in

\\«*

SüsHHäS

yjiyiife-S^wS5^“3^4K!ggES5‘jS5~Säffia»s5L-:-sss

mMI

BMI

feSLissdl

^’SSssKSSx

pUlT

pm»

lÄM,

gpsp^sS:;;

SiSD£^Ä»Sr-jHvi -■»»»&•!

äH

■ • '■“ -r --• • : •

illi

■«■ginaapi s

-■ ■

S    j

iSSSŚS^asŚiiii^l

^£s^^S?&S~!8S5g~

Hü

w--vji'3'

iüjüü

§§§

ISiMSSi

SS

SSSSSSSraä

sas

SS™

isi

3»-:-

«»kii

'x-'.nr-j

• -:

tSöL^^!HHHrH*55^352ii! "ü £

H}: Ic:*: f jHKKHH Hr^Tru ir Hfi

iiiiiüli

■

BMI

■Eg u

■ajsiBi

1

' '

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000231560

-f

«■

„.....w .

^.....^ 5

(W    --2ük

-c

'■'{

■

;

#

- ‘-^e£- d'; \

■

v£-

.tf;

.

f

\

*•

■

•I

|EM

.

M

ii:

gig

Si?

■

tu

fr

, 'y

i*

W

Oj

<U

fj

O ß '*

BIBLIOTEKA LAUREATÓW NOBLA

VI.

A gdy Izak któregoś dnia znowu zaszedł do kupca, z

XV.

XVIII.

II.

Jżak.

VII.

Olina szczypała przy każdej sposobności, ale i to 

WYDAWNICTWO POLSKIE

LAUREATÓW NOBLA

BIBLIOTEKA LAUREATÓW NOBLA

POD REDAKCJĄ Dra STANISŁAWA LAMA

TOM 12.

KNUT HAMSUN

BŁOGOSŁAWIEŃSTWO ZIEMI

LWÓW—POZNAŃ 1922

NAKŁADEM WYDAWNICTWA POLSKIEGO

KNUT HAMSUN

BŁ OG OSŁA W1EŃSTW0 ZIEMI

POWIEŚĆ

Z UPOWAŻNIENIEM AUTORA PRZEŁOŻYŁ

CZESŁAW KĘDZIERSKI

LWOW—POZNAN 1922

NAKŁADEM WYDAWNICTWA POLSKIEGO

fö'

iüa.536

^chn/ax

Ar

T //

°A\<0

WSZELKIE PRAWA ZASTRZEŻONE

//^v-.vaava ODBITO NA PAPIERZE BEZDRZEWNYM aww.wa POZNAŃSKA DRUKARNIA I ZAKŁAD NAKŁADOWY T. A., POZNAN

- t&HO

CZĘŚĆ PIERWSZA.

I.

Przez trzęsawisko wiedzie do boru ścieżka długa, niezmierzona. Kto ją wydeptał ? Człowiek — pierwszy, który się tu pojawił. Przed jego przybyciem nie było jej jeszcze. Później wątłym jego śladem podążyło poprzez bagna i trzęsą wice zwierzę jedno i drugie, ą jeszcze później ścieżynkę zwęszył i używał już stale ten i ów Lapończyk, goniący w górach za swemi reniferami. Tak powstała droga, wiodąca przez rozległą Allmandję, nie należącą do nikogo, przez ziemię bezpańską.

Drogą tą kroczy w kierunku północnym człowiek. Dźwiga plecak, a w nim zapasy żywności i trochę narzędzi rzemieślniczych. Chłop to rosły i silnie zbudowany, z rudym zarostem; na twarzy i rękach posiada liczne drobne blizny, zdobyte może w pracy, a może i w walce. Spieszy może wprost z więzienia i pragnie się ukryć, a może jest filozofem i szuka spokoju. Dosyć, że tu, wśród tej przeogromnej samotni znalazł się człowiek. Idzie naprzód i idzie, a dokoła cisza, ani ptak się nie odezwie, ani innego zwierza nie słychać. Idzie i idzie, niekiedy rozmawia z sobą, a wtedy mówi: — Hej, mocny Boże!— Gdy podczas wędrówki natrafi na mokradła i większe płaszczyzny lub polany leśne, zdejmuje plecak, obchodzi dokoła i bada warunki ziemi. Po chwili wraca, zarzuca worek na plecy i idzie dalej. Tak robi przez cały dzień bez przerwy. Według słońca poznaje porę dnia; a gdy noc zapadnie, kładzie się we wrzosowisko i zasypia z głową na ramieniu.

Po kilku godzinach idzie dalej. — Hej, mocny Boże! — Idzie wciąż prosto na północ, według słońca poznaje porę dnia; urządza postój obiadowy, spożywa kawał wyschłego razowca z kozim serem, popija wodę z pobliskiego strumyka i idzie dalej. I tego dnia wędruje bez przerwy, ponieważ pragnie zbadać bardzo wiele polan leśnych. Pragnie je zbadać pod względem położenia, czy też pod względem właściwości ziemi ? A może jest on wychodźcą ze wsi, gdyż rozgląda się wszędzie uważnie, czasami zaś wchodu na który z pagórków i wodzi dokoła wzrokiem badawczym.

Słońce znowu zachodzi. Znajduje się właśnie na zachodniej stronie rozciągającej się w dal doliny z lasem mieszanym, jest tu i las czarny, są i pastwiska duże, ciągnie się to godzinami całemi. Zmierzcha już, ale człowiek słyszy nagle poszum rzeki; poszum ten jest czemś żywem, więc podnieca go. Wdarł się na wzgórze, widzi przed sobą w półmroku tonącą dolinę, a daleko na południe niebo. Teraz kładzie się na spoczjmek.

Rano oczom jego przedstawia się krajobraz barwny, lasy i pastwiska, rozłożony u stóp wzgórza. Schodzi na dół: tam widnieje zielona polana, w oddali połyskuje rzeczułka, którą ,,bierze“ właśnie w zuchowatym skoku zając, śmiałek nielada. Człowiek skinął głową, jakby na znak zadowolenia, że rzeczka nie szersza nad skok zajęczy. Z pod stóp jego zerwała się pardwa, sycząc złowrogo, spłoszona widocznie z swego gniazda. I człowiek po raz wtóry skinął głową; jest zwierzyna i ptactwo jest — dobrze się składa, bardzo dobrze! Stopy jego brnęły przez gęste krzaczki jagód czarnych i borówek, przez kępki paproci i gwiazdnicy. Zatrzymując się tu i ówdzie i grzebiąc żelazem w ziemi, znajduje tu borowisko, tam znów ziemię borowinową,liśćmi i zgniłemi gałęziami od lattysięcy użyźnianą. Człowiek skinął głowa, tu chce się osiedlić, tak, tu osiedli się. Następne dwa dni wałęsa się jeszcze po okolicy, co wieczór jednak wraca do swej hali. Nocą sypia na posłaniu z jedlinek, czuje się tu zupełnie jak u siebie, wszakże pod wysadą skalną ma już swoje legowisko.

Rzeczą najważniejszą było wynaleźć miejscowość, nie należąca do nikogo, miejscowość, któraby mogła stać się jego własnością; obecnie nadszedł czas pracy. Przystąpił natychmiast do odzierania kory z brzóz, rosnących w nieco oddalonych lasach. Następnie korę prostował, układał równo jedną na drugą, obciążał kamieniami i czekał aż wyschnie. Zebrawszy w ten sposób większy ładunek zasuszonej kory, znosił ją na dół do odległej o kilka mil wioski i sprzedawał jako materjał budowlany. Zaczem do swej hali, hen wysoko, wnosił coraz to nowe wory żywności i narzędzi: mąkę, słoninę, garnek żelazny, szpadel; wędrował ścieżką wytrwale tam i z powrotem i zamęczał się dźwiganiem. Urodzony tragarz, prom, kursujący w lasach; o, zdawało się, jakoby ukochał był to swoje powołanie: ustawiczną wędrówkę i dźwiganie wielkich ciężarów, jakoby v/ tem właśnie widział źródło i dowód swego bytowania, a upatrywał śmierć w braku ciężaru na swych barkach.

Pewnego dnia przyszedł obarczony, jak zwykle, ciężkim ładunkiem, prowadząc nadto na powrózku dwie kozy i koźlę. Kozami swemi czuł się tak uszczęśliwiony, jakby to co najmniej były krowy, i bardzo był dla nich dobry. Pojawił się pierwszy obcy człowiek, wędrowny Lapończyk; ten odgadł odrazu, że natrafił na takiego, który się tam osiedlił, i rzekł:

— Chcesz tu zamieszkać na stałe?

— Tak, — brzmiała odpowiedź.

— Jak się nazywasz ?

— Izak. Nie masz jakiej dziewki dla mnie?

— Nie, ale popytam tam, dokąd idę.

— Dobrze, uczynisz to ? Powiedz, że mam by-dełko a nie mam nikogo do oprzętu.

Izak zatem, tak, i tego pragnął on dopiąć. Człowiek z hali więc nie był zbiegiem, wyjawił swoje imię. On zbiegiem ? Ależ w takim razie wytropionoby go. Był to tylko niestrudzony pracownik: gromadził paszę zimową dla swych kóz, karczował ziemię, uprawiał pole, usuwał kamienie, wznosił mur kamienny. Na jesieni miał już gotowe mieszkanie, chałupę czyli „gammę“, zbudowaną mocno i ciepłą. Gdy zechciał, mógł był wejść do swego przybytku, zamknąć drzwi za sobą i pozostać wewnątrz; gdy zaś pojawił się jaki przechodzień, mógł był stanąć w drzwiach i przedstawić się jako pan domu. Gamma podzielona była na dwie izby, w jednej on sam zamieszkał, w drugiej umieścił kozy. Zupełnie w głębi pod skałą urządził swoją szopę. Wszystko tam było.

Znowu jawią się dwaj Lapończycy, ojciec i syn. Przystają, na swych długich kijach wspierają się oburącz, przyglądają się chacie i wykarczowanej ziemi i przysłuchują się pobrzękowi dzwoneczków kóz, pasących się na hali.

— Kłaniamy się pięknie — powiedzieli; — jak widzimy, wńelki pan tu zamieszkał. Lapończycy próbują zawsze uniżonością i pochlebstwem.

— Wy pewnie nie wiecie o jakiej dziewce dla mnie ? — odzywa się Izak, któremu myśl ta nie daje spokoju.

— Dziewkę do posługi? Nie. Ale rozpowiemy

wszędzie.

— Tak, bądźcie tak dobrzy. I powiedzcie, że mam dom i rolę i bydło, ale brak mi dziewki do pomocy.

Ach, o tę dziewkę dowiadywał się za każdym razem, gdy z swemi korami brzozowemi znalazł się na dole we wsi, a.le zawsze napróżno. Przyglądały się mu, pewna wdowa i kilka starszych dziewczyn, żadna jednak nie miała odwagi zgodzić się do niego; jaka mogła być tego przyczyna, Izak nie wiedział. Czy naprawdę nie wiedział? Kto bowiem zechciałby pójść w służbę do samotnika, tam na Pustkowie, tak bardzo odległe, ba, prawie dzień drogi oddalone od najbliższej sadyby ludzkiej! A on sam nie był ani okruszynę miły ani urodziwy, przeciwnie, gdy mówił, nie było w nim nic z tenora z oczyma wzniesionemi ku niebu; głos jego przypominał raczej ochrypłe szczekanie dużego kundla.

Nie pozostało mu więc nic innego, jak wieść nadal życie samotne.

Zimą majstrował, robił duże dzieże drewniane, sprzedawał je we wsi i, brodząc w śniegu, wracał obładowany worami z żywnością i narzędziami. Ciężkie to były czasy, wielki wogóle dręczył go kłopot. Przecież miał bydełko, którego nie mógł był opuszczać na czas dłuższy. Jak przeto się urządzał ? Potrzeba jest matką wynalazków, miał łeb na karku jak się patrzy, mocny i niezużyty i ustawicznie czynny. Wychodząc, wypuszczał kozy na wolność, aby głód swój zaspokajać mogły ogryzaniem gałązek w lesie. Ale oprócz tego wymyślił jeszcze inny sposób. Nad rzeką, tuż przy brzegu, uwiesił dużą dzieżę drewnianą, przeprowadzając do niej maleńką strugę; do napełnienia naczynia było potrzeba czternastu godzin. Dzieża, napełniona wodą po brzegi, zyskiwała swoją właściwą wagę i wtedy opadała w dół, a spadając, pociągała za sobą linkę, połączoną z szopą; w tejże chwili otwierała się szpara, wypadały trzy od mierzone porcje posiłku koziego i zwierzęta otrzymywały swoje pożywienie.

na-

Genjałny wynalazek, może nawet podszept samego Boga; człowiek pozbył się kłopotu. Wszystko szło sprawnie aż do późnej jesieni, potem spadł śnieg, potem deszcz, potem znowu śnieg, śnieg i śnieg. Wtedy wynalazek zaczął działać przekornie; naczynie pełniało się wodą deszczową i szpara otwierała się przed właściwym czasem. Człowiek przeto nakrył naczynie i znowu czas jakiś szło wszystko dobrze. Gdy jednak nastała zima, struga zamarzła i urządzenie całkiem już zawiodło.

I wtedy zwalił się czas postu na kozy a nawet i na samego człowieka.

Byty to ciężkie dni, człowiek potrzebował pomocy, a nie miał jej. Ale nie opuścił rąk z tego powodu. Pracował dalej nad urządzeniem swego domostwa; zrobił okno w swej chałupie, prawdziwe okno z dwiema, szybami. Był to w życiu jego dzień wielki i jasny. Nie potrzebował już rozniecać ognia na palenisku, aby izbę oświetlić, teraz mógł tam siedzieć spokojnie i przy świetle dziennem wykonywać niecki drewniane. Poprawił się teraz i mówił: — Hej, mocny Boże! — W księdze nigdy się nie zatapiał, ale myśli jego często krążyły koło Boga; nie mógł inaczej, ufność i cześć miały w duszy jego silne korzenie, js^iebo gwiaździste, poszum boru, samotność, zaspy śnieżne, wszelkie potęgi ziemskie i nadziemskie nakłaniały go do rozmyślań i nabożności; czuł się grzesznym, więc był bogobojnym; w niedzielę mył się gwoli uczczenia dnia świątecznego, .poza tem jednak pracował jak: w dni powszednie.

Zbliżał się czas wiosenny, uprawił przeto swoją małą rolę i zasadził ziemniaki. Inwentarz jego powiększył się obecnie: obie kozy oparkociły się, każda miała bliźnięta, ogółem było więc siedm sztuk, dużych i małych. Mając przyszłość na względzie, powiększył swoją stajenkę, a i tam wstawił parę szyb okiennych.. Wszędzie docierało światło dzienne.

Długo krążyła, tu i tam w górze na hali, zanim zdobyła się na odwagę. Był już wieczór, gdy się zbliżyła, ale wtedy już przyszła — wysoka, piwnooka dziewczyna; bujna i rozłożysta, w biodrach, miała r< ce mocne, w sam raz, i nogi w ko-magrach*), jakkolwiek nie była Laponką; na plecach dźwigała wór ze skóry cielęcej. Nie była już pierwszej młodości, nie ubliżając, miała około trzydziestki.

Pewnego dnia nadeszła pomoc.

Czego właściwie miała się obawiać ? Pozdrowiła, go, dodając jednak pospiesznie:

— Droga moja kończy się zaraz za górami.

— Aha — warknął. Rozumiał ją piąte przez dziesiąte, mówiła niewyraźnie, a nadto odwracała się od niego twa.rzą.

bardzo jeszcze

— Tak — odezwała się znowu, daleka droga.

— Chcesz się przedostać przez góry?

— Tak.

—    Czego tam szukasz ?

—    Idę do swojaków.

—    Aha, idziesz do swojaków? Jak się nazywasz?

—    Inger, a ty ?

—    Izak.

*) Trzewiki lapońskie.

— Aha, Izak. Czy tu mieszkasz?

— Tak, tu mieszkam i mam tak, jak widzisz.

— Wcale ładnie, — pochwaliła.

Pod względem rozumowania był Izak człekiem całkowicie dojrzałym i teraz oto pomyślał odrazu, że dziewczyna przyszła zapewne z czyjego polecenia, lub że przyszła prosto z domu, aby tu pozostać. Prawdopodobnie słyszała, że potrzeba mu pomocy kobiecej.

— Wejdź i wypocznij! — powiedział.

Weszli do chałupy, pożywiali się z jej zapasów i popijali jego kozie mleko; następnie ugotowali kawy, którą miała zapakowaną w pęcherzynie. Raczyli się nią przed pójściem na spoczynek. W nocy opadły go nieposkromione żądze, i ona uległa mu...

Nazajutrz nie odeszła, i następnego dnia także nie. Była użyteczna, doiła kozy i piaskiem wyszorowała kubełki, aż lśniły. Pozostała. Inger — to ona, a Izak — to on.

Teraz więc zaczęło się inne życie dla samotnika. Z jednem tylko była bieda: żona jego mówiła niewyraźnie, przyczem odwracała zawsze twarz, ponieważ miała zajęczą wargę. Ale to nie powód do skargi. Gdyby nie była miała ust tak oszpeconych, nie byłaby zapewne nigdy do niego przyszła; zajęcza warga była jego szczęściem. A on sam, czyż był bez wad? Izak kudłaty, brodaty i przysadzisty, potężny, niby pniak dębu kilko wiekowego. A ponury wyraz jego twarzy, czyż miał kto podobny na całym Bożym świecie?

Nie odeszła. Gdy wracał ze wsi, z pola lub z lasu, zastawał Inger w chacie. Inger i chata — to całość jedna, nierozerwalna.

Musiał teraz dbać o wyżywienie drugiej gęby, ale to się opłaciło; mógł dłużej pozostawać poza domem.

li

mógł się ruszać. Ot tam płynęła rzeka, kochana rzeka, głęboka i o wartkim prądzie; nie była to, Boże broń, mała rzeczułka, ale całą gębą rzeka, wypływająca z pewnością z wielkich jezior górskich. Izak więc sprawił sobie przybory rybackie i udał się nad rzekę; wróciwszy wieczorem, przyniósł sporo pstrągów i łosio-strągów. Inger powitała go z ogromnym podziwem, była poprostu oszołomiona, klasnęła w dłonie i zawołała :

— Widział to świat!

Zmiarkowawszy, jaką radością i dumą napełniła go jej pochwała, chwaliła go jeszcze więcej, a mianowicie, że czegoś podobnego nigdy jeszcze nie widziała i że wcale zrozumieć nie może, jak on to mógł urządzić.

Ale i pod innym względem Inger wniosła mu szczęście. Jakkolwiek wyposażona w niezbyt ładne lica i krótki rozum, to przecież posiadała u swojaków po drugiej stronie własne dwie owce z jagniętami. Przyprowadziła je. Był to prawdziwy skarb dla gammy; pomyśleć: dwie owce z wełną i z jagniętami, czworo żywych stworzeń. Inwentarz powiększył się teraz w wielkim stylu, aż dziw, jak się powiększył. Oprócz tego przyniosła Inger swoje rzeczy i inne cudowności, a więc zwierciadełko, sznur pereł szklanych, gremplę i kołowrotek. Hej, jeśli tak dalej pójdzie, zapełni się wszystko od podłogi do pułapu, i gamma będzie za ciasna! Widokiem wszystkich tych bogactw Izak oczywiście bardzo się wzruszył, ale ponieważ z natury był małomówny, przeto nie umiał tego wypowiedzieć; wyszedł więc przed dom, rozejrzał się po niebie i wrócił Niechybnie wielkie miał szczęście, i czuł, jak coraz, bardziej rozpiera go gorącość jakaś, przyjaźń czy miłość, czy jak inaczej to nazwiemy.

— Tyle przyniosłaś, że więcej już nie potrzeba, — przemówił.

— O, ja mam gdzieindziej jeszcze więcej. A potem mam wuja Sywerta, brata matki, znasz go ?

— Nie.

— O, to wielki bogacz, jest kasjerem powiatowym.

Przez miłość człek staje się głupszy; Izak pragnął się przypodobać na swój sposób, i dlatego posunął się za daleko.

— Co ja właściwie chciałem powiedzieć, — rozpoczął; — ziemniaków nie będziesz obdziabywać. Ja sam to zrobię, gdy wrócę wieczorem.

Potem wziął siekierę i poszedł do lasu. Słyszała jak w lesie ścinał drzewa, było to w pobliżu, a po trzasku poznała, że ścina wielkie pnie. Chwilę nasłuchiwała, poczem wyszła do obdziabania ziemniaków. Przez miłość człek staje się mędrszym.

Wieczorem wrócił, ciągnąc za sobą na powrozie ogromną belkę. Ach, ten Izak, niezdarny, poczciwy Izak, ileż klocem swym narobił hałasu, jakże chrząkał i kaszlał, a wszystko, aby ją z domu wywabić i wzbudzić jej podziw.

Nie omylił się; gdy już dostatecznie się zbliżył, stanęła na progu i zawołała:

— Pewnikiem zwarjowałeś! A może ty jesteś czarownikiem! ?

Milczał. Nie wiedział poprostu, co odpowiedzieć. Co za wielka rzecz taka belka, szkoda słów.

— Co znów zamyślasz majstrować ?

— Ech, tego sam jeszcze nie wiem, — odparł zagadkowo.

Teraz dopiero zauważył, że ziemniaki już ob-dziobane, czyli, że okazała się prawie równie jak on dzielna. A to nie było po jego myśli, więc odczepił powróz od pnia i zawrócił do boru.

— Znowu idzie z ? •— zapytała.

— Tak, — odpowiedział tonem obrażonego.

Powrócił z drugą belką, ale już nie sapał, ani hałasował, jeno podciągnął ją pod samą gammę i tam ją pozostawił.

Podczas lata przywlókł przed gammę wiele jeszcze takich belek.

II.

Pewnego dnia Inger spakowała do swego worka skórzanego nieco żywności i rzekła: — Pójdę do krewnych, muszę ich odwiedzić.

— Hm, — mruknął Izak.

— Tak, muszę tam być jak najprędzej, aby pogadać z nimi o różnych sprawach.

Poszła. Izak kręcił się po gammie, łażąc z kąta w kąt za tern i owem. Gdy wreszcie stanął na progu chałupy, obojętnością pokrywając złe przeczucia, postrzegł Inger, znikającą właśnie na skraju lasu. —Hej, a wrócisz ? — krzyknął za nią mimowoli.

— Nie! — odkrzyknęła.

— Żartujesz!

— Ehe!

Więc znowu pozostał sam jeden. — Hej, mocny Boże! — Z krzepą swoją i swoją ochotą do pracy nie umiał być długo bezczynny. Zabrał się do ociosywania i obrabiania pni na belki. Pracował tak aż do wieczora, potem wydoił kozy i udał się na spoczynek.

'liälÜ'&iL

Pusto i głucho było teraz w gammie, cisza niesamowita wiała z każdego kąta. Kołowrotek jednak i gremple stały na swojem miejscu, a perły, schowane w woreczku, wisiały na ścianie. Inger pozostawiła wszystko. Izak przecież był tak nieskończenie głupi, że w jasną noc letnią bał się ciemnicy i co chwila widział jakieś cienie, czające się w oknie. Gdy około godziny drugiej zaświtało, odetchnął, wstał i zjadł śniadanie. Ugotował olbrzymią misę kaszy, aby starczyło na cały dzień. Do wieczora uprawił nowy kawał ziemi pod ziemniaki.

Przez trzy dni zrzędu obrabiał kolejno pnie i uprawiał ziemię; nazajutrz Inger zapewne powróci. Pomyślał, że byłoby nieźle, gdyby na jej przyjęcie nałowił trochę ryb. Idąc jednak do rzeki drogą prostą, mógłby się z nią spotkać; dla tego nadłożył drogi i poszedł bocznemi wertepami. Tym sposobem dotarł w nieznane sobie dotychczas strony gór. Były tam skały szare i brunatny piarg, bardzo ciężkie kamienie, zawierające może ołów, może i miedź, a może srebro i złoto. On się na tern nie znał, i dlategobyło mu to obojętne. Dotarł do rzeki; ryby szły dobrze na przynętę, nałowił znowu sporą ilość łosiostrągów i pstrągów, tak że Inger na-pewno się zdziwi. Wracając nad ranem tą samą drogą boczną, zabrał ze sobą z piargu kilka kamieni brunatnych z granatowemi plamami, i bardzo ciężkich.

Inger nie wróciła jeszcze. Czwarty dzień już mijał. Doił kozy, jak ongi czasu zupełnej samotności, gdy nie miał nikogo do pomocy. Następnie znosił w pobliże gammy wielkie stosy kamieni, przydatnych do murowania. Zaprawdę, wielkie były jego zamysły.

Piątego wieczoru kładł się na spoczynek z cichą goryczą; ale wszakże kołowrotek i gremple stały na

swojem miejscu!... Ta sama pustka w chałupie i ciszaf Godziny wlokły się, ach, jak się wlokły. Usłyszawszy nareszcie zzewnątrz coś jakby szelest kroków, pomyślał*, że to przywidzenie. — Hej, mocny Boże! — powiedział w swem rozgoryczeniu, a słów takich Izak nie wypo*-wiadał na wiatr, kroków na dworze, a po chwili ujrzał w oknie przesuwający się cień; coby nie było, ale to coś miało rogi, dalibóg! Zerwał się i wypadł z chałupy, i wtedy ujrzał coś niezwykłego! — Bóg albo-li bies! — warknął, a czegoś podobnego Izak nie wymawiał nigdy bez powodu. Ujrzał krowę, Inger i krowę, znikające w obórce.

Teraz usłyszał ponownie stukot

Gdyby nie był usłyszał Inger rozmawiającej 7 krową głosem przyciszonym, nie byłby dowierzał własnym oczom. Ale on słyszał, widział i słyszał, i tejże chwili zrodziło się w nim całkiem złe przeczucie: „Mocny Boże!“ Dzielna, ho ho, djabelska baba, ale co za wiele, to za wiele. Kołowrotek i gremple, to jeszcze, perły, chociaż nadzwyczajne, i to jeszcze. Ale krowa, może zabłąkana gdzie na drodze, może zabrana z cudzej łąki, krowa, której poszukiwać będzie prawy jej właściciel.

Inger, wychodząc z obórki, rzekła z chełpliwym uśmiechem:

— Przyprowadziłam sobie moją krowę!

— Hm, — odpowiedział Izak.

— Spóźniłam się, marudziła w górach; cielna.

— Przyprowadziłaś więc krowę?

— Jak widzisz, — odparła, a tak się przy tern puszyła, o, jak się puszyła. — A może myślisz, że cię obełguję? — dodała.

Izak obawiał się czegoś najgorszego, ale trzymał się na wodzy, powiedział tylko: — Chodź już i zjedz co*.

— Widziałeś krowę ? Ładna ?

— Śliczna. Skąd ją masz ? — silił się na największą obojętność.

— Wabi się Złotoroga. A do czego wznosisz ten mur ? Ty się jeszcze kiedy na śmierć zaharujesz, zobaczysz. No, chodźże i zobacz krowę!

Wyszli, Izak był w gatkach, ale to głupstwo. Przyjrzeli się krowie dokładnie ze wszystkich stron: łeb, wymiona, grzbiet, lędźwie; łaciata, dobrze zbudowana.

Izak wtrącił ostrożnie: — Na ile lat ją liczysz?

— Na ile? Jest akurat w czwartym roku. Sama ją wychowałam i wszyscy mówili, że to najlepsza krowa, jaką zdarzyło się im widzieć. A będziemy mieli dla niej paszę ?

Izak zaczął wierzyć w to, w co wierzyć pragnął i oświadczył: — O paszę nie będzie kłopotu.

Potem weszli do izby, najedli się i napili i udali się na spoczynek. Ale długo jeszcze rozmawiali o wiel-kiem tern zdarzeniu, o krowie.

— Powiedz, czy nie ładna krowa? Teraz będzie miała już drugie cielę. Wabi się Złotoroga. Izak, ty śpisz!

— Nie.

— I pomyśl, poznała mnie odrazu i szła wczoraj za mną, niby jagniątko. W górach odpoczywaliśmy trochę.

— Aha.

na

— Ale na lato będziemy musieli ją pastwisku przywiązać, inaczej zemknie, bo krowa jest krową.

— A gdzie była przedtem? — zapytał nareszcie

Izak.

— U moich krewnych, oni się nią opiekowali. Nie chcieli jej wydać, a dzieci aż się pobeczały, gdy ją zabierałam.

Możliwe to, aby Inger kłamała tak bez zachłyśnięcia? Mówiła oczywiście prawdę, krowa była jej własnością. Teraz było u nich naprawdę wspaniale, maluczko, a nie zabraknie im już niczego! O, ta Inger, kochał ją i ona jego kochała, poprzestawali na małem, żyli jak za czasów łyżki drewnianej i czuli się dobrze. No, czas spać! pomyśleli. I spali. O brzasku zbudzili się do dalszej pracy; różne tam były sprawy, nad któremi trzeba się było namozolić, a jakże, walki i radości, zwyczajnie jak w życiu.

Na ten przykład sprawa z belkami. Czy ma spróbować je stawiać? Hoho, Izak, będąc we wsi, dobrze się rozglądał i wymyślił sobie potrzebną strukturę, on to potrafi. A czy nie było to poprostu konieczne ? Przybyły przecież owce, przybyła krowa, kozy się rozmnożyły i rozmnażają się coraz więcej. Słowem, inwentarz rozsadzał pojemność gammy, trzeba było wynaleźć na to radę. Najlepiej zabrać się do tego zaraz, póki ziemniaki kwitną i sianożęcie jeszcze nie rozpoczęte; kiedy niekiedy będzie musiała i Inger się przyłożyć.

W nocy Izak budzi się i wstaje. Inger śpi, po swej wędrówce śpi snem kamiennym. Kroczy znowu do obórki. Nie prawi krowie obrzydnych pochlebstw, ale klepie ją po przyjacielsku i bada na nowo z wszystkich stron, czy nie znajdzie jakiego znaku, któryby wskazywał na obcego właściciela. Ale znaku nie znajduje, przeto odchodzi z lżejszem sercem.

Tam leży budulec. Układa belki na mur w czworoboki, duży czworobok dla izby, mały czworobok dla

Błogosławieństwo Ziemi.

komory. Była to ciężka praca, a tak go pochłonęła, że stracił rachubę czasu. Z otworu w dachu gammy ukazał się dymek, Inger stanęła na progu, oznajmiając, że śniadanie gotowe. — Nad czem tam znowu grzebiesz? — zapytała.

— Wstałaś już? — odparł Izak.

Patrzcie tylko, jaką Izak otacza się tajemniczością. Ale bardzo mu to schlebiało, że się dopytywała, że wzbudził w niej ciekawość, że zabił jej klina swym zamysłem. Najadłszy się, pozostał w gammie dość długo, właściwie bez powodu. Na co czekał ?

— Hej, ja tu siedzę, a tam czeka mnie wielka robota — odezwał się wkońcu, zabierając się ku wyjściu.

— Czy budujesz dom ? — zapytała. — Nie możesz-że odpowiedzieć?

Odpowiedział, ale z łaski; czuł się nadzwyczaj wielki, wszakże budował dom i był głową wszystkiego, więc odpowiedział: — Toć widzisz, że buduję.

— Tak. No, no!

— Czy mogę inaczej ? — dodał. — Przyprowadziłaś przecie krowę, więc potrzebna dla niej obora.

Biedna Inger, nie była ona tak mądra, jak on, Izak, pan i władca. Nie znała go jeszcze, nie rozumiała jeszcze jego sposobu wyrażania myśli, dlatego zapytała :

— Ale chyba nie będziesz budował obory?

— Hm, — odparł.

— Ty mnie pewnikiem wystrychnąć chcesz na dudka; przecie o wiele lepiejby było, gdybyś dom zbudował.

— Hm, tak myslisz ? — odpowiedział, i zrobił przytem rozmyślnie tak głupią minę, jak gdyby teraz dopiero zaczęło mu w głowie świtać.

— No tak, wtedy gammę możnaby zmienić na oborę.

Namyślał się, rozważał, a potem przyznał: — Dalibóg, tak będzie najlepiej!

— A widzisz — powiedziała Inger triumfująco —, ja także mam swój rozum.

— Tak. A jakby to było z. komorą obok izby?

— Z komorą? Tożby wtedy było u nas jak u wielkich państwa. Tak, gdyby nam się to udało...

I udało się im. Wycinał fugi; wiązał belki w czworoboki a jednocześnie zbudował z odpowiednich kamieni palenisko. Ale to ostatnie nie udało się mu i był z siebie bardzo niezadowolony. Gdy nastał czas sianożęcia, musiał opuścić budowlę, aby wykosić trawę na hali; poczem w olbrzymich snopach znosił siano do domu.

Pewnego dnia dżdżystego oznajmił Izak, że musi zejść na dół do wsi.

— Poco tam ? — zapytała Inger.

— Nie wiem jeszcze dokładnie, — odparł. Poszedł. Był nieobecny przez całe dwa dni; nareszcie wrócił, dźwigając na plecach duży piec żelazny.

— Ty już nic a nic o siebie nie dbasz, — powiedziała Inger. Izak zerwał teraz palenisko, szpecące nowy dom, a na jego miejscu ustawił piec. — Nie wszyscy mogą poszczycić się takim piecem, a my możemy! — powiedziała Inger.

Sianokosy szły swoim trybem, Izak w dalszym ciągu znosił siano, znosił niestrudzenie. Budową domu mógł był zajmować się już tylko dorywczo, w dni deszczowe; stąd budowa postępowała żółwim krokiem, tak, że w sierpniu, po sprzątnięciu wszelkiego siana pod wysadą skalną, miał dom wykończony dopiero w połowie.

We wrześniu rzekł Izakdo Inger: — Tak dalej nie pójdzie; myślę, że będziesz musiała zejść do wsi i sprowadzić mi jakiego człowieka do pomocy.

Inger trapiła wprawdzie w ostatnim czasie nieznośna dychawica, a nadto nie mogła się już tak żwawo poruszać, ale mimo to ochoczo przygotowała się do drogi.

Tymczasem jednak Izak rozmyślił się, stał się znowu butny i postanowił obejść się bez cudzej pomocy. — Właściwie niewarto ludzi z tego powodu fatygować, już tam jakoś sam sobie poradzę.

— Nie, to za wiele na ciebie jednego,—zaprotestowała Inger.

— Zobaczysz, pomóż mi tylko trochę przy wciąganiu belek.

W październiku Inger oświadczyła: — Już nie mogę!

Bardzo niedobrze. Więźbę dachu należało zbudować jak najprędzej, aby pokrycie budynku wykończyć, zanim nastaną deszcze jesienne. A tu już gwałt. Co się stało z Inger ? Chyba nie chora ?

Od czasu do czasu zajmowała się jeszcze wyrobem sera koziego, poza tern jednak nie zabierała się do innej roboty, z wyjątkiem przeprowadzenia krowy na pastwisku, z miejsca na miejsce, kilka razy dziennie.

— Gdy znowu kiedy pójdziesz do wsi, pamiętaj, przynieść mi duży kosz albo skrzynkę, albo coś w tym rodzaju.

zapytał Izak.

— Do czego ci to ?

— Potrzebuję, — odpowiedziała krótko.

Izak wciągał jęty na powrozach, a Inger podpierała je jedną ręką; zda się, że pomaga już samą swoją obecnością. Robota postępowała jednak powoli; dach nie był przecież zbytnio wysoki, ale belki, jak na ten mały domek, były potwornie wielkie i grube.

Pogoda jesienna dopisała jako tako; Inger wykopała sama jedna wszystkie ziemniaki, a Izak wykończył dach, zanim rozpadało się na dobre. Kozy sprowadzano już na noc do chałupy, ale i to uszło, wszystko uszło. Nie było powodu do narzekań. Izak przygotował się znowu do jednej ze swych zwykłych wycieczek do wsi.

— A przynieś mi duży kosz albo skrzynię, — przypomniała Inger, a brzmiało to jak prośba pokorna.

— Zamówiłem sobie kilka okien z szybami, muszę je przynieść, — odparł Izak. — I parę drzwi pomalowanych także zamówiłem, — dodał po namyśle.

— Ano, w takim razie z koszem trzeba się wstrzymać.

— Do czego potrzebny ci kosz ?

— Do czego? Nie masz to oczu?

Głęboko zamyślony udał się Izak w swoją drogę, a wróciwszy po dwóch dniach, przyniósł nie tylko okna, drzwi do izby i drzwi dó komory, ałe nadto miał na piersiach przytroczoną skrzynię dla Inger, a w skrzyni różne prowjanty.

Inger powiedziała: — Ty się którego dnia po-dźwigasz na Amen!

—> Hoho, zaraz na Amen!

Było to czemś tak nieprawdopodobnem, aby Izak podźwigać się miał ,,na Amen“, że co prędzej wyjął z swej kieszeni butelkę z lekarstwem, z naftą, i upomniał Inger, aby rzetelnie z niej pociągała, to napewno wyzdrowieje. Ot, i miał nareszcie okna i drzwi pomalowane, któremi mógł był fanfaro-nować; zaraz też zabrał się do ich wprawienia. Ach, te małe drzwi, używane już, ale jakże ślicznie pomalowane na biało i czerwono; zdobiły one izbę, niby obrazki na ścianie.

Zasię wprowadzili się do nowej chaty, a inwentarz rozmieścili teraz w całej gammie. Maciorkę z jagniętami ulokowali przy krowie, aby miała weselej.

Wiele już zdziałali ludzie na Pustkowiu, nad podziw wiele.

III.

Póki ziemia była rozmiękła, dobywał Izak kamienie i karcze, w celu otrzymania nowego pola pod zasiewy na rok następny. A gdy ziemię ściął mróz, chodził do boru i ścinał wielkie masy drzew na sążnie.

— Do czego ci tyle drewna ? — mogła Inger śmiało

zapytać.

— Tego jeszcze dokładnie nie wiem, — odpowiedział Izak, ale on wiedział, wiedział doskonale. Pra

stary, ponury dziewiczy las nie będzie już teraz dotykał tak bezpośrednio do domu, a tern samem rozszerzy się pastwisko; niezależnie od tego będzie miał drewno, które w jakiś sposób dostawi w ciągu zimy do wsi i rozsprzeda między ludzi. Drzewo opałowe zimą, ho, ho! Izak był przekonany, że to myśl bardzo szczęśliwa i dłatego gorliwie ścinał drzewa, rozrąbywał je i układał w sążnie. Inger przychodziła do niego często i przyglądała się jego robocie; on wprawdzie zachowywał się wobec tych odwiedzin całkiem obojętnie, jak gdyby mu na nich wcale nie zależało, ona jednak wyczuwała instynktownie, że odwiedzinami swemi sprawia mu przyjemność.

Czasami zamieniali ze sobą przy tej sposobności słowa osobliwe.

— Nie masz to nic innego do roboty jak tu przybiegać i przeziębiać się ? — mówił Izak.

— Mnie nie zimno, ale ty od tej roboty jeszcze się lozchorujesz, — odpowiadała Inger.

— Przyodziej się zaraz w moją kurtkę, która tam

leży.

— Jeszcze czego, przecież nie mogę tu siedzieć, skoro Złotoroga właśnie się cieli.

— Aha, Złotoroga się cieli?

— Nie wiedziałeś o tern? Czy będziemy cielę chować, jak myślisz ?

— Nie wiem, zrób tak, jak zechcesz.

— Tyle wiem, że go nie zjemy. Inaczej mielibyśmy wciąż jedną tylko krowę.

— Toć wiem, że nie chciałabyś, abyśmy cielę zjedli, — powiedział Izak.

Ach, ci samotnicy, tak nieokrzesani i tak bardzo ulegli swym popędom, ale jakże dobrzy względem siebie nawzajem, względem bydła i względem Matki Ziemi!

Złotoroga ocieliła się. Był to na Pustkowiu dzień wielki, wielka radość i szczęście wielkie. Złotorogiej dano sporą porcję pożywnej zupy z mąki, a Izak rzekł: — Nie szczędź mąki! — jakkolwiek z trudem ją przy-dźwigał na swych barkach. Leżało tam więc cielę śliczne, prawdziwa piękność z świata cielęcego; było różowe, oszołomione jeszcze cudem, jaki dopiero co przebyło. Po kilku latach i ono zostanie matką.

— O, to będzie wspaniała krowa, — powiedziała Inger, — nie wiem wcale, jak ją nazwać. — Inger była nieco dziecinna i w takich sprawach brakło jej pomysłowości.

— Jak ją nazwać ? Srebrnoroga, — odparł Izak.

Spadł pierwszy śnieg, a gdy tylko śnieg się ostał i utrwalił, Izak; powędrował na dół do wsi. Jak zwykle, tak i tym razem osłonił się tajemniczością i zamysłów

swych przöd Inger nie wyjawił. Wrócił ze wsi — o dziwo! — z koniem i saniami.

— Kiepskie żarty, tego konia nie zabrałeś chyba komu ? — wykrzyknęła Inger.

— Zabrałem!

— Chciałam powiedzieć, że go nie znalazłeś?

Ach, gdybyż Izak mógł był teraz powiedzieć: to mój koń, nasz koń! Lecz on wypożyczył go tylko, aby sążnie zwieźć do ludzi dolskich.

Zwoził Izak drzewo do wsi i wzamian za nie przywoził wszelkiego rodzaju wiktuały i mąkę i śledzie. Pewnego zaś razu przywiózł na saniach młodego byczka; we wsi brakło paszy, więc kupił go za bezcen. Był chudy i włochaty i słabo buczał, ale przy odpowiedniej pielęgnacji wyliże się rychło,, miał przecie dopiero dwa lata.

Inger orzekła: — Ależ ty, jak widzę, o wszyst-kiem myślisz i sprowadzasz tu wszystko!

Tak, Izak. wszystko sprowadzał; przywiózł dyle i tarcice wzamian za drzewo opałowe, przywiózł toczydło, żegadło, narzędzia ciesielskie, wszystko wzamian za drzewo sążniowe. Inger rosła na widok tego bogactwa i powtarzała za każdym razem: — Co jeszcze przywieziesz ? Mamy już byczka i wszystko, o czem się tylko zamarzy!

A pewnego dnia oświadczył Izak: — Nie, już nic więcej nie przywiozę.

Mieli teraz dosyć na długi czas i byli ludźmi zamożnymi. Co też Izak przed się weźmie znowu na wiosnę ? Setki razy krocząc za obładowanemi saniami, myślał, myślał i wymyślił. A więc postanowił karczować halę w dalszym ciągu, uprawiać glebę, ścinać drzewo sążniowe, aby wyschło przez lato i aby dwa

‘25

razy tyle przygotować go dla wsi na przyszłą zimę. Kalkulacja była dobra, bez najmniejszego zarzutu. I setki razy myślał Izak równocześnie o czemś innem, mianowicie o Złotorogiej. Skąd przyszła, czyją była własnością? Täkiej, jak Inger, szukać choćby ze świecą, o, szalona to była dziewka, i pragnęła tego wszystkiego, czego on pragnął i na tern poprzestawała. Ale pewnego pięknego ranka mógłby kto niespodzianie przyjść, upomnieć się o Zlotorogą i uprowadzić ją na powrózku. I jeszcze coś o wiele gorszego mogłoby z tego wyniknąć. „Chyba konia nie zabrałeś ani nie znalazłeś?“ — powiedziała wtedy Inger. Taka była jej pierwsza myśl, czyli że nie można jej tak bardzo dowierzać. Co tedy ma czynić ? Nad tern rozmyślał. Czy nie nabył byczka dla Złotorogiej, krowy, kto wie, może skradzionej ?

Teraz trzeba było konia oddać. Szkoda, bo koń zaokrąglił się i bardzo się do nich przywiązał.

— Ano toć nie próżnował, dosyć nim przecie ujeżdżałeś, — pocieszała Inger.

— Ale na wiosnę znowu będzie mi potrzebny, i to bardzo! — odparł Izak.

Pewnego poranku o świcie wyruszył z swym ostatnim ładunkiem drewna i pozostał poza domem całe dwa dni. Powrócił nareszcie, pieszo; tuż przed chałupą jednäk usłyszał coś osobliwego. Co to takiego ? Zatrzymał się pod drzwiami i nasłuchiwał. Płacz dziecka — hej, mocny Boże! Nic innego, jeno płacz dziecka. Ale było to okropne i dziwne zarazem; czemu Inger nic mu o tern nie powiedziała ?

Wszedł i spojrzał najpierw na skrzynię, której Inger tyle razy sie dopraszała, a którą przyniósł na swych piersiach! Wisiała oto na dwóch powrozach,

przyczepionych do kalenicy i tworzyła kołyskę i huśtawkę zarazem. Inger krzątała się półubrana, ba, ona przy tern wszystkiem nawet krowę wydoiła i kozy!

Gdy dziecko przycichło, zapytał Izak: — To już ze wszystkiem się uporałaś?

— Tak, już po wszystkiem.

— Aha.

— Przyszło wieczorem, kiedyś odjechał.

— Aha.

— Miałam jeno trochę roboty z zawieszeniem skrzyni, bo poza tern miałam wszystko już przygotowane, tern się jednak nadwyrężyłam i zaraz potem zrobiło mi się słabo.

— Czemuś mi przedtem o tern nie powiedziała ?

— A czyż ja mogłam przewidzieć, kiedy to nastąpi ? Jest chłopak.

— Aha, chłopak-

— I gdybym tylko wiedziała, jakie mu dać imię! — powiedziała Inger.

Pozwoliła mu spojrzeć na dziecko; czerwony, mały, okrągły buziaczek, bez wargi zajęczej, z dużą czupryną na główce. Śliczny chłopaczek. Izak czuł, że dzieją się z nim dziwne rzeczy, było mu dziwnie miękko koło serca i uczuł się naprawdę słaby. Siłacz stanął w obliczu cudu; niegdyś w świętej tajemnicy poczęty, ukazał się w życiu z małą twarzyczką jak gdyby symbol. Dni i lata wykują z cudu tego człowieka.

— Siadaj i jedz, — powiedziała Inger...

Izak ścina drzewa i układa w sążnie. Robota postępuje teraz o wiele składniej, niż przedtem. Posiada piłę. Piłował polana, a stosy- drewna rosły coraz więcej w dwóch coraz to wydłużających się rzędach. Inger

więcej teraz uwiązana w domu, nie może odwiedzać męża przy robocie, za to Izak zagląda do niej często w ciągu dnia. Taki człeczek w skrzyni, to rzecz doprawdy śmieszna! Izakowi nie przyszło oczywiście na myśl, aby się nim zajmować; taki malec, niech tam sobie leży! Ale przecież był człowiekiem, więc płaczu dziecka nie umiał słuchać bez współczucia; taki cichy, bezradny głosik!

— Daj pokój, nie chwytaj go! — broniła Inger. — Masz napewno żywicą powalane ręce!

— Żywicą powalane ręce? Zbzikowałaś! Daj mi chłopaka, ukołyszę go!

— Nie potrzeba, zaiaz się uspokoi...

W maju zawitała u samotnych osadników obca kobieta z tamtej strony gór; jest krewniaczką Inger i znajduje miłe przyjęcie. Powiedziała na wstępie: — Przyszłam zobaczyć tylko, jak się miewa Złotoroga, odkąd ją od nas zabrano!

— O ciebie, okruszyno, nikt się nie zapyta, — szepnęła Inger żałośnie.

— Ach on — dyć widzę, jak się miewa. Okazały chłopak, widzę to! No patrzajcie, — gdyby mi kto przed rokiem powiedział, że ciebie tu spotkam, z mężem, dzieckiem, domem i tern wszystkiem!

— Nie mów o mnie, szkoda słów. Ale tam jest ten, który mnie wziął taką, jaką byłam!

— Jesteście po ślubie ? Aha, jeszcze nie po ślubie ?

— Ale urządzimy to razem z chrzcinami dziecka, — odparła Inger. — Właściwie to myśmy już przedtem chcieli wziąć ślub, ale jakoś się nie składało. Izak* co ty na to ?

— Tak, weźmie się ślub — to się wie.

— Olino, czy po sianokosach nie mogłabyś przyjść do nas i zaopiekować się inwentarzem podczas naszej nieobecności ? —- zapytała Inger.

A jakże, przyjdzie na pewno.

— Wynagrodzimy cię zato.

O, co do tego jest spokojna. — Jak widzę, będziećic znowu budowali. Co będziecie budowali ? Nie macie to już dosyć ?

Inger potrząsnęła głową: — Ja tam nie wiem, zapytaj jego.

— Co ja buduję? — odparł Izak. — Nie warto gadać. Małą szopę, może się kiedy przyda. Ale pytałaś się o Złotorogą, chcesz ją zobaczyć?

Idą do obory i prezentują krowę i cielę. Ach, co za piękny okaz byczka, gość kiwa głową z uznaniem dla inwentarza i obory, i oświadcza, że wszystko znajduje w najprzedniejszym stanie, a dla czystości i porządku niema dość słów uznania. — Hoho, ja to wiem najlepiej, Inger umie się z bydełkiem obchodzić, hoho, — powiedziała krewna.

Izak zapytał: — Hm, to Złotorogą stała przedtem

u ciebie ?

— Aha, od cielęcia! Właściwie nie u mnie, tylko u mego syna, ale to jakby to samo. Tak, matkę jej mamy dziś jeszcze na naszej oborze!

Tak przyjemnej wiadomości nie słyszał Izak od-dawna. Kamień spadł mu z serca. Złotorogą była teraz już naprawdę krową jego i Inger. Bo prawdę mówiąc, długo się z tego powodu biedził i wymyślił sobie żałośliwy ze swej niepewności wybieg: aby na jesieni Złotorogą zabić, sierść ze skóry zeskrobać, rogi w ziemi zakopać i zatrzeć tym sposobem wszelkie po niej ślady. Teraz okazało się to wszystko niepotrzebne.

I nagle stał się z Inger tak dumny, że aż go rozpierało; musiał gadać: — Czysto tu, mówisz? Hej, drugiej takiej, jak Inger, nie znajdziesz na świecie. Sam Bóg mi ją zesłał, taką bogaczkę!

— Pewnie, pewnie, nie inaczej! — przyznała kre-wniaczka.

Kobieta z tamtej strony gór, osoba miła, wygadana i rozumna, imieniem Olina, pozostała oto kilka dni u nich i sypiała w komorze. Odchodząc, otrzymała od Inger trochę wełny, którą jednak, obojętne z jakiego powodu, ukryła przed Izakiem.

Dziecko, Izak i Inger — wszystko znowu po dawnemu, codzienna robota, wiele drobnych i dużych radości. Złotoroga dawała dużo mleka, kozy miały koźlęta i dawały również dużo mleka. Inger wyrabiała sery białe i czerwone. Zamyślała wyrobić tyle serów, aby wystarczyły na kupno krosien. O, ta Inger, ona i tkać umie!

Izak zaś budował szopę, i on miał swoje zamysły. Nową przybudówkę połączył z gammą przy pomocy podwójnej ściany z desek, wstawił tam dczwi i zgrabne małe okienko o czterech szybach; następnie — zanim ziemia odtaje i będzie mógł torf dobywać — pokrył ją dachem tymczasowym z kory brzozowej.

Zrobił tylko to, co najniezbędniejsze, ściany dał nieoheblowane, podłogi nie wyłożył deskami, jedno tylko miejsce wymurował jakby dla konia i zbudował żłób.

Zanim słońce przegrzało należycie wzgórza i pagórki, tak że dach szopy można było obrzucić torfem, miało się już pod koniec maja; i teraz oto przybudówka była całkiem gotowa. Następnie pewnego ranka Izak spożył śniadanie, które starczyłoby dla trzech, spa-

kował dużo żywności, motykę i szpadel wziął na ramię-i powędrował na dół do wsi.

— Mógłbyś też przynieść ze cztery łokcie cycu ? — krzyknęła za nim Inger.

— Do czego ci to? — odkrzyknął Izak i szedł dalej.

Wyglądało to tak, jak gdyby opuszczał ją na zawsze. Inger dzień przy dniu spoglądała na niebo, patrzała jaka pogoda, skąd wiatr wieje, nocą wychodziła z chaty i nasłuchiwała; myślała nawet o tern, by wziąć dziecko na rękę i pogonić za Izakiem... Nareszcie! Nareszcie wrócił! Z koniem i wozem! — Hoho! — wykrzykiwał Izak tuż przed domem i jakkolwiek konisko stało spokojnie jak baran, rżąc na widok znanej sobie chałupy, mimo to Izak, wrzasnął:

—    Wyłaź-no co tchu i potrzymaj mi konia!

Inger wyszła. — Co to takiego ? — wykrzyknęła.

—    Udało ci się znowu go wypożyczyć ? Gdzieś bywał tak długo ? Dziś siódmy dzień.

— Gdzie miałem być ? Toć w wielu miejscach musiałem drogę wyrąbywać, aby z moim wozem przejechać. Mówiłem ci, potrzymaj trochę konia!

— Z twoim wozem ? Chyba go nie kupiłeś ?

Izak milczał, niemota aż go rozdymała. Zabrał się do wyładowania wozu: pług i brona, gwoździe, pro-wjanty, nowa łopata, worek z ziarnem do siewu.

— Jakże się dzieciak miewa ? — zapytał.

— Dobrze. Ale powiedzże, czy wóz naprawdę kupiłeś ? A o krosnach nie pamiętałeś, co ? — żartowała, uszczęśliwiona z jego powrotu.

Izak znowu milczał, miał dosyć z sobą roboty. Rozważał i rozglądał się dokoła, gdzieby ułożyć przywiezione towary i sprzęty. Nie było wcale tak łatwo

znaleźć na podwórzu miejsce odpowiednie dla wszystkiego. Inger nie doczekawszy się odpowiedzi, zaniechała dalszych pytań i gwarzyła już tylko do konia. Wtedy Izak przemówił: — A bo to widziałaś kiedy gospodarstwo bez konia i wozu, bez pługa, brony i wszystkiego, co do tego należy ? A skoro chcesz wiedzieć, to ci powiem, że kupiłem konia i wóz i wszystko, co przywiozłem.

Wtedy Inger zabrakło słów, potrząsnęła tylko głową i powiedziała: — Widział to świat!?

Teraz dopiero Izak nabrał rozmachu: za Złotorogą zapłacił iście po królewsku, bo proszę •— koniem! A krzepę miał; pług uchwycił jedną ręką i zaniósł go pod sam mur chałupy. Taki to był mocarz! A potem zaniósł do szopy bronę, rydel, nowe widły, wszystkie te drogocenne narzędzia rolnicze, klejnoty, które był kupił. Wspaniałe wyposażenie gospodarstwa, teraz nic już nie brakło!

A na krosna starczy również, — powiedział, — naturalnie, jeżeli będę zdrów. Tu jest cyc, nie mieli nic innego jak tylko ten granatowy perkalik. Był niewyczerpany. Tak było zawsze, gdy wracał

— Hm.

ze wsi.

— Szkoda, że Olina nie zobaczyła tego wszystkiego, — odezwała się Inger.

Na ten dowód chełpliwości Inger uśmiechnął się pogardliwie. Chociaż tak po prawdzie nie byłby miał nic przeciw temu, gdyby Olina wspaniałości te była ujrzała.

Dziecko zapłakało.

— Biegnij do chłopaka, szkapa już spokojna! Wyprzągł konia i zaprowadził do szopy, tam go umieścił. Dał mu obroku, ochędożył starannie i okle-

pywał pieszczotliwie. Ile jest dłużny za konia i wóz ? Wszystko, wielką, bardzo wielką kwotę, ale on ją szybko spłaci, zaraz po żniwach. Ma już sporo drewna w sążniach, posiada z zeszłego roku wysuszoną korę brzozową a wreszcie i kilka porządnych belek. Ale sprawa nie była łatwa. Gdy minął pierwszy impet i ostygł nieco zadzierżysty animusz, coraz częściej przychodziły chwile gorzkie, chwile lęku i czarnej troski. Zależało teraz wszystko od lata i jesieni!

