saw

I JEGO OKOLICE

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297715

V

(Г-'Г-

*

IWONICZ

■!

I JEGO O KO Lid.

<■

uf

OPISAŁ

WŁADYSŁAW BEŁZA.

Z SZEŚCIU WIDOKAMI.

Ii W O W.

GUBRYNOWICZ I SCHMIDT.

К К А К « W.

D. E. F8IKDLEIN.

WARSZAWA.

GEBETHNER I WOLFF.

1885.

fr у\

^0\W^

[ WŁieTBCA ' i GŁÓWNA *,

Prawo autora do dalszych wydań zastrzeżone.

13Ь.ЯН

Nakładem zarządu zdrojowego w Iwoniczu.

Akc.

Nr. /' ÓfM

ił.

KLEMENSOWI DĘBICKIEMU

V*

doktorowi medycyny,

-c'y-

X ъ Vji

lekarzowi zakładowemu w Iwoniczu;

t*

V,-

JÓZEFOWI RETINGEROWI

doktorowi prawa,

adwokatowi krajowemu w Krakowie;

BRONISŁAWOWI ZIELIŃSKIEMU w Trojanowie;

tę skromną moją pracę

na pamiątkę chwil spędzonych w ich towarzystwie

poświęcam.

PRZEDMOWA.

d lat ośmiu, przepędzając co roku kilka letnich tygodni w Iwoniczu, w czém korzystam z uprzejmej gościnności JW. hr. Michała Załuskiego właściciela tego zdrojowiska, i biorąc udział we wszystkich niemal towarzyskich wycieczkach do pobliskich, a pełnych malowniczego uroku miejscowości, jakoto : do Krosna, Dukli, Odrzykonia, Bóbrki i Rymanowa, niejednokrotnie byłem nakłaniany tak przez samego hr. Załuskiego, jako też przez inne osoby, abym te miejsca opisał i ułatwił w ten sposób przyszłym wędrowcom bliższe poznanie się z ich historyą i przywiązanymi do nich dziejowymi wspomnieniami.

Nie było to zadanie tak łatwe jakby to na pozór wydawać się mogło ; to też myśl o podobnej

VI pracy odkładałem wciąż na coraz to dalsze termina, aż dopiero w ubiegłym roku, wzięty zręcznie za słowo przez szanownego przyjaciela mego, Dra Retingera, cofnąć się już nie mogłem i pracę moją o Iwoniczu, z opisem jego okolic, oddaję w ręce czytelników. A oddając, proszę o pobłażanie.

Już stary Rej z Nagłowic utrzymywał przed trzystu laty: „że lepszy jest zawsze żywy głos niż zdechła skóra“ czyli pergamin. I ja również mniemam , że lepszy jest zawsze żywy widok okolicy, nawet w dzień słotny, niż opis jéj, choćby piórem z kapitolińskiej gęsi dokonany. Jeśli więc czytelniku, przerzucając te kartki i porównywując je z widokami, jakie się twemu oku będą nastręczały, znajdziesz w nich jaką niedokładność, to miej na względzie ów aforyzm Reja i wybacz autorowi.

A nie sama tylko trudność w podchwyceniu wszystkich piękności natury, które tu hojnie ręka Stwórcy rozsiała, trudność, pochodząca zresztą z niemocy pióra, dała mi powód do powyższego usprawiedliwienia się; złożyły się na to i inne przyczyny, jak mianowicie brak dokładnych monografii opisywanych przezemme miejscowości i zawód ze strony tych, do których o udzielenie mi potrzebnych informacyi udawałem się, choć bezskutecznie.

YII

Nie chcę jednak rozwodzić się dłużej nad tą przykrą sprawą, a raczej zwrócę się ze słowami podzięki do WWnych Jędrzeja Biesiadzkiego c. k. starosty w Krośnie, Adołfa Jabłońskiego dyrektora kopalni w Bóbrce, i Edmunda Łozińskiego właściciela Potoka , którym zawdzięczam nie jedną cenną wskazówkę i nie jeden ciekawy szczegół, tyczący się historycznej strony opisywanych prze-zemnie miejscowości.

. 'v

шм

ш

iéf »

I    ■

llir'R

M ' ii

-щ*Ы ¹

/■EL л'

SM

..

te, 4

*f »V IfaS'

Pi

. = '«i ■'

•*, *

д¹-

Ifte:

^Zdroje jodowe w Jwoniczu.

w.

m a-""teA

IWONICZ.

Aleksandrowicz A. Rozbiór chemiczny wód lekarskich w Iwoniczu. Kraków, 1866.

Bośniacki Zygmunt Dr. Iwonicz w czasie pory kąpielowej. Kraków, 1872, 1874, 1875.

Dębicki Klemens Dr. Iwonicz, zakład zdrojowo-kapielowy. Podręcznik dla podróżujących. Lwów, 1884. Oraz poprzednie sprawozdania tego lekarza z lat 1879—1883.

Dietl Józef Dr. 0 Iwoniczu 1868 i 1866.

Iwonicz (odbitka z „Czasu“). Kraków, 1885.

Kłosy, 1866, zawierają art. Juliana z Poradową p. t. Iwonicz i jego okolice.

Księga świata 1851 część II. zawiera art. Iwonicz i jego okolice Lutostański Bolesław Dr. Iwonicz, Rok 1876. Przyczynek do orografii i topografii Iwonicza. Kraków, 1877. Lwowianin, 1840, zawiera art. przez Podgórzanina p. t. Iwonicz.

Przyjaciel ludu, 1840, zawiera art. p. t. Kąpiele w Iwoniczu. Rozprawy i sprawozdania z posiedzeń komisyi balneologicznej. Kraków, 1878. Zawierają rozbiór chemiczny zdrojów iwonickieh, tudzież Bełkotki, dokonany przez profes. Radziszewskiego.

Słownik geograficzny, tom III.

Świrski Adam Dr. Iwonicz jako zakład zdrojowo - kąpielowy i jego środki lecznicze. 1880.

Torosiewicz Theodor. Die brom- u. jodhaltigen alkalinischen Heilquellen und das Eisenwasser zu Iwonicz. Wien, 1839. Tygodnik illustr. 1866, zawiera art. К. Chłędowskiego p. t. Iwonicz.

promienie zachodzącego słońca padały na okoliczne góry i lasy, gdy po nużącej, całodziennej

Ostatnie

podróży, stanąłem wreszcie w Iwoniczu.

Dziś, tęż sarnę drogę odbyć można z mniejszym trudem i z większćm zaoszczędzeniem czasu, niż w tym okresie na który przypada pierwsza moja wycieczka do Iwonicza. Obecnie, wygodne wagony kolei transwersalnej wysadzą cię u samego niemal celu podróży, gdy jeszcze do niedawna, bo niespełna rok temu, musiałeś ją odbywać w jednej czwartej ₄ powozem, jeśliś przybywał ze wschodnich stron Ga-licyi, a w połowie, gdyś zdążał tu z zachodu.

Nie żałowałem jednak ani poniesionych trudów, * ani niewygód tak nieodłącznych od długiej, kołowej jazdy, bo zarówno to co spotykałem po drodze jak i to co mnie czekało u celu podróży — sowicie wy-

nagrodziło mi wszelkie pod tym względem niedostatki.

Przedewszystkiém już sama okolica, przez którą przejeżdżałem, pełna romantycznego uroku i wspomnień dziejowych, przemawiała zarówno do oka jak i do duszy owym tajemniczym a niewysłowionym głosem, który tylko odczuć można, gdyż w żaden sposób odtworzyć się nie da.

Nie ulega zaprzeczeniu, że mało która z okolic dawnej Polski posiada tyle i tak malowniczych krajobrazów co Sanockie, a w niewielu zapewne, znajdą się nagromadzone tak licznie pamiątki historyczne co w tych właśnie miejscowościach, gdzie co krok spotykasz już to r-uiny jakiegoś dawnego zamczyska, już to modrzewiowy kościółek sięgający budową swoją odległej starożytności, lub wreszcie onyszony kamień przydrożny, który przestanie być dla ciebie zimnym i niemym głazem skoro się dowiesz, że więzi w sobie duszę pokutnika, która w żaden sposób z kamiennych oków uwolnić się nie może. Takich legiendowych kamieni znajduje się kilka w tych stronach, i patrząc na nie, mimo-woli przychodzą na myśl słowa Narcyzy Żmicho-wskićj :

Kamień nie czuje — ludzie powiedzą: O ! nie wierz ludziom, dziewczyno !

Żyły kamienia iskrami płyną,

Choć ludzie o tém nie wiedzą.

Okolice#te, pełne jak powiedziano wspomnień historycznych, były też miejscem urodzenia wielu znakomitych mężów w Polsce. Grzegorz z Sanoka, Paweł z Krosna, Oświęcimowie z Kunowy i słynny w XV wieku przepisywaer rękopisów, Jan z Odrzy-konia, — wszakżeć to tych stron mieszkańcy, a sławą ich imienia do dziś dnia chlubi się sanockie.

W takiej to romantycznej a ciekawéj zarówno pod historycznym jak i legiendowym względem okolicy, leży pod 39° 2P długości wschodniéj a 49° 4P szerokości północnej, w paśmie południowo-wschodniego Beskidu starożytna osada Iwonicz, dawniej Iwońcem zwana, słynna szeroko na całą Polskę ze skuteczności swoich jodowych źródeł, którym najdawniejsze relacye zgodnie przyznają cudowne iście własności.

kanonik

I tak, między innymi, ks. Alembek przemyski, zapisuje pod rokiem 1639, że „do tych wód , z całego prawie Królestwa polskiego i z zagranicy, a najwięcej z Węgier, jakby do wód Siloc lub do krynicy probatycznéj, niezmierna corocznie napływa ludność, a doświadczeniami swemi rozsławiając własności téj wody, ojcowskiej najwyższego Boga Opatrzności chwałę ogłaszać nigdy nie prze-

« staje'“. — Visitatio Ssembehiana z roku 1722 po twierdza w zupełności powyższe zdanie ks. Alem-beka i z niemniejszymi pochwałami odzywa się o „wielkiój sile leczniczejwód iwonickich ¹.

Późniójszy badacz tutejszych zdrojów, uczony Dr. Dietl, daje Iwoniczowi miano „książęcia źródeł jodowych“, a nazwa ta bynajmiéj nie jest przesadną, zważywszy na szerokie wzięcie jakiem się one cieszą nie tylko w naszym kraju, ale daleko po za jego granicami,

Skąd jednak poszła nazwa Iwonicza? kto i kiedy założył tutejszą osadę? trudno dociec, gdyż żadnych pod tym względem nie posiadamy pewnych wskazówek. Akta kościoła iwonickiego, jedyne źródło które mogło by nas w tym względzie pouczyć, ule gly w początkach XVII wieku zupełnemu zniszczeniu, — a to co wierny z dawniejszych czasów o Iwoniczu, zawdzięczamy jedynie owym „wizytom“ kanonickim, które przyznają zgodnie tej miójsco-wości odległe bardzo pochodzenie.

Co do samej nazwy Iwonicza, jedni ją wyprowadzają od gęsto tu niegdyś rosnących iw (salix cuprea), inni od imienia św. Iwona, patrona doktorów prawa i medycyny, ku czemu skłania się także

miejscowa legenda, ujęta w piękne rymy przez Adama Ostaszewskiego :

........Tu dawnymi czasy

Ryki dzikiego zwierza napełniały lasy,

1 przygłuszały słodki szmer płynącej rzeki,

I szum wiatru, co wzniosłe kołysał smereki,

Gdy opodal „Bełkotkr¹ fala tajemnicza,

Płonęła nieustannie niby ogniem Znicza.

W tej to bezludnej puszczy, w niedostępnym losie, Gdzie biją słone źródła, jak podanie niesie,

Zjawił się mąż uczony, zacny, święty Iwo,

Miejsce stopą naznaczył, i wkrótce, o dziwo ! Gdzie dotąd były tylko bagna i gęstwiny,

Stanęły piękne domy śród miłej doliny.

Stąd temu patronowi, przed pół wiekiem blisko, Oddając pod opiekę słynne zdrojowisko,

Co ulecza cierpiących taką ilość mnogą, Wzniesiono obok źródeł kaplicę ubogą.

Na przyjeżdżającym sprawia Iwonicz odrazu nader korzystne wrażenie. U wstępu powita się starożytny, modrzewiowy kościółek, osobliwszej struktury, dźwigający na swoich barkach brzemię czterystu lat wieku, gdyż jak świadczy napis znajdujący się na belce rozdzielającej nawę kościelną od pres-byterium, dokonano jego poświęcenia w roku 14(>4 ; a tuż obok niego szumi olbrzymi dąb, świadek zapewne piastowskich jeszcze czasów, którego majestatyczne konary podtrzymują wspaniałą koronę,

godny zaiste dyjadem téj wielkiej przeszłości, która go z łona ziemi wydała.

Przed niedawnymi jeszcze czasy, rosła obok kościoła sędziwa lipa. którćj wiek mierzono przestrzenią lat tysiąca, tak potężna i rozgałęziona :

.......... Że pod jej cieniami,

Sto młodzieńców, sto panien, szło w taniec parami.

Lipę tę wszakże musiano stąd usunąć, gdyż w czasie panujących tu jesiennych wichrów, gdy w nią uderzył silny wiatr północny, chwiała się i zagrażała kościołowi, który podminowany jej korzeniami, doznawał równego z nią losu i trząsł się w swoich posadach.

Po przeciwnej stronie kościoła — stanął przed dwoma laty schludny budynek z wieżyczką i zatkniętym na jej szczycie krzyżem, otoczony dokoła starannie uprawnym ogrodem warzywnym. Budynek ten, to ochronka dla dzieci pod opieką osiadłych tu od niedawna sióstr Felicyanek, które, jak to mieliśmy sposobność stwierdzić naocznie, oddają się z całćm poświęceniem wychowaniu miejscowej dzia twy, a głównie dziewcząt. Mimo krótkiego pobytu Felicyanek w tych stronach, dobroczynny ich wpływ na miejscową ludność żeńską, — ich troskliwość o podnoszenie moralnego i umysłowego poziomu powierzonych ich staraniom dzieci, są już tak wi-

doczne, że z całem uznaniem wspomnieć się o nich godzi.

Pragniemy jeszcze zwrócić uwagę czytelnika na kamienny most, rzucony przez Lubatówkę, który znajduje się u wstępu do Iwonicza, w tern miejscu, gdzie droga wiodąca do zakładu krzyżuje się z inną. prowadzącą do zabudowań folwarcznych i do dworu Most ten został zbudowany w XVIII wieku przez poprzedniego właściciela Iwonicza, wojewodę Ossolińskiego i ozdobiony jest jego herbem. Wbrew przysłowiu :

Chcesz-li być cały i prosty,

Omijaj polskie mosty.....

most ten ratuje honor tych co go wznieśli i tych, co dotąd dbają o jego zachowanie.

Minąwszy kościół i ową ochronkę sióstr Feli-cyanek, spostrzegamy o jakie pół staja dalej cmentarz parafialny, utrzymany z budującym każdego pietyzmem i starannością, w którego obrębie znajduje się kilka pięknych nagrobków i murowany grobowiec rodziny Załuskich. Cmentarz ten, otoczony jest dokoła wieńcem żywopłotu i rzędem smukłych topoli, co jak olbrzymie cyprysy, wznoszą ku niebu „kształt grobowej kolumny“ i dodają temu ostatniemu schronisku umarłych niezwykłćj powagi i uroczystości.

Po za cmentarzem, droga aż do samego zakładu , prowadzi wąwozem wijącym się. wśród wzgórz i lasów po nad wyniosłymi i skalistymi brzegami Lubatówki, górskiego potoku, przerzynającego rozległą i gęsto zaludnioną wieś, liczącą około 480 chat mieszkalnych. Droga ta, u swego kresu rozprzestrzenia się w uroczą dolinkę, obramowaną ze wszystkich stron zalesionymi wzgórzami, po nad którymi od południowo wschodniej strony widnieje wyniosły szczyt góry przedziwnej.

W téj właśnie górskiej kotlinie rozsiadł się piękny i ujmujący wdziękiem swego położenia zakład zdrojowy, ze słynnymi od wieków źródłami, które od swoich składników uzyskały nazwę szczaw alkalicznych, słono-jodo-bromowych. Sława ich skuteczności, od dwóch przeszło wieków trwająca, ostatecznie została ugruntowana z chwilą, gdy przed czterdziestu laty, owoeześni właściciele Iwonicza, Józef i Karol Załuscy, stali się prawdziwymi wskrzesicielami ich dawnej wziętości i założycielami dzisiejszego zakładu.

Ktoby zapamiętał Iwonicz tak jak on wyglądał przed pół wiekiem, a porównał go z obecnym stanem, — zaiste, nie mógłby wyjść z podziwienia

Tam gdzie przedtem wznosiły się garbate wzgó -rza i skalne urwiska, znalazłby miejscowość splan

towaną i wyrównaną. Tani gdzie głuchy las szumiał, w którym snadno mógł się zbłąkać nieopatrzny wędrowiec, znalazłby ścieżki równe i pod linią wystrugane, które tę zbitą masę drzew, zajmującą przestrzeń 560 morgów, zamieniły na wspaniały park, ulubione dziś miejsce przechadzki kąpielowych gości. Tam wreszcie, gdzie żadnych nie było dawniej budowli, albo gdzie rozlewały się grząskie bagniska i moczary, ujrzałby okazałe domy, prześliczne dworki oplecione bluszczem lub dzikim winogradem — albo też wygodne hotele, których niejedno większe miasteczko mogłoby pozazdrościć Iwoniczowi.

Oprócz „starego pałacu⁻ który niewiadomo po co i czyim smorgońskim gustem , został świeżo teraz otynkowany i pociągnięty gumigutą co starło z niego zupełnie pierwotną, poważną cechę, tudzież „drewnianych łazienek“ kryjących się na uboczu : zaledwie tylko dwa, lub trzy jeszcze może domki, przypominają dawny Iwonicz, gdy reszta, t. j. kilkanaście innych budowli, są zupełnie świeżej daty i nadają temu miejscu charakter bardzićj wytworny i europejski. Z budynków, tych najpierwćj wpadają w oko rozległy hotel, murowane łazienki o 46 miedzianych wannach *, bazar z wyniosłą wieżą zega-

* Oprócz murowanych łazienek, posiada Zakład łazienki II. i III. klasy, osobny budynek na karpiele natryskowe i pięć

rową, dom pod jodłą i tak zwany nowy pałac, dominujący swojćm położeniem, po nad wszystkimi budynkami zakładowymi.

Pomiędzy murowanymi łazienkami a hotelem, na obszernym placu, stanowiącem centrum życia iwonickiego, znajduje się fontanna z obszernym basenem, odświeżająca dniem i nocą powietrze za pomocą wytryskującćj z niej do wysokości 60 stóp wody, ■— i ozdobna, w maurytańskim guście estrada dla miéjscowéj kapeli, produkującej się tu codziennie podczas sezonu kąpielowego, od godz. 7 do 9 rano i od 4 do 6 wieczorem.

