludzkości. Oby tutaj, na tej ziemi indyjskiej, wśród szyderczego śmiechu Szatana, przeszywającego niebo, uczucie dla tej prawdy stało się rzeczy wistem! Co za straszliwa zaraza grzechu przywlokła się do naszego kraju z obcych ziem...

Cały dzień przeszedł na zamieszaniu z powodu śledztwa. Wróciwszy na noc, byłem wyczerpany. Odesłanie do skarbca pieniędzy mej bratowej odłożyłem do następnego ranka.

Pośród nocnej głuszy zbudziłem się ze snu. Pokój był ciemny. Zdało mi się, że słyszę gdzieś jęk. Ktoś musiał krzyknąć. Dochodziły odgłosy łkania, ciężarne łzami, niby zmienne wybuchy wiatru w słotną noc. Miałem wrażenie, iż ten szloch wydziera się z serca samej mojej komnaty. Byłem sam jeden. Od kilku dni Bimala miała swe łoże w drugim pokoju, przyległym do mojego. Wstałem i, wyszedłszy, znalazłem ją na płaśni, leżącą twarzą do ziemi na gołej podłodze.

Jest to coś, czego niepodobna opisać słowami. Zna to jedynie On, który siedzi na łonie tego świata i przyjmuje wszystkie jego bóle w Swe własne serce. Niebo jest głuche, gwiazdy nieme, noc cicha, a w środku tego wszystkiego ten jeden bezsenny krzyk.

Nadajemy tym cierpieniom nazwy, złe lub dobre, stosownie do książkowych podziałów, lecz ta męka, co broczy z rozdartego serca, płynąc w bezdenną ciemnię, ma-ż ona jaką nazwę? Kiedy owej północy, stojąc pod milczącemi gwiazdami, patrzyłem na ową postać, ma dusza wstrząsła się grozą i rzekłem do siebie:

— Kimże jestem, aby ją sądzić? — O życie, o śmierci, o Boże nieskończonego istnienia, schylam głowę w milczeniu przed tajemnicą, jaka jest w was.

Raz przyszło mi na myśl, że powinienem zawrócić. Lecz nie potrafiłem. U siadłem na ziemi obok Bimali i położyłem dłoń na jej głowie. Za pierwszem dotknięciem ciało jej zdało się tężeć, lecz w następnej chwili zdrętwienie ustąpiło i Bimala zalała się łzami. Miękko przesunąłem palcami po jej czole. Nagle jej dłonie, szukające moich stóp, uchwyciły je i przyciągnęły do niej, przyciskając je do piersi z taką siłą, iż myślałem, że jej pęknie serce.

OPOWIEŚĆ BIMALL

XVIII.

Д MUL JA powinien wrócić z Kalkutty dziś rano. Ka-załam służącym dać mi znać, skoro tylko przybędzie, lecz nie mogłam wytrzymać spokojnie. Wreszcie wyszłam do zewnętrznych komnat, by oczekiwać go w pracowni.

Posyłając go, aby sprzedał klejnoty, musiałam myśleć tylko o samej sobie. Wcale nawet nie przyszło mi do głowy, że tak młody chłopak, próbujący sprzedać tak cenne kosztowności, odrazu musi popaść w podejrzenie. Tak bezradne jesteśmy my kobiety, iż brzemię swego niebezpieczeństwa musimy koniecznie wkładać na innych. Kiedy idziemy na śmierć, wciągamy i tych, którzy są wkoło nas.

Rzekłam była z dumą, że chcę ocalić Amulję — jak gdyby ten, kto sam tonie, mógł ocalić innych. Lecz zamiast ocalić, posłałam go na zgubę. Mój mały braciszku, taką to stałam ci się siostrą, że Śmierć musiała się była uśmiechnąć w ów Dzień Braci, kiedy dawałam ci me błogosławieństwo — ja, która się błąkam sama, oszalała brzemieniem mej własnej przewiny.

Czuję dziś, że zło, które nawiedza niekiedy człowieka, jest jak zaraza. Skądś dostaje się jakiś zarodek i oto w przeciągu jednej nocy nadkracza śmierć. Czemu zarażonego nie można zabrać precz, daleko od reszty świata? Ja przynajmniej uświadomiłam sobie, jak straszliwą jest zaraza — niby ognista pochodnia, która płonie tak, iż może rozżagwić cały świat.

Wybiła dziewiąta. Nie mogłam pozbyć się myśli, że Amulja jest w kłopocie, że wpadł w szpony policji. Musi tam być wielkie podniecenie w Urzędzie Policyjnym! — Czyje są klejnoty? — Gdzie je zdobył? A wkońcu ja będę musiała dostarczyć odpowiedzi, jawnie, przed całym światem.

Cóż to ma być za odpowiedź? Twój dzień przyszedł nareszcie, Bara Rani, ty, którą tak długo pogardzałam. Ty, w postaci publiki, świata, znajdziesz odwet. O Boże, ocal mnie wonczas, a ja zrzucę całą swą pychę do stóp mej nieprzyjaciółki.

Nie mogłam dłużej wytrzymać. Poszłam prosto do Barej Rani. Siedziała na krużganku, zaprawiając korzeniami liście betelu; Thako przy jej boku. Na widok Thako przez chwilę chciałam zawrócić, ale przemogłam wszelkie wahanie i, składając głęboki pokłon, podjęłam pył ze stóp mej starszej siostry.

— Na moją duszę, Czota Rani, — zawołała, — co na ciebie popadło? Skąd ta nagła czołobitność?

— To moje urodziny, siostro — rzekłam. — Często sprawiałam ci ból. Daj mi dziś sw ebłogosławieństwo, iżbym już tego nigdy nie czyniła. Mój duch jest tak mały! — Powtórzyłam swój pokłon i opuszczałam ją spiesznie, lecz ona przywołała mnie z powrotem.

— Nigdy wprzód nie mówiłaś mi, że to twoje urodziny, Czotuś kochanie! Liczę napewno, że dziś popołudniu przyjdziesz i zjesz ze mną obiad. Musisz koniecznie '

O Boże, niech dziś rzeczywiście będą moje urodziny! Czyż nie mogę się odrodzić? Obmyj mnie, Boże, oczyść mnie i daj mi jeszcze jedną próbę!

Poszłam ponownie do pracowni ■— aby tam zastać Sandipa. Uczucie niesmaku zdało się zatruć mi krew do ostatniej kropli. Twarz jego, którą oglądałam w ran-nem świetle, nie miała nic z czarodziejskiego blasku gen j uszu.

— Zechce pan opuścić ten pokój, — wybuchnęłam. Sandip się uśmiechnął.

— Od czasu, gdy niema tu Amulji, — zauważył, — przypuszczałem, że przyszła moja kolej na poufną

rozmowę.

Moje przeznaczenie zwalało się z powrotem na mnie. Jakże miałam odebrać prawo, które sama dałam?

— Chciałabym być sama — powtórzyłam.

— Królowo, — rzekł — obecność innej osoby nie przeszkadza twej samotności. Nie bierz mnie za je-nego z tłumu. Ja, Sandip, jestem zawsze sam, nawet gdym otoczony przez tysiące.

— Proszę przyjść o innej porze. Dziś rano ja...

— Czekam na Amulję?

Odwróciłam się, aby z powodu istnej udręki opuścić pokój, kiedy Sandip z zanadrza swej opończy wyciągnął mą szkatułkę z klejnotami i z hałasem rzucił ją na marmurowy stół. Byłam wprost przerażona.

— Czyż więc Amulja nie pojechał? —zawołałam.

— Wyjechał? — dokąd?

— Do Kalkutty.

— Nie! — zachichotał Sandip.

Ach, więc naprzekór wszystkiemu ziściło się moje błogosławieństwo. Był ocalony. Niech kara boża spadnie na mnie, złodziejkę, byle tylko Amulja był bezpieczny.

Zmiana wyrazu na mej twarzy wzbudziła gniew

Sandipa.

— Jakże jesteś rada, Królowo! — zadrwił. — Czyż te klejnoty są tak bardzo cenne? Jak więc możesz przenieść po sobie, by ofiarować je Bogini? Twój dar został rzeczywiście już złożony. Chciałabyś go teraz odebrać?

Duma ma twarde życie i wystawia szpony do ostatka. Było mi jasnem, że muszę okazać Sandipowi, iż nie dbam o wystrychnięcie mnie na dudka co do tych klejnotów.

— Jeśli obudziły Pańską żądzę, — rzekłam, — może je pan zatrzymać.

— Moja żądza obejmuje dziś bogactwo całego Bengalu — odparł Sandip. — Czyż istnieje większa siła, niż żądza? Ona jest wierzchowcem Wielkich tej

ziemi, jak słoń Ajrauat jest wierzchowcem Indry. Zatem te klejnoty do mnie należą?

Właśnie Sandip podniósł skrzynkę i chował ją pod płaszcz, gdy wtargnął Amulja. Oczy miał podkrążone, wargi spiekłe, włosy zmierzwione: świeżość jego młodości zdała się zwiędnąć w jednym jedynym dniu. Ból zdjął mnie, kiedym spojrzała na niego?

— Moja szkatułka! — krzyknął, idąc prosto ku Sandipowi, bez jednego spojrzenia na mnie. — Wziął pan tę szkatułkę z klejnotami z mojej walizy?

— Twoją szkatułkę z klejnotami? — zadrwił

Sandip.

— To była moja waliza!

Sandip wybuchnął śmiechem.

— Twoje różnice między mojem a twojem stają się dość dokładne, Amuljo, — zawołał. — Umrzesz jeszcze, widzę, świątobliwym kaznodzieją!

Amulja upadł na krzesło, z twarzą w dłoniach. Podeszłam do niego i kładąc rękę na jego głowie, spytałam go:

— Jakie masz zmartwienie, Amuljo?

Stanął prosto i odrzekł:

— Włożyłem w to całe serce, Siostro Rani, aby ci własnoręcznie oddać twe klejnoty. Sandip Babu wiedział o tern, lecz mnie uprzedził.

— Cóż mnie obchodzą moje klejnoty, — rzekłam. — Niech sobie idą. Niema szkody.

— Idą? Dokąd? — spytał chłopiec, zbity z tropu.

— Klejnoty są moje, — rzekł Sandip. — Oznaki, włożone na mnie przez mą Królową!

— Nie, nie, — przerwał dziko Amulja. — Nigdy, Siostro Rani! Odniosłem je dla ciebie. Nie powinnaś dawać ich precz nikomu innemu.

— Przyjmuję twój dar, mój mały braciszku, — rzekłam. — Lecz pozwól temu, który ich łaknie, zaspokoić swą żądzę.

Amulja łypnął ku Sandipowi, niby drapieżne zwierzę i warknął:

— Słuchaj, Sandipie Babu, wiesz, że nawet szubienica nie jest dla mnie postrachem. Jeśli śmiesz zabrać tę szkatułkę z klejnotami...

Siląc się na szyderczy uśmiech, Sandip rzekł:

— Ty też, Amuljo, powinieneś był dowiedzieć się przez ten czas, że ja nie jestem kimś, ktoby się ciebie uląkł.

— Królowo Pszczoło, — ciągnął zwracając się do mnie. — Nie przyszedłem dziś zabierać tych klejnotów ; przyszedłem, aby ci je dać. Źle uczyniłabyś, przyjmując mój dar z rąk Amulji. Aby temu zapobiec, musiałem je uczynić wprzód jawnie mojemi. Teraz te moje klejnoty są moim darem dla ciebie. Oto są! Motaj sobie z tym chłopcem porozumienie, jakie ci się żywnie podoba. Ja muszę odejść. Odbywaliście temi dniami nadzwyczajne rozmowy, wyłączając z nich mnie. Jeśli teraz poczną się dziać jakieś nadzwyczajne wydarzenia, nie wińcie mnie.

— Amuljo, — ciągnął dalej, — Odesłałem twe walizy i rzeczy do twego mieszkania. Żebyś żadnych swych gratów nie trzymał dłużej w moim pokoju!

Z tym pożegnalnym strzałem Sandip wypadł z pokoju.

XIX.

NIE miałam spokoju ducha, Amuljo, — rzekłam do niego, — od czasu, gdym cię posłała, byś sprzedał moje klejnoty.

— Czemu, siostro Rani?

— Bałam się, abyś nie popadł z niemi w kłopoty, aby cię nie wzięli za złodzieja. Wolałam być bez tych sześciu tysięcy. Teraz musisz zrobić dla mnie coś innego — wrócić zaraz w dom, do twej matki.

Amulja wydobył małą paczkę i rzekł:

— Lecz, siostro, ja zdobyłem te sześć tysięcy.

— Skąd?

— Starałem się koniecznie zdobyć złoto, — ciągnął dalej, nie odpowiadając na moje pytanie, — lecz nie mogłem. Musiałem więc przynieść w banknotach.

— Powiedz mi naprawdę, Amuljo... przysięgnij mi, gdzie zdobyłeś te pieniądze?

— Tego ci nie powiem.

Wszystko zdało się ciemnieć przed memi oczyma.

— Coś ty strasznego zrobił, Amuljo? — krzyknęłam. — Więc to są.. .

— Wiem, że powiesz, iż zdobyłem te pieniądze nieprawnie. Doskonale, przyznaję. Lecz za mą przewinę zapłaciłem pełną cenę. Przeto teraz pieniądze są moje.

Nie miałam ochoty dowiadywać się więcej. Me tętnice ściągnęły się, aż całe me ciało skurczyło się w sobie.

— Zabierz je, Amuljo, — błagałam. — Połóż je z powrotem tam, skąd je zabrałeś.

— To byłoby doprawdy trudno!

— To nietrudno, bracie drogi. To była zła chwila, kiedyś pierwszy raz przyszedł do mnie. Nawet Sandip nie był zdolny tak ci zaszkodzić, jak ja.

Imię Sandipa jakby go żgnęło w serce.

— Sandip! — krzyknął. Ty jedynie dałaś mi poznać, kim on jest naprawdę. Wiesz, siostro, on nie wydał ani grosza z tych suwerenów, które wziął od ciebie? Opuściwszy cię, zamknął się w swym pokoju i, wysypawszy stos złota na podłogę, przyglądał mu się chciwie. „To nie są pieniądze“, zawołał, „lecz płatki boskiego lotosu siły; skrysztalone strumienie gędźby fletni, grających w raju bogactwa. Serce moje nie może zdobyć się na to, aby je zmienić, gdyż one zdają się pragnąć spełnić swe przeznaczenie : przyozdobienia szyi Piękności. Amuljo, mój chłopcze, nie patrz na nie oczyma cielesnemi, one są uśmiechem Lakszmi, wdzięcznym blaskiem królewskiej małżonki Indry. Nie, nie, nie mogę ich dać temu gburowi rządcy. Jestem pewny,

Amuljo, że on łgał w żywe oczy. Policja nie wyśledziła człowieka, który zatopił owo czółno. To rządca chce coś na tem skorzystać. Musimy wydostać od niego te listy“.