Dni schodziły na coraz zwiększającej się robocie w polu. Coraz nowe połacie ziemi oczyszczał z pniaków i kamieni, przeorywał je, mierzwił, orał, okopywał, rozkruszał bryły rękami i piętami; słowem — wszędzie i na każdym kroku był to rolnik pilny i przezorny. Pola jego były niby stół gładkie i równe i pulchne. Następnie przeczekał dni kilka, a gdy się na deszcz zaniosło, rzucił siew żyta.

Przodkowie jego siali zapewne żyto od wielu setek lat! Była to praca, dokonywana w skupieniu podniosłem w wieczór cichy, łagodny, najchętniej, gdy mży lekki kapuśniaczek i ile możności w porze ciągu dzikich gęsi. Ziemniak, to roślina nowoczesna, pozbawiona wszelkiego tajemniczego uroku obrzędowości wszelakiej. Sadzeniem ich mogły się zajmować kobiety i dzieci, znakomity produkt żywnościowy, powieziony z obcych krajów, ale tylko z rodziny okopowych. Inna rzecz — żyto! Żyto to chleb, żyto lub nie żyto, to życie lub nieżycie, śmierć. Izak z gołą głową i imieniem Chrystusa na ustach wyszedł na pola i siał; był ogromny i niezdarny jak pniak, do którego przyczepiono dwa ludzkie ramiona, ale w piersiach jego biło serce dziecka. Rzucał ziarno w nabożnem skupieniu, w pogodnej pokorze ducha, spełniał jakoby obrzęd mistyczny, religijny,

Patrzajcie, oto ziarno wschodzi i zamienia się w kłos, obfitujący w ziarn wiele, bardzo wiele, i tak dzieje się na całej ziemi, wszędzie, gdzie ziarno sieją. Na Wschodzie i w Ameryce i w Gusbranddalu — ach, jakże wielką jest ziemia, a jakże maleńkie było pole, obsiewane przez Izaka! Ale ono stanowiło ośrodek wszystkiego. Z dłoni Izaka padało ziarno w ziemię. Niebo zachmurzone jak-gdyby sprzyjało siewaczowi, zaniosło się na bardzo drobny kapuśniaczek.

IV.

Sianokosy ukończone, mijały dnie i tygodnie, a Oliny jak nie widać tak nie widać.

Izak miał już pola uprawione, przygotował dwie kosy i dwoje grabi do sianobrania, przygotował wóz do zwózki siana, przygotował płozy i to wszystko, co potrzebne do sań drewnianych na zimę. Nie próżnował. Przymocował nawet do ściany izdebnej dwie police, na których można było układać najróżniejsze przedmioty, a więc kupiony nareszcie kalendarz, więc mą-tewki i czerpaki i miski. Inger oświadczyła, że police bardzo się przydadzą.

Inger była wogóle z wszystkiego zadowolona. Patrzajcie, Złotoroga już nie bryka, nie ucieka, ustatkowała się docna i pasie się w boru w przykładnej zgodzie z cielęciem i byczkiem. Patrzajcie, kozy darzyły się tak, że ciężkie swe wymiona wlokły prawie po ziemi. Z granatowego perkaliku uszyła Inger dla dziecka długą sukienkę i czapeczkę; była to sukienka do chrztu, ale jaka, śliczności nieus+ające! A dziecko leżało ciche jak trusia i coraz ciekawiej rozglądało się po świecie. Był to już łebski chłopak i Izak nie srożył

Błogosławieństwo Ziemi.

się już przeciwko daniu mu na imię Elizeusz; niech tam! Sukienka miała powłokę na kilka łokci, i za każdy łokieć płacić musiała Inger z swych pieniędzy, ale nic to, chłopak był pierworodny.

— Teraz też pewnie pomyślisz o swych perłach, — zauważył Izak. — O, Inger myślała już o perłach, nie nadarmo przecie była matką. Na szyję chłopaka były za ciasne, więc ozdobi niemi przód czapeczki, tak będzie ładnie.

A Oliny jak nie widać tak nie widać.

Gdyby nie inwentarz, mogliby pójść i po trzech, czterech dniach wrócić z dzieckiem ochrzczonem. Igdyby nie sprawa ślubu, Inger mogłaby sama udać się w drogę.

— Nie możitaby ślubu odłożyć na inny czas? — zapytał Izak.

Ale Inger odparła: — Potrwa jeszcze z dziesięć do dwunastu lat, zanim Elizuś będzie mógł pozostać bez opieki i krowę i kozy doić.

Więc Izak musiał się wziąć na rozum. Prawdę mówiąc, cała ta sprawa była od samego początku trochę nie w porządku; ślub był właściwie tak samo konieczny jak chrzciny. I oto zapowiadała się susza, taka prawdziwa brzydka susza; jeżeli nie przyjdzie trochę deszczu, wypali się cały plon. Trudno, wszystko w ręku Boga. Izak zabierał się w drogę do wsi, aby wyszukać kogo na zastępstwo. Znowu więc kilka mil drogi.

Wszelkie te udręki jedynie z powodu ślubu i chrztu! Tak, tak, dużo małych i wielkich kłopotów mają ludzie wsiowi.

Nareszcie zjawiła się i Olina...

Więc ślub wzięty i Elizeuszek ochrzczony. Wszystko było w najlepszym porządku, nawet akt ślubu odbyli przed aktem chrztu, żeby dziecko było ślubne. Ale susza trwała, wypaliły się pólka żytnie, wypalały się łąki, i czemu to? Wszystko w ręku Boga! Izak kosił łąki, ale trawa była licha, mimo że ją na wiosnę zamierz wił. Kosił i kosił także i na dalej położonych halach, niestrudzenie kosił i zwoził siano z wszystkich stron, przecie miał konia i liczny inwentarz. W połowie lipca jednak musiał skosić i żyto, żyto na zieloną paszę, do czego innego nie było przydatne. Tak tedy cała nadzieja jeszcze tylko w ziemniakach.

Ziemniaki ? Czy to naprawdę tylko zbytkowna roślina zamorska, bez której można się obyć? O, ziemniaki, to roślina niezrównana; susza czy deszcze, ona rośnie. Na przekór pogodzie. Wytrzymuje dużo; opłaca się pięciokrotnie, byleby człowiek siako tako nią się zaopiekował. Patrzajcie, ziemniak nie posiada krwi winogron, ale posiada mięso kasztana, można go upiec i ugotować i wogóle użyć do wszystkiego. Człowiek może odczuwać brak chleba, gdy jednak ma ziemniaki, ma pożywienie. Ziemniaki można upiec w popiele i wieczerza gotowa, można je ugotować w wodzie i jest śniadanie. Mało potrzeba do nich dodatków. Wystarczy miska mleka, śledź wystarczy. Bogacze dobierają masła, biedota zadowala się szczyptą soli. Izak spożywał je jako potrawę odświętną z odrobiną śmietany z mleka Złotorogiej. Te ziemniaki pogardzane, a przecież błogosławione ...

Ale z ziemniakami mogło być też niedobrze.

Izak co chwila spozierał ku niebu.. Błękit nieba czysty, niezachmurzony. Niektórego wieczora zanosiło się na deszcz. Wtedy Izak wchodził do izby i mówił: — Jestem ciekaw, czy dziś się rozpada! — Ale mija kilka godzin — i nic, rozprysły się wszelkie nadzieje.

Susza trwała już siedm tygodni, upały coraz większe. Ziemniaki kwitły w tym czasie w całej pełni, kwitły niezwykle wprost i cudownie. Pola wyglądały zdała niby puchem śniegowym pokryte. Jak się to skończy ? Kalendarz nie daje żadnych co do tego wiadomości, wogóle dzisiejsze kalendarze są psa warte, dawniej bywały o wiele lepsze. Dziś znowu nadciągają chmury, więc Izak zwraca się do Inger: — Łaska Boża, dzisiejszej nocy będzie deszcz!

— Czy się na to zanosi ?

-— A no, i szkapa gryzie uździenicę.

Inger spogląda przez okno i powiada: — Ano, zobaczymy!

Spadło kilka kropel. Mijały godziny, poszli spać oboje, a gdy w nocy Izak, zbudziwszy się, wyszedł na dwór, niebo było rozpogodzone.

— Hej, mocny Boże! — westchnął Izak.

— Za to wyschną twoje ostatnie liście, — pocieszała Inger na swój sposób.

A jakże, Izak zgromadził także i sporo najprzedniejszego liścia. Była to cenna pasza, obchodził się z nią jak z sianem i nakrył ją w lesie korą brzozową. Niewiele liści tam jeszcze pozostało, przeto odpowiedział do głębi stroskany i zobojętniały: — Niech tam. wyschną, i tak ich sprzątać nie będę.

— Bajesz, — odparła Inger.

Nazajutrz liści nie sprzątnął, powiedział, więc nie sprzątnął. Niech sobie leży, do djaska, i niech zmoknie! Niech tam!

Z żałości wielkiej zdrętwiały siedział na progu domu i obojętnem zgoła okiem wodził po swej posiadłości. Oto rozciągały się tam pola ziemniaczane, kwitły po prostu warjacko i więdły. Co wobec tego znaczy pozostała tam kupka liści! Niech leży, niech się spali! O, ale Izak — kto go tam wie, w prostocie swego ducha żywił może jaką ukrytą chytrą myśl, może postępował tak z wyrachowania, próbując sprowokować niebo, teraz, przy zmianie miesiąca. Wieczorem znowu się zachmurzyło.

— Powinieneś był liście sprzątnąć, — zauważyła

Inger.

— Czemu ? — zapytał Izak, udając, że nie rozumie o co chodzi.

— Tak, tak, niby to nie wiesz, że może dziś przyjść

deszcz.

— Toć widzisz, że w tym roku deszczu wcale nie będzie .. .

Ale właśnie tej nocy zdawało się, że szyby poczerniały i że coś po nich trzaska i pluska.

Inger zbudziła się i rzekła: — Pada, patrz jeno

na okna!

Izak uśmiechnął się lekceważąco i odparł: — Pada ? Co ty pleciesz ? Przecie to nie deszcz.

— Ach, nie udawaj!

Izak udawał, nie inaczej. Siebie samego okłamywał. Deszcz bowiem lał jak z cebra; lecz ustał, gdy liście Izaka rzetelnie już przemokły. Niebo wypogodziło się znowu.

— A co, nie mówiłem, że nie będzie deszczu, — powtarzał Izak z zawziętością doprawdy grzeszną.

Ziemniakom ulewa ta niewiele pomogła. Dnie mijały, niebo pozostało czyste. Wtedy zabrał się Izak do budowy swych sani. Oddał się tej pracy całą duszą. Upokorzył się w swem sercu i heblował cierpliwie płozy i dyszle. — Hej, mocny Boże! — Dzień mijał za dniem, dziecko rozwijało się, Inger wyrabiała masło i ser, hej, przecież nie było znowu tak rozpaczliwie, jeden nieurodzaj nie złamie dzielnych mieszkańców Pustkowia. A zresztą — gdy minęło dziewięć tygodni, spadło z nieba prawdziwe złoto; padało bez przerwy dzień cały i całą noc, przez szesnaście godzin lało strumieniami, prawdziwe oberwanie chmur. Przed dwoma tygodniami byłby Izak napewno orzekł: — Zapóźno! —• Dziś jednak oświadczył: — Hej, zobaczysz, jak deszcz ten wygoi nasze grule.

—• O tak, — powiedziała Inger z otuchą,— wszystko będzie dobrze.

Od tego dnia miało się ku lepszemu. Deszcz padał codziennie, trawsko zazieleniło się na nowo, jakby zaczarowane, ziemniaki kwitły, a jakże, więcej niż poprzednio, i na łąkach rosły duże zielone jagody. I było to właściwie tak, jak miało być. Co jednak działo się pod krzami, niewiadomo; można było zajrzeć, ale Izakowi brakło odwagi. I oto któregoś dnia Inger poszła na pole, odgrzebała jeden kierz i znalazła dwadzieścia małych ziemniaków. — O, ta Inger, ona swą wargą zajęczą wciąż tylko pocieszać musi i dodawać otuchy! A jaki przytem miała głos okropny, był to raczej syk-świst otwartego nieco wentylu parowego, ale jej słowa pociechy były na Pustkowiu dobrodziejstwem. Była także pogodna i wesoła. — Mógłbyś też zrobić kiedy drugie łóżko, — rzekła do Izaka.

— Hm;

— Tak, ale to nic gwałtownego, — dodała.

Zabrali się do wybiórki ziemniaków i uporali się z tern, jak kazał zwyczaj, na św. Michała. Był to rok nie najgorszy i nie najlepszy, właściwie dobry; okazało się znowu, że ziemniaki wytrzymują wiele, na przekór wszelkiej pogodzie. Inna rzecz, gdy zaczęli liczyć do-

kładniej, to rok ten nie należał do dobrych, ani nawet do średnio dobrych, ale trudno było w tym roku tak dokładnie liczyć. Jakiś Lapończyk zatrzymał się pewnego dnia w swej wędrówce i dziwował się, że tak dużo sprzątnęli na Pustkowiu ziemniaków; po wsiach jest o wiele gorzej, powiedział.

Pozostało jeszcze kilka tygodni, Izak spieszył się z orką, aby wykończyć, zanim nastaną mrozy. Bydełko pasło się na łąkach i ściernisku i na brzegu lasu. Napawał się bliskością tych stworzeń i pobrzękiem ich kołatek. Wprawdzie odrywały go często od roboty: to byczek uderzał z pasją w kupki zebranego listowia, rozrzucając je dokoła, to znowu kozy się rozpierzchły, psociły to tu, to tam, właziły nawet na dach gammy.

Ot, zwykłe kłopoty, małe i duże kłopoty!

Któregoś dnia usłyszał Izak głośny krzyk. Inger, stojąc z dzieckiem na ręku, wskazywała na byczka i małą Srebrnorogą; awantura miłosna. Izak odrzuca motykę i biegnie co tchu, ale już zapóźno, stało się.

— A to ciota, rychło zaczyna, dopiero ma rok; pół roku za rychło, taka ciota, taka smarkula! — Izak pęd/i ją do obory, ale pewnikiem już zapóźno.

— Ano, — uspokajała Inger, — może i dobrze się stało, bo inaczej obie byłyby na jesieni cielne.

Ach, ta Inger, nie gizeszyła ona zbytnim rozumem, ale może jednak wiedziała, co czyni, wypuszczając nazajutrz Srebrnorogą wspólnie z byczkiem.

Nastała zima, Inger gremplowała wełnę i przędła, Izak na swych saniach zwoził do doliny sągi, olbrzymie ładunki wyschłego drewna. Spłacił wszystkie długi; koń i wóz, pług i brona, wszystko to należało teraz do niego, wyłącznie do niego. Kozi ser Inger zabrał również do wsi i wzamian za to przywiózł przędziwo, krosna, motowidło. Innym znów razem przywiózł mąkę i pro-wjanty, to znowu tarcice,gwoździe i żelaziwo, pewnego zaś dnia powrócił nawet z lampą.

— Jak Boga mojego, — zawołała Inger, — tyś chyba zwarjował! — Ałe ona oddawna już odgadła, że lampę przywiezie. Wieczorem zapalili ją i zdawało się im, że są w raju, a Elizuś przypuszczał z pewnością, że to słońce świeci.

— Popatrz-no, jak się dznvuje! — powiedział Izak. Odtąd Inger mogła już prząść wieczorami, przy świetle lampy.

Izak przywiózł płótna na koszule i nowe trzewiki dla Inger. Prosiła go o różne barwniki do barwienia wełny, i to przywiózł. Lecz któregoś dnia powrócił z prawdziwym zegarem! Wtedy zdawało się Inger, że z obłoków spadła, i tak ją zatkało, że przez długą chwilę nie mogła ni słowa wykrztusić.

Izak zawiesił zegar ostrożnie i nastawił wskazówki, potem go nakręcił. Zegar wybijał godziny. Dziecko pogoniło swemi ślepkami za niskiemi dźwiękami zegara, a potem spojrzało na matkę.

— Ehe, dziwisz się! — powiedziała i wzięła chłopaka na ręce. Była wzruszona. Wszelkie bowiem bogactwa na Pustkowiu były niczem w porównaniu z zegarem, który przez całą ponurą zimę i jasne lato bez przerwy posuwał swe wskazówki i wydzwaniał godziny.

Następnie odstawiono i sprzedano wszystkie zapasy drzewa. Izak chodził znowu do boru i znowu ścinał drzewo; z sążni tworzył długie ulice, miasto całe — zapasy na przyszłą zimę. Droga jego z domu do boru zwiększała się coraz bardziej, rozległa poręba była gotowa pod uprawę. Tymczasem miał dosyć ziemi, odtąd postanowił trzebić jedynie drzewa najstarsze* i chore z zaschniętemu wierzchołkami.

Oczywiście dawno już był się domyślił, dlaczego Inger wspominała o drugiem łóżku; tym razem nie będzie zwlekał, musi robotę przyspieszyć. Wróciwszy któregoś dnia z boru późnym wieczorem, znalazł się znowu po fakcie dokonanym: rodzina powiększyła się, znowu o chłopaka. Inger leżała w łóżku. O, ta Inger! Nie dalej jak rano wysyłała go do wsi, czyniła to nawet nieco natarczywie.

— Dobrzeby było, żeby szkapa się trochę przeszła, — powiedziała, — bo inaczej zastoi się.

— Na takie głupstwa nie mam czasu, — odparł Izak i poszedł do boru. Teraz zrozumiał, że chciała sio go pozbyć poprostu, ale czemu, z jakiego powodu? Przecież byłoby może właśnie dobrze, gdyby go w takiej chwili miała w pobliżu.

— Jak to być może, że ty nigdy tego nie przewidzisz ? — zapytał.

— Teraz musisz urządzić sobie osobne legowisko-i spać w komorze, — odparła.

Ale z tern legowiskiem sprawa nie była łatwa; była. potrzebna derka. Dotychczas mieli jedną, o drugiej nie może być mowy przed jesienią, kiedy to będzie można zarżnąć kilka skopów; ale skóra choćby z dwóch skopów nie starczy na derę. Kiepski czas nastał dla Izaka; nocami marzł. Próbował zagrzebać się w siano pod wy-sadą skalną, próbował spać w oborze. Był bezdomny. Na szczęście był już maj, potem już czerwiec, lipiec. . .

Rzecz doprawdy osobliwa, ile tu w tych trzech latach zrobiono: chatę ludzką, oborę, stajnię i tyle roli. A teraz, cóż tam znowu Izak budował? Nową szopę, spichlerz, przybudówkę przy chacie ? Aż grzmiało w chałupie, gdy wbijał gwoździe ośmiocalowe i wtedy Inger wychodziła raz po raz i prosiła o zmiłowanie dla dzieciaków.

— Aha, dzieciaki! Zabaw je tymczasem! Zaśpiewaj im co, Elizeuszkowi daj pokrywkę, niech sobie trochę pohałasuje! Z ośmiocalówkami wnet skończę; muszę jeno te oto belki przymocować do chałupy. Potem będzie sprawa już tylko z deskami i gwoździami trzycalowemi, ot głupstwo.

Czyż mógł był przestać kuć? Toć beczkę ze śledziami, mąkę i inne prowjanty przechowują dotychczas w stajni, bo trudno je trzymać na dworze pod gołem niebem. Ale słonina przeszła zupełnie stajnią, konieczna więc jest spiżarnia. Trudno, dzieciaki muszą się do huku przyzwyczaić; Elizeusz był wprawdzie trochę chuchrowaty i słabowity, ale młodszy zato doił jak hipopotam, i jeżeli się nie darł, to napewno spał. Tęgi łobuz! Izak nie sprzeciwiał się, aby mu dać na imię Sywert, jakkolwiek ponownie myślał o Jakóbie. Inger miała słuszność, rzadko jej się to zdarzało, ale zdarzało się. Bo proszę: Elizeuszowi dano na chrzcie świętym imię jej proboszcza, imię pańskie, lecz Sywert, było to imię jej wuja, kasjera obwodowego, który był kawalerem i bogaczem bez nijakich spadkobierców. Czy więc mogło być imię lepsze nad Sywerta?

Potem nastąpił czas robót wiosennych, ukończono wszystko przed Świątkami. Wtedy, gdy był sam Elizeusz, Inger obiegała swego pierworodnego tak, że brakło jej czasu na pomoc w polu. Teraz, gdy miała dwoje dzieciaków, wyrywała chwasty i robiła wiele innych rzeczy: godzinami całemi pomagała przy sadzeniu ziemniaków, siała marchew i brukiew. Szukać

4a

na świecie drugiej takiej kobiety. A na krosnach nie miałaż już to sukna ? Wyzyskiwała każdą chwilę, aby pobiec do komory i utkać bodaj kilka cewek; był to materjał półwełniany na bieliznę zimową. Po ufarbo-waniu nici tkała sukno niebieskie i czerwone na przyodziewek dla siebie i dzieci. Następnie dodała więcej barw i utkała powłoki na pościel dla Izaka. Same nieodzowne, użyteczne i trwałe rzeczy.

przy nadziei.

Popatrzcie jeno, jak się gospodarstwo na Pustkowiu już rozrosło; a jeżeli ten rok dopisze, wted}' osadnikom będzie można wręcz pozazdrościć. Czegóż im jeszcze brakło ? Oczywiście szopy na siano i stodoły z klepiskiem pośrodku! Ale to się zrobi, podobnie jak się tyle innych rzeczy zrobiło. Trochę cierpliwości! Teraz oto Srebrnoroga miała cielaczka, a owce znów się oparkociły, na pastwisku roiło się od bydlątek. A ludzie? Elizeusz chodził już o własnych siłach, włóczył się wszędzie, i mały Sywert był już chrześcijaninem. A Inger? Zapewne była już znowu przy nadziei, bo wyglądała wcale okrągławo. Czemże zresztą było dla niej dziecko ? Niczem — to znaczy czemś wielkiem. Kochane dzieciska, była z nich dumna i dawała do zrozumienia, że Pan Bóg nie wszystkim powierza takie duże, ładne dzieci. Inger miała krzepę i była młoda. Twarz miała zeszpecona, więc niewesoła była jej pierwsza młodość. Parobczaki nie zwracali na nią uwagi, jakkolwiek była, jak to mówią, do tańca i różańca; na kieł brali jej dobroć i grzeczność, uciekali od niej jak od zapowietrzonej. Teraz dopiero nastał jej czas, rozwinęła się, wybujała i ustawicznie znajdowała się w pełnym rozkwicie i Izak sam, pan domu, był i pozostał człowiekiem poważnym, ale poszczęściło się mu, więc był zadowo-

lony. Jakie tam było jego życie przed przybyciem Inger, pozostało zagadką; żywił się ongi ziemniakami i koziem mlekiem, a często nawet strawą jakąś o nieokreślonej nazwie. Teraz całkiem co innego, miał wszystko, czego tylko zapragnął.

I znowu panoszyła się straszna susza, rok nie urodzajny. Lapończyk Os-Anders, który z psem swoim zatrzymał się na Pustkowiu, mógł był zaświadczyć, że ludzie we wsi skosili już wszelkie zboże na paszę.

— Hm, to już pozbyli się wszelkiej nadziei ? —-zapytał Izak.

— O, co to, to nie, mają zato dużo śledzi. Twój wuj Sywert otrzyma swoją część. A przecie pozostały mu jeszcze łońskie zapasy. Tak, jak u ciebie, Inger.

— Ano, Bogu dzięki, nie mogę narzekać. A co tam o mnie gadają ?

Os-Anders kręcił głową, uśmiechał się i oświadczył pochlebczo, że brak mu poprostu słów!

— Jeżeli chcesz, dam ci kubek słodkiego mleka, — odparła Inger.

— Nie potrzebujesz się szkodzić. Ale może masz co dla mojego psa ?

Przyniosła mleko i strawę dla psa również. Lapończyk usłyszał muzykę w izbie i nasłuchiwał: — Co to jest?

— To nasz zegar, bije właśnie godzinę, — wyjaśniła Inger, taka przytem dumna, że aż strach.

Lapończyk znowu pokręcił głową i rzekł: — Macie szkapę, chałupę i dobrobyt, czy mogłabyś mi powiedzieć, czego wy nie macie ?

— O nie, Pan Bóg jest dla nas bardzo łaskaw.

— Olina kazała cię pozdrowić.

— Aha. Jak jej się wiedzie ?

— Ujdzie. A gdzie twój mąż?

— Na polu.

— Mówią, że tego wszystkiego nie kupił, — rzucił gość od niechcenia.

— Nie kupił ? Kto to powiedział ?

— Tak mówią.

— A od kogo miał kupić ? Przecież tu puszcza. — Ano, ano.

— I w tę ziemię tu wsiąkło dużo jego potu.

— Powiadają, że wasze grunta to własność rządowa.

Inger nic z tego nie rozumiała: — Ano, może być. A może to powiedziała ona, Olina ?

— Nie pomnę już, kto mówił, — odparł Lapończyk, a niespokojne jego oczy goniły po wszystkiem dokoła. Inger dziwiła się, że o nic nie prosił; Os-Anders żebrał zawsze, wszyscy Lapończycy żebrzą. Lecz Os-Anders siedzi spokojnie, napycha swoją fajeczkę i zapala ją powoli. Och, ta fajka! Kopcił, spluwał i pykał, a pomarszczona twarz jego podobna była do kawałka kory.

— No, nie potrzebuję chyba pytać, że to twoje dzieci, — schlebiał. — Podobne do ciebie, jakby cię zjadły. Akurat takie ładne jak ty, gdy byłaś taka mała.

Inger wiedziała o tern, że od urodzenia patrzeli na nią wszyscy jak na dziwoląga i wyrzutka, że gość dopuścił się w tej chwili obłudy, mimo to duma rozpierała jej serce. Nawet taki Lapończyk może rozradować serce matczyne. — Gdyby wór twój nie był tak wypchany, dołożyłabym coś niecoś, — powiedziała.

— Nie potrzeba się szkodzić!

Inger z dzieckiem na ręku wchodzi do izby, a Elizeusz pozostaje z gościem przed chatą. Zaprzyjaźnili się z sobą. Stary dobywa z worka coś bardzo ciekawego, coś włochatego, i daje dzieciakowi do pogłaskania. Na widok tego czegoś pies skomli i szczeka. Inger, wyszedłszy z izby z paczką żywności, krzyknęła, jęknęła i osunęła się na próg domostwa...

— Co ty tam masz? — zapytała po chwili.

— Ach, nic takiego, to zając.

— Toć widzę.

— Dzieciak chciał go zobaczyć. Piesek mój upolował go dzisiaj.

— Masz tam swoje jadło, — Inger rzuciła mu tłumoczek pod nogi.

V.

Doświadczenie odwieczne poucza, że gdy nastąpi nieurodzaj, trwa on co najmniej dwa lata. Izak stał się cierpliwym i dostosował się do danych warunków. Zboże wypaliło się, a sianokosy były średnie, lecz ziemniaki wyglądały znowu tak, jakby się miały poprawić. Było zatem wprawdzie źle, ale nie rozpaczliwie. Izak miał jeszcze na wszelki wypadek drzewo sążniowe i belki, przeznaczone na dostawę do wsi; ponieważ zaś połów śledzi dopisał na całem wybrzeżu, przeto ludziska będą mieli dosyć pieniędzy i na zakup drzewa. Było to poniekąd nawet szczęśliwe zrządzenie losu, że zboże w tym roku zawiodło, bo jakże mógłby młócić, nie posiadając śpichrza z klepiskiem? Bądź co bądź, jakoś to będzie!

Gorsza rzecz z tern, co wypłynęło niespodzianie i mocno go niepokoiło. Co miały znaczyć owe słowa

Tymczasem pewnego dnia zimowego sołtys sam przyjechał na osadę; przyjechał w towarzystwie innego-mężczyzny i przywiózł tekę wypchaną aktami. Był to sam sołtys Geissłer. Rozejrzał się po rozległej hali, która, równa jak stół, rozciągała się pod całunem śniegowym i domyślił się zapewne, że cała ta przestrzeń L> grunt uprawny. Dlatego też rzucił na wstępie:— Jak widzę, to tu spora posiadłość; myślisz, że dostaniesz, ją za darmo ?

Lapończyka •— że gruntów tych nie kupił ? Miał-że je-kupować, czemu? Ziemia przecie była, był i bór, wszystkie te pola karczował własnoręcznie, na pustoszy urządził sobie dom, utrzymywał swoją rodzinę i swój inwentarz, nikomu nie był nic dłużny, pracował, pracował bez wytchnienia. Idąc do wsi, kilka razy już. wybierał się do sołtysa, aby z nim pogadać, ale zawsze jakoś gadanie to odkładał na później. Sołtys nie był łubiany, a Izak był mrukiem. Co zresztą miał powiedzieć, od czego zacząć, jaki podać powód swego przybycia ?

Stało się! Izak przeraził się i nic nie odpowiedział.

— Powinieneś był zgłosić się do mnie i grunta te kupić, — ciągnął dalej sołtys.

— Tak.

Sołtys mówił o taksie, o ustaleniu granic, o podatku państwowym. Zorjentowawszy się potrosze, Izak widział coraz jaśniej, że to wszystko nie bez kozery. Sołtys przywołał do izby swego towarzysza i zapytał:

— A więc, taksatorze, jak wielka jest osada? — I, nie czekając odpowiedzi, zapisał wielkość na chybił trafił. Następnie wypytywał Izaka, ile miał kopie siana i kopców ziemniaków. I w jaki sposób oznaczą.

^granicę ? Przecież nie mogą jej wymierzać teraz, w takim śniegu, a latem trudno się tu wdrapać. Ile Izak przeznacza gruntu na pastwiska, a ile na las ? — Tego Izak nie wiedział, dotychczas myślał, że wszystko, dokąd okiem sięgnie, należy do niego. Sołtys oświadczył, że rząd ustanowi granice. — A im więcej otrzymasz gruntu, tern większy będzie podatek.

— Aha.

— A tak, nie dostaniesz tyle, ilebyś sam chciał, lecz tyle, ile ci potrzeba.

— Aha.

Inger podała mleko, które sołtys i jego towarzysz wypili. Inger przyniosła więcej mleka. To osławiony ten sołtys, co miał być taki ostry? Toć on pogłaskał nawet Elizeuszka i zapytał: — Jak widzę, bawi się kamieniami. Pokażcie mi je! Co to za kamienie? •Ciężkie, napewno zawierają jakiś kruszec!

— Nie wiem, przyniosłem je z pobliskich gór, — powiedział Izak.

Sołtys wrócił do właściwej sprawy; — A więc najkorzystniejsza dla ciebie będzie zapewne strona południowa i zachodnia ? — zapytał Izaka. — Powiedzmy jakie ćwierć mili!

■— Co, całe ćwierć mili!? — zawołał towarzysz

sołtysa.

— Ty naturalnie nie potrafiłbyś wykarczować ani dwustu łokci, — rzucił sołtys krótko i stanowczo.

Izak zapytał: — Co kosztuje ćwierć mili?

— Tego nie wiem, — odparł sołtys, — tego nikt nie wie. Lecz podam cenę najniższą. Osada twoja leży przecie w głębi pustoszy, bez nijakiego dojazdu.

— Tak, ale całe ćwierć mili! — mruknął znowu towarzysz.

Sołtys zapisał w aktach ćwierć mili na południo-zachód, poczem zapytał: —A w wyż ku górom?

— Tak, tam muszę mieć dostęp do wody. Tam jest duży potok, — odparł Izak.

Sołtys pisał dalsze uwagi. — A teraz na północ ?

— Tego nie wiem tak dokładnie, są tam mokradła, a na nich lichy las, — zauważył Izak.

A na wschód ?

Sołtys zanotował według własnego uznania jedną ósmą mili.

— Tego również nie wiem tak dokładnie. Są tam góry, graniczące z Szwecją.

Sołtys pisał.

Ukończywszy pisanie, zliczył całość błyskawicznie i oświadczył: — Będzie to oczywiście duży folwark; gdyby znajdował się na dole w obrębie powiatu wiejskiego, byłby wogóle nie do nabycia, byłby za drogi. Wyznaczę na wszystko to, razem wziąwszy, sto talarów. Jak myślisz ? — zwrócił się do swego towarzysza.

— To przecież za bezcen, — brzmiała odpowiedź.

— Sto talarów! — wmieszała się Inger. — Tyle gruntu przecież ci nie potrzeba.

— Nie, — odparł Izak.

Towarzysz zawołał skwapliwie: — A co, nie mówiłem! Cobyście robili z takim sporym szmatem ziemi ?

— Wykarczuje i będzie uprawiał, — odezwał się sołtys. Zamyślił się na chwilę, poczem ruchem zdecydowanym wsunął dokument do teki. — Idź i zaprzęgaj! — rozkazał swemu towarzyszowi. Następnie zwrócił się do Izaka: — Właściwie powinieneś otrzymać to wszystko za darmo, a w dodatku rząd powinien ci wypłacić nagrodę zato, co dotychczas zdziałałeś. Taką też propozycję uczynię. A potem zobaczymy, ile rząd zażąda za swoją opiekę.

Błogosławieństwo Ziemi.

Izak — Bóg tam wie, jak mu było na duszy. Zdawało się, że nie miałby nic przeciwko wysokiemu oszacowaniu swej osady i swej ogromnej pracy. Suma stu talarów widocznie go nie przerażała; zapłacenie jej z czasem nie przedstawiało snąć dla niego rzeczy niemożliwej. Dlatego też milczał. Wolno mu przeto nadał pracować, ziemię uprawiać, stary bór zamieniać na drzewo sążniowe. Izak nie był z tych, co to jeno węszą i czatują na szczęśliwy przypadek, nie — on pracował.

Inger dziękowała sołtysowi, prosząc, aby dobrem słowem poparł ich u rządu.

— Owszem. Rozstrzygnięcie jednak nie ode mnie zależy, do mnie należy tylko dostarczenie opinji... Ile ma to najmłodsze?

— Przeszło pół roku.

— Chłopak czy dziewczynka?

— Chłopak.

Sztywny i srogi sołtys nie był, lecz trochę jakby powierzchowny; nie był także formalistą. Wcale na to nie zważał, co mówi jego taksator i woźny sądowy, Brede Olsen. Ważną tę sprawę rozstrzygnął na chybił-trafił według własnego widzimisię; wielką tę sprawę, decydującą o losie Izaka i żony jego, oraz ich potomstwa, rozstrzygnął na ślepo, spisywał wszystko, ot, aby coś napisać. Okazał jednak osadnikom wiele życzliwości, dobył z kieszeni srebrną koronówkę i wcisnął ją w rączkę małego Sywerta. Poczem skinął przyjaźnie i opuścił izbę.

Przed domem zapytał nagłe: — A jaka nazwa waszej osady?

— Nazwa ?

— Jak nazwaliście ją ? Przecie musimy ją jakoś

nazwać.

O tern dotychczas nie pomyśleli, więc Izak i Inger spojrzeli na siebie bezradni.

— Sellanro ? — rzucił sołtys. Nazwę tę wymyślił zapewne na poczekaniu, może ona co oznaczała, a może i nie, dosyć że powtórzył: — Sellanro! — skinął raz jeszcze i odjechał.

Wszystko bez długiego namyślania się, oznaczenie granic, cena, nazwa ...

Poszukiwano

W kilka tygodni później, Izak, będąc we wsi, dowiedział się, że z sołtysem niedobrze, pieniędzy, z których nie umiał się wyliczyć, i z tego powodu podano go do sędziego okręgowego. Tak, do tak smutnego końca można doprowadzić; niektórzy pędzą przez życie w odurzeniu, aż wreszcie rozbijają sobie czerep o tych, co kroczą powolnie a rozważnie!

Pewnego dnia, gdy Izak, zwiózłszy do wsi ostatnią furę drzewa, wracał do domu, zdarzyło się, że spotkał sołtysa. Z torbą podróżną w ręku wychynął się z lasu i powiedział bez ogródki: — Wsiądę do ciebie na wóz!

Długą chwilę jechali w milczeniu. Kiedy niekiedy sołtys wyciągał butelkę i pociągnął z niej; częstował także Izaka, ale Izak podziękował grzecznie. -

— Boję się o swój żołądek podczas tej podróży, — powiedział sołtys.

Następnie mówił o sprawie folwarku Izaka i powiedział: — Całą sprawę pchnąłem natychmiast dalej i poleciłem ją gorąco. Sellanro to ładna nazwa. Grunt ten powinieneś otrzymać właściwie za darmo, ale gdybym to był napisał, rząd mógłby stać się łatwo bezwstydny i ustanowić własną cenę. A ja podałem pięćdziesiąt talarów.

— Ach tak, to pan nie zapisał stu talarów ?

Sołtys nastroszył brwi, zastanowił się, poczemrzekł:

— O ile sobie przypominam, zapisałem pięćdziesiąt

talarów.

— A teraz dokąd pan jedzie ? — zapytał Izak.

— Do Vesterbotten, do rodziny mojej żony.

— O tej porze ? Przeprawa przez góry niebezpieczna.

— Jakoś tam będzie. Nie chciałbyś mi trochę towarzyszyć ?

— Ano! Nie radzę panu iść samemu.

Zajechali do osady, i sołtys przenocował w komorze. Nazajutrz pociągnął znowu ze swej butelki i rzekł: — W tej podróży zmarnuję sobie do reszty mój żołądek. — Poza tern zachował się jak podczas pierwszej bytności, pod każdym względem życzliwie, ale nieco nerwowo, jakby podrażniony własnym losem; a może sprawa jego nie przedstawiała się tak beznadziejnie? Na uwagę Izaka, że nie cała hala znajduje się pod uprawą, lecz tylko mała jej cząstka, kilka pól zaledwie, dał sołtys odpowiedź zgoła nieoczekiwaną: — Siedząc tu wówczas i pisząc, wiedziałem o tern doskonale. Ale woźnica mój, Brede, nie znał się na tern, bo głupi jak stołowe nogi. Ministerstwo posiada pewnego rodzaju tabelę. Jeżeli tedy na tak wielkim obszarze tak mało sprząta się siana i ziemniaków, natenczas tabela ministerjum wykazuje, że ziemia danej miejscowości jest licha, nędzna, a więc tania. Trzymałem twoją stronę, i psikusa tego biorę chętnie na swoje sumienie. Tak, tak, gdybyż ojczyzna nasza miała dwa dó trzech tysięcy takich jak ty pracowników! — Sołtys skinął głową i zwrócił się następnie do Inger: Ile ma najmłodsze ?

— Trzy kwartały.

— Chłopak ?

— A jakże.

— Ale sprawę swego folwarku musisz doprowadzić do porządku ile możności jak najszybciej. Zgłosił się bowiem drugi człowiek, który pragnie się okupić mniej więcej na połowie drogi pomiędzy waszą osadą a wsią. A wtedy podniesie się wartość ziemi. Postaraj się kupić pierwszy, a potem niech drożeje. Wtedy przynajmniej będziesz miał coś za swoją pracę. Tyś zrobił początek tu na Pustkowiu, tobie więc, a nie komu innemu, należy się nagroda.

Izak i Inger byli mu wdzięczni za radę i zapytali go, czy on sam nie przeprowadzi sprawy tej do końca. Oświadczył, że wszystko, co było w jego mocy, uczynił, reszta zależy już tylko od rządu. — Teraz wyjeżdżam do Vester-botten i nigdy już tu nie powrócę, — rzucił bez ogródki.

Inger dał koronę, było to naprawdę o wiele za

wiele.

— A pamiętaj też czasem o mojej rodzinie we wsi, gdy będziesz miał jakiego cielaka albo skopa na zabicie; moja żona zapłaci rzetelnie. Od czasu do czasu zawieź też trochę koziego sera, dzieci moje przepadają za nim, — powiedział, zabierając się do odejścia.

Izak towarzyszył mu w drodze przez góry; grzbiet górski pokryty był grubą warstwą mocnego, zmarzniętego śniegu, droga więc była łatwiejsza. Przy pożegnaniu otrzymał Izak całego talara.

Rodzinie

Tak tedy sołtys Geissler opuścił wieś i nigdy już do niej nie powrócił. Ludzie twierdzili, że im to zgoła obojętne; uważali go za pochwista i awanturnika. Nie wynikało to stąd, jakoby za mało był umiał, o nie, to był człowiek bardzo mądry, wielce uczony, ale postępował zbytnio według swego widzimisię i zużywał pieniądze cudze. Rozgłoszono, że zemknął skutkiem ostrego napomnienia starosty Pleyma.

jego nie stało się jednak nic złego; składała się ona z żony i trojga dzieci. Pozostali we wsi jeszcze czas dłuższy. Zresztą na zwrot brakujących pieniędzy nie czekano długo; nadesłano je z Szwecji; rodzina sołtysa więc pozostawała we wsi nie pod przymusem w charakterze zakładników, lecz wolna z własnej wo i.

Sołtys w oczach Izaka i Inger nie był złym człowiekiem. Przeciwnie, Eóg raczy wiedzieć, jak teraz nowy sołtys odnosić się będzie do ich sprawy i czy wogóle nie unieważni zabiegów poprzednika!

Starosta przysłał do wsi jednego ze swych pisarczyków, był to nowy sołtys. Miał około czterdziestki, był synem włodarza i nazywał się Heyerdal. Za biedny był, aby studjować i zostać urzędnikiem; ale uczył się w kancelarji sądowej i był pisarczykiem już od lat piętnastu. Ponieważ brakło mu pieniędzy na ożenek, przeto trwał w stanie starokawalerskim; starosta Pleym odziedziczył go w spadku po swym poprzedniku i wypłacał mu nadal tę samą głodową pensję. Heyerdal pobierał swoją pensję i pisał a pisał. Zczasem zgorzkniał zupełnie i wysechł; był jednak pracownikiem niezawodnym i uczciwym, a nadto w miarę swego uzdolnienia bardzo dzielnym w czynnościach, których niegdyś był się wyuczył. Teraz, gdy zajął stanowisko sołtysa, wzrosło znacznie jego poczucie własnej godności.

Izak uzbroił się w odwagę i poszedł do niego.

— Sellanro — tak, ministerjum zwróciło właśnie wszystkie akta tej sprawy. Panowie ci żądają wielu jeszcze wyjaśnień; protokół Geisslera bowiem to wielka gmatwanina, — oznajmił sołtys. — Rząd królewski zapytuje, czy tam niema przypadkiem większych przestrzeni dobrej borowiny. Czy jest las wysokopienny. Czy góry tamtejsze nie zawierają przypadkiem rudy

Czy duży potok górski.

lub innych jakich kruszców, wymieniony w aktach, obfituje w ryby. Geissler wprawdzie udzielił tych i owych wyjaśnień, ale na nim nie

można przecież polegać. Musze sprawdzić wszystko dokładnie. Gdy więc tylko będzie możliwe, przybędę do ciebie na Sellanro, a wtedy zbadam wszystko osobiście i oszacuję. Jak daleko jest do twojej osady? Rząd królewski żąda dokładnego odmierzenia twych granic.

— Będzie to bardzo trudne przed nastaniem lata, — rzekł Izak.

— Ach, jakoś to się zrobi. Nie mogę przecież pozwolić na to, aby ministerjum czekało na odpowiedź aż do lata, — odparł Heyerdal. — Przybędę tam w najbliższych dniach. Przy tej sposobności ma się sprzedać kawał ziemi innemu osadnikowi.

— Czy temu, który chce osiedlić się na połowie drogi pomiędzy mną a wsią ?

— Tego nie umiem powiedzieć, ale możliwe. Zresztą on stąd pochodzi, jest to mój taksator i woźny. Starał się o kupno już u Geisslera, ale Geissler odprawił go z kwitkiem, twierdząc, że nie umiałby wy karczować nawet dwustu łokci. Wobec tego napisał do sądu powiatowego i teraz sprawę tę przysłano mnie do zaopin-jowania!

Sołtys Heyerdal przybył do Izaka w towarzystwie taksatora Bredego. Zmaczali się rzetelnie w drodze przez grzęzawiska, a już doszczętnie przemokli, przeprawiając się przez skały, zasypane topniejącym śniegiem wiosennym. Pierwszego dnia wykazał sołtys ogromną gorliwość, był poprostu niestrudzony. Drugiego dnia jednak czuł się zmęczony; leniwym krokiem zawlókł się w pole, przystanął, i już tylko nawoływał raz po raz i wskazywał ręką tu i tam. Nie, nie było już mowy o tern, aby obejść cały folwark; a borowinę zbada się w drodze powrotnej.

Ministerjurn postawiło rozliczne zapytania, widocznie według swej tabeli. Ale z nich wszystkich jedno tylko posiadało jakiś sens, a mianowicie co do lasu. Istotnie było tam trochę lasu wysokopiennego, ale drzewa sążniowego na sprzedaż nie było;-a to, co było, wystarczyło zaledwie do użytku domowego. Zresztą, choćby tu i były pnie liczniejsze, któżby chciał się trudzić dostawą ich do tak odległej wsi ? Tego mógł był dokonać jedynie mocny człowiek, Izak, który zimą zwiózł do wsi kilka pni i otrzymał za nie gotowe deski.

Okazało się, że ten dziwak, Geissler, spisał sprawozdanie, którego istotnie nie można było obalić. Siedział tam więc nowy sołtys, który usiłował za wszelką cenę przyczepić jaką łatkę swemu poprzednikowi i wynaleźć błędy, ale wysilał się napróżno. Tak tedy częściej niż Geissler zapytywał swego towarzysza i taksatora o radę i wskazówki. Ów taksator zaś jakoś się zmienił i snadź innego nabrał przekonania, odkąd sam ubiegał się o kupno gruntu na Pustkowiu.

— Co myślisz o tej cenie ? — zapytał sołtys.

— Pięćdziesiąt talarów aż nadto dosyć dla tego, kto kupić musi, — odparł taksator.

Sołtys spisał swoją opinję w pięknych a kunsztownych słowach. Geissler pisał w swojem sprawozdaniu: ,,Izak będzie teraz opłacał podatek roczny. Za oznaczony grunt nie może jednak więcej zapłacić n:ż pięćdziesiąt talarów w dziesięciu ratach rocznych. Warunki te Rząd powinien przy jąć i zatwierdzić, inaczej pozbawiłoby się uczciwego człowieka jego ziemi

i warszta+u pracy“.— Heyerdal natomiast pisał: ,,Izak uprasza Wysokie Minister]'um najuniżeniej o pozwolenie-zatrzymania gruntu, który nie jest jego własnością, lecz w który włożył bardzo dużo pracy, za cenę pięćdziesięciu talarów, płatnych w ratach, oznaczonych według łaskawego uznania Ministerjum.“

— Sądzę, że się mi uda grunt ten przewłaszczyć dla ciebie, — rzekł sołtys Heyerdal do Izaka.

VI.

Dziś ma nastąpić rozłąka z wielkim bykiem. Rozrósł się do potwornych rozmiarów i był zbyt cenny, aby mógł dłużej przebywać w osadzie. Izak poprowadzi go do wsi, sprzeda go i wzamian przyprowadzi byczka młodego.

Był to pomysł Inger, Inger też wiedziała dobrze, co robi, pragnąc pozbyć się Izaka z domu na dzień dzisiej szy.

— Jeżeli chcesz iść, musisz iść dziś, — rzekła. — Byk utuczony jak się patrzy, a za taki towar płacą na wiosnę dobrą cenę. Mogą go wysłać do miasta, dostaną d ;.va razy tyle.

— Ach, tak, — odparł Izak.

— Jednego tylko się boję, że byk mógłby się w drodze ku wsi rozbestwić, — ciągnęła dalej Inger. Izak nic na to nie odpowiedział. — Chociaż od tygodnia wypuszczałam go po trochu na dwór, aby się przyzwyczaił do powietrza.—Izak milczał; opasał się jednak rzemykiem, przytroczył do boku duży nóż i wyprowadził byka.

Ach, co za opas, wspaniały i groźny zarazem, lędźwie jego chybotały się za każdem stąpnięciem! Był krótkonogi; kiedy kroczył ku wsi, piersią swoją łamał młode zagaiska i wyglądał niby lokomotywa..

w drodze i dźwigać mięso, dłuższej chwili.

Kark jego potężny i nieforemny, niby bryła skalna, a w tym karku mieściła się krzepa słonia.

— Żeby tylko się nie rozbestwił i nie uderzył na ciebie, — rzekła Inger.

— Ano, w takim razie musiałbym go zarżnąć

odpowiedział Izak po

Inger siadła na progu chaty. Słabość ją opadła, na twarz jej wystąpiły ogniste wypieki. Dopóki Izak znajdował się w pobliżu, trzymała się; teraz, gdy wraz z bykiem zniknął w lesie, mogła była swobodnie już stękać. Elizeuszek umie już mówić i pyta się: — Matkę boli?

— O boli! ...

Chłopak naśladuje matkę, chwyta się za krzyż i także stęka. Mały Sywert śpi.

Inger wprowadza Elizeusza do izby, daje mu różności do zabawy na podłodze, a sama kładzie się do łóżka. Nadeszła jej godzina. Ani na chwilę nie traci przytomności, pilnuje Elizeusza, daje baczenie na kołyskę i jednocześnie spogląda na zegar na ścianie. Nie krzyczy, prawie wcale się nie rusza; w wnętrznościach jej dokonywa się walka, ciężar jakiś osuwa się nagłe z jej łona. W tejże nieomal chwili słyszy wswem łóżku krzyk obcy, anielski płacz dziecka. I teraz Inger niema już spokoju, siada i patrzy przed się. Cóż takiego zoczyła? Twarz jej postarzała i zmartwiała w okamgnieniu, oczy jej zastygły w tępym wyrazie, z piersi jej wydarł się jęk głośny, tak niesamowity, tak wstrząsający, jakby wycie z głębi puszczy.

Opadła z powrotem. Mija minuta, smaga ją niepokój, płacz w łóżku staje się coraz głośniejszy, siada znowu i patrzy — ach Boże, najgorsze z wszystkiego, że bez chrztu, a nadto, że dziewczynka! ...

Izak znajduje się może na jakie pół mili od chaty, niespełna godzina, jak wyszedł. Dziesięć minut — to długi czas. Przez dziesięć minutmożna dziecko urodzić i udusić.

Trzeciego dnia wrócił Izak. Przyprowadził na powrozie byczka wymizerowanego, zagłodzonego, który z biedą tylko wlókł się noga za nogą. Z tego tylko powodu wyprawa trwała lak długo.

— Jakże tam poszło ? — spytała Inger, choć sama była przygnębiona jakaś i chora.

O, nieźle. Tak, tak, byk rozbestwił się w samej irzec'zy, było to na pół mili do wsi. Izak spętał go i sprowadził pomoc ze wsi. Zanim wrócił, byk się zerwał i długo musieli go szukać. Hej, ale koniec końców wszystko się szczęśliwie udało. Handlarz, skupujący bydło dla miasta, zapłacił dobrze.

— I teraz oto stoi tam nowy byczek, — zakończył Izak, — zabierz dzieci i obejrzyjcie go sobie!

Zawsze to samo zainteresowanie dla każdej nowej sztuki bydła. Inger przyglądała się bykowi, obmacała na wszystkie strony i zapytała o cenę. Małego Sywerta usadowiono na grzbiecie byczka.

— Żal mi naszego dużego byka, — rzekła Inger, — był taki śliczny i poczciwy. Żeby go tylko długo nie męczyli!. . .

Dni mijały na robocie wiosennej. Inwentarz wypuszczono, w pustej oborze stały pudła pełne sadzonek. W tym roku zasiał Izak więcej zboża niż zazwyczaj. Porobił też zagony pod marchew i rzepę, a Inger zasiała nasienie. Wszystko szło po dawnemu.

Inger nosiła przez pewien czas na brzuchu poduszkę z siana, aby być grubą. Coraz jednak ubierała meco siana, aż wkońcu pozbyła się go zupełnie. Któregoś dnia jednak zwróciło to uwagę Izaka, więc zapytał zdziwiony:

— Co się stało ? Tym razem nic z tego ?

— Nie — odparła — tym razem nic z tego.

— Tak, a czemu ?

— Ano, nie udało się. Jak myślisz, do kiedy też oczyścisz tę wszystką ziemię, która tam się przed nami rozciąga ?

—    Zepsuło się ? — zapytał.

—    Tak.

— Hm. I nie zaszkodziło ci ?

— Nie. Słuchaj jeno, czy nie byłoby dobrze, 'gdybyśmy świnie trzymali ?

Tak,

Izak zadumał się na chwilę, potem rzekł: świnie. Myślałem o tern każdej wiosny. Ale czembyśmy je żywili ? Gdyby było trochę więcej ziemniaków i ziarna... Ano zobaczymy, jak będzie w tym roku.

— Byłoby bardzo ładnie, gdybyśmy świnie mieli. — Tak.

Dni mijają. Opady są, i pola i łąki przedstawiają się ślicznie.. Tego roku można być dobrej myśli! Snuje się splot życia powszedniego umiarkowany, równy, spokojny, z drobnemi swemi zdarzeniami. Wszystko dzieje się o swoim czasie —jedzenie, spoczynek i praca; w niedzielę powszechne mycie się i czesanie, wtedy też Izak ubiera się w nową czerwoną koszulę, utkaną i uszytą przez Inger. Aż oto spokojną falę życia osiedla burzy zdarzenie niepowszednie. Maciorka wraziła się ze swem jagnięciem w szczelinę skalną. Gdy owce wróciły wieczorem do domu, Inger zauważyła natychmiast, że dwu braknie. Izak wyszedł na poszukiwanie zaginionych. Jedno przynajmniej dobre, że to niedziela, że nie potrzebuje odrywać się od roboty — taka była

pierwsza jego myśl na wiadomość o nieszczęściu. Godzinami calemi szuka, pastwiska ciągną się nieskończenie daleko. Idzie tu i tam, szuka i szuka. A w osiedlu cały dom w poruszeniu. — Cicho, zginęły dwie owce! — temi słowy uspokaja matka swoje dzieci. Skłopotani są wszyscy, cała ta mała gromada, nawet krowy miarkują, że stało się coś nadzwyczajnego i ryczą żałośliwie. Raz poraź wybiega Inger na dwór i nawołuje w stronę lasu, mimo że noc już zapadła. Zdarzenie to wielkie na Pustkowiu, wielkie nieszczęście. Dzieci do snu ułożywszy, wyszła i Inger na poszukiwanie. — Basia, basia, baś, baś!. .. Izak, Izak!. .. Basia, baś!. .. nawołuje co chwila, lecz nikt się nie odzywa.

Gdzie się podziały, co im się stało ? Czy niedźwiedź jaki się tu zabłąkał? A może wilki nadciągnęły przez góry z Szwecji i z Finlandji ? Ani jedno, ani drugie. Izak znalazł je wszczepione w szczelinę skalną; maciorka miała nogę złamaną i rozpłatane wymię. Izak wydobył ją ostrożnie. Uwolniona z matni, rzuciła się natychmiast do skubania trawy. Jagnię zaś przyczepiło się do matki, ssąc ją łapczywie; było to prawdziwym ratunkiem dla biednego zranionego wymienia.

Tymczasem Izak zbiera kamienie i wrzuca w szczelinę; zasypie ją w zupełności. Nie będzie już ona stała . na zdradzie, nie będzie powodem złamania nogi owczej! Izak ma na sobie pasek skórzany; zdejmuje go i opasuje nim maciorkę, aby podtrzymać naddarte wymię. Następnie bierze ją na ramię i wraca do chaty.

A potem ? Łubki i szmaty. Po kilku dniach owca poczyna chorą nogą trzepać i rzucać niespokojnie, ponieważ rana swędziła i goiła się. Tak, powoli doszło wszystko do porządku — aż nie przydarzyło się co nowego.

Życie powszednie, zdarzenia, zaprzątające w zupełności umysły osadników. Ach, to, dalibóg, nie drobiazgi, to los, idzie o szczęście, zadowolenie i dobrobyt.