Dość rzucić okiem na ów plac przed hotelem, aby pojąć ile tu włożono starań i sztuki, aby ten obszar, zarosły niedawno krzakami i zawalony olbrzymimi głazami, przeobrazić w jedno z najprzyjemniejszych randcz-vous mićjsco wćj publiczności. To co powiedziano o placu św. Marka w Wenecyi, że jest najwspanialszym salonem pod otwartem niebem , toż samo, w mniejszych tylko rozmiarach, da się zastosować do tego placu, który ogniskuje w sobie cały tutejszy ruch i towarzyskie życie.

izb łaziennych przeznaczonych na kąpiele borowinowe i igli-wiowe, sporządzane ze świeżych kiści drzew szpilkowy ctr. Zakład jest w możności udzielać dziennie 900 kąpieli.

Nic bardziej pociągającego, nad widok bawiącćj się na tym placu dziatwy. Wesołe okrzyki i chichoty, idą na wyścigi ze świegotem miejscowego ptactwa, — gdy tymczasem, grono starszych , siedząc przed hotelem na osłonionej markizą werandzie, z rozkoszą przypatruje się ich ochoczym igraszkom.

Gdzieniegdzie, jakiś chłopczyna o kulach, albo dziewczynka w wózku, z zazdrością śledzą bieg zabawy. I on by wyskoczył do swoich rówieśników i pokazał co umie; i ona bawiła by się ochoczo w kotkę i myszkę, w wolanta albo w eerseau, ale cóż, kiedy nóżki ujęte w srogie pęta bandażów, nie pozwalają brać im udziału w ochoczej zabawie.,.. Pocieszcie się maleńcy ! za kilka tygodni i wy tak raźno będziecie wyskakiwali jak wasi towarzysze; i wy zdołacie tak samo jak oni wysoko podrzucić piłkę, — bo nicdarmo przybyliście do tych źródeł, które (że użyję tu porównania ks. Alembeka) „jak owa cudowna sadzawka w Siloë“, leczą chromych i podźwigają niemocą dotkniętych.

„Iwonicz jest prawdziwym rajem dla dzieci, pisze znakomita autorka kryjąca się pod pseudony

МША Ш

mem Juliana z Poradowa², -- raz że uwalnia je

Polifpf iiG! KfîlWïfc

od cierpień skrofulicznych, tej prawdziwej plagi mło -doeianego wieku, przywraca im naturalną żywość i rumieńce, ale nadto, iż mogą tu z calem bezpieczeństwem wybiegać się swobodnie, nie krępowane na każdym kroku etykietą, bo tu niemal każdy dom posiada swój osobny spacer i trawnik“.

Spacerów tych jest do syta w Iwoniczu. Możesz na cały dzień zaszyć się w lasy i nurkować w nich bez obawy zbłądzenia; możesz wedle ochoty wspinać się po górach lub spuścić się w dolinę, ku parafialnemu kościołowi, wzdłuż bitej drogi, po nad uroczymi brzegami Lubatówk’ ; możesz wreszcie iść dumać na niższą lub wyższą glorietkę i napawać się przepysznym widokiem jaki stąd roztacza się na całą okolicę : a gdziekolwiek skierujesz swe kroki, zawsze możesz być pewnym, że każdy taki spacer lub dalsza wycieczka, opłacą ci sowicie poniesione trudy i wniosą do duszy tysiące najmilszych wrażeń których już żadne późniejsze zatrzeć nie zdoła.

Najczęstszym wszakże celem przechadzek tutejszych gości, jest źródło Bełkotki, położone na szczycie góry przedziwnej, a posiadające tę szczególną własność, że za zbliżeniem płomienia, w skutek wydobywających się z jego wnętrza gazów, pali się jasnym, na trzy stopy wysokim płomieniem.

Kie bardziej uroczego nad widok jaki sprawia to ogniste źródło, z zapadnięciem nocy, śród otaczającego je dokoła milczącego lasu Zda się, że nagle zostaliśmy przeniesieni do jakiejś zaklętój krainy, zostającej pod władzą tajemniczej wróżki, tak głębokie owo niezwykłe zjawisko wywiera na nas wrażenie. Źródło to, od nieustannego bełkotania i wewnętrznego burzenia się wody, otrzymało nazwę Bełkotki, a fantazya ludowa otoczyła je następującą legendą.

Niegdyś, w tóm samem miejscu gdzie obecnie szemrze Belkotka, rozlewała się niewielka sadzawka, której wody były zazwyczaj gładkie i przejrzyste jak zwierciadło, gdyż przez gąszcz leśną nie przedarł się tutaj najlżejszy nawet wietrzyk, coby śmiał zmarszczyć jéj powierzchnię. Pewnego wszakże razu, w czasie gwałtownej burzy, gdy gromy niebieskie druzgotały w około sędziwe drzewa i waliły je pokotem; gdy wszystko drżało od powszechnéj grozy, a tylko ta leśna sadzawka zachowała nie zmącony spokój: piorun, uniesiony gniewem że jedynie ten marny żywioł ziemski nie uznaje jego potęgi, uderzył w jéj milczące tonie i ognistą bruzdą przeorał je aż do wnętrza. Ale wpadłszy tam — już się wydostać nie umiał! Woda uwięziła go przy sobie, zatrzymała przemocą u zim-

nego łona; — a choć piorun wieczny bunt przeciw niéj podnosi, choć wzburza i kotłuje jćj wody, choć liże jej powierzchnię ognistym swym językiem jakby ją strawić i pochłonąć pragnął: — daremnie stara się wyrwać z mroźnego jej uścisku, musi zaklęty pozostać w niéj na wieki. Odtąd, żaden z piorunów nie śmie uderzyć w Bełkotkę. Biją one i huczą na około jak dawniej , — ale każdy unika tego miejsca, pamiętny losu brata, który w tych toniach pokutuje za swą junacką zuchwałość.

Poetyczne to podanie, sięgające treścią swoją odległych bardzo czasów, świadczy zarazem o wielkiej starożytności tego źródliska. Istotnie, Bełkolka znana była już w ХУ a opisywana w XVII wieku jako zdumiewający objaw natury, od którego nawet miejscowość na której się znajduje, otrzymała nazwę „góry przedziwnej“ (mons admirabilis), jako wreszcie cudowne źródło, któremu przypisywano własności lecznicze — pierwej niż innym zdrojom, które dopiero później zostały odkryte. — Pod względem naukowym pierwszy zbadał to źródło profesor chemii w uniwersytecie lwowskim Dr. Bronisław Radziszewski, i rezultat swych poszukiwań ogłosił w sprawozdaniu komisyi balneologicznej krakowskiej, za rok 1877. Gazy wydobywające się z Bełkotki, — mówi uczony profesor, należą do tego samego szeregu co

s; ;■

'■ й

Ш

i?

m

U

Я

а

л

Ei

!У

„ii

i

i

, .* * .

Î

w

.....

Ü

•7

;

<aa

■

: Zi.,

L_

&

Zl

i

a

№

a

yjODOTRYSK. W JwONICZU.

mZ.

J

wszystkie węgłowody naftowe. Składają się one 2 gazu bagiennego (CH₄) i małćj ilości bezwodnika węgla-nego. Pan Radziszewski pierwszy również zwrócił iwagę na ogromną ilość gazów wydobywających się z Bełkotki. W ciągu 250 lat, t. j. od czasu dowodów historycznych jakie o tej miejscowości posiadamy, wydobyło się stąd co najmniej 5,940.000 metr. sześć., czyli około 4,337.752*8 kilogramów gazu, w której to ilości znajduje się 3,253.304*6 kilogr. węgla. — Obecnie Bełkotka ujęta jest w czworoboczne ocembrowanie i otoczona piękną, żelazną balustradą; szkoda tylko, że w skutek rozpoczętych w pobliżu poszukiwań nafty, osłabiono siłę wydobywających się z nićj gazów, dając im widocznie inne ujście, tak, że dziś Bełkotka pali się tylko w jednym rogu cembrzyny, gdy dawniej paliła się na przestrzeni 4 do 5 razy większej. Mimo to, sprawia ona i teraz jeszcze czarowne wrażenie i przyczynia się wielce do podniesienia uroku Iwonicza.

Po prawej stronie ocembrowania umieszczono przed kilkunastu laty gustowną, murowaną tablicę, z następującem napisem, którego autorem jest nieśmiertelny śpiewak „Pieśni o ziemi naszej“:

W cieniu tych lasów coś tam szemrząc słodko, Dziś, jak przed wieki, witasz nas Bełkotko!

O jak natchnienie przez duszę przepływa, Czysty się płomień z twych nurtów dobywa, Л czcią przejęci nad źródłami twemi, Wielbimy Boga w cudach naszej ziemi Bo ogień święty i szmer źródła rzewny,

Co tajemniczo z pod ziemi wychodzi,

Jest temu życiu serc naszych pokrewny,

Co się z płomieni i łez cichycłi rodzi.

Wracając z Bełkotki ku Zakładowi, /nachodzimy u samych stóp góry przedziwnej, podobny do niej zbiornik, z którego dobywa się gaz węglo-wodowy i za dotknięciem płomienia, pali się z równą co w Bełkotce jasnością. Zbiornik ten, od swego zastosowania nazwany „wziewalnią gazu“ służy chorym na piersi do inhalacyi i mieści się w osobnym , umyślnie ku temu celowi wystawionym bu dynku.

W pobliżu wziewalni spostrzegamy inny biuty-nck mieszkalny pod godłem „orła“, wdzięcznej bardzo, w szwajcarskim guście architektury, a nieopodal, nad brzegiem strumienia, kamienny obelisk, z następującym napisem :

Pamięci

Karola Hr. Załuskiego Fundatora Zakładu zdrojowego

Iwoniczu.

Na miejscowość tę zwracamy szczególną uwagę czytelnika. Tu bowiem, gdzie obecnie znajduje się ów dom pod orłem, ma niezadługo stanąć, według wygotowanego planu, nowa kaplica, i zastąpić do tychczasową, mieszczącą się poniżej, która jednak jest, tak szczupłą i ubogą, że zarówno pod względem potrzeb duchowych jak i estetycznego smaku, w ni -czćm nie zaspakaja słusznych wymagań chrześcijańskiej ludności. Ubóstwo jej i opuszczenie tein przykrzćj każdego uderzyć musi, gdy się ją porówna z pięknym przybytkiem modlitwy dla Izraelitów, który tu niedawno, w bliskićm jej sąsiedztwie, w nowym i obszernym budynku umieszczono. To też zacną myśl wzniesienia okazalszej świątyni Temu, „którego wielbim w cudach naszej ziemi“ przyjęto z ogólnem uznaniem, i co roku, miejscowi goście starają się pomnażać fundusz kapliczny, już to za pomocą składek, już to przez urządzanie balów, koncertów, loteryi fantowych i tćm podobnych towarzyskich zabaw.

Towarzyskie zabawy w Iwoniczu, mają ustaloną swoją tradycyjną sławę. Rokrocznie odbywa się tu kilka świetnych balów, na które zjeżdża się całe okoliczne obywatelstwo ; co niedziela powtarzają się ożywione reuniony; co czwartku urządza dyrekcya tańcujące wieczorki dla dzieci, w których nieraz sześćdziesiąt maleńkich taneczników staje do ochoczego mazura; wreszcie koncerty, odczyty i zebrania towarzyskie, nastręczają nieustanną sposobność do miłej rozrywki i przyczyniają się wdelce do uprzyjemnienia pobytu miejscowych gości.

Z małym wyjątkiem, wszystkie liczniejsze zabawy, odbywają się w wielkiej sali hotelowej, tak obszernej, że bez przesady sto par wygodnie w niej pomieścić się i obracać może. Sala ta, u którćj stropu zwieszają sie dwa złocone pająki a dookoła zdobią ją wspaniale lustra i meble pokryte pąsowym aksamitem, nie ma sobie równej w żadnem z naszych miejsc kąpielowych, i słusznie chlubi się nią Iwonicz, jako najpiękniejszą swoją ozdobą.

Do owych wyjątkowych zabaw, których tło przenosi się pod*otwarte niebo, należy urządzana tu co roku, w połowie lipca, a więc w całej pełni sezonu kąpielowego, loterya fantowa na cele dobroczynne, jakoto: na miejscową ubogą ludność, na szpital, lub kaplicę. Wtedy to, ów obszerny plac pomiędzy łazienkami a hotelem, przeobraża się jakby za dotknięciem czarodziejskiej różczki w improwizowany ogród, przystrojony w kwiaty i zieleń, ozdobiony sztucznymi klombami z brzóz i sosnowych gałęzi, otoczony masztami chorągwi i godłami narodowymi, wśród których mieszczą się stoliki ze zwitkami losów. Weranda przed hotelem przemienia się wówczas w wspaniały bazar fantów, — a ruch i ożywienie jakie tu panują sprawiają niezwykle pociągające widowisko.

Już to w ogóle na brak okazyi do rozmaitego rodzaju rozrywek nikt w Iwoniczu uskarżać się nie może. Trupa teatralna bawiąca tu stale przez kilka tygodni; koncerta przejezdnych artystów; przedstawienia pyroteehników i żonglerów ; stała strzelnica ; obfita czytelnia•, dwa fortepiany do użytku gości: nastręczają wszystkim bez wyjątku sposobność miłego a nawet korzystnego przepędzenia czasu, i ani na chwilę nie rzucają chorych na pastwę nudów lub osamotnienia.

Stosunki towarzyskie są tu zazwyczaj bardzo ożywione, i częściej też niż gdzieindziej spotkasz tu całe rodziny łączące się w przyjazne koła i korzystające w pełni ze swobody wiejskiego życia jaka się im nastręcza, a w czćm zarząd zakładu bynajmniej nie krępuje nikogo. Wprawdzie i tu spotkać można dziwaków i oryginałów, nadętych pyszałków lub niedowarzonych półgłówków, unikających towarzystwa, aby przez bliższe zetknięcie się z kimkolwiek nie stracić nic z mniemanej swojej powagi lub majestatu. Najczęściej są to maniacy, którym się ubrdało że człowiek dopiero od ich towarzyskiej sfery poczyna być człowiekiem. Tego rodzaju osobniki, czyli jak ich ktoś dowcipnie nazwał „odyńce“ gdyż zazwyczaj na pojedynkę chodzą, więcej są śmieszni niż szkodliwi i mało kto zwraca na nich uwagę. Każdy z rozsądnych wić o tém doskonale, że znajomości zawiązane u wód są czysto przypadkowe i przelotne, a jako takie nie obowiązują nadal nikogo do ich podtrzymywania. Zresztą, miłe towarzystwo, wspólna rozrywka i przyjemna pogawędka, wpływają nawet dodatnio na przebieg kuracyi, i kto ich. unika, ten chyba jest wrogiem własnego zdrowia. Niechże się więc nudzi, czyja wola, na be-nefis swojéj próżności ; niech fanfaronuje potem o braku odpowiedniego dla siebie towarzystwa w Iwoniczu , — my, mając tyle sposobności po temu, bawmy się wesoło !

Czego jednak brak Iwoniczowi, a co zwłaszcza podczas słoty każdemu dotkliwie uczuwać się daje, to mianowicie odpowiedniego chodnika czyli pasażu, w którymby w razie deszczu publiczność pijąca wody swobodnie cyrkulować mogła. Dzisiejszy chodnik , ciągnący się wzdłuż drewnianych łazienek drugiej klasy, nie odpowiada swojemu przeznaczeniu, raz ze względu na bliskie sąsiedztwo kabinek kąpielowych, a powtóre, z powodu gromadzącej się tu licznie hałatowćj publiczności, która jak wiadomo, jest zdecydowaną nieprzyjaciółką porządku i obowiązujących form towarzyskich. Naszern zdaniem, należałoby jak najrychlej wystawie jeszcze drugą krytą galeryę, w bezpiecznćm od przeciągów miejscu, co tém łatwiej da się wykonać, że o ile nam wiadomo, plan na podobny chodnik oddawna został już wygotowany przez utalentowanego budowniczego p. Tomasza Prylińskiego — i spoczywa w biurku zarządu.

W ogóle jednak, znać w Iwoniczu na' każdym niemal kroku pieczołowitość właściciela o wygodę i zadowolenie publiczności. Porządek panuje tu wzorowy, czystość nieposzlakowana. Każdy tu dom, tak zewnętrzną swoją powierzchownością, malowni-czem położeniem, jak i wewnętrzną schludnością, świadczy o usiłowaniach zarządu w tym kierunku W ostatnich czasach znaczne nawet poczyniono wkłady, aby usunąć wszelkie pojawiające się tu-owdzie niedostatki. Sprowadzono nowe meble, materace spiężynowe, łóżka żelazne, i urządzono kilka nowych budynków z całą wygodą i możliwym komfortem.

A jeśli zdarzają się jeszcze jakie nieznaczne braki, to należy pamiętać, że Iwonicz dopiero od niedawna przyszedł do tej szerokiej wziętości, jaką

sie obecnie cieszy. Napływ chorych, szukających u tutejszych źródeł polepszenia na zdrowiu, dopiero, od kilkunastu lat wzrósł do tej liczby, która, przy ogromnych wydatkach jakich utrzymanie tego rodzaju zakładu wymaga — opłaca właścicielowi poniesione koszta.

W ostatnich wreszcie piętnastu latach, zaszły tu tak ważne zmiany, sama miejscowość uległa tak znacznemu przekształceniu, że dzisiejszy stan Iwonicza w niczćm nie jest podobny do dawniejszego jego bytu. W ciągu tego krótkiego czasu, stanęły : murowane łazienki, wspaniały bazar, nowy pałac, dom pod jodłą, prześliczny budynek na kąpiele natryskowe, hotel przed bramą, dom pod górą, szpital dla ubogich w którym 36 chorych biedaków, zmieniających się kolejno, znajduje całe utrzymanie i bezpłatną pomoc lekarską: razem ośm budynków, które zupełnie zmieniły postać Iwonicza i postawiły go w rzędzie najcelniejszych miejsc kąpielowych w naszym kraju.

Pod względem wymagań sanitarnych i bezpieczeństwa na wypadek pożaru, nie pozostawia Iwonicz nic do życzenia Wyborne wodociągi z hydrantami przed każdym domem, i doskonale urządzona kaualizacya—zapewniają skuteczną ochronę przeciw żywiołowi i chorobom nagminnym, które tu prawie zupełnie są nieznane. *

W ogóle Iwonicz, uważany czy to jako zakład kuracyjny, czy jako miejsce klimatyczne, cieszy się szeroką i zasłużoną wziętością. Posiadając wskutek szczęśliwego swego położenia wszelkie cechy klimatu podalpejskiego, łączy on ze sławą wód jodowych rozgłos miłego miejsca wypoczynku dla wszystkich, co po całorocznćm pobycie w mieście, pragną tu odetchnąć swobodnie, odświeżyć płuca balsamiczną wonią jego iglicowych lasów i pokrzepić się jędrnćm i świeżćm, górskićm powietrzem.

Nie nasze to zadanie opisywać zalety Iwonicza pod względem jego leczniczych własności. Skuteczność jego zdrojów, stwierdziły dawniej już poważne głosy tak polskich jak i zagranicznych lekarzy, ** wystawiając im zaszczytne świadectwo. „Sumienny wyrok umiejętności, mówi uczony badacz i opiekun zdrojowisk krajowych Dr. Dietl, oddawna już przyznał Iwoniczowi znakomite stanowisko miedzy zdrojami Europy.“ A dałćj powiada: „Wsparci na

* Obacz broszurkę Dra. Klemensa Dębickiego o Iwo

niczu, 1884.