— Zapytałem go, jak to mamy wykonać; — odpowiedział mi, że użyć siły albo gróźb. Podjąłem się to uczynić, o ile zwróci złoto. ,,To“, odrzekł, „rozważymy później— Nie chcę, siostro, zaprzątać cię wszystkiem, co zrobiłem celem zastraszenia owego człowieka, aż wydał te listy, i celem ich spalenia — to długa opowieść. Tej samej nocy przyszedłem do Sandipa i rzekłem: „Teraz jesteśmy bezpieczni. Daj mi te su-wereny, abym je jutro zwrócił mojej siostrze Maharani!“ Lecz on krzyknął: „Co cię opętało? Spódnica twej nieocenionej siostry gotowa zakryć ci cały kraj. Powiedz Bande Mataram i wygnaj złego ducha“.

— Znasz, siostro Rani, siłę czaru Sandipa. Złoto zostało przy nim. A ja spędziłem całą ciemną noc na kąpielowych schodkach nad jeziorem, szepcząc Bande Mataram.

— Potem, kiedy dałaś mi do sprzedania te klejnoty, poszedłem znów do Sandipa. Dostrzegłem, że jest gniewny na mnie. Lecz on starał się nie okazać tego po sobie. „Jeśli jeszcze mam je, zsypane w jakiej mojej skrzyni, możesz je wziąć“, rzekł, rzucając mi swe klucze. Nie było ich widać nigdzie. „Powiedz mi, gdzie są!“ rzekłem. „Zrobię to, „odparł, „kiedy ujrzę, iż odurzenie twoje minęło. Teraz tego nie uczynię“.

Kiedym spostrzegł, iż nie mogę go wzruszyć, musiałem wziąć się na inny sposób. Spróbowałem więc zdobyć odeń te suwereny drogą wymiany za moje banknoty. „Będziesz je miał“, rzekł i znikł w swej sypialni, zostawiwszy mnie czekającego zewnątrz. Tam wyłamał zamek w mojej walizie i któremś innem przejściem poszedł z twą szkatułką wprost do ciebie. Nie chciał dopuścić, abym to ja ją zaniósł, a teraz śmie nazywać to swoim darem. Jakże mam wypowiedzieć, jak bardzo mnie jej pozbawił? Nigdy mu tego nie zapomnę. Ach, siostro, lecz jego władza nademną została zupełnie złamana. A osobą, która ją złamała, jesteś ty!

— Bracie drogi, — rzekłam, — jeśli tak, tedy moje życie znalazło usprawiedliwienie. Lecz, Amuljo, pozostaje jeszcze dużo do zrobienia. Nie dość na tern, iż czar prysnął. Należy zmyć jego plamy. Nie zwlekaj ani chwili, idź odrazu i połóż z powrotem te pieniądze, skąd je wziąłeś. Nie możesz tego zrobić, kochanie?

— Z błogosławieństwem twojem, siostro Rani, możliwem jest wszystko.

— Pamiętaj, nie będzie to pokutą jedynie twoją, lecz i moją zarazem. Ja jestem kobietą; zewnętrzny świat jest zamknięty dla mnie, inaczej poszłabym sama. Najtwardszą moją karą jest to, iż brzemię grzechu mojego muszę włożyć na ciebie.

— Nie mów tak, siostro. Ścieżka, którą szedłem, nie była ścieżką twoją. Pociągała mnie ona z powodu swych niebezpieczeństw i trudności. Teraz, że wzywa mnie ścieżka twoja, niechże będzie tysiąc razy trudniejsza i bardziej niebezpieczna, pył z twoich stóp pomoże mi ją przebyć. Zatem twój rozkaz, aby te pieniądze znalazły się na swojem miejscu?

— Nie mój rozkaz, braciszku, lecz rozkaz zgóry.

— O tern nie wiem nic. Wystarczy mi, iż ten rozkaz zgóry przybywa z twoich ust. Lecz sądziłem, siostro, że zostałem tu zaproszony. Nie mogę tego stracić. — Zanim odejdę, musisz mi dać swe ftrasad.¹ Wtedy, jeśli potrafię wykonać mój obowiązek, pójdę go spełnić dziś wieczorem.

Łzy stanęły mi w oczach; próbując się uśmiechnąć, rzekłam :

— Niech tak będzie.

¹ Jadło, uświęcone dotknięciem szanowanej osoby.

R. T.

ROZDZIAŁ XI.

OPOWIEŚĆ BIMALI.

XX.

ry ODEJŚCIEM Amulji serce zapadło się we mnie. JLj Na jakąż niebezpieczną przygodę wysłałam była tego jedynaka swej matki? O Boże, dlaczegóż moja pokuta ma mieć tyle wystawności i świty? Czyż nie może mi być wolno cierpieć samotnie, bez zapraszania całej tej ciżby do uczestnictwa w mojej karze? O, niech to niewinne dziecko nie padnie ofiarą Twojego gniewu!

Zawołałam go z powrotem, — Amuljo!

Mój głos brzmiał tak słabo : nie zdołał go dosięgnąć.

Podeszłam do drzwi i zawołałam znowu:

— Amuljo!

Już odszedł.

— Jest-że tam kto?

— Tak, Rani Matko!

— Idź i powiedz Amulji, że chcę się z nim widzieć.

Co teraz nastąpiło, nie mogłam dokładnie zrozumieć — ów człowiek, zdaje się, nie znał Amulji po imieniu — lecz wrócił niemal natychmiast w towarzystwie Sandipa.

— W tej samej chwili, kiedy pani mnie odesłała, — rzekł, wchodząc, — miałem przeczucie, że pani mnie odwoła. Przyciąganie tegoż samego księżyca zarówno powoduje tak odpływ, jak i przypływ. Byłem pewny, że się po mnie pośle, przeto istotnie czekałem w przejściu. Skoro ujrzałem człeka pani, wychodzącego z jej pokoju, rzekłem: ,,Tak, tak, idę, idę zaraz!“ zanim mógł wypowiedzieć jedno słowo. Ten arcy-bałwan był zdumiony, mogę panią zapewnić. Wy-ślepił się na mnie z otwartemi ustami, jakgdyby myślał, że znam jakieś czary.

— Wszystkie walki na świecie, Królowo Pszczoło, — plótł Sandip trzy po trzy, — są to w rzeczywistości walki między siłami oszołomnemi. Rzucanie czaru przeciw czarowi — bezgłośne oręże, które przebijają nawet niewidzialne tarcze. Wreszcie w tobie znalazłem mą współzawodniczkę. Kołczan twój jest pełny, wiem, przebiegła, wojownicza Królowo! Tyś jest jedną jedyną w świecie, która była zdolna odprawić Sandipa i przywołać go z powrotem, stosownie do twej słodkiej woli. Dobrze, twa zdobycz jest u twoich stóp. Co chcesz z nią począć? Dasz jej coup de grâce, czy zamkniesz ją w klatce? Pozwól mi ostrzec cię z góry, Królowo, że zarówno trudno będzie ci zabić zwierza bez zachodu, jak utrzymać go w pętach. W każdym razie, czemu tracić czas na próby twych czarodziejskich oręży?

Sandip musiał poczuć cień zbliżającej się klęski i dlatego próbował zyskać na czasie przez zagadywanie bez czekania na odpowiedź. Jestem przekonana, że wiedział, iż posłańca pchnęłam po Amulję, którego imię ów człowiek musiał był wymienić. Naprzekór temu samowolnie zagrał tę fintę. Teraz próbował nie dać mi możności oświadczenia, że chciałam się widzieć z Amulją, a nie z nim. Lecz jego podstęp był marny, ponieważ mogłam na wylot tegoż widzieć jego słabość. Nie wolno mi było oddać mu ani nawet piędzi ziemi, którą był zdobył.

— Sandipie Babu, — rzekłam, — dziwię się, jak pan potrafi ciągnąć bez przerwy tę nieskończoną gadaninę. Czyś pan przedtem nauczył się jej napamięć?

Sandipowi krew uderzyła do twarzy.

— Słyszałam, — ciągnęłam, — iż nasi zawodowi mówcy mają pełną książkę wszelakiego rodzaju gotowych rozpraw, które da się zastosowywać do każdego przedmiotu. Czy pan też posiada taką książkę?

Sandip w odpowiedzi zgrzytnął przez zęby:

— Bóg dał wam kobietom do rozporządzenia obfity zasób kokieterji, a na dobitkę macie do pomocy modniar-kę i jubilera, lecz nie myśl pani, że my mężczyźni jesteśmy znów tak bezbronni...

— Niech pan lepiej wróci i przejrzy swą książkę, Sandipie Babu. Całkiem źle przyswaja pan sobie swe słowa. W tern właśnie sęk, że się próbuje powtórzyć dosłownie.

— Pani! — wykrzyknął Sandip, tracąc panowanie nad sobą. — W ten sposób mnie obrażać! Co zostało z pani, czegobym nie znał aż do samego dna? Co... — Zabrakło mu słów.

Sandip, władca czarodziejskich potęg, jest zmuszony wyznać bezsilność, ilekroć jego czar odmówi działania. Z króla spadł do poziomu ciury. Ach, ty rozkoszy oglądania jego słabości! Im bardziej szorstkim stawał się w swem prostactwie, tern silniej ta rozkosz wzbierała we mnie. Jego wężowe skręty, któremi zwykł był mnie chwytać, osłabły — jestem wolna. Jestem ocalona, ocalona. Bądź dla mnie ⁷ grubijanem, obrażaj mnie, gdyż to ukazuje cię t w twej prawdzie; lecz oszczędź mi twych pień po-r chwalnych, które były kłamne!

Na taki stan rzeczy wszedł mój mąż. Sandip nie miał dość giętkości, aby opanować się w jednem mgnieniu, jak to zwykł był czynić dawniej. Mąż mój patrzył na niego chwilę ze zdziwieniem. Gdyby zdarzyło się to kilka dni temu, poczułabym wstyd. Lecz dziś byłam zadowolona — cokolwiek mój mąż mógł sobie pomyśleć. Chciałam raz uporać się z mym słabnącym przeciwnikiem.

Zastając nas oboje milczących i skrępowanych, mąż mój zawahał się chwilę, a potem zajął krzesło Sandipa, i rzekł :

— Szukałem cię i powiedziano mi, że jesteś tutaj.

— Jestem tutaj, — rzekł Sandip z pewną napuszy-stością w głosie. — Królowa Pszczoła posłała po mnie dziś wcześnie rano, A ja, pokorny robotnik ula, zostawiłem wszystko inne, aby posłuchać jej wezwania.

— Jutro wyjeżdżam do Kalkutty. Pojedziesz

ze mną.

— I poco, proszę ciebie? Czy uważasz mnie za jednego ze swej świty?

— Ach, doskonale, uważaj, że to ty jedziesz do Kalkutty, a ja jestem twym przybocznym.

— Nie mam tam żadnych spraw.

— Tern więcej powodów do wyjazdu. Tu masz za wiele spraw.

— Nie zamierzam się ruszać.

— W takim razie ja zamierzam cię usunąć.

— Przemocą?

— Przemocą.

— Doskonale, zatem postaram się ruszyć. Lecz świat nie dzieli się na twoje dobra i Kalkuttę. Są jeszcze inne miejsca na mapie.

— Z drogi, jaką szedłeś, z trudnością przypuściłoby się, iż istnieje na świecie jeszcze jakieś inne miejsce oprócz moich dóbr.

Sandip powstał.

— Zdarza się czasami, — rzekł, — iż cały świat człowieka ograniczy się do jakiej jednej piędzi. Ja ucieleśniłem sobie cały mój wszechświat w tej twojej pracowni; dlatego to stałem się tu bywalcem.

Potem zwrócił się do mnie.

— Nikt prócz ciebie, Królowo Pszczoło, — rzekł — nie rozumie moich słów... może nawet i ty nie. Żegnam cię. Z czcią w sercu cię opuszczam. Me hasło zmieniło się, odkąd zjawiłaś się przed memi oczyma.

Niema już Bande Mataram {Zdrowaś, Macierzy!), lecz Bądź Zdrowa, Ukochana — Bądź Zdrowa, Czarodziejko! Matka opiekuje się, kochanka wiedzie do zguby — lecz słodka jest ta zguba. Rozdźwięczyłaś w mojem sercu brzęki nagolennic tańca śmierci. Zmieniłaś dla mnie, swego oddańca, obraz tego naszego Bengalu; „łagodnie wiatrem chłodzony kraj: słodkich owoców i czystychwód“¹. Nie masz litości, ma ukochana. Przyszłaś do mnie z czarą trucizny, a ja ją wychylę, by umrzeć w męczarniach lub żyć, triumfując nad śmiercią.

— Tak, — ciągnął dalej. — Dzień matki minął. O miłości, moja miłości, niczem uczyniłaś mi prawdę i słuszność i niebo samo. Wszelkie obowiązki stały się, niby cienie: wszelkie prawa i zakazy rozerwały swe więzy. O miłości, miłości moja, mógłbym podpalić cały świat poza tym jednym krajem, na którym postawiłaś swe przecudne stopki i zatańczyć obłąkańczy pląs nad zgliszczami... To są łagodni ludzie. To są dobrzy ludzie. Oni chcą czynić dobrze wszystkim — jakgdyby ci wszyscy byli rzeczywistością! Nie, nie! Niema rzeczywistości na tym świecie z wyjątkiem tej, jedynej, rzeczywistej mojej miłości. Składam ci hołd. Moje oddanie dla ciebie uczyniło mnie okrutnym; moja cześć dla ciebie zapaliła we mnie szalejący płomień zniszczenia. Nie jestem prawym. Nie mam żadnych wiar, wierzę tylko w tę, którą, ponad wszystko inne w świecie, stałem się zdolny sobie wyobrazić.

¹ Urywek z Narodowego Śpiewu Bande Mataram. R. T.

Przedziwne! To było zaiste przedziwne. Zaledwie chwilę temu pogardzałam tym człowiekiem z całego serca. Lecz to, co uważałam za martwy popiół, teraz oto gorzało żywym ogniem. Ogień w nim jest prawdziwy, to jest ponad wątpliwość. Ach, dlaczego Bóg uczynił człowieka tak złożonym stworem? Czy tylko, aby okazać swą nadprzyrodzoną biegłość dłoni? Dopiero kilka chwil temu sądziłam, że San-dip, którego ongiś brałam za bohatera, jest tylko bohaterem scenicznym z melodramatu. Lecz tak nie jest. Nawet poza tym teatralnym strojem czaić się może niekiedy bohater prawdziwy.

W Sandipie zawiera się wiele czegoś, co jest szorstkie, co jest zmysłowe, co jest kłamne, wiele zaś, warstwą za warstwą, cielesne przywaliło pokrycie. Jednak — jednak najlepiej wyznać, że istnieje wielka część w jego głębiach, której nie rozumiemy, nie potrafimy rozumieć — mnóstwo również w nas samych. Dziwnym stworem jest człowiek. Co za tajemnicze przeznaczenie wykuwa on swym młotem, wie tylko Straszliwy¹ — tymczasem jęczymy pod jego obuchem. Siwa jest Panem Zamętu. On jest wszystek Radością. On zerwie nasze pęta.

Nie mogę nie odczuwać, raz po razu, iż we mnie są dwie osoby. Jedna wzdryga się przed Sandipem w jego straszliwej postaci Zamętu — druga czuje istny zachwyt, iż się ją słodko kusi. Tonący okręt wciąga '

S. T,

¹ Rudra, Straszliwy, przydomek Siwy.

w głąb wszystko, co pływa wokoło niego. Śandip jest właśnie taką siłą zniszczenia. Jego niezmierny powab opanowuje, zanim lęk może przyjść na pomoc, a potem w mgnieniu oka jest się porwanym, bez oporu, precz od wszelkiego światła, wszelkiego dobra, wszelkiej wolności podniebnej, wszelkiego powietrza do oddechu — od zbiorów całego życia, od codziennych trosk, — wprost na dno zatracenia.