Czas wolny pomiędzy robolami wiosennemi a let-niemi wyzyskuje do obróbki kilku nowych pniaków; zapewne miał w planie coś nowego. Oprócz tego dobywał z dalszych obszarów dużo pożytecznych kamieni, zwłaszcza okrąglaki, i na podwórze je znosił. Uzbierawszy ich ilość dostateczną, zbudował z nich mur. Gdyby wszystko było tak, jak przed rokiem jeszcze, Inger byłaby się niezawodnie zaciekawiła i dopytywała o nowe jego zamysły; teraz jednak chętniej krzątała się około swoich spraw i nie pytała o nic. Inger jest tak samo pilna jak drzewiej; zabiega około domu, dzieci i inwentarza. Ale od niejakiego czasu zaczęła pośpie-wywać, a tego dawniej nie czyniła. Nauczyła Elizeusza modlitwy wieczornej, tego dawniej nie czyniła. Izak odczuwał brak jej zapytań; jej ciekawość i pochwała dla jego pracy stanowiły coś, co dawało mu zadowolenie i podnosiło w własnych oczach. Teraz Ingei przechodzi mimo niego i rzeknie co najwyżej, że on chyba na śmierć się zaharuje. „Ostatnim razem poszło jej pewnie bardzo źle!“ — myśli Izak.

Olina przybyła znowu w odwiedziny. Gdyby wszystko było tak, jak w roku zeszłym, byłaby widziana bardzo mile. Ale obecnie jest inaczej. Inger odnosi się do niej od pierwszej chwili wrogo.

Pocieszałam się, że zdążę na czas, — rzekła Olina z delikatną przymówką.

Niby czemu ?

Niby temu, że z trzećiem będzie trzeba do chrztu. Gdzie ono ?

Ach — odparła Inger, —dlatego przecie nie potrzebowałaś się trudzić.

— Aha.

Następnie Olina zaczyna podziwiać i chwalić: jakież to już duże i śliczne chłopaki, a Izak, jaki on pracowity, i tak tu wygląda, jakby znowu chciał budować — aż dziw, jak tu pięknie, takiego drugiego gospodarstwa nie znajdzie w całej Norwegji! — A co też teraz zamierza budować ?

—    Tego ja nie wiem, musisz jego zapytać.

—    Mniejsza o to, — rzekła Olina. — Chciałam

jeno zobaczyć, jak się wam wiedzie, zawszeć to dla mnie wielka radość i ulga. O Złotorogą wcale już się' nie pytam, ma ona przecie u was tak dobrze, jak nigdzie.

Czas upływa na miłej pogawędce, i Inger roz-krochmaliła się już nieco. A gdy zegar na ścianie wydzwonił swoje wspaniałe tony, Olina miała łzy w oczach; powiedziała, że nigdy jeszcze w całem swem biednem życiu nie słyszała podobnych organów kościelnych. Wtedy Inger czuje się znowu bogaczką i usposabia się wspaniałomyślnie względem biednej krewniaczki, i rzecze:

Chodź do komory, pokażę ci moje krosna.

Olina zatrzymała się tu na cały dzień. Rozmawia, z Izakiem i wychwala wszystko, co dotychczas uczynił. — Słyszałam, że kupiłeś kilka mil gruntu, czy to nie mogli ci dać za darmo ? Kto ci zawiści! ?

Raz przecie usłyszał Izak pochwały, których mu brakło, i uczuł się znowu czemś więcej niż panem. — Kupuję od rządu — odpowiedział.

— Toć wiem, ale rząd nie powinien być względem ciebie drapieżnikiem. Co budujesz teraz ?

— Tego jeszcze nie wiem. Nie będzie z tego nic wielkiego.

— 64

— Harujesz i budujesz, masz już drzwi pomalowane i zegar w izbie, teraz to już chyba przybudujesz wielką świetlicę.

odparł Izak.

— Ach, bajesz trzy-po-trzy!

Ale zadowolony jest bardzo, i zwraca się do Inger: — ISTie masz tam dla naszego gościa trochę kaszy ze śmietaną ?

— Nie, — odparła Inger — dopiero co zrobiłam masło.

Olina wmieszała się pospiesznie: — Ja tam nie baję trzy-po-trzy, jestem sobie tylko taka prosta babina, co to chce się czego nowego dowiedzieć. Ale jeżeli to niema być świetlica, to już chyba będzie wielki spichrz. Masz rolę i łąki, masz urodzaj, i wszystko jest tak, jak w Biblji: ziemia tu mlekiem i miodem płynąca.

— Jak się tam u was zapowiadają żniwa tegoroczne? — zapytuje Izak.

— Ach, ujdzie. Gdyby tylko Pan Bóg — Boże

nie zesłał znowu

odpuść mi moje grzechy! żywego ognia na nasze pola. Wszystko w ręku Wszechmocnego. Ale nigdzie u nas nie jest tak pięknie, jak u was!

Inger wypytuje o niektórych ze swych krewniaków, a zwłaszcza o wuja Sywerta, kasjera powiatowego. Chluba to rodziny, ma prawo pobierania rybnego i podwodnego, maluczko, a nie będzie wogóle wiedział, co począć z wszelkiem swojem bogactwem.

Podczas tej pogawędki Izak zapadał w coraz większą zadumę; zapomniano o jego nowym planie budowlanym. Wkońcu odezwał się: — Ano, skoro już koniecznie chcesz wiedzieć, Olino, to ci powiem, zbuduję teraz mały śpichrz z bojowicą.

— A co, nie mówiłam?! — odparła Olina. — Dzielni ludzie przewidują wszystko i wszystko mają w głowie. Nie masz tu przecie ani jednej konwi ani kubła, któregobyś sobie nie był zgóry obmyślił. A więc i bojowica tam będzie, mówiłeś, tak ?

Izak, o, to duże dziecko, kadzidła Oliny uderzają mu do głowy i stąd staje się nieco śmieszny. — Tak, w nowym budynku musi być bojowica, taki jest mój zamiar i moje przekonanie, — rzekł.

— Bojowica! — zawołała Olina z podziwem i kiwa głową w lewo i prawo.

— Tak, bo poco siać ziarno, jeżeli niema gdzie młócić ? — rzekł.    «

— A co, nie mówiłam? Ty wszystko w swojej głowie wymyślisz, — odparła Olina.

Inger znowu się nadąsała. Rozgniewała ją zapewne rozmowa Oliny z Izakiem, bo nagle się odezwała: — Kaszę ze śmietaną — skąd mam wziąć śmietanę ? Może z rzeki?

Olina usiłuje wyminąć niebezpieczeństwo. — Kochana, droga Inger, chciej mnie przecie zrozumieć! Nie turbuj się z powodu kaszy ze śmietaną. Dla takiej biedoty, co tuła się od wsi do wsi, niewarto się nadwerężać, szkoda każdego słowa!

Izak pozostaje jeszcze chwilę, potem wstaje i mówi: — Hej, ja tu marudzę, a powinienem właściwie znosić kamienie do mojej budowli.

— Tak, do takiego gmachu potrzeba wiele ka

mieni!

— Wiele kamieni ? — odparł Izak. — Ano, zawsze ich za mało.

Po wyjściu Izaka obie kobiety stają się znowu zgodliwe; łączy je wieś rodzinna, o której tak wiele

Błogosławieństwo Ziemi.

jest do gadania. Godziny mijają. Wieczorem pozwolono Olinie podziwiać inwentarz. Dwie krowy i byk, dwa cielaki, mnóstwo kóz i owiec. — Rany Boskie, ile tego! — woła Olina i wywraca oczy ku niebu.

Pozostaje na noc.

Ale następnego dnia odchodzi, Do jej tłumoczka włożono znowu coś niecoś. Ponieważ zaś Izak znajduje się przy kamieniołomach, przeto Olina nadkłada drogi, aby się z nim nie. spotkać.

Minęły zaledwie dwie godziny, a Olina jawi się znowu w osiedlu, wchodzi do chaty i pyta: — Gdzie Izak ?

Inger pomywa właśnie statki. Domyśla się, że Olina musiała była przejść obok kamieniołomów, gdzie znajdował się Izak z dziećmi, i odgaduje błyskawicznie, że coś się święci. — Czego chcesz od Izaka ? — zapytuje.

— O, nic takiego! Nie pożegnałam sie z nim.

Milczenie. Olina osunęła się na pobliską ławę, jakby nie mogąc się dłużej na nogach utrzymać. Zachowuje się naumyślnie tak, aby dać poznać, że stało się coś niezwykłego. Inger nie umie już dłużej zapanować nad sobą, twarz jej wykrzywia wściekłość i przerażenie. Wybucha: — Os-Anders przyniósł mi pozdrowienie od ciebie. Śliczne to było pozdrowienie!

— Co takiego ?

— Zająca.

— Co ty mówisz ? — odparła Olina w tonie szczególnie przyjacielskim.

— Może to nieprawda; może się tego wyprzesz! — krzyczy Inger z błędnemi oczyma. — Tą kopyścią łeb ci rozwalę, ty ścierwo przeklęte! Masz, masz!

Uderzyła? Tak, oczywiście! A ponieważ Olina nie uciekła, lecz przeciwnie stawiała się hardo i odgra-

Bo co o tobie wiem, to przeto Inger poczęła śmigać kopyścią, gdzie się dało, rzuciła Olinę na ziemię i przygniotła kolanem.

Strzeż się!

żała: wiem!

— Chcesz mnie zabić ? — pyta Olina. Widzi przed sobą szkaradną wargę zajęczą, wielką, mocną kobietę z ogromną kopyścią w ręku. Olina ma już pełno guzów, tu i ówdzie krew sączy, ale mimo to nie ustąpiła i warczała coraz zawzięciej. — To tak, to mnie także chcesz zabić!

zabić ciebie, — odpowiada Inger i bije w dalszym ciągu. — Tak, tak! Masz, masz! Zabiję cię,

— Tak

zakatrupię! — Teraz dopiero nabrała pewności, że Olina zna jej tajemnicę, teraz było jej już wszystko jedno.

Masz w pysk, w ten twój psi pysk!

Psi pysk! A ty masz pysk zajęczy! — jęczy Olina. — Pan Bóg naznaczył twój pysk. krzyżem...

o, jak grozi Olinie

Mam jeszcze nóż kuchenny,

Olina ma twardy żywot, tak, wściekle twardy, nie tak łatwo ją dobić. Wszystko na nic, Inger aż się zasapała. Przestaje bić, ale grozi kopyścią, o, ona jeszcze dostanie, ale tak, że jej się wszystkiego odechce! zaraz ci go pokażę.

Podnosi się, aby sięgnąć po nóż, duży, ostry nóż kuchenny; ale teraz też minęła pierwsza jej złość, więc tylko jeszcze gębuje. Olina również wstała i usiadła z powrotem na ławie. Twarz jej strasznie pokiereszowana, pełno na niej sińców i guzów i krwi. Ogarnia sobie włosy, poprawia chustę na głowie, spluwa; gęba jej napuchła. — Ty zbóju! — rzekła.

— Byłaś w lesie i węszyłaś! — krzyczy Inger. — Poto tylko przyszłaś, i znalazłaś mogiłkę. Żebyś tam zczezła była na miejscu, ty psiaduszo!

— To nie twoja rzecz!

— Ty mnie jeszcze poznasz! — odparła Olina i w oczach jej zamigotały złe błyski. — Tyle tylko ci powiem, że nie będziesz ty już miała izby z komorą i zegarem.

— O, zobaczysz, zobaczysz, co może Olina!

Obie kobiety nie przestają się kłócić. Olina nie jest tak ordynarna i głośna; w straszliwej swej zajadłości jest wprost jakby zgodliwa, ale tern bardziej zawzięta i niebezpieczna. — Szkoda, że tłumoczek swój zostawiłam w lesie. Oddam ci twoją wełnę, nie chcę jej.

— Tak, myślisz pewnie, że ją ukradłam.

— To już ty sama najlepiej musisz wiedzieć.

I znowu się kłócą. Inger oświadcza, że pokaże owcę, z której strzygła wełnę. Olina odpowiada spokojnie, od niechcenia: — Tak, tak, ale kto tam wie, skąd wzięłaś pierwszą owcę ?

Inger wymienia nazwisko i miejsce, gdzie jej owce i jagnięta po raz pieiwszy znajdowały się na utrzymaniu. — I tyle ci tylko powiem, raz na zawsze, miej się na baczności ze swojem szczekadłem!

— Haha! — śmieje się Olina lekceważąco. Ona ma zawsze jakąś odpowiedź w zanadrzu. — Z mojem szczekadłem! A twoje własne szczekadło, to co!? — Wskazuje na zajęczą wargę Inger i nazywa ją szkaradą, postrachem Boga i ludzi. Inger odpowiada, sapiąc z wściekłości, a ponieważ Olina jest sobie dosyć opiekła, przeto nazywa ją kałdunem zatłuszczonym: — Ty kałdunie zatłuszczony, ty tuczniku śmierdzący! I Bóg ci zapłać za tego zająca, któregoś mi przysłała.

— Zająca? Obym tak bez grzechu była, jak wiem co o zającu! Jakże on wyglądał ?

— Jak może zając wyglądać?

— Tak, jak ty! Akurat tak ślicznie jak ty! I do zapatrzenia się nie byl ci wcale potrzebny aż zając.

— Teraz dosyć tego, wynoś się zaraz! — krzyczy Inger. — Tyś mi nasłała Os-Andersa z zającem. Ja każę cię ukarać!

— Mnie ukarać! T y każesz mnie ukarać, powiedziałaś ?

— Żółć cię zalewa, zazdrościsz mi wszystkiego, co posiadam, i pękasz poprostu z zawiści, — krzyczy Inger. — Zawiść nie daje ci spokoju, odkąd wyszłam zamąż i dostałam Izaka, i wszystko, co tu jest.... Wielki Boże, Panie Miłosierny, czego ty chcesz ode mnie ? Czy to moja wina, że dzieci twoje wyrosły na ladaca ? Ścierpieć nie możesz, że moje dzieci są udałe i ładne i ładniejsze mają imiona niż twoje; ale co ja temu winna, że w nich lepsza krew płynie, niż w twoich!

Jeżeli Olinę wogóle co mogło doprowadzić do wściekłości, to to właśnie. Tyle urodziła dzieci i nie doczekała się po nich niczego innego, jak tego, że dzieci jej były właśnie takie, jakie były. Opowiadała, że są dobre i chełpiła się niemi, wychwalała ich zasługi, które nie istniały, i skrzętnie ukrywała ich grzechy.

— Coś powiedziała ? — syknęła zapalczywie. — że się też ze wstydu w ziemię nie zapadniesz! Moje dzieci, które w porównaniu z twemi wyglądały jak aniołki betlejemskie! Ty śmiesz paskudzić swym pyskiem moje dzieci? Siedmioro ich miałam; gdy były małe, były jak te istotki niebiańskie, a teraz, gdy wyrosły, wszystkie proste jako świece, a jak malowanie urodne. Trzymaj swój pysek na pętlicy, ty!

— A Ludwika, nie siedziała w kozie ? Jak to tam było z nią? — pyta Inger zjadliwie.

— Moja Ludwika nic takiego nie zrobiła, była niewinna jako kwiatuszek. Zresztą teraz jest zamężna w Bergenie i paraduje w kapeluszu. A co robisz ty ?

— A jak to było z Nilsem?

— Co ja będę sobie gębę strzępiła dla ciebie! Ale ty tam masz jedno w lesie! Coś z niem zrobiła? Zabiłaś je!

— Wynoś mi się zaraz, ty, wiedźmo przeklęta! — Inger wpada w furję na nowo, krzyczy i zamierza się.

Ale Ołina nie ucieka, nawet z miejsca nie wstaje. Ta nieustraszoność, jakby zapamiętałość, paraliżuje Inger ponownie, więc odgraża się tylko:

— Teraz to już naprawdę pójdę po tasak!

— Nie rób tego, już idę ,ide, — odpowiada Ołina. — Ale swoją drogą świństwo jest, że swych własnych krewnych za drzwi wyrzucasz!

— Dobrze już, dobrze, tylko się wynoś.

Ale Olina nie rusza się. Przez długą jeszcze chwilę kłócą się i wymyślają sobie od ostatnich. A ile razy zegar wydzwoni kwadrans, pół lub godzinę, Olina wybucha chichotem szyderczym, co znowu Inger do większej pobudza wściekłości. Wkońcu uciszają się nieco i Olina zabiera się do wyjścia.

— Wielka mnie czeka droga — powiada, — i na dobitek noc na karku. Głupica ze mnie, żem nie wzięła ze sobą trochę jedzenia.

Inger milczy, jest znowu rozsądna; do misy nalewa wody i powiada: — Chcesz, to się obmyj!

Olina przyznaje, że przed wyjściem powinna się obmyć, ale ponieważ nie wie, gdzie jest okrwawiona, przeto zmywa akurat tam, gdzie nie potrzeba. Inger przygląda się jej, poczem pokazuje: — Tam... koło ucha, toć ci pokazałam.

— Przecie nie mogę wąchać, po której stronie! — odpowiada Olina. — Na twej gębie także coś siedzi. Wody się boisz ⁰

Koniec końców Inger sama musi obmyć pokiereszowaną.

— Co ja to chciałam powiedzieć, — zaczęła Olina, wycierając się, w tonie zupełnie już pojednawczym, — jak też teraz będzie z Izakiem i dziećmi⁵

— Czy on wie o tern ? — pyta Inger.

— Czy wie! Przyszedł tam akurat i widział.

— Co mówił ?

— Co miał mówić! Oniemiał tak samo, jak ja.

Milczenie.

— Wiesz, tyś wszystkiemu winna! — skarży się Inger i wybucha płaczem.

— Obym tak we wszystkiem bez grzechu była!

— Bądź pawna, że zapytam się jeszcze Os-Andersa.

— Tak, zapytaj się!

Rozmawiają o tern spokojnie, i Olina zdaje się nie być już mściwą. O, nielada z niej polityk, zawsze znajdzie jakiś wybieg. Teraz wypowiada nawet coś w rodzaju współczucia, że jeśli wszystko się wyda, żal jej będzie serdecznie przedewszystkiem Izaka i dzieci.

— Tak

powiada Inger i zanosi się od płaczu. — Wciąż o tern myślę, dzień i noc myślę o tern.

Olina znajduje nagle słowa pociechy; gdy mianowicie Inger zamkną w więzieniu, ona. Olina, gotowa tu zamieszkać i wyręczyć biedaczkę.

Teraz Inger przestaje nagle płakać i słucha i rozważa. — Ty mi dziećmi opiekować się nie będziesz, — powiada wreszcie.

— Nie mam opiekować się dziećmi: Bzdurzysz!

— Tak.

— Przecie jeżeli co jak co, to właśnie dzieci kocham calem sercem.

— Tak, swoje własne, ale jaka byłabyś dla moich ? T gdy pomyślę, żeś przysłała mi zająca, aby mnie zgubić, wtedy widzę, że ty jesteś wszystkiemu winna.

— Ja? — pyta Olina. — Mówisz, żem ja winna?

— Tak, ty, ty! — odpowiada Inger, głośno łkając. — Ty stałaś mi na zdradzie i ja tobie już wogóle nie dowierzam. A zresztą, gdybyś tu sama pozostała, ukradłabyś nam wszystką wełnę. I sery kozie rozdałabyś swoim, a nie moim.

— Łotrzyca! — rzekła Olina.

Inger płacze, ociera łzy i raz po raz wyrzuca z siebie kiika słów. Olina oświadcza, że nie myśli się narzucać, bo może być u swego syna Nilsa, gdzie oddawna już mieszka. Jeżeli jednak Inger pójdzie do więzienia, Izak z niewinnemi dziećmi pozostanie całkiem opuszczony, i wtedy mogłaby tu przyjść i opiekować się nimi. Przedstawia to bardzo ładnie i ponętnie, tak byłoby na-pewno najlepiej. — Zastanów się nad tern, — powiada.

Inger zupełnie już zgnębiona; płacze i potrząsa głową i tępo patrzy przed siebie. Niby lunatyczka idzie do spiżarni i przygotowuje zapasy dla gościa na drogę.

— Nie, nie potrzebujesz sięszkodzić, —rzecze Olina. — Nie puszczę cię w góry bez poczęstunku, — odpowiada Inger.

Po wyjściu Oliny Inger wykrada się z chaty, rozgląda się dokoła, nasłuchuje. Przy kamieniołomach panuje cisza! Podchodzi nieco i słyszy dzieci; bawią się kamykami. Izak siadł opodal; wspiera się na łopacie, jakby na lasce. Tam siedzi Izak.

Inger podkrada się do skraju lasu. Krzyżyk mały zatknęła ongi na mogiłce; krzyżyk wala się na ziemi,, ale tam, gdzie stał, darń podebrana i ziemia rozkopana. Inger siada i rękami zgarnia ziemię na dawne miejsce. Tak, tu siedzi Ingtr.

Z ciekawości tam poszła, aby przekonać się, jak głęboko Olina ryła w mogiłce. Teraz siedzi, ponieważ bydełko jeszcze na pastwisku. Płacze i potrząsa głową i tępo patrzy przed siebie.

VII.

Dni mijają.

Pogoda dla pól wspaniała, z słońcem i deszczem naprzemian, i odpowiednio do tego też wszystko rośnie i dojrzewa. Osadnicy mają sianokosy już prawie na ukończeniu. Sprzęt siana olbrzymi; trudno wszystko pomieścić pod dachem, więc pakują je pod wiszary, da stajni, do chaty, wypróżniają szopę i zapychają sianem aż pod sam dach. Od wczesnego ranka do późnego wieczora pracuje Inger jako pomocnica dzielna i niestrudzona. Izak wyzyskuje wszelki czas deszczu w celu wykończenia nowej stodoły, a przynajmniej południowej jej ściany, bo wtedy będzie mógł tam złożyć wszystko siano, choćby jeszcze raz tyle. Robota posuwa się raźnie naprzód, wszystkiemu poradzi!

Zło

Wypadek wielki i przykry ze swą troską istniał, czyn był dokonany, i niechybne będą jego następstwa. Dobro kroczy często szlakiem niewidocznym, wlecze zawsze za sobą swoje następstwa. Izak odniósł się do całej sprawy od samego początku w sposób rozumny, i nie powiedział nic więcej jak to: — Co też tobie do głowy strzeliło ?

Inger milczała. Więc po chwili Izak odezwał się znowu: — Zadusiłaś ?

— Tak, — odparła Inger.

— Tego nie powinnaś była robić.

— Nie, — odpowiedziała.

— I nie rozumiem, jak mogłaś to przenieść na

sobie.

—    Wyglądała tak, jak ja.

—    Niby jak ?

—    Na ustach.

Izak długo myślał i myślał, poczemrzekł: — Tak,

tak...

Na tern też poprzestano, do sprawy tej już nie wracano. A gdy dni upływały tak spokojnie, jak dawniej i gdy nadszedł czas sprzętu siana i wielu innych robót w polu, wtedy występek cofnął się w myślach powoli na plan dalszy. Ale istniał, przez cały czas ciążył na ludziach i na całem osiedlu. Małżonkowie nie mogli łudzić się co do tego, czy Olina zachowa milczenie, to było aż nadto niepewne. A choćby Olina nawet milczała, czy w takim razie nie mogliby przemówić wszyscy oni niemi świadkowie, ściany chaty lub drzewa w lesie dokoła mogiłki! Os-Anders mógł był dawać do zrozumienia, sama Inger mogła była się zdradzić na jawie lub we śnie. Przygotowani b}di na najgorsze.

Jak wobec tego miał zachować się Izak ? Rozsądnie, to wszystko! Teraz dopiero zrozumiał, czemu Inger za każdym razem chciała być sama podczas połogu; wielki lęk o nadobność dzieci pragnęła przecierpieć sama, bez świadków, sama też chciała iść naprzeciw niebezpieczeństwu. Trzy razy się to powtarzało. Izak potrząsał głową i żal mu było bardzo Inger, biednej, .nieszczęśliwej Inger. A gdy nadomiar dowiedział się o Lapończyku z zającem, wtedy uwolnił Inger od wszelkiej winy. To zrodziło wielką wśród nich miłość, miłość fałszywą; w obliczu niebezpieczeństwa tulili się do siebie. Ona była pełna naturalnej względem niego słodyczy, on zaś, ten człek spiżowy, ten kloc, on stał się dziki i w pożądaniu jej nienasycony. Nogi miała obute w komagry Japońskie, pozatem jednak nie miała w sobie nic Lipońskiego; nie była niskiego wzrostu i chuda, lecz przeciwnie rosła i kształtów foremnych. Teraz, latem, chodziła boso i w krótkiej spódnicy; te długie bose nogi Izak oczami wręcz pożerał.

Przez całe lato śpiewała pieśni nabożne i uczyła Elizeusza wielu drobnych modlitewek. Lapończyków jednak nienawidziła całkiem nie po chrześcijańsku i wypowiadała im to, o ile pojawili się na osiedlu, otwarcie i bez ogródek. Mogli być znowu przez kogo nasłani, mogli mieć znowu zająca za pazuchą, niech więc zmykają co prędzej!

— Zająca? Jakiego zająca?

Jakto, nie słyszałeś, co zrobił Os-Anders ?

— Nie.

— Mogę ci to sama powiedzieć. Przywędrował tu z zającem, kiedy byłam przy nadziei.

— Coś podobnego! I co, ucierpiałaś z tego powodu ? To nie twoja rzecz; a teraz fora stąd! Tu masz trochę do jedzenia, i zaraz mi się wynoś!

— Nie masz na zbyciu trochę skóry na moje dziu

rawe buty ?

— Nie, ale mogę ci kijem skórę wygarbować, jeżeli się stąd zaraz nie wyniesiesz!

Lapończyk żebrząc jest pokorny, gdy jednak odprawią go z kwitkiem, wtedy staje się mściwy i wygraża się. Teraz zjawiła się na osiedlu para lapońska z dwojgiem dzieci; dzieci wysłano do chaty po jałmużnę, ale wróciły niebawem z oznajmieniem, że w chacie pusto. Rodzina naradzała się przez chwilę, poczem Lapończyk sam udał się do chaty, aby przekonać się naocznie. Nie wracał. Wtedy poszła za nim kobieta, a wreszcie i dzieci. Stali na środku izby i szwargotali społem po lapońsku. Lapończyk zajrzał do komory, ale i tam nie zastał nikogo. Teraz odzywa się nagle zegar na ścianie, rodzina słucha ze zdziwieniem i wszyscy rozwierają jak szeroko usta.

Inger, jakby przeczuwając, że obcy ludzie znajdują się w chacie, biegła co tchu z hali górskiej. Ujrzawszy Lapończyków, i to nieznanych sobie Lapończyków, rzekła ostro:

— Czego tu szukacie? Nie widzieliście to, że niema nikogo w domu?

— O tak, — powiada chłop.

— Wynoście się! — mówi Inger.

Rodzina wychodzi powoli i niechętnie.

— Myśmy tylko przystanęli i przysłuchiwali się zegarowi, — odzywa się chłop. — Grał tak ślicznie.

— Nie masz dla nas kawałka chleba? —

wtrąca kobieta.

— Skąd jesteście? — pyta Inger.

■ • — Z Watnan, po tamtej stronie. Całą noc wędrowaliśmy.

— Dokąd idziecie ?

— Za góry.

Inger udaje się do chaty, aby przygotować trochę żywności. Gdy wraca, słyszy prośbę kobiety o kawałek sukna na czapkę, o pęczek wełny, o kawałek sera koziego, ona wszystkiego może potrzebować.

Inger sie spieszy, Izak i dzieci znajdują się na skoszonej łące.

— Idźcie już, — powiada.

—• Widzieliśmy na pastwisku twój inwentarz, — kobieta próbuje schlebiać, — tyle tam bydła, ile pewnie gwiazd na niebie.

— Jak żyję, nie widziałem tyle! — przywtórzył chłop. — Nie mogłabyś nam dać pary znoszonych ko-magrów ?

Inger zamyka drzwi chaty i wraca do roboty. Wtedy chłop krzyknął coś za nią, ona jednak udała, że nie słyszy, i szła dalej. Ale ona dobrze słyszała. — Czy to prawda, że kupujesz zające?...

Nie należało tego źle zrozumieć. Możliwe, że Lapończyk zapytał w dobrej wierze, może mu kto nacy-ganił, możliwe też, że chciał jej dokuczyć. W każdym razie Inger otrzymała przestrogę. Przeznaczenie zgłaszało się...

Dni mijały. Osadnicy byli to ludzie zdrowi, co się ma stać, niech się stanie, pracowali i czekali. Żyli tuż przy sobie jak zwierzyna w lesie, spali i jedli. Czas posunął się już o tyle naprzód, że próbowano nowych ziemniaków; były duże i mączyste. A cios — czemu opóźniał się cios ? Teraz już koniec sierpnia, niebawem nastąpi wrzesień, czy zimę mieli przebyć razem, nietknięci, przez los oszczędzeni? Nieustannie trwali na posterunku, co wieczór skradając się, odnajdywali się w swej chacie, radośni, że dzień minął szczęśliwie bez kataklizmu. Nastał październik, wtedy niespodzianie zjawił się na osiedlu sołtys z asystentem i z teką pod pachą. Prawo zastukało do drzwi chaty.

Śledztwo zajęło sporo czasu, Inger przesłuchano w cztery oczy. Nie przeczyła; mogiłkę w lesie rozkopano i opróżniono i wysłano zwłoki do sekcji. Trupek był zawinięty w sukienkę Elizeusza do chrztu a na główce miał nasadzoną czapeczkę z koralikami.

Wtedy to Izak odzyskał znowu mowę i rzekł: — Tak, tak, teraz przyszło nieszczęście na nas największe. Wciąż to powtarzam, żeś nie powinna była tego robić.

przyznaje Inger.

— Nie powinnam, —

— Jakżeś to zrobiła ?

Inger milczy.

— I że to tak lekko przeniosłaś na sobie!

— Była taka sama jak ja. Wtedy położyłam ją na twarzyczkę.

Tzak potrząsa głową.

— I potem umarło, — kończy Inger i wybucha głośnym płaczem.

Izak milczy chwilę. — Tak, tak, teraz już zapóźno na płacze.

— Na czubku główki miała włosy kasztanowate, — powiedziała Inger łkając.

Na tern sprawę zakończono.

I znowu mijały dni. Inger nie aresztowano, władza okazywała pobłażliwość w postępowaniu. Sołtys Heyer-dal wypytywał ją spokojnie, nieledwie obojętnie i powiedział tylko: — Smutne, że podobne rzeczy się dzieją!

Na zapytanie Inger, kto ją zadenuncjował, odparł sołtys, że właściwie nikt, że podawano mu z różnych stron różne pogłoski. Czy ona sama nie zdradziła się przed niektórymi Lapończykami ? — Inger odpowiedziała: Owszem, kilku Lapończykom opowiadała o Os-Andersie, który w lecie przyszedł do niej z zającem, i z tego powodu dziecko w jej łonie dostało zajęczą wargę. Zająca tego przysłała pewnikiem Olina! — Sołtys nic o tern nie wiedział. Ale jakkolwiekby było, podobnej ciemnoty i podobnych przesądów nie może nawet wciągnąć do protokółu.

— Gdy mnie matka miała urodzić, zoczyła także zająca, — dodała Inger..,

Spichrz wykończony; był to duży budynek z przepierzeniem na siano po obu stronach i z klepiskiem pośrodku. Siano więc, nagromadzone w szopie i wszędzie indziej, zniesiono obecnie do spichrza. Żyto skoszono i wysuszono w mendlach; Inger wykopała marchew i rzepę. I oto wszystko pomieszczono już pod dachem. Teraz byłoby po tarapatach, na osiedlu panował dobrobyt. Izak karczował nowe szmaty ziemi i powiększał swe pola pod zboże, był rolnikiem z krwi i kości. Ale jesienią odezwała się Inger: — Teraz miałaby pół roku i jużby nas wszystkich rozpoznawała!

— Co się stało, to się stało, tego się już nie odmieni,. — odparł Izak.

Zimą młócił Izak żyto na nowem klepisku w śpich-rzu, a Inger pomagała mu całemi godzinami, wywijając cepem niegorzej od niego; dzieci tymczasem baraszkowały w sianie. Kłosy sypały duże grube ziarno. Około nowego roku była sanna co się zowie, więc Izak począł zwozić do wsi drzewo sążniowe. Posiadał już stałych odbiorców, płacących dobre ceny za jego drzewo, doskonale latem wyschłe.

Pewnego dnia uradził z Inger, że opasłego cie-laczka, po Złotorogiej, zabierze z sobą i ofiaruje go pani Geisslerowej wraz z paczką koziego sera. Pani ex-sołtysowa była zachwycona i zapytała, ile za to wszystko ma zapłacić.

Ani grosza, — odrzekł Izak,

pan sołtys za

płacił już.

— Tam do licha, naprawdę zapłacił ? — wykrzyknęła pani Geisslerowa do głębi wzruszona. Wręczyła więc Izakowi kilka książeczek obrazkowych i kawał placka i różne zabawki, wszystko dla Elizeusza i Sy-werta.

Gdy Izak wrócił do domu i Inger ujrzała wszystkie te książeczki, placek i zabawki, odwróciła się i poczęła płakać.

— Co ci jest ? — spytał Izak.

— Nic, — odparła. — Ale teraz miałaby właśnie roczek i mogłaby oglądać wszystkie te śliczności.

— Ano, ale wiesz przecie, jak ona wyglądała, — rzekł Izak, aby ją pocieszyć. — Zresztą możliwe, że nie będzie tak źle. Dowiadywałem się, gdzie przebywa Geissler.

Odwróciło to uwagę Inger. — Tak, czy on mógłby nam dopomóc ? — spytała.

— Tego ja nie wiem.

Następnie Izak zawiózł ziarno do młyna i przywiózł do domu mąkę. Potem chodził znowu do lasu i ścinał drzewo na sążnie, przygotowując zapasy na przyszłą zimę. Życie jego schodziło na ustawicznej pracy; od jednej pracy przechodził do drugiej, już to w polu, już to w lesie, już w lesie, już też znowu w polu, zależnie od pory roku. Sześć lat już pracował Izak na swem osiedlu, a Inger lat pięć; wszystko działo się jak należy, gdybyż tak szło i nadal. Ale tak nadal iść nie miało.... Inger przędła pilnie i tkała i zabiegała około inwentarza, śpiewała też żarliwie pieśni nabożne, ale — miły Boże! — śpiew jej był niby dzwon bez serca!

Gdy po roztopach wiosennych droga jako tako obeschła, sprowadzono Inger na dół do wsi — na przesłuchy. Izak musiał był pozostać w domu. Znalazłszy

się sam, postanowił przejść na tamtą stronę gór do Szwecji i odnaleźć Geisslera. Dobry sołtys nie odmówi może pomocy biedakom na Selanro. Ale Inger, wróciwszy, wypytała się poprzednio o wszystko i wiedziała już mniej więcej, jaki czeka ją wyrok. Właściwie jest to sprawa dożywotniego więzienia, ale paragraf 1 ... — Patrzcie jeno, ona stanęła przed świętym trybunałem sprawiedliwości i poprostu do wszystkiego się przyznała. Świadkowie z obu wsi patrzeli na nią z współczuciem i przewodniczący wypytywał ją życzliwie. Ale mądre głowy panów od prawa wzięły przecie nad nią górę. Dostojni panowie prawnicy są tak dzielni, oni znają swoje paragrafy, wyuczyli się ich na pamięć, takie to są mądre głowy. I w urzędowaniu swem również nie są pozbawieni rozumu, a nawet i serca. Inger nie mogła była uskarżać się na sąd. Słowem nie wspomniała o zającu, lecz gdy wśród łez wyznała, że zniekształconemu dziecku swemu oszczędzić chciała bolesnej udręki życia, wtedy przewodniczący skinął głową energicznie i poważnie i powiedział: — Ale przecież ty także masz zajęczą wargę, a mimo to dobrze ci się działo.

— Tak, Bogu dzięki! — rzekła Inger. Słowem nie wspomniała o ukrytych cierpieniach swego dzieciństwa i swej młodości.

Przewodniczący jednak snadź domyślał się tego i owego, sam przecie był szpotawy i nigdy z tego powodu nie zaznał rozkoszy tańca. — Wyrok ? Nie, tego jeszcze powiedzieć nie mogę. Właściwie jest za to więzienie dożywotnie, ale... I nie umiem też powiedzieć, czy uda się wymiar kary złagodzić, przenieść do drugiego lub trzeciego stopnia, na piętnaście do dwunastu, lub dwanaście do dziewięciu lat. Siedzą tam ci panowie i główną się nad kodeksem karnym i nie tak prędko

Błogosławieństwo Ziemi.

dadzą sobie rady. No, ale bądźmy dobrej myśli. — Tyle powiedział przewodniczący.

Inger stawiła się na przesłuchy pogrążona w tępej rezygnacji, nie było powodu zatrzymywać jej w areszcie.

Minęło kilka miesięcy. I znowu przyszedł na Selanro sołtys z swym nowym woźnym. Izaka nie było w domu, był nad rzeką i łowił ryby. Gdy wrócił wieczorem, Inger okazywała mu wiele dobroci i serdeczności i chwaliła go, jakkolwiek połów się nie udał i niewiele przyniósł ryb.

— Co ja to chciałem powiedzieć, byli tu goście ? —

zapytał.

— Goście ? Czemu pytasz o to ?

— Widzę świeże ślady na dworze. Ślady butów. — Był tylko sołtys z drugim jeszcze.

— Tak. Czego chcieli ?

— Nietrudno się domyślić.

— Chcieli cię zabrać?

— Mnie zabrać? Nie, przynieśli wyrok. I tyle mogę ci powiedzieć: łaska Boża, nie jest to, czego się bałam.

— Tak, — rzekł Izak w naprężonem oczekiwaniu. — Na długo?

— Nie, tylko na kilka lat.

— Ile?

— Tak, tak, myślisz pewnie, że na wiele lat; ale ja Bogu dziękuję, że wychodzę przynajmniej z życiem.

Inger nie powiedziała, na ile lat ją skazano. Późnym wieczorem zapytał Izak, kiedy przyjdą po nią; ale ona tego nie wiedziała, lub też powiedzieć nie chciała. Stała się znowu bardzo zamyślona, zastanawiała się głośno nad tern, jak Izak będzie sobie radził bez niej; chyba

przyjdzie Olina. Izak również nie widział innej drogi wyjścia. Ale gdzie szukać Oliny? W tym roku wcale się tu nie pokazała. A może ona tu po tern wszystkiem, co im wyrządziła, wogóle już nie przyjdzie?... Siano sprzątnięto, a Oliny jak nie widać, tak nie widać. Czy sprowadzić ją ? Ach, onaby się już napewno przytryndała, ten kałdun zatłuszczony, ten potwór!

Nareszcie przyszła. Co za osoba! Zachowała się tak, jakby między nimi nic nie zaszło, przyniosła nawet parę pończoszek dla Elizeusza. — Chciałam tylko zobaczyć, jak tu u was wygląda, — rozpoczęła. Wykazało się, że łachy swoje i różne rzeczy, spakowane w worku, pozostawiła w lesie, i wogóle przygotowana była na pozostanie tu na stałe.

Wieczorem Inger wzięła męża swego na bok i rzekła: — Mówiłeś niedawno, że chcesz odszukać Geisslera... Teraz byłaby pora odpowiednia.

— Tak, — odparł Izak, — ponieważ Olina już przyszła, przeto wybiorę się zaraz jutro z rana.

Inger powiedziała, że byłaby mu bardzo za to wdzięczna. — Ale zabierz z sobą wszystkie pieniądze, jakie masz w domu, — dodała.

— Dobrze. A czy ty nie mogłabyś ich przechować ?

— Nie.

Inger przysposobiła spory tłumoczek z żywnością. A gdy Izak nad ranem się zbudził, zerwał się natychmiast i przygotował do drogi. Inger odprowadziła go aż na podwórze, nie płakała ani też jęczała, ale powiedziała :

— Lada dzień mogą przyjść po mnie.

— Czy wiesz co o tern ?

— Nie, skądżebym miała o tern wiedzieć ? A zresztą, może to nie tak prędko nastąpi, chociaż...

a*

Gdybyś jeno Geisslera odszukał, onby może wynalazł jaką radę!

Jaką radę mógłby teraz jeszcze wymyślić Geissler ? Żadną. Lecz Izak mimo to poszedł.

Ano, kto ją tam wie, tę Inger, ona z pewnością wie najlepiej. I ona też prawdopodobnie zawiadomiła jakimś sposobem Olinę. Izak, powróciwszy ze Szwecji, nie zastał już Inger. Zabrano ją,i przy obojgu dzieciach pozostała Olina.

Była to dla Izaka chwila smutna, bardzo smutna, gdy, zbliżając się do chaty, zawołał głośno na Inger i nie otrzymał odpowiedzi.

— Zabrali ją? — zapytał.

— Tak, — odparła Olina.

— Kiedy ?

— Akurat tego dnia, kiedyś poszedł.

Teraz dopiero Izak był odgadł, że Inger w chwili rozstania się z chatą, pragnęła być znowu sama i dlatego tylko prosiła go, aby zabrał z sobą pieniądze. Ach, trochę grosza byłoby się jej na pewno przydało na te wielką podróż!

Ale uwagę chłopców porwało z miejsca śliczne żółte prosiątko, które przyniósł był Izak. Zresztą była to jedyna rzecz, jaką przyniósł z swej wędrówki. Adres Geisslera był przestarzały. Geisslera nie było już w Szwecji, bawił teraz w Tronthjem. Ale z Szwecji przyniósł na swych ręku prosiątko, w drodze karmił je mlekiem z butelki i w górach spał z niem na swej piersi. Pragnął uradować Inger, a teraz Elizeusz i Sywert bawili się zabawnem stworzonkiem i sto pociech z niem mieli. To Izaka nieco rozchmurzyło. Do tego przyczyniło się jeszcze jedno: Olina oznajmiła, że sołtys kazał się kłaniać, tudzież, że rząd zgodził się ostatecznie na sprzedaż osiedla Sellanro, i że lzak ma tylko zgłosić się w ratuszu i zapłacić. Wiadomość to była dobra i wyrwała Izaka ze stanu przygnębienia. Jakkolwiek był jeszcze mocno strudzony podróżą do Szwecji, spakował co prędzej trochę chleba i sera i powędrował na dół do wsi. Pocieszał się zapewne, że spotka tam jeszcze Inger.

Ale nadzieja jego się nie ziściła, Inger już nie zastał, zamknięto ją na ośm lat. Izaka aż zamroczyło, i już tylko piąte przez dziesiąte rozumiał z tego, co mówił do niego sołtys. Niewesołe to, że podobna rzecz mogła się zdarzyć. Ma nadzieję, że będzie to dla Inger nauczką, że się nawróci, że stanie się lepszą i już więcej dzieci swych mordować nie będzie.

Sołtys Heyerdał był żonaty od zeszłego roku. Żona nie chciała zostać matką, nie chciała mieć dzieci — oświadczyła, że nic z tego nie będzie i kwita. No, i nie miała dzieci...

— Nareszcie też mogę zamknąć akta sprawy Sellanro, — rzekł następnie sołtys. — Rząd królewski zgodził się poniekąd na mój wniosek sprzedaży.

— Tak, — rzekł lzak. — Ile mam zapłacić ?

— Rocznie dziesięć talarów. Tu wprawdzie zaszła /miana o tyle, że ministerjum zamiast pięciu talarów ustanowiło dziesięć. Nie wiem, jak się na to zapatrujesz ?

— Żebym tylko temu podołał, — odparł lzak.

— rzekł sołtys, spory szmat ziemi, wykarczowanej i tak uprawionej.

Na ten rok posiadał lzak dziesięć talarów, zebrał je za drewno i za kozie sery, zrobione przez Inger. Zapłacił i jeszcze coś niecoś mu pozostało.

— I to na dziesięć lat. — lzak spojrzał przerażony. — Tak, na inne warunki ministerjum nie chce przystać, I jest to właściwie za bezcen taki

— Całe szczęście, że ministerjum nie dowiedziało się o zbrodni twojej żony, — rzekł sołtys. — Inaczejby może komu innemu sprzedali.

—• Tak, — rzekł Izak, a po chwali zapytał: — Więc na całe ośm lat ją zamknięto?

— Tak, tego zmienić już nie można. Trudno, sprawiedliwości musiało się stać zadość. Zresztą kara jej jest więcej niż łagodna. A twojem najbliższem zadaniem będzie teraz przeprowadzić wyraźną granicę pomiędzy ziemią twoją a państwowrą. Wykarczuj wszystko wr równej linji ściśle wredług znaków, jakie tam pozostawiłem i jakie zapisałem wr protokóle. Drzewo należy do ciebie. Później przyjdę tam na górę i sprawdzę.

Izak powędrował z powrotem.

VIII.

Lata szybko mijają. Tak, dla tego, kto się starzeje.

Izak ani był stary, ani osłabiony, jemu lata wydawały się nieskończenie długie. Pracowrał na swrem gospodarstwie i pozwalał swrej brodzie zarastać na dziko.

Monoton ja na Pustkowdu przerywała się od czasu do czasu, mianowicie gdy pojawńł się jaki Lapończyk lub gdy to i owo przydarzyło się z inwentarzem. Pewnego razu przywędrowało mnogo chłopa; na Sellanro wypoczęli, jedli i popijali mleko i wypytywali Izaka i Olinę o dalszą drogę poprzez góry. Mieli oni — jak twierdzili — wymierzyć linję telegraficzną. Innym razem przybył Geissler. Przyszedł ze w’si wesół i szczęśliwy, prowadząc ze sobą dwóch mężczyzn z narzędziami górniczemi i z kilofami i łopatami.

Ach, ten Geissler! Był zupełnie taki sam, jak ongi, nic się nie zmienił. Rzekł „dzień dobry“, pogadał z dziećmi, wszedł do chaty i znowu wyszedł, przyjrzał się polom, zajrzał do stajni i stodoły.

— Doskonale! — zawołał. — Izak, czy masz jeszcze u siebie te małe kamienie?

; — Małe kamienie ?

— Tak, małe ciężkie kamienie, któremi bawili się chłopcy podczas mej ostatniej bytności ?

Kamienie leżały w szopie, służyły jako ciężarki przy łapkach na myszy. Przyniesiono je. Sołtys i dwaj towarzysze badali je, naradzali się, uderzali o nie i w ręce ważyli.

— Czarnomiedź! — orzekli.

— Chciałbyś pójść z nami i wskazać nam miejsce, gdzieś kamienie te znalazł? — spytał sołtys.

Wszyscy czterej wdrapali się na skały, było to niedaleko. Mimo to zatrzymali się w górach kilka dni, łazili od skały do skały, poszukiwali kruszców i tu i ówdzie rozsadzili jaką większą skałę. Wracając do chaty, zabrali z sobą dwa ciężkie wory, pełne kamieni.

Izak podczas tego przedstawił Geisslerowi całe swoje położenie, a także i to, że rząd policzył za gospodarstwo zamiast pięćdziesięciu sto talarów.

— Ach, wszystko to jest bez znaczenia — rzekł Geissler bez zastanowienia. — Skały twoje zawierają może skarby, które przyniosą ci tysiące.

— Tak, — rzekł Izak.

— Wystaraj się jeno jak najprędzej o sądow-e zatwierdzenie dokumentu.

— Tak.

— Żeby ci rząd w ostatniej chwili nie rzucił jakiego kamienia pod nogi, rozumiesz ?

Izak rozumiał, — Tak, tak, ale najgorsze z wszystkiego, to sprawca z Inger, — rzekł.

— Ach, racja, — odrzekł Geissler, i wbrew swemu usposobieniu i zwyczajowi zastanawiał się i rozważał niezmiernie długo.

— Nie jest wykluczone, że możnaby przeprowadzić rewizję wyroku. Gdyby wszystko wyszło na jaw, możeby się udało karę nieco obciąć. Albo wnieść po-prostu o ułaskawienie, co mniej więcej na jednoby wyszło.

— Tak pan myśli ?

— Na razie nie możnaby jeszcze stawiać wniosku o ułaskawienie, trzebaby wpierw trochę poczekać. Ale, ale, tyś dostarcz}d mojej żonie cielaka i kilka serów kozich, ile jestem ci dłużny?

— Ani grosza, pan sołtys zapłacił już za wszystko.

- Ja?

— Pan nam tyle już dobrego świadczył.

— Nie, — zawołał Geissler i roześmiał się. I, wyciągnąwszy kilka banknotów, położył je na stole i rzekł:

— Weź to!

Był to człowiek, który za wszystko płacił, i zdaje się, że portfel jego był gruby od banknotów. Bóg jeden wie, czy on naprawdę taki bogaty!

— Ale ona pisze, że jej tam dobrze, — rzekł Tzak, który tylko o tern jednem myślał.

— Aha, twoja żona ?

— Tak, od chwili, gdy ma dziewczynkę — urodziła tam zdrową i ładną dziewczynkę.

— A, to doskonale!

— Tak, i wszyscy jej pomagają i wszyscy są dla niej bardzo dobrzy, tak pisze.

Geissler oświadczył: — Teraz poślę kamienie do zbadania, aby przekonać się, co zawierają. Jeżeli będzie prawdziwa miedź, otrzymasz dużo pieniędzy.

— Tak, — rzekł Izak. — Jak pan myśli, kiedy" będzie można wnieść podanie o ułaskawienie ?

— Niezadługo. Napiszę w twójem imieniu i później przyjdę tu znowu. Ale, ale, coś ty powiedział, żona twoja urodziła w więzieniu dziecko ?

— Tak.

— To znaczy, że zabrali ją, gdy była w odmiennym stanie? Toż to niedozwolone!

— Nie ?-

— Nie, mamy więc jeszcze jeden powód do wcześniejszego jej uwolnienia.

— Ach, toby było dobrze, — rzekł Izak z wdzięcznością.

Izak nie wiedział nic o tern, że sprawa ciąży Inger wywołała dużo pisaniny między jedną władzą a drugą. Dwa powody złożyły się na to, że nie zaaresztowano jej w swoim czasie. Po pierwsze brakło pomieszczenia w więzieniu, a powtóre litowano się nad nią. Następstwa były nieobliczalne. Później, gdy Inger uwięziono, nie pytano się o jej stan, a ona sama nic o tern nie powiedziała. Milczała może z rozmysłu, aby w dniach ciężkich mieć w pobliżu dziecko; jeżeli sprawować się będzie dobrze, wolno jej będzie raz po raz przybliżyć się do dziecka. A może też zwyczajnie była tępa i obojętna na wszystko.

Izak pracował na swem gospodarstwie, osuszał łąki, karczował, przekopał granicę, a ścięte przy tej sposobności drzewo dało drewna sążniowego na cały rok. Ale ponieważ nie było Inger, któraby go zagrzewała pochwałami, przeto pracował więcej z przyzwyczajenia, niż z ochoty. Minęły już dwie kadencje sądowe, a on wciąż jeszcze nie zgłaszał się po zatwierdzenie aktu kupna; zobojętniał na wszystko. Ocknął się dopiero teraz, jesienią. Było u niego nie ze wszystkiem, jak być powinno. Cierpliwość i rozwaga, oczywiście, tego mu nie brakło, ale cierpliwy był i rozważny dlatego tylko, ponieważ takim był od urodzenia. Zebrał wszystkie swoje skóry, kozie i cielęce, rozłożył je w rzece, później zeskrobał z nich sierść i wygarbował je. Miał więc skórę na buty. Zimą, gdy spadły pierwsze śniegi, przysposobił ziarno na siew wiosenny, zawszeć lepiej, gdy już przygotowane; był to człowiek zamiłowany w porządku. Ale był to człowiek znowu smutny i samotny, był znowu nieżonaty, z wszystkiem, co w pojęciu tern się mieści.

Jakież-bo zadowolenie mogło mu dać teraz siedzenie w chacie w niedzielę, w ubraniu odświętnem. w czerwonej koszuli, skoro brakło tej, dla której wartoby się wystroić ? Niedziele były to dni najdłuższe, niedziele skazywały go na próżniactwo i na myśli żałośliwe; w niedziele wałęsał się tylko po gospodarstwie i obmyślał, co zrobić należy w dniach następnych. Za każdym razem zabierał z sobą swych chłopaków, młodszego niosąc zawsze na ręku. Inna rzecz, że paplanina ich i ustawiczne zapytania sromotnie go męczyły.

Miał u siebie starą Olinę, ponieważ nie miał nikogo innego. Ostatecznie najgorzej z nią nie było. Gremplo-wała wełnę i przędła, robiła pończochy i rękawice, robiła też ser kozi. Ale szczęśliwej ręki ona nie miała i pracowała bez zamiłowania; przecie wszystko, co wzięła do ręki, nie jej było własnością. Jeszcze za czasów Inger kupił był Izak u wędrownego handlarza prześliczną puszkę glinianą z psim łbem na pokrywce, coś w rodzaju dużej tabakiery. Zdobiła ona półkę ścienną. Olina sięgnęła po nią, aby się jej przyjrzeć,

i zbiła psi łeb. Inger pozostawiła w skrzynce pod szkłem kilkanaście latorośli fuksyj; Olina zdjęła szybki, a następnie przytłoczyła niemi nieuważnie roślinki. Następnego dnia wszystkie latorośle zwiędły i już nie ożyły. — Czy wszystko to mogło nie obchodzić Izaka ? O nie, on też wcale nie miał łagodnej twarzy, często tak się nasrożył, że wyglądał aż wręcz niebezpiecznie. Olinie nie zbywało jednak na bezczelności i obrotności ozorka.

—    Co ja temu winna ? — rzekła.

—    Nie wiem, — odparł Izak, — ale po co to bierzesz

do ręki ?

— Nie bój się, już więcej jej kwiatów nie ruszę, — powiedziała Olina; ale kwiaty już nie żyły.

I czemu też teraz tak wielu przybywa Lapończyków na Sellanro ? Przychodzą o wiele częściej, niż dawmiej. Czego tam szukał Os-Anders? Pewmego lata przywędrował tu aż dwa razy; przecie nie miał reniferów⁷, żeby ich szukał, lecz żył z żebraniny. Na widok jego Olina rzucała wszelką robotę; plotkowali o wszystkich i wszystkiem, a gdy zagrodę opuszczał, wór jego wypchany był różnościami. Izak milczał cierpliwie rok jeden i drugi.

Potem zachciało się Olinie nowych trzewików⁷, i wtedy Izak przestał milczeć. Było to na jesieni, i Olina, zamiast chodzić w komagrach lub drewniakach, paradowała stale wt trzewikach skórkowych. Izak rzekł: — Ładna dziś pogoda. Hm! — Tak zaczął.

— Aha, — rzekła Olina.

— Elizeuszu, dziś rano naliczyłeś przecie dziesięć serów⁷ kozich, prawda ? — spytał Izak.

— Tak, dziesięć.

— A teraz jest ich tylko dziewięć!

Elizeusz liczył na nowo, zamyślił się, a potem

rzekł:

— Tak, ale razem z tym, który dostał Os-Anders, jest dziesięć...

W izbie zapanowało milczenie. I tylko mały Sywert, udając, że także umie liczyć, powtarzał za bratem: — Tak, dziesięć.

I znowu milczenie. Ostatecznie Olina winna była jakieś wyjaśnienie.

— Ano, dałam mu taki mały, najmniejszy serek; myślałam, że to nic takiego. Ale dzieci takie małe jeszcze, a już widać, jakie z nich ziółka. Nie trudno poznać, w kogo się wdały! W każdym razie nie w ciebie, to jedno wiem.

Był to przytyk, którego Izak nie mógł był przemilczeć. — Dzieci moje są uczciwe, — rzekł. — Ale czy nie mogłabyś mi powiedzieć, jakie to dobrodziejstwa wyświadczył mnie i moim Os-Anders?

— Dobrodziejstwa ? — odparła Olina.

— Tak.

— On, Os-Anders ?

— Tak, skoro dłużny mu jestem sery kozie.

Olina zyskała czas do namysłu i taką dała odpowiedź: — Boże miłosierny! Jeżeli to prawda, że ja zaczęłam z Os-Andersem, niech mnie na tern miejscu paraliż ruszy!

Wyśmienicie!