** Dr. James : Guide pratique aux eaux minérales et aux bains de mer. Paris, 1855. — Czeiakovsky : Ärztliche Beobachtungen über die Wirkungen der Iwoniczer Heilwasser. Wien, 1876 i w. i.

rozbiorze chemicznym i mnóstwie doświadczeń przyznać musimy Iwoniczowi--źe jego zdrój, posta

wiony obok najsławniejszych zdrojów współzawodniczących porównania lękać się nie może.“ Wreszcie sprawozdanie c. k. krajowej rady zdrowia, za rok 1878, niemniej chlubne składa o Iwoniczu świadectwo. „Jestto zakład, który dobrze pojmuje wygodę i komfort; buduje nowe domy, a w urządzeniu tychże widać rękę i ducha, które się czegoś nauczyły i coś widziały. Wszędzie jest tam całość, jest gust, zmysł piękna i wyzyskanie uroczej natury; wszędzie widać że czuwa nad tćm sprężysta ręka i patrzy oko, co ukochało ten zdrój nie jak własny majątek, ale jak własne dziecko z którćm się pieści i w którćm lubuje.“ —W obec tylu poważnych orzeczeń, stwierdzonych nadto tysiącem błogich rezultatów otrzymanych z kuraeyi u tutejszych źródeł, ustaje naszćm zdaniem powód szukania ulgi na zdrowiu w Hall, Kreuznach i Heilbrun, skoro to wszystko co tam spodziewamy się otrzymać, znajdujemy u siebie w domu, pod bokiem prawie, by-leśmy tylko patrzyć nieuprzedzenie a czuć po obywatelsku umieli.

Przez dziwną jednak igraszkę losu, miejscowość ta, która już za panowania obu Zygmuntów cieszyła się znacznym rozgłosem, uległa z biegiem czasu zupełnemu zaniedbaniu, i dopiero w bieżącćm stuleciu, gdy Iwonicz przeszedł w ręce możnej i zasłu żonćj w kraju rodziny Załuskich, zaczęto się krzątać około przywrócenia mu dawnej jego wziętości.

Niewątpliwie, że do tego opuszczenia, w jakiem Iwonicz blisko przez półtora wieku zostawał, przyczyniły się nie mało klęski wojenne i zamieszki krajowe, których widownią była Polska za panowania Jana Kazimierza i Augusta II. A i przedtem jeszcze: napady nieprzyjaciół, pożoga, mór straszliwy i rozterki religijne, odbijały się często o ten kąt naszego kraju, pozostawiając po sobie ciężkie ślady swojego przejścia. I tak, czytamy w relacyi ks. Alembeka, że w r. 1624 stał się Iwonicz pastwą łupieży Tatarów, którzy aż tutaj zapuścili swoje zagony, kościół zrabowali, wieś spalili, nie szczędząc przytóm ani mienia, ani życia mieszkańców. Późniejszymi gośćmi bywali tu dwukrotnie Szwedzi i Rakoczy, a w początkach XVII wieku, Jakób Sienieńsld, owoczesny właściciel Iwonicza, aryjanin, rzucił zarzewie domowych niesnasków, wszcząwszy gwałtowny spór z proboszczem o posiadanie gruntów kościelnych, z których miejscowego plebana wyzuł, a na jego miejsce osadził kaznodzieję własnego wyznania. Domowa ta burza, więcej podobno wyrządziła szkody Iwoniczowi niż późniejsze, wielorakie klęski, bo wtedy archiwum kościelne uległo kompletnemu zniszczeniu, ludność, zmuszana do herezyi, rozproszyła sie po lasach i wsiach okolicznych, nie dając się żadną grozą odwieść od wiary katolickiej, — aż wreszcie po długich zachodach, na mocy złożonego dziedzicowi znacznego okupu pieniężnego, zdobyli sobie miesz kańcy Iwonicza nietykalność sumienia i bezpieczeństwo powrotu do zagród ojczystych.

Do dziś dnia lud tutejszy odznacza się religij nością, oświatą i umoralnieniem. Rzadko spotkać wieśniaka lub wieśniaczkę nieumiejącyck czytać. W kościele modlą się z książek i bardzo skwapliwie garną się do nauki, szczególniej młodzież .uczęszczająca do miejscowej szkółki

Lud to nie tutejszy — pochodzenie jego jest cudzoziemskie. Prawdopodobnie są to jeńcy wojenni z czasów wojen krzyżackich lub szwedzkich, których w te strony na osadników przysyłano. Typ tego ludu odmienny od reszty okolicznych mieszkańców ; strój różny od używanego w sąsiedztwie, a nade-wszystko cudzoziemskie nazwiska które noszą, wskazują, że z dalekich stron są przybyszami. Przypuszczają także, że osada tutejsza sięga daleko dawniejszych czasów aniżeli wojny szwedzkie Wiadomo, że już Chrobry zaludniał podgórze karpackie zabranymi w wyprawach na Sasów niewolnikami, a później, Kazimierz Wielki sprowadzał w te strony kolonistów niemieckich. Tak czy owak, niemcy to czy Szwedzi, wcześniej czy też póżnićj przybyli w te strony, — nie da się zaprzeczyć, że doskonale zaaklimatyzowali się na polskich kluskach i na polskiej glebie, tak, że dziś tylko po niektórych zewnętrznych cechach odróżnić ich można od ogółu ludności.

Jak daleko jednak sięga moc tradycyi, jak silnym jest węzeł łączący człowieka z pierwotną kolebką jego rodu, świadczy fakt, że pomimo wiekowego bytowania tych przybyszów na polskiej ziemi, pomimo zupełnego ich prawie zaasymilowania się z resztą ludności, nie porzucili oni dawnego obyczaju, i chrzczą się po staremu na Karolów, Gustawów i Oskarów, choć żaden z tych patronów nie jest znanym w ludowym kalendarzu polskim. Bliskie sąsiedztwo Maćków, Bartków i Iwanów, pozostało na nich bez żadnego wpływu, i tylko kobiety dobierają sobie imiona hardziej pospolite — i bardziej swojsko wpadające do ucha.

Ta cudzoziemska cecha, ta plemienna odrębność, przechowuje się także w niektórych podaniach ludowych , w obrzędach gminnych, a nawet w pieśniach kolędowych. Jedna zwłaszcza z tych kolęd

jest, charakterystyczna, jako zawierająca cały indem nospis iwonickiéj ludności. Przytaczamy tu dla cie-* kawości ów okaz miejscowej muzy :

Gospodarze mili, dzisiaj w nocnej chwili,

Pan Bóg z nieba zesłany,

Z Panny narodzony, w żłobku położony,

Ach ! to cud niesłychany..

Pójdźmy mu oddać wszyscy chwalę.

Witajmy to dzieciątko małe,

Boć to jest Pan nad pany.

Naprzód my z Iwońeza, od dolnego końca, Pospieszajmy z darami:

Rajchel z pod kościoła, niech drugich zawoła, Co z dobrymi gardłami.

A potem jak z góry tak z dołu,

Niech idą wszyscy wraz pospołu,

Nie z próżnymi torbami.

Jaroń, Jakubowicz, Kenar, Józefowicz,

Telesz, Rygiel z Prugarcm,

Ba,rud, Maternowski, Smerecki, Turowski, Glydysz, Pyter z Kielarem,

Kandefer, Murman z Grzegorczykiem,

Kinel i Płaza, Pyter z Ćwikiem,

Szafrański, Wnęk z Krukarcm.

Młynarz i Kaszycki, Szajna i Rajchlicki, Gierlach i Nycz z Nowakiem,

Kandefer, Kowalski, Szopa i Szadkowski, Kędzierski ze Stojakiem.

Brendza, Such, Szuster i z Boczarem Niziołek, Gazda i z Kielarem, Tomkiewicz ze Świstakiem.

Trygar zaś z Gładyszem, Szwed i Litwin z Ryszem, Nycz, Krukar i Markowski,

Trzeba i Baruda, Olbrycht, Boczar, Buda,

Józefczyk, Wyżykowski.

Frydrych, Bołd, Krupa, Mikosz z Klarą,

Aslar, Drozd, dostaną gandziarą,

Tak powiedział Chaczowski.

Jeszcze tu brakuje, niech kto porachuje,

Że Zająca niestaje.

A Michny drugiego, także Brzezińskiego,

A cóż to za liultaje.

Bystrzycki, Sip z Deręgiem i Las,

Rodzinka także z nimi gdzieś wlazł,

Zygmunt ich powydaje.

Gazda i Rajchlicki, dla tej dziecineczki,

Niech idą ze skrzypcami.

Matus Józefowicz, Szumbrowi też powiedz,

Niech idą z cymbałami.

Zagrajcie Panu wszyscy wdzięcznie,

A on was za to w niebie wiecznie,

Umieści z Aniołami.

Lud tutejszy nie grzeszy zbytnią urodą, ale jest rosły, silny i wytrwały w pracy, a przytém uczciwy i moralny, w czém przedstawia zupełne przeciwieństwo z sąsiadującą z nim ludnością ruską i mazurską, która nie posiada w tym stopniu żadnćj z powyższych zalet, choć pod zewnętrznym względem przedstawia typ o wiele idealniejszy. Iwoniczanin, osiadły w górach, przejął zwyczaje ludu górskiego ; zamieszkuje jak on kurne chaty i ciężkim trudem około jałowej roli zdobywa sobie kęs chleba. Przednówek dłużej tu niż gdzieindziej zawisa nad jego strzechą : czas też sezonu kąpielowego jest dla niego porą żniw, i wtedy stara się on o zbyt swoich produktów gospodarskich, jakoto, drobiu, nabiału, warzywa i owoców leśnych pomiędzy gości, którzy nabywając to wszystko od miejscowych włościan, ani przypuszczają zapewne, jakie im przez to wyświadczają dobrodziejstwo. Trudni się on także furmanką, i chętnie za mierną opłatą wynajmuje wózki na bliższe i dalsze wycieczki. W ogóle, bliższe zetknięcie się z tym ludem, daje nader korzystne o nim wyobrażenie.

Pozostaje mi jeszcze ostatnim rzutem oka ro-zejrzyć się w Iwoniczu, aby następnie towarzyszyć czytelnikowi do innych miejscowości leżących w pobliżu, a które równie jak on, przez urok swego położenia, bogate uposażenie w płody natury, lub przywiązane do nich dziejowe wspomnienia: mają prawo do naszćj uwagi i ciekawości.

W ubiegłych latach, oprócz wielu ulepszeń które tu zostały wprowadzone, dokonano także je-

«чГ

■ Г;

■ми

[’И

Ц-i

fïasâ-

ит&[

£]МЁШ<- “!

тш:

r.J^~ *

■ ÜN

г,у. gjł

f fal

бдвиюк

? ^

Л® Ч'Ч

• л ' ” '-⁴    ' V . £

«I

I®

Г''

;Д] V

ч.

JStary PAŁAC w TwONlCZU.

dnego z najważniejszych, a mianowicie pokryto dwa główne tutejsze zdroje Karola i Amelii nader praktycznym przyrządem dzwonowym i zabezpieczono je przez to od wpływów powietrza, które absorbowało ulatniające się z nich najgłówniejsze części składowe; wybudowano gustowne łazienki na kąpiele natryskowe i osuszono sadzawkę przed starym pałacem, przez co zyskano znaczny obszar miejsca na przechadzki i towarzyskie zabawy.

W obecnej chwili, posiada zakład 19 domów mieszkalnych i 2 prywatue wille, które zawierają razem 600 pokoi do wynajęcia. Domy te noszą następujące godła i nazwy:

1.    Stary pałac.

2.    Hotel w obrębie Zakładu.

3.    Dom nad hotelem, czyli tak zwany nowy pałac.

Bazar.

Dom pod skałą.

„    „    góralem.

_    ,    orłem.

»    „    górą.

n    »    jodłą.

1    „    „    olchą.

1    „    „    krakowiakiem.

1    „    *    pogonią.

13. Dom perłowy.

14.

„ zielony.

15.

» zajezdny.

16.

„ źródłowy.

17.

„ przed bramą.

18.    Hotel przed bramą.

19.    Murowane łazienki z pokojami mieszkalnymi na piętrze.

20.    Willa „Ustronie“ (Ostaszewskich.)

21.    Willa Gołaszewskich.

Nadto, przed samym wjazdem do Zakładu stanął niedawno gustowny i obszerny dom mieszkalny pod nazwą „Antoniówki“ (własność p. Gniewosza z Beska) a prócz tego, we wsi przytykającej bezpośrednio do Zakładu, znajduje się w kilku schludnych domkach około 50 pokoi do wynajęcia

Zakład posiada pięć restauracyi (z tych dwie żydowskie) i cukiernię ; własną piekarnię i rzeźnię ; kilka handlów z wiktuałami; sklepy bławatne; aptekę; trafikę czyli dystrybucyę cygar i tytoniu ; urząd pocztowy i telegraficzny ; czytelnię pism polskich i zagranicznych ; zakład fotograficzny ; strzelnicę ; salę gimnastyczną i bilarową ; kręgielnię i t. p.

Sezon kąpielowy dzieli się w Iwoniczu na trzy okresy. Pierwszy trwa od 20 maja do końca czerwca; drugi od 1 lipca do 15 sierpnia; ostatni do końca września. W pierwszym i trzecim sezonie, ceny mieszkań są o ¹/₃ tańsze.

Rozstając się z Iwoniczem, nie możemy pominąć jeszcze geologicznego pokładu, na którym wznosi się obecny zakład leczniczy. Stanowi go trzeciorząd. W środku zakładu widzimy piaskowe odsłonięte, a w kierunku ku Bełkotce czerwono - niebieskawe iły, charakterystyczny poziom warstw ropodajnych i jodowych. Wszystko to wskazuje, że stąpamy tu po dnie przedhistorycznego morza — które w téj odległej od nas spocę, w czasie gdy ziemia nasza przechodziła rozmaite przewroty i rewolucye, zalewało całą dolinę krośnieńską. „Ku brzegom tego morza zapędzona została kiedyś masa roślin morskich, jako to wodorostów, fukoidów, które jak wiadomo asymilują związki jodo - bromowe, — jak to widzimy do dziś na brzegach Szkocyi i Francyi, gdzie z roślin tych wyrabiają jod i sodę. Woda nasycona gazami, powstałymi z fermentacyi tych roślin, wypłukuje z nich chlorek sodu, tudzież jod, brom i węglany alkaliczne — i występując na powierzchnię ziemi, stanowi zdroje iwonickie“.³ Z owych czasów, pozostały tu (w łupkowych skałach nad potokiem Lubatówki) obfite ślady życia roślinnego i organicznego, w licznie dotychczas napotykanych skamieniałościach ryb, należących do wymarłych już dziś gatunków, oraz morszczyn (fuccoides).

Flora tutejszych okolic niemniéj jest bogata i ciekawa, a liczne odmiany „storczyków“, które tu spotykamy, uderzyć każdego muszą niezwykłą pięknością swoich okazów.

A teraz łaskawy czytelniku, jeśli wola i ochota po temu, siadaj ze mną na góralski wózek i dalej w drogę !

Przed nami leży pokrewny Iwoniczowi Rymanów ; w innej znów stronie Krosno ze słynnymi grobami Oświęcimów; piętrzą się wspaniałe ruiny zamku odrzykońskiego ; pociąga Dukla świętością przywiązanych do niej legend ; obudzają ciekawość kopalnie bobreckie; rozściela się przed naszymi oczyma szereg najpiękniejszych widoków okolicznych miejscowości, które dla swego uroczego położenia otrzymały nazwę „ogrodu Galicyi“... Czas tak piękny, pogoda sprzyja, dalej więc w drogę!

R Y M А N О W.

bibliografia.

tom ГГ. część 2.

Baliński — Lipiński. Starożytna Polska Warszawa, 1845.

Encyklopedya powszechna, tom XXII.

Pauli Żegota. Starożytności galicyjskie, Lwów, 1840.

Rękopis Bibl. Ossol. Nr. 2250.

Rymanów. Zakład zdrojowo - kąpielowy. Kraków, 1882.

najbliższóm sąsiedztwie Iwonicza, leży miasteczko Rymanów, a jako tak niedaleki sąsiad, odbiera też częste odwiedziny gości kąpielowych z Iwonicza, których tu zwabia, nie tyle urok samej że miejscowości, gdyż pięknych krajobrazów i malowniczego położenia nie brak w ogóle w tych stronach , ile rozgłos słynnych na całą okolicę tutejszych wyrobów snycerskich i chęć ujrzenia naocznie tych wiejskich artystów, którzy mnóstwo ślicznych drobiazgów z wielkim smakiem wyrabiają, najczęściej prostym dłutkiem i kozikiem.

Rzeczywiście, wyroby snycerskie rymanowskich włościan a raczej wiejskiej młodzieży, która oddaje się im z wrodzoném zamiłowaniem, wprawiają w zdumienie, zarówno bogactwem artystycznych pomysłów, jako też czystością wykonania.

Tutejsze talerze na clilćb, prześliczne tytonierki w kształcie chat wieśniaczych, nożyki do rozcinania papieru, pudełeczka na zapałki, broszki, spinki i guziki z kości i z drzewa, tudzież mnóstwo innych tego rodzaju cacek: zdolne są zaspokoić najwybredniejsze nawet wymagania i wywołać pochlebny sąd o talencie swych wykonawców.

Od czasu nabycia dóbr rymanowskich przez hr. Potockich, daje się spostrzegać w tutejszych wyrobach coraz to większy postęp i dążenie ku lepszemu. Dostojna małżonka właściciela Rymanowa, pani hr. Anna z Działyńskich Potocka, której do broczynny wpływ w każdym kierunku i na każdym niemal kroku wszędzie tu spostrzegać się daje: założyła własnćm staraniem szkółkę snycerską, w któ rej kształcą się przyszli wioskowi artyści w umiłowanym przez siebie zawodzie pod okiem biegłej nauczycielki, i uzyskują przy tém sposobność korzystniejszego niż dotąd zbytu swoich wyrobów, których skład a zarazem nieustająca wystawa, znajduje się pod osobistym zarządem pani Potockiej.

Nic ciekawszego nad tę wystawę.

Od takich drobiazgów jak ramki na fotografie aż do wytwornych szkatułek na biżuterie ; od fil-granowyeh rączek do piór aż do gustownych i pełnych wdzięcznej ornamentacyi kielichów na kwiaty, każda tu rzecz obudzą najwyższy podziw i zainteresowanie.

A nie zapominajmy, że wyrobem tych wszystkich śliczności, zajmują się przeważnie wiejskie pacholęta od lat 10 do 15; że wykonywują je najczęściej w polu, przy zajęciach pastuszych, narzędziami najprostszymi w świecie, a ogarnie nas zdumienie nad szczególną igraszką losu, który tych wiejskich artystów, obdarzonych głębokiem poczuciem piękna i wyższym polotem fantazyi, rzucił tak po macoszemu, na to zapadłe podgórze karpackie.

Po za tém, wiedzie Rymanów na poły wiejski a na poły małomiasteczkowy żywot, nie wiele troszcząc się o to, co się w około niego dzieje. A jako taki abnegat, zdał on wszystkie zabiegi o codzienne swoje potrzeby w ręce licznie osiadłych tu synów Izraela, którzy też cały miejscowy handel zagarnęli w swoje ręce, pozostawiając chrześcijańskiój ludności uprawę roli, artystyczne zajęcia i troskę o zbawienie wieczne.