Z jakiegoś królestwa klęski przybył Sandip, jako jego poseł. A kiedy kroczy przez kraj, szepcząc bezbożne zaklęcia, zbiegają się doń wszyscy chłopcy i młodzieńcy. Macierz, siedząca w lotosowem sercu ziemicy, wypłakuje swe serce; gdyż naoścież rozbili jej śpichlerz, by tam urządzić pijacką hulankę. Jej winobranny napój nieśmiertelnych wylewają na ziemię; jej omszone łagwie gruchoczą w kawałki. Doprawdy, współczuję z nią, lecz, równocześnie, sama nie mogę dać sobie rady, zarażona ich podnieceniem.

To prawda sama zesłała nam tę pokusę, aby doświadczyć naszej wierności w wypełnianiu jej nakazów. Durzyca przebiera się w niebiański strój i tańczy przed pątnikami, mówiąc: „Szaleni jesteście, iż ciągniecie bezpłodną ścieżką wyrzeczenia. Jego droga jest długa, jego czas mija wolno. Przeto Władca Gromowego Grotu posłał mnie do was. Patrzcie, ja piękna, namiętna, ja chcę was przyjąć — w mojem objęciu znajdziecie nasycenie".

Po pewnej przerwie Sandip zwrócił się znów ku mnie:

— Bogini, nadeszła pora, że winienem cię opuścić. Dobrze. Bliskość twa już sprawiła skutek! Przy dłuższej zwłoce zmarniałby znów po trochu. Wszystko stracone, jeżeli w naszej żądzy próbujemy targować się o to, co jest najwyższe na ziemi. To, co jest wieczne w jednem mgnieniu, zamienia się na jedynie ograniczone, jeżeli się je rozwlecze w czasie. Już mieliśmy zniszczyć nasze bezkresne mgnienia, gdy jedynie twój wzniesiony grot gromu przybył na odsiecz. Przeszkodziłaś nam, chcąc ocalić czystość swych uwielbień — a w ten sposób ocaliłaś również swego czciciela. W mem dzisiejszem pożegnaniu twa czestwa stanowi najważniejszą rzecz. Bogini, ja również dziś wyzwalam ciebie. Moja ziemska świątynia nie mogła już cię pomieścić — każdej chwili groziła rozsadzeniem. Dzisiaj odchodzę, by czcić twój szerszy obraz w szerszej świątyni. Prawdziwiej ogarnąć cię mogę jedynie w pewnej od ciebie odległości. Tu miałem tylko twą przychylność, tam zostanę zaszczycony twą łaską.

Moja szkatułka z klejnotami leżała na stole. Podniosłam ją w górę, mówiąc:

— Polecam panu złożyć te moje klejnoty przedmiotowi mej czci — któremu poświęciłam je przez pana.

Mąż nie przerywał milczenia. Sandip opuścił

pokój.

XXI.

WŁAŚNIE zabrałam się była do robienia ciastek dla Amulji, gdy na widowni pojawiła się Bara Rani.

— Ach, kochana, — zawołała, — czyż doszło do tego, że musisz sobie robić ciastka na swe własne urodziny?

— Czyż niema nikogo więcej, dla kogo mogłabym je robić? — spytałam.

— Lecz to nie jest dzień, kiedybyś ty miała myśleć o podejmowaniu innych. To nasza rzecz podejmować ciebie. Właśnie myślałam coś sporządzić ¹, gdy posłyszałam wstrząsającą nowinę, która mnie całkiem wytrąciła ze spokoju. Mówią, że banda pięciuset lub sześciuset ludzi napadła jeden z naszych skarbców i zbiegła z sześciu tysiącami rupij. Oczekują, że niebawem zostanie złupiony nasz dom.

Uczułam ulgę. Więc mimo wszystko były to nasze własne pieniądze. Chciałam posłać zaraz po Amulję i powiedzieć mu, że musi tylko doręczyć te banknoty memu mężowi, a wyjaśnienia pozostawić mnie.

— Doprawdy jesteś dziwnem stworzeniem! — wybuchła bratowa mego męża, dojrzawszy zmianę na mej twarzy. — Czy rzeczywiście nie znasz czegoś takiego, jak lęk?

— Nie mogę w to uwierzyć, — rzekłam. — Cze-mużby mieli łupić nasz dom?

¹ Wszelkie przysmaki, przeznaczone do uroczystego ofiarowania, ma pani domu sporządzić własnoręcznie. S. T.

■— Nie wierzy w to, doprawdy! Czyż mógł kto uwierzyć, że napadną na nasz skarbiec?

Nie dałam odpowiedzi, lecz pochyliłam się nad ciastkami, wkładając nadzianko z kokosowego orzecha.

— Dobrze, odchodzę, — rzekła Bara Rani, spojrzawszy na mnie przeciągle. — Muszę zobaczyć się z bratem Nikhilem i dać mu pewne polecenie co do posyłki moich pieniędzy do Kalkutty, zanim będzie zapóźno.

tak

Zaledwie wyszła, zostawiłam ciastka ich własnemu przemysłowi i poskoczyłam do mej ubieralki, zamykając się od wewnątrz. Żupan mego męża, z kluczami w kieszeni, wisiał tu jeszcze zapominalski był mój mąż; zdjęłam z kółka klucz od żelaznego schowka i zatrzymałam go przy sobie, ukryty w zanadrzu mej sukni.

Wtem ozwało się pukanie do drzwi.

— Ubieram się, — zawołałam.

Dosłyszałam słowa Barej Rani:

— Dopiero chwilę temu widziałam, jak robiła ciastka, a teraz jest zajęta ubieraniem. Ciekawam, co za chwilę. Przypuszczam, że ma się odbyć jedno z ich zebrań Bande Mataram. — Słuchaj Królowo Rozbójników, — zawołała ku mnie, — czy liczysz plony swej grabieży?

Kiedy odeszli, doprawdy nie wiem, co kazało mi otworzyć schowek. Być może tlała we mnie nadzieja, że może to wszystko jest jakimś snem. A nuż, wy-

ciągną wszy wewnętrzną wysuwkę, znajdę tam zwitki ze złotem, zupełnie, jak przedtem?... Niestety, wszystko było tak próżne, jak ufność, która została zawiedziona.

Musiałam dokończyć komedji ubierania. Musiałam uczesać włosy całkiem na nowo, zupełnie niepotrzebnie. Kiedy wyszłam, docięła mi bratowa męia:

— Ile razy ty się dziś ubierasz?

— Dziś moje urodziny, — rzekłam.

— Ach, każda wymówka zdaje się dostatecznie dobra, — ciągnęła. — Widziałam swego czasu wielu próżnych ludzi, lecz ty pobij asz ich wszystkich na głowę.

Właśnie miałam kazać służącemu posłać po Amulję, kiedy wszedł jeden z ludzi i wręczył mi bilecik. Był on od Amulji.

— Siostro, — pisał, — zaprosiłaś mnie na dzisiaj popołudniu, lecz uważałem, że nie powinienem czekać. Pozwól mi wprzód wykonać twój rozkaz, a potem przyjść na me frasad. Może to będzie dosyć późno.

Komuż mógł on iść zwrócić te pieniądze? W jaką nową matnię wplątywał się biedny chłopiec? O nieszczęsna kobieto, umiesz go tylko wysłać jak strzałę, lecz nie potrafisz odwołać go, jeżeli chybisz celu.

Powinna byłam oświadczyć odrazu, że to ja byłam istotną winowajczynią tej grabieży. Lecz kobiety żyją zaufaniem swego otoczenia — to jest ich cały świat! Jeżeli raz im się zdarzy zawieść to zaufanie pokry-

jormi, straciły miejsce w swym świecie. Muszą wtedy stąpać po odłamkach tego, co zrobiły, a poszczerbione tegoż krawędzie ranią je przy każdym zwrocie. Popełnić grzech jest dość łatwo, lecz powetować go jest dla kobiety trudnem ponad wszystko.

Od pewnego czasu wszelkie próby bliższego zbliżenia się do męża stały się dla mnie daremne. Jakże więc mogłabym go zaskoczyć tą zdumiewającą nowiną! Do stołu przyszedł dzisiaj bardzo późno — prawie o drugiej. Był roztargniony i ledwie tknął się jadła. Straciłam nawet prawo nalegania nań, aby zjadł co jeszcze. Musiałam odwrócić twarz, aby otrzeć łzy.

Chciałam przynajmniej rzec do niego:

— Idź do naszego pokoju i wypocznij trochę; wydajesz mi się tak znużony.

Właśnie ulżyłam mej krtani odrobiną kaszlu, gdy wpadł do pokoju służący, mówiąc, że Inspektor Policji przyprowadził do pałacu Panczu. Mąż mój, z głębszym cieniem na twarzy, nie dokończył posiłku i wyszedł.

Nieco później pojawiła się Bara Rani.

— Czemu nie dałaś mi znać, kiedy Brat Nikhil przyszedł? — skarżyła się. — Spóźnił się, więc przypuszczałam, że przez ten czas całkiem dobrze zdążę się wykąpać. W jakiż to sposób potrafił skończyć obiad tak prędko?

— Czemu, — czy był ci potrzebny?

— Skądże to wam obojgu przyszło do głowy wyjeżdżać jutro do Kalkutty. Mogę powiedzieć tylko

tyle, że nie myślę zostawać tu sama. Zatrwożyłabym się na śmierć za każdym szelestem, myśląc o tych wszystkich dakoitach. Czy to zupełnie postanowione z tym waszym jutrzejszym wyjazdem?

— Tak, — odrzekłam, chociaż dopiero właśnie teraz posłyszałam o tern po raz pierwszy; i chociaż, co więcej, nie byłam wogóle pewna, czy przed jutrem nasza sprawa nie przybierze takiego obrotu, że będzie wszystko jedno, czy wyjedziemy, czy też zostaniemy. Jak będzie wyglądać fotem nasz dom, nasze życie,

—    to leżało zupełnie poza moim wzrokiem — zdawało mi się jakieś mgliste i upiorne.

W tych oto kilku godzinach me niedoj rżane przeznaczenie miało się stać widzialne. Czyż nie było nikogo, ktoby potrafił przewlekać lot tych godzin z dnia na dzień, i w ten sposób czynić je dostatecznie długiem!, abym mogła naprawić rzeczy, jak dalece leży to w mojej mocy? Czas, przez który posiew leży pod ziemią, jest długi — zaiste tak długi, że zapominasz, iż grozi niebezpieczeństwo jego wystrzelenia. Lecz skoro tylko jego pęd ukaże się nad powierzchnią, wzrasta i wzrasta tak szybko, że nie ma czasu go przykryć, ni suknią, ni ciałem, ni samem nawet życiem.

Spróbuję nie myśleć już o tern, lecz siąść spokojnie biernie i bez czucia — niech załamanie przyjdzie, jeśli ma przyjść. Lecz pojutrze będzie po wszystkiem

—    publika, śmiech, obżałowanie, pytania, wyjaśnienia

—    wszystko.

Lecz nie mogę zapomnieć twarzy Amulji — pięknej, promiennej oddaniem. Nie czekał, rozpaczając, aż spadnie cios przeznaczenia, lecz skoczył w gąszcz niebezpieczeństwa. W mojej niedoli oddaję mu hołd. To jest mój chłopiec-bóg. Pod pozorem igraszki zdjął ze mnie ciężar brzemienia. Chciał ocalić mnie, przyjmując na swą głowę karę, dla mnie przeznaczoną. Lecz jak ja mam znieść tę straszliwą litość mego Boga?

Ach moje dziecko, moje dziecko, składam ci hołd. Braciszku mój mały, składam ci hołd. Czystyś — pięknyś — składam ci hołd. Obyś w następnym żywocie przyszedł w moje ramiona, jako me własne dziecko — oto jest moja modlitwa.

XXII.

WIEŚĆ rozbiegła się na wsze strony. Policja wchodziła i wychodziła bez przestanku. Służba domowa była w wielkiem poruszeniu.

Khema, moja pokojówka, przyszła do mnie i rzekła:

— Ach, Rani Matko! Na twą dobroć, schowaj mi mój złoty naszyjnik i naramienniki w twoim żelaznym schowku!

Komuż miałam wyjaśnić, że sama Rani plotła była całą tę sieć kłopotu, a nadto, że chwyciła na nią łup? Musiałam odegrać rolę łaskawaj opiekunki i wziąć pod opiekę ozdoby Khemy i oszczędności Thako. Z kolei mleczarka przyniosła i złożyła w moim pokoju skrzynkę,

w której była sari z Benares i inne drobiazgi z jej cennego mienia.

— Dostałam to na pani wesele, — objaśniła mnie.

Kiedy jutro mój żelazny schowek zostanie otwarty w obecności Khemy, Thako, mleczarki i wszystkich innych.. . Byle o tern nie myśleć ! Raczej spróbować myśleć, jak to będzie wyglądać, kiedy ten dzień trzeciego Magh‘a przybędzie znów po upływie roku. Czy wszystkie rany mego domowego życia będą wtedy jeszcze tak świeże, jak zawsze?

Amulja pisze, że przybędzie późnym wieczorem. Nie mogę zostać sama z mojemi myślami, nie robiąc nic. Przeto zabieram się znów do robienia dlań ciastek. Zrobiłam już całą górę, lecz muszę jeszcze robić dalej. Któż je będzie jadł? Rozdam je pomiędzy służbę. Muszę zrobić to dzisiaj wieczorem. Dziś w nocy jest mój kres. Jutro nie będzie w moich rękach.

Pracowałam bez zmęczenia, piekąc ciasto jedno po drugiem. Raz i drugi wydało mi się, że w górze, w kierunku mego pokoju, słyszę jakiś hałas. Czy to może mój mąż nie znalazł był klucza od schowka, a Bara Rani zgromadziła całą służbę, aby mu pomóc go szukać? Nie, nie wolno mi zwracać uwagi na te odgłosy. Muszę zamknąć drzwi.

Podniosłam się, aby to zrobić, gdy wpadła zdyszana Thako.

Rani Matko, ach, Rani Matko!

— Daj mi święty spokój, — żachnęłam się, przerywając jej prosto z mostu. — Nie zawracaj mi głowy!

— Bara Rani Matka kazała prosić, — ciągnęła. — Jej siostrzeniec przysłał z Kalkutty taką cudowną maszynę. Gada, jak człowiek. Koniecznie chodź i posłuchaj !

Nie wiedziałam, czy mam się śmiać, czy krzyczeć. Zatem w takim czasie, ze wszystkich istniejących rzeczy, koniecznie gramofon musiał zjawić się na widowni, powtarzając za każdem nakręceniem nosowy dźwięk teatralnego śpiewu. Jakaż to okropna rzecz, gdy maszyna małpuje człowieka!

Jęły zapadać cienie wieczoru. Widziałam, że Amulja oznajmi się bez zwłoki, jednak nie umiałam czekać. Wezwałam służącego i rzekłam:

— Idź i powiedz Amulji Babu, aby przyszedł wprost tutaj.

Po pewnym czasie człowiek ów wrócił, aby rzec, iż Amulji niema — jeszcze nie wrócił, odkąd był poszedł.