Izak musiał ustąpić, nie po raz pierwszy. Olina dała łolgę swemu językowi: — I jeżeli teraz, gdy się ma na zimę, mam tu chodzić boso, i nie mam dostać tego, co Bóg stworzył dla obucia nóg, to lepiej odrazu to powiedz. Już przed miesiącem gadałam ci o trzewikach, ale wciąż jeszcze ich nie widzę i wciąż w takich tylko papciach musze tu oblatywać.

— A co braknie twym drewniakom, że w nich nie łazisz ? — zapytał Izak.

— Co im braknie ?

— Tak, chciałbym wiedzieć.

— Drewniakom ?

— Tak, drewniakom.

— A o tern nic nie wspomnisz, że ja wełnę grem-pluję i przędę, że oprzątam bydło i dzieci twoje wychowuję, o tern nic nie mówisz. A twoja żona, do djaska, co w więzieniu siedzi, ona napewno nie chodziła boso po śniegu.

— Nie, bo miała drewniaki, — rzekł Izak. — A gdy szła do kościoła albo między ludzi , wtedy brała komagry.

— Tak, tak, bo ona była coś lepszego ode mnie, — odparła Olina.

— Tak, to napewno. A gdy latem przywdziewała komagry, to wypakowała je sobie szczyptą siana. A ty co ?! Przez cały boży rok łazisz w pończochach i trzewikach.

— Jak o to chodzi, to już będę. chodziła w własnych drewniakach. Nie wiedziałam tylko, że będę musiała tu własne swe drewniaki zdzierać. — Mówiła głosem cichym i przytłumionym, mrużąc przy tern oczy, o, była to sztuka mądra i chytra! — Inger, ten podrzutek, tak nazywaliśmy ją wszyscy, wychowywała się razem z mojemi dziećmi i nauczyła się u mnie tego i owego. Teraz doczekaliśmy się podziękowania za wszystko. Moja córka w Bergenie chodzi w kapeluszu, może Inger chodzi tak samo w kapeluszu, co ? A może ona wyjechała do Tronthjemu po kapelusz, haha?

Izak wstał z ławy i chciał wyjść bez słowa. Ale teraz dopiero otwarło się serce Oliny, ukazując, jak czarnem było, jak zionęło czarną wręcz otchłanią.

Wyfzuciła z siebie potok słów, język jej warczał jak kołowrotek. Powiedziała, że żadna z jej córek nie miała podobnego pyska jak Inger, która wygląda niby ogniem plujący potwór; ale dlatego też córkom jej, Oliny, poszczęściło się. Tak, tak, nie każdy umie mordować swe dzieci.

•— Stul pysk! — krzyknął Izak i dla lepszego snadź zadokumentowania swego gniewu dodał: — Ty jędzo przeklęta!

Lecz Olina pyska nie stuliła. — Haha! — zachichotała, spojrzała ku niebu i odcięła się, że właściwie nie rozumie, jak potwory z takiemi zajęczemi wargami wogóle oblatywać mogą po świecie.

Izak czuł zapewne ulgę, znalazłszy się nareszcie poza domem. I nie pozostało mu nic innego, jak sprawić Olinie trzewiki skórkowe! Był osadnikiem w lesie, i tak mało podobnym do bogów, że nie mógł skrzyżować na piersi swych rąk i rozkazać swej służbie: ,,Odejdź!“ Tak niezbędna zarządczjmi domu, jak Olina, czuła się mocno w siodle, i dlatego mogła była sobie pozwolić na wszystko.

Noce były chłodne i był czas pełni; grzęzawiska tężeją w takim stopniu, że człowiek może od biedy przejść. We dnie tajały pod słońcem. W taką noc chłodną powędrował Izak do wsi, żeby kupić dla Oliny trzewiki. W zawiniątku miał dwa sery kozie dla pani Geisslerowej.

Nowy osadnik osiadł więc na połowie drogi do wsi. Był zapewne człowiekiem zamożnym, bo sprowadził ze wsi cieślów do budowy chaty, a nadto wyrobników do uprawy kawałka piasków pod ziemniaki; on sam zasię nic prawie nie pracował. Osadnikiem tym był Brede

Olsen, woźny sądowy, mąż, do którego we wsi trzeba, było się zwracać, gdy zachodziła potrzeba sprowadzenia lekarza lub gdy na plebanji miał być bity tucznik. Brede Olsen nie miał jeszcze trzydziestki, a był już ojcem czworga dzieci i mężem kobietki, która właściwie, także jeszcze była dzieckiem. Ach, majątek Bredego, nie był chyba tak wielki, jego natrętne pieczeniarstwo, nie przynosiło tak znacznych dochodów. Teraz próbował szczęścia na roli. Pieniądze na budowę domostwa, podjął z banku. Jego nieruchomość nosiła nazwę „Bredablik“; piękną tę nazwę wymyśliła małżonka sołtysa Heyerdala.

Izak przechodzi obok nowej osady i nie wstępuje żal mu czasu. Ale jakkolwiek bardzo jeszcze wcześnie, już dzieci Bredego tłoczą się przy oknie. Izak spieszy się, chce wracać nocy następnej. Wprawdzie na gospodarstwie nie czeka go zbyt wiele roboty, ale tęskni za dziećmi, które pozostały tam same, pod opieką Oliny.

W drodze wspomina sobie pierwszą swoją w tej okolicy wędrówkę. Dużo upłynęło czasu, ostatnie dwa lata bardzo były długie. Wiele dobrego doznał na, Sellanro, ale z jednem było bardzo niedobrze, hej, mocny Boże! I oto powstała tu nowa osada; Izak przypominał sobie dobrze to miejsce, był to jeden z podatni ej szych gruntów, jakie badał tu podczas swej pierwszej wędrówki. Mimo tp nie osiadł tu, lecz, zapuścił się dalej w poszukiwaniu czegoś korzystniejszego. Tu było bliżej wsi, to prawda, ale las był lichszy; była tu równina, ale zarazem i gjrzęzawica; ziemia była tu podatniej sza pod orkę, ale odwodnienie jej było trudne. Poczciwy Brede nie posiadał jeszcze kawałka uprawionego pola. A co to miałp znaczyć, czyżby Brede

«chciał przybudować z drugiej strony chałupy szopę do narzędzi i wozów ? Izak spostrzegł wóz, stojący pod gołem niebem, tuż przed chatą.

Sprawę u szewca załatwił, ale pani Geisslerowa na dobre już wyjechała; przeto sery kozie sprzedał przekupniowi. Wieczorem wraca. Mróz ściska coraz większy, tak że droga przez grzęzawicę nie nastręcza trudności. Ale Izak idzie krokiem ociężałym. Bóg jeden wie, kiedy znów ujrzy Geisslera, skoro żona jego wyjechała; możliwe, że Geissler nie przyjdzie tu już nigdy. Inger niema, czas uchodzi.

I teraz nie wstępuje do Bredów, nie, nawet zdała omija Bredablik. Nie ma ochoty do gadania z ludźmi, pragnie tylko iść dalej a dalej. Wóz Bredego wciąż jeszcze stoi pod gołem niebem. Izak myśli: „Chciałbym wiedzieć, jak długo on tam postoi ? Ano, każdy ma swoje!“ Teraz naprzykład on, Izak, posiada wóz i szopę do niego, a mimo to nie powiodło się mu lepiej, ognisko jego rozbite i zimne, niegdyś było całe i ciepłe, obecnie rozbite i zimne, brak połowy.

Słońce wysoko już wzeszło, gdy Izak przybliżył się o tyle, że ujrzał wysoko na hali swoją chałupę. Zaraz też lżej mu się zrobiło na sercu, jakkolwiek dwudniową wędrówką bardzo był zmęczony. Budynki stoją na swojem miejscu. Z komina chaty się dymi. Obaj chłopacy znajdują się już na dworze; zaledwie go spostrzegli, a już pędzą naprzeciw niemu na wyścigi. Wchodzi do chałupy, w izbie siedzą dwaj Lapończycy. Olina zrywa się z ławy i woła: — Jakto — już wróciłeś? — Olina gotuje kawę. Kawę! Kawę!

Izak dawno już był zauważył: po każdej wizycie Os-Andersa lub innych Lapończyków Olina warzy sobie kawę i to w małym, kociołku Inger. Czyni to zawsze w nieobecności Izaka, gdy Izak jest w lesie lub w polu. A gdy wróci czasem niespodzianie i ujrzy, co się święci, wtedy milczy. Ale on dobrze wie, ile go ta kawa kosztuje kłębków wełny i kawałków sera koziego. To też bardzo wiele ze strony Izaka, że w tej chwili nie schwycił Oliny i nie zdeptał za taką nikczemność. Tak, prawdę mówiąc, Izak usiłował zawsze być człowiekiem lepszym, obojętnie, z jakich pobudek, czy to dla miłego spokoju, czy też może w ukrytej nadziei, że w nagrodę Bóg zwróci mu wcześniej Inger. Jest dociekliwy i przesądny, jest szczery nawet w swej przebiegłości chłopskiej. Teraz właśnie, jesienią, okazało się, że dach torfowy stajni grozi zawaleniem się i zasypaniem konia. Izak kilkakrotnie zgrzytnął zębami, żuł końce swego wąsa i brody, ale wkońcu uśmiechnął się jako ten, co zna się na żartach, naprawił dach i podparł go krokwiami. Ani jedno złe słowo nie wymknęło się z ust jego. Inny przykład: Spiżarnia, w której składano wszelkie zapasy żywności, miała właściwie duże otwory w murze. Przez te otwory wpadało do wnętrza ptactwo i rozgościło się tam na dobre. Olina złościła się, że ptaszki wszystko wyjadają, spacerują po słoninie, ba, robią nawet coś znacznie gorszego — niby na słoninę. Izak rzekł tyle tylko: — Ano, szkoda biednych ptaszków; wlatują do środka i nie mogą potem znaleźć drogi powrotnej, biedactwa! — Iw czasie największej roboty wyłamywał kamienie i zamurował zdradzieckie dla ptaszków otwory.

Bóg raczy wiedzieć, co on przy tern sobie myślał, czy łudził się, że takiem dobrem sprawowaniem się przyspieszy uwolnienie Inger.

Błogosławieństwo Ziemi.

IX.

Lata mijają.    •

Znowu zjawił się na Sellanro jakiś inżynier z przodownikiem i dwoma robotnikami w celu wykreślenia poprzez stoki górskie linji telegraficznej. Według obecnej decyzji linja miałaby przeciągać opodal chaty Izaka, a przez las przeprowadzonoby wygodną drogę. Twierdzili, że na tern zyska sama miejscowość, pustosz się ożywi, stanie się dostępniejszą, świat tu przyjdzie i ją rozjaśni.

— To miejsce stanie się punktem centralnym pomiędzy dwoma dolinami, i tobie prawdopodobnie po-ruczy się nadzór nad lin ją w jedną i drugą stronę, — oświadczył inżynier.

— Hm, — rzekł Izak.

— Otrzymasz zato dwadzieścia pięć talarów rocznie.

— Hm, ale co będę musiał zato robić?

— Utrzymywać w porządku przewód, druty zużyte i zerwane naprawiać, wycinać krzaki, zarastające na linji. W izbie twej przyczepimy do ściany mały ładny aparat, wskazujący, dokąd w danej chwili powinieneś się udać. Wtedy musiałbyś rzucić wszystko i spieszyć tam, gdzie należy.

Izak zamyślił się, poczem rzekł: — Zimą mógłbym się podjąć tej roboty.

— Nie, to jest robota na cały rok, zimą i latem.

Lecz Izak oświadczył: — Wiosną, latem i jesienią mam swoją robotę w polu, i wtedy brak mi czasu do innych spraw.

Inżynier przyjrzał się Izakowi uważnie, zanim zadał mu następujące, pełne zdziwienia pytanie: — Czy osięgniesz przez to większy zarobek ?

— Zarobek ? — rzekł Izak.

— No tak, czy robotą w polu zarobisz więcej ?

— Tego powiedzieć nie umiem, — odrzekł Izak. — Ale to jest tak, że ja siedzę tu właśnie jeno dla tych pól. Muszę pracować na wyżywienie ludzi, a jeszcze więcej na wyżywienie inwentarza. My wszyscy żyjemy z tej ziemi.

— Tak, tak, jak chcesz, urząd ten mogę oddać komu innemu, — odparł inżynier.

Groźbę tę przyjął Izak z prawdziwą ulgą; dostojnemu urzędnikowi nie chciał tak bez wszystkiego dać odpowiedzi wręcz odmownej, i dlatego rzekł: — Ma n konia, pięć krów i stadnika. Oprócz tego mam dwadzieścia owiec i szesnaście kóz. Bydlątka te dają nam pożywienie i wełnę i skórę, dlatego trzeba im dać paszy.

— Tak, to jasne, — rzekł krótko inżynier.

— Ano. A skąd wziąłbym paszę, gdybym w czasie sprzętu siana musiał się odrywać od roboty i naprawiać druty telegraficzne?

— Rozumiem; wobec tego otrzyma nadzór ten zdołu, Brede Olsen, on pewnie chętnie to przyjmie, — odrzekł inżynier. Poczem zwrócił się do swych towarzyszów: — Chodźcie, pójdziemy dalej!

Olina odgadła zapewne, że Izak postąpił niezręcznie i nierozsądnie, pragnęła to wyzyskać dla siebie.

— Coś ty powiedział, Izaku ? Szesnaście kóz ? Jest przecie piętnaście jeno.

Izak spojrzał na Olinę, Olina spojrzała na mego, spojrzała mu prosto... w nos.

— Niema szesnastu kóz?    '* •.

— Nie, — odparła i spojrzała na inżyniera, wzdry-gając ramionami nad głupotą Izaka.

— Hm, — mruknął Izak zcicha. Kosmyk brody wsadził w zęby i począł żuć zawzięcie.

Inżynier i robotnicy oddalili się.

Gdyby Izakowi chodziło o okazanie niezadowolenia z Oliny i wymłócenie jej, co się zowie, teraz miałby sposobność, o, sposobność wymarzoną. Byli znów sami w izbie, dzieci pobiegły za przybyszami. Izak stał na środku izby, Olina przykucnęła przy palenisku. Izak odchrząknął kilka razy, by dać poznać, że dużo ma do powiedzenia. Lecz milczał. Taki był hart ducha jego. Czyżby nie miał wiedzieć, ile kóz posiada, czyż nie licz}⁷! ich na palcach, baba chyba zwarjowała ? Jakimże cudem miała zginąć ze stajni koza, przecie oprzątał je osobiście, codziennie z niemi rozmawiał, znał każdą zosobna, szesnaście ich było! A może Olina dała komu kozę wzamian za co innego, może akurat wczoraj, gdy była tu Bredowa i za czemś się rozglądała.

— Hm! rzekł Izak, a język go swędził. Cóż zrobiła Olina ? Nie było to może wręcz zabójstwo, ale coś, co od zabójstwa niebardzo odbiegało. O onej szesnastej kozie mógł był mówić z zabójczą srogością.

Nie wypadało mu jednak stać tak wiecznie na środku izby i milczeć. Więc rzekł: — Hm! Tak, więc niema więcej nad piętnaście kóz ?

— Nie, — odparła Olina przyjaźnie. — Możesz przecie sam policzyć, ja doliczyłam się jeno piętnastu.

W tej chwili ręce mu swędziły. Teraz mógł był uczynić to: wyciągnąć pięści i posturę jej znacznie pokiereszować, i to jednym tylko dobrym chwytem. Mógł był tak uczynić. A jednak nie uczynił, lecz powiedział dobitnie, zmierzając ku drzwiom: — Teraz nic więcej nie powiem! — Z temi słowy opuścił izbę, jakby dla zadokumentowania, że następnym razem nie zabraknie mu słów wyraźniejszych.

— Elizeuszu! — zawołał przed chatą.

Gdzie był Elizeusz, gdzie podziali się obaj chłopcy ? Ojciec zamierzał zadać im pewne pytanie, ponieważ były to już duże chłopaki z bystremi ślepiami. Znalazł ich w stodole, na samym spodzie sąsieku; zupełnie się tam zagrzebali, a zdradzili się lękliwym szeptem. Wy-leźli niby dwaj złoczyńcy.

Jakiż powód dziwnego ich zachowania się? Elizeusz znalazł kawałek kolorowego ołówka, własność inżyniera; chciał pogonić za inżynierem, ale inżynier znikł, był już w łesie. Wówczas zrodziła się w nim myśl, żeby ołówek przywłaszczyć sobie, — ach, gdybyż to było można! Pociągnął za sobą małego Sywerta, by podzielić się ciężarem odpowiedzialności, zaczem obaj ukryli się z łupem w sąsieku. Ach, ten kawałek ołówka — jakaż to w ich życiu osobliwość, dziw nad dziwy! Wyszukiwali wióry i pokrywali je najróżniejszemi kreskami. Ołówek był prawdziwie czarodziejski: jedną stroną pisał na czerwono, drugą na niebiesko! Chłopcy kreślili nim naprzemian. Usłyszawszy ostre wołanie ojca, szepnął Elizeusz: — Pan inżynier wrócił pewnie po ołówek! — Iw tejże chwili pierzchła wszelka radość z posiadanego skarbu, a serca ich załomotały lękliwie. Wygramolili się z sąsieka; Elizeusz stanął przed ojcem, trzymając w ręce wyciągniętej ołówek, jakby pokazując, że go nie złamali. Lecz serca ich uspokoiły się, gdy nie zobaczyli inżyniera.

— Czy była tu wczoraj jaka kobieta ? — spytał

ojciec.

—    Była.

—    Czy ta zdołu ? Widzieliście ją, jak odchodziła ?

—    Tak.

—    Prowadziła ze sobą kozę?

—    Nie, — odpowiedzieli chłopcy. — Kozę?

— Odchodząc stąd, nie miała kozy ?

— Nie. Jaką kozę ?

.-Jzak zastanawiał się i dociekał, a wńeczorem, gdy bydło wróciło z pastwiska, przeliczył najpierw kozy: było ich szesnaście. Liczył jeszcze raz, liczył pięć razy — kóz było szesnaście. Nie brakło ani jednej.

Izak odetchnął. Co to miało znaczyć ? Olina, ten wół, nie umie snadź rachować do szesnastu. Rzekł więc do niej gniewnie: — Coś ty znowu naplotła, przecie jest szesnaście kóz!    k

n .— Naprawdę szesnaście? — spytała naiwnie.

.    — Tak.

— Ano, tak, tak.

— Tak, jak widzę, dobry z ciebie rachmistrz.

Olina odpowiedziała spokojnie, choć niby obrażona: — Ano, jeżeli kozy są wszystkie, to widać, Olina, dzięki Bogu, żadnej nie pożarła. Bardzom z tego rada!

Był to fortel, którym chciała uśpić czujność jego. I uśpiła. Izak nie przeliczał już swego inwentarza, ani kóz, ani nawet owiec. Olina — tak myślał teraz — nie była widocznie taka zła, prowadziła mu jako tako gospodarstwo domowe, oprzątała bydło, jeno głupia była bardzo — ale głupotą swoją szkodziła sobie a nie jemu. Niechajże pozostanie na osiedlu, niech tam! Ale w warunkach takich być Izakiem, było rzeczą smętną i ponurą.

Minęły lata. Trawą porósł dach chaty, a nawet dach stodoły, mimo że stodoła powstała o kilka lat później. Stała mieszkanka tych lasów, mysz polna, dawno już odbyła swój wjazd triumfalny do spiżami Izakowej. Sikorek, tudzież innego ptactwa było na

osiedlu zatrzęsienie. Na hali były głuszce, a nawet wrony przyciągnęły i sroki. Największa jednak osobliwość przytrafiła się zeszłego lata. Oto z nad wybrzeża morskiego nadleciały mewy i zapadły na gruncie Izaka. Tak znanem stało się osiedle wśród stworzenia wszelakiego! I co sądzicie, jakie myśli zrodziły się na widok mew w Elizeuszu i małym Sywercie ? O, były to dziwne ptaki, z dalekich stron, bardzo nieliczne. Ogółem było ich sześć sztuk, wszystkie białe, wszystkie do siebie podobne. Spacerowały po polach, skubiąc niekiedy trawę.    '

— Ociec, czemu one tu przyleciały? — pytali

chłopacy.

— Bo na morzu zanosi się, widać, na burzę.

Ach, jakże dziwne i tajemnicze były one mewy!

I wiele innych pożytecznych wiadomości udzielił Izak swym dzieciom. Byli teraz w wieku szkolnym, ale szkoła znajdowała się w dolinie, we wsi, bardzo daleko, dlatego niedostępna. Niedziela — to jedyny dzień nauki chłopców, w niedzielę Izak wkuł w ich mózgownice abecadło. Do wyższych nauk wszelako Izak nie dorósł, był to przecie rolnik z zawołania. To było też powodem, że katechizm i ,,bibliczka“ spoczywały sobie spokojnie na policy obok serów kozich. Jakie były myśli Izaka o wychowaniu? Ano snadź te, że brak mądrości książkowej daje człowiekowi do pewnego stopnia siłę. Chłopacy oni, to radość jego nieopisana; Izak często myślał o tern, jak to Inger zabraniała mu dotykać się ich, ponieważ ręce jego powalane były żywicą. O, żywica, najczystsza w świecie! Dziegieć i mleko kozie i naprzykład miękisz — to rzeczy równie zdrowe jak wyborne; ale żywica, żywica jodłowa — o, nie mówcie o niej!

Tak tedy hodowały się dzieci w raju brudu i nieświadomości; ale były to dzieci ładne, zwłaszcza gdy się kiedy umyły. Wprawdzie nie często się to zdarzało, ale zdarzało się. Sywert, o, to był chwat nad chwaty, Elizeusz natomiast był usposobienia bardziej delikatnego i głębszego. — ,,Tak, ale skąd mewy wiedzą, że ma być burza ?“ zapytał. — ,,Czują to w kościach, czy coś takiego“, odparł ojciec. „To jest ich choroba, taką samą chorobę mają przed burzą muchy. A pamiętajcie, much nie należy zabijać! A giez to znów wcale co innego, on umiera sam w sobie. Pewnego dnia latem przyleci taki gzik całkiem niespodzianie, i ani się spodziejesz, już go niema!“ — ,,A gdzie się podziewa?“ zapytał Elizeusz. — ,,Gdzie się podziewa? Tłuszcz w nim tężeje i dlatego zdycha!“

Codzień więcej uczoności: Z wysokich głazów skalnych zeskakując, mieli chłopcy pilnować przede-wszystkiem języka, aby nie dostał się między zęby. Gdy podrosną i, idąc do kościoła, będą chcieli ładnie pachnąć, niechaj się natrą miętą, która rośnie na hali. Ba, ojciec był człek mądry. Opowiadał chłopcom o kamieniach i krzemieniu, oraz że biały kamień jest twardszy od szarego; znalazłszy jednak krzemień, trzeba poszukać i huby; następnie należy hubę ugotować w ługu, żeby uzyskać hubkę do krzesania ognia. Opowiadał im o księżycu i tak im tłumaczył: jeżeli w półksiężyc mogą włożyć lewą rękę, księżyca przybywa, jeżeli zaś mogą włożyć rękę prawą, wtedy księżyca ubywa. — ,,Zapamiętajcie to sobie, chłopcy!“ — Czasami jednak Izak zapuścił się za daleko, i wtedy stawał się tajemniczy i niezrozumiały: pewnego razu wygłosił zdanie, że łatwiej wielbłądowi dostać się do nieba, niż człowiekowi przeleźć przez ucho igły. Innym razem, opowiadając o świetności aniołów, powiedział, że aniołowie zamiast podkówek mają poprzybijane u butów gwiazdy... Była to nauka naiwna, szczera, w sam raz dla osiedla. Pan nauczyciel ze wsi wyśmiałby ją, na wyobraźnie przecie dzieci Izaka działała dość silnie. Wychowywano ich i poduczano dla własnego ich małego światka, czegóż więcej było potrzeba! Czemś nie-pomiernem było dla chłopców bicie jesienne; lęk straszny cierpieli o bydlątka, przeznaczone na rzeź, a serca ich przepełniał rzewny smutek. Izak oto jedną ręką przytrzymywał bydlaczka a drugą dźgał, Olina zaś rozbijała juszkę. Tym razem wyprowadzono sędziwego capa, biały był i brodaty; chłopacy ukryli się za węgłem chaty i spozierali ciekawie.

— O, jaki dziś wiatr paskudny, •— rzekł Elizeusz i odwrócił się i kułakiem ocierał oczy. Sywert płakał mniej skrycie, nie umiał opanować swej żałości i zawołał: — Ach, ty biedny, stary capie!

Po zakłóciu kozła Izak przystąpił do chłopców i taką dał im naukę: — Podczas bicia bydlęcia nie trzeba się nigdy głośno litować, bo przez to powiększa się jeno męczarnię ofiary. Zapamiętajcie to sobie chłopcy!

Tak tedy mijały lata, i oto znowu miało się na wiosnę.

Inger znowu pisała; donosiła, że w zakładzie dobrze jej się dzieje i że bardzo dużo się uczy. Jej dziecinka wyrosła już na dużą dziewczynkę, imię jej Leopoldyna już od drugiego dnia po urodzeniu, czyli od 15 listopada. Umie ona wszystko i jest prawdziwym majstrem w szydełkowaniu i szyciu, wszystkie jej robótki są prześliczne, obojętnie czy w materji, czy w stra-minie.

Jedną posiadał osobliwość list ostatni; Inger napisała go własnoręcznie. Izak nie był tak w piśmie uczony, poszedł więc do sklepikarza we wsi, który mu list wolno i głośno odczytał. Ale wtedy też Izak zapamiętał sobie każde słowo, a wróciwszy do chaty, umiał go napamięć.

Teraz oto zasiadł uroczyście przy stole, rozpostarł list i odczytał go swym chłopcom. Niech widzi Olina, jak on płynnie umie czytać pisane, ani słowem jednak do niej się nie odezwał. Gdy skończył czytanie, rzekł: — Jakeście tedy słyszeli, ty, Elizeuszu, i ty, Sywercie, list ten pisała matka wasza własną ręką i nauczyła się wielu mądrych rzeczy. A wasza mała siostrzyczka umie dziś już więcej, niż my wszyscy razem. Zapamiętajcie to sobie, chłopcy! — Chłopcy siedzieli jak trusie i okrutnie się dziwowali.

— Tak, to aż dziwno, — rzekła Olina.

Co właściwie chciała przez to powiedzieć ? Czy niedowierzała pisaniu Inger ? Czy też nie wierzyła Izakowemu czytaniu? Rzecz niełatwa odkryć prawdziwe oblicze Oliny, zwłaszcza, gdy przykucnęła i z uśmieszkiem słodkim gadała dwuznaczniki. Izak postanowił nie zważać na nią.

— A gdy wasza matka powróci, nauczycie się także pisać, — rzekł do chłopców.

Olina przewiesiła kilka łachów, suszących się przy piecu, posunęła kociołek tu i tam, a głośno, jakby go rozbić chciała, suszące się łachy przewiesiła na nowo i wogóle udawała bardzo zapracowaną. Lecz przez cały ten czas zawzięcie rozpamiętywała.

— Skoro potem tu w boru ma być tak wspaniale, to należało kupić choćby z pół funta kawy, — wycedziła nareszcie.

— Kawy? — rzekł Izak, a słowo to wymknęło się mu mimowoli.

Do tego czasu

Olina odpowiedziała spokojnie: kupowałam ją za własne pieniądze.

Kawa, to dla Izaka coś jakby marzenie niedościgłe lub baśń, jakby tęcza cudna! Olina oczywiście kłamała, nie gniewał się na nią. Wkońcu jednak przypomniał sobie handel zamienny Oliny z Lapończykami, i dlatego rzekł gniewnie:

— Tak, kupię ci kawy! Tylko pół funta chciałaś? Czemu nie funt odrazu! Naturalnie, że kupię funt, albo lepiej dwa funty.

— Nie potrzebujesz tak ze mnie kpić, nie, to niepotrzebne, — odpowiedziała. — Brat mój, Nils, ma kawę, i Bredowie na dole mają kawę.

— Tak, bo nie mają mleka, ani krzty mleka.

— Ano, tego ja nie wiem, i nic mnie to nie obchodzi. Ale ty jesteś taki mędrzec, co to pisane umiesz czytać tak, jak reniferzyca umie biegać; ty przecie powinieneś wiedzieć, że kawę piją dziś we wszystkich chałupach.

— Podła! — rzekł Izak.

Wówczas Olina siadła na ławie i żadną miarą nie chciała zamilknąć. — A co się tyczy Inger — powiedziała, — jeżeli wogóle wolno mi wymówić tak dostojne słowo.

— Możesz szczekać, co ci się żywnie podoba, nic mnie to nie obchodzi.

— Ona powróci tu wielce uczona. Pewnie perły i pióra będzie miała na kapeluszu?

— Ano, pewnie że tak.

— Tak, tak — rzekła Olina, — wszystko to ma do zawdzięczenia mnie.

— Tobie? — przerwał Izak.

Olina odparła pokornie: — A bo to moja skromna zasługa, że się stąd wydostała.

Na to wyznanie Izak zamilkł. Słowa uwięzły mu w gardle, siedział cicho i patrzał przed się zdrętwiały. Czy dobrze słyszał ? Olina wyglądała tak, jakby nic takiego nie była powiedziała. Ano, Izak nie b}d urodzony do walki na słowa.

W ponurem usposobieniu wyszedł z izby i długo wałęsał się w polu i lesie. Olina, to bydlę, co to złością się żywiła i od niej tyła; o, głupio zrobił, że w pierwszym zaraz roku nie zabił jej. Tak sobie myślał, i chłostał się w myślach. Był do tego jakby stworzom/, myślał dalej. On — do tego ? O tak, niktby go nie przewyższył w okrucieństwie.

Hej.

I teraz zdarza się coś prawdziwie zabawnego. Idzie do stajni i liczy swe kozy; są wszystkie. Liczy krowy, świnie, kur czternaście, dwa cielce, a o owcach byłbym prawie zapomniał! — rzekł do siebie głośno. Liczy więc owce i udaje wielce zaciekawionego, czy istotnie są wszystkie. Izak wie doskonale, że brak jednej, ba, wie o tem już oddawna. Poco więc cała ta komedja? Sprawa tak się miała: Olina, twierdząc ongi, że brak jednej kozy, wystrychnęła go na dudka. Wówczas też postawił się jak należy, i strzelił kulą w płot. Kłótnia z Olina — trud daremny. Gdy jesienią zabierał się do bicia, zauważył natychmiast, że brak jednej maciorki, lecz wtedy zabrakło mu odwagi do natychmiastowego porachunku, a później odwagi też nie stało.

Dziś atoli jest odważny, tak, dziś Izak jest odważny, Olina go rozsierdziła. Jeszcze raz przelicza owce, liczy na palcach i głośno. Niech Olina słyszy, jeżeli tam gdzie stoi w pobliżu i nasłuchuje. I głośno, prawie krzycząc, lży Olinę co się zmieści. Olina, to szczwane nasienie złodziejskie, czy ona to rozumie ? O, niech sobie Olina stoi pod drzwiami, niech słucha, i niech się djablo strzeże!

Teraz idzie do koni i przelicza je. Stąd zamierza udać się do chałupy i wygadać się. Spieszy się, jest wściekły. Lecz Olina, zauważywszy snadź przez okno to i owo, wychodzi z chaty najspokojniej w święcie, w ręku dzierży dwa szkopki i zmierza prosto do stajni.

— Coś zrobiła z maciorką z rozpłaszczonemi uszami? — zapytał.

— Z maciorką ?

— Tak, i gdybyś nie była jej przehandlowała, byłaby teraz miała dwa jagnięcia . Coś z nią zrobiła ? Ona zawsze porzucała parę jagniąt. W ten sposób wzięłaś mi trzy owce, słyszysz ?

Takie oskarżenie! Olina jest całkiem zgnębiona, och, poprostu złamana. Głową chwieje bezradnie w lewo i prawo, nogi uginają się pod nią bezsilne, słania się, jakby lada chwilę runąć miała. Ale mózg jej chytry, pracuje bez przerwy; przytomność umysłu nigdy jej nie opuszczała i ratowała ją z każdej opresji.

— Kradnę kozy i owce kradnę, — odezwała sie nareszcie spokojnie. — Chciałabym wiedzieć, co mi po nich. Może je pożeram.

— Tak, ty najlepiej wiesz, co z niemi robisz!

— Tak, musiałabym kraść, gdybym w twoim domu głodowała, gdybyś mi szczędził jedzenia i picia, ale tego wszystkiego mam w bród u ciebie. Na co mi kraść ?

— Ale co stało się z maciorką ? Może ją dałaś Os-Andersowi ?

— Os-Andersowi ? — Olina stawia pospiesznie szkopki i składa ręce na piersiach. — Żebym tak bez grzechu była! Co ty gadasz o jakiejś maciorce z jagniętami ? Może to koza ze spłaszczonemi uszami ?

— Jędzo! Ty! — zgrzyta Izak i zabiera się do-

odejścia.

— Izak, z ciebie jest przecie dziwak. Tak dużo już masz wszelakiego bydełka, a wciąż ci mało! Skąd ja mogę wiedzieć, o jaką maciorkę ci chodzi ? Na klęczkach powinieneś dziękować Panu Bogu za tyle dobroci. Niech jeno lato minie i trochę zimy, a owce twoje znowu porzucą jagnięta i będziesz miał wtedy trzy razy tyle, co teraz!

A niechżę ją, tę Olinę!

Izak odszedł mrucząc niby niedźwiedź. — Jaki osieł ze mnie, że zaraz pierwszego dnia jej nie zabiłem! — rzekł do siebie ze złością... Tak, tak, osieł ze mnie, głupiec i Świnia! Ale jeszcze nie za późno, poczekaj, niech jeno do stajni zajdzie! Nie byłoby dobrze zaczynać z nią dzisiejszego wieczora, ale jutro — będzie dobrze. Trzy owce stracone! Trzy owce! Ano, kawa!

X.

Następny dzień był dniem wielkiego zdarzenia: na osiedle przybyli goście, przyszedł Geissler. Na torfiskach daleko jeszcze było do lata, ale Geissler nie dbał o stan drogi, przybył pieszo w pięknych lakierowanych butach z cholewami; na rękach miał żółte rękawice, Wyglądał imponująco. Parobek ze wsi niósł za nim walizę.

Przybywa nareszcie, żeby kupić kawał góry Iza-kowej, górę miedzianą, ile żąda za nią? Zresztą przywozi pozdrowienia od Inger, — dzielna kobieta, bardzo łubiana; był w Tronthjem i rozmawiał z nią. — Jak widzę, toś tu wcale nie próżnował!

— Ano. Tak, to pan rozmawiał z Inger?

— Cóż tam znowu nowego ? Zbudowałeś młyn ? I młynarzujesz u siebie? Doskonale! Sporo znowu wykarczowałeś ziemi w ostatnich czasach. Paradnie!

— I dobrze jej się wiedzie?

— Tak, dobrze. x\ch tak, twojej żonie! Tak, muszę ci coś powiedzieć. Chodź, pogadamy w komorze.

— Lepiej tu, w komorze nie jest tak ładnie, — wtrąca się Olina, mając kilka ku temu powodów.

Mimo to jednak udali się do komory i drzwi za sobą zamknęli. Olina pozostała w izbie sama i nie zasłyszała ani słowa.

Sołtys Geissler siadł i trzepnął się kilka razy po kolanach; los Izaka dzierżył w swych rekach.

— Chyba nie sprzedałeś góry miedzianej ? —

spytał.

— Nie.

— Dobrze. Ja kupię. Tak, rozmawiałem z Inger i kilku innymi. Wkrótce zapewne będzie wolna, cała sprawa spoczywa teraz u króla.

— U króla!

— U króla. Poszedłem do twojej żony, wpuścili mnie naturalnie bez trudności, i gadaliśmy z sobą długo. — ,,No, Inger, jakże ci tu, dobrze, naprawdę ?“ — „Tak, nie mogę się na nic uskarżać." — „A nie tęsknisz za domem ?“ — „O tak, bardzo." — Niedługo pojedziesz do domu," powiedziałem. — Tak, tak, Izaku, dzielna z niej kobieta; nie płakała, przeciwnie, uśmiechała się i śmiała się — aha, wargę jej operowali i zaszyli. — „No, bądź zdrowa", powiedziałem jej na odchodnem, „już niedługo tu pobędziesz, daję ci słowo."

Potem udałem, się do dyrektora, niechby t}dko nie był mnie przyjął! I rzekłem: — „W więzieniu pańskiem znajduje się kobieta, która właściwie dawno już powinna być na wolności; jest to Inger Sellanro.“ — ,,Inger?“ odpowiedział. „Tak, to bardzo dobry człowiek; zatrzymałbym ją tu najchętniej na całe życie.“ — „Gadanie“, rzekłem, „ona już i tak za długo tu siedzi“. „— Za długo ?“ spytał. „Czy pan zna tę sprawę ?“ — „Tak, znam ją gruntownie, byłem jej sołtysem.“ — Wtedy rzekł: „Proszę, niech pan siada... Tak, bardzo się nią opiekujemy, tak samo jej córką. Tak, więc ona pochodzi z pańskiej gminy ? Dopomogliśmy jej do nabycia własnej maszyny do szycia, nauczyliśmy ją różności pożytecznych, porządnego szycia, tkactwa, farbowania i krawiecczyzny. I pan twierdzi, że ona tu już za długo siedzi?“ — Wiedziałem, co odpowiedzieć, ale naumyślnie nie odpowiedziałem, a jeno rzekłem: — „Tak, sprawa ta błędnie była przeprowadzona i dla tego trzeba ją będzie wznowić; teraz po rewizji ustawy karnej uniewinnionoby ją z pewnością zupełnie. Przysłano jej zająca wtedy właśnie, gdy była w ciąży.“ — „Zająca ?“ spytał dyrektor. — „Tak, zająca. I dziecko urodziło się z zajęczą wargą.“ — Dyrektor uśmiechnął się: — „To tak. Pańskiem zdaniem więc zwrócono na szczegół ten za mało uwagi?“ — „Gorzej“, odparłem, „bo go wcale nie poruszono.“ — „Myślę, że to nie była rzecz tak bardzo niebezpieczna.“ — „Dla niej była to rzecz bardzo niebezpieczna.“ — „Czy pan sądzi, że zając może robić cuda?“ — Odpowiedziałem: „Panie dyrektorze, nie mam zamiaru gawędzić z panem o tern, czy zając może robić cuda lub nie. Rzecz cała w tern, jakie wrażenie w pewnych okolicznościach może wywrzeć widok zająca na kobietę, oszpeconą zajęczą wargą!“ — Dyrektor zastanawiał się przez chwilę, po-czem rzekł: — „Rozumiem, ale rzeczą zakładu jest

umieszczanie zasądzonych, a nie rewizja wyroków. Według wyroku Inger nie siedzi tu za długo.“

Teraz dopiero wystrzeliłem tern, co miałem w zanadrzu. — „Podczas uwięzienia Inger Sellanro dopuszczono się szeregu błędów.“ — „Błędów ?“ —- „Po pierwsze, przetransportowano ją do więzienia, gdy była w stanie odmiennym, a to jest rzecz niedozwolona.“ — Dyrektor spojrzał na mnie ostro i rzekł: — „To prawda. Ale to nie wina zarządu więziennego." — „Po wtóre, zarząd więzienia nic potrzebował był nawet dwu miesięcy, żeby ujrzeć, w jakim Inger znajduje się stanie.“ — To zrobiło swoje. Dyrektor milczał długo. — „A posiada pan odpowiednie pełnomocnictwo ?“ spytał. — „Oczywiście“, odparłem. —„Jak powiedziałem, z Inger mamy tu dużo pociechy, i odpowiednio też do tego ją traktujemy“, paplał dyrektor,i znowu wyliczał wszystko, czego się tam Inger nauczyła, ba, nauczyli ją nawet czytać i pisać. A córkę oddali do bardzo porządnej rodziny na wychowanie, i tak dalej. Wyjaśniłem mu, w jakich warunkach żyje rodzina jej: że jest dwóch małych chłopaków, że wynajęliście pomocnicę do opiekowania się dziećmi i domem i tak dalej. — „Mam przy sobie podanie jej męża“, powiedziałem, „można będzie dołączyć je, bez względu na to, czy wyrok będzie poddany rewizji, czy też wniesie się o ułaskawienie Inger.“ — „Może mi pan pokaże podanie,“ rzekł dyrektor. — „Przyniosę je panu jutro rano,“ odpowiedziałem.

Izak przysłuchiwał się uważnie, była to opowieść zachwycająca, brzmiała jakby baśń wschodnia. Oczy jego przylgnęły poprostu do ust Geisslera.

Geissler opowiadał dalej. -— Powróciłem do hotelu, napisałem podanie i podpisałem jako Izak Sellanro. I dnia następnego zaniosłem dokument. — „Proszę, niech

Bto£osławieństw<j Ziemi.

— 114

pan siada!“ rzekł dyrektor zaraz, gdy mnie zobaczył. Zaczął czytać moje podanie, raz po raz kiwnął głową, a wkońcu zawołał: „Doskonale! Wprawdzie nie wystarcza to do wznowienia sprawy, ale...“ — „O,najzupełniej wystarczy, z tym naturalnie załącznikiem“, powiedziałem i wręczyłem mu drugie pismo. To znowu , zrobiło swoje. Dyrektor rzekł teraz pospiesznie: — „Wczoraj jeszcze zastanawiałem się nad całą sprawą, i znalazłem dosyć powodów i argumentów do’ złożenia prośby o ułaskawienie Inger.“ —„Którą w danym razie pan poprze?“ spytałem. — „Ma się rozumieć, poprę jak najgoręcej.“ —Ukłoniłem się i powiedziałem: „W takim, razie ułaskawienie jest pewne. Dziękuję panu w imieniu nieszczęśliwego męża i opuszczonego domu.“

— No, Izaku, teraz wiesz już wszystko. — Geissler spojrzał na zegarek. — A teraz do sprawy! Pójdziesz ze mną na górę miedzianą ?

Izak, to człek kamienny i klocowaty, nie umie się tak szybko przerzucać z jednej sprawy do drugiej. Siedział zachwycony i nie ruszał się z miejsca. Pytał jeszcze o to i owo. I dowiedział się, że prośbę wysłano wprost do króla i że niebawem nastąpi rozstrzygnięcie.

— Prawdziwy cud! — rzekł Izak.

Poszli na stok górski, Geissler, jego tragarz i Izak. Kilka godzin tam zabawili. W krótkim tym czasie Geissler zbadał bieg żyłki miedzianej na dalekiej przestrzeni i oznaczył granicę części, którą zamierzał kupić. Uwijał się niby łasica. Ale nie był to człek głupi, jego> nagłe, piorunujące decyzje były zastanawiająco trafne.

Powróciwszy do chałupy — z workiem nowych prób kruszcowych, — kazał sobie podać pióro, atrament i papier i zasiadł do pisania. Pisał błyskawicznie, ale z przerwami i wtedy gawędził.

— Tak, tak, wiele tym razem nie dostaniesz za swoją górę, ale kilkaset zapłacę ci w każdym razie! — Poczem znowu pisał. — A przypomnij mi, żebym młyn twój obejrzał przed odejściem, — rzekł. Potem spostrzegł jakieś niebieskie i czerwone kreski na krosnach i zapytał: — Kto to rysował ? — Patrzcie jeno, Elizeusz narysował konia i kozła; nie miał papieru, przeto próbował swego ołówka na ramie krosien, na ławach i nogach stołowych. — Wcale nieźle zrobione, •— oświadczył Geissler i dał Elizeuszowi srebrną koronę.

I znowu zabrał się do pisania, pisał i pisał, poczem rzekł: — Pustkowie przyciągnie pewnie wkrótce nowych osadników!

— Już przyciągnęli, — wtrącił tragarz.

— Kto taki ?

— Najpierw przyciągnął Brede...

— Ach ten! — uśmiechnął się Geissler lekceważąco.

— Tak, a później kilku innych jeszcze kupiło tu ziemię i lasy.

— Żeby tylko byli coś warci, — rzekł Geissler. A ponieważ w tejże chwili spostrzegł w izbie i drugiego chłopca, przeto przyciągnął go do siebie i dał mu również koronę. Osobliwy człek z tego Geisslera! Oczy miał teraz jakby nieco zaognione, okrążone były czerwoną obwódką. Powodem tego mogły były być noce bezsenne; czasami jednak pochodzi to podobno z nadmiaru alkoholu. Lecz w tej chwili nie robił wrażenia pijanego. O wszyst-kiem gadając, myślał z pewnością bez przerwy o swym dokumencie, bo nagle porwał pióro i znowu pisał.

Teraz zdaje się ukończył swe pisanie. Zwrócił się do Izaka: — Tak, jako się rzekło, nie wzbogacisz się na tym interesie. Ale zobaczymy. Spiszemy taką umowę, żebyś później więcej dostał. Tymczasem dam ci dwieście.

Izak niewiele z tego wszystkiego rozumiał, ale dwieście talarów, to był w każdym razie nowy cud i zapłata wręcz królewska. Mimo wszystko myśl jego zaprzątało coś całkiem innego. — I wierzy pan, że będzie ułaskawiona ? — zapytał.

— Twoja żona ? Gdyby we wsi był telegraf, zapytałbym zaraz w Tronthjem, czy już ją wypuścili.

A jeżeli król

Izak słyszał tuż coś niecoś o telegrafie; było to coś wielce osobliwego, drut na wysokich drągach, coś nadziemskiego. I w tejże chwili wpełzło do jego serca jakby niedowierzanie wielkim słowom Geisslera. I dlatego wtrącił nieśmiało: prośbę odrzuci ?

— Wtedy poślę mój memorjał, i wtedy będą musieli twoją żonę uwolnić. Bądź spokojny, mnie możesz wierzyć!

Masz, podpisz tu! —

Potem przeczytał głośno dopiero co spisany kontrakt kupna góry, — dwieście talarów zaraz, a później, po uruchomieniu kopalni lub dalszej tranzakcji, odpowiednio wysokie procenty, rzekł Geissler.

Izak byłby podpisał natychmiast, ale nie był on biegły w piśmie. Ach, i na dobitkę szkaradna Olina stała w kącie i wytrzeszczała swe gały! Chwycił za pióro — zgroza, jakie to lekkie! — jeden koniec pochylił ku dołowi i pisał — pisał swe imię. Zaczem Geissler jeszcze coś dopisał, przypuszczalnie jakieś objaśnienie, a jako świadek podpisał się tragarz.

Gotowe.

Lecz Olina wciąż jeszcze stała w miejscu jak wryta. Co sie to stało ?

— Olino, podaj jadło! — rzekł Izak; od chwili, jak pisał na papierze, stał się może trochę zarozumiały. —

Ano, musi pan sic zadowolić tcm, co jest! — rzekł do Geisslera.

— Ho, ho, czuję mięso i rosół! — zawołał Geissler.

Mówiąc to, wy-

—    A tu, Izaczku, masz pieniądze! dobył pękaty portfel, wyjął dwie paczki banknotów, przeliczył je i na stół położył: — Przelicz, czy się zgadza!

Milczenie. Cisza.

— Izak! — zawołał Geissler.

— Tak. Ano, — rzekł Izak i bełkotał oszołomiony:

—    Tak nie... ja ich nie wezmę... po tern wszystkiem, co pan dla nas zrobił. . .

— Bierz i kwita, — przerwał Geissler. — Mam nadzieję, że kiedyś dostaniesz znacznie więcej.

Wtedy Olina ocknęła się. Dziw nad dziwy!... Podała wieczerzę.

Następnego dnia rano Geissler podszedł ku rzece i obejrzał młyn. Małe to było i zbudowane niezdarnie, ale mocne i użyteczne. Izak zaprowadził swego gościa także nieco dalej w górę rzeki i pokazał mu drugie porohy, gdzie również zaczął już pracować; jeśli Bóg zachowa go przy zdrowiu, zbuduje tam tartak.

Będę musiał oddać chłopaków na

— Z jednem t}dko bieda, że tak daleko mamy do szkoły, — rzekł, stancję we wsi.

Ruchliwy Geissler i tu nie widział tak wielkich trudności. — Teraz właśnie osiedla się na Pustkowiu coraz więcej przybyszów, dostaniecie więc i szkołę.

— Tak, ale kiedy? Moi chłopacy tymczasem wyrosną.

— A coby to szkodziło, gdybyś ich w dolinie umieścił ? Zawieziesz chłopaków z prowjantami do wsi, i po trzech albo sześciu tygodniach przywieziesz ich z powrotem, przecie to fraszka dla ciebie.

— Ano.

Tak, właściwie była to fraszka wobec powrotu Inger. Miał chatę i gospodarstwo, żywności podosta-tkiem i wiele innych ładnych rzeczy, a teraz miał i dużo pieniędzy i w dodatku żelazne zdrowie. O. to zdrowie, silne i pod każdym względem niestępione, zdrowie człeka spiżowego!

Po odejściu Geisslera opadły Izaka myśli butne. Tak jest, ponieważ poczciwy Geissler zapowiedział na odchodnem, że przyśle mu niebawem wiadomość telegraficzną o Inger. — ,,,Za czternaście dni możesz się zgłosić na dole na poczcie po telegram“, powiedział. Już to samo było czemś wielkiem. Teraz też zabrał się Izak do urządzenia ławy na wozie. Zaiste ławy wygodnej, którąby można zdejmować do roboty w polu, a zakładać na drogę, do wsi. Wykończywszy, pomalował ją na ciemno. A oprócz tego, ileż było jeszcze do zrobienia! Pomalować należało wszystkie budynki gospodarskie. A czyż oddawna już nie nosił się z zamiarem wybudowania jeszcze jednej dużej stodoły z klepiskiem ? I czyż nie zamierzał wykończyć w najbliższym czasie tartaku, aby zdobyć jak najwięcej desek? Wszakże pragnął ogrodzić całą swoją zagrodę, a nadto zbudować chciał łódź, potrzebną na jezioro górskie. Wiele czekało go roboty. Ale nic na to nie poradzi; choćby pracował dzień i noc, nie starcz}^ czasu. Ani się spodział, a już niedziela i ani się spodział, już druga niedziela.

Conajmniej jednak chciał pomalować budynki. Były przecie takie odrapane i szare, takie biedne. Jeszcze był czas na roboty w polu, wszakże ziemia wszędzie jeszcze zamarznięta.

Izak pakuje kilka mendli jaj na sprzedaż, schodzi do wsi i wraca z farbą. Starczyło jej na jeden zaledwie budynek, na stodołę; pomalował ją na czerwono. Przyniósł nową farbę i żółtą ochrę dla pomalowania chaty. — A co, nie mówiłam, tu robi się teraz coraz więcej po pańsku, — mruczy Olina co chwila . O, Olina, ona nie w ciemię bita, miarkuje doskonale, że kończą się jej dobre czasy na Sellanro; miała w sobie dosyć odporności i siły, aby się z tern pogodzić, ale obojętne jej to nie było. Izak ze swej strony przestał ją kontrolować, jakkolwiek w ostatnim czasie rzetelnie go okradała i oszukiwała. Ba, nawet młodego barana jej darował, przecie wysługiwała się mu dość długo i za nędzną płacę. Zresztą dla dzieci jego nie była zła; nie była wprawdzie ostra i uczciwa i tern podobne, ale postępowała wobec dzieci wygodnie dla siebie i dla nich, rozmawiała z niemi, odpowiadała na ich pytania i na wszystko prawie im pozwalała. Gdy przybiegli w czasie robienia sera, wolno im było próbować i zajadać się, a gdy której niedzieli usiłowali drapnąć przed myciem, nie goniła ich.

Izak podążył jeszcze raz do wsi po farbę. Pomalował gruntownie wszystkie budynki: stodołę, szopę, stajnię, chatę; okna i spoiny pomalow?ał białą farbą. Wracając teraz ze wsi i z hali w- górę spoglądając ku swemu domostwu, zdawało mu się, że tam zaklęty zamek się wznosi, prawdziwy zamek z baśni! Zabudowrane było Pustkowie i zmienione nie do poznania, spoczęło na niem błogosławieństwo, z odwiecznego snu powstało życie, ludzie tam żyli i dokoła domów’ bawiły się dzieci. Hen w górę, aż do szczytów niebieskich rozciągał się piękny wielki las.

A gdy Izak któregoś dnia znowu zaszedł do kupca, zastał zaadresowany do siebie list. List w niebieskiej kopercie z herbem państwa; kosztował 10 oerów. Był to telegram, przesłany do wsi w liście pocztowym. Telegram od sołtysa Geisslera. Ach, ten Geissler, co to jednak za osobliwy człek! Donosił krótko: ,,Inger wolna, przyjedzie wkrótce, Geissler.“

Teraz atoli Izakowi zaćmiło się wT oczach, wszystko zaczęło kołować i tańczyć dokoła niego; kramnica i obecni — wszystko to wydłużało się dziwnie i uciekało, uciekało hen w przepaść bezdenną. Nie słyszał, co do niego mówią; słów własnych nie słyszał, czuł je tylko, o, czuł je głęboko, gdy mówił: ,,Bogu Najwyższemu dzięki i chwała!“

— Jeżeli wczoraj rano wyjechała z Tronthjem, może być tu jutro rano, —objaśnił kupiec.

— Tak, — rzekł Izak.

Zatrzymał się we wsi do następnego dnia. Szalupa, przyjechała wprawdzie, przywiozła transport pocztowy ze stacji żeglugi parowej, lecz Inger tam nie było.

— W takim razie może przyjechać nie wcześniej, jak dopiero za tydzień, — rzekł kupiec.

— To i dobrze, prawie dobrze, że tyle jeszcze pozostaje czasu, bo Izaka czeka bardzo dużo roboty. Czyż miał zapomnieć o świecie całym i o swych polach ? Przeto wraca i mierzwę naw⁷Ozi. Z tern szybko się uporał. Słońce teraz mocne i wielkie. Zniknął śnieg, zieleni się wszędzie, ze stajni wypuszczono bydło. Jednego dnia orze, następnie sieje ziarno i sadzi ziemniaki. Chłopacy pomagają przy ziemniakach; ich ręce jakby anielskie, takie zręczne, zręczniejsze od ojcowych.

Następnie Izak wóz w rzece ochędożył i ławę na nim przytwierdził. Potem opowiadał dzieciom o wycieczce, jaką odbyć musi do wsi.

— Alboż tym razem nie pójdziesz, ojciec, na piechotkę ? — spytali.

— Nie, tym razem pojadą.

— Mybyśmy też chcieli jechać.

— Nie, musicie być grzeczni i w domu czekać-Teraz przywiozę wam matkę i od niej dużo będziecie mogli się nauczyć.

Elizeusz więc myślał o tern, czego się od matki nauczy i cieszył się, że będzie umiał pisać. Ale Sy-wercik, — on wcale nie myślał o nauce i pisaniu; on marzył o siedzeniu na wozie, o powożeniu i jeździe szybkiej co koń wyskoczy. On    napierał się

i skamlał, że ojciec uległ i z^bjStł ich obiyna%vóz i powiózł godny kawałek drogi. Potem chłopcy“ wrócili piechotą,, a Izak pojechał dalej.    ^    <!j

x i ':

. I- cC/

Izak jedzie i zatrzymuje si^A-w pobliżu ,,oka‘Ł trzęsąwicy. Czarna, głęboka dziura w torfowisku, błękitna powierzchnia wody, gładka i nieporuszona; Izak wiedział, do czego ona przydatna, — to było jego zwierciadło, innego nie używał. Patrzajcie, jak on dziś ślicznie ubrany, bardzo mu ładnie w jego czerwonej koszuli. Dobywa nożyc i przykłada do brody. Ten spiżowy człowiek — czyżby był tak próżny i zamierzał teraz rozłączyć się ze swym od pięciu lat niestrzyżonym zarostem ? Strzyże i strzyże i przegląda się w wodzie. Rzecz oczywista, że mógł był uładzić się z tern w domu dziś rano, lecz bał się Oliny; już i tak dokazał wiele, ubierając się tuż przed jej nosem w czerwoną koszulę. Strzyże i strzyże, a kosmyki obficie spadają na zwierciadło. Koń zaczyna się niepokoić, wtedy i Izak przerywa swoją czynność. Dosyć tego. O, w rzeczy samej, czuje się znacznie młodszym. — Tam do licha, był teraz, niczego sobie, stał się o wiele szykowniejszy.