Jak wiele miast i miasteczek w Polsce, stanowił Rymanów własność prywatną i dzielił ną równi ze swoimi właścicielami to dobrą to złą ich dolę. Wznosił się i budował, gdy tu władali możni dziedzice Rymanowa: Sienieńscy, Stadniccy, Ossolińscy .. upadał, równo z upadkiem tych rodów, aż doszedł w końcu do tego nieciekawego stanu, w jakim go obecnie widzimy.

Z pamiątek szczęśliwszej przeszłości, pozostał mu tylko piękny kościół farny z końca XVIII wieku, i przeniesiony tu z dawnego kościoła, starożytny, bo z XVI jeszcze wieku nagrobek Jana z Sienna Sienieńskiego, kasztelana halickiego i jego małżonki Zofii z Paniowskich, którzy tu według wykutej w marmurze legendy:

Ze wszerni potomki swemi Od Pana Boga danemi,

Czekają ciał zmartwychwstania, Z Panem Bogiem królowania.

Poniżej wyryte są inne jeszcze wiersze, z któ rych przytaczamy następujący, charakterystyczny ustęp, według dzisiejszej pisowni :

Nie dziwuj się bracie miły,

Iż ja tu leżę w tym grobie, Pewnieć takoż będzie tobie.

Widzę bratku, stąpasz pyszno,

Nie wiem być na dobre wyszło, Boć niedługo czekać tego,

Że też ze mną wskoczysz w niego. Pewnie, skoroć śmierć da kijem, Już mi wnet zostaniesz stryjem.

Ostatni wiersz zawiera aluzyę do „herbowych stryjców“ pana kasztelana, którzy, choćby nie wiem jak dumni byli ze swego klejnotu, położą się w krótce obok niego w mogile.

Ród Sienieńskich był możny i w sprawach Rzeczypospolitej wielce zasłużony. Z niego to wyszedł Wiktoryn z Sienna, poseł od Aleksandra Jagiellończyka do Rzymu, z hołdem królewskim dla głowy kościoła ; Jakób, arcybiskup gnieźnieński, mąż zarówno w kościele jak i na kartach dziejów ojczystych chlubnie zapisany, jako odznaczający się niepospolitą wiedzą, prawością charakteru i dyplomatycznymi zdolnościami; Jan (dziedzic Rymanowa) który w roku 1576 sprawował poselstwo od Stefana Batorego do sułtana Amurata; Jakób, syn poprzedzającego, aryjanin, założyciel słynnćj w XVII wieku szkoły w Rakowie, która, dla wielu wsławionych naukami mężów i dla mnogości garnącej się około niej młodzieży, uzyskała chlubne miano „Aten Sarmackich“, — i wielu innych.

Zresztą nie odznacza się Rymanów żadną inną osobliwością, — bo nawet przemysł garbarski i kuśnierski z którego słynęło niegdyś to miasteczko na daleką okolicę, znacznie w ostatnich czasach podupadł, zabity zagraniczną konkurencyą i wysokiém opodatkowaniem.

Pod samém miastem, na wyniosłem wzgórzu, znajduje się tak zwana „Kalwarya rymanowska“ czyli szereg stacyi z wyobrażeniem męki Chrystusa Pana. Historya téj Kalwaryi wiąże się śeiśle z nazwiskiem dawnego właściciela Rymanowa, wojewody Ossolińskiego, który to wzgórze sprzedał żydom na okopisko. Atoli mieszczanom przykro się zrobiło, że owo okopisko dominować będzie nad miastem i ułożyli w dowcipny sposób pozbyć się niemiłego dla siebie widoku. Jeden z nich mianowicie, sporządził olbrzymi krzyż i wywiózłszy go potajemnie w nocy na górę, zatknął w samym środku żydowskiego cmentarza. Skoro to żydzi nazajutrz ujrzeli, podnieśli ogromny lament że ich okopisko zostało strefnione, i udali się do pana wojewody z prośbą o odstąpienie im innego miejsca na grzebanie umarłych. Jakoż Ossoliński wyznaczył im ku temu celowi niższą górę, na której do dziś dnia znajduje się cmentarz żydowski. — Wkrótce po tćm zdarzeniu, udał się wojewoda konno na ową górę krzyżową, gdy nagle koń go uniósł i wyrzuciwszy z siodła, wlókł za sobą w szalonym pędzie z uwięzioną w strzemieniu nogą, po kamienistej i niebezpiecznej drodze. W tej ciężkiej dla siebie przygodzie, uczynił wojewoda ślub, że jeśli Bóg mu życie ocali, to na tej górze wybuduje kaplicę. Snąć Ossoliński musiał wyjść cało z niebezpieczeństwa, gdyż wkrótce kaplica stanęła na wzgórzu, gdzie też do dziś się znajduje, przeistoczona obecnie na grób Chrystusowy. — Przez długie następnie lata tlała pomiędzy mieszczanami pobożna myśl urządzenia na téj górze 14tu stacyi męki krzyżowej ; ubóstwo jednak mieszkańców Rymanowa nie pozwoliło dokonać im zamierzonego dzieła które dopiero za sprawą Stanisława i Anny Potockich, tudzież Celestyny z Zamojskich Działyńskićj, doprowadzono do skutku w roku 1871.

Na tej Kalwar y i, pomiędzy drugą a trzecią kapliczką, spoczął w r. 1884 przedwcześnie zmarły Stanisław Potocki, jeden z najzacniejszych obywateli i filantropów, jakich ostatnie czasy wydały. On pierwszy, po przesiedleniu się swojćm w te strony, zwrócił swoje usiłowania do zakładania w Galicyi towarzystw zaliczkowych systemu Szulce-Delitscha, jakoto w majętności swojej Oleszycach i w okolicznych wioskach. On pierwszy wpadł na szczęśliwą myśl udzielania ludowi pomocy, nie w upokarzającej go jałmużnie, ale w wskazywaniu mu nowych źródeł dochodu w rozmaitych gałęziach przemysłu domowego, i w tym celu zakładał w dobrach swoich fachowe szkółki snycerskie, koszykarskie i koronkarskie, sprowadzając do nich odpowiednio wykształconych nauczycieli. Pamięć też jego przechowuje się tu w błogosławieństwie i każdy kto zwiedza Rymanów, poczytuje sobie za świętą powinność uczcić grób zasłużonego człowieka i westchnąć za spokój jego duszy.

W oddaleniu paru kilometrów od miasteczka, powstał przed pięciu laty, w dolinie Czarnego potoku i przyjmującej go w swe objęcia rzeki Taby (nad którą leży Rymanów) schludny zakład zdro-jowo kąpielowy, którego wody zawierają podobne lecznicze składniki co w Iwoniczu. Biją tu trzy obfite źródła: Klaudyi, Tytusa i Celestyny, dostarczające wody zarówno do picia jak i do łazienek.

Zakład to świeżej zupełnie daty, znajduje się dopiero w początku swego rozwoju. Nosi on też na sobie cechę zaciszną, spokojną, raczej wiejskiego ustronia niż miejsca kąpielowego w tém znaczeniu w jakićm je dziś pojmujemy, to jest ze wszystkimi zdobyczami nowoczesnego komfortu ; ale , pomimo tych łatwych do wytłómaczenia braków, odznacza się „ładem i składem“, wznosi się i zabudowywa nieustannie i miłe sprawia na oko wrażenie.

I) U K L А.

ZBi'bliog'ra.fisi-

Baliński — Lipiński. Starożytna Polską , tom II. Warszawa, 1844.

Encyklopedya powszechna, tom VII.

Słownik geograficzny, tom II.

Pamiątka 400-letniego obchodu śmierci błog. Jana z Dukli.

Lwów, 1884.

f-

P*

Wmm

Шё

ШГ*.

5Г

if

i?;

fSi

iA-

Il li

SfflWiiïW

5gg£gfel«wàfe^

SSafa;

«J*    :'"'

Щаг-п-

P-

ШШ

-ж

pŁÓWNE ŁAZIENKI W JWONICZU.

SS

.

z dwóch względów zasługuje na uwagę: raz, jako ważny punkt strategiczny, jako obronny wąwóz który zjednał sobie w ostatnich czasach wśród sfer wojskowych nazwę „Galicyjskiej Szypki“, a powtóre, jako miejsce urodzenia jednego z patronów Polski, błogosławionego Jana z Dukli.

Dukla

Niegdyś zamożne i ludne miasto, z biegiem czasu i zmiennych losów kolei, chyliło się coraz bardziej ku upadkowi, tak, że w obecnej chwili liczy niespełna 3000 mieszkańców, a cały handel koncentruje się w ręku żydów i ogranicza się na kilku składach win węgierskich, których tu niegdyś słynne na całą Polskę znajdowały się piwnice.

W sąsiedztwie Dukli, prawie że na jéj przedmieściu, bo oddzielona od niej tylko rzeką Jasiołką, rozsiadła się wieś Cergowa, u stóp góry tegoż samego co i ona nazwiska, dominująca po nad całą okolicą kominami swoich gorzelni i rafineryi nafty. Z nazwiskiem téj wsi, łączy się znowu inne wspomnienie historyczne — gdyż tu właśnie 1787 ujrzał światło dzienne późniejszy wódz naczelny w powstaniu listopadowem, jenerał Skrzynecki. Zresztą, gdybyś chciał czytelniku, dowiadywać się o ciekawsze dzieje tego miasta, tobyś posłyszał jeszcze o wielkiéj rewii wojsk rossyjskich odbytej tu w r. 1849 przez cesarza Mikołaja, w chwili gdy część armii rossyjskićj wkraczała tędy do Węgier... a dalej, same już tylko smutne i przytłaczające ogarnęłyby cię wspomnienia.

w roku

Częste pożary, którym to miasteczko ulegało, groźne napady nieprzyjaciół, a szczególniej Węgrów, którzy je w roku 1474 do szczętu złupili i zniszczyli, wytłómaczyłyby tobie obecny, smutny upadek Dukli, w jaki ją te klęski pogrążyły, a z którego już nigdy nie zdołała się podźwiguąć.

Obecnie posiada Dukla kościół parafialny z końca XVIII wieku fundacyi Mniszchów, mieszczący w sobie wspaniały grobowiec Amelii z Briihlów Mnisz-chowćj, małżonki fundatora; kościół i klasztor 00. Bernardynów, a na cmentarzu murowaną kaplicę pod wezwaniem św. Trójcy, — zresztą żadnego ciekawszego gmachu lub wspanialszego budynku, który by ją wyróżniał od mnóstwa innych, prowincyonal-nych miasteczek.

Na wstępie wszakże do Dukli, po lewej stronie gościńca, uderzy cię widok wspaniałej rezyden-cyi magnackiej, ukrytej w cieniu stuletnich drzew, które zazdrośnie ją chronią przed ciekawém okiem natręta.

Rezydencya ta, położona nader romantycznie nad rzeką Jasiołką, toczącą swe wody w kamienistem i w liczne załomy opatrzoném łożysku, na skraju rozległego parku, poprzerzynanego aleami z odwiecznych lip i grabów: to siedziba dzisiejszego właściciela Dukli hr. Męcińskiego — a ta budowla, to pamiątka jeszcze z XY1 wieku.

W pałacu znajduje się jedna z najznaczniejszych prywatnych galeryi obrazów w Galicyi, mieszcząca w sobie dzieła Rubensa, Wouwermana, Claude - Lorraina, widoki Rzymu Keisermana, portrety pędzla Lampiego i Angieliki Kaufman i t p. arcydzieła sztuki malarskiej. a obok tego, cenny zbiór pamiątek historycznych, jak n. p. ciekawą ko-lekcyę kielichów i rostruchanów z epoki Zyg-muntowskiéj i Saskiej, oraz innych zabytków z naszej przeszłości.

Aby już wyczerpać wszystko co się odnosi do Dukli ze wspomnień dziejowych, dodam jeszcze, że bawił tu czas jakiś w r. 1656 w gościnie u Męciń-skich, nieszczęśliwy król Jan Kazimierz, w powrocie swoim ze Szląska, dokąd się był schronił przed najazdem Szwedzkim. Na tym pobycie królewskim zamykają się też świetniejsze karty kroniki tego miasta i aż do owéj pamiętnej rewii w roku 1849, nic już o niej ważnego nie słychać.

Dziś nawet, na tym samym gościńcu, po którym toczyły się dawniej ładowne wozy z beczkami i antalami win węgierskich, a których cały transport objęły obecnie koleje żelazne, zaledwie z rzadka przesunie się pieszy wędrowiec, albo żydowska bryka zaprzężona w chude chabety, spiesząca na targ do miasteczka. A i owe targi, niegdyś tak handlowe i ludne, powołane do życia przez króla Zygmunta Starego, — i owi zamożni mieszczanie dukielscy, obdarowani osobnymi przywilejami od Aleksandra Jagiellończyka: jakże dziś smutnie i nędznie wyglądają Odbywa się tu wprawdzie dotąd 10 jarmarków rocznie, ale na nich prócz chudej krowy i kierpciów góralskich, próżnobyś szukał sposobności do zrobienia znaczniejszych interesów handlowych.

Jest tu wprawdzie gorzelnia i browar; huczy tu parowy tartak i kopci dymem rafinerya nafty; ale wszystko to razem wzięte nie o wiele już podnosi handlowe znaczenie tej lichej dziś mieściny.

Ostatni pożar 1884 r., jeszcze bardziej przyczynił się do obecnej

który nawiedził Duklę w lipcu

jéj miny.

W pobliżu Dukli , leży miasteczko Żmig-ród,

niegdyś dziedzictwo słynnego wichrzyciela i rokoszanina, Stanisława Stadnickiego, starosty źygwul-skiego, który się pisał ze Żmigrodu. Butny ten mo-żnowładca, który dla osobistej walczności i rycerskiej odwagi mógł się stać ozdobą panowania Zygmunta Illgo — wybrał raczej, w skutek niepohamowanej dumy i ambicyi, drogę wyuzdanego bezprawia i łotrostwa, i ściągnął na siebie smutną sławę gwałciciela praw publicznych, obok złowrogiego przydomku „djabłau jakim go lud napiętnował. Zginął też, jak żył niesławnie, napadnięty z nienacka w karczmie pod wsią Tarnowcem, gdzie rozniesiony został na szablach przez rozjuszoną szlachtę. Próżnobyś w tych stronach szukał po nim jakich śladów lub wspomnienia ; czas zatarł nawet jego imię w pamięci ludzkiej, a w samym Żmigrodzie mało kto wić, że władał tu niegdyś prawie udzielnie, słynny Djabeł-Stadnicki.

Wróćmy do Dukli. Mimo ubóstwa pamiątek i wcale nieciekawej fizyonomii tego miasteczka, mimowoli ciągnie coś do niej wędrowca i sympatycznie usposabia go dla tej miejscowości. Tym punktem atrakcyjnym, jest pustelnia błogosławionego Jana, znajdująca się za miastem, a rok-rocznie, w dniu tego patrona, licznie odwiedzana przez pobożnych pielgrzymów.

Na owéj Cergowéj, u której podnóża pobudowała się Dukla, a która jest najwyżój wzniesionym punktem panującym po nad całym łańcuchem tutejszych wzgórz, znajdowała się przed 400 laty, głęboko wśród lasów ukryta pieczara, zaśpiżem zwana, pamiętna z pobytu w niéj błogosławionego Jana Duklana, który w niéj przez kilka lat wiódł pustelniczy i świątobliwy żywot.

na

Dziś, na tém samém miejscu stoi schludna kaplica, powierzona straży jakiegoś dobrowolnego ana-chorety, stuletniego może pustelnika, mieszkającego obok w pokutniczej celi, który powita cię na wstępie słowem bożóm ; pokaże ci krynicę w której błogosławiony ten mąż gasił pragnienie, i okoliczny las, w którym zbierał dzikie owoce i korzonki codzienny posiłek; opowie ci żywot tego Świętego; przytoczy cały szereg cudów, aby utwierdzić w tobie wiarę w przedziwną moc i skuteczną ucieczkę pod opiekę Jana Duklana.

A wprowadzając cię następnie do kapliczki, uklęknie na stopniu ołtarza i drżącym od starości głosem zanuci dawną pieśń do błog. Jana, z któ-réj jedna mianowicie strofa, zatrzyma się w twojej pamięci :

Jesteś lekarzem skutecznym w chorobie ; Matka Najświętsza powiedziała tobie : Synu mój ! to ci nadaję,

Ty ruskie obraniaj kraje ;

Turków i Kozaków

Przepłoszysz jak ptaków

Drapieżnych. *

Istotnie, według- pobożnej tradycyi, stolica Rusi czerwonej, Lwów, trzykrotnie w latach 1648, 1655 i 1672 miał doświadczyć za sprawą tego Świętego cudownej obrony od wojsk kozackich, moskiewskich i tureckich. Zaprzysiężeni świadkowie zeznali, że w dniach trwogi (1648) widzieli nad miastem unoszącego się w obłoku błogosławionego Jana, w postawie klęczącej, z rękoma wzniesionymi ku niebu, jakby błagającego o miłosierdzie boże nad nieszczę-śliwćm miastem.

Na pamiątkę tego wydarzenia, wystawił Lwów Duklanowi piękną, ciosową figurę, na placu przed kościołem 00. Bernardynów, gdzie też ciało jego spoczywa, a magistrat uroczyście zawiesił tablicę z następującym napisem, który tu w przekładzie

* Z broszurki: „Błogosławiony Jan z Dukli, krajów ruskich i stołecznego miasta Lwowa opiekun-'... 1764, w 16ce str. 86 nl.

z łacińskiego przytaczamy: „Błogosławionemu Ja nowi, zakonu św. Franciszka od obserwy, domowemu swemu obrońcy, senat i lud lwowski składa to wotum, na pamiątkę wybawienia miasta z ciężkiego i niebezpiecznego oblężenia, r. 1648 dnia 25 października. Za prokonsulatu Marcina Anczowskiego, J. К M. prokonsula lwowskiego.“

Nie mając bynajmniej zamiaru opisywać żywotu tego błogosławionego, poprzestajemy na podaniu jeszcze daty jego urodzenia i śmierci: pierwsza przypada na rok 1414, druga na 1484.

W końcu wypada nadmienić, że stolica apo stoiska wyniosła błog. Jana z Dukli do rzędu patronów Korony polskiej, i poleciła obchodzić jego pamiątkę w pierwszą niedzielę po oktawie uroczystości św. apostołów Piotra i Pawła.

KROSNO.

IBi’bliOg'rSlf'i cl-

¹

Lwowianin, 1840.

²

Kłosy, Nr. 303 z r. 1872.

³

Bliższe o tem szczegóły znajdzie czytelnik w broszu -rze Dra Bośniackiego p. t. Iwonicz w czasie pory zdrojowej, Kra’;ów, 1374. oraz w sprawozdaniu komisyi balneologicznej krakowskiej za rok 1877.

IBi’bliOg'rSlf'i cl-

Baliński

Upiński. Starożytna Polska, tom II, część 2. Warszawa, 1845.

Pauli Żegota, Starożytności Galicyjskie, Lwów, 1840.

Prawdziwa historyczna wiadomość sławnego rodzeństwa ś. p. Stanisława i siostry Anny Oświęcimów z Kunowy . . . Kraków, 1873.

Rękopis Bibl. Ossol. Nr. 2250.

Słownik geograficzny, tom 1Y.