„Poszedł!" To słowo uderzyło mój słuch, niby skarga w gęstniejącej pomroczy. Amulja poszedł! Przyszedł więc, niby smuga światła zachodzącego słońca, jedynie poto, aby zajść na zawsze? Wszelkie rodzaje możliwych i niemożliwych niebezpieczeństw przemknęły mi przez duszę. To ja posłałam go była na śmierć. Cóż z tego, że był nieulękły? To jedynie okazało jego przyrodzoną wielkość serca. Lecz jakże wogóle ja sama miałam po tern żyć dalej?

Nie miałam żadnej pamiątki po Amulji z wyjątkiem owej krócicy — jego czestnego daru. Zdało mi się, iż to znak, dany przez Opatrzność. Ta przewina,

która skalała moje życie do samego dna--mój Bóg

w postaci dziecka zostawił mi środek zmycia jej precz, a potem zniknął. Ach, kochający darze — łasko wyzwalająca, która leżysz w nim ukryta!

Otwarłam skrzynkę i wyjęłam krócicę, z uszanowaniem podnosząc ją do czoła. W tej chwili dźwiękły gongi ze świątyni, przyległej do naszego domu. Rzuciłam się na ziemię w pozdrowieniu.

Wieczorem podejmowałam memi ciastami całe domostwo.

— Urządziłaś przedziwną ucztę urodzinową —• a do tego wszystko własnoręcznie, —- zawołała bratowa mego męża. — Lecz musisz i nam zostawić coś do roboty.

To mówiąc, zwróciła się do gramofonu i puściła ponad wszystko przeraźliwy dyszkant kalkuckich aktorek. Brzmiało to, niby jakaś stajnia, pełna rżących źrebiąt.

Zanim się uczta skończyła,zrobiło się bardzo późno Doznałam nagłego pragnienia, by ten urodzinowy obchód zakończyć podjęciem pyłu ze stóp mego męża. Poszłam do sypialni i zastałam go w twarde n uśpieniu. Miał tak męczący, wytężony dzień. Bardzo, bardzo ostrożnie podniosłam rąbek moskitowej siatki i poło-

żyłam głowę obok jego stóp. Musiały go dotknąć me włosy, gdyż ruszył przez sen nogami i odepchnął mą głowę.

Wyszłam tedy i usiadłam na zachodnim krużganku. Jedwabno-bawełniane ^drzewo, które utraciło wszystkie liście, stało hen w odległości, niby kościotrup. Za niem zachodził sierp młodego księżyca. Nagle doznałam uczucia, że nawet gwiazdy na niebie czują lęk przede mną, że całość nocnego świata spogląda na mnie z ukosa. Czemu? Ponieważ byłam samotna.

Niema w stworzeniu nic tak obcego, jak człowiek, który jest samotny. Nawet ten, którego bliscy pomarli do jednego, nie jest samotny — towarzystwo przybywa doń z poza przesłony śmierci. Lecz ten, którego krewni żyją, jednak już nie bliscy, który wypadł z całej różnorodnej drużyny pełnego domu — ach, na tego sam gwiezdny wszechświat jakby się wzdragał patrzyć w jego ciemności.

Gdzie jestem, niema mnie. Jestem daleko od tych, którzy są wkoło mnie. Żyję i poruszam się nad szeroką jak świat otchłanią oddzielenia, nietrwała, jak kropla rosy na liściu lotosu.

Czemu ludzie, zmieniając się, nie zmieniają się całkowicie? Kiedy patrzę w swe serce, spostrzegam, iż wszystko, co tam było, jest tam nadal, tylko bez ładu i składu. Rzeczy, które le?ały w porządku, zostały skłębione. Kamienie, które były nanizane na naszyjnik, teraz toczą się w prochu. I dlatego serce moje pęka.

Czuję, że chciałabym umrzeć. Jednak w mem sercu wszystko jeszcze żyje — nawet w śmierci nie widzę końca tego wszystkiego; owszem, w śmierci zdaje się być zawsze o tyle więcej żalu. Co ma się skończyć, w tern życiu skończyć się musi — innego wyjścia niema.

Ach, przebacz mi, Panie, ten jeden raz, ten jeden jedyny raz! Wszystko co dałeś mi do rąk, jako bogactwo mego życia, zmieniłam w swoje brzemię. Nie mogę ani dłużej nieść go, ani go złożyć. O Panie, zabrzmij raz jeszcze temi dźwiękami fletni, któremi grałeś dla mnie, dawno temu, stojąc na różanej krawędzi porannego nieba — i zwól, by wszystkie moje zawikłania stały się proste i łatwe. Nic, z wyjątkiem gędźby twojej fletni, nie może uczynić calem tego, co pękło, a czystem tego, co zostało skalane. Stwórz na nowo mój dom twoją gędźbą. Nie widzę innej drogi.

Rzuciłam się twarzą na ziemię i załkałam głośno. To o litość modliłam się — o jakąś odrobinę litości skądciś, o jakąś osłonę, jakiś znak przebaczenia, jakąś nadzieję, któraby mogła doprowadzić do końca.

— Panie, — ślubowałam sobie, — będę tu leżeć, czekając i czekając, nie tykając jadła ni napoju, póki nie spłynie na mnie twe błogosławieństwo.

Usłyszałam odgłos kroków. Kto mówi, że bogowie nie pokazują się śmiertelnym ludziom? Nie podnosiłam twarzy, ażeby spojrzeć w górę, by widok jej nie złamał czaru.

<M<

Doto i świat,

— Przyjdź, ach, przyjdź — przyjdź i niech twe stopy dotkną mojej głowy. Przyjdź, Panie i połóż swą stopę na me tętniące serce i w owej chwili daj mi umrzeć.

Przyszedł i usiadł w pobliżu mej głowy. Kto? Mój mąż. Na pierwsze wrażenie jego obecności doznałam uczucia, iż zemdleję. A potem wszystek ból mego serca wyrwał sobie drogę rzęsistym potokiem łez, rozdzierając wszystkie me oporne tętnice i nerwy. Przycisnęłam jego stopy do mojej piersi — ach, czemuż ich przycisk nie mógł tak pozostać na zawsze?

Pieściwie pogłaskał mnie po głowie. Otrzymałam jego błogosławieństwo. Teraz będę zdolna przyjąć karę publicznego upokorzenia, która spadnie na mnie jutro, i ofiarować ją z całą szczerością u stóp mojego Boga.

Lecz serce moje nęka jedynie myśl, że świąteczne fletnie, które ongiś dziewięć lat temu grały na mem weselu, witając mnie w tym domu, nigdy już dla mnie nie zabrzmią w tern życiu. Jakaż surowość kary zdołałaby wynieść mnie z powrotem jako oblubienicę, wystrojoną dla męża, na moje miejsce na tern samem ślubnem krześle? Ileż lat, ileż wieków, okresów, musi minąć, zanim zdołam znaleźć drogę powrotną do owych dni z przed lat dziewięciu?

Bóg może stwarzać nowe rzeczy, lecz czy nawet On posiada moc stworzenia na nowo tego, co raz zostało zniszczone?

to

—i

*-

ROZDZIAŁ XII.

OPOWIEŚĆ NIKHILA.

XV.

r"*\ZIŚ wyjeżdżamy do Kalkutty. Nasze radości i tro-^ ski obarczają nas ciężko, jeśli je tylko zbieramy bez przerwy. I żywienie i zbieranie ich zarówno jest błędne. Jako pan domu jestem w sztucznej roli — w rzeczywistości jestem wędrowcem na ścieżce żywota. To dlatego prawdziwy Pan Domu rani się na każdym kroku, aż wreszcie przychodzi ostatnia rana śmierci.

Ma jedność z tobą, miłości moja, istniała jedynie na skraju drogi; była ona dość dobrą tak długo, póki stąpaliśmy tym samym szlakiem. Krę pcw ać będzie nas jedynie, o ile będziemy próbować zachować ją nadal. Zostawiamy teraz jej więzy za sobą. Wyruszyliśmy w naszą pielgrzymkę po dwu stronach i dość będzie, jeśli zdołamy rzucić na siebie spojrzenie lub uczuć przelotnie wzajemne dotknięcie swych dłoni. A dalej? Dalej ciągnie się szeroka ścież świata, nieskończony strumień wszechświatowego życia.

Jak mało, mimo wszystko, możesz mnie go pozbawić, miłości moja! Ilekroć przyłożę doń ucho, słyszę grającą fletnię, zdrój jej melodji, tryskający daleko z fletnich klawiszów rozłączenia. Nieśmiertelny napój bogini nigdy się nie wyczerpie. Ona często rozbija czarę, z której go pijemy, jedynie po to, by uśmiechnąć się, widząc nas niepocieszonymi po błahej stracie. Nie zatrzymam się, ażeby zbierać mój rozbity puhar. Będę kroczyć naprzód, chociaż z niezaspokojonem sercem.

Bara Rani przyszła i spytała mnie:

— Co to znaczy, bracie, że się pakuje tyle książek i wysyła w skrzyniach?

— Znaczy to jedynie, — odrzekłem, — iż nie stałem się jeszcze zdolny pokonać swej miłości ku nim.

— Pragnęłabym tylko, abyś swą miłość zwracał również ku innym rzeczom! Sądzisz, że nigdy nie wrócisz pod dach rodzinny?

— Będę przybywał i odjeżdżał, lecz już się tutaj nie zasklepię.

— Ach, doprawdy! Więc chodź-no do mojego pokoju i zobacz, ilu rzeczy ja stałam się niezdolna strząsnąć z mojej miłości dla nich. — To mówiąc, wzięła mnie za rękę i wyprowadziła.

W pokojach mojej bratowej zastałem niezliczone pudła i tobołki już spakowane. Otwarła jedno z pudeł i rzekła:

— Patrz, bracie, spójrz na moje przybory do przyrządzania pan. W tej flaszeczce mam proszek katszu, zaprawiony pyłkiem kwiatów skrętnika. Te puszki cynowe są wszystkie na różne rodzaje korzeni. Nie zapomniałam mych kart do gry ani szachownicy. Jeśli

::o

wy dwoje będziecie przepracowani, postaram się tam o innych przyjaciół, którzy zagrają ze mną. Pamiętasz ten grzebień? To jeden z tych grzebieni Swadeśi, które mi przyniosłeś...

— Lecz naco to wszystko, siostro Rani? Dlaczego ty popakowałaś to wszystko?

— Myślisz, że nie wyjeżdżam z wami?

— Co za niezwykły pomysł!

— Nie bój się. Nie jadę tam, aby umizgać się do ciebie, albo kłócić się z Czotą Ranią. Wcześniej czy później musi się umrzeć i dobrze jest być nad brzegiem świętego Gangesu, zanim będzie zapóźno. Zbyt straszne myśleć, że się spłonie tu na waszem nędznem ciałopal-nem polu pod tym obciętym pniem bananu — to dlatego wzbraniałam się umrzeć i dręczyłam was tak długo.

Wreszcie posłyszałem prawdziwy głos domowego środowiska. Bara Rani weszła w nasz dom jako jego narzeczona, gdy miałem zaledwie lat sześć. Bawiliśmy się razem przez senne popołudnia, w rogu płaśni dachowej. Z wierzchołka drzewa zrzucałem jej na dół zielone amras, aby przez pokrajanie ich na płatki z musztardą, solą i pachnącemi ziołami, sporządzać z nich smakowicie niestrawne czatnie. To był mój wydział : zbierać dla niej ze śpiżarni wszelkie zakazane rzeczy, aby przy ich pomocy wyprawić obchód weselny jej lalce; gdyż według kodeksu karnego mej babki ja jeden byłem wyjęty z pod kary. Służyłem stale za posłańca do mego brata, ilekroć chciała wy pochlebić odeń coś szczególnego, ponieważ nie mógł się oprzeć mej natarczywości. Pamiętam też czas, gdy cierpiałem pod srogim regiment ówczesnych lekarzy, — którzy podczas napadów zimnicy nie pozwalali na nic, z wyjątkiem ciepłej wody i słodzonych ziarn kardamonu — jak moja bratowa nie mogła znieść mej niedoli i podstępem przynosiła mi przysmaki. Co za burę dostała pewnego razu, skoro ją przyłapano!

A potem, kiedyśmy wzrastali, nasze wspólne radości i troski przybrały głębsze tony poufałości. Jak myśmy się kłócili! Czasem spląty światowych zajęć wzbudzały w nas podejrzenia i zadrości, czyniąc w naszej miłości szczerby ; a kiedy weszła między nasCzota Rani, wydało się, jak gdyby szczerb tych nigdy nie dało się już naprawić; lecz zawsze wychodziło na to, iż gojące siły głębi okazywały się silniejsze, niż rany na powierzchni.

Tak to rozrastało się między nami prawdziwe powinowactwo, od naszego dzieciństwa aż do teraz, a jego rozgałęzione listowie rozsypało się i poszerzyło nad każdym pokojem, podcieniem i płaśnią tego wielkiego domu. Kiedy ujrzałem, iż Bara Rani gotuje się, wraz ze wszystkiemi swemi przynależnościami, opuścić ten nasz dom, wszystkie więzy, jakie łączyły nas, doznały szarpnięcia aż do swych daleko-sięgłych odnóg.

Jasną była dla mnie przyczyna, dla której postanowiła dać się ponieść precz ku Nieznanemu, rwąc na strzępy wszystkie swe całożyciowe więzy codziennego

przyzwyczajenia i samego domu, którego nie opuściła była ani na jeden dzień, od kiedy pierwszy raz weń weszła, mając lat dziewięć. A jednak to była ta rzeczywista przyczyna, której nie mogła pozwolić wymknąć się z ust, woląc raczej podawać jakąś inną lichą wymówkę.

Na całym świecie zostało jej jedynie to jedno powinowactwo — i biedna, nieszczęśliwa, owdowiała i bezdzietna kobieta pielęgnowała je z całą pieczołowitością, nagromadzoną w jej sercu. Jak głęboko była odczuła nasze zamierzone rozstanie, tego nigdy nie uświadomiłem sobie tak wyraźnie, jak wówczas, gdy stanąłem pośród jej rozrzuconych skrzyń i zawiniątek.

Naraz pojąłem, że drobne nieporozumienia, jakie miewała z Bimalą w sprawach pieniężnych, nie pochodziły z jakiejś brudnej chciwości, lecz ponieważ czuła, iż stratowano jej prawa w stosunku do tego jedynego powinowactwa w życiu, a jego węzły osłabiono dla niej przez wejście w środek tej drugiej kobiety, licho-wie-skąd! Raniła się na każdym kroku, a jednak nie miała prawa się skarżyć.

A Bimala? Ona również odczuła, iż prawo Senjor Rani do mnie opierało się nietylko na naszym społecznym związku, lecz sięgało o wiele głębiej ; była przeto zazdrosna o te węzły między nami, sięgające wstecz do naszego dzieciństwa.

Dziś oto serce moje zakołatało silnie w drzwi mojej piersi. Opadłem ciężko na jedną ze skrzyń, mówiąc:

— Jakże chciałbym, siostro Rani, wrócić do owych dni, kiedy poraź pierwszy spotkaliśmy się w tym naszym starym domu.

— Nie, bracie drogi, — odparła z westchnieniem, — nie chciałabym przeżywać mego życia na nowo — przynajmniej nie jako kobieta! Niech to, co musiałam znieść, skończy się z tym jednym żywotem. Nie umiałabym znieść tego na nowo.