Potem jedzie już prosto do wsi.

Następnego dnia przyjeżdża szalupa. Izak siedzi na skale obok szopy kupca i spoziera na pomost przystani, ale i tym razem Inger nie widać. Mocny Boże, podróżnych wysiadło dosyć wielu, dorośli i dzieci, ale Inger między nimi ani śladu. Izak zrazu trzymał się na uboczu zdała, siedząc na bloku skalnym. Teraz wszelako nie miał powodu do dalszego wyczekiwania, dlatego też podszedł ociężałym krokiem ku szalupie. Wciąż jeszcze wyładowywano skrzynie i beczki, wysiadali przyjezdni, wynoszono paczki i listy, ale swojej Inger Izak nie widział. Zauwrażył natomiast pewną kobietę z dziewczątkiem, stojącą już przy szopie przystani, lecz owa kobieta była ładniejsza od Inger, jakkolwiek Inger brzydką nie była. — Ale cóż to , przecie to Inger! — Hej, mocny Boże! — rzekł Izak i pobiegł w' tamtą stronę. Przywitali się; Inger powiedziała ,,dzień •dobry“ i podała mu rękę, zziębnięta nieco i blada po podróży i morskiej chorobie. Izak stał przed nią całkiem niemy, wkońcu przemówił:

— Tak, pogoda bardzo ładna!

— Już zdaleka cię zobaczyłam, — rzekła Inger, — ale nie chciałam się tłoczyć. Czy znalazłeś się tu przypadkiem ?

— Tak. Hm.

— Zdrowi jesteście wszyscy ?

— Tak, dzięki za pytanie.

— Oto Leopoldyna, ona w drodze o wiele mniej •chorowała ode mnie. Popatrz Poldynko, to twrój ojciec, przywitaj się z ojcem.

— Hm! — rzekł Izak ponownie; dziwnie mu było na duszy, jakoś bardzo nieswojo, czuł się obco między niemi.

— Kogo ? — odparła Inger z uśmiechem. — Myślisz, że taka duża dziewczyna nie umie iść sama ?

— Jeżeli zobaczysz na statku maszynę do szycia, wiedz, że to moja maszyna. A oprócz maszyny jest tam jeszcze moja skrzynia.

Izak pobiegł co prędzej; jakże chętnie się oddalił. Skrzynię marynarze wyszukali, ale co do maszyny, konieczna była pomoc Inger. Trudno ją było odnaleźć. Było to śliczne pudło nieznanego kształtu, z uchem do niesienia. W tych stronach maszyna do szycia! Izak wziął skrzynię na plecy, a maszynę w rękę i rzekł: — Zaniosę to naprzód do wsi, a potem wrócę zaraz i ją przeniosę.

Szli więc razem, zbliżając się powoli do wozu i konia Izakowego.

— Kupiłeś sobie nowego konia ? — spytała Inger. — O, i wóz masz z wygodnem siedzeniem ?

— Tak, ma się rozumieć. Ale, co właściwie chciałem powiedzieć: Może sobie podjesz trochę przed drogą? Zabrałem prowianty.

— Będzie na to dosyć czasu później, gdy znajdziemy się poza wsią, — odpowiedziała. — Jak myślisz, Poldynko, usiądziesz tam sama?

Ale ojciec sprzeciwił się temu stanowczo: — Nie, mogłaby łacno wypaść i dostać się pod koła. Siądź przy niej i sama powoź.

Tak tedy ruszyli, a za wozem kroczył Izak.

Przyglądał się im ciekawie. Miał przed sobą Inger, naprawdę Inger, ale obcą z ubrania i wyglądu, noszącą się zpańska, bez wargi zajęczej, a tylko z czerwoną prążką na górnej wardze. Wymowa jej zupełnie czysta, nie syczała już, jak ongi, i to właśnie było najdziwniejsze. Odwróciła się do niego i rzekła:

— Szkoda, żeś nie zabrał ze sobą kożuszka dla Poldynki; wieczorem może być zimno.

— Tymczasem może wziąć mój kaftan, a kożuszek znajdzie się, gdy zajedziemy do lasu; tam go zostawiłem.

— Tak, w lesie masz kożuch!

— Tak, nie wiedziałem, czy przyjedziecie, dlatego ukryłem go w lesie.

— Aha. A chłopcy zdrowi ?

— Tak, dzięki za pamięć.

— Mogę sobie wyobrazić, jak do tego czasu wyrośli.

— Tak, niczego im nie brak. Teraz właśnie sadzili ziemniaki.

Ach tak, — rzekła matka zdziwiona, — to oni

już ziemniaki potrafią sadzić ?

— Elizeusz sięga mi dotąd, a Sywert dotąd, — odparł Izak, objaśniając ich miarę na swej posturze.

Poldynka odezwała się: bardzo głodna. Ach, to rozkoszne małe stworzenie, wygląda na wozie niby biedroneczka! Mówiła dziwnie śpiewnie, w charaktery-słycznem narzeczu tronthjemskiem; to i owo trzeba mu było tłumaczyć. Podobna była do chłopaków, te same piwne oczy i szerokie usta, które wszyscy troje odziedziczyli po matce. Wszyscy troje podobni byli do swej matki, i tak właśnie było dobrze! Wobec córeczki czuł się Izak nieco onieśmielony, zwłaszcza na widok jej prawdziwie lilipucich trzewiczków, długich, wełnianych pończoch i krótkiej sukienki! Witając się z nieznanym sobie ojcem, ukłoniła się i podała mu swoją drobniusią rączkę.

Do lasu zajechawszy, zatrzymali się. Koniowi dali obroku, sami jedli, a Poldynka z kawałkiem chleba w reku wyskakiwała wśród wrzosu.

— Niewiele się zmieniłeś, — rzekła Inger, przyglądając się mężowi.

Izak spoglądając w bok, odpowiedział: — Tak myślisz? Ale z ciebie teraz prawdziwa pani!

— Haha! Nie, przeciwnie, postarzałam się, ze mnie teraz staruszka, — odparła żartobliwie.

Onieśmielenie Izaka było widoczne, był powściągliwy, jakby zastraszony. Ile lat mogła była mieć jego żona ? Nie miała mniej niż trzydzieści, ale też nie więcej, wykluczone. I jakkolwiek Izak zajęty był właśnie jedzeniem, to przecież urwał gałązkę wrzosu i żuł ją równocześnie.

— Jakto, ty i wrzos jadasz? — spytała Inger, śmiejąc się.

Izak odrzucił gałązkę i wziął spory kęs chleba do ust, potem podszedł do konia i uniósł obie przednie jego nogi jednocześnie. Inger przyglądała się ze zdziwieniem, ujrzała, jak koń stanął na dwóch nogach.

— Czemu to robisz ? — spytała.

— On taki łagodny, — rzekł i puścił nogi końskie.

Czemu jednak to zrobił ? Zapewne z nadmiaru radości wewnętrznej. A może dlatego tylko, aby ukryć swe zakłopotanie... Po chwili ruszyli w dalszą drogę; wszyscy troje szli teraz pieszo obok wozu. Znaleźli się w pobliżu osady.

— Cóż to takiego ? —• zapytała Inger.

— Gospodarstwo Bredego, wkupił się tu.

—• Brede ?

— Tak, i nazywa się to Bredablik! Dobre tu torfowiska, ale. lasu mało.

Przejechawszy przez osiedle, mówili na ten temat w dalszym ciągu; Izak przecie zauważył był, że wóz Bredego wciąż jeszcze stał pod golem niebem.

Dziecko było znużone i senne, ojciec przeto wziął je troskliwie na rękę i niósł. Wędrowali dalej, Poldynka wnet też zasnęła.

— Teraz możemy ją zawinąć w kożuch, ułożyć na wozie i niech sobie śpi, — rzekła Inger.

— Na wozie bardzo się wytrzęsie, — zauważył ojciec i niósł dziecko w dalszym ciągu.

Gdy już wydostali się z trzęsawisk i na nowo wjechali do lasu, wtedy Inger zawołała: — Pm⁻! — Zatrzymała konia, wzięła dziecko z rąk Izaka i oświadczyła, żeby odsunął skrzynię i maszynę do szycia i zrobił w ten sposób miejsce dla Poldynki na wozie. Izak jest. posłuszny, otula córeczkę w kożuch i kurtkę swoją, złożoną na kilka części, podsuwa pod jej główkę. Potem jadą dalej.

Małżeństwo idą pieszo i o różnych gadają sprawach. Słońce świeci do późnego wieczora, jest ciepło.

— A gdzie też sypia Olina?

— W komorze.

— Aha, a chłopcy ?

— W izbie, we własnem łóżku. W izbie stoją dwa łóżka, tak samo, jak wtedy, gdyś odeszła.

— Wciąż się tobie przyglądam, — rzekła Inger, — i widzę, żeś wcale się nie zmienił... I ciężary wszelakie dźwigałeś tu przez tyle lat, a ręce twoje wcale nie osłabły.

— O nie. Ale co ja to chciałem powiedzieć: czy miałaś tam dosyć dobrze przez cały ten czas ? — O, Izak, zadając to pytanie, był do głębi wzruszony, nawet mu głos zadrżał. Inger odpowiedziała, że owszem, nie może się żalić.

Nastąpiły teraz czułe między niemi zwierzenia, i Izak zapytał, czy nie czuje się zmęczona i czy nie wolałaby jechać.

powrotu ?

— Nie, dziękuję, — odrzekła. — Ale nie wiem, co się ze mną dzieje; po przebyciu morskiej choroby jestem wciąż głodna.

— Może zjesz co ?

— Owszem, ale czy to nie opóźni zbytnio naszego*

Ponieważ zaś wieczór

O, Inger! ona na pewno nie była głodna, ale ona. pragnęła mu czegoś użyczyć; wszakże ostatnio przerwał swój posiłek gałązką wrzosu... był ciepły i jasny i daleka jeszcze czekała ich droga, przeto przystanęli i zaczęli jeść na nowo.

Inger wyjęła ze swej skrzynki jakąś paczkę-

i rzekła:

— Mam tu dla chłopców kilka podarków. Chodź,, siądziemy tam naprzeciwko koło krzaków.

Usiedli pod krzakiem; Inger jęła pokazywać one-podarki: śliczne szelki ze sprzączkami, zeszyty z wzorami pisma, dwa ołówki i dwa scyzoryki. Dla siebie przywiozła książkę pierwszorzędną.—Popatrz jeno, tu wypisano moje imię, jest to modlitewnik. — Otrzymała go od dyrektora na pamiątkę. Izak podziwiał wszystko cichemi słowy. Pokazała też szereg kołnierzy Poldynki, Izakowi zaś wręczyła szalik czarny i niby jedwab lśniący.,

— To dla mnie? — spytał.

— Tak, to dla ciebie.

Izak wziął szalik do ręki i głaskał ostrożnie.

— Ładny?

— O, i jak jeszcze! W nim mógłbym chyba jechać i do największych państwa.

Ale palce jego były tak szorstkie, że o osobliwy ten jedwab ustawicznie się zahaczały.

Wszystkie te śliczności zapakowała Inger z powrotem, przyczem jednak tak dziwnie jakoś usiadła,.

„że odsłoniła swe łydki, ubrane w czerwono-pasiaste pończochy.

— Hm! Pewnie to pończochy miastowe ? — spytał. — Tak, nić fabryczna z miasta, ale ja sama je

sobie zrobiłam. A jakie one długie, sięgają aż za kolana, popatrz jeno... Wkrótce potem, tak wkrótce potem już tylko szept jej się rozlegał: — Och, ty — ty wciąż jeszcze całkiem ten sam — jak dawniej!...

Po chwili jadą dalej, Inger siedzi teraz na wozie Kupiłam także paczkę kawy, —

i powozi.

rzekła, — ale dziś nie będziesz mógł jej spróbować, bo nie palona.

— Nie turbuj się tern, — odpowiedział.

Niebawem też słońce zaszło i powiał chłód. Inger pragnie iść razem z Izakiem. Jeszcze szczelniej otulili Poldynkę i uśmiechają się, że tak długo śpi. I gawędzą sobie podczas dalszej wędrówki. Zaiste, prawdziwa przyjemność słuchać obecnie mowy Inger. Czyż może kto ładniej mówić od Inger?

— Ilu też dochowaliśmy się krów ? Czy będzie ich ze cztery ? — spytała.

— O, nie, mamy już więcej, — odparł z pewną dumą, — mamy ich ośm.

— Ośm krów!

— Tak, i byczek także jest.

— I sprzedawaliście masło ?

— Aha, i jaja też.

— Czy kury także mamy?

— Tak, rozumie się. I świnie.

Zdumienie Inger nie ma granic, własnym uszom nie dowierza i na chwilę zatrzymuje konia: —Prrr! — I duma Izaka rośnie, jak na drożdżach; pragnie jeszcze więcej ją zadziwić.

— Geissler, — rzekł, — pamiętasz, Geissler był tu niedawno.

— Tak?

— Tak, i odkupił od nas kawał góry miedzianej. — Tak, a co to takiego góra miedziana ?

•— Góra z miedzi. Zajmuje ona całą północną stronę jeziora.

— Tak. I to jest coś, za co dostałeś pieniądze ? — Aha, Geissler człek honorowy, on za wszystko

płaci.

— Ile dostałeś?

— Hm. Nie uwierzysz wcale — dwieście talarów.

— Tyle pieniędzy dostałeś?! — wykrzyknęła Inger i znowu na chwilkę zatrzymuje konia: — Prrr!

— Aha, tyle dostałem. I za grunta też już dawno zapłaciłem.

— Ach, ty jesteś zadziwiający!

Wywołanie podziwu Inger i zrobienie z niej bo-gac7ki, zaiste to największa przyjemność; dlatego Izak dodał jeszcze, że nie ma ani grosza długu. Oraz, że on3^ch dwustu talarów od Geisslera nie tylko nie naruszył, ale przeciwnie, że dołożył do nich jeszcze sto sześćdziesiąt. Mieli więc wszelki powód do składania Bogu dzięków. Opowiadali sobie o Geisslerze, i Inger opowiadała, jak on się starał o jej uwolnienie. Sprawa nie była łatwa; miał z nią dużo korowodów i często bywał u dyrektora. Oprócz tego wysłał wielkie pismo do ministerjum i do innych władz i to bez wiedzy dyrektora. Dowiedziawszy się o tern, dyrektor rozgniewał się i czuł się tern bardzo dotknięty. Nic dziwnego. Geissler jednak nie uląkł się,domagał się nowego śledztwa i nowej rozprawy sądowej i wielu innych rzeczy. I wtedy zmusił króla do podpisania aktu ułaskawienia.

Błogosławieństwo Ziemi.

Były sołtys Geissler okazywał im zawsze bardzo wiele troskliwej dobroci, i często też zastanawiali się nad tem, z jakiego powodu tak dużo dobrego im świadczył. I to za zwykłe podziękowanie! Niepojęte! Inger rozmawiała z nim w Tronthjem, ale trudno jej było się pomiarkować.

— Wszyscy inni we wsi nie obchodzą go wcale, — oświadczyła Inger.

— Powiedział to ?

— Tak, jest poprostu wściekły na naszą wieś. Powiedział, że wieś go jeszcze popamięta.

— Hm.

— Powiedział też, że nieraz jeszcze będą żałować, że go się pozbyli.

Teraz właśnie wyjechali z lasu i oto oczom ich ukazuje się Sellanro. Budynków obecnie więcej, niż ongi, a wszystkie pięknie pomalowane. Inger trudno rozeznać się w miejscowości, zatrzymuje nagle konia i woła: — Chyba nie będziesz chciał wmówić we mnie, że tamto... to nasze!

Poldynka zbudziła się nareszcie i wygramoliła z pod kożucha. Wypoczęta, dreptała teraz z ojcem.

— Czy tam nasz dom ? — zapytała.

— Tak, podoba ci się ?

Przed chatą kręciły się małe postaci; byli to Eli-' zeusz i Sywert, którzy stali na czatach i którzy teraz oto poczęli biec naprzeciw jadącym. Inger napadło jakby nagłe przeziębienie i katar, poczęła kaszlać i pociągać nosem. Ba, katar snadź wszedł jej nawet do oczu, tak pełne były łez.

Lecz chłopacy, zbliżywszy się znacznie, stanęli nagle jak wryci. Zapomnieli już, jak wygląda ich matka, a małej siostrzyczki nigdy przecie nie widzieli. Ale

ojciec — tak, poznali go wtedy dopiero, gdy stanął zupełnie już blisko nich. Nic dziwnego/wszakże obciął był olbrzymią swoją brodę.

XII.

Teraz już wszystko w porządku.

Izak sieje owies i wałkuje pole. Poldynka zbliża się do ojca i naprzykrza się, żeby pozwolił jej siąść na wałku. Co, na wałku siadać — ona mała jeszcze i nie wie, że na wałku ojcowym brak ławy do siedzenia; bracia jej lepiej się na tern znają.

Ale ojciec raduje się w skrytości, że Poldynka przyszła do niego i już się z nim oswoiła. Rozmawia z nią i naucza, że na polu powinna chodzić ostrożnie, żeby trzewiczków nie powalała.

— I co ja widzę, masz dziś niebieską sukienkę. Bardzo ładna, i z paskiem w dodatku, ho ho! A pamiętasz jeszcze wielki okręt, którym jechałaś? Widziałaś te duże maszyny na okręcie ? Ano, teraz idź już z braciszkami do izby, oni będą się z tobą bawić.

Odkąd Olina odeszła, Inger stanęła znowu przy dawnej swej pracy w chacie i slajni. Przesadza może nieco pod względem czystości i porządku, żeby pokazać, iż teraz całkiem inaczej. I naprawdę rzecz osobliwa, jak wielkie w kilku dniach zaszły zmiany, nawet szyby w gammie bydlęcej wymyte i wszystkie podłogi wyszorowane.

Ale tak było w pierwszych tylko dniach, w pierwszym tygodniu. Potem Inger ustała.- Właściwie było niepotrzebne, żeby w stajni tak wszystko błyszczało, czas ten można było znacznie korzystniej zużyć. Inger nauczyła się w mieście bardzo wiele i umiejętności te

należało obecnie wykorzystać. Wzięła się znowu do kołowrotka i krosien, i doprawdy, zręczność jej i zwinność przechodziły wszelkie pojęcie, ręce jej latały jak błyskawice. Izakowi, oj, aż w oczach się ćmiło, gdy się temu przyglądał. Nie wyobrażał sobie nigdy, żeby człowiek mógł kiedykolwiek nauczyć się tak szybkiego manewrowania palcami, och, te długie, śliczne palce u rąk Inger! Lecz najniespodziewaniej w świecie Inger przerywa robotę w połowie i zabiera się do czegoś innego. A jakże, na jej głowie spoczywa teraz znacznie więcej, niż ongi; dzieci większe, większe gospodarstwo! A może i brak jej dawnej cierpliwości, do poczciwego jej serca zakradło się zapewne trochę niepokoju.

Najpierw zaopiekowała się kwiatami, jakie z sobą przyniosła. Były to cebulki i latorośle, nikłe żywoty, o których również należało pamiętać. Okna okazały się za małe, gzymsy za wąskie, doniczki nie zmieściły się na nich; a i doniczek brakło, przeto Izak musiał był co prędzej zbić szereg małych pudełeczek do begonij, fuksyj i róż. Poza tern nie wystarczało też już jedno okno, przecie jedno okno na całą izbę to stanowczo za mało!

— Oprócz tego — rzekła — brak mi żelazka do prasowania rzeczy i bielizny. Jeżeli się chce coś porządnie uszyć, nie można się obejść bez żelazka do prasowania.

Izak przyobiecał zamówić dobre żelazko u wsiowego kowala. O, Izak pragnął spełniać wszelkie żądania Inger; on zmiarkował, że Inger nauczyła się bardzo wiele i stała się nadzwyczajnie dzielna. I zmienił się także jej sposób wyrażania się, wyszlachetniał, zpańszczał. Nie wołała go już dawnym zwyczajem: — ,.Chodź jeść!“, lecz mówiła: — ,,Proszę do stołu!“ — Wszystko się zmieniło. Dawnego czasu co najwyżej

mruknął sobie pod nosem: — „Dobrze“, i dalej pracował; długa nieraz minęła chwila, zanim zjawił się w izbie. Teraz natomiast odpowiada: — „Owszem, dziękuję!“ — i przychodzi natychmiast. Przez miłość człek głupieje, Izak powtarzał czasami: ■— „Dzięki, dzięki!“ — Istotnie, wszystko się zmieniło, czy jednak nie pachniało to nieco za bardzo pańskością ? Gdy Izak w swej typowej gwarze rolniczej użył słowa gnój, Inger poprawiała je na mierzwę „ze względu na dzieci.“.,.

Dziećmi zajmowała się bardzo troskliwie, uczyła je wszystkiego; mała Poldynka robiła postępy w robótkach szydełkowych, a chłopacy w pisaniu i innych przedmiotach szkolnych; gdy zaczną chodzić do szkoły, nie będą już takiemi głąbami. Zwłaszcza Elizeusz garnął się do nauki; Sywert natomiast, szczerze mówiąc, to wielkie nic dobrego, żartowniś, swawolnik; odważył się majstrować przy maszynie do szycia, a na stole, ławach i stołkach pełno śladów jego kozika. Zagrożono mu nawet odebraniem kozika.

Poza tern należał do dzieci cały inwentarz osiedla, każde miało swych faworytów, a Elizeusz posiadał nadto ołówek kolorowy. Obchodził się z nim bardzo starannie i najniechętniej w świecie pożyczał go młodszemu bratu; z czasem wszystkie ściany pokryły się rysunkami, na czem ołówek dotkliwie ucierpiał. Aż wkońcu Elizeusz zmuszony był zastosować system najdalej posuniętej oszczędności; wypożyczał go Sywertowi jedynie w niedzielę i to na jeden rysunek. Sywertowi niebardzo się to podobało, ale Elizeusz był człekiem stanowczym i nieustępliwym. Nie dlatego, jakoby może był mocniejszy, ale posiadał dłuższe ręce i podczas sporów umiał się zręczniej wykręcić.

Ale Sywert! Od czasu do czasu znajdował w lesie gniazdo śnieguły, plótł coś o gniazdku myszy polnej, ,to znowu o jakimś pstrągu w rzece, który był co najmniej taki duży jak człowiek; lecz wszystko to było jego wymysłem, nie był od tego, żeby czarne białem nazywać, ale w gruncie rzeczy dobre to było chłopaczysko. Gdy kotka się okociła, Sywert był tym, który podawał jej mleko, — na widok Elizeusza prychała zdaleka; Sywert też niestrudzenie zaglądał do skrzynki, w której mieściło się kocie ognisko rodzinne, i gdzie gramoliły się niezdarnie liczne kociaki.

A potem owe kury, których codziennym był obserwatorem! Był tam duży kogut z dużym grzebieniem i wspaniałem opierzeniem, były kury, które ustawicznie w piasku dziobały i gdakały, a gdy zniosły jaje, wrzeszczały aż strach. Był też i stary baran. Sywert, w porow^ naniu do niedawna, bardzo już był oczytany, nie umiał wprawdzie wyrazić nad baranem zacłrwytu: „Boże, jaki go zdobi nos rzymski!“ Nie, tego jeszcze nie znał. Ale poznał on coś znacznie lepszego: znał barana od małego jagnięcia; kochał go i bawił się z nim, — baran i Sywert, Sywert i baran, to jakby jedno, jakby bracia mleczni. Pewnego razu przeleciało błyskawicą przez jego zmysły tajemnicze jakieś prawrażenie, a była to chwila, której Sywert nigdy nie zapomniał. Baran był na łące i skubał trawę; nagle łeb w tył odrzucił i przestał żuć, stał jeno zdrętwiały i w przestrzeń zapatrzony. Mimowoli spojrzał Sywert w tym samym kierunku. Nic, nic osoblb wego! Lecz wtedy uczuł w sobie coś wielce szczególnego.

•— „Wygląda tak, jakby widział rajski ogród,“ — pomyślał Sywert.

Każde z dzieci miało także po dwie krowy, bydlęta ogromne o ciężkich chodach, poczciwe i przyjacielskie,

pozwalające się głaskać. Potem była tam Świnia, biała i skrupulatnie czysta po każdorazowem oprzątnięciu, posłuszna na każde wezwanie i zabawnie żarłoczna, przy tern łaskotliwa i płochliwa niby panienka. A następnie cap — na Sellanro musiał być zawsze starszy kozieł, gdy jeden kończył swój żywot doczesny, inny zajmował jego miejsce. Lecz żaden nie posiadał pyska tak kozłowatego — jak obecny cap. W tych dniach właśnie miał do czynienia z bardzo wielu kozami; chwilami jednak, znudzony ich towarzystwem, rozciągał się na trawie, zamyślony poważnie i długobrody — ojciec Abraham! Lecz niebawem zrywał się nagle i kłusował za kozami. A kędy przeszedł, pozostawiał za sobą chmurę ostrego smrodu.

Izak pracuje i pracuje, a przed każdą robotą radzi się swego Kalendarza, baczy na zmianę księżyca i stosuje się do znaków meteorologicznych. Pracuje i pracuje.

Przez grunt swój przeprowadził był teraz wygodny trakt w kierunku wsi, najczęściej jednak i najchętniej idzie tam pieszo, obładowany, jak ongi. Niesie wtedy sterty serów kozich lub skór lub kory brzozowej, masło i jaja, które sprzedaje i za które skupuje znów inne towary. Nie, latem nie jeździ często, ponieważ droga od Bredablik począwszy aż do samej wsi bardzo wyboista. Zachęcał Bredego, żeby do wyrównania drogi także się nieco przyłożył, na co Brede oczywiście się zgodził, ale słowa nie dotrzymał. Izak postanowił obecnie więcej tej sprawy nie wznawiać. Woli dźwigać ciężary pieszo. Inger mówi z tego powodu: — ,,Nie pojmuję wcale, jak temu możesz podołać! Ty, zdaje się, wszystko zdzierżysz!“ — Tak, on zdzierżył wszystko. Miał buty, a były one tak bajecznie grube i ciężkie, o podeszwach w ca-

łości żelazem podbitych, nawet rzemyki do sznurowania były przytwierdzone nitami — już to samo, że ktoś-kolwiek w takich butach chodzi, było czemś niezwykłem.

Pewnego razu, schodząc znów do wsi, spotkał w kilku miejscach małe gromadki robotników. Zakładali oni kamienne podwaliny i ustawiali na nich drągi telegraficzne. Robotnicy pochodzą w znacznej części ze wsi, jest tam także Brede Olsen, jakkolwiek osiadł tu, żeby rolę uprawiać. — ,,Że też nie żal mu na to czasu!“ -— myśli Izak.

Dozorca zapytał Izaka, czy nie zechciałby sprzedać drągów telegraficznych.

— Nie.

— Ani za dobrą zapłatą ?

— Nie.

O, Izak wiedział, co robi. Gdyby diągowinę teraz sprzedał, powiększyłby nieco swoją gotówkę, ale wtedy zniszczyłby las; jakaż więc korzyść z tego ? A oto nadchodzi sam inżynier i ponawia zapytanie; lecz napróżno, Izak trwa przy swojem.

— Posiadamy wystarczające zapasy drągów, — rzekł inżynier, — lecz wygodniejby nam było znosić je z lasu; oszczędziłoby się na czasie.

— Mnie także potrzeba drągów i desek, — odparł Izak, — i dlatego chciałem już zbudować sobie tartak, bo brak mi stodoły i budynków gospodarczych.

Brede Olsen wtrąca się do rozmowy: — Wiesz, Izak, gdybym ja był tobą, sprzedałbym drągi bez długiego namysłu.

Patrzcie jeno, jak nagle zaświeciły się oczy potulnego Izaka i jak ostro spojrzał na Bredego, odpowiadając: — Co to, to już wierzę.

— Jakto ? — spytał Brede.

— Ale ja właśnie nie jestem tobą, — rzekł Izak„ Jeden z robotników roześmiał się na tę odpowiedź-Tak jest, Izak miał słuszny powód, żeby sąsiadowi swemu nieco pieprzu w nos natrzeć. Akurat dziś właśnie; zauważył na pastwisku Bredego trzy owce, z których,, jedną poznał odrazu; była to ta z płaskiemi uszami,, przehandlowana przez Olinę. — „Niech tam Brede zatrzyma sobie moją owcę — pomyślał wtedy i szedł dalej; swoją drogą, — i owszem, niech się Brede i jego żona. moją owcą utuczą.“

I słusznie. Z myślą o tartaku wciąż się nosił. O tak,, wszakże już zimą sprowadził od kupca z Tronthjem;. i przydźwigał wielką piłę obrotową i niezbędne przy-bory. W szopie spoczywało to wszystko, pociągnięte-olejem lnianym w celu ochrony przed rdzą. Również, i belki już zwiózł do zapornika, tak że tylko zacząć: budować. Mimo to zwlekał z dnia na dzień, z tygodnia, na tydzień. Czemu ? Czyżby siły jego powoli wątlały ?J Inniby to z łatwością zrozumieli i nie dziwiliby się z tego* powodu. Ale Izakowi się to w głowie pomieścić nie-chciało. JaktO, on miałby osłabnąć ? A może się mm w głowie pokręciło ? Dawniej nie cofał się przed żadną robotą, od czasu jednak, gdy nad wielkim spadem rzecznym zbudował młyn wodny, coś się w nim zmieniło.. Mógł był przecie pomoc sprowadzić ze wsi. Ale nie,, wpierw sam spróbuje i weźmie się do tego w najbliższych! dniach; Inger pomoże mu nieco.

— Hm, — rzekł do Inger, — jeśłi będziesz miała, trochę czasu, mogłabyś mi pomóc przy tartaku.

— Tak, gdybym mogła, — rzekła Inger po namyśle.. — Więc budować chcesz tartak ?

— Tak, taki mam zamiar. Wszystko już dokładnie; obmyśliłem.

— Czy trudniejsza to robota niż z młynem?

— O wiele trudniejsza, dziesięć razy trudniejsza,

—    przechwalał się. — Masz ty pojęcie ?! Tam musi być •wszystko na włos dopasowane, a wielką piłę obrotową trzeba umieścić w samym środku.

— Żebyś tylko to potrafił, — odparła Inger w swej ^bezmyślności.

Słowami temi do żywego dotknięty, rzekł krótko:

—    To się pckaże.

— Nie byłoby lepiej, żebyś sprowadził kogo do ;pomocy, który się na tern zna ?

— Nie.

— Ano, to też sam nie potrafisz tego zrobić, — rzekła i zabrała się do swej pracy.

Izak uniósł powoli do swej głowy rękę, a wyglądało to, jakby niedźwiedź łapę podnosił. — Toć tego właśnie ■się bałem, że sam jeden robocie tej nie podołam, — -odezwał się, — dlatego chciałem, żebyś ty mi pomogła, bo ty przecie uczona.

Istotnie, niedźwiedź uderz}⁷!, lec.? nie zwyciężył. Inger zadarła głowę i odpowiedziała hardo, iż przy tartaku pomagać nie będzie.

— Hm, — mruknął Izak.

— Tak, bo czy chcesz, żebym stała w rzece i narażała swe zdrowie ? A kto będzie szył na i maszynie i bydło oprzątał, i dbał o dom i o wszystko ?

— Nie, już nie, — rzekł Izak.

Ach, wszakże szło tu jeno o cztery belki narożne i dwie belki środkowe po obu stronach podłużnych, do tego jeno miała mu być pomocną, do niczego więcej! Miałażby Inger podczas swego długiego pobytu w miejcie stać się tak przesadnie wstydliwą ?

W rzeczy ■ samej, Inger bardzo się zmieniła i nie myślała już wyłącznie o ich wspólnem dobru, lecz tylko o sobie. Owszem, wróciła znowu do kremplarki i kołowrotka i krosien, ale najchętniej siadywała przy maszynie do szycia; a gdy kowal wykończył dla niej żelazko do prasowania, wtedy już nie było z nią rady. Krawiecczyznę uważała za jedyny swój zawód. Najpierw uszyła kilka sukienek dla Poldynki. Izakowi podobały się i za bardzo może ją z tego powodu chwalił; Inger dała do zrozumienia, że to jest niczem w porównaniu z tern, co ona umie.

—■ Ale one są za krótkie, — zauważył Izak.

— Takie nosi się w mieście, — odparła Inger, — na tern właśnie się nie znasz.

Izak posunął się zatem za daleko i dlatego obiecał kupić dla niej sukna.

— Sukna na płaszcz? — spytała Inger.

— Tak, albo na co innego, jak wolisz.

Inger zdecydowała się na sukno na płaszcz i opisała Izakowi, jakie ma być.

Płaszcz jednak wykończywszy, trzeba było w nim poparadować trochę, pokazać się innym. Dlatego sama odprowadziła chłopców do wsi, aby ich w szkole umieścić. I podróż ta niemałego była znaczenia, pozostawiła ślady.

Pierwsze — Bredablik. Pani Brede z dziećmi wybiegła z chaty i osłupiałym ze zdziwienia wzrokiem patrzyła na przejeżdżających. Na wozie siedzieli Inger i dwaj jej chłopacy, jechali niby wielcy państwo; ■chłopcy do szkoły, a Inger w płaszczu sukiennym! Na widok ten ból ostry przeszył serce Bredowej. Mniejsza o płaszcz — próżną, dziękować Bogu, nie była, — ale ona także miała dzieci, duże dziewczynki, Barbro,

Helgę i Kaśkę, wszystkie w wieku szkolnym. Oczywiście dwie starsze chodziły już do szkoły, gdy mieszkali we wsi; odkąd jednak przenieśli się na odległe Pustkowie, dzieci musiały wychowywać się w ciemnocie pogańskiej.

— Zabrałaś też prowjanty dla chłopaków ? — spytała Bredowa.

— Prowjanty, naturalnie. Nie widzisz to skrzyni ? To mój kufer, jaki z sobą przywiozłam, pełno w nim prowjantów.

— A co takiego zabrałaś?

— Co zabrałam ? Słoninę i mięso do obiadów,, a chleb i masło i ser na resztę posiłku.

— Tak, wy tam na waszej wysoczyźnie macie wszystko, — westchnęła Bredowa, a jej zbiedzone dzieci, słysząc o tylu wspaniałościach, rozwarły szeroko usta i oczy. — Gdzie ,e pomieścisz?

— U kowala.

— Tak, — rzekła Bredowa. — Moje pójdą teraz, także do szkoły i zamieszkają u sołtysa.

— Aha, — rzekła Inger.

— Tak, a może u doktora ałbo na probostwie. Brede przecie zna się dobrze z nimi wszystkimi, więc niema o to kłopotu.

Wtedy Inger wygładziła swój płaszcz i uporządkowała wszelkie czarno-jedwabne frei dzelki.

— Gdzie kupiłaś ten płaszcz? Przywiozłaś go

z sobą ?

— Sama go uszyłam.

— Tak, tak, zawsze to mówię, wy tam na wysoczyźnie siedzicie po uszy w złocie i przepychu.

Inger jedzie dalej i bardzo jej wesoło na duszy. Hoho, jak ona teraz nosa zadziera, zwłaszcza we wsi,

aż trochę za wiele tego. Bądź co bądź, pani sołtysowa Heyerdal, zobaczywszy Inger w płaszczu, strasznie się «rozsierdziła. Powiedziała też zaraz, że pani na Sella iro .zapomniała już widocznie, kim jest, co zrobiła i gdzie * przez sześć lat przebywała. Inger w każdym razie zrobiła furorę, o to przecie chodziło. I pani kupcowa, ani pani kowalowa, ani wreszcie pani nauczycielowa nie byłyby się z tego powodu gorszyły, gdyby same były posiadaczkami takiego płaszcza; ale przyjdzie czas, znajdzie się rada.

Jakoż Inger nie czekała długo na klijentelę. Z tamtej strony gór przyszły niektóre kobiety, ot z ciekawości; Olina zapewne wbrew swej woli opowiadała o Inger wszelkiego rodzaju cudactwa. Te, które przywędrowały, przynosiły wiadomości o miejscu rodzinnem Inger; za to otrzymywały poczęstunek i oglądać mogły maszynę do szycia. Młodsze dziewczyny przychodziły po dwie, a dwie znalazły się tu nawet ze wsi nadmorskiej i naradzały się z Inger: jest jesień, uzbierały sobie trochę grosza na nową suknię i oto przyszły do Inger dowiedzieć się o modę, jaka obecnie panuje w świecie, no i przykrajać przy tej sposobności materjał. Inger podczas tych wizyt odżywała, poprostu kwitła, była uprzejma i szczodra w udzielaniu wskazówek i pomocy, a przytem w swym zawodzie tak dzielna, że umiała przykrawać z wolnej ręki. Niekiedy szyła na swej maszynie i długie obręby i to całkiem za darmo, a wręczając im tak przygotowany materjał, wypowiadała te wyśmienicie krotofilne słowa: — Tak, a guziki to już sama możesz sobie przyszyć!

Później proszono Inger nawet o przybycie do wsi i szycie dla dostojników miejscowych. Lecz było to niewykonalne, miała przecie swoją rodzinę i inwentarz

i różne inne obowiązki dcmo^e, a nie miała służącej. Czego nie miała ? Służącej!    <

Rzekła do Izaka: — Gdybym miała kogo do pomocy, miałabym więcej czasu i spokoju do szycia.* Izak nie mógł się połapać, o co właściwie chodzi; i dlatego zapytał: — Do pomocy ?    <,

— Tak, do pomocy przy gospodarstwie, służącą. Wtedy, zdaje się, zatańczyło mu wszystko w oczach, bo zachichotał półgębkiem, uważając powiedzenie Inger za żart: — Aha, powinniśmy mieć służącą, — rzekł. — W mieście każda pani ma służącą.

— Aha, — rzekł Izak i wyszedł.

Był on może niebardzo w humorze. Właśnie teraz. Wszakże rozpoczął już budowę swego tartaku, i robota nie szła tak składnie; jakże bo jedną ręką przytrzymywać słup, a drugą prowadzić poziomo i przytwierdzać jednocześnie belki ukośne. Gdy jednak chłopacy ze szkoły wrócili, wtedy szło już zupełnie inaczej ; złote chłopaki, jakąż mu byli pomocą. W szczególności Sywert wykazywał niezrównaną zręczność przy wbijaniu gwoździ, Elizeusz natomiast był dzielniejszy przy pionowaniu. W ciągu tj^godnia Izak i chłopcy ustawili istotnie wszystkie słupy i przymocowali wszelkie belki ukośne i poziome. Lwia część pracy ukończona.

Powiodło się — wszystko się powiodło. . Lecz jak-kołwiekby było, Izak był teraz wieczorami coraz częściej zmęczony. Nie szło przecie tylko o wybudowanie tartaku, czekały go także wszelkie inne roboty. Siano' było pod dachem, ale kłosie stało jeszcze na polu i powoli zabarwiało się na kolor złoty, niebawem trzeba będzie je skosić,i zwieść; a i czas kopania ziemniaków szybk m zbliżał się krokiem. —r- Lecz Izak posiadł był doskonałą pomoc w swych chłopakach. Nie wyrażał

im z tego powodu słów podziękowania — nie było to» u nich w zwyczaju, — ale był zadowolony z nich nadzwyczajnie. Czasami, oczywiście rzadko kiedy, odpoczywali pomiędzy jednym a drugim posiłkiem; w takich razach siadali wszyscy trzej i gawędzili, i wtedy też ojciec naradzał się z synami, co zamyślają zrobić: najpierw, a co potem. Były to dla Elizeusza i Sywerta chwile wielkie, namaszczone; wtedy też zapewne uczyli się rozważać dokładnie to, co należy powiedzieć, żeby uzyskać uznanie ojcowe.

— Byłoby źle, gdybyśmy tartaku nie mieli doprowadzić pod dach, zanim nastaną burze jesienne, — rzekł ojciec.

Gdyżby tylko Inger pozostała była taka jak za. dawnych czasów! Ale ze zdrowiem jej nie było już-widocznie tak, jak dawniej; nic dziwnego po tylu latach więzienia. Inna rzecz, że zmieniło się jej usposobienie; nie rozmyślała już, za to stała się płytszą i lekkomyślniejszą. O dziecku, które zabiła, powiedziała : — „Byłam wtedy doprawdy głupia; można było kazać zoperować jej wargę i takim sposobem nie byłabym potrzebowała ją udusić.“ — Nigdy też nie wychodziła do lasu na mogiłkę, gdzie ziemię niegdyś własnemi zgarniała rękoma i krzyżyk na niej zatknęła.

Ale Inger nie była matką bez serca; owszem, około swych pozostałych dzieci zabiegała rzetelnie, utrzymywała je w czystości, szyła dla nich i nieraz do późnej nocy łatała ich przyodziewę. Marzeniem jej było — wychować ich na „coś porządnego.“

Następnie zwieziono snopki, potem uporano się z ziemniakami, a wreszcie nastała zima. Ach, prawda, tartaku nie doprowadzono pod dach! Ale trudno, nie-

T>yła to przecie sprawa gardłowa, a do lata znajdzie się czas i rada.

XIII.

Zimą przyszła kolej na zwykłe roboty: zwożono drzewo, naprawiano stare i robiono nowe narzędzia i sprzęty gospodarcze i wozy; Inger krzątała się koło •domu i szyła, a chłopców oddano znowu do szkoły na ■czas dłuższy. Od kilku już lat posiadali chłopcy parę nart, i jedna ta para wystarczała im dopóty, dopóki pozostawali w domu. Wtedy to jeden jeździł, drugi czekał, albo wreszcie jeden ustawiał się tuż za drugim na płozach. O, doskonale tak było, nic lepszego po-madto nie znali; wielka była ich prostota. Ale na dole we wsi to zupełnie coś innego, w szkole roiło się od nart, :ba, okazało się, że nawet każde z dzieci Bredego posiada swoją własną parę. Wobec tego Izak był zmuszony zrobić nową parę nart dla Elizeusza, a stare dał Sywertowi.

Izak uczynił jeszcze więcej: kupił chłopakom „zimowe ubranka i buty niezdarte. A następnie poszedł »do kupca i zamówił pierścionek.

— Pierścionek? — spytał kupiec.

— Tak, pierścionek. Jestem teraz taki dumny z mojej żony, że pragnę ofiarować jej pierścionek.

— Srebrny czy złoty,czy też tylko mosiężny złocony ?

— Niech będzie srebrny.

Kupiec długo się zastanawiał, poczem rzekł:

— Jeżeli żonie swojej chcesz ofiarować pierścionek, któregoby nie potrzebowała powstydzić się, to kup jej lepiej złoty pierścionek.

— Co? — spytał głośno Izak. Ale w głębi serca .vzapewne sam marzył o pierścionku złotym.

Długo na ten temat rozmawiali, aż wkońcu ugodzili się co do wielkości i ceny. Do chałupy wracając, Izak czul się właściwie zadowolony ze swego postanowienia, jakkolwiek przerażała go jednocześnie myśl o wydatkach, do jakich popchnąć może miłość.

Śnieg był tej zimy bardzo obfity. Około Nowego Roku robotnicy zaczęli zwozić z doliny drągi telegraficzne, które składali nad traktem w pewnych odstępach. Zwozili w mnóstwo koni, przejechali przez Bredablik, a także przez Sellanro, aż wreszcie spotkali się z inną part ją, która zwoziła drągi z tamtej strony gór.

I tak mijał dzień za dniem bez poważniejszych wydarzeń. Co zresztą miało się wydarzyć? Wiosną zaczęto ustawiać drągi telegraficzne, i znowu przytem znalazł się Brede Olsen, mimo że czekały go przecie roboty wiosenne. — ,,Że on też ma na to czas!“ — pomyślał znowu Izak.

Izakowi starczyło zaledwie nieco czasu na jedzenie i spanie. Z trudem tylko zdołał wykończyć wszystko w odpowiedniej porze, pola jego rozszerzyły się, co się zowie.

Nareszcie! W czasie pomiędzy sianokosami a właściwemi żniwami wykończył budowę tartaku, należało już tylko piłę założyć, nic więcej. Proszę, drewniany ten budynek nie odznaczał się cudem piękności, ale budowa była niesłychanie masywna, no i gotowa i użyteczna niezmiernie. Piła już w ruchu, piła tnie już! Ho ho, Izak nie w ciemię bity, on wszystko podpatrzył w tartaku dolskim i zapamiętał sobie każdy szczegół. Z dzieła swego zadowolony, wyciął nad drzwiami datę i swoje imię.

10

Błogosławieństwo Ziemi.

Lato tego roku na Sellanro obfitowało w wydarzenia znacznie bogatsze, niż zwykłe.

Robotnicy przy linji telegraficznej postąpili już tak dalece, że pierwsza part ja zapukała pewnego wieczoru do chaty, prosząc o nocleg. Odstąpiono im stodołę. Minęły dni, przyszła i druga partja, i wszyscy znaleźli pomieszczenie na Sellanro. Linję przeprowadzono już daleko poza Sellanro, a robotnicy mimo to przychodzili tu w dalszym ciągu na nocleg. Pewnej soboty zaś wieczorem przybył inżynier z wypłatą.

Elizeusz, ujrzawszy inżyniera, przeraził się i zem-knął co prędzej na dwór, żeby uniknąć pytania o kolorowy ołówek. Ach, była to chwila nieszczęsna, i na-domiar Sywert, w którymby mógł znaleźć poniekąd oparcie, pozostał w chałupie! Niby upiór blady czaił się za węgłem domu, aż wreszcie zoczył matkę. Do niej więc zwrócił się z prośbą, żeby przysłała mu Sywerta.

Sywert mniej się tern przejmował, on wszakże nie był sprawcą onego złoczyństwa. Bracia oddalili się nieco, usiedli na kamieniu.

— Weź to na siebie! — rzekł Elizeusz.

- Ja?

— Ty jesteś mniejszy odemnie, tobie nic nie zrobi.

Sywert zastanawiał się, wiedział, że brat w wielkich jest opalach; i to właśnie, że Elizeusz potrzebował jego pomocy, bardzo mu schlebiało. — Ta, możebym i mógł tobie jakoś pomóc, — odezwał się przemądrzale.

— Musisz! —■ krzyknął Elizeusz i wcisnął poprostu bratu do ręki pozostały kawałeczek ołówka. — Dam ci go na zawsze.

Mieli wrócić razem do izby, ale Elizeuszowi przypomniało się,że ma j eszcze coś do roboty przy tartaku i dlatego później dopiero przyjdzie. Wobec tego wrócił Sywert sam.

— Zostaw je tam, nie trzeba ich zmywać. A papier ? •— rzekł i wydobył z teki mnóstwo dużych arkuszy. •— Macie, rysujcie tak jak najwięcej; gdy jeszcze raz tu przyjdę, zobaczę, cożeście zrobili. A jak z ołówkami ?

Inżynier siedział przy stole i wypłacał robotnikom za robociznę. Następnie Inger postawiła przed nim garnek mleka wraz z kubkiem. Dziękował i pił. Potem gawędził z Poldynką, a zauważywszy rysunki na ścianach, zapytał natychmiast, co za majster je robił. — Czy ty może? — spytał Sywerta. Inżynier pragnął widocznie w ten sposób wywdzięczyć się za doznaną gościnę. Rysunki chwaląc, rozradował serce matki. Inger oznajmiła, że obaj chłopacy tak rysują, i dodała, że dopóki jej w domu nie było, dzieci nie miały papieru, i stąd bazgrały na ścianach, i żal jej było baz groty te zmywać.

Wtedy Sywert przystąpił poprostu i pokazał szczątek swego skarbu. I któżby się tego był spodziewał! Inżynier dał nowy ołówek kolorowy, całkiem nowy, jeszcze wogóle nie nacięty! — Rysujcie, a śmiało! Ale konie malujcie lepiej na czerwyno, a kozła na niebiesko. Hehe, czyś widział już kiedy niebieskiego konia ?

Inżynier pożegnał się z Inger i poszedł.

Tego samego wieczora przywędrował ze wsi jakiś człowiek z dużym tornistrem na plecach. Wręczył robotnikom kilka butelek, poczem zaraz się oddalił. Lecz po jego odejściu zniknął jakoś dotychczasowy spokój na Sellanro; zabrzmiała harmonika, rozmawiano głośno i śpiewano i tańczono na podwórzu. Jeden z robotników zaprosił Inger do tańca, i Inger — tak, kto ją przeniknąć zdoła ? Chichotała i tańczyła kilka razy wkółko. Potem przyszli inni, którzy także chcieli z nią tańczyć, no i tańczyła żwawo i wesoło, jak się patrzy.

10*

Kto zdoła przeniknąć Inger! Tańczyła tu może pierwszy swój błogi taniec. Ubiegali się o nią, — trzydziestu chłopów, a ona sama jedna, jedyna, bez rywalki! A jakże mocno o nią się dobijali, dziarskie chłopy owi robotnicy przy telegrafach! Czemuż więc nie po-tańcować? Mimo hałasu na dworze Elizeusz i Sywert spali w komorze jak zarżnięci; Poldynka jednak była jeszcze na nogach, przy zabawie, i zdziwionemi oczyma przyglądała się skokom matki.

Izak tymczasem cały czas po wieczerzy bawił w polu. Gdy wrócił na spoczynek, jeden z robotników poczęstował go z butelki, więc pociągnął łyk jeden, nie więcej. Usiadł, wziął na kolana Poldynkę i przyglądał się tańcom.

— Przynajmniej raz możesz się porządnie wytańco-wać i swoje nogi rozruszać! — rzekł dobrodusznie do Inger.

Ale po niejakim czasie muzyka ucichła i zakończono tany. Robotnicy przygotowali się do drogi, żeby resztę nocy i dzień następny zabawić się we wsi i wrócić dopiero w poniedziałek rano. Niebawem też cisza zupełna zapanowała w Sellanro; pozostało jeno kilku starszych chłopów, którzy legli spać w stodole.

Izak rozglądał się za Inger, żeby wróciła do izby i zajęła się Poldynką; lecz nigdzie jej nie dostrzegłszy, wrócił sam i dziecko do snu ułożył. Poczem również udał się na spoczynek.

Nad ranem zbudził się, ale Inger nie było. — ,,Może jest w stajni ?“* — pomyślał. Wstał i poszedł do stajni. — Inger ? — zawołał. Milczenie. Krowy obróciły łby i przyglądały się mu. Cisza zupełna. Z przyzwyczajenia przeliczył bydło i kozy i owce. — Inger! — zawołał ponownie. Ale i teraz milczenie. — „Czyżby poszła z nimi do wsi ?“ — zastanawiał się.

Noc była ciepła i jasna. Izak zatrzymał się przed chatą, potem poszedł do lasu, żeby odszukać maciorkę. Odnalazł Inger. Ona tu? Tak, Inger i jeszcze ktoś! Siedzieli we wrzosowisku, Inger zabawiała się czapką z daszkiem, rozmawiali ze sobą, wesoło, ho ho, wesoło. ..

Izak podszedł ku nim pocichu. Inger obróciła się i ujrzała go. Wtedy pobladła, głowa opadła jej na piersi, wypuściła z rąk czapkę, była zdruzgotana.

— Hm! Czy wiesz, że maciorka znowu się gdzieś zapodziała ? — przemówił Izak. — Tak, ale tego ty na pewno nie wiesz!

Młody robotnik telegraficzny podniósł swą czapkę i zniknął w bocznem zaroślu. — Muszę pogonić za towarzyszami, — rzekł. —Ano, dobrej nocy! —powiedział i zniknął. Na pożegnanie jego nikt nie odpowiedział.

— Tak, ty więc tu siedzisz ? — spytał Izak. — Czy musisz tu siedzieć ?

Odwrócił się i poszedł ku domowi, i Inger podniosła się z trudem i szła za nim. Tak tedy wracali, mąż na przedzie, żona wtyle. Wrócili do chaty.

Inger wszakże miała dość czasu na opamiętanie się. I opamiętała się: — Chciałam właśnie szukać maciorki, — rzekła, — bo zoczyłam brak jej. A potem przyszedł ów robotnik i pomógł mi szukać. Ledwieśmy usiedli, kiedyś ty przyszedł. Dokąd chcesz iść teraz?

— Ja ? Szukać maciorki.

.    — Nie, idź spać. Jeżeli trza szukać, to niechże

ja szukam. Idź do łóżka, tobie więcej potrzebny wypoczynek, niż mnie. A zresztą, bo to pierwszyzna, że maciorka na noc nie wróciła ? Poco jej szukać ?

— Tak, może chcesz, żeby ją jaki zwierz dziki

pożarł.

— Nie, zostań! — wołała za nim i dogoniła go. — Ty się wyśpij, a ja pójdę.

Izak pozwolił się namówić. Ale on także słyszeć nie chciał o tern, żeby Inger miała się udać na poszukiwanie maciorki. Tak więc wrócili oboje.

Wtedy Inger zainteresowała się nagle dziećmi. Poszła do nich do komory, potem wróciła, przystąpiła do łóżka i zachowywała się tak, jakby nigdy nic, ba, zaczęła nawet do Izaka oczkować i przymilać się, i wręcz nawet oświadczyła, że pożąda jego pieszczoty, takiej prawdziwej. Ależ nie, dzięki! Izak nie był tak skory do udobruchania się; byłby wolał widzieć u niej smutek wielki i łzy, i żal okrutny i skruchę. To, że miała trochę strachu, że zdrętwiała trochę, gdy ją w lesie przydybał — co to pomoże, skoro tak szybko się z tego otrząsnęła!

Następnego dnia, w niedzielę, Izak wciąż jeszcze był nieprzejednany. Krążył poza domem, chodził do tartaku i do młyna, obchodził swe poła, jużto z dziećmi, już też sam. Gdy Inger spróbowała raz przyłączyć się do niego, Izak zawrócił w inną stronę i rzekł: —Muszę iść teraz w górę rzeki, muszę tam coś zobaczyć. — Było coś, co go widocznie gryzło, ale dusił to w sobie w skry-tości i milczeniu i nie wybuchał piorunami. O, zaiste, wielki był Izak.

W poniedziałek panowała już atmosfera znacznie lżejsza, i w miarę mijania dni zacierało się powoli nieznośne onej nocy wrażenie. Czas kaleczy i czas leczy. Izak wyszedł na tern jeszcze nienajgorzej, nie miał nawet pewności, czy go istotnie skrzywdzono, nadto inne sprawy zaprzątały jego myśl, wszakże zaczynały się żniwa. A zresztą niedługo przecie linję telegraficzną wykończą, a wtedy znowu zapanuje na osiedlu spokój.

151 -

Poprzez las wiódł teraz szeroki, jasny gościniec, a po jego obu stronach sterczały drągi z drutami.

Następnej soboty, gdy miała nastąpić ostatnia wypłata, urządził się Izak tak, żeby być poza osiedlem. Powędrował do wsi z masłem i serem i wrócił dopiero w nocy z niedzieli na poniedziałek. Robotnicy opuścili już stodołę; czy wszyscy? Prawie wszyscy; ostatni wyłaził właśnie z podwórza z wielkim worem na plecach. Po koszyku do wiktuałów, stojącym w stodole, Izak jednak poznał, że powietrze nie całkiem jeszcze czyste; gdzie właściciel, nie wiedział, i wiedzieć nie chciał, — ale czapka z daszkiem spoczywała na koszyku jako dowód gorszący.

Izak wyrzucił na podwórze koszyk i czapkę, potem stodołę na klucz zamknął, poszedł do stajni i przez okno spozierał. — Kosz i czapka! niech leżą! — powtarzał sobie w myśli; nic mnie to nie obchodzi, czyje to. Lichy to koszyk, pluję na niego! — myślał zapewne. Ale gdy po niego przyjdzie, wtedy Izak wyjdzie mu naprzeciw i schwyci go trochę za kark, że aż pozielenieje. I pokaże mu, kędy droga z obejścia.