Szajnocha Karol, Szkice historyczne, tom I. Lwów, 1854.

Tygodnik illustrowany z r. 1866, zawiera art. Józefa Lepko-wskiego p. t. „Okolice Krosna“.

starożytnych miast polskich, podobne są pod wielu względami do dziejów wielkich naszych rodów. Jak one, miały te miasta dni swojej chwały i świetności ; jak one rządziły się osobnymi prawami i przywilejami ; błyszczały znaczeniem i dostatkiem:

Ю zieje

Wrzało w nich życie chwilę — a po chwili, Cicho i głucho jak na mogilniku.

Los, jaki spotkał tjde innych miast w Polsce, nie oszczędził również Krosna. Dziś jest on lichą mieściną, — ale sięgnij okiem w jego przeszłość, rozpatrz się baczniej w pamiątkach historycznych które tu spotkasz na każdym niemal kroku, a spe-wnością uchylisz głowę przed tą szanowną tradycyą która jak legendowy płaszcz królowy naszej Jadwigi, okrywa nagość jego obecnej nędzy.

Już sam zewnętrzny widok tego miasta, nadaje mu cechę odległej starożytności. Domy podparte szkarpami, obszerne podcienia w rynku, starożytna budowa krośnieńskićj fary. wskazują że nie są to dzieła dzisiejszych czasów, ale że byt ich należy odnieść do sędziwej przeszłości.

Pół tysiąca lat minęło od czasu założenia Krosna. Zbudował je w roku 1342 „wielki budowniczy Polski“, król Kazimierz; sprowadził doń osadników niemieckich ; obdarzył ich prawem magdeburskim ; gród obwarował i wzniósł kościół parafialny, który wkrótce zasłynął z takich bogactw i przepychu aparatów kościelnych, że szedł o lepsze z katedrą krakowską. Najstarszą wszakże tutejszą świątynią, ma być według podania kościółek św. Wojciecha, inaczej węgierskim zwany, stojący na pagórku obok drogi wiodącej do Korczyny.

Ludne, bogate i handlowe było Krosno za czasów dawnej Rzeczypospolitej. Nosiło też wtedy dumną nazwę „małego Krakowa“ (parva Cracovia) ; królowie polscy opiekowali się jego losem i darzyli szczodrymi przywilejami. Już Kazimierz Wielki wydał ważne dla mieszkańców prawo, tak zwanej kupi, na mocy którego żaden z przejezdnych kupców nie mógł ominąć Krosna, nie wystawiwszy poprzednio swych towarów na sprzedaż w tćm mieście. Kazi-

mierz Jagiellończyk, za wierność okazaną sobie przez mieszkańców Krosna w czasie wojny z Maciejem królem węgierskim, uwalnia je od ceł, a Zygmunt I. darzy je prawem wójtostwa i uchyla nad niém władzę starościńską, zabraniając starostom pozywania tutejszych mieszczan do sądów grodzkich.

Nie dziw, że pod osłoną tak szerokich przywilejów i łask monarszych, wzrastał tćż nieustannie dobrobyt mieszkańców. W XVI wieku należało już Krosno do najznakomitszych miast w Polsce Pyszniło się wyniosłymi wieżycami swoich siedmiu kościołów; posiadało znaczne składy sukna; liczyło dziesięć cechów, których członkowie uprawiali 23 odrębnych gałęzi przemysłu i sztuki, jako to między innymi : tkactwo, kuśnierstwo, ślusarstwo, ruśni-karsiwo, a nawet snycerstwo i złotnietwo . . .

Kwitnący stan tego miasta trwał aż do wojen szwedzkich. W r. 1655 padło ono po raz pierwszy ofiarą powszechnych klęsk krajowych. Następnie zniszczył je pożar i morowe powietrze, które w krótkim czasie zabrało 110O mieszkańców; wreszcie powtórna burza wojenna za Augusta II. i nowa inwazya szwedzka, odbiły się straszną klęską na Krośnie, z której już nigdy otrząsnąć się nie zdołało. „Nec locus ubi Troia fuit“ — powiada o tern mieście lustracya, dokonana w roku 1765. . Krosno

dla wspaniałości murów i kamienic, dla zacności wyboru konsulów i prokonsulów, radą i cnotą zaszczyconych, niegdyś sławne przez wielość praw i przywilejów, przez porównanie in parte w wolnościach ze stołecznymi miastami, przyszło teraz na ostatnią ruinę“.

Dziś trudno nawet uwidocznić sobie dawniejszy, świetny byt Krosna. Opustoszałe i wyludnione, przedstawia ono widok niedaleki od tego, w jakim go zastała przytoczona przez nas lustracya. Po dawnych tylko murach i po starych nagrobkach, błąka się niewyraźny cień przeszłości, przedstawiający nam w zastygłych swoich rysach obrazy dawno minione.

Rozejrzyjmy się w tych skamieniałych pamiątkach, wskrześmy za ich pomocą przeszłość dziejową, a może znajdziemy w nich więcej treści, niż w su chych rocznikach archiwalnych lub zapiskach współczesnych kronik.

Największą dumą każdego kraju, jego ozdobą i blaskiem, są bezwątpienia znakomici mężowie, którzy z niego ród swój wywodzą. Podobnym zaszczytem chlubi się Krosno, jako miejsce urodzenia słynnego w XYI wieku poety łacińskiego Pawła z Krosna, który w jego murach ujrzał światło dzienne. Paweł z Krosna był pierwszym który w akademii

krakowskiéj uczył poetyki. (1511    1516). Jego

słodkie rymy porównywano do Owidiuszowych — a literacka spuścizna po nim obejmuje około czterech tysięcy wierszy, przeważnie treści elegijnej, celujących poprawnością i piękną formą klasyczną. Umarł w 1517 roku w Sączu, uchodząc z Krakowa przed zarazą. „Paweł z Krosna, mówi Sobieszczań-ski ¹, stanowi epokę w historyi polsko - łacińskiego rymotwórstwa, bo z jego szkoły wyszło wielu znakomitych poetów naszych, między innymi Jan z Wiślicy i Dantyszek.“

Obok tego poety, trądycya miejscowa zachowała jeszcze pamięć dwojga ludzi, których legendowe losy łączą się ściśle z przeszłością tego miasta. Są to Stanisław i Anna Oświęcimowie, których groby i kaplica od ich nazwiska, kaplicą Oświęci-mów zwana, znajdują się w kościele 00. Franciszkanów.

Ktokolwiek, choćby tylko na krótki popas zatrzyma się w Krośnie, nie zaniedba nigdy odbyć pobożnej pielgrzymki do ich grobu, głośnego w Polsce, jak ów słynny gdzieindziej grobowiec Abelarda i Heloizy, z tragicznego rzekomo losu spoczywających w nim kochanków.

C>4

Według podania, miał Stanisław Oświęcim zapłonąć niepohamowaną miłością do pięknej swej siostry Anny, a że bliskie związki krwi nie pozwalały kochającemu się rodzeństwu połączyć się u ołtarza, przeto Stanisław udał się o dyspensę do Rzymu, a uzyskawszy ją, spieszył z radosną wieścią do kraju, aby już nigdy nie rozdzielić się z umiłowaną przez siebie Anną. Lecz w téj saméj chwili, kiedy jego orszak weselny który wiódł ze sobą, wjeżdżał w progi rodzinnego domu, spotkał się w bramie z żałobnym konduktem, odprowadzającym zwłoki zmarłej nagle jego siostry, na miejsce wiecznego spoczynku Targany rozpaczą, trawiony tęsknotą i żalem, niedługo przeżył on tę bolesną stratę ; umarł wkrótce, a zwłoki jego spoczęły w podziemiach kaplicy obok zwłok siostry, jakby na świadectwo téj starej prawdy, że „co miłość złączyła — śmierć nie rozdzieli.“

Tak brzmi podanie; inaczej jednak rzecz ta przedstawia się w świetle prawdy historycznej. Ze Stanisław kochał tkliwie swą siostrę, że ją otaczał najczulszém przywiązaniem, temu nikt nie przeczy. Uczucia te wszakże dalekie były od wszelkich niegodnych pobudek. Była to miłość niezwykle budująca i przykładna „godna zasłynąć historycznym

wzorem podobnych stosunków familijnych łość, jaka nie często nawet pomiędzy rodzeństwem się zdarza, i stąd może dała pochop do krzywdzących ich pamięć przypuszczeń. Słusznie nieznany autor dziełka „O sławnem rodzeństwie Stanisława

— mi

ii

i Anny Oświęcim ów trzeba było czasu, zupełnego wyzucia się z wszelkich dawnych wyobrażeń moralnych , nim fantazya

zauważa, że „długiego po-

narodu ośmieliła się nadać owym powieściom kształt » dzisićjszy, zmyślać nierozważnie o jakićjś prośbie o dyspensę, o uzyskaniu jej w Rzymie o czćm się podówczas nikomu nie śniło, a w końcu, otoczyć całą bajkę tak potwornej osnowy urokiem poe-tyczności.“

Dawniej jeszcze znakomity nasz historyk, Karol Szajnocha. w rozprawie swojej o Oświęcimach wykazał dowodnie całą bezpodstawność tego podania. Ale fantazya gminna a prawda dziejowa, to dwa tak sprzeczne żywioły, że nigdy podobnoś nie będą ze sobą w zgodzie. To tćż mimo niéj, a nawet z pogwałceniem wszelkich etycznych zasad, legenda

* Szajnocha.

** Prawdziwa historyczna wiadomość sławnego rodzeństwa ś. p. Stanisława i siostry Anny Oświeeimów z Kunowy... Kraków, 1873.

*** Szkice historyczne, tom I. Lwów, 1854.

na mocy swego przywileju rozparła się tu wszechwładnie, i nadal jeszcze otaczać będzie urokiem nadzwyczajności grobowiec tego rodzeństwa.

W dziwném jednak opuszczeniu znajdują się ich groby. Trumny ogołocone z ozdób, zawierają nagie szkielety, pożółkłe i zczerniałe od wilgoci, których widok sprawia upokarzające niemal wrażenie. Stanisław spoczywa obnażony z odzieży, której strzępy rozebrano na pamiątkę,.. Ciało Anny lepiej zachowane. W głowach jej trumny znajduje się okienko, które tkliwy brat kazał tu umieścić, aby nawet po śmierci nie tracić z oczu rysów ukochanej siostry. Naokoło, w nyżach podziemia, spoczywają ciała innych członków tego rodu w odbitych trumnach , których majestatu nie oszczędza ani wzrok ani ręka profanów. W jednej z trumien, znajdującej się po prawej stronie od wejścia do podziemi, mieszczą się olbrzymie zwłoki Pełki, pobocznego syna Kazimierzowego ze związków jego z Esterką, równie jak tamte rzucone na pastwę bezwstydnej ciekawości.... Godziłoby się oszczędzić zmarłym profanacyi a zwiedzającym publicznego zgorszenia ; trumny zabić na głucho i nad grobami Oświęeimów rozciągnąć troskliwszą niż dotąd opiekę.

Po nad sklepieniami piwnicy znajduje się piękna kaplica w stylu odrodzenia, wzniesiona w tém miejscu przez Stanisława z Kunowy Oświęeima, według planu włoskiego architekty Petroniego. Zdobią ją płaskorzeźby i sztukaterye wybornego smaku, a zamyka u góry okrągła kopuła, lekko ku niebu wydęta. Do kaplicy prowadzą wygodne, kamienne schody, których najniższy stopień opiera się o po zionie drzwi zamykające wejście do familijnego grobowca. Ściany kaplicy są przyozdobione wizerunkami rodziny Oświęcimów, między którymi wyróżniają się nie tyle doskonałością pędzla, co rozmiarami, portrety Stanisława i Anny, naturalnej niemal wielkości, umieszczone po obu stronach ołtarza.

W ołtarzu mieści się duże płótno, wyobrażające „Wskrzeszenie Piotrowiny¹¹ jak wieść niesie pędzla Yan-Dycka. Obraz ten z tego jeszcze względu jest ciekawy, że w tłumie świadków asystujących cudowi św. Stanisława, odtwarza w wiernej kopii rysy członków rodziny Oświęcimów.

U wejścia do kaplicy, w górnej jéj części, nad gzymsem kamiennych odrzwi, czytać można napis łaciński, który tu w tłómaczeniu na polskie przy wodzimy. „Bogu w Trójcy św. jedynemu, Najświętszej Pannie Bogarodzicy zwiastowania, św. Stani-

sławowi biskupowi i męczennikowi, wszystkim św. patronom, na wieczną pamiątkę pobożnej, urodzonéj Anny z Kunowy Oświęcimówny, najukochańszćj siostry, wielce żałosny brat Stanisław z Kunowy Oświęcim, dworzanin Najjaśniejszego Władysława IV. króla polskiego i szwedzkiego, na znak wiekuistej i z śmiercią samą nieustającej miłości, pogrążony w smutku i żalu : tudzież swoim przodkom, sobie i potomnym następcom, tę kaplicę, jako przybytek modlitwy dla żywych, grób, jako odpoczynek dla zmarłych, z fundamentu wystawił, roku od narodzenia Pańskiego 1647“.

Zresztą, ubogi jest kościół franciszkański w inne pamiątki historyczne. To co posiadał ciekawszego, pochłonął ogień w r. 1872; ocalało jednak kilka nagrobków kamiennych, które, choć znacznie uszkodzone, godne są uwagi. Należą do nich ze względu na swą artystyczną wartość : nagrobek Jana Kamienieckiego, hetmana, zmarłego w r. 1540 i Jadwigi z Firlejów Włodkowćj, zmarłćj 1611 roku. Oba są dziełem włoskich mistrzów.

Wypada nam jeszcze nadmienić, że kościół franciszkański należy do najstarszych świątyń w Krośnie. Założył go w r. 1380 Eryk Mora. biskup przemyski ; ale gdy niedługo potem został zniszczony od pożaru, odbudowali go zakonnicy w r. 1407 i

w tym kształcie dochował się aż do naszych czasów. Obecnie krzątają się pilnie około wewnętrznego upiększenia téj starożytnej świątyni, która po ostatniej katastrofie przedstawiała do niedawna widok upadku i zniszczenia. Jedyna tylko kaplica Oświęcimów wyszła podówczas nietknięta z płomieni, co w oczach zabobonnego ludu tym większym otoczyło ją urokiem.

Po téj kaplicy, największy bezwątpienia interes budzi fara krośnieńska, wspaniała budowla z XIV wieku, w której znajduje się 18 złoconych ołtarzy i wiele zabytków z przeszłości, zarówno pod archeologicznym jak i artystycznym względem ciekawych i godnych oglądania. W rzędzie innych osobliwości widzieć tu można prześlicznie rzeźbione antepedia przy wszystkich ołtarzach pierwotnego kościoła, mające pochodzić z XIV wieku, między którymi płaskorzeźba Wieczerzy Pańskiej na antepedium wielkiego ołtarza, jest niewątpliwie dziełem pierwszorzędnej, artystycznej wartości. W arkadzie tęczy kościelnej, po prawej stronie presbyterium, znajduje się wyobrażenie Trójcy św. rzeźbione w drzewie, według tradycyi przez Wita Stwosza. Do innych, ciekawszych zabytków sztuki snycerskićj, należy także ambona gustownie mozaikowana i ozdobiona rzeźbami czterech ewangielistów, jak niemniej rzeźby

i struktura bocznych ołtarzy i malowidła na ozdobnych ławkach, których smak zdradza już jednak późniejsze czasy.

Fara krośnieńska posiada nadto kilka ciekawych obrazów: mianowicie oryginał obrazu św. Kazimierza Jagiellończyka, z którego później wszystkie kościoły w Polsce sporządzały dla siebie kopie; obraz Przemienienia Pańskiego, malowany na drzewie, pierwszorzędnego pędzla; wizerunek Matki-Boskiej, w stylu byzańtyńskim, przewieziony tu nie gdyś z Kremlu, oraz kilka innych jeszcze w guście XYI1 wieku, jako to: męczeństwo św. Wojciecha, spowiedź i ostatnia godzina. Dwa te ostatnie obrazy alegorycznej treści, zasługują na szczególną uwagę. Na pierwszym wyobrażona jest penitentka u stóp konfesyonału, w otoczeniu szczurów, które za każdym wyznanym przez nią grzechem z ust jej wypadają, gdy zdała, czyha na swą ofiarę ognisty smok, pragnący ją pochłonąć i zawlec do piekła. Na drugim, umieszczonym na przeciwko, widzimy hulaszczą szlachtę, zgromadzoną u stołu, która niepomna na znikomość roskoszy tego świata, ucztuje wesoło, w jedzeniu i piciu upatrując tylko cel swego życia. Chrystus zgorszony jéj zachowaniem się, już ma obwieścić nieszczęsnym „ostatnią ich godzinę“, i w tym celu podnosi młot, aby nim ude-

rzyć w dzwon strasznego sądu, gdy tymczasem Najświętsza Panna, pragnąca skruchy grzeszników, schyla się do nóg Syna i blaga Go o miłosierdzie nad nimi.

Z ciekawszych zabytków i przedmiotów sztuki, znajdują się tu jeszcze współczesne portrety (w medalionach) Władysława IVgo ; dziewięć ornatów i kap drogocennych — świeżo przywróconych do dawnej świetności staraniem miejscowego proboszcza ks. Ludwika Wodzińskiego, którymi niegdyś obdarował tę świątynię Kazimierz Wielki. Pomiędzy tymi pamiątkami, ma się znajdować ornat własnoręcznej roboty Aldony, małżonki tego króla.

Do ciekawych także zabytków należała gotycka monstraneya, której wyobrażenie widzieć można w symbolicznym obrazie siedmiu sakramentów, umie szczonym w jednym z bocznych ołtarzy. Monstraneya ta szczerosrebrna, grubo wyzłacana, miała półtora metra wysokości, a szerokość jéj u podstawy wynosiła 48ctm. Podczas uroczystości Bożego Ciała, niosło ją na ramionach czterech kapłanów, a celebrujący opierał na niej prawą rękę. / monstrancyi tej, którą zabrano stąd w r. 1810 podczas dokonywanej przez rząd konfiskaty kosztowności kościelnych, został się tylko futerał, niby trumna świad-

cząca w obec potomnych, że w niéj spoczywały niegdyś zwłoki tego olbrzyma.

W kościele znajduje się kilka starych nagrobków, jako to: Marcina i Zofii Kanofolskich z 1446 r., biskupa Tarły z 1544 r., Katarzyny Łopackiej z 1617 r., Jana z Ramiona Kamionowskiego, herbu Fółkozic, z 1632 i\, ks. Szymona Nowakiewicza, seniora Collegium Yicariorum z 1648 r, Jana i Anny Skotnickich i w. i. Do najciekawszych wszakże należy nagrobek biskupa Tarły, w kształcie płyty kamiennej, wmurowany w ścianę kościelną po lewej stronie wielkiego ołtarza. Ozdabia go herb „Topór“ oraz infuła i pastorał, oznaki biskupiéj godności. — Stanisław Tarło, z kolei dziewiętnasty biskup prze myski, grał ważną rolę w dziejach Zygmunta Igo. On to z rozkazu tego króla odprowadzał wspólnie z Piotrem Opalińskim młodą oblubienicę Jana Za-polii, królewnę Izabelę Jagiellonkę, na dwór węgierski. On to miał ów słynuy zatarg ze Stanisławem Orzechowskim, którego zapozywał przed sąd duchowny, a gdy butny ksiądz jawić się nie chciał, odebrał mu probostwo i osadził na niém innego plebana Na wielu polach działalności publicznej, jako wytrawny polityk i statysta, jako wzorowy pasterz i mąż wysokich zalet umysłowych(pisał podobno

także dzieje Polaków w Prusiecb) zasłużył sobie Tarło na chlubną pamięć w historyi. Portret tego biskupa, w postawie klęczącej, znajduje się w za-krystyi kościelnej ; zwłoki spoczywają pod wielkim ołtarzem.