Rzekłem do niej :

— Wolność, do której dochodzimy przez zgryzoty, jest większą, niż zgryzota.

— Może być, że dla was, mężczyzn. Wolność jest dla was. Lecz my, kobiety, trzymamy innych w więzach, a jeszcze chętniej oddajemy się w więzy. Nie, nie, bracie, nigdy nie uwolnicie się od naszego brzemienia. Kiedy koniecznie musicie rozwinąć skrzydła, musicie brać nas z sobą; my wzbraniamy się pozostać w tyle. To dlatego zebrałam razem cały ten ciężar bagażu. On nigdy nie pozwoli ludziom biec zbyt lekko.

rzekłem

— Odczuwam wagę twych słów, z uśmiechem — a jeżeli my mężczyźni nie skarżymy się na wasze brzemię, to dlatego, że za przymus dźwigania go kobiety płacą nam bardzo hojnie.

— A dźwigacie je, — rzekła — ponieważ jest złożone z wielu rzeczy drobnych. Każda, którąkolwiek zamyślacie zrzucić, ma na obronę to, że jest tak lekka. W ten sposób mnóstwem rzeczy, niemających wagi, przygniatamy was do ziemi... Kiedy wyruszamy?

— Pociąg odchodzi o pół do dwunastej w nocy. Będzie dużo czasu.

— Słuchaj, bądź raz tak dobry i przyjm ode mnie jedną radę. Prześpij się porządnie dziś popołudniu. Wiesz, że w pociągu nie możesz nigdy nawet zmrużyć oka. Wyglądasz tak rozbity, możesz zaniemóc lada chwila. Pójdź, weź wprzód kąpiel.

Kiedy szliśmy w stronę mojego pokoju, nadeszła pokojówka Khema i z arcyskromnem skubaniem zasłony błagalnie-kornym głosem doniosła nam, iż Inspektor Policji przybył z więźniem i chce się widzieć z Maharadżą.

— Czy Maharadża jest złodziejem lub rozbójnikiem, — wypaliła Bara Rani, — że policja tak następuje mu na pięty? Idź i powiedz Inspektorowi, że Maharadża jest w kąpieli.

— Pozwól mi pójść i zobaczyć, o co chodzi, — broniłem, — może być coś pilnego.

— Nie, nie, — nalegała moja bratowa. — Nasza Czota Rani zrobiła wczoraj wieczorem całą górę ciastek. Poślę trochę Inspektorowi, aby go utrzymać w spokoju, zanim nie będziesz gotów.

To mówiąc, wepchnęła mnie do mego pokoju i zamknęła za mną drzwi.

Nie miałem siły opierać się takiej tyranji; tak rzadką jest ona na tym świecie. Niech Inspektor spędza czas, jedząc ciastka. Co z tego, jeśli sprawa ulegnie małemu zaniedbaniu?

W kilku ostatnich dniach policja nabrała wielkiego rozmachu, aresztując raz tego, raz owego. Codziennie, ku rozweseleniu towarzystwa, wprowadzono do mej pracowni to tę, to ową Bogu ducha winną osobę. Musiano, przypuszczałem, przyprowadzić dzisiaj jeszcze jednego takiego nieszczęśliwca. Lecz dlaczego sam tylko Inspektor miałby przywilej raczyć się ciastkami? Toby stanowczo było niegodziwe. Grzmotnąłem z całej siły w drzwi.

— Jeśli poczynasz szaleć, to czemprędzej nalej sobie wody na głowę — to cię ochłodzi, — rzekła z przejścia moja bratowa.

— Poślij ciastek dla dwu, — zawołałem. — Osoba, którą przyprowadzono jako złodzieja, zapewne bardziej na nie zasługuje. Powiedz mu, aby dozwolił temu komuś nie żałować sobie.

Spiesznie odbyłem kąpiel. Kiedy wyszedłem, zastałem Bimal, siedzącą zewnątrz na podłodze. ¹ Mo-głaż to być moja dawna Bimal, moja dumna, wrażliwa Bimal?

O jakąż łaskę mogła chcieć błagać, siedząc tak u moich drzwi?

Kiedy zatrzymałem się nagle, wstała i rzekła miękko ze spuszczonemi oczyma:

— Chciałabym z tobą pomówić.

— Wejdź więc do środka, — rzekłem.

S. T.

¹ Siedzenie na gołej podłodze jest oznaką żałoby, a stąd, przez skojarzenie pojęć, upadku na duchu.

— Lecz ty wychodzisz w jakiejś ważnej sprawie?

— Wychodziłem, lecz niech sobie poczeka. Chciałbym się dowiedzieć...

— Nie, skończ najpierw swoją sprawę. Pomówimy, kiedy zjesz obiad.

Wyszedłem do mej pracowni, aby ujrzeć talerz Inspektora zupełnie pusty. Osoba, którą był przyprowadził z sobą, była jednak jeszcze zajęta jedzeniem.

— Cóż to! — wykrzyknąłem zaskoczony. — To

y ty, Amuljo?

— To ja, panie, — rzekł Amulja z ustami, peł-nemi ciasta. — Miałem prawdziwą ucztę. A jeśli nie masz nic przeciw temu, zabiorę resztę z sobą. —

To mówiąc, przystąpił do zawiązywania pozostałych ciastek w chusteczkę.

— Cóż to ma oznaczać? — zapytałem, otwierając oczy na Inspektora.

Ten się uśmiechnął.

— Nie jesteśmy, panie, — rzekł, — bynajmniej na tropie złodzieja: owszem, tajemnica kradzieży się pogłębia. — Poczem wyciągnął coś, zawiniętego w gał-ganek, co po rozwiązaniu odsłoniło paczkę banknotów

— Oto, Maharadżo — rzekł Inspoktor, — twoje sześć tysięcy rupij.

— Gdzie je znaleziono?

— W rękach Amulji Babu. Ostatniego wieczora przyszedł do zawiadowcy twego pod-urzędu w Czakua, aby mu powiedzieć, iż znaleziono pieniądze. Zawiadowca dostał, zdaje się, większego strachu z powodu znalezienia zguby, niż gdyby był uczestniczył w samej grabieży. Zląkł się, że będą go podejrzywać, iż sprzątnął te pieniądze, a teraz z obawy przed odkryciem prawi bajki o żelaznym wilku. Poprosił Amulję, aby poczekał, pod pozorem, że przyniesie coś do ochłody i pobiegł prosto do Urzędu Policji. Pojechałem zaraz konno, wziąłem Amulję z sobą i byłem zajęty nim całe rano. Wzbrania się nam powiedzieć, skąd wziął te pieniądze. Ostrzegłem go, że będziemy trzymać go w zamknięciu, aż to uczyni. W takim razie, oświadczył mi, będzie zmuszony kłamać. Doskonale, rzekłem, może to robić, jeśli mu się to podoba. Wtedy objaśnił, że znalazł te pieniądze pod krzakiem. Wykazałem mu, że kłamać jest niezupełnie tak łatwo, jakby się mogło zdawać. Pod jakim krzakiem? W którem miejscu? Poco on tam był? — Wszystko to musiał również wyjaśnić. „Niech się pan nie trudzi“, rzekł, „jest dość czasu, aby dowiedzieć się wszystkiego.“

— Lecz, Inspektorze, — rzekłem, ■— czemu pan piętnujesz tak godnego poważania młodzieńca z dobrego rodu, jak Amulja Babu?

— Wcale nie pragnę go męczyć, — rzekł Inspektor. — Niedość bowiem, że pochodzi on z dobrego rodu, lecz jest synem Nibarana Babu, mojego towarzysza ze szkolnej ławy. Pozwól mi powiedzieć sobie, Maharadżo, dokładnie, co musiało zajść. Amulja zna złodzieja, lecz chce go osłonić, ściągając podejrzanie na siebie samego. To jest w sam raz w rodzaju tego junactwa, jakiemu on lubi popuszczać wodze.

Tu Inspektor zwrócił się do Amulji:

— Słuchaj młodzieńcze, — ciągnął, — swego czasu ja również miałem lat ośmnaście i byłem słuchaczem na Rajpońskiej Uczelni. I mało co nie dostałem się do kozy, próbując odbić stójkowemu najemnego woźnicę. Ledwie-żem się z tego wymigał.

Potem zwrócił się znów do mnie i rzekł :

— Maharadżo, teraz prawdziwy złodziej zapewne ucieknie, lecz sądzę, iż mogę ci powiedzieć, kto tkwi na dnie tego wszystkiego?

— No, któż taki? — spytałem.

— Zawiadowca w zmowie ze strażnikiem Ka-simem.

Kiedy Inspektor odszedł, wyłuszczywszy mi, dla własnego zadowolenia, swój pogląd, rzekłem do Amulji:

— Jeśli powiesz mi, kto wziął te pieniądze, przyrzekam ci, że nikt nie zrobi ci nic złego.

— Ja, — rzekł.

— Ale jak to możliwe? A co z tą bandą uzbrojonych ludzi?...

— To byłem ja, we własnej osobie, sam jeden!

To co Amulja opowiedział mi potem, było zaiste nadzwyczajne. Zawiadowca właśnie skończył był wieczerzę i stał na werandzie, płócząc sobie usta. Wokoło było dość ciemno. Amulja w obu kieszeniach miał po rewolwerze; jeden nabity ślepemi nabojami, drugi na,

C\b

CO

cn

ostro. Błysnął zawiadowcy w twarz złodziejską latarką i wystrzelił ślepy nabój. Ów zemdlał. Kilku strażników, będących poza służbą, nadbiegło pędem, lecz gdy Amulja dał w nich drugi ślepy strzał, pokryli się, nie tracąc czasu. Wtedy Kasim, który miał służbę, nadbiegł, wywijając pałką. Wówczas Amulja wymierzył mu kulę w nogi, a Kasim, czując się ugodzony, upadł na podłogę. Zaczem drżącemu zawiadowcy, który przez ten czas przyszedł był do zmysłów, kazał Amulja otworzyć schowek i wydać sześć tysięcy rupij, Wkońcu wziął jednego z dworskich koni i odjechał galopem kilka mil, gdzie puścił zwierzę wolno, i spokojnie przyszedł tutaj na swoje miejsce.

— Poco robiłeś to wszystko, Amuljo? — spytałem.

— Istniała pewna ważna przyczyna, Maharadżo, — odrzekł.

— Lecz dlaczego w takim razie próbowałeś oddać pieniądze?

— Niech przyjdzie ta, na czyj rozkaz to zrobiłem. W jej obecności oczyszczę z tego serce.

— Co za jedna ta twoja ,,ta“?

— Moja siostra, Czota Rani!

Posłałem po Bimalę. Przyszła wahająca, bosa, w białym szalu na głowie. Nigd}' przedtem nie widziałem mej Bimali w takiej postaci. Zdała się owita w poranne światło.

Amulja rzucił się na ziemię w pozdrowieniu i podjął pył z jej stóp. Potem, powstając, rzekł:

— Twój rozkaz, siostro, został wykonany. Pieniądze już zwrócone.

— Ocaliłeś mnie, mój mały braciszku, — rzekła

Bimal.

— Twój obraz mając w duszy, nie wypowiedziałem ani jednego kłamstwa, — ciągnął Amulja. — Moje hasło Bandę Mataram na zawsze odrzuciłem u stóp twoich. Ja również otrzymałem nagrodę, twoje prasad, skoro tylko przybyłem do pałacu.

Bimal spojrzała nań niepewnie, nie mogąc zrozumieć ostatnich słów. Amulja wyjął swą chusteczkę i rozwiązując ją, pokazał jej ciastka, włożone do wnętrza.

— Nie zjadłem ich wszystkich, — rzekł — zachowałem tyle oto, aby je zjeść, skoro mi pomożesz osobiście.

Pojąłem, że nie byłem tu potrzebny. Ja umiałem jedynie prawić kazania i kazania (tak rozmyślałem) a za swe cierpienia zyskiwać spalenie mej podobizny. Nie byłem jeszcze zdolny zawrócić jednej jedynej duszy ze ścieżki śmierci. Ci, którzy posiadają tę siłę, mogą to czynić jednem skinieniem. Moje słowa nie mają tego niewysłowionego znaczenia. Nie jestem płomieniem, jeno czarnym węglem, który zagasł. Nie zdołam zapalić żadnej lampy. Oto, co ukazuje prawdziwa opowieść mego życia — mój rząd lamp pozostał nie-zapalony.

XVI.

VV" 7RACAŁEM powoli w kierunku wewnętrznych W komnat. Musiał mnie znowuż pociągnąć pokój

Barej Rani. Owego dnia stało się dla mnie nieodpartą koniecznością poczuć, iż to moje życie jednak zdolne jest wstrząsnąć jakąś rzeczywistą, jakąś odpowiadającą strunę na jakiejś innej harfie życia. Nie można sobie wyobrazić własnego istnienia, przebywając wewnątrz samego siebie — to musi się ujrzeć z zewnątrz.

Kiedy przechodziłem poprzed pokojem mej bratowej, ta wyszła i rzekła:

— Bałam się, iż się znowu spóźnisz dziś popołudniu. Jednak zarządziłam obiad dla ciebie, skoro tylko usłyszałam, że przychodzisz. Podadzą w tej chwili.

— Tymczasem, — rzekłem, — wyjmę te twoje pieniądze, aby je zabrać z sobą.

Kiedy szliśmy w stronę mego pokoju, spytała mnie, czy Inspektor Policji dał wyjaśnienie w sprawie grabieży. Nie czułem się jakoś usposobiony opowiadać jej wszystkie szczegóły, jak powróciło tych sześć tysięcy.

— O to właśnie jest ten cały hałas, — rzekłem wymijająco,

Kiedy wszedłem do szatni i wyjąłem swój pęk kluczy, nie znalazłem na kółku klucza od żelaznego sęhówka. Jakże niemożliwie jestem roztargniony, to

СЯ.

co

CO

niesłychane. Jeszcze dziś rano otwierałem tyle skrzyń i sprzętów, a nie zauważyłem wcale, że brak tego klucza.

— Co się stało z twym kluczem? —zapytała mnie.

Począłem grzebać po kieszeniach, ale nie mogłem dać odpowiedzi. Szukałem raz po raz w tern samem miejscu. Błysło nam obojgu w głowach podejrzenie, iż to nie może być zwykłe zarzucenie. Ktoś musiał zdjąć go z kółka. Kto to mógł być? Kto jeszcze mógł wchodzić do tego pokoju?

— Nie trap się tern, — rzekła do mnie. — Zjedz wprzód obiad. Czota Rani musiała go sama wziąć, widząc, jak stajesz się roztargnionym.

Byłem jednak bardzo zaniepokojony. Nigdy nie było zwyczajem Bimali zabierać jakiś mój klucz, nie mówiąc mi o tern. Bimali tego dnia niebyło w czasie mego posiłku: zajęta była podejmowaniem Amulji w swym własnym pokoju. Moja bratowa chciała posłać po nią, lecz prosiłem ją, aby tego nie czyniła.

Właśnie skończyłem obiad, kiedy weszła Bimal. Wolałbym nie roztrząsać sprawy w obecności Barej Rani, lecz ta, zaledwie ujrzała Bimalę, spytała:

— Nie wiesz, kochana, gdzie jest klucz od schowka?