Po chwili Izak opuścił swój posterunek przy okienku i udał się do krów. Nie miał spokoju. Koszjdc związany był sznurkiem; sznur pękł — czyżby Izak za mocno go był schwycił? mniejsza z tern, dosyć że w Izaku odezwały się nagle jakieś wątpliwości, czy aby naprawdę dobrze postąpił.... We wsi będąc, wypytywał się o swój nowy pług, szczególniej masywny, bo przeznaczony do karczowania ugorów na Pustkowiu. Zamówił go swego czasu i teraz właśnie nadszedł; o, wspaniała to maszyna, siódmy cud świata! I zdało mu się, że wraz z nią spływa na dom jego błogosławieństwo Boże. Moc wyższa, która kieruje każdym krokiem człowieka, znajdowała się może teraz w pobliżu i śledziła go, czy na ono błogosławieństwo zasługuje lub nie. Izak mózgownicę swoją zaprzątał stale myślą o wyższych mocach, ba, pewnej nocy jesiennej widział w lesie na własne oczy samego Boga; a był to widok niezwykły....

Izak wyszedł na podwórze i zatrzymał się przy obcym koszyku. Namyślał się jeszcze, zsunął nawet kapelusz z czoła i drapał się po głowie, przyczem wyglądał zadzierżyście i zuchowato, niby hidalgo. Ale wtedy zapewne myślał mniej więcej tak: Oto stoję tu daleki od tego, żebym był człowiekiem wspaniałomyślnym i doskonałym, pies ze mnie! Poczem związał koszyk sznurkiem jak należy, podniósł czapkę i zaniósł wszystko z powrotem do stodoły na dawne miejsce. Oto stało się.

Ze stodoły wyszedłszy, zwrócił swe kroki w stronę młyna, precz od swej chałupy, precz od wszystkiego. Inger nie stała przy oknie, nie, nie. Niech tam, niechże sobie stoi, gdzie jej się żywnie podoba, zresztą leży niezawodnie w swem wyrku, bo gdzieżby indziej być miała ? Ale dawniej, onych pierwszych lat na osiedlu przecie inaczej bywało; wtedy Inger niepokoiła się, gdy jego nie było i oczekiwała przy oknie jego powrotu ze wsi. Teraz dzieje się inaczej, zmieniło się wszystko! Naprzykład, jak to było z pierścionkiem? Izak był skromny aż do przesady i daleki od tego, by mówić o szczerozłotym pierścionku. — Nic szczególnego, — rzekł, — wsadź jeno na palec i zobacz, czy nie za duży. — Czy to złoto ? — spytała. — Tak, ale niebardzo szeroki, — odparł. — „Owszem, bardzo szeroki", powinna była odpowiedzieć, gdy tymczasem ona potwierdziła tylko jego słowa: — Prawda, że wąski, ale w sam raz. —

I teraz dopiero Izak się zawstydził, wstydził się sam przed sobą, a jednocześnie rozradował się. W izbie siedział Brede Olsen, sąsiad, nikt inny, siedział i popijał kawę.

Drobiazg ten możesz zatrzymać na zawsze, — rzekł wreszcie przygnębiony.

Inger jednak była mn wdzięczna za pierścionek, na prawej ręce go nosiła i błyskała nim podczas szycia. Kiedy niekiedy pokazywała go dziewczynom, swym klientkom, pozwalając im przymierzać go i przez chwilę nim paradować. Czyżby Izak nie widział tego, jak dumna była z pierścionka ?...

Lecz siedzenie w młynie i przysłuchiwanie się przez całą noc pluskowi przewalającej się wody, to rzecz naprawdę bardzo głupia. Izak nie popełnił przecie nic złego, dlatego opuścił młyn i udał się z powrotem do chaty...

—- Otóż i Izak! — rzekła Inger wesoło, wstając od stołu i nalewając kawę dla Izaka.

— Dobry wieczór! — rzekł Brede równie wesoło.

Izak domyślał się, że Brede uczestniczył również w festynie pożegnalnym robotników telegraficznych; niewyspanie jego było aż nadto widoczne, — ale nic to, był wesół i uprzejmy. Oczywiście fanfaronował jak zwykle: Niewiele właściwie ma czasu na zajmowanie się tym wściekłym telegrafem, boć ma przecie własne gospodarstwo, ale trudno było odmówić, skoro inżynier tak bardzo na niego nalegał. I wkońcu doszło do tego, że Brede jest obecnie zmuszony przyjąć urząd inspektora na całej tej górskiej linji telegraficznej. Nie chodzi mu przytem, jak powiedział, o pieniądze, we wsi mógłby zarobić znacznie więcej, ale nie chciał okazać się nie-uczynnym. Teraz też przytwierdzili do ściany w jego izbie małą wspaniałą maszynkę, która ogromnie jest zajmująca, prawie jak sam telegraf.

Izak mimo wszystko nie umiał się gniewać na Bredego, tego urodzonego samochwała i leniucha. Zato lżej zrobiło się mu na sercu, gdy onego wieczora zamiast jakiegoś obcego przybłędy zastał w swej chacie sąsiada. Izak posiadał tę równowagę chłopską: uczucia proste, krzepę byka, powolność wołu; przytakiwał Bredemu i kiwał głową nad jego płytkością.

— Masz tam jeszcze trochę kawy dla Bredego ? — spytał. Owszem, jest.

Poza tern Inger zachwycała się inżynierem, co to za niezwykle grzeczny człowiek. Oglądał rysunki i pisanie dzieci i powiedział, że wziąłby Elizeusza do siebie.

— Wziąłby do siebie ? — spytał Izak.

— Tak, do miasta. Ma być w jego biurze pisarzem, tak bardzo podobały się mu rysunki i pisanie Elizeusza. — Tak, — rzekł Izak.

— I co ty na to ? Chce on zająć się także jego konfirmacją. Wszakże piękne to widoki na przyszłość, prawda ?

— I ja tak myślę, — rzekł Brede. — Znam dobrze inżyniera, i wiem, że co on powie, tego święcie dotrzyma.

— My tu na osiedlu nie mamy takiego Elizeusza, któryby nam był niepotrzebny, — rzekł Izak.

Po tych słowach stało się w izbie jakoś dziwnie cicho i dziwnie nieprzyjemnie. Rzecz prosta, Izak, to nie człowiek do gadania.

— Jeżeli jednak chłopak ma ambit do czegoś innego i ma zdolności do czegoś wyższego ?! — odezwała się wkońcu Inger.

Znowu cisza. Lecz teraz przemówił z uśmiechem Brede: — O, gdybyż inżynier chciał zabrać które

z moich dzieci! Mam ich dosyć. Ale najstarsze to Barbro, dziewczyna. W tern sęk.

— Tak, tak, z Barbro dziewczyna dobra i grzeczna, — rzekła Tnger, by być uprzejmą.

— O tak, szczera prawda, — potwierdził Brede, — Barbro to tęga dziewucha, idzie teraz w służbę do sołtysa.

— Do sołtysa ?

— Tak, musiałem przyrzec. Pani sołtysowa nie dawała mi spokoju.

Było to już nad ranem, kiedy Brede zabrał się do odejścia. — Czapkę moją i koszyk pozostawiłem w waszej stodołę, — rzekł. — O ile tylko nie zabrali mi ich nasi robociarze, — dodał żartobliwie.

XIV.

Czas mijał.

Elizeusz poszedł, oczywiście, do miasta; Inger postawiła na swojem. Po upływie roku był już kon-firmantem, a potem ugrzązł na stałe w biurze inżyniera i coraz większą w pisaniu zdobywał wprawę. O, jakież on listy przysyłał do domu, niekiedy pisał je atramentem czerwonym i niebieskim, istne obrazki! A jaki w nich język, jakie zdania! Od czasu do czasu prosił o pieniądze, prosił o pomoc; potrzeba mu było pieniędzy na zegaiek z łańcuszkiem, żeby rano nie zaspał; potem na fajkę i tabakę, bo wszyscy młodzi pisarze w mieście palą fajkę. Potem były mu potrzebne pieniądze na coś takiego, co nazywał kieszonkowem; potem na coś, co nazywał szkołą wieczorną, gdzie uczono rysunków i gimnastyki i innych rzeczy niezbędnych do jego zawodu i stanowiska. Koniec końców, pobyt Elizeusza na posadzie w mieście kosztował niemało.

— Kieszonkowe? — spytał Izak. — Czy to pieniądze, które się ma w kieszeni ?

— Tak, taki widocznie jest tam zwyczaj, i potrzebny pewnie, żeby nie uchodzić za golca. Raz po raz-, talara, to przecie nie tak wiele.

— Aha, akurat, tu talar i tam talar, — odparł Izak gniewnie. Był zły, ponieważ brakło mu Elizeusza i chciał go mieć w domu. — Aż wkońcu może ich przy-braknąć, — ciągnął dalej. — Co za wiele, to za wiele; napisz mu, że nie dostanie nic więcej.

— Dobrze już, dobrze, — rzekła Inger obrażona.

— A czy Sywert dostaje jakie kieszonkowe? — spytał Iząk.

— W mieście nigdy nie byłeś, więc się na tern nie znasz, Sywertowi kieszonkowe niepotrzebne. A zresztą Sywert będzie miał wszystko, gdy jeno wuj Sywert zamknie oczy.

— Tego ty nie wiesz.

— A właśnie, że wiem.

I było to prawdą do pewnego stopnia; wuj Sywert przyrzekł istotnie, że mały Sywert będzie jego spadkobiercą. Do Elizeusza zraziło go samochwalstwo jego i udawanie panka w mieście. Wuj Sywert skinął głową, zaciął usta i oświadczył, że krewniaczek, który nos® jego imię, nie będzie potrzebował głodować. Ale jak właściwie przedstawiał się majątek wuja Sywerta? Czy oprócz zaniedbanego gospodarstwa i przewoźnictwa posiadał istotnie tak wielki trzos złota i srebra, jak powszechnie przypuszczano ? Pewności co do tego nikt nie miał. A nadomiar wszystkiego wuj Sywert to straszny dziwak, uparł się, żeby mały Sywert u niego zamieszkał. Wuj Sywert zrobił z tego sprawę honorową; mógł był inżynier zabrać do siebie Elizeusza, tern większe prawo wuj Sywert mógł mieć do małego Sywerta. Ale jakże tu pozbywać się z domu Sywercika ? Niepodobieństwo! Toć on jedyna pomoc ojca! Poza tern i chłopak nie miał ochoty przenosić się do wuja, sławnego kasjera powiatowego; był tam już raz, lecz powrócił do domu ojcowego chętnie i bez najmniejszej tęsknoty za wujem. Był już po konfirmacji, wyciągał się i rozrastał, pod nosem kiełkował delikatny puszek, i mocne miał ręce z twardziznami. Pracował jak dorosły.

Bez pomocy Sywerta Izak ni gdyby nie był postawił onej nowej stodoły, która wznosiła się obecnie, imponująca ze swą bojowi.cą i z okienkami w dachu i pod względem swych rozmiarów nie ustępując zgoła stodole proboszcza. Ściany wykonane oczywiście z drewnianego tylko wiązania, ale niezmiernie mocno zbudowane, .żelaznemi klamrami spojone w narożnikach i oszalowane calowemi deskami z własnego tartaku. Tak, i Sywert niejedną przybił tu zaworę i ciężkie podnosił belki dachowe, aż się pod niemi uginał.... Sywert z ojcem rozumieli się znakomicie, wdał się w ojca. I podobnie, jak on, idąc do kościoła, nacierał się lawendą, rosnącą na hali. O wiele większe doprawdy uroszczenia i kaprysy posiadała Poldynka; nic dziwnego — dziewczynka i na dobitek jedynaczka! Teraz, latem, nie chciała ani rusz słyszeć o kaszy bez syropu, ale nie można powiedzieć, żeby od tego przytyła. I do roboty była także niebardzo.

Inger nie porzuciła myśli o służącej, i co wiosnę odgrzebywała ją na nowo, lecz Izak pozostał nieustępliwy. Ueżby więcej sukien mogła przykroić, ileżby więcej mogła uszyć i cienkiego sukna utkać i pantofli haftować, gdyby miała czas na to! Tak, naprawdę jednak Izak okazał się obecnie mniej uparty niż dawniej, jakkolwiek jeszcze mruczał. Ho ho, pierwszym razem wygłosił na ten temat wielką mowę, nietyle może z poczucia sprawiedliwości lub ze stanowiska rozumu, również nie z zarozumiałości, lecz niestety jedynie w poczuciu swej słabości, z wściekłości. Ale teraz zdawać się mogło, że zatwardziałość jego nieco skruszała.

— Gdybym miała dostać kogo do pomocy, to tylko teraz, — rzekła Inger. — Później, gdy Poldynka podrośnie, pomoc obca będzie niepotrzebna.

— Pomoc ? — spytał Izak. — Do czego potrzebna ci pomoc ?

— Do czego potrzebna mi pomoc ? Czy i ty obywasz się bez pomocy ? A Sywert ?

Co Izak miał odpowiedzieć na taki nierozum ? Rzekł więc: — Tak, tak, gdy zgodzisz dziewkę, będziecie wy pewnikiem orać i sprzątać i dbać o całe gospodarstwo. Wtedy ja i Sywert będziemy tu niepotrzebni.

— Tak, czy owak, — odparła Inger, — w każdym razie teraz mogłabym zgodzić Barbro, donosiła o tern swemu ojcu.

— Jaką Barbro ? Czy może Barbro Bredego ?

— Nie inaczej, jest na służbie w Bergenie,

— Każdą inną, jeno nie Barbro Bredego, — rzekł

Izak.

A więc nie odrzucał już myśli o służącej.

Do Barbro nie miał ani za grosz zaufania; była zmienna i powierzchowna jak ojciec — a może i jak matka, —• latawica bez odrobiny wytrwałości. U sołtysa siedziała niedługo, zaledwie rok; po konfirmacji przeszła do kupca, ale i tam utrzymała się z biedą rok jeden. Potem nagle spobożniała, i gdy pewnego razu zjawiła się we wsi Arm ja Zbawienia, wstąpiła do niej, otrzymała czerwoną przepaskę na ramię, a do ręki gitarę.

W takim moderunku odbyła na statku kupca podróż do Bergeny. Było to w roku zeszłym, i teraz właśnie przysłała ojcom swoją fotografję; Izak widział ją: całkiem nie ta sama, panna z kędzierzawą grzywką i długim łańcuchem na piersi. Rodzice byli ze swej córki srodze dumni i pokazywali fotografję każdemu, kto tylko w ich domu się pojawił. Aż dziwno, jaka z niej pannica, i na rękawie nie miała już przepaski, ani gitary w ręku.

— Pokazałem ją pani sołtysowej, wcale jej nie poznała, — rzekł Brede.

— Pozostaje w Bergenie? — spytał Izak niedowierzająco.

— Pozostanie tam tak długo, dopóki będzie miała chleb w ręku. . . Jeżeli, rozumie się, nie wyjedzie do Chrystjanji. Poco ma w domu siedzieć! Ma teraz nową posadę, jest gospodynią u dwóch kawalerów, bogatych kantorzystów. A ile tam zarabia!...

— Ile? — spytał Izak.

— Tego nie pisała. Ale że musi to być bardzo dużo, domyślam się z tego, że otrzymała podarki gwiazdkowe i wiele innych upominków i z pensji jej tego nie potrącono.

mruknął Izak.

— Hm,

— Tak, a może chciałbyś ją przyjąć na służbę ?

— Ja? — wymknęło się Izak owi.

— Ależ nie, ha ha, ja tylko.. - tego ten. .. tak na żarty. Barbro tam dobrze, niech siedzi tam jak najdłużej. Ale co ja to chciałem powiedzieć: Czy po drodze nie zauważyłeś jakiego uszkodzenia przy telegrafie?

— Przy telegrafie ? Nie.

— Wiem, wiem, od czasu, jak objąłem linję, rzadko kiedy się coś przytrafia. Zresztą mam w izbie maszynę, która melduje natychmiast, gdy na linji co w nieporządku. W najbliższych dniach jednak będę musiał zbadać wszystkie słupy. Ot, jak na jednego człowieka, za dużo mam obowiązków, stanowczo za dużo. Ale skoro już powierzono mi ten urząd inspektora linji, muszę wytrwać, co robić!

— Nie myślisz chyba o porzuceniu urzędu?

— Nie wiem jeszcze. Bo widzisz, ciągną mnie do wsi ji wciąż napastują, żebym powrócił.

— Kto cię napastuje?

— Wszyscy. Sołtys chciałby mi dać dawny urząd woźnego, doktorowi brak mego furmanienia, a pani pastorowa byłaby już nieraz korzystała z mej pomocy, gdyby nie ta droga daleka na mój folwark. A powiedz mi też, czy naprawdę dostałeś tyle pieniędzy za swoją górę?

— Tak, to prawda.

— Naco ją Geissler kupował ? Mija rok za rokiem, a on nic; góra stoi jak stała, a jego ani śladu. Dziwny człowiek.

— Nie wiem, — rzekł Izak. On już nieraz nad tem się głowił, rozmawiał o tem z sołtysem, dowiadywał się o adres Geisslera, żeby do niego napisać. Zaiste, dziwny człowiek.

Brede nie ukrywał swego żywego zainteresowania się ową sprzedażą góry. — Opowiadają, że tam w All-mandji jest więcej gór, podobnych do twojej, — rzekł. — Kto wie, jakie w nich skarby ukryte, a my chodzimy dokoła nich, niby bydlęta, i niczego nie widzimy. Postanowiłem przeto pójść tam i badać.

— Aha, to ty znasz się na skałach i kruszcach? — spytał Izak.

— Tak, trochę, wypytywałem się także u innych. A zresztą mniejsza o to, muszę znaleźć coś dla siebie, bo z tego folwarku niepodobna wyżyć. Do licha, tak dalej być nie może! U ciebie całkiem co innego, ty masz las i ziemię orną. A u mnie nic, jeno trzęsawiska.

— Trzęsawiska, to dobra gleba, — odparł Izak. — Ja także mam trzęsawiska.

— Przecież osuszenie ich jest zupełną niemożliwością, — rzekł Brede....

Ale osuszenie bagnisk nie należało do niemożliwości. Tego samego dnia zauważył Izak na drodze ku wsi nowe osiedla; dwa na dole blisko wsi, a jedno wysoko, pomiędzy Bredablik a Sellanro. O, na Pustkowiu coraz większa obecnie wrzała praca, inaczej tu było w pierwszych latach pobytu Izaka, pustka i cisza tu panowała. Trzej nowi przybysze przywędrowali z dalszych stron i byli to, jak się zdaje, ludzie rozumni. Przyszli i nie zaczęli od budowy chałup, lecz od przeprowadzenia rowów. To było pierwsze, co zrobili, poczerń zniknęli ]ak kamfora bez pieprzu. Przeprowadzić rowy, orać, siać — to sposób naprawdę mądry. Najbliższym sąsiadem Izaka był teraz Aleksy Ström, człek dzielny, kawaler, rodem z Helgelandji. Od Izaka wypożyczył sobie nowy pług do przeorania swej gleby bagnistej, a w drugim dopiero roku wzniósł szopę do siana, urządził sobie gammę i sprowadził kilka sztuk bydła. Był bez pomocy kobiecej, o dziewkę najemną było zresztą trudno z powodu zbyt odległego położenia osiedla, ale snadź znał się na swojej robocie. Albo miałże on, podobnie jak Brede, pobudować wpierw chałupę i sprowadzić żonę i dzieci, nie mając inwentarza ni roli, z czegoby żyć mogli ? Czyż Brede Olsen znał się na odwodnianiu grzęzawisk i karczowaniu ugorów ?

Brede Olsen znał się, ale na zabijaniu czasu głupstwami: Oto pewnego dnia powędrował naprawdę w góry

11

Błogosławieństwo Ziemi.

powyżej Sellanro, na poszukiwanie szlachetnych kruszców!

Wrócił wieczorem, nie znalazłszy jednak nic Wędrówkę swoją zamierzał ponowić nie

pewnego.

bawem, przyczem odgrażał się, że zbada również góry

szwedzkie.

I prawda, Brede powrócił. Zasmakował w swem urzędowaniu i dlatego pilnie kontroluje całą linję telegraficzną. Gospodarstwo, zupełnie nietknięte, pozostało na opiece żony i dzieci. Izakowi jednak sprzykrzyły się częste wizyty Bredego i dlatego, nie zważając na jego obecność, chatę co prędzej opuszczał. Ale wtedy Inger i Brede zabawiali się bardzo przyjacielską pogawędką. O czem też rozmawiali ? O, Brede to bywalec, był we wsi częstym gościem i miał zawsze jakąś wiązankę nowości z życia tamtejszych luminarzy, Inger natomiast miała dużo do opowiadania o swej sławnej podróży do Tronthjem i o pobycie w zakładzie. W onych latach tronthjemskich nauczyła się gadać, gadała z każdym, kto tylko się napatoczył. Nie, nie była ona już oną dawną Inger, oną szczerą, uczciwą, pracowitą żoną Izaka.

Wciąż jeszcze przybywały na Sellanro kobiety i dziewczyny, każda z prośbą do Inger, to o krój, to o uszycie czegoś na maszynie. Inger żyła wtedy i gadała, dużo gadała. Przychodziła i Olina, pchała ją tu babska ciekawość, przychodziła wiosną i jesienią, gładka jak węgorz, miękka jak masło i obłudna.

—• Przyszłam zobaczyć, jak wam się powodzi, — zwykła była mówić na wstępie. — Przygnała mnie tu tęsknola za chłopcami, przyrośli mi do serca, niby aniołkowie mili. Tak, tak, wyrośli oni już, niczem dąb-czaki, ale ja wciąż ich pamiętam, jak to mali byli i pod moją opieką. A wy budujecie i budujecie i folwark za-

mieniacie poprostu na wielkie miasto. Czy na dächu spichrza umieścicie także dzwon, tak jak to mają na: plebanji?...    :

Olina, przyszedłszy pewnego razu na Sellanro; przyknśtykała się w towarzystwie innej jakiejś kobiety; był to dla Inger piękny dzień. Im więcej ludzi widziała dokoła siebie, tern zamaszyściej i szybciej operowała nożycami lub żelazkiem do prasowania, tern energicznie j. szyła na maszynie. Przypominało jej to czasy pobytu w zakładzie, gdzie tak wiele miała towarzyszek. Inger bynajmniej się z tern nie taiła, gdzie nabyła swe umiejętności i wykształcenie, nabyła je w Tronthjem. I zdawało się, jakoby przebywała tam nie żeby pospolicie karę odsiedzieć, lecz żeby się kształcić. O więzieniu mówiła zawsze z pewnym zapałem, tak wiele było tam ludzi: naczelnik i dozorcy i strażnicy. Powróciwszy do domu, z wielką przykrością odczuła brak towarzystwa ludzkiego, do którego tak nawykła. Poza tern uważała, że powietrze tu na Sellanro niebardzo jej służy, jest poprostu za ostre dla niej. Do pracy poza domem powinna właściwie mieć jaką dziewkę.

— To się wie, Bóg świadkiem, — rzekła Olina, —• przecie ty ze swoją nczonością i z tak dużem gospodarstwem koniecznie powinnaś mieć służącą!

Prawdziwa to przyjemność spotkać się z takiem uznaniem i zrozumieniem rzeczy. Inger rozpędziła się na swej maszynie, aż huczało, oraz błyskała swym pierścionkiem na palcu.

— No, przekonałaś się teraz naocznie, — rzekła Olina do swej towarzyszki, — że Inger dostała złoty pierścionek.

— Chcecie go zobaczyć ? — spytała Inger, zdejmując go z palca.

n*

Olina wzięła pierścionek, oglądała na wszystkie strony, niby małpa orzech laskowy, obejrzała także stempel, poczem rzekła: — Tak, tak, jest tak, jak mówiłam: z Inger to prawdziwa bogaczka.

Towarzyszka Oliny wzięła pierścionek z czcią i uśmiechała się nieśmiało.

— Pobaw się nim trochę, — rzekła Inger. — Włóż go sobie na palec, nie zepsuje się!

Miła była Inger i dobra. Opowiadała o katedrze w Tronthjem i tak rozpoczęła: — Widziałyście kiedy katedrę w Tronthjem ? Ale prawda, wyście przecie nie były w Tronthjem! — Ona katedra stała się jednocześnie jedynym jej kościołem; broniła kościoła, przechwalała się nim, opisywała jego wysokość i szerokość, ach, cudny jak bajka! Siedmiu księży głosi w nim kazanie jednocześnie, a mimo to jeden drugiego nie słyszy. — W takim razie nie widziałyście też studni św. Olafa? Znajduje się ona w środku katedry i jest bez dna, taka głęboka. Pewnego razu rzuciłyśmy w nią kamień, ale on leciał i leciał i do dna wcale nie doleciał.

— Nie doleciał do dna! — szeptały słuchaczki i kręciły głowami.

— Ale oprócz tego znajdują się w katedrze tysiące innych cudowności! — zawołała Inger z zachwytem. — Jest tam szafa, cała z najszczerszego srebra, która należy do św. Olafa. Był tam też mały kościółek, wykuty w całości z jednej bryły marmuru, ale kościółek ten zabiali nam podczas wojny Duńczycy...

Kobiety zabierały się do odejścia. Olina wyciągnęła Inger do spiżarni, gdzie, jak wiedziała, spoczywały liczne rzędy serów, i ostrożnie drzwi za sobą zamknęła.

— Czego chcesz ? — spytała Inger.

— Os-Anders nie odważy się już tu zajrzeć, — szepnęła Olina.

— Ach tak!

— Po tern wszystkiem, co tobie wyrządził, zakazałam mu tu przychodzić.

— Dobrze, dobrze! Ale w tym czasie był już tu kilka razy, a zresztą niech przychodzi, nie boję się go!

— Nie, — rzekła Olina, — ale co wiem, to wiem, jeżelibyś chciała, mogłabym zrobić donos na niego.

— Tak, — rzekła Inger, — nie, to nie potrzebne.

A jednak nie było to rzeczą nieprzyjemną, że Olina trzymała jej stronę; kosztowało ją to wprawdzie mały kozi serek, lecz jakże pięknie Olina zań dziękowała.

— Zawsze mówiłam i mówić nie przestanę: Inger długo się nie namyśla, a gdy daje, daje hojną ręką. Ano, nie boisz się Os-Andersa, ale ja nakazałam mu, żeby ci w oczy więcej nie właził. Dla ciebie to zrobiłam.

— Może tu przyjść, już mi nie zaszkodzi.

Olina nastawiła uszu: — Tak, dowiedziałaś się o jakim środku przeciwko temu?

— Nie będę już miała dzieci, — rzekła Inger.

Trafiła kosa na kamień. Olina wiedziała przecie, że Lapończyk Os-Anders przedwczoraj przeniósł się do wieczności....

Czemu Inger nie miała mieć więcej dzieci ? Wszakże z swym mężem żyła w zgodzie, a nie jak pies z kotem! Każde z nich miało swoje przywary, lecz kłócili się rzadko kiedy, a jeżeli się pogniewali, to nie nadługo. Inger dzisiejsza umiała też czasami być oną Inger dawną, wtedy aż huczało od roboty jej w stajni i w polu i zdawało się, że opamiętała się i nawróciła. Wtedy też

Izak wdzięcznemi patrzał na nią oczyma, i gdyby należał był do tych, którzy natychmiast swoje myśli wypowiadają, byłby rzekł niewątpliwie: — ,,Co się dzieje ? Hm! Chyba żartujesz!“ — lub jakie inne słowa uznania. Ale on milczał zbyt długo i spóźnił się ze swoją po chwałą.

Rodzić mogła była przecie i po pięćdziesiątce, a ona tymczasem wyglądała tak, jakby nie skończyła .jeszcze'czterdziestki. W więzieniu wszystkiego się nauczyła — czyżby poznała tam również i niektóre fortele kobiece? Przestawanie z innemi dzieciobójczyniami odsłoniło przed nią wiele tajemnic, a może też to i owo zasłyszała od panów dozorców, lekarzy ? Kiedyś opowiedziała Izakowi, jak to pewien młody medyk wyraził się o jej przestępstwie: — ,,Po jakiego djabła sądy wymyślają kary za zabójstwo dzieci, choćby to nawet były dzieci zdrowe i nie ułomne ? Takie noworodki to przecie nic innego, jak bryły mięsa.“ —• Izak wybuchnął:

.— „To chyba był potwór?“ — „On?!“ — zawołała Inger, i opowiadała następnie, jaki był dla niej dobry, i że on właśnie namówił innego lekarza, żeby zoperował jej usta i zrobił z niej człowieka.

Tak, teraz miała tylko małą bliznę i teraz dopiero jest kobietą prawdziwie ładną, rosłą lecz nie opasłą, o śniadej cerze i bujnym włosie. Latem chodziła najczęściej boso z wysoko podkasaną kiecką. Izak wtedy przyglądał się chciwie nogom jej obnażonym aż do uda, — któżby im się nie przyglądał!

Nie swarzyli się, nie, Izakowi brakło daru wymowy, a Inger powróciła z zakładu z językiem nader obrotnym. Do kłótni, co się zowie gruntownej kloc ten, mocny ten człowiek, potrzebował dużo czasu do namysłu; w omłocie słów jej gubił się poprostu i niewiele z siebie wydobywał, oprócz tego zaś miał serce dla niej, miłość mocną i niezachwianą. Zresztą nie często potrzebował się bronić, Inger nie atakowała go; pod wielu względami był to człek doskonały i jeżeli nie na pochwałę, to na naganę Inger nigdy sobie nie zasłużył. Czemużby miała się uskarżać ? Dalibóg, nie było powodu, przecie gorszych chłopów nie brak! Czy może zestarzał się i zdarł już siły swoje ? Owszem, od czasu do czasu nawiedzały go chwile zmęczenia, ale nie było to nic poważnego, coby mu szkodzić mogło. Dawne swoje zdrowie i krzepę dawną zachował w zupełności, podobnie jak ona, a podczas współżycia jesiennego spełniał swoją część co najmniej tak samo jurnie jak ona.

Nie grzeszył jednak nadmiarem elegancji i na-dobności. Pod tym względem Inger go przewyższała. Nieraz też zapewne pomyślała, że widziała już bez porównania urodziwszych panów, w pięknych garniturach i z laseczkami. Panów z chusteczką w kieszonce i w sztywnym kołnierzyku, o, ci miejscy panowie! Dlatego też traktowała Izaka jako tego tylko, czem był, jedynie według zasług jego. Był osadnikiem leśnym; gdyby nie owa nieszczęsna zajęcza warga, nie byłaby się za niego wydała. To było jej teraz jasne. Ognisko, którego kapłanką za spra^rą Izaka się stała, ono bytowanie na bezludziu, było w gruncie rzeczy bardzo mierne; mogła była wyjść za mąż w swej wsi rodzinnej i żyć między ludźmi, zamiast tu w górach na Pustkowiu zdziczeć zupełnie niby czarownica. O tak, inne miała teraz wymagania, już nie dla niej pobyt na Pustkowiu....

Otóż to, jak zmieniają się poglądy! Inger nie umiała już cieszyć się przychówkiem szczególniej udatnego cielaczka, albo klaskać w dłonie z nadmiaru podziwu, gdy Izakowi udał się jaki nadzwyczajny połów ryb. Nie, przez sześć lat obracała się w stosunkach całkiem innych, światowych. Tak, tak, powoli też minęły one dni uprzejmego i czułego zapraszania do stołu. Teraz przywoływała go mniej uprzejmie: — ,,No, rusz-że się, obiad stygnie!“ — Taki ton! Najpierw zdziwiła go ta nagła zmiana, ta pioruńsko opryskliwa i nieuprzejma forma zaproszenia, więc odparł: — „Nie wiedziałem, że obiad na stole.“ — Lecz, gdy dowodzić poczęła, że powinien orjentować się według słońca, wtedy zamilkł.

O, raz jednak przydybał ją i ostro się do niej zabrał! Było to wtedy, gdy chciała mu ukraść pieniądze. Więc wściekł się, ale nie dlatego, jakoby był chciwy na grosze, nie, jeno że pieniądze stanowiły własność jego wyłączną. Hoho, w takiej chwili mógłby uszkodzić ją na całe życie! A jednak Inger nie była przecie tak be-zecna i bezbożna; nie dla siebie chciała tych pieniędzy, lecz dla Elizeusza, dla kochanego Elizeuszka w mieście, który znowu prosił o talary. Miałże z pustemi kieszeniami obracać się wśród elegantów miejskich! Mogłoż pozwolić na to jej serce macierzyńskie?! Pierwszym razem prosiła Izaka o pieniądze, lecz bezskutecznie, dlatego sama wzięła. Jak się to jednak stało, — czyżby jej Izak niedowierzał, czy też był to ślepy traf, — dosyć, że sprawka wydała się natychmiast, i w tejże chwili chwycił ktoś Inger ztyłu za ręce, w górę podniósł i z siłą grzmotnął na ziemię. Było to coś niespodziewanego, coś w rodzaju runięcia w przepaść. O, ręce Izaka były wciąż jeszcze niezdarte i żelazne! Inger jęknęła głośno, głowa jej wtył opadła, dygotała na całem ciele i wyciągnęła ku niemu drżącą rękę z talarem.

I teraz nawet Izak się nie rozgadał, aczkolwiek Inger wcale mu w tem nie przeszkadzała. Dysząc ciężko, wyrzucił z siebie jeno: —Młócićby cię trzeba, bo inaczej docna się rozpuścisz!

Jak on się zmienił. O, raz wreszcie dał upust swej zdawna tłumionej złości!

Minął potem dzień bardzo smutny i bardzo długa, noc i jeszcze jeden dzień. Izak poszedł sobie i spał na dworze; Sywert towarzyszył ojcu. Inger miała Pol-dynkę i bydlątka, ale mimo to czuła się osamotnioną,, płakała wciąż i potrząsała głową: tak silne wzruszenie przeżyła raz tylko, gdy udusiła swoje dziecko. O tern. wciąż teraz myślała....

Gdzież się podział Izak z synem ? Nie próżnowali;: sianokosom wprawdzie uszczknęli dzień i jeszcze trochę,, ale zato hen, nad jeziorem górskiem zbudowali łódź.. Oczywiście był to sprzęt, pożal się Boże, niezdarny i bez jakichkolwiek ozdób, ale mocny i szczelny, jak. wszystko, co wyszło z ich ręki. Nareszcie mieli łódź;, odtąd mogli ryby łowić siecią.

tern.

Wracając, zastali siano tak samo suche jak przed-Spłatali niebu figla, jak się patrzy, i wygrali.. Łódź gotowa i siano niezmoknięte. Nagle Sywert wskazał ręką i zawołał: — Matka była przy sianie!

izak

Ojciec spojrzał na łąkę i rzekł: — Tak. dawno już był spostrzegł, że część siana zniknęła, a w tej chwili Inger kręci się zapewne przy domu. Po wczorajszej groźbie kijów i po potrząśnięciu — wynik nadspodziewany. A było to siano dobre i ciężkie, musiała się więc nałożyć rzetelnie, i oprócz tego miała dójkę krów i kóz wszystkich.

— Idź jeść! — rzekł Izak do syna.

— Ty jadł nie będziesz ?

— Nie.

Sywert zniknął w chacie, a po chwili ukazała się na progu Inger. Stanęła pokornie i rzekła: — Nie gniewaj się, chodź do izby i zjedz trochę.

Na to Izak jeno warknął i rzekł: — Hm!

Ale widzieć Inger spokorniałą, było to w ostatnich łatach czemś tak niezwyldem, że roztajać się musiał wszelki upór Izakowy.

— Gdybyś do mych grabi kilka zębów wsadził, mogłabym dalej grabić, — rzekła. Z prośbą swoją .zwróciła się do pana domu, do głowy domu, i wdzięczną była za to, że nie dał jej odpowiedzi urągliwej i odmownej.

— Dosyć już zgrabiłaś i zwiozłaś, — rzekł.

— Nie, nie dosyć.

— Teraz nie mam czasu na naprawę grabi, widzisz przecie, że niebo się chmurzy. — Co powiedziawszy, Izak poszedł do roboty.

Piagnął jej oszczędzać; tych kilka minut, straconych na naprawę grabi, nagrodziłoby się dziesięciokrotnie, gdyby Inger do dalszej stanęła pracy na łące. Mimo wszystko atoli Inger stawiła się ze swemi grabiami i zgarniała siano, aż się kurzyło. Zjawił się i Sywert z koniem i wozem; wszyscy troje pracowali w największem natężeniu sił, pot ciurkiem z nich •spływał, ale siano zwieziono. Był to prawdziwy maj ster-•sztyk sprawności i pośpiechu. Izak ugrzązł znowu po uszy w medytacjach; rozmyślał o onej moc}/ wyższej, która wszelkiemi naszemi krokami kieruje, od kradzieży jednego talara począwszy aż do zwózki olbrzymich kup siana. A nadto miał gotową łódź; tyle lat o niej myślał, a oto spoczywała już wykończona na górskiem jeziorze. — Hej, hej, mocny Boże! — westchnął głęboko.

XV.

Wszystko razem wziąwszy, był to wieczór wielce osobliwy, chwila przełomowa; Inger nareszcie znalazła się na właściwem miejscu przez jedno jedyne silne podniesienie z ziemi. O zdarzeniu tern nie wspominali wogóle; nieco później Izak wstydził się nawet z powodu onego talara, drobiazgu, którego przecie pozbyć się musiał, ponieważ dalekim był od skąpienia pomocy Elizeuszowi. A prócz tego, czyż pieniądze jego nie były tak samo własnością Inger? Nastał czas, kiedy Izak rozgrzeszył ją i na siebie złożył całe brzemię winy.

Różne bywały czasy, bardzo różne; oto Inger zmieniła swoje zapatrywania! Tak, powoli spuszczała z tonu i stała się znowu oną poważną, miłą kobietą na osiedlu. Że też to pięści męskie tak znacznych mogą dokonać przeobrażeń! Ale stało się tak, jak być powinno; szło tu o tęgą dzielną kobietę, którą wykoleił długi pobyt w sztucznej atmosferze — godziła ona w męża, który wszelako na mocniejszych stał nogach. Swego przyrodzonego miejsca na ziemi, swej posiadłości ziemskiej, ani na chwilę nie opuścił. Usunąć go stąd było niepodobieństwem.

one osobliwe zie-

Różne bywały czasy... Następnego roku panowała znowu susza i, doprawdy, zmniejszyła plon i nagryzła otuchę osadników. Kłosy na polu paliły się, atoli ziemniaki mniaki — nie marniały, jeno kwitły, kwitły. Łąki powoli szarzały, ale ziemniaki kwitły. Wszystkiemi sprawami kierowała moc wyższa, ale łąki poczynały szarzeć.

Wtedy, któregoś dnia zjawił się Geissler, dawny sołtys Geissler. Raz wreszcie się znowu pokazał. Łaska Boża, że żył i znowu przyszedł. Ciekawa rzecz, poco on przyszedł ?

Tym razem wszelako nie przyniósł z sobą dużego kufra, ani dokumentów co do kupna gór itp. Przeciwnie, ubrany był bardzo skromnie, zarost jego posiwiał, a oczy otoczone były czerwoną obwódką.Nie towarzyszył mu żaden tragarz, miał jeno tekę do akt, nic poza tern, ani nawet pospolitej torby podróżnej nie posiadał.

— Dzień dobry! — rzekł Geissler.

— Dzień dobry! — odpowiedzieli Izak i Inger. — Pan znowu podróżuj e ?

Geissler skinął głową.

— Dziękuję także za odwiedzenie mnie w Tront-hjem! — dodała Inger.

Izak przytaknął również i rzekł: — Tak, my oboje dziękujemy panu seidecznie.

Ale Geissler był szczery i oświadcz}d z miejsca; — Spieszę na drugą stronę do Szwecji.

Jakkolwiek susza srodze Izaków trapiła, to przecie rozweselili się obecnością Geisslera. Nowy duch w nich wstąpił. Ugościli go suto; promienieli radością, że mogą okazać mu serdeczność i wdzięczność, — wszakże uczynił dla nich tyle dobrego.

Sam Geissler był swobodny, bjmajmniej nie przygnębiony. Snuł natychmiast najróżniejsze plany, przez okno spoglądał na pola i z zadowolenia kiwał głową. O, wciąż jeszcze trzymał się prosto i wyglądał tak, jakby miał przy sobie kilkaset talarów. Wraz z nim zstąpiło do chaty życie i radość, nie dlatego, jakoby był hałaśliwy, nie, jeno że posiadał taki dziwnie ujmujący sposób prowadzenia rozmowy.

— Sellanro, to doprawdy wspaniała miejscowość!

—    rzekł. — Coraz więcej ściąga tu ludzi, naliczyłem już pięć osad, a może jest ich więcej ?

— Ogółem siedm; dwie znajdują się głębiej, z gościńca dojrzeć ich nie można.

— Siedm folwarków, czyli około pięćdziesięciu dusz. Powoli zabuduje się cała okolica. A macie już prawo do utrzymywania własnej szkoły?

— A jakże.

— Słyszałem coś o tern. Macie szkołę na gruncie Bredego, jako że znajduje się w samym środku Pustkowia. Hehe, więc Brede został gospodarzem! — Geissler uśmiechnął się lekceważąco. — O tobie, Izaku, dużo słyszałem; wszyscy opowiadają, że tęgi z ciebie majster. Bardzo się cieszę! To i tartak sobie postawiłeś?

— Tak, taki sobie. Ale przydatny. Niejedną już belkę przycięło się dla sąsiadów.

— Doskonale, tak być powinno!

— Nie chciałby go pan zobaczyć ? Ucieszyłbym się, gdybym usłyszał, co pan o nim powie.

Geissler skinął na znak zgody i wyraził gotowość dokładnego zwiedzenia tartaku — i wypowiedzenia swej opinji, zupełnie jakby się na tern znał. Jednocześnie spytał: — Miałeś przecie dwuch chłopaków, gdzież drugi? Wmieście? W biurze? Hm!—rzekł Geissler.

—    Ale ten tutaj ci się udał, chłop jak świeca! Jak ci imię ?

— Sywert.

—• A drugiemu?

— Elizeusz.-

— Iw biurze inżynierskiem, siedzi ? Czegóż się tam uczy ? Toć to psi chleb, wieczne głodowanie. Mógł był przyjść do mnie.

— O tak, to prawda, — odparł Izak, więcej z uprzejmości, niż z przekonania. Żal mu było Geisslera. Poczciwy Geissler nie wyglądał na to, żeby mógł zatrudniać obecnie obce siły. Napewno wiodło mu się teraz nie najlepiej, wystarczało spojrzeć na jego postrzępione rękawy.

— Nie wzułby pan suchych pończoch ? — spytała Inger, kładąc przed nim parę najpiękniejszych własnego wyrobu.

— Nie, dziękuję, — odparł krótko, jakkolwiek z pewnością miał nogi docna przemoczone. — Szkoda, że do mnie nie przyszedł, — ciągnął dalej. — Bardzoby mi się przydał. — Co mówiąc, wyjął z kieszeni małą srebrną tabakierkę i bawił się nią w zamyśleniu. Była to może ostatnia kosztowność, jaka mu z dawniejszych pozostała czasów.

Ale niepokój jakiś trawił go aż nadto widocznie i w rozmowie przeskakiwał z przedmiotu na przedmiot. Schował tabakierkę i znowu zaczął o czemś ncwem: — Jakże szare twoje łąki! Poprzednio myślałem, że to cień. Czemu to właśnie u ciebie musi się wypalać ? Sywert, chodź jeno ze mną!

Żwawo podniósł się od stołu, zwrócił się ku drzwiom, rzekł: — Dowidziska! — i zniknął. Sywert poszedł

za nim.

Udali się nad rzekę. Przez całą drogę Geissler śledził dokoła mądremi oczyma; nagle przystanął i rzekł: — Tutaj! — Poczem objaśniał: — Tak dalej być nie może, żeby wam się ziemia paliła. Przecie macie tu rzekę wszechmocną, skąd czerpać możecie wodę. Jutro łąka na nowo się zazieleni!

Zdumiał się Sywert i wykrztusić zdołał tylko: —

Tak!

— Teraz wykopiesz, mały spadzisty rów, grunt jest tu równy. Tu i przy rzece ustawimy rynny. Macie tartak, musicie więc mieć i trochę długich desek. Tak? A teraz przynieś motykę i łopatę i w tern miejscu zacznij: kopać. Ja zaraz tu wrócę i naznaczę porządną linję.

Pobiegł do chaty, a w butach jego aż kląskało, tak były przemoczone. Do zbicia rynien zapędził natychmiast Izaka; potrzeba wielu rynien i ułożyć je trzeba tam, gdzie przekopanie rowu nie jest wskazane. Izak próbował oponować, iż daremna to robota, ponieważ, droga jest za daleka i ziemia za sucha, oraz że woda w ziemię wsiąknie, zanim dopłynie do łąki. Geissler przyznał, że owszem ziemia w rowie nałyka się najpierw do sytości, ale potem już dalej popłynie i wilgocią napoi wszystkie grunta. — Jutro o tym czasie, zobaczysz,, odżyją na nowo pola i łąka.

Ano, — rzekł Izak i zabrał się co tchu do zbijania rynien.

Geissler wrócił do Sywerta. — Doskonale! — zawołał. — Tylko tak dalej; hehe, zaraz to spostrzegłem,, że dzielny z ciebie chłopak! Rów poprowadzisz ściśle-wedle kołków, które tu zatykam. — I znowu pobiegł do Izaka: — Jedna rynna gotowa, ale, pamiętaj, sześć ich potrzeba. Spiesz się, spiesz, jutro wszystko się zazieleni i żniwa będą uratowane!...

Geissler przysiadł na pagórku i był zachwycony;, gawędził, a myśli jego zmieniały się błyskawicznie. — Masz trochę smoły i pakuł ? Doskonale, u ciebie niczego nie braknie. Bo widzisz, początkowo będą rynny przeciekały, potemjednakżenapęcznieją i staną się szczelne, niby zalakowana butelka. Powiadasz, że pozostało ci nieco smoły i pakuł od budowy łodzi, no, a gdzie masz tę łódź? Na górze, na jeziorze? Muszę ją zobaczyć..

O, Geissler tak wiele obiecywał! Był to trzpiot nie-lada, jeszcze bardziej niespokojny niż dawniej. U niego wszystko się paliło, wszystko musiało się robić piorunem, ^szastu prastu! Nie był on wolny od samochwalstwa. Oczywiście tkwiła w nim skłonność do przesady. Było wręcz niepodobieństwem, żeby pola i łąka miały zazielenić się w ciągu jednej nocy; ale Geissler niedługo •się namyślał i prędko postanawiał. Człek doprawdy osobliwy.

— Ile już tam masz rynien ? Za mało! Im więcej ich ustawisz, tern szybciej popłynie woda. Zobaczysz, nie pożałujesz, jeśli zbijesz z dziesięć albo i dwanaście rynien dziesięciołokciowych. Co mówisz, posiadasz *deski dwunastołokciowe ? Bierz je, opłacą ci się na jesieni!

Doskonale! Ach, setny chłop

I znowu go coś poderwało. Wstał i pobiegł w górę do Sywerta: z ciebie, Sywercie! Doskonale! Ojciec twój robi rynny, będzie ich więcej, niż przypuszczałem. Biegnij teraz do ojca a żwawo i przynieś to, co gotowe, zaczniemy!...

Przez całe popołudnie trwało wściekłe uganianie, najbardziej warjacka praca w tempie wyścigowem, ■obcem im dotychczas. Nie spoczęli ani na chwilę, nawet na jedzenie nie mieli czasu. Ale patrzajcie, woda już spływa! Tu i ówdzie musieli byli rów pogłębić, tu i ówdzie trzeba było naprawić położenie rynny, ale woda płynęła! Wszyscy trzej uwijali się do późnego wieczora, naprawiali i ulepszali swoje dzieło, docna niem pochłonięci. A gdy woda poczęła już coraz szerzej wylewać się na wyschłej ziemi, wtedy w sercach osadników rozbłysnął przejasny promień radości.

— Zapomniałem zegarka, która jest teraz? — spytał Geissler. — Tak, zielono tu będzie jutro o tym czasie, — rzekł.

W nocy Sywert zerwał się z posłania i pobiegł do ścieku. Tam też spotkał ojca, który również wyszedł, żeby się przekonać, jak woda leci. Ach Boże, co za naprężenie i co za zdarzenie na Pustkowiu!

Ale następnego dnia Geissler długo nie ruszał się z łóżka, był do niczego; zapał opuścił go. Zabrakło mu nawet ochoty do obejrzenia łodzi i z wysiłkiem tylko zdobył się na to, że przynajmniej tartak zwiedził. Nawet i ściekiem przestał się zajmować. Gdy ujrzał, że łąka przez noc się nie zazieleniła, stracił otuchę; nie brał tego pod uwagę, że woda spływała bez przerwy, użyźniając coraz szersze łany. Mimo to trzymał się jako tako i rzekł: — Być może, że dopiero jutro ujrzysz wyniki, ale bądź dobrej myśli.

Nad wieczorem przyczłapał się Brede Olsen. Przyniósł próbki skałek, żeby pokazać je Geisslerowi.

— Mojem zdaniem wartość ich niepospolita, — rzekł Brede.

Ale Geissler na kamienie nawet nie spojrzał. — To ty w taki sposób zajmujesz się gospodarstwem, że wałęsasz się po górach i bogactw szukasz ? — spytał szyderczo.

Brede atoli nie był już owym dawnym Bredem, nie mógł więc ścierpieć, żeby mu dawny sołtys w dalszym ciągu urągał. Zaperzył się tedy, zaczął go „tykać" i palnął: — Ja tam twojego gadania wcale nie słucham!

— Nic mądrego dotychczas nie wymyśliłeś, robisz same głupstwa i tyle, — odparł Geissler.

12

Błogosławieństwo Ziemi.

— A ty co ? — rzekł Brede. — Coś zrobił przez cały ten czas? Kupłeś górę, która jest bez wartości. Hehe, tyś mi się udał, hehe, mądrala z ciebie, jakich mało!

— Precz stąd! — huknął Geissler.

I rzecz dziwna, Brede zastosował się do rozkazu bardzo skwapliwie, posp esznie zarzucił na plecy wór z kamieniami i wyszedł bez pożegnania.

Geissler zajął dawne miejsce przy stole i jął pilnie przeglądać swoje papiery. Był czerwony jak burak. Chciał uprzytomnić sobie, jak się sprawa ma z oną górą miedzianą, z kontraktem, z analizą; przecie to prawie szczera miedź, czarnomiedź, musi z tern coś począć, nie powinien tego zaniedbywać.

— Bo widzisz, to jest właściwy powód, dla którego tu przyszedłem, — odezwał się do Izaka. — Mam zamiar sprowadzić tu sporo robotników i urządzić wielką kopalnię. Co ty na to ?

Izakowi zrobiło się znowu żal Geisslera, dlatego nie oponował.,

— To nie jest dla ciebie sprawa obojętna, — mówił Geissler dalej. — Wtedy przybyłoby tu mnogo ludu, rozlegałby się hałas i huk eksplozyj; nie wiem, czyby ci się to podobało. Chociaż z drugiej strony rozpocząłby się tu wielki ruch przyjezdnych i nowe życie, i mógłbyś dużo zarobić z sprzedaży sera, mleka, masła i tak dalej. Mógłbyś dużo na tern zarobić

— Tak, — rzekł Izak.

— A swoją drogą otrzymywałbyś wysokie procenty z kopalni. Zgarnąłbyś krocie!

— Już i tak za wiele mi pan wypłacił. . .

Nazajutrz Geissler opuścił folwark i powędrował na wschód, ku Szwecji. Izak chciał mu towarzyszyć, ale usłyszał odpowiedź: — „Dziękuję, nie trzeba.“ — Dziwne rzeczy działy się w sercu Izaka na widok tak samotnie odchodzącego biedaka. Inger dała mu na drogę spory zapas żywności, nawet andrutów upiekła dla niego. Oprócz tego chciała dołączyć i śmietany butelkę i dużo jaj, czego jednak nie przyjął. Inger bardzo się z tego powodu zmartwiła.

Geisslerowi przykro było rozstawać się z Sellanro, ponieważ nie miał czem zapłacić za gościnę; on zaś lubił płacić za wszystko. Dlatego, żegnając się, rzekł do Poldynki: — „Weź to na pamiątkę ode mnie!“ — I z temi słowy wręczył jej swoją tabakierkę, srebrną tabakierkę! — „Możesz jej użyć do przechowania szpilek. Coprawda niebardzo to ładne, w domu mam o wiele ładniejsze, miałbym tam niejedno dla ciebie. .. “

Lecz po odejściu Geisslera pozostało jedno, ściek, który pracował dzień i noc, tydzień za tygodniem, dzięki któremu zazieleniły się pola, przekwitły ziemniaki i w kłosach ziarno dojrzało.

Sąsiedzi, bliżsi i dalsi, schodzili się jeden po drugim, żeby obejrzeć to cudo. Przyszedł i Aksel Ström, właściciel Monelandji, człek samotny i nie mający znikąd pomocy, a przecież dający sobie radę z wszystkiem. Był on dziś weselszej myśli, ponieważ przyrzeczono mu na lato dziewczynę do pomocy, skutkiem czego spadł mu kamień z serca! Nie wymienił nazwiska dziewczyny, i Izak nie wypytywał go o to; ale chodziło tu o Barbro Bredego, potrzebne były tylko pieniądze na telegram do Bergeny. No, i Aksel, aczkolwiek by: człowiekiem oszczędnymi, ba, nawet wręcz skąpym, poświęcił one pieniądze na telegram.

12*

Aksela zwabiła tu sztuczna struga Izakowa, okazywał szalone dla niej zainteresowanie i przyjrzał się jej uważnie od końca do końca. Na jego osiedlu brakło wprawdzie większej rzeki, ale przepływał tam dość wartki strumyk. Brakło mu również desek do rynien, ale ściek możnaby przeprowadzić chyba równie dobrze przy pomocy bardziej spadzistego rowu. W niższej części jego gospodarstwa stan wegetacji nie przedstawia się tak rozpaczliwie, gdyby jednak susza trwać miała dłużej, nawodnienie byłoby i tam konieczne. Przyjrzawszy się wszystkiemu, zamierzał odejść. Wobec czego Izak i Inger zaprosili go do chaty, ale on oświadczył, że bardzo się mu spieszy, ponieważ dziś jeszcze pragnie rozpocząć z kopaniem rowu. I poszedł.

O, był to człek całkiem inny, niż Brede!

Teraz też Brede zdobył walny powód do wycieczek poprzez torfiska, by paplać o sztucznej strudze na Sellanro! — Tak to bywa, jeżeli się jest za p lnym na swem gospodarstwie, — mówił. — Najp:erw .kopał i kopał rowy w celu osuszenia, a dziś musi kopać rowy, żeby pola swoje nawodnić.

Izak był cierpliwy, ale często, coraz częściej pragnął uwolnić się od tego próżniaka i gaduły. Brede miał obowiązek utrzymywania w porządku linji telegraficznej. Ale obowiązkowość i Brede, to dwa wrogie sobie światy. Władza zwierzchnia kilkakrotnie już zmyła mu głowę, i teraz właśnie po raz drugi zaproponowano Izakowi przyjęcie służby po Bredem. Ano, Brede zupełnie telegraf zaniedbał, a pochłonięty był jedyną myślą o kruszcach, ukrytych w skałach górskich; był to jego bzik.