Największy jednak podziw wzbudzają tutejsze dzwony, nieustępujące w uiczćm słynnym dzwonom katedry krakowskiej, z których jedynie wawelski Zygmunt może iść w zawody, pod względem czystości, harmonii i rozległości dźwięku, z krośnieńskim Urbanem. Dzwony te zostały ulane w roku 1639, sumptem niejakiego Porcyusza, którego wizerunek znajduje się u fary, w kaplicy św. Piotra. Jest ich trzy: Jan, Marya i Urban, z których szczególniej ostatni odznacza się niezwykłą wielkością i silnym tonem. Do poruszenia go potrzeba 24 ludzi.

O tym Porcyuszu zachowała się następująca legenda. Pochodził on ze szlachetnej rodziny w Szko-cyi, skąd w skutek prześladowań religijnych w XYII wieku schronił się do Polski. Osiadł w Krośnie i oddał się kupiectwu. Szczęściło mu się w tym zawodzie jak mało komu i doszedł wkrótce do znacznego majątku i wpływu. Razu pewnego, rewidując sprowadzone z Węgier beczki z winem, znalazł z niemałem podziwieniem w jednej z nich, zamiast płynu który miała zawierać — pełno dukatów. Su-mieniiy Porcyusz chciał ten skarb odesłać właścicielowi, który go jednak nie przyjął, odpisawszy, że przemiana wina w złoto, stała się widocznie skutkiem boskiego zrządzenia. Z tych to niespodziewanych, opatrznościowych pieniędzy, ufundował Porcyusz ową kaplicę św. Piotra i te dzwony, które do dziś dnia potężnym swym dźwiękiem przypominają go pamięci ludzkiej.

Jest tu jeszcze trzeci kościół pod wezwaniem św. Jakuba, wraz z klasztorem 00. Kapucynów. Zbudowany w końcu XVIII w. ze zwalisk kościoła jezuickiego i zamku odrzykońskiego, posiada ładne freski roboty miejscowego malarza, Andrzeja Kucharskiego.

Takie to pamiątki i takie osobliwości zawiera Krosno, godne stanąć obok najciekawszych zabytków naszej przeszłości. One też jedynie mówią tu o dawnéj jego świetności, gdy wszystko w około zdaje się temu zaprzeczać: rumowiskami walących się ruder, lub zwyczajną krzątaniną małomiasteczkowego życia.

Od zaboru Galicyi w r. 1772 miasto zaczęło się chylić do stanowczego upadku. W skutek odwrócenia przez rząd austryacki węgierskiego gościńca, téj jedynćj arteryi handlowej, z pominięciem Krosna, w innym kierunku, i zniesienia szkół

jezuickich, w których skupiała się liczna młodzież obywatelska, zamarł w tern mieście wszelki ruch i życie.

Obecnie liczy Krosno 4000 mieszkańców, a ludność jego, przeważnie chrześcijańska, trudni się płóciennictwem ².

*

ODRZYKOŃ.

Bibliografi a.

Goszczyński Seweryn, Król Zamczyska.

Kłosy z r. 1873, zawierają art. W. Luszczkiewieza o Zamku odrzykońskim.

Pauli Żegota, Zamek odrzykoński (w „Wypisach polskich1 tom 111). Lwów 1878.

Tygodnik illustrowany z r. 1861, zawiera art. L. Siemieńskiego. Tygodnik illustrowany z r. 1866, zawiera art. G. Czernickiego.

►ж«*-

Przedewszystkiem cześć grobom ! pod tym kamieniem, leży ostatnie półtora wieku. Olbrzymie zwłoki! nieprawdaż ? Kto nad nim nie pomodli się, ten jak niegodny, niepoświęcony, wchodzi do tego zamku , do całej przeszłości

Tu

Seweryn Goszczyński.

, zna

Wątpię, by pomiędzy czytelnikami tej książki lazł się choć jeden, któryby nie znał „Króla Zamczyska“ ; — lecz przypuszczam, że wielu pomiędzy nimi jest takich, co bohatera owej powieści zaliczają do kategoryi mytów, co typ stworzony przez Goszczyńskiego kładą na karb romantyzmu autora, — słowem, biorą osobę Machnickiego za wytwór fan-tazyi, za jakąś postać legendową.

Wyznam otwarcie, że sam do niedawna dzieliłem w części to powszechne mniemanie. I nie mogło być inaczej. Ten szaleniec, zamykający się dobrowolnie w obrębie murów odrzykońskiego zamku, prorokujący kamieniom i wskrzeszający dawno umarłe postaci dziejowe — wydał mi się figurą tak

nieprawdopodobną, że bez grzechu mogłem wątpić o jej autentyczności.

To też przybywszy w te strony, dowiedziałem się z niemalćm zadowoleniem, że po dziś dzień żyją jeszcze ludzie, którzy na własne oczy oglądali tego szczególnego waryata i zachowali o nim niewygasłe wspomnienie.

Poznać dziedzictwo „Króla zamczyska“ — zasięgnąć o nim bliższych szczegółów, stało się teraz jedynćm mojćm pragnieniem.

Jakoż latem 1877 r. wybrałem się do Odrzy-konia

Towarzystwo było liczne, więc nie potrzebuję dodawać, że było gwarne i wesołe; choć może wspomnienia przywiązane do tych ruin i słowa wieszcza, które dotąd brzmiały nam w duszy, do wznioślejszego powinny były dostroić nas tonu.

Ale już to samo że jechaliśmy z paniami, które, jako wrażliwsze na wszelkie przygody w podróży, co chwila, za najlżejszćm podskokiem wózka, gło-śnćm ach ! odrywały naszą uwagę od głównego celu podróży: usprawiedliwia potrosze roztargnienie, z jakiem zdążaliśmy do tych historycznych zwalisk.

Z daleka już na gościńcu widać było wspaniałe ruiny, bielejące jak olbrzymi szkielet na tle zielonych borów i wzgórz wyniosłych, falujących od

•я

ттБ$-?яё

Шш ъ

3&&2

яж

mmmmmm.

j^UINY ZAMKU W JDdRZYKONIU .

•Л:1

Ei-

Ï/Æ

I:

1

\

niedojrzałego owsa i obszernych łanów koniczyny. Zostawiwszy na boku Krosno, skręciliśmy obok klasztoru kapucyńskiego na prawo, a porzuciwszy drogę żwirową i most na Wisłoku, wjechaliśmy na tak zwany „prywatny gościniec“, który wśród licznych zawad i wybojów, płynął jak strumień polski wąską ale krętą wstęgą aż pod same stopy odrzy-końskiego zamku.

Na chwilę ruiny znikły nam z oczu, i dopiero po kwadransie jazdy — pokazały na nowo swe poszczerbione szczyty, kąpiące się w powodzi promieni słonecznych — ozłocone ich blaskiem, — nagie, obszarpane, drżące niemal ze starości.

Co moment byliśmy ich bliżsi... a gdy wreszcie dwa staja drogi dzielącej nas od zamku, dla niewygodnego podjazdu trzeba było przejść pieszo: to niezwaźając na zmęczenie, biegliśmy prawie ku nim, aby co rychléj ujrzeć je zbliska i powitać w nich świadka tylu i tak pięknych wspomnień historycznych.

A piękne to zaiste wspomnienia! Żaden ród magnacki nie może się poszczycić tak odległą starożytnością jak ten zamek, którego budowa rozpoczęła się niemal równocześnie z budową państwa Bolesławowego.

Już w XIII wieku wspominają o nim kroniki, jako o znacznym i warownym grodzie, który od skalistéj swojej podstawy wziął nazwę „Kamieńca¹, a badania archeologów odnoszą początek jego do przedhistorycznych czasów. Według ich zdania, dzisiejszy zamek został wzniesiony na posadzie pogańskiego grodziszcza, co zdaje się potwierdzać do dziś dnia jeszcze wznosząca się od wschodniej strony ruin kamienna wedeta, mająca kształt pogańskiego ołtarza.

Ileż wpomnień nasuwa widok tych ruin ! Trzy wieki temu, kiedy zamek stał jeszcze w całym swym majestacie, chronił się w nim 1528 r. nieszczęśliwy król węgierski, Jan Zapolia, wyzuty z tronu i szukający gościny u magnata polskiego — jakim był podówczas wojewoda Marcin Kamieniecki. Wszak to ten sam zamek o jeden wiek później w 1657 r. oblegał Jerzy Rakoczy. Wszakżeż to na tym zamku Firlej podejmował naszego Zygmunta... Czyż to nie piękne karty z jego dziejowej prze szłości...

ski

„Tu nie ma ptaka — mówi ślicznie Goszczyń-— któryby o téj przeszłości nie śpiewał; nie ma wiatru, któryby nie wzdychał jej smutkiem : nie ma kropli rosy, któraby jćj łzą nie była. Zapytaj każdego cienia chmury co się po tych gruzach

przesuwa ; kaźego tententu ilekroć nogę postawisz ; zapytaj tej wody co tam wiecznie szepce: a usłyszysz taką powieść, jakiej żaden pisarz dotąd nie wymyślił i wymyślić nie zdoła. Trzeba tylko umieć zapytać i słuchać".

Ale dość wspomnień , niech same ruiny mówią za siebie.

Po owém długiem i ciężkićm oblężeniu Rakoczego, który, jako jeden z pretendentów do korony polskiej, współcześnie z wojskiem Karola Gustawa najechał ziemię naszą — zamek zaczął się chylić ku upadkowi. Granitowe jego mury, długo i wytrwale opierające się najezdcy, uległy nareszcie gwałtowności szturmujących, a załoga głodem zmuszona do kapitulaeyi, podziemnym gankiem (o którym legenda prawi ze ciągnie się aź pod farę krośnieńską), — ustąpiła z zamku, a w jego wspaniałych komnatach, które tylu królów widziały u siebie w gościnie, rozsiadł się dumny i nic nie-oszczędzający zwycięzca.

Zamek splondrowano i złupiono do szczętu.... Potem nastał ciężki pomór i wygnał z niego resztki mieszkańców... Potem jeszcze niszcząca ręka zaczęła z niego wyciągać kamień po kamieniu, a czas i chciwość ludzka dokonały reszty.

Dziś zamek odrzykoński świeci straszliwą ruiną ; ale za to ciosowe jego bloki przyczyniły się do wybudowania klasztoru Kapucynów w Krośnie, i o ! ohydo ! kilku zabudowań gospodarskich w Korczynie. Tak to umiemy szanować pamiątki narodowe, i w taki sposób łączyć utylitarność wieku z tanim pietyzmem.

Litość i śmiech razem bierze na widok przy-bitćj tu od nie dawna tablicy z ostrzeżeniem : że pod karą dwóch złr. zabrania się rozbierać mury zamczyska. Przypomina mi to starą, mazurską piosnkę, która powiada :

Nie złupisz gołego,

Bo się nie boi niczego...

Pod takićm przytłaczającćm wrażeniem wchodzi się do tych ruin i nie dziw, że ów Machnicki, o którym szeroko pisze autor „Króla Zamczyska“ — świadom ich dawnej świetności, zwaryowat na widok ich dzisiejszego upadku!

Ale jak upadek każdego olbrzyma tak i upadek tych murów budzi i dzisiaj jeszcze podziw i poszanowanie. — Ze ścian starego zamczyska nie wiele wprawdzie już pozostało, ale i ta resztka jest zdumiewającą spuścizną wieków, mogącą zaimponować niejednemu, choćby strzępami swćj historycznej wielkości.

Zamek, wsparty od zachodniój i północnej strony na olbrzymich skałach granitowych, prawie jednolitą z nimi stanowiących masę, stąd przedewszystkiem przedstawia się w całym swym majestacie. O! bo i zwaliska mają swój majestat, kto wie, czy nie groźniejszy w swóm opuszczeniu od niejednego majestatu, pyszniącego się w swój ziemskiej purpurze.

Jest coś grobowego, coś wstrząsającego do głębi w widoku tych ruin, tych rozrzuconych głazów, tych sponiewieranych pamiątek... Zamek, jak mędrzec duma na wyniosłej skale, a na skroni jego, pooranej szerokimi brózdami, osiadła myśl poważna, zwrócona zastygłóm wejrzeniem, w przestrzeń lat pół tysiąca!

Posadę zamczyska opasała szeroką bruzdą ciągnąca się dokoła fosa, niegdyś zapewne napełniona wodą, dziś bujną porosła trawą, po której błądzą bezpiecznie graniaste jałówki, i miarowym brzękiem zawieszonych u szyi dzwonków, przerywają monotonną ciszę ruin.

Na samotnej wieży, jak owe orły Herburtów w zamku Dobromilskim, usłały tu sobie gniazda jastrzębie ; zresztą żadnego ptaka więcój, żadnej żywej istoty, przerażająca swym ogromem pustka. Od wschodniej strony, ale zawsze w obrębie zamku, widnieje jednolita skała, dominująca nad całym

poziomem zwalisk, na której wznosiła się niegdyś strażnica zanikowa, a dziś nie zostało z niéj już ani śladu, ani jednej nawet cegły...

Reszta gruzów, rozrzucona bezładnie, świeci już to jakimś wyszczerbionym murem, już wreszcie kilku trzymającymi się jeszcze w kamiennych futrynach oknami, przez które, jak przez oczy upiora, na wylot zamek przejrzeć można !

Nic tu nie przypomina dawnej świetności minionych czasów, owszem, jakby na urągowisko starano się zetrzeć wszystkie ślady długiej i mozolnej pracy przodków.... Bo nawet studnia, kuta podobno do trzydziestu metrów głębokości w twardym granicie, która dwmm właścicielom tej miejscowości, dawała częste powody do sądowych zatargów o prawo użytkowania, została z polecenia rządcy jednej z okolicznych wiosek, ot, tak sobie, dla fan-tazyi, gruzem i kamieniami zasypana.

Na wyścigi silono się o to, aby zamczysko doprowadzić do tego stanu, w jakim się obecnie znajduje.

Gdzieniegdzie, na wysokich murach, trzymają się jeszcze ciosowe blanki. Na ' ich ramionach wsparty, biegł tędy do okolą krużganek, z którego nieraz powiewały białe welony i chusty, na powitanie lub szczęśliwą drogę, miłych zamkowi gości.

Z wyżyn zamku, od północnej strony, roztacza się pyszny widok na pobliskie „Prządki“, czyli gromadę skał dziwnie swym kształtem przypominających ludzkie postacie, o których legenda prawi, że miały być córkami któregoś z kasztelanów zamku. Podanie mówi, że gdy trzej starający się o ich rękę rycerze, idąc na wojnę, zalecili im staropolskim obyczajem uprząść pewną ilość lnu : — panny zamiast jąć się roboty, przepędzały czas na zabawach i tańcach. Naraz, z czatowni odezwał się chrapliwy dźwięk trąby, ujrzano na drodze tumany kurzu, a na czele wracającego hufca, owych trzech ryce-rzów, spieszących do stóp swoich bogdanek. Wystraszone panny rychlejszym aniżeli się spodziewały powrotem młodzieńców, żywo wzięły się do pracy i nie zważając na dzień świąteczny, gorliwie prząść »aczęły. Zatkawszy potem u pasa wrzeciona, wybiegły radośnie na spotkanie kochanków. Gdzie ich drużyna zetknęła się z orszakiem rycerstwa, tam też stoją one po dziś dzień zaklęte, jako widome znaki pomsty bożćj i skamieniałe głoski przykazań boskich : „Pamiętaj abyś dzień święty święcił“.

A i sama nazwa Odrzykoniu ma swoje źródło w fantastycznej legiendzie ludowej.

Przed wybudowaniem jeszcze zamczyska, miejscowość ta miała być siedzibą zbójców, którzy napadali na okolicznych mieszkańców i zrabowane im mienie zwozili tutaj w jukach na koniu, który tak był do tych napadów ułożony, że rzucał się na ludzi, tratował opornych kopytami, a uciekających chwytał zębami i w ten sposób pomagał swoim pa-nom w ich zbrodniczej robocie. Aż raz zbójców osaczono i pochwytano, a jako niebezpiecznych zbrodniarzy skazano na gardło. Konia odarto ze skóry i puszczono w las, aby postacią swoją odstraszał innych od zbrodni. Od tego odartego konia poszła, nazwa tej miejscowości, a pieczęć gminna zachowała pamiątkę tego wydarzenia do dziś dnia w herbie swoim

Na okół — jak daleko wzrok zasięga, napotyka się coraz nowe i coraz to piękniejsze widoki. Rozsiane u stóp zamku liczne wsie i miasteczka, — srebrna wstęga Wisłoku odbijająca od tła ciemnéj zieleni : dodają rozległemu temu krajobrazowi niemało powabu i malowniczości.

Taka jest mniej więcćj topografia téj miejscowości i taka jak opisałem okolica zamku.

Pilno mi teraz było dowiedzieć się szczegółów o Machnickim — o tym sympatycznym obłąkańcu,

którego dziejom Goszczyński jedno z najpiękniejszych dzieł swoich poświęcił.

Jakżem się uciesz}^!, znalazłszy w gronie oprowadzających mię po ruinach włościan jednego, który dobrze z lat swoich pacholęcych zapamiętał „Króla Zamczyska'.

— Jak to, więc znaliście osobiście Machnickiego? — zawołałem uradowany.

— A któżby go nie znał, odparł naiwnie, wszakże mieszkał w naszéj chacie przez dwie zimy.

— Jak to, w waszej ? — wtrąciłem z powątpiewaniem. Nie wydajecie mi się tak starym, a Machnicki umarł już przecie przed czterdziestu laty.

— Dobiegam pięćdziesiątki z przeproszeniem pańskiem, a Machnickiego dobrze pamiętam, gdyż brał mię często „dzieckiem będącego“ do swego królowania.

— A gdzież się rozciągało to jego królestwo?

— A niby w całym zamku. A tu na lewo, dodał wskazując ku południowej stronie ruin, znajdowało się wejście do jego podziemia. Później w to miejsce zwaliła się część murów zamkowych i zasypała pieczarę.

— A nie pamiętacie jak tam wyglądało?

— A jakże, pamiętam. Była to piwnica na dwoje przedzielona, w której Machnicki chował

jakieś żelaza i księgi, a nadto miał skarbiec, do którego' składał znalezione w zamku pieniądze.

— Jakto, znajdował tu pieniądze? a jakie? czy duże, srebrne?

— Gdzietam , nie wszystkim to dano, mówił tajemniczo. To była jakaś lichota, której nawet żydzi darmo brać nie chcieli. Zaraz je panu pokażę.