— Ja go mam, — była odpowiedź.

■— Czyż nie mówiłam? — zawołała z triumfem moja bratowa. — Nasza Czota Rani udaje, że nie dba o te grabieże, lecz mimo to cichaczem przedsiębierze środki ostrożności.

Spojrzenie na twarz Bimali wzbudziło we mnie złe przeczucia.

— Mniejsza teraz o klucz, — rzekłem. — Wyjmę te pieniądze wieczorem.

— Znowu odchodzisz, odkładając to, — rzekła Bara Rani. — Dlaczego nie wyjąć ich i nie posłać do skarbca, skoro miałeś taki zamiar?

— Ja już je wyjęłam, — rzekła Bimal.

Drgnąłem.

— A gdzie je schowałaś? — spytała moja bratowa.

— Wydałam je.

— Słyszane rzeczy! Na co wydałaś tyle pieniędzy?

Bimal nie dała odpowiedzi. Nie pytałem o nic więcej. Bara Rani zdała się mieć ochotę zrobić parę uwag Bimali, ale się powstrzymała.

— Dobrze, wszystko w porządku, pod każdym względem, — rzekła wreszcie, spoglądając w moją stronę. — Zupełnie to samo ja zwykła byłam robić z wolną gotówką mego męża. Wiedziałam, że to na nic zostawiać ją przy nim — jego stu i jeden pieczeniarzy napewno-by się do niej dobrało. Ty, kochany, jesteś zupełnie taki sam. Ileż wy mężczyźni znacie sposobów utraty pieniędzy. My możemy je ocalić jedynym sposobem: kradnąc je samym sobie! Chodź teraz. Dalej do łóżka!

Bara Rani zaprowadziła mnie do mego pokoju, ale zaledwie wiedziałem, dokąd idę. Usiadła przy mnie, kiedym się na niem wyciągnął, i uśmiechnęła się do Bimali, mówiąc:

— Daj mi jedno z twoich pan, Czotuś kochanie! — Co? Nie masz żadnego? Stałaś się zupełną mem-sahibą. Każ więc przynieść z mojego pokoju.

— Ale czyś ty aby jadła obiad? — badałem trwożliwie.

— Ach, już dawno — odparła ; co oczywiście było kłamstwem.

Siadłszy obok mego łóżka, poczęła paplać o wszyst-kiem możliwem. Przyszła pokojówka i powiedziała Bimali, że podano obiad i że ten stygnie, lecz ta nie dała żadnego znaku, iżby to posłyszała.

— Jeszcze nie jadłaś obiadu? Co za niedorzeczność! Już jest bardzo późno.

To mówiąc, Bara Rani wyprowadziła Bimalę z sobą.

Przeczuwałem, iż istnieje jakiś związek między wzięciem tych sześciu tysięcy, a grabieżą tamtych. Lecz nie jestem ciekaw dowiadywać się jego istoty. Nie zapytam o to nigdy.

Opatrzność zostawia nasze życie w kształtach jeno surowych — a to w tym celu, abyśmy dotknięcia wykończające uczynili sami, wkuwając je w ostateczny kształt stosownie do naszego smaku. We mnie istniała zawsze tęsknota wyrażenia jakiejś wielkiej myśli w tym przebiegu kształtowania mego życia w zarysy, podsunięte przez Stwórcę. Na tern zatrudnieniu spędziłem wszystkie me dni. Jak boleśnie kiełzałem swe pożądania, poskramiałem samego siebie na każdym kroku, to wie jedynie Badacz Serca.

Lecz trudność tkwi w tem, iż czyjeś życie nie jest wyłącznie jego własne. Ktoby chciał je utworzyć, musi czynić to z pomocą swego otoczenia, inaczej chybi. Przeto stałem mojem marzeniem było skłonić Bimalę, aby przyłączyła się do mojej pracy utwarzania samego siebie. Kochałem ją całą duszą; na mocy tego nie mogło mi się nie poszczęścić w pozyskaniu jej dla mego celu — taka była moja silna wiara.

Potem odkryłem, że ci, którzy umieją poprostu i naturalnie wciągnąć swój ośrodek w przebieg swego samotworzenia, należą do jednego gatunku pojęcia „człowiek“ — a ja do drugiego. Otrzymałem iskrę żywotną, lecz nie umiem jej udzielić. Ci, którym poddałem całe swe duchowe mienie, wzięli całe me mienie, lecz wraz z niem nie zabrali mnie samego.

Moja próba jest ciężka zaiste. Właśnie, kiedy najbardziej potrzeba mi druha, jestem ograniczony jedynie do samego siebie. Niemniej, wspominam mój ślub, że nawet w tej próbie zwyciężę. Sam jeden będę więc kroczył mą ciernistą ścieżką do końca tej pielgrzymki życia.

Począłem podejrzywać, że zawsze tkwił we mnie pewien popęd do gnębicielstwa. Istniało pewne samo-dzierżstwo w mem pożądaniu ukształtowania mych stosunków do Bimali w twardą, jasno-określoną, skończoną formę. Lecz życie człowieka nie jest poto, aby je wtłaczać w formę. I jeśli próbujemy ukształcić dobro, jakgdyby li-tylko tworzywo, bierze straszliwy odwet, tracąc swe życie.

Nie uświadamiałem sobie przez ten cały przeciąg czasu, że właśnie to nieświadome gnębicielstwo musiało sprawić, żeśmy stopniowo odstrychnęli się od siebie. Życie Bimali, nie znajdując należytego poziomu z powodu mojego nacisku zgóry, musiało znaleźć jakieś ujście przez podmycie swych brzegów u spodu. Była zmuszona ukraść te sześć tysięcy rupij, ponieważ nie mogła być ze mną otwarta, ponieważ czuła, że w pewnych rzeczach różniłem się od niej całą potęgą swej istoty.

Ludzie tacy, jak ja, opętani jedną myślą, są zaiste za jedno z takimi, którzy potrafią osiągnąć z nami zgodę; lecz tacy, co tego nie potrafią, mogą iść naprzód jedynie drogą oszukiwania nas. Ten właśnie nasz nieustępliwy upór sprowadza nawet najprostszego na drogi kręte. Próbując przetworzyć żonę w druha, łamiemy ją.

Czyż nie mogę cofnąć się do punktu wyjścia? Wtedy, zaiste, postępowałbym ścieżką prostoty. Spróbowałbym nie pętać towarzyszki mego życia memi uwi-dzeniami, lecz dąć w radosną fletnię mej miłości i mówić :

— Kochasz mnie? Więc obyś stawała się coraz prawdziwszą dla siebie w świetle naszej miłości. Stłum moje podszepty, niech triumfuje boski nakres, jaki jest w tobie, a moje uwidzenia niech ustąpią ze wstydem.

Lecz czyż nawet zabiegi Natury potrafią zagoić otwartą ranę, w którą rozpękły nasze nagromadzone różnice? Okrywająca osłona, jedynie w której zaciszu mogą działać bezgłośne siły Natury, została podarta na strzępy. Rany należy przewiązać — czyż nie możemy przewiązać naszej rany swą miłością tak, iż może przyjść dzień, kiedy jej blizny nie będzie już widać? Nie jest-li zapóźno? Tyle czasu przepadło na nieporozumienia, już byłaby pora na wyjaśnienie; ileż go więcej zejdzie na naprawienie? A potem, o ile rana się zagoi? — czy szkody, jakie wywołała, da się kiedy naprawić?

Ozwał się lekki szmer u drzwi. Odwróciwszy się, ujrzałem postać Bimali, zawracającą przez otwartą oścież. Musiała była czekać u drzwi, wahając się, czy wejść, czy też nie i ostatecznie postanowiła się cofnąć. Zerwałem się i skoczyłem ku drzwiom, wołając:

— Bimal!

Zatrzymała się w drodze. Zwrócona była tyłem do mnie. Podszedłem i, wziąwszy ją za rękę, wprowadziłem ją do naszego pokoju. Rzuciła się twarzą na wezgłowie i zaniosła się łkaniem. Nie rzekłem nic, lecz, siedząc u jej głowy, trzymałem jej dłoń.

Gdy już utuliła się w żalu, usiadła. Spróbowałem przycisnąć ją do piersi, lecz ona odsunęła me ramiona i uklękła mi u stóp, dotykając ich swą głową raz poraź w pokłonie. Spiesznie cofnąłem stopy, lecz ona objęła je ramionami, mówiąc zdławionym głosem:

— Nie, nie, nie usuwaj swych stóp. Pozwól, bym ci złożyła cześć.

Zachowałem milczenie. Kimże byłem, aby jej przeszkadzać? Byłem-li bogiem jej czestwy, abym miał doznać ckliwości?

OPOWIEŚĆ BIMALI.

XXIII.

|”)ÓJDŹ, pójdź! Teraz pora obrócić żagiel ku temu * wielkiemu spływowi, gdzie rzeka miłości uchodzi w morze uwielbienia. W tym czystym błękicie cały ciężar jej namułu tonie i znika.

Teraz nie lękam się niczego — ni siebie, ni kogokolwiek innego. Przeszłam poprzez ogień. Co było palne, spłonęło na popiół; co pozostało, jest bezśmiertne. Poświęciłam się u stóp tego, który wszystek mój grzech przyjął w głębie swego własnego bólu.

Dziś w nocy wyjeżdżamy do Kalkutty. Me wewnętrzne zgryzoty tak długo nie dozwalały mi zająć się memi rzeczami. Teraz mi je uładzić i spakować.

Po pewnym czasie spostrzegłam, iż mąż wszedł i zabiera się do pakowania.

— Nie, nie, — rzekłam, — czyż nie obiecałeś mi, że się prześpisz?

— Ja może obiecałem, — odparł, — ale mój sen nie obiecywał i nie można go było nigdzie znaleźć.

— Nie, nie, — powtórzyłam, — tak być nie może. Połóż się przynajmniej na chwilę.

— Lecz jak ty sama jedna potrafisz się z tern wszystkiem uporać?

— Oczywiście, że potrafię.

■— Dobrze, możesz się chwalić, że jesteś zdolna obejść się bezemnie. Lecz szczerze mówię, iż ja bez ciebie nie mogę. Nawet sen nie chciał przyjść do mnie, samotnego w tamtym pokoju.

Poczem zabrał się znów do roboty.

Lecz zjawiła się przeszkoda w postaci służącego, który wszedł, mówiąc iż Sandip Babu, przywoławszy go, kazał mu oznajmić swoje przyjście. Nie śmiałam pytać, z kim się chciał widzieć. Światło dnia zdało się nagle opaść, niby listki jakiejś czułej rośliny.

— Chodź, Bimal, — rzekł mąż. — Chodźmy i posłuchajmy, co Sandip chce nam powiedzieć. Skoro powrócił po pożegnaniu z nami, musi mieć rzec coś szczególnego.

Poszłam poprostu dlatego, iż zostać byłoby jeszcze kłopotliwiej. Sandip spoglądał na jakiś obraz na ścianie. Kiedyśmy weszli, ozwał się:

— Pewno się dziwicie, dlaczego ten utrapieniec wrócił. Lecz wiecie, iż upiór tak długo nie legnie w grobie, póki nie odprawi się wszystkich obrzędów. — To mówiąc, wyjął z kieszeni coś zawiniętego w chusteczkę i, kładąc to na stole, rozsupłał węzeł. Były to owe suwereny.

— Nie chciej mnie mylnie rozumieć, Nikhilu, — rzekł. — Nie wyobrażaj sobie, jakoby zaraza twego towarzystwa nagle uczyniła mnie uczciwym. Nie jestem człowiekiem, któryby wracał w śliniącej się skrusze, aby oddać źle nabyte pieniądze. Lecz...

Nie dokończył mowy. Po pewnej przerwie zwrócił się do Nikhila, mówiąc jednak do mnie:

— Po tylu dniach, Królowo Pszczoło, upiór skruchy znalazł dostęp do mego, dotąd niezakłóconego, sumienia. Zmuszony zmagać się z nim co nocy, kiedy mój pierwszy sen minie, nie mogę zwać go przywidzeniem mej wyobraźni. Niema ucieczki nawet dla mnie, póki dług jego nie zostanie zwrócony. Dlatego w dłonie tego ducha niechaj dokonam przywrócenia. Bogini, tobie jednej z całego świata nie będę zdolny nic zabrać. Nie oderwę się od ciebie, póki się nie ogołocę z wszystkiego. Weź je z powrotem!

Równocześnie wyjął z pod żupana skrzynkę z klejnotami i postawił ją, a potem opuścił nas spiesznym krokiem.

— Posłuchaj mnie, Sandipie, — zawołał za nim mąż.

— Nie mam czasu, Nikhilu, — rzekł Sandip, zatrzymawszy się u drzwi. — Doniesiono mi, że muzułmanie uznali mnie za jakiś drogocenny kamień i zmawiają się, aby mnie zagrabić i zagrzebać na swoim cmentarzu. Lecz mam wrażenie, iż konieczne, bym jeszcze żył. Mam w sam raz dwadzieścia pięć minut, aby zdążyć na pociąg do północnej granicy. Zatem na razie muszę was opuścić. Porozmawiamy przy najbliższej nadarzonej sposobności. Jeżeli przyjmiecie moją radę, nie zwlekajcie również z odjazdem. Pozdrawiam cię, Królowo Pszczoło, Królowo broczących serc, Królowo spustoszenia!

Poczem wybiegł niemal pędem. Stałam bezsłowna ; nigdy przedtem nie uświadomiłam sobie w tym stopniu, jak płaskiem, jak lichem jest to złoto i te klejnoty. Dopiero krótką chwilę temu tak byłam zajęta myślą, co powinnam wziąć z sobą i jak to mam spakować. Teraz poczułam, że nie było najmniejszej potrzeby brać z sobą wogóle nic. Chodziło li-tylko o to, aby wyruszyć i odjechać precz.

Mąż wstał z krzesła i wziął mnie za rękę.

— Robi się późno, — rzekł. — Nie zostało wiele czasu na ostateczne przygotowania do podróży.

W tej chwili nagle wszedł Czandranath Babu. Zastając nas oboje razem, zawahał się chwilę. Potem rzekł :

— Wybacz mi, moja mała mateczko, jeżeli przeszkadzam. Nikhilu, muzułmanie zerwali się. Łupią skarbiec Harisza Kundu. To mniejszej wagi. Lecz co jest niedopuszczalne, to gwałt, jaki zadają kobietom ich domu.

— Biegnę! — rzekł mój mąż.

— Cóż możesz tam poradzić? — przedkładałam, trzymając go za rękę. — Ach, panie, — odwołałam się do jego mistrza, — czyż nie powiesz mu, aby nie szedł?

— Moja mała matuchno, — odparł, — niema czasu przedsiębrać nic innego.

— Nie trwóż się, Bimal, — rzekł mąż, opuszczając nasze towarzystwo.

Podszedłszy do okna, ujrzałam mego męża, oddalającego się galopem, bez jakiejkolwiek broni w ręku.

Niebawem przybiegła Bara Rani.

— Coś ty zrobiła, Czotuś, kochanie? — krzyknęła. — Jakże mogłaś pozwolić mu odjechać?!

— Zawołaj natychmiast Dewana — dodała, zwracając się do służącego.

Ranie nigdy nie pokazywały się przed Dewanem, lecz owego dnia Bara Rani nie myślała o przyzwoitości.