Obecnie coraz częściej zachodził do Izaka z coraz to nową wiadomością o odkrytym skarbie. Tajemniczo głową kiwał i mówił: — Nie chwalę się, ale co znalazłem, to znalazłem! Hoho, świat się zdziwi! — Oto, na co marnotrawił swój czas i siły swoje. Gdy następnie zmęczony powrócił do swej chałupy, wtedy w kąt rzucał wór, nową kolekcją kamieni wypełniony, prychał i sapał i twierdził, że nikt tak nie pracuje na utrzymanie rodziny, jak on, Brede. Na kwaśnym gruncie bagnistym zasadził nieco ziemniaków i kosił rosnące dokoła chałupy liche trawsko — oto cała jego praca na roli. Wlazł na fałszywe drogi, brnął coraz dalej, beznadziejnie. Już teraz torfiasty dach jego chałupy rozlatywał się w strzępy i butwiały schody do kuchni, niewielkie toczydło wywrócone walało się na ziemi, a fura wciąż jeszcze stała pod golem niebem.

Brede miał o tyle szczęśliwe usposobienie, że nie przejmował się podobnemi drobiazgami. Gdy dzieci zabawiały się kulaniem toczydła, kochany ojcaszek pomagał im w tern, jakby był ich beztroskim rówieśnikiem. Lekkoduch i leniuch, bez krzty powagi, najczęściej słodko uśmiechnięty, charakter słaby bez najmniejszego poczucia odpowiedzialności, lecz przemyślny w wydostawaniu środków na podtrzymanie wegetacji swej rodziny. Żyli nędznie, jak zwykło się mówić, z ręki do ust. Ale kupcowi sprzykrzyło się już to wieczne żywienie Bredego i jego rodziny na kredkę, powiedział mu to już nieraz, a teraz powiedział w tonie ostrym. Brede oczywiście przyznał kupcowi słuszność i przyrzekł solennie, że niebawem ureguluje wszystko; sprzeda całe gospodarstwo, zarobi na tem, poczem spłaci wszelkie długi.

Tak, sprzeda grunt choćby i z stratą, co mu po tem! Tęskęił za wsią, za plotkami, próżniactwem i sklepem kupca — za tem wszystkiem tęsknił, zamiast spokojnie na roli pracować i dorabiać się, w zapomnieniu o wielkim świecie. Za ludźmi przepadał i za nowinkami, a tu, na Pustkowiu, z kimże miał gadać ? Był czas, że Inger była na Pustkowiu jedyną istotą gadającą, ale od pewnego czasu zmieniła się, stała się znowu milczkiem.

Tak, wyprowadzając się ze wsi, siebie skrzywdził. Zazdrość go piekła na widok nowego woźnego w sołectwie i nowego woźnicy u konsyljarza. Opuścił tych, którzy go potrzebowali, i teraz radzili sobie bez niego. Jakiż to woźny i jaki woźnica! Czyż nie powinni byli prosić jego, Bredego, o powrót na dawne stanowiska! ?

Ale co z Barbro, czemu usiłował ulokować ją na Sellanro ? O, dużo na ten temat gadał z swoją żoną. Gdyby się tak powiodło, piękna przyszłość czekała dziewczynę, a może i całą rodzinę Bredego. Posada gospodyni u dwóch kawalerów w Bergenie nie była zła, ale Bóg raczy wiedzieć, do czegoby tam Barbro wkońcu doprowadziła. Była ładna i powabna, a na Sellanro było przecie dwu synów!

Brede, zmiarkowawszy atoli, że plan zawiódł, wymyślił plan inny. Zresztą, o co się martwić; doprawdy, pokrewieństwo z Inger, osobą karaną, nie przynosiło zaszczytu, — obecnie nie brak chłopaków na Pustkowiu! Był przecie Akseł Ström. Miał grunta i gammę, pracował i oszczędzał i skupował powoli inwentarz i tak dalej; był kawalerem i potrzebował babskiej pomocy. — Tyle ci mogę powiedzieć, że w Barbro znajdziesz to, czego ci potrzeba, — powiedział do Aksela. — Przyjrzyj się, oto jej fotograf ja....

Po kilku tygodniach przyjechała Barbro. Akseł był już w połowie sianokosów; nocą kosił, we dnie przewracał, a poza tem całe gospodarstwo spoczywało na jego barkach. Ale teraz przyszła Barbro. Zjawiła się niby dar Niebios. Okazało się, że umie pracować; szorowała naczynia, prała bieliznę i gotowała, doiła kozy i pomagała na łące przy grabieniu siana, a jakże, nawet siano pod dach znosiła. Była wszędzie. Akseł postanowił wynagrodzić ją sowicie.

Nie była tu tylko obrazkiem pięknej damy, o nie! Wysokiego wzrostu i smukła, głos jej nieco zachrypły, zdradzała dojrzałość i doświadczenie w wielu sprawach życiowych. O nie, podlotkiem już nie była. Aksela uderzyła twarz jej chuda i wynędzniała: — — Na fotografji jesteś zupełnie inna, — zauważył.

— Podróż mnie tak zmarnowała, no i powietrze

miejskie.

I rzeczywiście, nie trwało długo, a znowu się zaokrągliła i nabrała rumieńców: — Wierzaj mi, taka podróż i to szkaradne powietrze miejskie bardzo człowieka marnują. Dawała też do poznania, na jakie pokusy była narażona w Bergenie, — o, tam trzeba się mieć na baczności! Ale swoją drogą oświadczyła, że Akseł musi zaabonować dla niej „Gazetę Bergeńską“, ponieważ chce wiedzieć, co słychać w świecie. Nawykła teraz do czytania, do teatru i muzyki, a tu rudno, — powiedziała.

Akseł był zadowolony z pomocy Barbro, dlatego zaabonował gazetę i tolerował jej rodzinę, która coraz częściej odwiedzała jego gammę, nie żałując sobie jedzenia ni picia. Służącej swej pragnął sprawić przyjemność. Jakże śliczne były teraz wieczory niedzielne, gdy Babro na gitarze brzdąkała, śpiewając jednocześnie zachrypłym nieco głosem. Akseł był tem do głębi wzruszony.

W ciągu lata poznał wprawdzie i ujemne strony Barbro, ale naogół był z niej zadowolony. Miewała swoje humory i miała język nie od parady... . Onej soboty, gdy Aksel zmuszony był zejść do wsi, do kupca, nie powinna była opuszczać gammy i inwentarza, pozostawiając wszystko na łasce Opatrzności. Powód — nieznaczna kłótnia. I dokąd poszła ? Do swoich tylko, do domu ojca. Aksel, powróciwszy w nocy i Barbro nie zastawszy, zaopatrzył inwentarz, posilił się i udał się na spoczynek. Barbro zjawiła się nad ranem.

— Chciałam sobie przypomnieć, jak się to mieszka w chacie z drewnianą podłogą, — rzekła śzyderczo.

Co miał na to odpowiedzieć, skoro nie miał chaty, a tylko gammę z podłogą z ubitej gliny. Oświadczył więc, że i on ma deski i on kiedyś postawi dom jak się należy! Wtedy zdało się, że Barbro zupełnie już się uspokoiła, i jakkolwiek była to niedziela, pobiegła do lasu, przyniosła sporo gałązek jałowca, któremi wysłała podłogę gliniastą.

Ponieważ tyle dobroci okazała i troskliwości, przeto i Aksel chciał być dobrym i wydobył piękną poprzedniego wieczora kupioną chustkę. Pierwotnie zamierzał przechować ją aż do chwili, kiedy uzyska od niej coś wyjątkowego. Nie czekał jednak tej chwili, dał już teraz. Podobała się jej bardzo, przymierzała ją i pytała Aksela, czy jej do twarzy. O, nadzwyczajnie, zresztą jej we wszystkiem do twarzy, choćby w koszyku na głowie! Na to roześmiała się głośno i pragnęła się odwzajemnić: — W Bergenie chodziłyśmy wszystkie w kapeluszach, naturalnie, z wyjątkiem dziewczyn ze wsi. Ale ta chustka więcej mi się podoba, niż kapelusz...

Tedy znowu prawdziwa przyjaźń!

A gdy Aksel przyniesioną wczoraj z poczty gazetę-wydobył, Baibro rozsiadła się natychmiast i rozczytywała się w najnowszych wiadomościach ze świata. Czytała o włamaniu u złotnika be geńskiego przy ulicy Nadmorskiej, o bójce cyganów, o zwłokach noworodka, zawiniętych w starą koszulę i znalezionych we t ordzie miejskim. — ,,Czyj to może być noworodek?" — dociekała Barbro. Dawnej nawyczce ulegając, przeczytała także i rubrykę z cenami targowemi.

Tak minął wieczór.

XVI.

Na Sellanro zaszły poważniejsze zmiany. Nie tak dawne lata, jak panowała tu pustka i dzicz zupełna, a dziś — nic z tego! Powstały więc najróżniejsze budynki, taitak i młyn, a na miejscu ugorów — uprawne pola i łąki. Ale na tern jeszcze nie koniec. Najosobliwsza zmiana dokonała się w Inger, stała się znów całkiem inna i nad wyraz dzielna.

Zajście podczas minionego lata nie zdołało zapewne tak odrazu pokonać jej lekkomyślności. W początkach zwłaszcza trudności były wielkie; kilka razy przyłapywała się na tern, że już, już chciała rozwodzić się na temat zakładu i tumu w Tronthjem. Ach, takie nic nieznaczące, niewinne drobiazgi! Z palca zdjęła pierścionek a swywolnie przykrótką spódnicę nieco przy-dłużyła. Była często zadumana, gwar na osiedlu przycichł, odwiedziny ustały, dziewczyny i kobiety ze wsi zachodziły tu coraz rzadziej, ponieważ Inger nie wdawała się już w pogawędkę. Na Pustkowiu nie można ustawicznie śmiać się tylko i dowcipkować, radość to nie zabawa.

Na górskiem Pustkowiu każda pora roku przynosi swoje cuda, lecz wieczyste i niezmienne pozostają tajemnicze, niedocieczone rozhowory Nieba i Ziemi, ciemnia boru, drzew łaskawość. Wszystko dokoła brzemienne jest życiem, myśl wszelka zrodzić się tam może. Na północ od Sellanro znajdował się mały stawek, kałuża, rozmiarów jakby akwarjum. Uwijały się tam czeredy drobniutkiej dziatwy rybiej, zawsze malutkiej, nikłej, nigdy nie wyrastającej; żyły i ginęły i do niczego nie były przydatne, miły Boże, zgoła do niczego! Pewnego wieczora Inger tam przystanęła i nasłuchiwała dzwonków bydła. Nie słyszała dzwonków, cisza panowała dokoła, aż nagle usłyszała dobywający się z kałuży śpiew. Cichy był i zaledwie dosłyszalny, jakby tchnienie przedśmiertne. Śpiew to był malutkich rybek.

Sellanro położone było tak korzystnie, że mieszkańcy jego każdej jesieni i wiosny widzieli przelatujące ponad Pustkowiem sznury dzikich gęsi i słyszeli ich zmieszany gęgot, który brzmiał przeciągle, niby nawoływanie tęskliwe i miłosne wabienie. I wtedy zdawało się, że na czas ciągu świat się zatrzymał. Wtedy •obezwładniało ludzi jakieś uczucie słabości. Potem zabierali się na nowo do pracy, ale wprzódy westchnęli głęboko. Musnęło ich tchnienie z tamtego świata...

Dokoła nich działy się ustawicznie wielkie dziwy. Zimą migotały gwiazdy i jaśniała zorza północna, firmament rozpłomieniony, pożar na wysokościach u Boga. Kiedy niekiedy, nie często, nawiedzał ich grzmot. Głównie jesienią. I wtedy ludzie i zwierzęta stawali się dziwnie poważni i uroczyści. Bydło, pasące się na łące, ■stłaczało się trwożnie i nasłuchiwało wyczekująco. Czego ? •Czyżby końca świata ? A czego oczekiwali mieszkańcy

Pustkowia, gdy podczas przeciągłego grzmotu i głuchego trzasku piorunów przerywali pracę i stali ze spuszczoną głową ?

Wiosna — tak, wiosna ze swą nagłością, swawolą i zachwytem; ale jesień! O, jesień nastrajała ludzi całkiem inaczej. Wtedy ćma nocna częstym napawała ich lękiem, i wtedy też uciekali się do modlitw wieczornych, stawali się jasnowidzami i słyszeli tajemnicze głosy prorocze. Zdarzało się niekiedy, że którego dnia jesiennego wychodzili z chaty — mężczyźni, żeby, na-przykład, przynieść drzewa, kobiety zaś, żeby spędzić bydło, goniące teraz jakby ogłupiałe za grzybami. Lecz wtedy wracali zawsze z sercem przepełnionem najróżniejszemi widziadłami. Czy nieogłędnie przydepnęli może odwłok mrówki, uniemożliwiając jej ruch i dalsze życie ? Albo czy też przybliżyli się zbytnio do jakiego gniazda śnieguly i samica wyleciała naprzeciw nich z groźnym sykiem ? A nieraz i wielki wolak nie był bez znaczenia. Wszakże grzyb ten nie kwitnie i z miejsca się nie rusza, a przecie jest w nim coś z wstrząsającej niezwykłości; jest to potwór, podobny do płuca, które nagie i bez osłaniającej je powłoki swem własnem żyje życiem.

Nakoniec opadła Inger melanchołja, przytłaczało ją Pustkowie, stała się pobożną. Czy mogło było być inaczej ? Taki już los każdego na Pustkowiu, gdzie nie tylko miejsce dla dążności ziemskich i dla świeckości, ale gdzie wszystko usposabia do pobożności i bogo-bojności, a przedewszystkiem do zabobonu. Inger uświadamiała sobie, że więcej, niż ktokolwiek, musi być przygotowana na karę Niebios, która z pewnością jej nie ominie. Wiedziała, że Bóg chodzi wieczorami po calem Pustkowiu i że wzrok posiada wszystko

widzący. On napewno ją odnajdzie. Zresztą, cóż innego pozostało jej do roboty ? O, wszakże nie potrzebowała się pysznić złotym pierścionkiem i mogła była. pisywać do Elizeusza, żeby się nawrócił. Poza tern jednak powinna była pracować i nie oszczędzać się. Tak, i jeszcze jedno! Mogła była przywdziać na siebie szaty pokutne, a tylko w niedzielę zdobić szyję jedwabną wstążeczką niebieską dla uczczenia dnia świątecznego i odróżnienia go od dni powszednich. Był to wyraz pewnego rodzaju filozofji, dobrowolnego poniżenia się, stoicyzmu. Owa niebieska wstążeczka była znoszona, odpruta od za małej już czapeczki Poldynki, tu i owdzie wyblakła i dosyć wybrudzona, — oto jedyny obecnie strój odświętny Inger. Ano, przebierała miarę we wszystkiem, udawała i w chacie biedę, wszędzie fałszywą biedę wystawiała na pokaz — czy zasługa jej byłaby znaczniejsza, gdyby zmuszona była żyć w takiej biedzie? Zostawcie ją w pokoju, on jej się należy!

Wspaniała była w swej przesadzie, robiła więcej niż należało. Wszakże na folwarku pracowali dwaj mężczyźni, ale Inger czatowała poprostu na chwilę, kiedy się oddałali, żeby pod ich nieobecność piłować pieńki. Naco tyle udręki? Była przecie czemś tak niewielkiem, takiem czemś całkiem przeciętnem o pospolitych zdolnościach. Kogo w kraju wzruszyłaby jej śmierć, kogo zajmowaćby mogło jej życie — z wyjątkiem oczywiście Pustkowia. Tu była prawie wielka, aw każdym razie personą najznaczniejszą i stąd wmawiała w siebie, że godną jest niewątpliwie wszelkich tych dobrowolnie na siebie nakładanych kar. —

Pewnego razu rzekł do niej mąż: — ,,Rozmawiałem o tobie z Sywertem i powiedzieliśmy sobie, że drzewa

naszego piłować ire powinnaś, i że masz się oszczędzać.” — „Robię to dla spokojumego sumienia”,— odparła Inger.

Dla spokoju sumienia? Dało to nowego bodźca do rozmyślań Izakowych; był to już teraz człek leciwy, powolny w myśleniu, ale ważki, gdy wkońcu wypowiadał swój pogląd. Sumienie tedy musiało być naprawdę czemś bardzo silnem, skoro potrafiło zmienić Inger tak dokumentnie. Ostatecznie, jakkolwiekby było, nawrócenie jej oddziałało i na niego, zapatrzył się w nią, stał się człowiekiem marzycielskim i łagodnym ... Zima szalała okrutnie sroga, rozpaczliwie mroźna; Izak szukał samotności, ukrywał się. Aby lasu swego oszczędzić, dokupił na pograniczu Szwecji kilka szlaków lasu rządowego z p:ękną drągowiną. Przyczem postanowił sobie, że drzewa będzie ścinał sam jeden, bez nijakiej pomocy; w tym celu^nakazał Sywertowi, żeby w domu pozostał i matki pilnował, iżby się nie przepracowała.

Krótkie były dni zimowe, przeto Izak wychodził -do lasu o ćmie i wracał o ćmie. Księżyc i gwiazdy nie-zawsze świeciły, śnieg nieraz zasypał w ciągu dnia ślady stóp, i wtedy z trudem tylko udawało mu się orjen-tować co do kierunku. Pewnego zaś wieczoru dziwna spotkała go przygoda.

Usiadł

Uszedł był już większą część drogi, gdy w poświacie księżycowej ujrzał rozłożone poniżej naprzeciw, na hali, swoje Sellanro, zabudowane ładnie i dostatnio, ale małe, niby ferma podziemna, tonąca w zaspach śniegu. Teraz jednak zdobył nowy budulec, hoho, zarówno Inger jak dzieci zdziwią się, na co mu tyle drzewa, jaką znów planuje budowlę nadziemską, w śniegu, aby nieco wypocząć; nie chciał, żeby w domu zauważono jego zmęczenie.

Cisza zupełna dokoła. Dzięki Najwyższemu za tę ciszę i za ten spokój wewnętrzny, jaki Izak zawdzięczał niewątpliwie Niebu! Izak jest atoli osadnikiem, dlatego wzrok jego błądzi po osiedlu, gdzie jeszcze więcej musi przewrócić ugoru. W wyobraźni swej łamie i usuwa kamienie-olbrzymy, oraz przeprowadza dalsze odwadnianie. Pamięta, że na gruncie jego rozpościera się jeszcze spory szmat bardzo głębokiego bagniska. Bagnisko to obfituje z pewnością w kruszec, dowodzi tego powłoka metaliczna na kałużach. Tak, bagnisko to osuszy teraz na pewno. Oczyma wyobraźni dzieli już nowy ten grunt na czworokąty; ho ho, co do tych czworokątów ma on swoje plany i zamiary, użyźnić je pragnie, żeby się wszystkie jak najpiękniej zazieleniły. O, pole wykarczowane i uprawione — to wielkie dobro, które działało na niego, jak porządek i prawo, a nadto jako rozkosz!. . .

Wstał — i. . . Hm! Co się z nim dzieje ? Ot, wypoczął krzynkę i tyle. . . Ale coś przecie stoi przed nim, jakaś istota, duch jakiś, szary jedwab — ech, głupstwo, przywidzenie. Uczuł się dziwnie nieswojo, uczynił krok naprzód, krok mały i niepewny, w kierunku, gdzie majaczyły jakieś oczy, wielkie oczy, dwoje wielkich lśniących oczu, a jednocześnie osiny pobliskie poczęły szeleścić i szeptać. Wiadomo, jak nieznośny, niesamowity wręcz szelest wydają listki osiny, ale czegoś podobnego, jak w tej chwili, nigdy jeszcze nie słyszał; dreszcz zimny przebiegł mu po grzbiecie. Ręką sięgnął naprzód przed siebie, lecz był to ruch może najbez-radniejszy, jaki kiedykolwiek ręka ta wykonała.

Cóż to jednak tam stało i czy miało to jaką postać lub nie miało ? W całem swem życiu nie wątpił ani ńa chwilę, że istnieje jakaś moc wyższa i raz nawet ujrzał

ją na własne oczy. Ale to, co zoczył teraz, nie było podobne do Boga. Czyżby miał tak wyglądać Duch Święty? Ale czemu w takim razie stał on teraz tu na. tern miejscu — w szczerem polu dwoje oczu i nic poza tern ? A może to coś zjawiło się tu po jego duszę, — tedy niech się stanie, co się stać musi, — dostąpi łaski zbawienia i Królestwa Niebieskiego...

Izak oczekiwał w naprężeniu tego, co się stanie,, a zimny dreszcz wstrząsał nim bezustannie, od postaci tej szedł przecie mróz okropny. Był to chyba sam szatan!.. . Wykluczone nie jest, że to djabeł; ale czego-on tu może chcieć? Na czemże mógł był przyłapać Izaka ? Czyżby miała go gniewać myśl o uprawie ba-gniska? Nie, to niemożliwe! Innego grzechu sobie nie-uświadamiał; znajdował się w drodze powrotnej z lasu, on, robotnik zmęczony i głodny, wlókł się powoli ku Sellanro, najlepszemi ożywiony zamiarami.

I znowu wykonał krok naprzód, krok niewielki, i natychmiast znowu się cofnął. Zjawa bowiem stała w miejscu nieporuszona. Izak czuł się coraz bardziej nieswojo. Jeżeli to naprawdę jest djabeł, niechże sobie będzie, on tak czy owak nie jest wszechmocny. Luter przecież byłby go niegdyś o mały włos zabił, a wielu było takich, co przepędzili go znakiem Krzyża, wymawiając jednocześnie Imię Chrystusa. Nie jakoby z pustoty chciał zmierzyć się z niebezpieczeństwem, ale-myśli o śmierci i raju wiecznym poniechawszy, wyprężył się, posunął się ostro ku zjawie o dwa kroki, przeżegnał się i zawołał: — W imię Jezusa!

Hm ?.. . Głos swój usłyszawszy, zda się, że nagle się ocknął, i znowu ujrzał przed sobą rozłożone na hali Sellanro. Osiny przestały szeleścić, a dwoje oczu rozpłynęły się w powietrzu -. .

Nie zwlekając, ruszył naprzód. Nie wyzywał już •niebezpieczeństwa na rękę. Znalazłszy się jednak u drzwi swej chaty, odchrząknął mocno a z ulgą, wyprostował się i wszedł do izby z głową podniesioną, jako mąż, ba, jako bohater.

Inger zdziwiła się i spytała, czemu on tak okropnie

blady.

Wobec tego nie przeczył, że spotkał djabła.

— Gdzie? — spytała.

— W tamtej stronie. Naprzeciw nas.

Inger nie okazała najmniejszej zazdrości. Tak, •niekoniecznie go za to chwaliła, ale w wyrazie jej twarzy nie było nic takiego, coby przypominało jakie obelżywe słowo lub kopnięcie. Ach,przeciwnie, humor Inger w ostatnich dniach nieco się rozjaśnił, stała się pogodniejszą. I teraz oto zapytała: — Czy był to naprawdę sam dj abeł ?

Izak potwierdził kiwnięciem głowy.

— A jak uwolniłeś się od niego ?

— Uderzyłem na niego z imieniem Jezusa.

Inger oniemiała, słaniała się w lewo i prawo, i dużo mpłynęlo czasu, zanim nieco się opamiętała i przygotowała wieczerzę.

— Teraz już w żadnym razie nie puszczę cię samego do lasu, — rzekła.

Okazała mu dużo troskliwości, więc czuł się dobrze. Udawał, że nie boi się djabłów i że nie zależy mu wcale na czyjemkolwiek towarzystwie podczas wycieczek do lasu; udawał, żeby przestrach Inger cokolwiek zmity-gować. Wszakże był m^żern i głową rodziny, ich wszystkich opiekunem.

Inger przecie odgadła jego myśli i rzekła: — Tak, tak, ja wiem, że chcesz mnie tylko uspokoić, ale teraz nie puszczę cię już bez Sywerta.

Izak milczał, a tylko uśmiechnął się lekceważąco.

— Mógłbyś zachorować w lesie i zmarnieć; boję się, że ze zdrowiem twojem w ostatnim czasie coś niezupełnie w porządku.

Izak ponownie lekceważąco się uśmiechnął. On chory? Sterany i zmęczony — to owszem; ale chory! Inger nie powinna go ośmieszać, on jest i pozostanie zdrów, je, śpi i pracuje, i posiada poprostu zdrowie niezniszczalne. Pewnego razu drzewo podcięte runęło na niego i oderwało mu ucho, wtedy to ucho podniósł, przyłożył tam, gdzie należy, nasadził na nie czapkę, której nie zdejmował ani na chwilę, i — ucho przyrosło jak się patrzy. Na wewnętrzne dolegliwości miał środek wypróbowany: lukrecję rozgotowaną w mleku — na poty. Gdy przypadkiem siekierą w rękę się rąbnął, wtedy ranę wodą przepłukał i nasolił, — i rana zabliźniła się w kilku dniach. Zaiste, na Sellanro lekarz był dotychczas całkiem zbyteczny.

Nie, Izak nie był chory. Przygoda z djabłem nie pozostawiła na tym najzdrowszym z ludzi najmniejszego śladu. Przeciwnie, zdaje się, jakby niebezpieczna ta awantura dodała mu nowych sił. W miarę przybliżania się wiosny czuła się głowa rodziny coraz więcej bohaterem^— Hoho, znam ja się na tern! Jeno się nie dać, od biedy umiem i opętywać!...

Dni stawały się dłuższe i jaśniejsze. Wielkanoc minęła, ścięte drzewa zwieziono, wszystko promieniało, ludziska odetchnęli po szczęśliwie przebytej zimie.

Usposobienie Inger coraz więcej się poprawiało, była poprostu w doskonałym humorze. Skąd to ? Hoho, miało to swoje sprawiedliwe powody, toż znowu przytyła, znowu będzie miała dziecko. W życiu jej wy-

13

Blogosła-wieństwo Ziemi.

równywało się wszystko, wszystko dopisywało. Ależ po tem wszystkiem, co przeskrobała, było to łaską najwyższą, największem szczęściem, szczęście ją ścigało! Izak zauważył to któregoś dnia i zapytał:

— Jak widzę, znowu się na coś zanosi, czy to mo

żliwe ?

— Tak, chwała Bogu, zanosi się na coś, — odparła.

Oboje byli tem zaskoczeni i bardzo się dziwili. Inger oczywiście nie była jeszcze taka stara i Izak także nie był za stary. Mimo to jednak, znowu dziecko, tak, tak! Na Brcdablik nie mieli już takich berbeciów, a nadto Poldynka wyrosła już na pannicę, co się zowie.

Minęło kilka dni, i nadeszła sobota. Izak, nic nie mówiąc, wyruszył do wsi. I patrzajcie, wrócił w poniedziałek, ale nie sam. Przyprowadził służącą, a imię jej było Jensyna. — Zbzikowałeś, — rzekła Inger, — naco mi ona ? — Izak odparł, że owszem, teraz służąca będzie jej potrzebna.

Był to, dalibóg, tak piękny i serdeczny gest ze strony Izaka, że zupełnie Inger zawstydził i do głębi wzruszył. Służąca była córką kowala wsiowego, a przyszła tu tylko na lato, żeby później poj echać dalej.

— A oprócz tego, — rzekł Izak, — telegrafowałem po Elizeusza.

Inger drgnęła. Telegrafował? Tyle dobroci naraz! Oddawna już szczerze nad tem bolała, że Elizeusz w mieście, w tem bezbożnem mieście się zatracaj Pisywała do niego nieraz o Bogu wszechmocnym i o tem, że ojciec powoli się starzeje, a gospodarstwo coraz się powiększa, że Sywert nie podoła wszystkiemu, zwłaszcza gdy odziedziczy kiedyś spadek po wuju Sywercie, — i pewnego razu dołączyła do listu — na wszelki wy-

To samo i ojciec przeczuwał. Nie wspomniał jednak o tern. ani słowem, wiedząc, że Elizeusz był oczkiem w głowie matki i że często z powodu niego płakała i głową trzęsła. Lecz mimo wszystko znikała z domu jedna sztuka po drugiej; to też Izak jasno sobie uświadamiał, że niema na świecie takiego człowieka, coby tak wiele mógł zdzierać bielizny. Wszystko to rozważywszy, postanowił oto wkroczyć jako mąż i głowa rodziny. Tak, telegram, wysłany za pośrednictwem kupca, kosztował wprawdzie kupę pieniędzy, ale zawszeć co telegram, to telegram: raz, że wywrze na synalku wrażenie piorunujące, powtóre, że wysyłka telegramu była dla samego Izaka czemś wielce niezwykłem,

padek — pieniądze na podróż. Ale Elizeusz przyoblekł się w skórę bywalca miejskiego i wcale za życiem wie-śniaczem nie tęsknił. Przeto odpisał, że w domu na nic-by się nie przydał. Bo czyż miałby zabrać się teraz do roboty w polu i zaprzepaścić całą swoją wiedzę i swoją uczoność? ,,A zresztą nie mam do tego najmniejszej ochoty,“ — pisał. -— „Gdyby mi matka trochę płótna przysłała na bieliznę, nie potrzebowałbym się z tego powodu zadłużać.“ Tak pisał Elizeusz... I owszem, matka posyłała płótno, ale po pewnym czasie, gdy się ustatkowała i spobożniała, wtedy jakby jej bielmo spadło z oczu, wtedy przejrzała, iż Elizeusz płótno sprzedawał, a uzyskane w ten sposób pieniądze na co innego zużywał.

dopieroż to zdziwi się Inger.

O to szło przedewszystkiem! Ze wsi wracając, niósł nawet na swych barkach kufer nowej służącej; a przecież nie czuł się tak dumnym i wielkim, jak w onym dniu, gdy przyniósł dla Inger złoty • pierścionek...

13*

I jeszcze coś wspaniałego! Inger wcale sobie nie uświadamiała, jak poczciwą i pożyteczną miała odegrać rolę. Często obecnie mawiała do swego męża, jak ongi, za dawnych lat: „Dla ciebie niema nic trudnego, ty wszystko zdzierżysz!“ — A innym razem: „Człowieku, ty się chyba na śmierć zaharujesz!“ — To znowu: „Nie, teraz dosyć tego; chodź do izby i posil się, napiekłam dla ciebie kołaczy!“ — Chcąc sprawić jej przyjemność, spytał: „Powiedz mi, czy się domyślasz, co zrobię z tej belki?“ — „Nie, skądżebym ja to mogła wiedzieć,“ odparła i srodze się napuszyła.

Było teraz tak, jak drzewiej bywało. I byłby chyba głazem lub psem, gdyby po narodzinach dziecka — przybyła im dziewczynka duża i foremna — nie miał słać do Boga modłów dziękczynnych. Lecz co on właściwie zamyślał budować? Hoho, to coś dla Oliny, będzie mogła o tern plotkować: przybudówkę do chaty, jeszcze jedną izbę. Wszakże rodzina na Sellanro znacznie się teraz powiększyła: mieli służącą, spodziewali się powrotu Elizeusza i przybyła im całkiem nowiuteńka, maluchna dziewczynka. Dawną izbę trzeba więc zamienić na łożnicę, inaczej nie poradzi.

Rzecz prosta, że długo swej tajemnicy przed Inger ukrywać nie mógł; któregoś dnia musiał jej wszystko opowiedzieć, —■ taka była ciekawa, tyle razy się dopytywała. I lubo Inger wiedziała już może o wszystkiem od Sywerta — często bowiem coś po kątach szachrowali, — to przecież udała ogromne zdziwienie, opuściła bezwładnie ręce i zawołała: — Ty chyba ze mnie żartu-jesz?

Och, Izaka szczęście nieomal rozsadzało, przeto rzekł: — Tyle mi dajesz dzieci, gdzież mam je podziać?

Izak i Sywert zabrali się teraz ostro do wyłamywania kamieni, potrzebnych do nowego fundamentu. Siły ich były obecnie mniej więcej równe; jeden młodzieńczy i elastyczny, tudzież szybki w decyzji i w rozpoznaniu kamieni najstosowniejszych, drugi postarzały i mocny, o długich ramionach i zakładający łopatę przedziwnie rozważnie. Gdy pewnego razu odrobili już spory kawał onej twardej roboty olbrzymów, odsapnęli na chwilę i mieli zabawną i swobodną pogawędkę.

— Brede, słyszałem, chce swoje sprzedać, — rzekł

ojciec.

—    Aha, — odparł syn.

—    Ile on też żąda?

—    Ano, ile?

—    Nie wiesz ?

— Nie, chociaż owszem, wiem: dwieście!

Ojciec zamyślił się, poczem rzekł: — Jak myślisz, czy będzie z tego kamień węgielny ?

— Zależy od tego, czy uda nam się gałganatego wydostać, — odparł Sywert i zerwał się na równe nogi, podał ojcu podbijak a sam wziął do ręki przybijak. Wyprężył się, aż mu żyły na czoło wystąpiły i świsnął przybij akiem, wyprężył się znowu i znowu grzmotnął — dwadzieścia takich równych uderzeń, dwadzieścia gromów! Nie szczędził młota, ni siebie, pracował dzielnie; koszula wylazła mu z portek i odsłoniła żołądek, a on walił z niesłabnącym rozmachem. Dwadzieścia razy!

— Obaczymy teraz! — zawołał ojciec.

Syn przerwał robotę i zapytał: — Czy pękł już? Położyli się na ziemię i badali kamień, badali tę szelmę, tego gałgana. Nie, nie było śladu rysy.

— Teraz ja spróbuję młota, — rzekł ojciec i wyprostował się. Robota jeszcze dzielniejsza, robota prawdziwie olbrzyma, przybijak rozpalił się, ostrze się stępiło.

—    Wyłazi z> trzonu,—rzekł, wskazawszy na przybijak, i przestał uderzać. — Zmęczyłem się, — rzekł Izak.

O, to nieprawda, on wcale jeszcze nie czuł się zmęczonym. Ten ojciec, ten mocarz, skromny, pełen cierpliwości i dobroci, pragnął jedynie odstąpić synowi zaszczytu ostatniego uderzenia i rozpłatania kamienia.

—    I rzeczywiście, jeszcze jedno i drugie uderzenie, i kamień leżał rozwalony na dwie części.

— Tak, ty to umiesz, — rzekł ojciec. — Hm, z Bredabliku możnaby coś zrobić.

— Tak, gdyby się przeciągnęło rowy i osuszyło.

— Chałupę trzebaby całkiem przebudować, i byłoby tam wściekle dużo do roboty, ale. .. Jakże tam, słyszałeś co o tern, czy matka wybiera się w niedzielę do kościoła ?

— Tak, mówiła coś o tern.

— Hm. No, chodźmy, teraz czeka nas robota w wyszukaniu ładnej przyciesi dla dobudówki.

Potem dalej pracowali.

W kilka dni później uznali zgodnie, że dosyć już kamieni. Było to pewnego wieczora piątkowego, kiedj siedli, żeby odsapnąć i pogawędzić.

— Hm. Jak myślisz, możebyśmy pegadali sobie trochę o Bredablik ?

— Czemu? —• spytał Sywert. —• Co nam po tern?

— Ano, tego nie wiem. Tam jest obecnie szkoła, i to w pośrodku folwarku.

— I co z tego ? — spytał syn.

— Ano, sam nie wiem, coby z tern począć, bo to do niczego.

— Czy myślałeś o tem?

— Nie, — odparł ojciec. — Jeno o Elizeuszu myślałem, czy chciałby tam pracować.

— Elizeusz ?

— Tak, jeno że tego właśnie nie wiem.

Długa chwila rozmyślania u jednego i drugiego. Następnie ojciec zebrał wszystkie narzędzia, zadał sobie na ramię i ruszył ku chałupie.

— Tak mi się wydaje, że ojciec powinien z nim o tem pogadać, — odezwał się wreszcie Sywert. A ojciec zakończył rozmowę temi słowy: — I dziś znowu nie znaleźliśmy porządnego kamienia pod próg.

Następnego dnia była sobota. Wstali wcześniej, niż zwykle, żeby z dzieckiem zdążyć na czas na tamtą stronę gór. Jensynę, służącą, zabrali z sobą, miała trzymać do chrztu, jako chrzestnego zamierzali uprosić którego z krewniaków Inger.

Inger ubrała się nadzwyczajnie, w całkiem nową i strojną suknię perkalikową, a nadto szyję i ręce ozdobiła białemi wstążeczkami, zawiązanemi w piękne kokardki. Dziecko było całe w bieli, a tylko przez falbankę : przeciągnięto nową wstążeczkę z jasno-niebieskiego jedwabiu. Ale bo też to było dziecko naprawdę niezwykłe; uśmiechało się i już gaworzyło i wytrzeszczało zabawnie ślepka do ściennego zegara. Tym razem wybrał dla niej imię ojciec. Początkowo wahał się pomiędzy Jakobina a Rebeką, aż wkońcu zwrócił się do Inger z nieśmiałem zapytaniem:

— Hm. Cobyś powiedziała na Rebekę ?

— Tak, bardzo ładne.

Co usłyszawszy, wyprostował się i rzekł w tonie stanowczym jak na pana domu przystało: — Chce, żeby imię jej było — Rebeka!

Co Rebeka, to Rebeka, zawszeć Rebeka Izakowi najbliższa. Rzecz prosta, że i on zabrał się do kościoła, Rebeka musi mieć porządną przy chrzcie asystę. Brodzisko ładnie sobie przystrzygł i zaczesał, i wystroił się, jak za dawnych lat, w czerwoną koszulę. A choć upał panował na dworze, wziął na siebie zimową przyodziewę, bo nowa była i ładna. Lecz Izak nie był człekiem rozrzutnym i bezmyślnym, dlatego przywdział na nogi parę ze swych bajecznych butów, siedmiomilowych; nic dziwnego, w górach buty łatwo się psują, — szkoda więc lepszych. . .

Sywert i Poldynka pozostali w domu ze względu na inwentarz.

Towarzystwo popłynęło z małą poganką łodzią Izakową poprzez jezioro górskie na przełaj, skracając sobie tym sposobem drogę. Lecz na środku jeziora, w chwili, gdy Inger podawała dziecku pierś, zauważył Izak coś błyszczącego, zawieszonego na tasiemce u szyi matki — cóż to być mogło ? W kościele zaś zauważył złoty pierścionek na jej palcu. Och, Inger, Inger, tej przyjemności nie umiała sobie odmówić!

XVII.

Elizeusz powrócił.

Kilka lat już przebywał poza domem, i wzrostem swym przewyższał teraz ojca; miał białe ręce i ciemny wąs. Nosa nie zadzierał, a przeciwnie — usiłował być stworzeniem naturalnem i miłem. Matka bardzo się z tego powodu dziwiła, ale jednocześnie bardzo się

i cieszyła. Umieszczono go w komorze, razem z Sy~ wertem; bracia żyli z sobą w zgodzie i przyjaźni i niejednego spłatali figla, z którego następnie śmiali sięr do rozpuku. Elizeusza zaprzęgnięto oczywiście do roboty przy przybudówce, ale niewiele z niego było pociechy: męczył się szybko, siły wypowiadały mu posłuszeństwo. Nic w tern dziwnego, do pracy fizycznej nioby! przyzwyczajony. Najgorzej działo się wtedy, kiedy Sywert zmuszony był odejść od roboty, — o, tak, wtedy ojciec miał więcej z Elizeuszem kłopotu, więcej miał: utrapienia, niż pożytku.

A dokąd właściwie Sywert odszedł ? Jakże, czyż: to Olina nie przywędrowała któregoś dnia z wiadomością z za gór, że wuj Sywert jest bliski końca? I czyż nie.: zażądał natychmiastowego przybycia swego krewniaka ? Żądanie wuja przyszło bardzo, ale to bardzo nie w porę,, lecz trudno było sprzeciwić się jego woli.

Olina rzekła: —-Wcale a wcale nie miałam czasu na chodzenie do was, ale co robić — miłość do waszych, dzieci, a szczególnie do waszego Sywerta wypchała, mnie tu, żeby dopomóc mu do dziedzictwa.

— Czy wuj Sywert naprawdę taki chory ?

— Ach, Ty mój Boże, toć topnieje z dnia na dzieńl

— Czy leży?

— Leży! Obraza boska takie gadanie! Stary Sywert nie skacze iuż po naszej ziemi.

Po takiej odpowiedzi nabrali przekonania, że-z wujem Sy wertem już bardzo krucho; przeto Inger napędzała s}ma do pośpiechu, żeby poszedł natychmiast.

Lecz wuj Sywert — ten huncwot, ten szelma! — o, daleko mu było do śmierci, ba, nawet w łóżku nie leżał. Sywert Izakowy, zawitawszy u wuja, zastał

'•wszystko w straszliwym nieładzie i zaniedbaniu, nawet roboty wiosenne nie były ukończone, ba, nawet mierzwy zimowej nie rozrzucono. Wuj był już wprawdzie star--cem przeszło siedmdziesięcioletnim, zgrzybiałym; nie-ubrany i postękując łaził z kąta w kąt, często pokładał się na łóżku i w wielu rzeczach nieodzownie potrzebował usługi.

Sywert, pobywszy tam jakie pół godziny i przekonawszy się, jak się rzeczy mają, zamierzał wracać natychmiast.

— Chcesz wracać? — spytał starzec.

— Ano, budujemy nową izbę, muszę ojcu pomóc. — To tak, — rzekł starzec, — a czy tam niema Elizeusza ?

— Jest, ale on do takiej roboty nie wzwyczajony.

— Pocoś w takim razie przychodził ?

Sywert opowiedział, z jaką wiadomością przy-ibiegła Olina.    •

— Co, powiedziała, że już umieram ? A, to babsko paskudne!

— Hahaha! — zaśmiał się Sywert.

Starzec spojrzał na niego urażony i rzekł: — Z umierającego się śmiejesz, a ty przecie mój imiennik!

Za młody był Sywert Izakowy na to, żeby stroić się w maskę rozpaczy; wuj był mu obcy i obojętny, przeto pragnął odejść stąd co prędzej.

— To ty taki... myślałeś, że już konam, i dlatego tylko tu przygnałeś...

— Olina tak powiedziała i mówiła, że wuj kazał mi przyjść.

Wuj chwilę podumał, a potem odezwał się: — Jeżeli mi tę dużą sieć naprawisz, pokażę ci coś...

— Tak, a co takiego ?

— To ciebie nic nie obchodzi, — odburknął starzec i wlazł znowu do łóżka.

Rozprawa wymagała widocznie czasu i namysłu. Sywert nie wiedział, co począć. Wyszedł więc na dwór i rozejrzał się, — wszędzie okropne zaniedbanie; rozpoczynanie tu jakiejkolwiek roboty byłoby najwięk-szem głupstwem. Po chwili wrócił do chaty, — starzec siedział już przy piecu.

— Widzisz to ? — spytał i wskazał ręką na skrzynkę •dębową, stojącą u nóg jego na podłodze. Była to jego skrzynka do pieniędzy. W rzeczywistości służyła ona dawniej jako walizka podróżna; obecnie jednak staty kasjer powiatowy przechowywał w niej rachunki i pieniądze. Och, sławna to była skrzynka; legenda głosiła, że zawarte w niej wszelkie bogactwa świata, — a ludzie ze wsi zwykli byli gadać: — ,,0, gdybym choć połowę tego miał, co Sywert ukrywa w swej skrzyni!“

Wuj dobył ze skrzynki jakiś papier i rzekł uro

czyście:

— Umiesz czytać pisane ? Przeczytaj ten do

kument!

Sywercik biegłym w piśmie nie był, to nie jego specjalność, lecz tyle jednak umiał przeczytać, iż wuj mianuje go jedynym spadkobiercą całej swej spuścizny.

— Tak, a teraz wybieraj, — rzekł starzec i złożył dokument z powrotem do skrzyni.

Sywerta jakoś niebardzo to wzruszyło. Dokument nie zawierał nic ponadto, o czem już dawno był wiedział, o czem słyszał od dziecka. Co innego, gdyby mu był pokazał one skarby ukryte! — Pewnikiem dużo tam pięknych rzeczy w tej skrzynce, — rzekł.

— Więcej, niż przypuszczasz, — odparł wuj krótko, skrzynkę na klucz zamknął i znowu poczłapał do łóżka. Był rozczarowany co do Sywerta i bardzo się na niego gniewał. Leżąc, mówił tonem gderliwym:—Od trzydziestu lat już jestem w tej wsi najwyższym urzędnikiem i panem kapitałów i nie potrzebuję niczyjej łaski. Skądże dowiedziała się Olina, że niedługo pomrę ? Gdybym jeno chciał, mógłbym posłać po doktora, choćby i trzech ludzi. Nie pozwolę wam kpić z siebie. I ty,, Sywercie, nie potrzebujesz czekać, aż ducha wyzionę. Tyle ci jeno powiem: przeczytałeś dokument, i widziałeś, że schowałem go do skrzynki z pieniędzmi. Więcej nie. powiem. Ale jeżeli ty ode mnie odejdziesz, wypraw do mnie swego brata Elizeusza. Nie ochrzczony on wprawdzie mojem imieniem — ale niech tylko tu przyjdzie!

Mimo ukrytej w tych słowach groźby, Sywert. niedługo się zastanawiał i rzekł:

— Dobrze, powiem wszystko Elizeuszowi, niech tu przyjdzie...

Do domu powróciwszy, Sywert zastał jeszcze Olinę. Nie próżnowała; w tym czasie szwendała się* po okolicy i zalazła nawet do osady Aksela Stroma i Barbro, poczem powróciła z miną bardzo tajemniczą: — Barbro, powiadam wam, grubieje, — plotkowała zaraz na występie, — ale to chyba nic takiego ? Jeno nie powsiadajcie o tern nikomu! A co, Sywert już tu? Nic innego, wTuj pewnie już pomarł? Tak, tak, staruszkiem już był, ledwo zipał... Co — jeszcze żyje? Dziękiż Ci, Boże!... Co, gadałam popróżnicy, tak mówisz? Obym tak zawsze była bez wriny! Czy mogłam przypuszczać, że tw;ój wuj tak kłamie? Topnieje z dnia na dzień, to były moje słowa i powtórzę je kiedyś

przed Majestatem Boskim. Co ty gadasz, Sywercie? Tak, ale czy wuj nie leżał w łóżku, czy nie składał rąk na piersi i czy nie mówił: ,,teraz już koniec ze mną ?“

Rozpoczynanie sprzeczki z Oliną, to pewna przegrana ; przegadała poprostu każdego swego przeciwnika. Usłyszawszy zaś, iż wuj Sywert przywołuje do siebie Elizeusza, ukuła na poczekaniu odpowiedni dla siebie argument. — Sami teraz widzicie, czy na wiatr gadałam. Stary przywołuje do siebie swych krewniaków, bo czuje, że już nie długo będzie dychał. Jeno się nie ociągaj, Elizeuszu, spiesz się, żebyś wuja przy życiu jeszcze zastał. Ja też wracać muszę za góry, pójdziemy razem.

Przedtem jednak odciągnęła na bok Inger, żeby trochę na Barbro naplotkować: — Teraz pewnie myśli, że zostanie panią osady. Niektórzy ludzie sięgają wysoko, chociaż na początku nie znaczyli więcej, niż ziarneczko piasku na brzegu morskim. I któżby się tego po niej spodziewał! Aksel to człek bardzo pracowity... A tak wielkich gospodarstw i dworów, jak tu na Pustkowiu, nie posiadamy po tamtej stronie gór, — ty przecie najlepiej wiesz, bo z naszej wsi pochodzisz. Barbro ma tam w skrzyni kilka funtów wełny, ale to tylko wełna zimowa. Za taką wełnę dziękuję, i ona zresztą wcale nie okazała ochoty, żeby mi choć trochę darować. Myśmy powiedziały sobie jeno: ,,Niech będzie pochwalony“ i ,,Dzień dobry“, chociaż znam ją, gdy jeszcze smarkulą była, z tych czasów, kiedy tu, na Sellanro gospodarzyłam, a ty hen byłaś na edukacji...

— Rebeka płacze, — przerwała Inger pospiesznie, poczem wcisnęła Olinie sporą garść wełny.

— Aha, ja też zaraz do Barbro powiedziałam, że tak szczodrej ręki, jak u Inger, nie znajdzie drugiej na świecie całym. Nie pyta, a daje hojnie, naweĘprzy-tem nie mruknie. Tak, tak, spiesz się do aniołeczka; nigdy jeszcze nie widziałam dziecka, któreby do swej matki tak było podobne, jak Rebeczka do ciebie. Czy pamiętasz jeszcze, jakeś się to zarzekała, że nie będziesz już miała więcej dzieci? A widzisz! Tak, tak, trzeba słuchać starszych, którzy dużo mieli dzieci, bo niezbadane są wyroki Opatrzności. — Tak mówiła Olina.

Następnie podrepciła za Elizeuszem wśród górskiego lasu, ciężarem starości przygarbiona, blada i siwa i wścibska, wiecznie ta sama. Teraz zajrzy do starego Sywerta i powie, że to ona, Olina, namówiła Elizeusza, żeby przyszedł do niego.

Lecz Elizeuszowi nie trzeba było dwa razy mówić. Patrzajcie, był on istotnie lepszy, niżby sądzić było można po jego powierzchowności. Był to chłopak dobry na swój sposób, poczciwy i miły, a tylko bez krzepy męskiej. To zaś, że niechętnie powracał na wieś, miało swój uzasadniony powód; wszakże nie-tajno mu było, że matka siedziała w 'więzieniu za dzieciobójstwo; w mieście nic o tern nie słyszał, za to na wsi wiedzieli o tern zapewne wszyscy. Czyż nie przestaw'ał wiele lat z kolegami miejskimi, między którymi nabrał ogłady? Czyż widelec nie był tak samo potrzebny jak nóż? Przez tyle lat obliczał codziennie wTedług koron i oerów, gdy tymczasem tu obliczano wciąż jeszcze według przestarzałych talarów. O, jakże chętnie wędrował za lasy i góry, w całkiem inną okolicę. W domu zmuszony był ukrywać się ze swoją wyższością pańską. Usiłow'ał dostosować się do otoczenia, i to mu się też udawało, ale zawszeć musiał mieć się na baczności. I tak z miasta wracając przyszedł w jasno-popielatym płaszczu, mimo, że dopiekał skwar sromotny. Zawieszając płaszcz w izbie na gwoździu, mógł był zawiesić go w ten sposób, aby widoczny był wszyty na podszewkę wielki srebrny monogram. A jednak tego nie uczynił. Podobnie rzecz się miała z laseczką! Była to wprawdzie laseczka — pożal się Boże! — wydarta z starego parasola, lecz na Sellanro nie miał odwagi paradować z nią i szarmancko wywijać, o nie, ukrywał ją stale.

Nie, nie było w tern nic dziwnego, że Elizeusz kwapił się na tamtą stronę gór. Nie nadawał się dobudowy domu, za to nadawał się do pisania liter, a tego byle kto nie potrafił. Ano, w domu jego nie było takiego, coby ocenić umiał należycie jego uczoność i jego talenty, z wyjątkiem może jednej matki. Tak tedy kroczył lasem w wesołem usposobieniu, dążył przed Oliną, galopował poprostu. Chyłkiem prawie wymknął się z domu, lękał się, żeby go nie spostrzeżono, ponieważ w płaszcz się ubrał i dzierżył w ręku laseczkę. Spodziewał się, że po tamtej stronie spotka eleganckich, panów, i że sam będzie mógł grać rolę pana, kto wie, może nawet do kościoła pójdzie. Z tego jedynie powodu pocił się w zgoła zbyteczny u płaszczu.

Braku jego przy budowie domu wcale nie odczuwano. Przeciwnie, ojciec odzyskał znowu swego Sywerta, a Sywert to chłop naprawdę użyteczny, harujący niestrudzenie od rana do wieczora. Budowa domu zresztą nie wymagała wielkiego czasu, była to tylko przybudówka, szło tylko o trzy ściany. Pewnego pięknego południa nowa izba stała już istotnie całkiem gotowa, pokryta powałą i dachem, z podłogą z desek, maciętych w Izakowym tartaku, tudzież z wprawionemi «oknami. Resztę roboty, jak oszalowanie i pomalowanie •odłożyli na później, bowiem nastała pora żniw.

I wtedy nagle zjawił się z za gór Geissler w wielkiej •asyście! Towarzystwo przybyło konno, na wspaniałych rumakach. Byli to zapewne podróżni jacyś bogaci, same ciężkie grubasy, aż konie stękały pod ich ciężarem. Wśród wielkich tych panów kroczył pieszo jedyny Geissler. Ogółem przybyło czterech panów i Geissler, nadto dwuch forysiów, z których każdy jednego prowadził konia jucznego.

Na dziedzińcu obejścia jeźdźcy zeskoczyli, a Geissler zawołał: — Oto i sam Izak, nasz margrabia! Dzień dobry ci, Izaku! Jak widzisz, znowu tu jestem! Dotrzymałem słowa!

Geissler, ach, ten Geissler! Zawsze ten sam! Jakkolwiek szedł pieszo i miał na sobie kurtkę mocno już wyszarzałą i wyświechtaną, zachowywał się wobec •swych towarzyszów z pewną wyższością, patrząc na mich z góry.

— Ci panowie i ja — rzekł do Izaka — mamy ;zamiar zwiedzić twoje góry; spaśni są, jak widzisz, i chcieliby tu trochę schudnąć.

Panowie okazali się zresztą uprzejmi i dobroduszni; na słowa Geissłera uśmiechnęli się i przepraszali za najazd. Prowjanty przywieźli z sobą, nie będą więc gospodarstwa objadać, wdzięczniby jednak byli za nocleg. Możeby w tym nowym budynku mogli •przenocować!

Wypocząwszy nieco — Geissler odwiedził w tym •czasie Inger i dzieci, — wyruszyli w góry i pozostali tam aż do późnego wieczora. Po południu mieszkańcy Sellanro słyszeli rozlegające się raz wraz jakieś głuche

detonacje, strzały. Wracając, przynieśli panowie wory, pełne nowych próbek skalnych. — Czarnomiedź, rzekli, pochyleni nad kamieniami. Wywiązała się ożywiona i uczona dyskusja, przyczem co chwila zaglądano na mapkę, jaką naszkicowali w grubych konturach. Wśród gości znajdował się jeden rzeczoznawca i jeden inżynier,trzeciego tytułowano starostą, a czwarty był właścicielem huty. — „Kolej linowa“, mówili, — „kolej wisząca", mówili. Geissler dorzucał raz po raz jakieś słowo, które skwapliwie poprostu pochłaniano i które usuwało różne ich wątpliwości.

— Do kogo należy woda w stronie południowej ? — spytał Izaka starosta.

— Do rządu, — odparł pospiesznie Geissler. Postępował czujnie i mądrze, w ręku posiadał dokument, podpisany niegdyś przez Izaka. — Już raz przecie oświadczyłem, że to własność rządu; dlaczego więc pytasz? Jeżeli mi nie wierzysz, proszę!

Później, tego samego wieczora, Geissler zamknął się z Izakiem w komorze i rzekł:

— No cóż, sprzedamy górę miedzianą ?

— Pan sołtys przecież już raz ją odkupił i za nią

zapłacił.

— Słusznie, kupiłem górę. Ale ty masz otrzymać także procenty od dalszej sprzedaży lub od uruchomienia kopalni. Czy procenty te chcesz sprzedać?

Izak nie umiał się w tern wszystkiem połapać, przeto Geissler zmuszony był wytłumaczyć mu rzecz całą na przykładzie. Izak nie umiałby uruchomić kopalni, ponieważ jest rolnikiem i inne ma zajęcia; on zaś, Geissler, nie mógłby również zajmować się kopalnią. Mniejsza o pieniądze, o kapitały! Może ich dostać tyle, ile zechce! Ale brak mu czasu, ma różne

14

Błogosławieństwo Ziemi.

plany przed sobą, podróżuje, dbać musi o swe dobra na Północy i na Południu. Teraz chciałby górę sprzedać owym Szwedom, oni wszyscy są krewnymi jego żony i pieniędzy mają w bród. Są przytem fachowcami, więc mogliby urządzić tu kopalnię i zarządzać nią. Czy Izak teraz to wszystko pojmuje?

— Godzę się na to, na co pan się zgodzi, — rzekł

Izak.

Szczególna rzecz, jak mile ślepe to zaufanie Izaka połaskotało biednego Geisslera.