Mówiąc to, pobiegł do pobliskiej chaty i przyniósł mi garść szelążków z czasów Jana Kazimierza.

opowiadał da-

— Było to dobre panisko lej ; — ciągle jeno z książkami się nosił, z duchami gadał i ludziom dobrze czynił. Nigdym go nie widział gniewającego się ani wyrzekającego , choć nieraz głód mu doskwierał. Wtedy wychylał się z zamku i albo u nas w chacie, albo u proboszcza w Krośnie, zaopatrywał się w żywność i znowu na czas jakiś znikał pod zwaliskami.

Udaliśmy się na dalsze zwiedzanie ruin. Gadatliwy mój przewodnik opowiadał mi mnóstwo cudownych historyi : o zaklętych skarbach jakoby zakopanych w podziemiach tego zamczyska; o upiorach które co noc zjawiają się na ruinach ; o dzi-wnćm jakićmś zielu, które rośnie jedynie na wałach zamkowych i posiada cudowną władzę gojenia ran — gdyż sie krwi nassało, — i tym podobnych fantastycznych legend, wijących się zazwyczaj jak bluszcz,

albo dziki winograd, około wszelkich ruin i starych rozwalili.

Daremnie jednak szukaliśmy owego cudownego ziela, które najwięcej mię zainteresowało z całego tego opowiadania. Poszukiwania nasze nie odniosły skutku, a mój przewodnik nie umiał bliżej określić właściwych cech tej niezwykłej rośliny.

Gdym go jednak zagadnął, skąd owemu zielu taką skuteczną moc przypisują? odparł, że niektóre rośliny, wzrosłe na dawnych pobojowiskach, posiadają w wysokim stopniu leczniczą siłę, jak tego niejednokrotnie sam na sobie doświadczył.

„To jednak, które tutaj rośnie, dodał z głęboką wiarą, posiada stokroć większą siłę od innych“.

Tak gawędząc, schodziłem ostrożnie z gruzów aż pod sam wyłom w murze ku południowej stronie wiodącjr, — w którym znajduje się rzeczywiście ślad wejścia do podziemnej pieczary, ale tak zawalony gruzem. że żadnej już nie budzi ciekawości. A ile pod tą skorupą kryje się dziwów, — to niech poświadczą słowa Goszczyńskiego, który utrzymuje, że w tćm podziemiu znajdowały się lochy sklepione, — więzienia zamkowe — izba tortur i emętarz więzienny zasypany cały stosem piszczeli — — wreszcie „królewska“ komnata Machnie kiego, w której „stały dwa skiołety odziane całkowicie uzbrojeniem dawnych husarzy, z kopiami tak nachylonymi ku sobie, że proporce ich zwisie aż do ziemi, układały się w rodzaj zasłony.“ Stare kroniki — zardzewiałe miecze i inne pamiątki zamkowe, uzupełniały przystrojenie tej pieczary, która stanowiła siedzibę „króla zamczyska.”

Zwykle przez lato nie ruszał się Machnicki z zamku, aż póki pierwsze mrozy nie wypłoszyły go z jego królestwa. Wtedy schodził do chat wieśniaczych i albo w kurnych izbach chłopów odrzy-końskich, albo też u owego proboszcza w Krośnie odbywał zimowe rekolekcye, zajmując się pisaniem własnych pamiętników i układaniem poezyi. Niestety, ani o tych pamiętnikach, ani o poezyach biednego obłąkańca nie umiem nic bliższego powiedzieć. Goszczyński zachował nam w swojej powieści ułamek z jego improwizacyi, który świadczy pięknie o biegłości w sztuce rymotwórczćj Machnickiego.

W rok niespełna po sprowadzeniu się swojérn do ruin opustoszałego zamczyska, znalazł Machnicki towarzysza w osobie jakiegoś księdza, który zajął piątrowy pokoik w narożnćj baszcie. Kto jednak był ów anaclioreta, podzielający dobrowolne wygna nie „Króla zamczyska“ napróżno się dowiadywałem.

Mieszkał tylko przez jedno lato w ruinach, a potem

c/dzieś się zapodział...

Rozpatrzmy ż się teraz bliżej w granicach tego grobowego królestwa. Naokoło zamku uderzają zwiedzającego nagromadzone w pewnych odstępach i systematycznie ułożone stosy kamieni, na wzór tych, jakie nasi szarwarkowi robotnicy układają na szosach. Zapytałem przewodnika o ich znaczenie:

— To robota Machnickiego, odparł z politowaniem. Chciał on ten zamek podżwignąć z gruzów i wszelki odłamek, każdą cegłę lub kamyk, wyrwany burzą z murów zamczyska, znosił własnemi rękami w jedno miejsce, jako materyał do przyszłej budowli.

Takich nagromadzonych stosów naliczyłem

cztery.

Dziwnie się teraz zarysowała w oczach moich postać Machnickiego. Ten warjat, ten półgłówek „skupiający w piersiach swoich boleść całego narodu” i przemyśliwający nad tern. jakby podnieść z ruin ojczystą pamiątkę — urósł w oczach moich niemal do postaci bohaterskiej. Niezapominajmy bowiem że opowiedziane tu przygody z jego życia, miały miejsce krótko po wypadkach w roku 1830 t. j. w epoce, kiedy wszystkie moralne i materyalne podstawy społeczeństw w gruz się waliły.

Machnicki , uosobiwszy sobie w zamku odrzy-końskiin losy całego kraju i chcąc go podźwignąć z gruzów, wzywał niejako „budujcie ojczyznę“! lecz nieznalazłszy u nikogo współczucia, bodaj na własnych barkach znosił cegły do tej przyszłej budowy....

Słowem, Machnicki zwaryował na najszlachetniejszą ideę — którą była miłość ojczyzny, mocniejsza nad siły człowieka, głębsza nad wszelkie pojęcie.

Działo się to lat temu pięćdziesiąt, — przestrzeń czasu nie zbyt wprawdzie odległa — ale też warto zaznaczyć, że szaleniec taki jak Machnicki, byłby w dzisiejszych, chłodnych czasach, co najmniej anachronizmem.

Kiedym miał już opuszczać ruiny, nadjechało właśnie drugie, również jak nasze, liczne towarzystwo z okolicy. Z chichotem i gwarem, tak nie przystającym do ciszy tego pustkowia, rozbiegło się po podwórzach zamkowych.

Jakiś poważny jegomość, spostrzegłszy mię samowtór błądzącego pomiędzy ruinami, zbliżył się z grzecznym ukłonem i zawiązaliśmy rozmowę. Od niego powziąłem następujące jeszcze szczegóły o Machnickim.

— Machnickiego pamiętam dobrze, mówił mi nowy mój znajomy. Bywał on częstym gościem w Kamborni u pana Franciszka Urbańskiego, gdzie go kilkakrotnie widywałem. Postawa jego była dumna i fantastyczna. Nosił wieniec z dzikich róż na głowie, a w ręku zamiast berła, piastował pęki polnego maku. Mówił płynnie i z niezachwianą pewnością siebie. Przypominam sobie doskonale, jak dzieci chowały się po kątach, ilekroć ten dziwaczny pielgrzym pojawił się we dworze. Za to my starsi, słuchaliśmy go z zajęciem. Miał przedziwny dar słowa i wielce bujną fantazyę, która wprawdzie zbaczała nieraz na manowce, ale te wyskoki były tak gienialne, że nie chciało się opowiadającego zwracać na właściwe tory. Często, jakby wt natchnieniu improwizował wiersze: swoje czy cudze, nie wiem dokładnie, ale pamiętam, źe odznaczały się piękną formą i głębszą myślą, a nadto, wiała od nich jakaś niezwykła tęsknota. Wpływ, szczególniej na lud wiejski, wywierał znaczny. Powszechnie też uchodził za czarownika. W istocie był to człowiek oczytany, gładki w obejściu i skromny w potrzebach, mile widziany w każdym domu ; cóż kiedy nieszczęścia pomieszały mu zmysły.

— Więc to nieszczęścia były powodem jego umysłowego rozstroju? A czy wolno zapytać jakie?

— Upadek powstania listopadowego tak silnie oddziałał na niego, iż ze spokojnego kancelisty, stał się nieszkodliwym waryatem.

—Wspomniałeś pan, że Machnicki był urzędnikiem. — Tak jest ; pracował w urzędzie cyrkularnym w Dukli, w komissyi rachunkowej podatek urbarialny obliczającej. Praca ta żmudna i ciężka, do reszty wyczerpała jego wątłe siły Zaczął się opu szczać; w rachunkach dostrzegano coraz częstsze omyłki; patrzano czas jakiś przez palce, aż w końcu wypowiedziano mu służbę Od tej chwili datuje się jego jawne obłąkanie — i założenie królestwa które niestety, nie jest królestwem z tego świata

Od innych wędrowców, których spotykałem w późniejszych moich wycieczkach do ruin odrzykoń-skiego zamku, powziąłem ledwie parę suchych dat, które już nie wiele mówią o , Królu Zamczyska“.

Jan Machnicki, syn włościanina z Białobrzegów, wioski leżącej w dawnym obwodzie jasielskim, urodził się 1780 r. Od wczesnej młodości okazywał on niezwykłą chęć do nauki, co zwróciło nań uwagę dziedzica, pana Adama Urbańskiego, który go oddał do szkół w Krośnie. Machnicki uczył się pilnie, i byłby może postąpił wyżej w naukach, gdyby nie nagła podobno śmierć opiekuna, czy jakiś inny, bliżej mi nieznany wypadek, który wy-

ft

■ ■'!' : i

-'i

i Г?

1 1-;'

I

i fi

II    Я-Г

BS

;1

т&ш

/Я i

[деза

Ż\

"ét

• ~Т

■., .

i

ЖТЙ I

шм

:Ж

Ж ЩШ

_ « т. ? *" 'iE- - -п

г-~п ■ ■1

штттШ

JCOPALNIE NAFTY W J3ÓBRCE.

i

koleił go w połowie drogi. Skończywszy zaledwie poetykę, co się równało w dawnych czasach naszej piątej klasie gimnazyalnéj, uzupełniał sam dalszą swoją edukacyę. Późniejsze iego losy wiadome. Umarł wt 1841 r. w Krośnie i tam też pochowany.

Oto wszystko, co mi się udało zebrać o Machnickim. Sympatyczny ten obłąkaniec do dziś dnia jeszcze, według wiary ludowej, rozciąga panowanie swoje nad starem zamczyskiem. Nieraz o północy, zabłąkany w te strony wędrowiec, widzi zdumiony samotną postać przechadzającą się po ruinach...

To duch Machnickiego czuwa na wyłomie dawnego swego królestwa.

KOPALNIE W BÓBRCE.

IBI'bliog'rsifia,

Dwutygodnik dla kobiet, Poznań, 1882. Zawiera art. Adolfa Jabłońskiego, p. t. 0 nafcie, przemyśle naftowym i wosku ziemnym.    *

Słownik geograficzny, tom И.

Zuber Rudolf Dr. Nafta i wosk ziemny w Galicyi. Warszawa, 1883.

trzydziestu okrągło laty, w tym samym głuchym łesie w którym dziś znajdują się słynne na cała Galicyę kopalnie oleju skalnego, a który wówczas ponurym szumem wtórował opowieściom ludowym o cudowném jakoby źródle ukrytém wśród leśnej gęstwiny, znajdował się niewielki zbiornik wody, nieustannie kotłującej się i tajemniczym szmerem napełniającej powietrze. Nic przeto szczególnego, że lud, zazwyczaj tak skłonny do przypisywania nadprzyrodzonych własności wszelkim niezwykłym zjawiskom, otoczył i owo źródlisko uroczymi legiendami i z zabobonnym strachem zbliżał się tutaj, jak do jakiego zaczarowanego miejsca.

P rzed

A było zaiste dziwić się czemu. Woda w źró-dlisku, acz zimna na swojej powierzchni, wrzała i falowała w głębi jak owa Bełkotka w Iwoniczu

buchała na zewnątrz palnemi gazami i roznosiła na okół zapach ni to smoły, ni siarki, lecz czegoś, co na pozór wskazywało, źe tu sobie jakaś nieczysta siła obrała siedlisko.

Nadto, w pobliżu źródła rozlewała się maź tłusta, koloru orzechowego, lepka i cuchnąca, która nadawała temu miejscu jeszcze większy pozór kotła czarownic za jaki długo uchodziło ono u ludzi

Z czasem, mgły przesądów zaczęły się powoli przecierać; zabobonna bojaźń ustępowała miejsce ciekawości ; a nawet znalazł się jakiś domorosły praktyk, który ze skutkiem zastosowywał użycie mazi ziemnej wT chorobach owiec, a wody ze źródła w chorobach ludzkich

Tak wyglądało tutaj przed trzydziestu laty — i takie to niebywałe legiendy i przesadne gadania krążyły o tym leśnym zakątku, który w niedalekiej przyszłości miał się stać podwaliną dobrobytu i pomyślności okolicznych mieszkańców. Las wprawdzie — jakkolwiek dla nowych celów został znacznie przetrzebiony. — wita nas tak samo jak przed dawnymi czasy tajemniczym szumem, — ale jakże na około odmieniła się fizognomia całej okolicy!

Nieprzebyte dawniej bezdroża, zastąpiły doskonale utrzymane gościńce; kurne chaty włościan zmieniły się w porządne zabudowania gospodarskie; ustała nędza a wzrósł powszechny dobrobyt : tuz za nim przyszła oświata, która wygnała zastarzałe przesądy i dziś lud błogosławi tę miejscowość, której unikał przed laty, albo też zbliżał się do niej z zabobonném jakićmś uprzedzeniem.

Cóż jednak wpłynęło na to nagłe przeobrażenie? co było powodem tej cudownej zmiany? — zapytają czytelnicy.

Odpowiedź krótka: oto nafta.

Trzydzieści lat temu, o destylacyi tego produktu ziemnego nie było u nas ani mowy. Stare kroniki czeskie wspominały wprawdzie, że gdzieś tam u podnóża Karpat znajdowano za niepamiętnych czasów „tłuszcz ziemski“, który nawet jakiś przemyślny przedsiębiorca dolewał do oleju przeznaczonego na oświetlenie miejskich latarni, za co, jako za karygodne nadużycie, oddany został sądowi do ukarania ; ale te wzmianki były tak niewyraźne, a sposób przedstawienia tej zbrodni tak nieuchwytny, że zaiste trudno było polegać na wiarogodności owego podania.

A tymczasem ów „tłuszcz ziemski“ sączył się po jéj powierzchni i służył w braku innego pod ręką materyału do smarowania wozów, ale o zastosowaniu go do szerszego użytku, jak n. p. do tego któremu dziś z takim skutkiem służy, t. j. do oświetlania, nikomu na myśl nie wpadło.

Płyn pod nazwą „ropy“ zbierano wprawdzie i handlowano nim nawet, ale tym lichym zarobkiem trudnili się przeważnie ubożsi, okoliczni wieśniacy, zgoła niemający najmniejszego pojęcia o wartości zalecanego towaru.

Dopiero w roku 1854, przypadek, ów wielki protektor tylu wynalazków, naprowadził na zupełnie niespodziane odkrycie skarbów zagrzebanych w ziemi.

Historya tego jest taka.

a miano-

W niedalekiém sąsiedztwie Bobrki wicie w Polance u pana Tytusa Trzecieskiego, w tym właśnie roku zaczęły nagle owce, których znakomitym hodowcą był właściciel Polanki, wśród suchego i gorącego lata chorować i padać. Słyszał pan Trzecieski o skuteczności na ową plagę bo-breckiéj ropy i zaczął jej używać jako środka przeciw téj gospodarskiej klęsce.

Gdy jednak coraz więcej dostarczano mu téj ropy, tak, że aż musiał opędzać się natarczywości dostawców nastręczających się ze swoim towarem, zwróciło to jego uwagę na zdumiewającą obfitość tego szczególnego produktu i nasunęło myśl, czyby owego płynu nie dało się obrócić na inny

jaszcze użytek, a nie wyłącznie tylko na lekarstwo dla owiec.

A że pan Trzecieski, oprócz wysokiej inteli-giencyi którą się odznaczał, posiadał nadto dostateczny zapas silnej woli i rzutkości, nie zwlekał długo z uskutecznieniem powziętego zamiaru, ale, pewnego pięknego poranku, napełniwszy jeden i drugi od przypadku gąsiorek owym tajemniczym płynem, siadł na bryczkę i w imię Boże ruszył po rozwiązanie zagadki do Lwowa.

Przybywszy tu, zwrócił się z tym płynem do miejscowych powag, którym opowiadał o bogatej wydajności tego produktu i o dotychczasowém zastosowaniu go w gospodarskich i domowych potrzebach. Powagi oglądały, wąchały, smakowały, i wzruszając ramionami zawyrokowały, że to „jakaś tłustość“ bez żadnej realnej wartości.

Że to była tłustość, o tern wiedzieli i chłopi w Bóbrce ; ale żeby miała być bez żadnej wartości, temu jakoś pan Trzecieski niech ciał dawać wiary, boć przecie sam ją na własny użytek kupował.

mu

Aż wreszcie, owoczesny sekretarz lwowskiej Izby handlowej, de Lance, któremu pan Trzecieski, w czysto przypadkowej pogawędce, zwierzył się z interesu w którym przybył do Lwowa, poradził aby w téj okoliczności zwrócił się do pana

Ignacego Łukasiewicza, aptékarza w Gorlicach, jako jedynego rzeczoznawcy, który oddawna robił rozmaite doświadczenia z tym produktem ziemnym i miał podobno dojść do zdumiewających rezultatów.

— Przez destylację tego tłuszczu, mówił pan de Lance, otrzymał Lukasiewicz płyn czysty, bezbarwny i nazwał go naftą. Zastosował go do oświetlania i w zeszłym roku oświetlał nim tutejszy szpital powszechny. Udaj się pan do niego. gdyż jest to jedyny dziś człowiek, który udzielić panu może żądanych informacyi.

Nie trzeba było do drugiego razu powtarzać tego Trzecieskiemu. Prosto ze Lwowa ruszył on do Gorlic, do tego cudownego znahora, który wreszcie miał mu rozjaśnić ową niezbadaną dotąd tajemnicę.

Poznanie się tych dwóch ludzi, obyło się bez wszelkich wstępnych rekomendacyi. Lukasiewicz przyjrzawszy się płynowi i wypytawszy o wszelkie bliższe szczegóły towarzyszące jego odkryciu, rzekł:

— Przywozisz pan ze sobą miljony. Ten płyn,

I wzruszony, zamyślił się

to przyszłe bogactwo kraju, to dobrobyt i pomyślność jego mieszkańców, to nowe źródło zarobku dla biednego ludu i nowa gałęź przemysłu, która obfite zrodzi owoce

głęboko.