— Poślij uzbrojonego człowieka, aby natychmiast sprowadził Maharadżę z powrotem, — rzekła, skoro tylko wszedł Dewan.

— Zaklinaliśmy go wszyscy, aby został, Rani Matko, — rzekł Dewan, — lecz nie chciał zawrócić.

na łożu śmierci,

— Daj mu znać, że Bara Rani jest chora, że leży krzyknęła zapamiętale.

Gdy Dewan wybiegł, zwróciła się do mnie z wściekłym wybuchem:

— Ach ty wiedźmo, ty potworze, nie mogłaś zdechnąć sama, ale koniecznie jego musiałaś na śmierć posłać!

Światłość dnia poczęła się zmierzchać. Słońce zapadało za pierzaste listowie kwitnącego drzewa Sadżny. Jeszcze dzisiaj dostrzegam każdy najmniejszy cień tego zachodu słońca. Dwa zwały chmur po obu stronach zapadającej kuli czyniły ją podobną do ogromnego ptaka z rozwiniętemi ognisto-pióremi skrzydły. Wydało mi się, iż to ten oto złowieszczy dzień zrywa się do lotu, by przebyć ocean nocy.

Stawało się ciemniej i ciemniej. Nakształt płomieni pożaru jakiejś odległej wsi, wyskakujących raz po razu nad widnokrąg, odległy zgiełk wzbierał w ciemność nawrotnemi falami.

Z naszej świątyni dźwiękły dzwony wieczorne. Wiedziałem, iż Bara Rani siedzi u siebie ze złożonemi dłońmi, w milczącej modlitwie. Lecz ja ani na krok nie mogłam ruszyć się od okna.

Drogi, wieś za niemi, i owe dalsze jeszcze zwisy drzew poczęły zaćmiewać się coraz bardziej. Jezioro, leżące w naszych dobrach, spoglądało w niebo wyblakłym połyskiem, niby oko ślepca. Po lewej stronie wieża zdawała się żórawić swą szyją, aby dojrzeć coś, co się działo.

Odgłosy nocy wywołują wszelkie możliwe złudzenia. Trzask gałązki, a ty myślisz, że to ktoś biegnie śmiertelnym pędem. Skrzyp drzwi, a masz wrażenie, iż to nagłe uderzenie serca zatrwożonego świata.

Nagle pod cieniem odległych drzew poczęły błyskać jakieś światełka, a potem znowu znikać. Raz po raz tętniły końskie kopyta; lecz zawsze okazywało się jedynie, iż to jeźdźcy opuszczają bramy pałacu.

Miałam ciągłe uczucie, iż gdybym tylko mogła umrzeć, skończyłby się ten cały zamęt. Dopóki ja żyłam, grzechy moje trwały rozplenione, siejąc naokół zniszczenie. Wspomniałam krócicę w mej skrzynce. Lecz stopy odmówiły mi posłuszeńtwa, gdy chciałam po nią odejść od okna. Czyż nie oczekiwałam mego przeznaczenia?

Gong strażnika uroczyście wybił dziesiątą. Chwilę potem rój świateł ukazał się w oddali i wielki orszak, niby jakiś ogromny wąż, rozwinął się w ciemności wzdłuż dróg, w kierunku wrót pałacu.

Na ten odgłos Dewan skoczył do bramy. Właśnie jakiś konny wjeżdżał cwałem.

— Jakie wieści, Dżato? — spytał Dewan.

— Niedobre, — brzmiała odpowiedź.

Te słowa posłyszałam z okna wyraźnie. Lecz następnie szeptano coś, czego nie mogłam pochwycić.

Potem przybył palankin, a za nim nosze. Obok palankinu szedł lekarz.

— Co pan sądzi, panie doktorze? — spytał Dewan.

— Nie mogę jeszcze orzec, — odparł lekarz. — Rana w głowę jest poważna.

— A Amulja Babu?

— Dostał kulę w serce. Już po nim.

KONIEC.

OBJAŚNIENIA TŁUMACZA.

WSTĘP. Półwysep indyjski (300 miljonów mieszkańców) zamieszkują trzy rasy:

1.    tubylcza drawidzka (ciemna), (środk. i pd. część półwyspu), niejednolita, częściowo uważająca się za Hin-dów i wyznająca hinduizm;

2.    napływowa tybetańska (żółta), zajmująca himalajskie skalne podhale aż po dorzecza Brahmaputry;

3.    zdobywcza aryjska; przybyła ona z pn. zachodu (przez Pend żab) i po zaciętych walkach osiedliła się w pn., pn. zach. i środk. częściach półwyspu; pozatem rozrzucona po jego częściach pozostałych.

Arjów czystej krwi jest 10 miljonów; dzielili się oni ongiś na trzy kasty (wyraz portug., ozn. rasę; po sanskr. warna czyli barwa), które według Rig-Wedy powstały z części ciała Puruszy (,,Ducha świata“), a mianowicie:

1.    Brahmani cz. Brahmini („kapłani“) z jego ust,

2.    Radżanie cz. Kszatrja („władcy i rycerstwo“) z ramion,

3.    Wajsja („wieśniacy“) z goleni; nadto

4.    Sudra (mieszańcy i tubylcy w liczbie 150 miljonów, nie stanowiący właściwej kasty) z jego nóg.

Nazwa Hindu (przycisk na zgłosce ostatniej), pochodząca z perskiego wyrazu hind (sanskr. sindhu) oznacz, rzekę (przedewsz. Indus w Pendżabie), odnosi się wyłącznie do Arjów. Nie należy więc mieszać pojęć: „indyjski“ i „hinduski“.

I. WEDYZM. Starohinduski język (oddawna wyszły z obiegu) zwie się Sanskryt (samskrta, „doskonały“). Jest on najst. językiem ksiąg świętych. Te dzielą się na:

1.    Śruty („zasłyszane", objawienie) czyli Wedy („wiedze"), stworzone przez riszi' ch (wajdelotów, apostołów) w okresie podboju półwyspu przez Arjów, a zawierające 4 Samhity (zbiory):

A.    Rig-Weda (hymny).

B.    Jadżur-Weda (modlitwy ofiarne).

C.    Sama-Weda (pieśni liturgiczne).

D.    Atharwa-Weda (zaklęcia).

Pod względem formy dzielą się one na mandate (tomy), np. Rig-Weda, złożona z przeszło iooo utworów, dzieli się na io mandai.

Pod względem treści każda Węda posiada:

a)    Mantry (hymny, modlitwy ofiarne, pieśni liturgiczne, zaklęcia).

b)    Brahman y (objaśnienia do mantr).

c)    Upaniszady (traktaty filozoficzne celem rozwinięcia mantr, coś jakby postylle).

Na język polski przełożył „40 pieśni Rig-Wedy" Fr. St. Michalski (nakł. firmy „Ultima Thule“).

Wedyzm był wielobóstwem. Najwyższym bogiem, zw. Dja-usz Pitar (gr. Dzeus,\pater, łac. Jup-piter), był pierwotnie Wa-runa (gr. keraunos, Perun), potem Indra, często utożsamiany z Agni (ignis, ogień,), Wisznu, Rudrą (Śiwą) itd. Ważnym bogiem był Soma fpersk. Нота), sok rośliny Asclepias acida, będący amritą (ambrozją). Rig-Weda zamieszcza monolog Indry, pijanego Somą.

Wedyzm stanowi pierwszy okres filozofji hinduskiej.

2.    Smryti („zapamiętane", tradycja), tzn:

A. Dharma-śastra, zbiory praw.

a) Prawa Manu (man, człowieka) powstałe najpóźniej w V. w. przed Chr. Prawie 2700 wierszy, podzielonych na 10 ksiąg; z tych jedne mieszczą przepisy

co do życia duchow(n)ego, drugie rodzinnego, trzecie państwowego. Sam Manu(-sz pita, ojciec) to egipski Menes, biblijny Noe. Zbudowawszy korab, ocalił ród ludzki („300 miljonów lat temu“) ; pierwszy złożył Bogu ofiarę i ustanowił obrządek ofiarny.

b)    Jadżnawalkja.

c)    Paraśara.

B. Epos.

a)    Maha-bharata (magnum ferendum, wielkie podanie,), olbrzymia epopeja (220 tysięcy wierszy; autorem rzekomo Wjasa) na tle wojny dwu plemion aryjskich: Pandu i Kuru. Jednym z głównych bohaterów jest Kryszna (później czczony jako wcielenie WisznuJ. Dzieło posiada 80% wtrętów i dygresyj. Do nich należy zamieszczona w Bhiszmie (8-mym z pomiędzy 18 parwanów, tomów) słynna Bha-gawad-Dżita (Pieśń o Wzniosłym cz. Bogu). Jest to prowadzona przed rozstrzygającą bitwą poet filozoficzna rozmowa między Kryszną a Ardżuną (jednym z gł. bohat. Pandów). Ma ona 3 części; rozstrząsają one panteizm Upaniszadów i dualizm Samkhji, usiłując je pogodzić w elektyzm Jogi (zob. niżej). Przypuszczalne wpływy chrystjanizmu. Autorem miał być Wajśnawa (nb. u Tagore’a wyraz ten znaczy ,,wisznuita“ ). Polski przekład pióra Fr. Stan. Michalskiego (nakładem „Ultima Thule”).

b)    Ramajana (czyny Ramy), druga ogromna epopeja, opiewa porwanie (na Cejlon) Sity, żony królewicza Ramy, przez Rawanę, króla szatanów, oraz odbicie jej przy pomocy wojsk Surgi wy, króla małp i jego wodza Hanumana („silnoszczękiego"). Autorem rzekomo Walmiki.

20 Dom i świat.

co

LC

Mahabh. i Ramaj. przełożył (częściowo) na język polski Antoni Lange.

c)    Purany (stare baśni), zwane ,,piątą Wędą“, zawierające doktryny wisznuickie.

d)    Tantry, księgi dogmatyczne, obrzędowe i kabalistyczne Śiwaitów i Śaktystów. — Tantryzm oznacza cześć pierwiastka żeńskiego.

Nowohinduski język potoczny

II. REFORMACJA.

(prakryt) dzieli się na 4 narzecza: hind(u)i, Hindustani, bengali, w którem pisze Rab. Tag.) i pali (które jest narzeczem świętych ksiąg buddyjskich).

Buddha

i. Buddyzm był reakcją przeciw wedyzmowi.

(„oświecony“), właśc. królewicz Gautama, zw. Sakja-Muni („mędrzec z pokolenia Sakja“), miał żyć w VI.— V. w. przed Chr. Naukę jego rozpowszechnił przepotężny król Asoka (właśc. Radża Prijadasi, (III. w. przed Chr.) następnie Kaniszka, wódz-zdobywca scytyjski (I. w. przed Chr.), pozyskując dla niej Indje za-gangesowe, Tybet, Chiny i Japonję, co jednak wywołało rozbicie się jej tam na szereg zupełnie odrębnych wiar. Buddyzm jest teorją sceptyczną; głosi poczwórną wiedzę: a) o cierpieniach, b) o ich powstawaniu, c) o ich usuwaniu, d) drodze do tegoż, aby przez szereg żywotów (z greek, metempsychoza) dojść do nirwany („znieczulenia“). Buddha nie uznawał Boga; po śmierci bogiem zrobiono jego samego. Nauka Buddhy mieści się w dwu „kodeksach“: cejlońskim, zw. T(r)ipitaka („trzy kosze“; V. w. po Chr., pali) oraz nepalskim (VI. w. po Chr. sanskryt). Dziś buddyzm jest wielobożny i znajduje się w stanie zwyrodnienia.

Spokrewniony z buddyzmem jest dżejnizm,

co

2.    Mniejwięcej współcześnie z buddyzmem występują cztery systemy filozoficzne, hołdujące racjonalizmowi (astika):

A.    Samkhja („rozumowanie, wiedza rozpoznawcza“) stworzona przez Kapilę. Odrzuca Boga; główny nacisk kładzie na działalność Prakriti (Natury), obok której przyjmuje indy w. duchy (dualizm).

B.    Njaja („djalektyka“), stworzona przez Gotamę.

C.    Wajśeszika (nauka o kategorjach), stworzona przez atomistę Kanadę.

D.    Lokajatas lub Czarwaka (od imienia założyciela) — (skrajny materjalizm).

Buddyzm, wraz z astiką, zapoczątkowuje drugi okres filozofji hinduskiej (odp. greek, filozofji V. i IV. w.).

3.    Reakcja wedyzmu (w post, idealist, brahmanizmu) dała najpierw kompromisowo-eklektyczny jogizm (naukę o zespoleniu z bóstwem ; zalecanie ascezy celem wyzwolenia duszy od wędrówki), stworzony przez Patandżalę (I. w. przed Chr. ?), zaś wzmógłszy na siłach, synkretyzm wedantyzmu, zwanego tak od Wedanty, (właśc. Mimansy drugiej, napisanej przez Badarajanę, V. w. po Chr.), a opartego na pojęciu ałman-brahman („jaźń-absolut"). Wielowiekowe walki i godzenia się Jogi z Wedantą dały, jako wypadkową, dzisiejszy hinduizm.

III. ISLAM wielokrotnie niósł półwyspowi wojnę świętą, poddając go jarzmu: Persów, Arabów i Afgańczyków (Pa-thanów). Badszah (padyszach, „sułtan“) Delhi zwał się inaczej Maha Mogul (przycisk na zgł. ostatniej ; z persk. mugul, „Mongoł“; stąd słynny djament „Wielki Mogoł“).

Pod wpływem najścia muzułmanów hinduizm obumiera (XV.— XVIII. w. po Chr.). Jest to trzeci (,.martwy“) okres filozofji hinduskiej).

Jako wypadkowa islamu i hinduizmu powstała (założona w w. XV. po Chr. przez Kabira i Nanak Szacha) sekta Sikh ów; jako wcielenie Wisznu czci ona świętą księgę Adi-Granth, pisaną narzeczem hindui (mahratta), mającą -w Amritsar koło Lahor y ( Pendżab ) wspaniałą świątynię. Sułtan Lahor y, Aurangzib wywołał swą polityką porwanie się Sikhów do broni; z krwawych wojen wyszli zwartą jednostką etniczną (2 miljony).

IV. HINDUIZM jest dzisiejszą religją Hindów. Podstawą jego są trzy zasadnicze pojęcia:

1.    Istota Najwyższa, Brahman (od pierw, brih, „rozpostrzeć, rozwinąć“; „Byt absolutny“) czyli Atman („tchnienie, duch“), która (w rozmaitych stosunkach, w czasie i przestrzeni) może łączyć się z trzema gunami („jako-ściami, przejawami“) Maji („majaku, złudy“, bytu względnego, siły), tworząc w ten sposób wszelkie istoty martwe, żywe i duchowe.

Według Samkhji, guny są cechami |Prakriti (ma-terji, przyrody czynnej), zdobywającej Puruszę (Ducha świadomego, lecz biernego.

Brahman z guną pierwszą, Radżas („czynność“) daje Brahmę (Stworzyciela); z drugą, Sattwa („dobroć"), daje Wisznu (Wspomożyciela); z trzecią, Parnas („ciemność“) daje Śiwę (Niszczyciela). Szczegóły zob. niżej (A, B, C).

Późno (VII.—VIII. w. po Chr.) złączono tych trzech bogów mechanicznie w Trymurti („trójcę“), może pod wpływem chrystjanizmu.

2.    Awatara („zstąpienie, wcielenie“), pojęcie najprawdopodobniej również zaczerpnięte od chrześcijan. Oznacza ono wstąpienie części istoty boskiej w ciało fizyczne — skąd wcielać się może ponownie itd. łańcuchowo.

cc

cc

3- Bhakli (,,łaska“), pojęcie niewątpliwie wzięte od chrześcijan. Rozróżnia się bhakti czynną i bierną („małpią“ i „kocią“; przenośnia wzięta ze sposobów ratowania młodego przez małpę wzgl. kotkę).

Kast, nb. przestrzeganych z ciasną drobiazgowością, zna hinduizm kilkadziesiąt tysięcy (!). Wpływ Brahminów dziś bardzo podupadł. Składają się oni z świeckich i duchownych. Ci ostatni dzielą się na trzy stopnie,zależne od wykształcenia: a) purohitów („kapelanów“), b) guru („katechetów“), c) pan-ditów („dr-ów lub prof-ów teologji, filozofji lubpraw indyjskich“).

Ad I.

A.    Brahma, Wywódca świata z materji (odwiecznej) oraz z boskiej substancji Brahman’u. Stąd świat (a więc i człowiek) posiada trzy pierwiastki: cielesny, duchowy i boski. Pierwszy jest śmiertelny, dwa pozostałe nie. Po śmierci jednego ciała wchodzą one w następne, wyższe lub niższe, zależnie od zasług poprz. żywotów (jak w buddyzmie). Brah-manizm w stanie czystym i samoistnym dziś nie występuje.

B.    Wisznu, Wspomożyciel świata. Wisznuizm składa się z tysięcy sekt, prowadzonych przez gurów. Najliczniejszą jest sekta Krysznuitów, najsłynniejsza Ramaitów. Jako awatar ę Wisznu czci pierwsza Krysznę i jego dalsze wcielenia, druga Ramę (ditto). Kult Wisznuitów jest bezkrwawy, pełen prostoty i głębi. Cechuje go opieka nad zwierzętami, zwłaszcza kult krowy, zaczerpnięty z Persji (Awesta). Ale przy-tem mnóstwo guseł i zabobonów.

Reformy, zmierzające do stworzenia jednobożnej narodowej religji hinduskiej, przedsiębrali: znakomity Ram Mohan Roj (1774 — 1833) autor dzieła p. t. „Brahma-Saraj“ (w narz. bengalskiem) neo-wedantysta, założyciel Brahma-Sabha, jego następca, Debendranath-Tagore (ojciec poety), szerzyciel pogodnego Brahma-Samadz’u, wreszcie radykalny Keszdb Czandra Sen (1838—1884) twórca stowarzyszenia Bharata-warszija-Brahma-Samadż. Zawiązuje się „Indyjskie Stowarzyszenie Reformy (Społecznej)“, oraz (pod wpływem Nowego Yorku) „Towarzystwo Teozoficzne".

Cały ten ruch (powstały przez zetknięcie się z Europejczykami) zwiemy bramaizmem; zaczyna on czwarty okres filozofji hinduskiej.

C. Śiwa, Tworzyciel-Niszczyciel, Asceta-Rozpustnik (Baal-Tammuz, Djonyzos-Bakchus), zwany też Maha-Dewa, (Wielki Bóg), przedstawiany jako ryży olbrzym, uzbrojony od stóp do (pięciu) głów, siedzący na grzbiecie byka.

Ponieważ według pojęć hinduskich bóg, mający stworzyć świat, staje się dwupłciowym, przeto Śiwę rzeźbi się najczęściej jako androgynę (podobnie zresztą Wisznu-Lakszmi itd.) Połowicą jego jest Kali [Astarte-Afrodyta) zwana też Durgą lub Maha-Dewi (Wielka Bogini) przedstawiana jako potworna wieloręka postać, straszliwie uśmiechnięta, z krwawym wieńcem ściętych głów wkoło szyi. Jako bogini (Dewi), uosabia ona Śakti (sanskr. „siłę“, w danym wypadku niewidzialną Siłę Twórczą Śiwy). Kailasa („raj“) obojga leży na szczycie Himalajów.

Zależnie od tego, czy jest się Śiwaitą, czy Śaktystą, czci się przedewszystkiem „prawą“ lub „lewą" połowę bóstwa.

Śiwaizm (około 100 miljonów wyznawców) jest religją pochodzenia chamickiego (kuszycką). Wyznaje on

a)    ofiary krwawe, samoudrękę (Joga), palenie wdów żywcem przy zwłokach męża (sati),

b)    kult ludzkich narządów płciowych (linga masc., joni femin.), których rzeźb naliczono w Indjach 30 miljonów (!). Tancerki Śiwy, zwane Dewa-dasi („boże służki"), trzymane przy świątyniach nieraz w liczbie

kilku tysięcy, uprawiają (zawodowo) święty (i nie-święty) nierząd; są one nieodzownemi uczestniczkami każdej wystawniejszej uczty hinduskiej.

Śaktyzm jest zwyrodnieniem śiwaizmu (od którego się jednak wyodrębnił) a zarazem skrajnym wynikiem czarwaki, tzn. nasłiką (nihilizmem). Cechuje go krańcowy kult zmysłów (pijaństwo i orgja płciowa), ofiary krwawe ze zwierząt (nawet z krów) ; ofiary z ludzi wytępili dopiero Anglicy.

Tyle szczegółów dla wyjaśnienia zachodzących w niniejszej powieści, a niezrozumiałych może nazw i pojęć, wziętych z religji mas w Indjach. Zaznaczyć jednak należy, że światłe jednostki, zwłaszcza wychowane w atmosferze europejskiej, tworzą sobie w Indjach własne syste-maty filozoficzno-religijne, wznosząc się o całe niebo nad bałwochwalstwo ogółu, czego przepięknym przykładem jest szeroko znane dzieło Rabindranatha pt. „Sadhana" (przekład J. Bandrowskiego) jakoteż jego alegoryczny dramat p.t. „Król ciemnej komnaty". Objaśnienie prądów religijnych, działających na duszę poety, znajdzie czytelnik w przedmowie do „Rozbicia“ (tegoż tłumacza), gdzie zawiera się najwięcej danych o Brahma-Samadz’u, który następnie jest treścią ,,Gory". Bliższe szczegóły o Debendranath Tagore’m w „Błyskach Bengalu“. Z drugiej strony — o dzisiejszych stosunkach i zagadnieniach narodowościowych w Indjach wnikliwie objaśni czytelnika książka R.T.’a pt.„ Nacjonalizm".

REAL J A.

Amiel Henryk Fryderyk (1821 — 81) — genewski profesor, literat i filozof; rozgłos zdobyły przedewsz. jego „Fragments d’un journal intime“, wydane pośmiertnie.

В. A. — Bachelor of Arts (Baccalaureatus Artium), dost. Bakałarz Sztuk (Wyzwolonych) — „magister filozofji“.

Babu — hinduski tytuł, jak u nas „Pan“. Ban(j)an

pierwotnie bengalski kupiec, później (przez grę ang. słów: „Banian-tree“) figowiec, gdyż pod tern drzewem banjanowie wznosili swe pagody.

Benares — święte miejsce nad Gangesem, jedno z centrów hinduizmu, pełne świątyń i pielgrzymów.

Bengal (akcent na zgłosce ostatniej, wyraz właśc. rodź. żeńsk.) — nazwa wsch. połaci Indyj przedgangesowych.

Betel

— liście rośliny ,,pan“, pewnego gatunku pieprzu (Piper betle), które Hindusi żują z orzechami palmy areka (portug. przekręć, z „adej-kaj“), przez nieporozumienie zwanemi „orzechami betelu“.

Bhairawi — poeta późno-sanskrycki, autor Kiral-ardżuninja. Browning Robert (1812 — 1890)

angielski poeta-esteta, autor dramatycznych poematów (Dramatic Lyrics) : Paracels, Strafford, Księga i pierścień itd.

Czatni (ang. chutney lub chutnee; z meksykańskiego) — gorąca hinduska przyprawa (sos) z owoców lub strączków Capsicum (papryki).

Dakoit (hind, dakait) — członek ind. lub birmańskiej zbrojnej

bandy rozbójniczej.

Dewali (Dipali, „rząd lamp“) — święto obchodzone nocą przy iluminacji.

Dewan — burgrabia, marszałek dworu bengalskiego radży.

Dżejadewa — ostatni znakomity poeta sanskrycki (XII. w. po Chr. Bengal), autor poematu pasterskiego pt. „Dżita Gowinda“, ulubionej księgi Hindów.

Dżita — skróć. Bhagawad-Dżita.

Kardamom (gr. kardamon, rzeżucha; amomon, pewna wonna roślina) — strączkowa roślina w Indjach azjatyckich, dająca wonności.

Katszu (ang. catechu) ciało ściągające (z kory, miazgi lub owoców wsch. roślin), zawierające wiele garbnika, używane jako lekarstwo.

M. A. (por. B. A.) — Master of Arts (Magister Artium), dosł. Mistrz Sztuk (Wyzwolonych) — „doktor filozofji“.

Magh — hind, miesiąc (druga połowa stycznia i pierwsza lutego).

(Mem-) Sahib (z arabsk ęahib, „przyjaciel“) — Europejczyk (szcz. Anglik) w Indjach; tytuł, dawany przez krajowców.

(Nama-)sudra — jedna z kast.

Padma — rzeka, nad którą leżą dziedziczne dobra Tagore’a, Śilaida.

zob. betel.

Pan

Rupja (z ind. rupijah) — ind. jednostka pieniężna (moneta srebrna). Jeden

Suweren (funt sterling w złocie) zawiera 15 rupij. Zatem 6000 Rp równa się 400 suwerenom (20 zwitków po 20 sztuk złota).

Zemindar — ziemianin, właściciel ziemski, „obszarnik".

SPIS RZECZY.

Opowieść Bimali I — III

Rozdział pierwszy

Str.

Opowieść Bimali IV—V Opowieść Nikhila I — II Opowieść Sandipa I ..

Rozdział drugi

<N

Rozdział trzeci

Opowieść Bimali VI .. Opowieść Sandipa II —III

Opowieść Nikhila III Opowieść Bimali VII —X . Opowieść Sandipa IV—VI

Rozdział czwarty

О ГО 00

IOO

Opowieść Nikhila IV —V .. Opowieść Bimali XI —XIII Opowieść Nikhila VI—VII

Rozdział piąty

iii

120

134

Opowieść Nikhila VIII —IX Opowieść Sandipa VII

Rozdział szósty

142

153

Opowieść Sandipa VIII —X

Rozdział siódmy

161

Opowieść Nikhila X —XI .. Opowieść Bimali XIV

Rozdział ósmy

180

Opowieść Bimali XV-XVII

204

Rozdział dziesiąty

Opowieść Nikhila XII-XIV . Opowieść Bimali XVIII-XIX

231

24З

Rozdział jedenasty

Opowieść Bimali XX —XXII

254

Opowieść Nikhila XV-XVI Opowieść Bimali XXIII ..

Rozdział dwunasty

275

295

ci

S'

WYDAWNICTWO POLSKIE POZNAN

BIBLJOTEKA

LAUREATÓW NOBLA

Dotychczas wyszły następujące utwory:

TOM

1.    ROMAIN ROLLAND - colas Breugnon - powieść.

2.    RABINDRANATH TAGORB - opowiadania.

3 MAURYCY MAETERLINCK-życie pszczół.

4.    BJÖRNSTJERNB BJÖRNSON - synnöve solbakken.

5.    RUDYARD KIPLING - księga dżungli.

6.    RABINDRANATH TAGORE - rozbicie - powieść.

7.    SELMA LAGERLOF - tętniące serce - powieść-в. FRANCE - poglądy księdza Hieronima coignarda.

9. TAGORE - SADHANA - 8ZEPT DUSZY - ZBŁĄKANE PTAKI.

10.    KAROL SPITTELBR - imago - romans.

11.    HENRYK PONTOPPIDAN-djabeł domowego ogniska.

12.    KNUT HAMSUN - błogosławieństwo ziemi - powieść.

13.    MAURYCY MAETERLINCK - INTELIGENCJA KWIATÓW.

14.    KAROL GJELLBRUP - pielgrzym kamanita - romans.

15.    RUDYARD KIPLING - druga księga dżungli.

16 RABINDRANATH TAGORE — wspomnienia.

17.    MAURYCY MAETERLINCK - wielka tajemnica.

18.    PAWEŁ HEYSE - l-arrabbiata - nowele włoskie.

19.    RUDYARD KIPLING - stalky i sp. - powieść.

20.    KAROL GJELLBRUP - dojrzali do życia - powieść.

21.    KNUT HAMSUN - głód - powieść.

22.    HENRYK PONTOPPIDAN - ziemia obiecana — pow.

23.    KAROL GJELLERUP — wędrowcy świata — romans.

24.    BJÖRNSTJBRNB BJÖRNSON —Tomasz rendalen.

25.    ROLLAND — dusza zaczar. i. anetka i sylwja — pow. 26 VBRNBR V. HBIDBNSTAM — hans alienus — pow.

27.    ROLLAND - dusza zaczarowana ii. lato — powieść.

28.    PAWEL HBYSB — wesele na kapri— nowele włoskie.

29.    SELMA LAGBRLÖP — gösta berling — powieść.

30.    WŁADYSŁAW ST. REYMONT - pęknięty dzwon.

31.    GERHARD HAUPTMANN — głupiec — powieść.

32.    MAURYCY MAETERLINCK - gość nieznany.

33.    KAROL SPITTELER - konrad porucznik, gustaw.

34.    MAETERLINCK — mądrość i przeznaczenie.

35.    KNUT HAMSUN — kobiety u studni - powieść.

36.    JACINTO BE NA VENTE — źle kochana.

37.    ROMAIN ROLLAND — jan Krzysztof. — том i.

38.    SELMA LAGERLOF — maja liza - powieść.

39.    RUDOLF EUCKEN —wielcy myśliciele. — том i.

40.    RUDOLF EUCKEN — wielcy myśliciele. — том и.

41.    YEATS — opowiadania o hanrahanie rudym.

42.    GJELLERUP — gdym po raz pierwszy ujrzał ją. — pow.

43.    RABINDRANATH TAGORE — góra — powieść.

44.    ROMAIN ROLLAND — jan Krzysztof — том n.

45.    MAURYCY MAETERLINCK — skarb ubogich.

46.    RUDYARD KIPLING — kim — powieść.

47.    KAROL GJELLERUP —młyn na wzgórzu, powieść .

48.    ROMAIN ROLLAND — Jan Krzysztof — том ш.

49.    MAURYCY MAETERLINCK — życie termitów.

50.    ROMAIN ROLLAND — jan Krzysztof. — том iv.

W dalszym ciągu pojawią się następujące tomy :

KNUT HAMSUN — ostatni rozdział - powieść. SELMA LAGERLOF — przedziwna podróż. KNUT HAMSUN — mysterje - powieść.

.

i■

WÊÊÊÊÊÈÊÈÊÊÊÈÊÊÊÊÊÈÊÊ

f ш

m

Щ

■■шиинми

*

8-96

3t. *ro3

3 г-f 0^

16jk' Ü

'2s

f

■

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

L. inw.

29559

Kdn. 524. 13. IX. 54

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297708