— Oddawna, rzekł wreszcie ocknąwszy się z zadumy, pracuję nad tym płynem i przez próby doszedłem do zadziwiających rezultatów. Patrz pan ! mówił do Trzecieskiego wskazując na palącą się właśnie na stole lampę naftową, jakim ona czystym i silnym blaskiem płonie. W tćj lampie pali się właśnie ów tajemniczy tłuszcz ziemski, tylko że oczyszczony i przerobiony przez destylacyę Już w roku 1850 uczony geolog i profesor, Ludwik Zejszner, podczas ekskursyi naukowej w tych stronach ze studentami wszechnicy jagiellońskiej, dowiadywał się ciekawie o ową tłustość ziemną, czyby komu z nas nie była, znaną, gdyż jak mówił, posiada na to dowody że znajdować się tu powinna. Nikt jednak na razie nie umiał udzielić mu żądanych objaśnień i sprawa poruszona przez tego uczonego męża, utonęła wkrótce w zapomnieniu. Mnie jednak pytanie to silnie poruszyło. Zacząłem szperać, badać, dochodzić, — i dowiedziałem się wreszcie , że w Borysławiu ³, osadzie położonej nad rzeką Tyśmienicą, odległej o 10 kilometrów od Drohobycza, tamtejsi chłopi zbierają od niepamiętnych czasów jakiś szczególny olej ziemny, w umyślnie na to kopane doły ; wożą go na sprzedaż do miasta i używają go do smarowania skór. Nieusta-jąc ani na chwilę w dalszych poszukiwaniach, doszedłem, źe w Peezyniżynie, w powiecie Kołomyj -skim, znajdują się szyby jeszcze z zeszłego stulecia, o których nawet podanie zaginęło do jakich służyły celów, — a przybywszy na miejsce, znalazłem tam znaczne zapasy gotowego tłuszczu, co stopniowo naprowadziło mię na główną myśl zastosowania téj tłustości do oświetlania mieszkań. Po długich badaniach i mozolnych próbach, zdołałem wreszcie otrzymać płyn czysty, palny jak oléj, a sporządziwszy do niego odpowiednie lampy, używam go obecnie z wielkim skutkiem i zaoszczędzeniem grosza w mojém laboratorium, gdyż jest znacznie tańszym od oleju.

Z kolei zamyślił się Trzecieski. W wyobraźni jego przesuwały się coraz to nowe i coraz ponętniejsze obrazy. Widział już rozległe kopalnie na woda częstych wypadków okaleczenia lub śmierci robotników, tudzież w skutek wysokiej demoralizacyi i zdziczenia obyczajów, jakie wśród nich panują , zyskały sobie smutną sławę ,,mordowni ludzi.“ podgórzu karpackiém ; widział wznoszące się w górę kominy fabryczne ; nowry ruch i życie budzące się w tym cichym i opuszczonym dotychczas zakątku. Ze światłem ujrzał wchodzącą pod wieśniacze strzechy oświatę ; z nową gałęzią przemysłu wstępujący wszędzie dobrobyt. W głowie jego, zazwyczaj tak trzeźwo i jasno myślącej, huczało teraz jak w parowym kotle. W uszach dzwoniły mu uderzenia oskardów... nawoływania robotników... krew silniej pulsowała w żyłach... oczy mgłą zachodziły...

Spojrzał: przed nim paliła się jasnym płomieniem naftowa lampa, która wydała mu się w téj chwili przewodnią gwiazdą wśród zamętu różnych a sprzecznie nim miotających uczuć.

— Tak! zawołał wreszcie ochłonąwszy cokolwiek z wrażenia w jakie go opowiadanie Łuka-siewicza wprawiło : do pracy ! do działania ! To nowe źródło dobrobytu, to nowe miljony dla biednego kraju! Jedźmy niezwłocznie do mego sąsiada , pana Karola Klobassy, na którego gruncie ów płyn złotodajny się znajduje. My dwaj złożymy potrzebny kapitał do wprowadzenia w ruch kopalni, pan wniesiesz inteligencyę, wesprzesz nas nabytém doświadczeniem, będziesz nas uczył, prowadził i zarządzał wspólnem dobrem.

по

W niedługim odstępie czasu po przytoczoném tu wydarzeniu, współka istotnie została zawartą. Mocą jej, pp. Klobassa i Trzecieski stali się na przeciąg lat dziesięciu współwłaścicielami wydobywanego płynu, a p. Ignacy Lukasiewicz objął naczelne kierownictwo tego przedsiębiorstwa i miał sobie, oprócz pensyi, zapewniony pewien znaczny udział w czystych zyskach z kopalni.

Co szczególniejsza, — że kontrakt ów obliczony na krociowy obrót kapitału, obył się bez świadków7 a nawet bez świstka papieru. Polegał jedynie na dobrej wierze wspólników i na ich sąsiedzkićm ku sobie zaufaniu.

Wkrótce w tém samém miejscu gdzie wytryskało owo tajemnicze źródło, o któróm mieliśmy sposobność mówić na czele niniejszego artykułu, — nastąpiło też pierwsze uderzenie szpadla o ziemię.

Ale fakt ten należy już do historyi kopalni bobreckiéj, i bez przewodnika, dokładnie obeznanego z tą miejscowością, obyć się nie możemy.

Zaledwie staniesz czytelniku w owérn leśnćm ustroniu, rozciągającćm się u brzegów Jasiółki, ujrzysz mężczyznę lat sześćdziesięciu, mocno przy-pruszonego siwizną, który z uprzedzającą grzecznością wyjdzie na twoje spotkanie.

Odkryj przed nim głowę, bo to człowiek zasługujący w całej pełni na twój szacunek. Długoletni wygnaniec, autor zajmującego dzieła p. t. „Dziesięć lat niewoli ', o którem czcigodny nasz Kraszewski powiada „że przebolał niewysłowione boleści wygnania i nędzę cywilizowanego człowieka utopionego wśród dziczy“, — dawny wychowa nieć instytutu agronomicznego w Marymoncie pod Warszawą: pan Adolf Jabłoński, dyrektor tutejszej kopalni, powita cię na progu do tego podziemnego królestwa.

Słuchaj uważnie co ci rozpowiadać będzie.

- Początkowe wydobywanie ropy, objaśni cię on ⁴ -- odbywało się tu nader prostym sposobem. Kopano dołki na kilka łokci głębokie, w miejscach gdzie jawniej występowały jćj ślady i w dołkach tych, wespół z wodą, zbiegała się ropa, którą następnie czerpano w naczynia.

Wkrótce jednak te dołki okazały się niedostatecznymi , gdyż zbierała się w nich ropa tylko z wierzchnich warstw ziemi, wypchnięta z nich siłą gazów. Należało kopać głębiej, ale w tym razie napotykano na tak silny przypływ wody, że dalsze

kopanie stawało się niemożliwe, albo też natrafiano na kamień, i wtedy okuwano drąg żelazem i robiono nim otwór w kamieniu, z którego znowu przez jakiś czas zbierano ropę.

Kiedy już i podobny sposób eksploatowania okazał się niewystarczającym, ułożono sobie przystąpić do dalszój czynności według- wszelkich prawideł sztuki górniczej. Kopano szyby i cembrowano je drzewem; opór kamienistego pokładu usuwano prochem a później dynamitem i tym sposobem posuwano się coraz niżej, od 60 początkowo, aż do 460 * stóp głębokości. Po ukończeniu kopania szybu, zakładano warsztat wiertalny, złożony ze świdra, ob-cążnika, nożyc systemu Fabiana i cienkich sztang, i tym przyrządem dopóty wiercono, dopóki nie wydobyto na wierzch strumienia ropy. Tak wiercone szyby dochodzą obecnie do 120,0 stóp głębokości.

Za przykładem Bobrki, zakładano inne w kraju kopalnie i wkrótce całe podkarpacie, począwszy od Sącza, pokryło się już to bogatszymi już to obliczonymi na skromniejsze rozmiary kopalniami, które od Gorlic ciągną się aż pod Kołomyję. Ponieważ jednak kopanie głębokiego szybu wymaga co najmniej rok czasu, a wiercenie znowu trwa nieraz jeszcze dłużej, z tego powodu takie kopalnie rozwijają się bardzo powoli. Nadto, ponieważ trafiają

się szyby o tak silnym przypływie wody, że ręczne jej pompowanie nie wystarcza, przeto w tym wypadku zwrócono się do pomocy parowych maszyn, które uskuteczniają zarówno pompowanie wody jak i wiercenie szybów. Pierwszą właśnie kopalnią, która sprowadziła dla siebie parową maszynę, była bobrecka. a za jej chwalebnym przykładem wprowadzono je także w innych kopalniach i dziś już mało jest takich, któreby się obywały bez jej wyręczenia.

Z powstaniem tutejszej kopalni, zawrzało też nowe i odmienne od poprzedniego życie. Przekonałeś się pan naocznie — mówił do mnie zacny przewodnik — o dobrobycie tutejszych mieszkańców, ale nie wiesz o tém, co jeszcze dla nich więcej zdziałano. Posiadają oni własną kasę bratniej pomocy założoną dla robotników kopalni bobreckićj w roku 1866. Za skromną opłatę trzech centów od każdego zarobionego reńskiego, mają oni zapewnioną sobie wszelką pomoc lekarską na wypadek choroby i środki na utrzymanie podczas jćj trwania. W razie śmierci, koszta pogrzebu opłaca kasa. Wdowa i dzieci otrzymują zaopatrzenie tak długo, jak to uzna za stosowne osobny komitet, złożony z trzech członków, wybranych z grona robotników. Po wysłużeniu dwudziestu lat w kopalni, robotnik pobiera

emeryturę w kwocie 24 złr. rocznie. Z czasem, w miarę powiększania się kapitału zarodowego, który w obecnej chwili wynosi już 13000 złr., odsetki z niego zostaną użyte na kształcenie młodzieży w rozmaitych rzemiosłach, na posagi dla ubogich dziewcząt i t. p. filantropijne cele. Oprócz tego, z prywatnych fuuduszów przedsiębiorców tej kopalni, założono trzy wzorowe szkółki ludowe w Bóbrce, Chorkówce i w Zręcinie, — tak więc moralne i materyalne potrzeby robotników znalazły tu zupełne zabezpieczenie.

To też, kiedy w 1878 roku, powstała myśl uczczenia niespożytych zasług Ignacego Łukasiewi-cza jako twórcy przemysłu naftowego w Galicyi i wskrzesiciela jéj dobrobytu: cały kraj złożył się na wybicie dlań złotego medalu, a Monarcha ze swej strony obdarzył go wysokim orderem żelaznej korony. Dziś tak on, jak ś. p. Trzecieski spoczywają już w grobie, — ale ich pamięć złączona ściśle z dziejami tutejszej miejscowości i z rozwojem téj nowej u nas gałęzi przemysłu, przejdzie we wdzięcznem zachowaniu w najdalsze bodaj pokolenia.

— Czy nie raczyłbyś mnie pan zapoznać z teo-ryą dobywania nafty i z jéj rodowodem, zagadnąłem mego przewodnika, chcąc zwrócić w inną stronę smutny przedmiot rozmowy.

— Z całą gotowością, odparł uprzejmie, jeśli się pan tym suchym wykładem nie znudzisz. Ropa znajduje się najczęściej w pokładach grubo ziarnistego piaskowca i czerwonego iłu. chociaż grupowanie kopalń naftowych według formacyi z których wydobywają naftę, nie prowadzi do żadnego celu, bo nieraz w tej samej kopalni eksploatują dwie różne formacye równocześnie. ⁵ Naprzykład w Bóbrce, na parę set szybów, nie ma ani jednego, którego by pokład podobny był do sąsiedniego szybu. Głębokość też szybów i obfitość dobywanego z nich materyału, bywa rozmaita. Są pokłady wydzielające ropę dopiero w głębokości przeszło tysiąca stóp, i nigdy też przy zakładaniu studni nie da się z góry oznaczyć jak daleko kopać należy. Z im większej głębokości olej pochodzi, tern jest lżejszy i płyn-niejszy, gdyż z oleju rozlewającego się na powierzchni ziemi, lub w płytszych jej warstwach, gaz wę-glowodowy jako ciało nader lotne, najłatwiej uchodzi.

Co się tyczy rodowodu „oleju skalnego“ jak pan pochodzenie jego nazwałeś, to według powszechnie przyjętej teoryi, jest on wynikiem chemicznego procesu, który towarzyszył przemianie materyi

organicznych w wosk ziemny i naftę. Głównym przeważnym materyałem były tu ciała roślinne, a mianowicie obfitujące w żywicę drzewa lądowe, zaniesione przez rzeki do zatok morskich. Wysoka temperatura, brak dostępu powietrza, silne ciśnienie w łonie ziemi, wywiązywały wśród tych pokładów gazy, które skropliły się i utworzyły płyn, który tu wydobywamy. Teorya ta jednak nie jest jeszcze ostatnim wyrazem nauki. Według zdania słynnego francuskiego chemika Berthelota, jest przypuszczalną możliwość powstawania ropy także z materyi nieorganicznych, gdyż gdzieindziej, znachodzono źródła oleju skalnego w dawniejszych pokładach aniżeli węglowe.

Oglądałem z kolei kuźnię w której wyrabiają wszelkie potrzebne narzędzia ; tokarnię, magazyny zapasowe i składy materyalów, wreszcie kilka szybów w tej chwili właśnie będących w ruchu: a wszędzie mile mię uderzył lad i porządek jaki tu panuje. A gdy z tego powodu wyraziłem panu Jabłońskiemu podziw mój i uznanie, rzekł na to :

- Zadziwi pana więcej, gdy dodam, że smutne wypadki, które gdzieindziej niestety tak często się trafiają i sprowadzają śmierć albo kalectwo, u nas są prawie nieznane. Wszystko to zależy od dozoru. Zdarza się wprawdzie, zwłaszcza podczas kopania szybu, źe wydobywające się z wnętrza odurzające gazy zagrażają życiu pracującego w tej czeluści robotnika. Ale od tego są inni, którzy czuwają nad otworem szybu i nieustanną zwracają uwagę na zajętego robotą towarzysza. Za najmniej szćm podejrzeniem, jeśli nie słychać regularnego uderzenia oskardem, jeśli robotnik nie odpowiada na pytania, windują go na górę, a do dalszej roboty zakładają w szybie wentylatory, oczyszczające jego wnętrze z zabójczych gazów.

Właściwe jednak niebezpieczeństwo — ciągnął dalej pan Jabłoński, grozi robotnikowi tylko przy wydobywaniu się po raz pierwszy ropy z wnętrza szybu. Kiedy już świder po długiem wierceniu natrafi wreszcie na ropodajny piaskowiec, następuje wybuch gazów zazwyczaj bardzo gwałtowny. Ropa wytryska na kilkadziesiąt stóp wysokości, gazy napełniają całe tarcicowe oszalowanie szybu, dostają się do ogniska kotła parowego i następuje explo-zya. W jednej chwili płomień ogarnia wszystko, a palący się słup ropy, rozdziela się w górze na kształt wachlarza i jak ognista fontanna spada na ziemię. Jeśli wypadek taki zdarzy się w nocy, sprawia to widok czarujący. Szkody przy podobnej eksplozyi są jednak nieznaczne: w jednej chwili, deski* objęte płomieniem zostają oderwane, parowa maszyna wycofana, i wszystko kończy sie na spaleniu się owej wieży — których kilka widzisz pan dokoła — złożonej z czterech słupów i desek. Za to studnia, objawiająca w ten sposób swoje narodzenie, składa dowody swój obfitości i hojnie wynagradza poniesione trudy. Wybuch taki przytrafił się tutaj dwa razy, i zawsze obyło się bez nieszczęścia. Obecnie, skoro już świder dochodzi do ropy, odrywamy deski tamujące wolny przewiew powietrza i tym sposobem zapobiegamy eksplozyi.⁶

Zwiedziwszy jeszcze parę szybów i przypatrzywszy się wielu ciekawym rzeczom, które, jako obchodzące specyalistów nie mają nic wspólnego z tym pobieżnym przeglądem kopalni bobreckićj, — gotowałem się do odjazdu.

— Należy panu jechać do Chorkówki, rzekł do umie przy pożegnaniu p. Jabłoński. Tu widziałeś pan, jak się wydobywa surowy produkt, tam zobaczysz jak go przerabiają na materyał do powszechnego użytku.

roni

Bada odpowiadała w zupełności moim zamia-i wkrótce drabiniasty wózek mego iwonickiego

„fiakra“ toczył się po wybornej żwirowej drodze, prowadzącej z Bobrki do destylarni nafty w Chorkówce.

W niespełna pół godziny byłem już na miejscu.

W Chorkówce, przedstawia się oczom zupełnie odmienny krajobraz, niż w Bóbrce. Wysokie kominy fabryczne, ciężkie dyszenie parowych kotłów, czad naftowy i kłęby dymu unoszące się po nad dachami, wszystko to razem wzięte wywiera jakieś odurzające wrażenie na każdego, co prosto z cichej, bobreckiąj kopalni, wpadł tu w sam wir fabrycznego życia.

Przed nami wznosi się główny budynek fabryczny — to destylarnia. Posiada ona ośm kotłów,

. pochłaniających dziennie, jak ów zwierz apokaliptyczny, po 15 centnarów ropy. Ropa w ich wnętrzu, przerabia się następnie i przekształca we właściwy destylat, który, po dokładnem wyklarowaniu się w chłodnikach, wysyłany zostaje w świat, pod nazwą białej, czyli przedniej naf%, lub żółtej, czyli gorszej, otrzymywanej ż późniejszego destylatu.

Zwiedziłem jeszeże ôîèjarnie i koksarnię, tudzież inne zabudowania fabryczne, i byłem mocno poruszony tém wszystkiem, ^co.m tu oglądał i czegom się tu w tak krótkim czasie nauczył.

W Chorkówce, oprócz destylarni, założonej w roku 1865 przez ś. p. Iguacego Lukasie wieża

znajduje się także szkoła wyrobu koronek, powstała z inieyatywy zacnej jego małżonki , pani Honoraty Łukasiewiczowćj. W roku 1875, sprowadziła ona nauczycielkę z Poznania, a wydoskonaliwszy się sama w tej sztuce, założyła szkołę i objęła naczelne jéj kierownictwo. Zakład pani Łukasiewi-czowf'j wydał już dotąd tak świetne rezultaty, iż dziś pod jéj okiem wyrabiają koronki daleko trwalsze i doskonalsze od czeskich, a o wiele praktyczniejsze od „Valenciennes“. Obecnie robotą koronek zatrudnia się 12 pracownic, które w tój nowej gałęzi przemysłu domowego, znalazły uczciwy i pewny sposób do życia.

Z Diukami Ludowej pod zarządem St. llaylego.

-

'

• . “ •    ■ «

i •/. $$Ш.

ч/

‘V.

. -f

л

< ■• «v-’

ife ,Ч? ■:.    ,    -    ■ •

••

3-96

.„.i

»    .    ..    -,    , .    ..    f »

Ъо Тк f}? $

h\ :

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

L. inw.

Kdn. Zan. 480/55 20.000

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297715

¹

Encyklopedya powszechna, tom XVI.

²

Krosno leży nad Wisłokiem, przy ujściu Lubactówki.

³

W Borysławiu znajdują się nadzwyczaj obfite kopalnie nafty i ogromna ilość przedsiębiorców dobywa tu wosk ziemny i olej skalny. W r. 1873 było tu 12000 szybów już to czynnych, już to porzuconych jako bezpłodne , a eksploatacyą nafty zajmowało się 75 większych a 780 mniejszych przedsiębiorców, którzy zatrudniali 10500 robotników. Niestety, są to jednak najgorzej urządzone kopalnie w Gralicyi, które z po-

⁴

Szczegóły o kopalni bobreckiéj czerpię już to z ustnych objaśnień p. Jabłońskiego, już to z wybornego jego w tym przedmiocie artykułu umieszczonego w Dwutygodniku dla kobiet, oraz z broszurki Dra Zubera.

⁵

Dr. Zuber, str. 16.

⁶

Cały powyższy ustęp został streszczony według przytaczanej tu już pracy pana Jabłońskiego w „Dwutygodniku“ poznańskim.    .