— Ano, niewiadomo, czy dobrze na tem wyjdziesz, — rzekł i zamyślił się. Lecz nagle wyprostował się i ciągnął dalej: — Ale jeżeli pozostawisz mi swobodę działania, przeprowadzę rzecz na pewno lepiej od ciebie.

— Hm. Pan był zawsze dla nas taki dobry...

Geissler brwi zmarszczył i przerwał Izakowi: — A więc, zgoda!

Nazajutrz goście zasiedli do pisania. Spisywali słowa bardzo poważne; najpierw akt kupna góry miedzianej za czterdzieści tysięcy koron, — następnie dokument, mocą którego Geissler całą tę kwotę przeznaczył na rzecz swojej żony i dzieci. Przywołano Izaka i Sywerta do złożenia podpisów w charakterze świadków tranzakcji. Z tem się uporawszy, panowie zaproponowali Izakowi sprzedaż jego procentów za pięćset koron. Lecz Geissler przerwał im, rzucając krótko: — Wolne żarty!

Izak niewiele z tego rozumiał, raz przecie sprzedał i zapłatę otrzymał, a zresztą, korony — to nie pieniądz, to nie talary. Sywert natomiast myślał całkiem co innego, uderz}/} go ton pertraktacyj: była to z pewnością jakaś sprawa familijna, którą tu łagodzono i reguło-

wano. Jeden z tych panów powiedział przecież: — „Mój kochany, nie potrzebowałbyś doprawdy mieć dokoła oczu tak czerwonych obwódek!“ — Na co Geissler odparł dowcipnie choć wymijająco: — „Nie, nie potrzebowałbym istotnie. Ale tak już zwykle bywa, że świat nie uznaje prawdziwej zasługi.. .“

Być

Może więc bracia i krewniacy pani Geisslerowej pragną z jej mężem stanąć na czysto, może jednym zamachem pragną uwolnić się raz na zawsze od wizyt niemiłego krewnego ? Góra miedziana posiadała może znaczniejszą wartość, ale miała ona i swoje „ale:“ zbytnio była oddalona. Powiedzieli też bez ogródki, że kupują ją teraz po to tylko, by ją dalej przehandlować. Nie było w tern nic dziwnego. Otwarcie także powiedzieli, że trudno przewidzieć dochody zgóry. może, iż po otwarciu kopalni okaże się, że czterdzieści tysięcy koron — to cena śmiesznie mała. Jeżeli jednak góra pozostanie nadal „nieruszona“, natenczas będzie to pieniądz zmarnowany z kretesem. Na wszelki jednak wypadek pragną być „w porządku“, i dlatego ofiarują Izakowi za Jego udział pięćset koron.

— Jestem pełnomocnikiem Izaka, — rzekł Geissler, — i udziału jego nie sprzedam poniżej dziesięciu procent od ceny kupna.

— Cztery tysiące! ? — zawołali panowie.

— Cztery tysiące! — obstawał Geissler. — Góra ta była własnością Izaka, i on otrzyma tylko cztery tysiące. Do mnie zaś nie należała, a ja wezmę czterdzieści tysięcy. Proszę się nad tern zastanowić!

— Owszem, owszem, ale cztery tysiące!

Geissler wstał i rzekł: — Tak, cztery tysiące, albo odstępuję od sprzedaży.

Obliczali, szachrowali coś między sobą i wyszli na podwórze, by całą sprawę jeszcze raz dokładnie omówić. Poczem zawołali na swych forysiów: ,,Konie osiodłać!" — Jeden z panów ndał się do Inger i zapłacił po królewsku za kawę, jajka i za nocleg. Geissler chodził pozornie obojętnie, lecz mimo to czujny na wszystko.

— Jakże tam poszło w zeszłym roku z wodociągiem ? — spytał Sywerta.

— Uratował nam całe żniwa.

— Jak widzę, wykarczowaliście w ostatnim czasie nowy szmat grzęzawiska.

' — Tak.

— Powinniście sprawić sobie jeszcze jedną szkapę, — rzekł Geissler. Wszystko widział.

— Chodź do nas na chwilę, żebyśmy już raz z tern skończyli! — zawołał właściciel huty.

Zaczem wszyscy społem udali się do nowej przybudówki, gdzie Izakowi wypłacono cztery tysiące. Geisslerowi wręczyli kontrakt; schował go do kieszeni niedbale, niby świstek bezwartościowy.

— Nie zagub go, — upominali panowie, — a książeczkę bankową dostarczymy w najbliższych dniach twojej żonie. — „Książeczkę bankową", tak powiedzieli.

Geissler ściągnął brwi i rzekł: — W porządku!

Ale z Geisslerem sprawa nie była jeszcze załatwiona. Nie znaczy to, jakoby żądał jeszcze czego dla siebie, o, nie. Lecz oto stał on przed nimi, i oni widzieli jak on stał; możliwe, że i dla siebie zawarunkował jaką drobną cząstkę ze sprzedaży góry. Możliwe. Dość, gdy właściciel huty wręczył mu paczkę banknotów, Geissler głową tylko kiwnął i rzekł ponownie: — W porządku!

— A teraz napijemy się z Geisslerem, — rzekł właściciel huty.

Napili się, teraz byli już naprawdę w porządku z wszystkiem, więc pożegnali się z Geisslerem.

W tym samym momencie zjawił się Brede. Czego on tu szukał ? Brede, słysząc oczywiście wczorajsze detonacje, domyślił się, co w górach się święci. Przybiegł więc, żeby i swoje pokłady górskie spieniężyć. Na Geisslera nawet nie spojrzał, tylko wprost do panów się zwrócił i powiedział, iż bardzo ciekawe odkrył skały kruszcowe, poprostu cudowne, jedne czerwone jak krew, inne znów białe jak srebro; zna on te góry, jak własną kieszeń i mógłby panów zaraz tam zaprowadzić; wie o kilku długich i grubych żyłach kruszcowych.

— Masz próbki ? — spytał ekspert górnik.

— Mam. Ale czyby nie lepiej było, gdyby panowie pofatygowali się w góry?... Próbki, tak, tak, próbki! Mam ich pełne worki i skrzynie! Nie przyniosłem ich, coprawda, ale mam je w domu. Pobiegnę po nie i zaraz tu wrócę. ..

Panowie jednak potrząsnęli tylko głową i po

jechali.

Brede strapiony długo za nimi patrzał. Nadzieja błoga zabłysła w nim na chwilę i znikła sromotnie. Nieszczęście poprostu go ścigało. Całe szczęście w tern, że niczem długo się nie przejmował. Patrzał za jeźdźcami, aż wreszcie rzekł: — Ano, szczęśliwej drogi!

I teraz nagle spokorniał wobec Geisslera, swego byłego przełożonego; nie „tykał“ go już, a przeciwnie pokłonił się nisko i tytułował go „panem“. Geissler pod jakimś tam pozorem wydobył swój notes, żeby pokazać, jak obfituje w banknoty.

— Czy nie mógłby mi pan dopomóc, panie sołtysie!

—    rzekł Brede.

— Wracaj do domu i przekop swe bagniska! — rzekł Geissler. Tylko tyle, ani słowa więcej.

— Byłbym mógł przywieźć pełną taczkę próbek, ale kto mógł przewidzieć, że oni, przyjechawszy tu, nie będą chcieli zbadać pokładów moich na miejscu.

Bo to dokument

Geissler, udając, że nie słucha gadania Bredego, zwrócił się do Izaka: — Nie widziałeś przypadkiem, gdzie zadziałem mój kontrakt ? ważny na wiele tysięcy koron. . . Ach, oto i on, wsunął się między banknoty.

— Co to byli za ludzie, czy pan sołtys zna ich ?

—    spytał niestrudzony w gadaniu Brede.

Geissler znajdował się poprzednio w stanie silnego napięcia nerwowego; teraz napięcie to mijało, w sposób widoczny ustępując miejsca apatji czy wyczerpaniu. Mimo to pozostało mu dość jeszcze ochoty, żeby zająć się tern i owem. Sywerta więc zabrał z sobą na górę miedzianą, gdzie na dużym arkuszu naszkicował granicę od południowej strony jeziora. — Do czego mu to, w jakim celu to robił?! Brede czekał w chacie Izaka na powrót Geisslera. Lecz Geissler, wróciwszy po upływ-ie kilku godzin, był już wyczerpany i apatyczny i wszelkie zapytania Bredego zbywał milczeniem lub co najwyżej machnięciem ręki.

Zasnął snem twardym, ale nazajutrz wstał o wschodzie słońca, całkiem już wypoczęty. — Sellanro!

—    rzekł, stanąwszy na podwórzu i rozejrzawszy się dokoła.

— Czy te pieniądze, które wczoraj dostałem... hm, jakby to powiedzieć... czy one wszystkie mają być moje? — spytał Izak.

— Czemu się pytasz ? — odparł Geissler. — Czy ty tego nie rozumiesz, że właściwie należy się tobie znacznie więcej ? Według naszej umowy powinieneś był otrzymać pieniądze ode mnie, ale widziałeś przecie, że nie dało się zrobić inaczej. Ile dostałeś? Według dawniejszej rachuby tysiąc tylko talarów... Wiesz co, gdy tak rozmyślam, widzę, że tobie przydałby się jeszcze jeden koń.

— Ano.

— Wiem, ktoby sprzedał. Obecny woźny u sołtysa Heyerdala ma już dosyć gospodarstwa, milsze mu wałęsanie się i fantowanie biedaków. Część swego inwentarza już wyprzedał, teraz zaś chciałby się pozbyć swej szkapy. — Geissler zatoczył ręką dokoła siebie wielkie koło i dodał: — Do margrafa należy tu wszystko! Dom posiadasz i inwentarz i pola uprawne, nikt już nie zdoła ciebie ogłodzić!

— Ano, — odparł Izak, — mamy wszystko, co

Bóg dał.

Geissler chodził jeszcze chwilę po podwórzu, aż nagle zawrócił i podążył do Inger. — Czy mogłabyś znowu dać mi trochę prowiantów na drogę ? Może znowu parę kołaczy, ale bez masła i sera; powiadam ci, bez masła i bez sera, wystarczą suche... i nie tak dużo. . . poco mam tyle dźwigać. . .

I znowu wyszedł. Różne myśli zapewne nie dawały mu spokoju. W przybudówce do stołu zasiadł i pisał. — Jest to podanie cło rządu, — rzekł do Izaka, — do Ministerj urn. Spraw Wewnętrznych. — Tak dużo spoczywa na mojej głowie!

Prowiant otrzymawszy, pożegnał się z gospodarzami. W drzwiach jednak zatrzymał się, jakby coś nagle sobie przypominając: — Ach, racja, gd^in tu

był ostatni raz, zapomniałem... tak, wyjąłem z portfelu papierek i w zamyśleniu włożyłem go z powrotem do kieszonki u kamizelki. W drodze spostrzegłem się, co za głupstwo palnąłem, ale nie chciałem już wracać. Człek ma zawsze tak wiele spraw na głowie. — Co powiedziawszy, wcisnął do ręki Inger jakąś monetę i poszedł.

Tak, Geissler poszedł; zdaje się, że był jak najlepszej myśli. Bynajmniej nie poszedł na dno i żył jeszcze długo, w Sellanro pokazał się jeszcze kilka lazy, i zmarł po wielu dopiero latach. Izak pragnął poradzić się go co do Bredabliku, ale nie zdążył, Geissler też byłby mu niezawodnie odradził kupno gospodarstwa na Pustkowiu — dla takiego zaciętego kantorzysty, jakim był Elizeusz.

XVIII.

A jednak wuj Sywert był bliski śmierci. Elizeusz bawił u starca mniej więcej trzy tygodnie, a po upływie tego czasu wuj ducha wyzionął. Elizeusz zakrzątnął się około pogrzebu i dużo wykazał pod tym względem talentu. Z różnych domów wydostał kilka ładnych fuksyj, wypożyczył skądciś chorągiew i zawiesił na dachu domu na pół masztu; kupił czarnej krepy i przysłonił nią okna. Izak i Inger, otrzymawszy wiadomość, przyszli na pogrzeb. Elizeusz był tu istotnym gospodarzem i panem, zaproszonych wspaniale ugościł, ba, wygłosił nawet kilka stosownych słów nad trumną, co matkę jego taką napełniło dumą i tak mocno wzruszyło, że aż chusteczkę musiała wydobyć. Wszystko szło jak z płatka.

W drodze powrotnej do domu szedł Elizeusz w towarzystwie ojców. Laseczkę swoją ukrył znowu skrupulatnie w rękawie. Wszystkoby było w porządku, gdyby nie przypadek; wchodząc do łodzi Izakowej na jeziorze górskiem, zawadził o krawędź i — rozległ się trzask.

— Co się stało ? — spytał Izak.

•— O, nic takiego, — odparł Elizeusz.

W chacie jął Elizeusz szukać jakiej stosownej do -spojenia złamanych części obrączki.

— Niemożnaby go poprostu zaklinić? — spytał Sywert sowizdrzał. — Patrz, obie części możnaby wsadzić na mocny klin i owiązać dratwą...

— Bacz, żebym ja ciebie przypadkiem dratwą nie owiązał! — odparł Elizeusz.

— Hahaha! Ach tak, teraz już wiem; tybyś wolał pewnie zamiast dratwy czerwoną podwiązkę ?

— Hahaha! — zaśmiał się i Elizeusz, poczem udał się do matki; od niej wycyganił stary naparstek. Czubek naparstka odpiłował i tym sposobem znalazł się w posiadaniu pięknej obrączki. O, długie palce Elizeusza nie były pozbawione pewnej zręczności.

Bracia wciąż jeszcze wzajemnie z siebie żartowali.

— Czy schedę po wuju Sywercie ja dostanę? — spytał Elizeusz.

— Czy ty dostaniesz ? A ile tam jest ? — spytał

Sywert.

— Hahaha! Tośtytaki! Najpierw chcesz wiedzieć, ile tam jest, ty kutwo!

rzekł

— Zgoda, możesz wziąć wszystko,

Sywert.

—    Będzie tam jakie pięć do sześciu tysięcy. ..

—    Talarów? — zawołał Sywert mimowoli.

Elizeusz dawno już przestał obliczać kategorjami talarowemi, ale w tej chwili nasunął mu się dowcip, wiec potwierdził tylko skinieniem głowy i pozostawił Sywerta w tern przekonaniu aż do dnia następnego.

Nazajutrz Elizeusz poruszył tę sprawę na nowo. — Teraz pewnie żal ci wczorajszego zrzeczenia się schedy na moją korzyść ? — spytał.

— Głupstwa pleciesz, i tyle! — Tak wprawdzie brzmiała odpowiedź Sywerta, ale pięć tysięcy talarów, to nie byle co; jeżeli brat nie jest sknerą albo ladacem, w takim razie podzieli się z nim.

— No, to ci powiem, — odezwał się wreszcie Elizeusz; — nie przypuszczam, żebym spadkiem tym się utuczył.

Sywert zbaraniał: — Co ?. . .

— Tak, spadek nieszczególny i nie tłusty par ex-cellence. ..

Elizeusz znal się przecie na rachunkach; skrzynkę wuja, sławną na cały powiat skrzynkę otworzył i przejrzał dokładnie wszelkie papiery i sporządził zestawienie kasowe. Wuj Sywert nie sprowadził swego krewniaka do roboty w polu lub naprawy sieci, lecz zaprzągł go do okropnego śmietnika cyfr i rachunków. Jeżeli który z opłacających podatek dał przed dziesięciu laty zamiast pieniędzy kozę lub skrzynkę ryby suszonej, natenczas rzecz nie była wprawdzie zapisana w księgach, ale zato w pamięci starego Sywerta. Takiego podatkującego starzec odgrzebywał z swych wspomnień i dekretował:

— Zapłacił!

— W takim razie trzeba pozycję przekreślić, — zauważył Elizeusz.

Wogóle Elizeusz był tu człowiekiem wprost wymarzonym; uprzejmy i delikatny w obejściu, chorego starca pokrzepiał i pocieszał zapewnieniem, iż stan jego interesów doskonały. Ot, zżyli się z sobą, jak dziadek z wnuczkiem. — Bóg mi ciebie zesłał, Elizeuszku! — zwykł był powtarzać starzec.

I ona była tu osobą jedyną, wymarzoną. Nikt doprawdy nie zdołałby zastąpić Oliny przy obiedzie lub wieczerzy, albo przy rozpuszczaniu najfantastyczniejszych opisów o dogorywającym starcu. I wszyscy troje byli z siebie wzajemnie zadowoleni.

Do pomocy sprowadzili Olinę.

— Myślę, że i Olinie trzebaby w testamencie coś niecoś zapisać, — rzekł wuj, — jest wdową i biedę klepie, nieboraczka. Dla Sywercika pozostanie i tak jeszcze dosyć.

Elizeusz machnął więc kilka razy piórem i Olina figurowała na liście spadkobiorców.

— O tobie też pamiętam, — rzekł do niej starzec; — bądź spokojna, gdy zamknę oczy, nie będziesz potrzebowała biedować.

Na to zawołała Olina, że brak jej poprostu słów i mówić nie może. Ale to nieprawda; była wzruszona, szlochała i dziękowała i trajkotała, że nikt pewnie na świecie całym takiego szczęścia jak ona nie dostąpił, że o nikim pewnie nie pamiętają Nieba tak, jak o niej, że przez usta kasjera przemówił Bóg, żeby ją, biedną Oline, wynagrodzić. O nie, Olinie słów nigdy nie zabrakło.

A Elizeusz ? Jeżeli początkowo uspokajał starca co do stanu jego interesów, to później, po dokładniej-szem ich zbadaniu, trudno mu było prawdę w bawełnę owijać. Napomknął o tern w sposób oględny: —Kasa nie ze wszystkiem w porządku, — rzekł.

— Może być, ale to jest też wszystko, co wogóle

zebrałem.

— Tak, a poza tem umieściłeś pewnie jakie pieniądze w bankach? —badał Elizeusz, ponieważ głosiła tak wielogębna fama.

— No, jakby tam było, ale w każdym razie mam przywilej rybołóstwa, mam gospodarstwo i budynki i inwentarz, mam krowy białe i krowy czerwone! Co ty pleciesz, Elizeuszku?

Elizeusz niezupełnie się w tem orjentował, ile wart ów przywilej rybołóstwa, ale inwentarz widział na własne oczy: składał się z jednej krowy. Była łaciata, biała i czerwona. Wuj Sywert prawdopodobnie majaczył. Elizeusz nie na wszystkich także znał się rachunkach. Panował w nich straszny bezład, zwłaszcza w onym roku, kiedy w miejsce talarów zaprowadzono korony. Kasjer powiatowy często wtedy małe korony zapisywał jako pełne talary. Nic dziwnego więc, że uważano go powszechnie za bogacza! I Elizeusz obawiał się, że kiedyś, po uporządkowaniu wszystkiego, niewiele z majątku wuja pozostanie, ba, może nawet nie wystarczy na pokrycie niedoborów kasowych.

O, brat Sywert mógł był śmiało ze schedy po wuju zrezygnować!

Bracia dowcipkowali na temat spadku. Sywert byłby może naprawdę się markocił, gdyby wiadomość o onych pięciu tysiącach talarów okazała się prawdziwą. Wiedział, że na chrzcie dano mu imię wuja z pospolitego wyrachowania, poza tem niczem wujowi się nie przysłużył, czyli że na spadek po nim nie zasłużył. Teraz nalegał już wręcz na Elizeusza: — Tak, nie może być inaczej, tylko tobie jednemu należy się spadek, chodź, spiszemy umowę! — rzekł. — Nie gardź tern, życzę ci, żebyś się stał bogaty!

Lubili się. Tak po prawdzie Sywert był tym, który najwięcej ułatwiał Elizeuszowi żywot w domu rodzicielskim, bez Sywerta miałby tu życie bez porównania cięższe.

Trzytygodniowy pobyt po tamtej stronie gór popsuł go, rozbudził dawne jego miejskie narowy. Stroił się, udawał eleganta i spotykał się z młodemi panienkami. Nie było ich w domu, na Sellanro. Jensyna. służąca, nie wchodziła w rachubę; to prosty wół roboczy, stosowny bardziej dla Sywerta.

— Ciekaw jestem, jak wygląda teraz Barbro

Bredego.

—■ Zejdź na dół do Aksela Stroma i przekonaj się, — odparł Sywert.

Pewnej niedzieli Elizeusz wybrał się w drogę. A jakże, odżył w gammie Aksela. Barbro, dziewczyna niczegowata, a w każdym razie na Pustkowiu jedyna; grała na gitarze i była dowcipna, a włosy swe zlewała pachnącą wodą. Elizeusz napomknął w rozmowie z nią, że przyjechał do domu tylko na czas wakacyj, że biuro zgłosi się po niego niebawem. Bądź co bądź przyjemnie jest zabawić trochę w domu ojców i odświeżyć dawne wspomnienia, szczególniej, gdy się ma swój osobny pokój. Ale zawszeć to nie to, co miasto!

—■ Oj, to, to, Bóg świadkiem, że w mieście inaczej, niż na Pustkowiu! — przywtórzyła Barbro.

Na Aksela nie zwracali oboje najmniejszej uwagi. Skądżeby, oni przecie byli z miasta! Nie inaczej. Aksel więc nudził się i dlatego wyszedł na pole. Teraz dopiero byli swobodni, i Elizeusz był zdumiewający.

Opowiadał o swym pobycie we wsi sąsiedniej, gdzie urządził pogrzeb swego wuja, przyczem nie omieszkał zaznaczyć, że nad trumną wygłosił mowę żałobną.

Odchodząc, zaproponował Barbro, aby go cokolwiek odprowadziła.

— Czy to takie miejskie zwyczaje, by dam}⁷ odprowadzały panów ? — spytała.

Wówczas Elizeusz spiekł raka po same uszy i zrozumiał, że damę obraził.

Mimo to następnej niedzieli udał się znowu do gammy sąsiada, tym razem jednak paradował naprawioną laseczką. Oboje zabawiali się pogawędką, i znowu na Aksela nie zwracali uwagi.

— Ojciec twój ma teraz wielkie gospodarstwo, i sporo znowu pobudował, — rzekł Aksel.

— O, tak, i ma duże kapitały na budowę. Ojciec może mieć teraz wszystko, co tylko zechce, —• odparł Elizeusz chełpliwie. — Nam, nieborakom, nie idzie tak łatwo.

— Jakto ?

— Ano, czyście nie słyszeli ? Niedawno przecie odwiedzili go miljonerzy ze Szwecji i kupili od niego górę miedzianą.

— Co ty mówisz ? I dużo mu zapłacili ?

— O, bardzo dużo. Tak, tak, bez przesady, sporo tysięcy!... A jakże tam z twoją budową ? Widziałem, że budulec już zwiozłeś, kiedy zaczniesz budować ?

— Nigdy, — rzuciła Barbro.

Nigdy! Była to złośliwość lub przesada. Ostatniej jesieni wydobył Aksel sporo kamieni a zimą zwiózł je; latoś zaś wybudował fundament i piwnicę, teraz należało już tylko wznieść mury i chałupa gotowa. Powiedział też, że na jesieni będzie miał chałupę pod dachem, oraz, że chciałby poprosić Sywerta do pomocy na kilka dni, jak zapatruje się na to Elizeusz ?

— O, bardzo dobrze, — rzekł Elizeusz. — Ale i ja mógłbym ci pomóc, — dodał z uśmiechem.

— Wy ? — spytał Aksel z szacunkiem i nagle zaczął mówić do niego ,,wy“. — Wy do czego innego stworzeni.

tu, na Pustkowiu.

Jaka to miła rzecz spotkać się z uznaniem nawet Obawiam się, że moje ręce do takiej roboty wcale się nie nadają i na nic się nie przydadzą, — przyznał Elizeusz i robił wielce dystyngo-

wanego.

— Pokaż! — zawołała Barbro, chwytając go za

rękę.

Aksel czuł się znowu odepchniętym, dlatego wyszedł; i ponownie znaleźli się oboje sam na sam. W równym byli wieku, razem do szkoły uczęszczali, bawili się, baraszkowali i całowali się. I teraz oto odświeżali dawne wspomnienia z lat dziecięcych, przy-czem Barbro różne przybierała pozy i wdzięczyła się w sposób widoczny. Elizeusza nie było można oczywiście porównać z owymi eleganckimi kantorzystami z Bergeny, co to binokle mieli i złote zegarki, ale za to tu, na Pustkowiu, był on jedynym, prawdziwym panem. I następnie pokazała mu swoją fotografję z Bergeny: — Tak wyglądała dawniej, a dziś! ?. . .

— A czegóż brak ci dzisiaj ?

— Ach, wiec uważasz, że mi nic nie ubyło ?

— Ubyło ? Tyle ci mogę powiedzieć, raz na zawsze, że obecnie jesteś jeszcze ładniejsza i wogóle foremniejsza!... Ubyło? Nie, to klasyczne!

— Ale jak ci się podoba moja bluzka na fotografji, wycięta tak ślicznie przy szyi i na plecach ? Miałam też wtedy, jak widzisz, łańcuszek srebrny, prezent od jednego z kantorzystów, u których byłam długi czas. Ale później kiedyś łańcuszek zgubiłam, — właściwie nie zgubiłam, jeno pieniędzy mi brakło na podróż do domu.

— Daj mi tę foto graf ję. . .

— A co dasz mi wzamian ?

O, Elizeusz powiedziałby coś, ale brak mu odw^agi. — Gdy wrócę do miasta, każę się fotografować i potem przyślę ci moją fotografję.

Ona jednak wzięła fotografję i rzekła: — Nie damr ta jedna mi tylko została.

Wtedy chmura legła na miodem jego sercu i tę-skliwie sięgnął ręką po fotografję.

— Dobrze, a co dostanę od ciebie, zaraz, w tej chwili ? — zaśmiała się.

O, wtedy nabrał odwagi, schwycił ją i łakomie wycałował.

Teraz byli już całkiem swobodni ze sobą. Oczko-w-ali i śmiali się i dowcipkowali.

— Masz ręce tak delikatne i miękkie, jakby z aksamitu, — powiedziała. — Tak, tak, wkrótce do miasta pojedziesz i potem już o mnie napewno zapomnisz...

—- Za kogo mnie masz ? — odparł Elizeusz.

— Czy naprawdę nie masz tam kogo, kto cię

ciągnie ?

— Nie. Między nami mówiąc, jestem dotychczas

wolny.

— Ehe, akurat! ?

— Szczera prawda!

Długo jeszcze zabawiali się, dowcipkowali i oczkowali; Elizeusz zakochany po uszy.

— Będę pisywał do ciebie, pozwolisz ?

— Dobrze.

— Tak, dlatego pytam, bo nie chciałbym się naprzykrzać! — Lecz nagle wybuchła w nim zazdrość i spytał: — Opowiadają, żeś zaręczona z Akselem, prawda to ?

— Z Akselem! — rzekła z pogardą, i to go uspokoiło. — Sparzy się on mocno! — wyrzuciła zbyt pospiesznie. Ale niebawem spostrzegła się i dodała dla złagodzenia wrażenia: — Z Aksela człek dobry. Gazetę dla mnie „ambonuje“ i dużo daje prezentów, to prawda...

— Pewnie, pewnie, to chłop dobry i poczciwy, niezrównany, — rzekł Elizeusz, — ale zawszeć to tylko nieokrzesany chłop...

Na wspomnienie jednak o Akselu Barbro zaniepokoiła się nieco, zerwała się z miejsca i oświadczyła: — Teraz musisz już odejść, mam robotę w stajni!

Następnej niedzieli wybrał się Elizeusz znacznie później, niż niedziel poprzednich. Wolnym krokiem podążał ku Akselowej zagrodzie, a w kieszeni na piersi pieścił list. O, co to za list! Wymyśliły go i wypracowały zachwyty i męka wysiłków mózgowych całego tygodnia! ,,Do Panny Barbro Bredesen! Dwa razy spotkało mnie to niewypowiedziane szczęście widzenia się z tobą. .

Gdy stanie tam tak późnym wieczorem, Barbro będzie pewnie już po robocie, kto wie, może nawet już w łóżku. Ale nic to, przeciwnie, tak właśnie byłoby najlepiej.

Barbro była jeszcze na nogach, siedziała w gammie. Zachowała się przecie tak, jakby do czułości najmniejszej nie miała ochoty. Elizeusz odniósł wrażenie, że boi się Aksela, że Aksel ją wykrzyczał.

— Proszę, oto obiecany list.

15

Błogosławieństwo Ziemi.

— Dziękuję! —- powiedziała, otwierając go i czytając bez okazania choćby cienia radości. — Jabym tak samo umiała napisać! — oświadczyła nareszcie.

Był rozczarowany, co jej się stało ? I gdzie był Aksel ? Poszedł. Zapewne dosyć już miał tych głupich wizyt niedzielnych, a może miał naprawdę coś ważnego do załatwienia, dość, że wczoraj wieczorem poszedł do wsi. W każdym razie poszedł!

— Czemu więc siedzisz tu, w tej zatęchłej gammie, skoro tak ślicznie na dworze ? Chodźże trochę na dwór! — rzekł Elizeusz.

— Czekam na Aksela!

— Na Aksela ? Czy bez niego żyć nie możesz ?

— Owszem, ale gdy wróci, będzie głodny... Czy chcesz, żeby głodny spać poszedł?

Czas mijał, czas stracony. Cierpkość Barbro trzymała go zdała. Próbował znowu opowiadać o swym pobycie we wsi sąsiedzkiej, przyczem nie zapomniał i o swej mowie żałobnej: — Wiele coprawda nie miałem do powiedzenia, niektórych jednak wzruszyłem do łez, zanosili się od płaczu.

— Ach, ach! — rzekła.

— A innej znów niedzieli byłem w kościele.

— Spiknąłeś się tam z którą ?

— Czy się z którą spiknąłem ? Rozglądałem się tylko, nic więcej. Kazanie było, mojem zdaniem, liche; pastor miał kiepski widocznie dzień.

Czas mijał.

— Jak myślisz, coby też Aksel powiedział, gdyby cię tu zastał o tak późnej godzinie? — odezwała się niespodzianie.

Ach, pytaniem tern zdeptała go doszczętnie. Czyżby zapomniała już o zeszłej niedzieli ? Czy nie umówili się co do dzisiejszego wieczoru? Czuł się do żywego dotknięty i mruknął: — Mogę przecie odejść!

To jakoś nie przeraziło jej.

— Co ci takiego zrobiłem ? — szepnął głosem drżą

cym.

zrobił!

— Coś mi zrobił ? Ach, tyś mi wogóle nic nie

— Co w takim razie dziś się z tobą dzieje ?

— Ze mną ? Hahaha! Ale zresztą nie dziwiłabym się, gdyby Aksel wpadł w złość.

— Więc pójdę, — powtórzył Elizeusz. Lecz i tym razem jakoś się nie przeraziła, lekceważyła go i obojętna jej była jego figura, jego obecność i jego udręka. O, kanalja!

Teraz zaczęło się w nim gotować. Najpierw gniew swój uzewnętrznił w formie wytwornej: płci swojej nie przynosi naprawdę zaszczytu! A gdy to nie pomogło — o, czemuż on nie milczał!

— Gdybym był wiedział, żeś ty taka, nie byłbym tu dziś przychodził!

— I cóż stąd ? — odparła. — Wtedy nie byłbyś mógł paradować swoim kijaszkiem. Hahaha!

O, Barbro była w Bergenie, widziała inne laski, laski prawdziwe, dlatego mogła była szydzić i pytać się bezczelnie, skąd wyrwał ten sztukowany kijek od starego parasola ?

Połknął nową tę pigułkę milcząco. — A może chcesz, żebym ci fotografję zwrócił? — spytał. Był to ostatni jego argument; jeżeli ten nie poskutkuje, natenczas przepadło wszystko. Odbieranie bowiem z powrotem raz ofiarowanych podarków było na Pustkowiu rzeczą poprostu niesłychaną, ostateczną ostatecznością.

— Cóż ci na niej zależy? — odpowiedziała wy

mijająco.

— Dobrze, — rzucił hardo, — natychmiast ją odeślę. Oddaj mi list mój! — Co rzekłszy, powstał.

Owszem, list wręczyła mu, ale jednocześnie humory jej wywróciły kozła i w oczach jej ukazały się łzy. Najniespodziewaniej. Dziewczyna wzruszona była do głębi, opuszczał ją przyjaciel, żegnał na wieki! — Możesz zostać, — odezwała się, — zupełnie mi obojętne, co Aksel sobie pomyśli.

Lecz Elizeusz chciał okazać swoją wyższość i dlatego pożegnał się. — Jeżeli dama zachowuje się tak jak ty, natenczas ja... odchodzę, — powiedział.

Wyszedł krokiem powolnym, poświstywał i wywijał laską i udawał całkiem beztroskiego. Ba, zaraz też wybiegła za nim Barbro, wołając, żeby wrócił. Owszem, przystanął, to prawda, ale miał minę obrażonego lwa. Przycupnęła wśród wrzosu, i jakby żałując swego postępowania, targała w zamyśleniu gałązki wrzosu. Powoli opamiętał się, tak, nawet o pocałunek ją poprosił, „pocałunek pożegnalny“ — powiedział.

Nie, na to przystać nie chciała.

— Bądźże przynajmniej taka, jaką byłaś zeszłej niedzieli! — Zachodził dokoła niej z różnych stron i coraz natarczywiej, polując na siaką-taką sposobność. Ale ona znowu się zmieniła, zerwała się na równe nogi i stanęła naprzeciw niego z wyrazem złośliwości na ustach. Wtedy kiwnął tylko i poszedł. Bez słowa.

Gdy zniknął w oddali, wówczas naglę z za krzaków wychynął się Aksel. Barbro drgnęła z przerażenia i zapytała:

— Jakim sposobem wracasz zgóry?

— Nie, zdołu wracam, ale widziałem was...

— To tak! No, to niewiele złowiłeś! — krzyknęła naraz rozwścieczona; jak widać, humor jej nie poprawił się! — Po kiego djabła węszysz? Co ciebie to obchodzi ?

Aksel okazał równie mało ochoty do grzeczności: — Hehe, więc dziś znowu tu przylazł?

— No, i co z tego? Czego chcesz od niego?

— Czego od niego chcę? A czego chcesz ty od niego ? Mogłabyś się wstydzić!

— Wstydzić? Czego mam się wstydzić? Jak mumja stara siedzę w twojej gammie, tak, żebyś wiedział! Może chcesz nająć sobie gospodynię, to sobie zaraz stąd pójdę. Ale wara ci do tego, żebyś sobie mną pysk swój wycierał! Taka jest moja odpowiedź! Teraz pójdę, żeby ci żarcie przygotować, a potem zrobię to, o czem już dawno myślę!...

Tak wykrzykując, zniknęła w gammie.

Nie, nie, Aksel i Barbro nie zawsze w przykładnej żyli zgodzie. Od dwóch lat już była u niego i co chwila wybuchały między nimi kłótnie, z tego głównie powodu, że Barbro raz wraz chciała go opuścić. Nalegał na nią, żądał, by pozostała z nim na zawsze i ze wszyst-kiem, by po prostu stała się towarzyszką jego życia. Wiedział aż nadto, co go czeka bez takiej pomocy — i ona też kilka razy już przyrzekła przyjąć jego oświadczyny, ba, podczas wybuchów wyjątkowej czułości wyznawała, że nie umie już wyobrazić sobie życia bez Aksela i jego gammy. Skoro jednak zawrzała między nimi kłótnia, natychmiast groziła odejściem. Odejść, odejść! Coby tu zrobić, żeby ją do siebie przywiązać ?!

Przywiązać! Na ten temat szydziła z niego bez

litośnie!

— Tak, to i odejść chcesz teraz? — ódezwał się.

— Czemuby nie?

— Czy mogłabyś teraz jechać?

— Czemuby nie? Myślisz, że przed zimą trudno o zajęcie, to się mylisz; w Bergenie przyjmą mnie każdego czasu.

— Tymczasem jednak jechać nie możesz! Czy nie spodziewasz się dziecka ?

— Dziecka? O jakiemże dziecku ba jesz ?

Aksel skamieniał. Czyżby Barbro zwarjowała ?

Inna rzecz, że Aksel postępował może cokolwiek nieroztropnie: Od czasu bowiem, jak zaszła w ciążę, stał się nieco zbyt pewny siebie; było to niemądre. Potrzebne to było, że tak często się jej sprzeciwiał, albo że wiosną kazał jej sadzić ziemniaki, skoro on sam mógł to był zrobić ? Po ożenku całkiem co innego, wtedy będzie mógł jej rozkazywać, ale do tego czasu powinien mieć rozum i ustępować.

to ten

kantorzysta, Elizeusz, który się tu szwenda i gład-kiemi słówkami zawraca jej głowę. Czy to uchodzi, żeby przyzwoita dziewczyna, i to w takim stanie, w podobny sposób się bałamuciła! Niesłychane! Dotychczas Aksel był sam, tak, a teraz miał rywala! Położenie się zmieniło!

Ale najhaniebniejsza właśnie rzecz

— Tu są nowe gazety dla ciebie, — odezwał się Aksel. — A tu mam drobnostkę, którą dla ciebie kupiłem. Zobacz, czy ci się podoba.

Pozostała niewzruszona. Jakkolwiek oboje pili dopiero co zagotowaną, a więc wściekle gorącą kawę, mimo to odpowiedziała w tonie zimnym jak lód: — Mogłabym przysiąc, że to pierścionek złoty, któryś obiecał mi już przed rokiem.

Przegalopowała się, gdyż był to naprawdę pierścionek. Nie był coprawda złoty, i takiego zresztą nigdy jej nie obiecywał; ale zawszeć był to pierścionek srebrny z dwiema złączonemi w uścisku rączkami. Ach, ale ten nieszczęsny pobyt w Bergenie! Ona widziała tam prawdziwe pierścionki zaręczynowe, więc napróżno stara się ją otumanić! — Możesz go sobie zatrzymać, — oświadczyła wkońcu.

— A czego mu brak?

— Czego mu brak ? Niczego, — odpowiedziała. Wstała i zaczęła sprzątać ze stołu.

— Tymczasem przecie możesz go zatrzymać, a później znajdzie się może inny, — rzekł Aksel. Lecz Barbro milczała.

Zresztą była tego wieczora bardzo niedobra. Czy taki srebrny pierścionek jest bez wartości ? Nic innego, jeno ten elegant kantorzysta zawrócił jej głowę. I Aksel nie mógł się powstrzymać, żeby o nim nie gadać. — Czego on chce od ciebie ?

— Ode mnie ?

— Tak, czy on nie widzi, jaka ty obrządzona ?

Barbro stanęła tuż przed Akselem, podparła się w biodrach i rzekła: — To tak! To ty myślisz, żeś mnie t e m do siebie przykuł; zobaczysz, żeś się omylił.

— Hm! — rzekł Aksel.

— Tak, i zobaczysz, że tu nie wysiedzę. • •

Na te słowa Aksel uśmiechnął się tylko, i to całkiem nieznacznie, żeby jej nie drażnić. Poczem rzekł mity-gująco, jakby do rozkapryszonego dzieciaka: — No, przestań już grymasić. No, Barbro... przecie wiesz... ty i ja!

Oczywiście, grymasy minęły późną dopiero nocą, zakończyły się tern, że Barbro znowu stała się grzeczna

i miła, tak że zasnęła nawet ze srebrnym na palcu pierścionkiem.

O, to się znowu wszystko ułoży!

Stanowczo za

I rzeczywiście, ułożyło się między Akselem i Barbro, lecz tern gorzej się stało dla Elizeusza. Doznany despekt bardzo go bolał. Ponieważ nie miał pojęcia o łiisterji, przeto był przekonany, że zadrwiła sobie z niego z wrodzonej pospolitej złośliwości, wiele sobie pozwalała...

Fotografję odesłał jej w ten sposób, że pewnej nocy odniósł ją osobiście, zakradłszy się na górkę z sianem, gdzie zwykła była sypiać. Postąpił przytem nie ordynarnie, brutalnie, lecz przeciwnie bardzo delikatnie; długo, długo manipulował przy drzwiach, żeby ją zbudzić. Ona, usłyszawszy to, wsparła się na łokciach i spytała: — No, dalejże, cóż się stało, że dziś trafić nie umiesz? — To poufałe zapytanie ukłuło go niby śpilką lub sztyletem, ale mimo to nie krzyknął, nawet nie jęknął, jeno fotografję na podłodze ustawił tuż przy drzwiach. Potem zawrócił i poszedł. Poszedł? Gdzieżtam — pobiegł! Pędził naprzód jak oszalały, a serce łomotało mu w piersi niby młot kowalski. Zatrzymał się dopiero za większym jakimś krzakiem i spojrzał za siebie. Nie, nie wyszła i nie pobiegła za nim! Ach, a on się łudził! Gdybyż, och, gdybyż była mu okazała bodaj szczyptę przychylności... Tam do licha, jeżeli za nim nie wybiegła w koszuli i spódnicy, w takim razie i on uciekać nie potrzebuje.

Wlókł się do domu, noga za nogą, ociężale, bez laski i bez pogwizdywania. Nie, wielkim panem nie czuł się w tej chwili. Był zdruzgotany jej poufałem zapytaniem, które nie do niego się odnosiło. Sztych w serce to nie drobnostka.

Czy na tem się skończyło ?

Którejś niedzieli o świcie udał się tam znowu, aby wybadać sytuację. Z niesłychaną, manjacką wręcz cierpliwością leżał na czatach, ukryty w gęstwinie krzaków i patrzał, patrzał bezustannie na gammę. Gdy nareszcie ruch się tam zaczął i życie, wtedy zdało się, że nastąpił dla niego koniec świata. Z chałupy wyszli oboje, Aksel i Barbro, idąc do stajni. Szli przytuleni do siebie, złączeni ramion uściskiem. Niechże ich!

Elizeusz przyglądał im się z miną delikwenta. Być może, że tak mniej więcej myślał w tej chwili: Z Akselem idzie pod rękę... jak się to stać mogło, tego nie wiem... ale to wiem, że niedawno ręce jej przyciskały mnie do siebie...

Zniknęli za wrotami stajni.

Niech tam! Ba! Czy miał leżeć tu w krzakach i... Tak, tak zrobi, rozciągnie się jak długi na brzuchu i wścieknie się. Czem że jest ona ? Ale on jest tem, czem jest! Ba!

Wstał, przeciągnął się i otrzepał spodnie z liści i wrzosu. Gniew jego i buta utorowały sobie drogę w fonnie szczególnej: w tonie desperackim zaczął śpiewać piosnkę niezupełnie przyzwoitą. Miejsca sprośne śpiewał możliwie najgłośniej i wtedy właśnie na twarzy jego malował się wyraz największej tkliwości.

XIX.

łzak wrócił ze wsi ze szkapą.

Tak, usłuchał rady Geisslera i kupił konia u woźnego sądowego. Zapłacił dużo, bo dwieście czterdzieści koron, czyli okrągło sześćdziesiąt talarów. Konie podrożały obecnie niesłychanie, drzewiej, za czasów dzieciństwa Izakowego płacono za najlepszego konia talarów najwyżej pięćdziesiąt.

Czemuż jednak on sam nie zajął się hodowlą koni ? O, on dobrze sobie tę sprawę rozważył, myślał o rocznym źrebaku, około któregoby musiał chodzić z rok albo i dwa lata. Lecz na to mógł sobie pozwolić ten, kto mniej ma roboty w polu, ten, kto nie potrzebował był dbać o grzęsawiska i ich uprawę.

Sprawa nabycia drugiego konia dawno już zaprzątała myśl Izaka, od kilku lat w nim pokutowała; hoho, Geissler przyszedł z swym projektem znacznie później. Z tego też powodu dawno już przygotowywał różne urządzenia, aby nowy nabytek odrazu znalazł jak najlepsze dla siebie pomieszczenie. A więc przygotował drugą drabinę stajenną i drugie koryto, a także wbił na łące drugi kołek na porę latową; miał już kilka wozów i okar, a jesienią zbuduje dalsze. Nie zapomniał również o najważniejszem ze wszystkiego, o obroku; z tego tylko powodu tak ostro zabrał się w zeszłym roku do przewrócenia i uprawienia nowej połaci odłogów. Tam właśnie zasiał teraz zieloną paszę, przeznaczoną dla krów cielnych.

Tak, obmyślił wszystko zawczasu. Inger miała znowu słuszny powód do klaśnięcia w dłonie, jak to zwykła była czynić za dawnych lat, gdy czemu bardzo się dziwiła.

Ważną nowinę przywiózł Izak ze wsi: Bredablik miało pójść pod młotek. I to wszystko, a więc uprawione nieliczne pola, łąki i pólka ziemniaczane, a także bydło i nierogacizna.

— To on z wszystkiego chce się wyprzedać! — zawołała Inger. — A dokądże on się uda ?

— Do wsi.

wieś.

Istotnie, Brede zamierzał wyprowadzić się na Co prawda najpierw próbował roztasować się u Barbro, czyli u Aksela. Ale to się jakoś nie udało. Brede nie chciał za nic w świecie rozbijać stosunku swej córki z Akselem, dlatego tylko był ostrożny i wystrzegał się być natrętny. Inna rzecz, iż to właśnie pokrzyżowało mu wszelkie plany. Aksel zamyślał nową chatę wykończyć do jesieni, czy więc nie mógł był odstąpić opróżnionej gammy Bredemu i jego rodzinie? Nie! Brede nie rozumiał poprostu pewnych konieczności osadnika, nie rozumiał, że Aksel budował chatę po to głównie, aby gammę zamienić na stajenkę dla pomnażającego się inwentarza. Na nic się tu zdały wszelkie tłumaczenia Aksela.

— Ludziom chyba należy się pierwszeństwo przed bydłem, — upierał się Brede.

Osadnik był całkiem innego zdania. Wpierw bydło, a potem ludzie, którzy zawsze jakoś sobie poradzą. Wówczas wmieszała się do rozmowy Barbro:

— Aha, więc bydło jest tobie milsze od ludzi ? Dobrze o tern wiedzieć!

Zaiste, Aksel ściągnął na siebie oburzenie całej familji. Ale mimo to nie ustąpił. Nie był on zresztą taki głupi; wiedział, co robi. Uświadamiał sobie, że z chwilą takiego rozkwaterowania się przybyłoby do wyżywienia tyle a tyle żołądków.

Brede uspokajał córkę, dając jej do zrozumienia, że najchętniejby na wieś powrócił. Twierdził, iż Pustkowie bardzo źle na niego działa, i że z tego tylko powodu pozbywa się swego gospodarstwa.

Okazał oczywiście także i trochę wzruszenia i mar-kotności. Tak wypadało: bo to taka przykra rzecz rozstawać się z gospodarstwem, które się umiłowało i na którem tyle lat się żyło i pracowało w pocie czoła. Ale poczciwy Brede nie przejmował się niczem głęboko i na długo, to było jego rysem dodatnim, ujmującym, a może rozbrajającym. Niegdyś przyszła na niego ochota uprawiania gleby na Pustkowiu, nie był to pomysł szczęśliwy, ale w podobnie lekki sposób próbował innych rzeczy, a przecież z lepszem powodzeniem. Tak, kto zresztą zdoła przewidzieć, czy z swemi próbami kruszców nie zrobi jeszcze kiedyś olbrzymiego interesu! W każdym razie Barbro dobrze ulokował! Ona od Aksela odejść już nie może, to jasne! Tak, dopóki mu zdrowie służy, wszystko w porządku; on, Brede Olsen, myśli za wszystkich. I teraz akurat dzieci jego powoli podrastają i na siebie już pracują, — rzekł. Helga zajęta już przy połowie śledzi, a Kaśka idzie na służbę do doktora. Czyli ż,e w domu pozostanie tylko dwoje młodszych — coprawda przywędruje wkrótce jeszcze trzecie, ale...

Tak, ściśle jednak biorąc, nie Brede sprzedawał , swoje gospodarstwo, lecz wyprzedawali go bank i kupiec, pragnący dojść do swych pieniędzy; dla pozoru wszelako obwieścili licytację w imieniu Bredego. Wytłumaczył sobie, iż tym sposobem uniknie hańby licytacji przymusowej. I stąd też nie czuł się bynajmniej przygnębionym. Z Izakiem się zetknąwszy, brawurował, że w dalszym ciągu jest inspektorem linji telegraficznej, skąd stałe ma dochody, a zczasem zdobędzie na nowo dawne stanowisko we wsi, dawny urząd „asystenta sołtysa.“

Izak przyniósł ze wsi ważną no\yłft^i^ńi ,sołtysowa powiła dziecko.

<r I

Inger ożywiła wiadomość ta nadspodziewanie, więc spytała zaciekawiona:

— Chłopca czy dziewczynkę ?

— Tego nie wiem, — odparł Izak.    s

A więc pani sołtysowa ma dżiecko, opa, która w stowarzyszeniu kobiet tak energicznie występowała przeciwko wzmaganiu się liczby urodzeń wśród biedoty. Kobiecie przyznać należy prawo głosowania, oraz aby sama na los swój wpływać mogła, — tak zwykła była głosić i często powtarzać, z namaszczeniem i z świętym w oczach ogniem. I oto wpadła dokumentnie. ,,Tak, — rzekła pani pastorowa, — ona wpływała na swój los, ale losowi swemu mimo to nie uszła!“ Dowcip ten o pani Heyerdal krążył po całej wsi, od chałupy do chałupy, bardzo wielu na nim się poznało, poznała się na nim i Inger, jeno nie Izak.

Izak znał się tylko na swojej robocie. Był teraz bogaczem na wielkim folwarku, lecz nie umiał użyć tych wszystkich talarów i koron, które los szczęścia tak obficie do kieszeni mu sypał. On składał je wszystkie w skrzyni. Pustkowie go ocaliło. Gdyby Izak był mieszkał na dole we wsi, wtedy wielki świat byłby może i na niego cokolwiek oddziałał; wszakże tak wiele znajdowało się tam pięknych rzeczy, takie pańskie stosunki, kupowałby fatałaszki zbytkowne i na codzień stroiłby się w czerwoną koszulę. Pustkowie atoli chroniło go od rozrzutności wszelakiej, żył na świeżem powietrzu, mył się w niedziele, a kąpał się, gdy nad gór-skiem jeziorem się znalazł. Owych talarów tysiączek — owszem, dar Niebios, całość do odłożenia, ani grosza uronić z nich nie można! Na coby zresztą ? Wydatki swe pospolite pokrywał Izak z łatwością, sprzedając plony swych pól i przychówek z inwentarza.

Elizeusz wprawdzie doradzał ojcu lokatę pieniędzy w banku. Możliwe, że miał słuszność, mimo to przecież jakoś się z tern zwlekało z dnia na dzień, z tygodnia na tydzień,—może to i nigdy wogóle nie nastąpi. Nie dlatego, jakoby Izak radę syna lekceważył, o nie! Elizeusz nie był taki zły, stwierdził to Izak w ostatnim czasie. Teraz zaś podczas sianokosów imał się nawet kośby. Ano, daleko mu w tern było do mistrzowstwa, i trzymał się stale w pobliżu Sywerta, ponieważ sam kosy klepać nie umiał, ale Elizeusz posiadał długie ramiona i załapywał siano jak stary. On i Sywert, Poldynka i Jensyna uwijali się obecnie na łące i pierwsze siano w kupki składali; Elizeusz obracał przytem grabiami z rozmachem, aż mu bąble wyskoczyły, tak że z obwiązanemi rękoma wracać musiał do chaty. Coś się w nim przełamywało; wyglądało to tak, jakby jaka nieszczęśliwa przygoda miłosna, lub coś w tym rodzaju, jakie wielkie cierpienie serca lub rozczarowanie na dobre mu wyszło. Wyobraźcie sobie, wypalił resztkę tytoniu, przywiezionego z miasta, i nawet się z tego powodu nie indyczył i drzwiami nie trzaskał; owszem, Elizeusz ustatkował się obecnie, trzymał się twardo, okazał się dojrzałym mężczyzną.

Co jednak strzeliło do głowy temu sowizdrzałowi Sywertowi, żeby go drażnić?

Bracia mianowicie wylegiwali się w danej chwili na głazach sterczących w pośrodku rzeki. Wtedy Sywert w pustocie swej zaproponował, że dostarczy mu tabaki z zasuszonego mchu — ,,albo może wolałbyś kopcić mech świeży?" — spytał.

— Dam ja ci tabakę, — odparł Elizeusz, i w okamgnieniu zanurzył brata w wodzie po uszy. — Haha, masz tabakę!

„Coś mi się widzi, że z Elizeusza wyrośnie jeszcze tęgie chłopisko,“ — rozmyślał ojciec, przyglądając się synowi przy robocie. — Hm. Zaczynam wierzyć, że Elizeusz pozostanie już teraz w domu na stałe; jak myślisz ? — rzekł do Inger.

— A bo ja wiem ? Chociaż wątpię, — odparła wy

mijająco.

— Hm, czy gadałaś z nim?

— Ach, nie... Chociaż niby tak, trochę... Ale ja się domyślam.

— Chciałbym też wiedzieć, jakby on sobie radził na własnem gospodarstwie?

*    — Niby jak?

— Ano, czyby zajął się uprawą?

— Napewno nie.

— Hm, gadałaś z nim o tern?

— Czy z nim gadałam? A bo to nie widzisz, jaki on zmieniony ? Nie poznaję go wcale.

— Widzę tylko, że robota idzie mu coraz

lepiej.

— Ano, może, może — odparła Inger nieśmiało. — Nie rozumiem, czego chcesz od tego chłopaka!

—    huknął nagle Izak rozsierdziony. — Robota jego codzień lepsza, czego chcesz więcej ?

— On już nie jest tym dawnym naszym Elizeuszem,

—    bąknęła. — Zacznij z nim tylko mówić o kamizeli, to się sam przekonasz.

— O kamizeli? Czemu?

— Opowiada, że latem nosił w mieście tylko białą

kamizelę.

Izak długo się nad tem zastanawiał i żadną miarą nie mógł dociec sensu tej relacji. — No, czemużby nie miał dostać białej kamizeli? — spytał wreszcie. Ot, babskie gadanie i tyle. Biała kamizela! I cóż stąd? Chłopak ma słuszność, należy mu się to sprawiedliwie i basta. Aby jednak szybko z sprawą tą się uporać, zapytał: — Cobyś też powiedziała na to, gdyby dostał do uprawy osadę Bredego ?

— Niby kto ?

— Elizeusz.

— Osadę Bredego? Niech ręka Boska broni!

Sedno sprawy bowiem spoczywało w tem, że matka zamysły ojca omówiła już poprzednio z Elizeuszem. Zamysły te zdradził jej Sywert. No, i jakaż była odpowiedź Elizeusza ? Ta sama, jak ongi w listach jego z miasta: — ,,Nie mogę zmarnować tego, czegom się nauczył, żeby znowu zostać zerem!“ — Tak brzmiała jego odpowiedź. Wtedy matka zaczęła go przekonywać, ale Elizeusz pozostał niewzruszony, dowodząc, że inny jest cel jego życia. Serce młodzieńcze miało swe niezbadane powody; możliwe też, że po tem, co zaszło, nie chciał być sąsiadem Barbro. Tego matce oczywiście nie powiedział, ale powiedział co innego. Mianowicie, że w mieście mógłby dostać posadę o wiele lepszą, niż obecna, naprzykład pisarza w sądzie lub u starosty. Należy iść coraz wyżej. Po kilku latach zostanie może sołtysem lub strażnikiem na latami morskiej lub otrzyma stanowisko w urzędzie celnym. Tak wiele istnieje możliwości dla tego, kto się czegoś nauczył.

I tak się jakoś stało, że matkę nie tylko przekonał, ale nawet zapalił do swoich ,,możliwości“. Czy Elizeusz mógłby naprawdę zostać sołtysem? — Natu-

ralnie, — odrzekł Elizeusz. — Wszakże sołtys Heyerdal był dawniej także tylko pisarzem biurowym.

Wielkie widoki na przyszłość! Takiego człowieka szkoda dla Pustkowia!

Ale czemu w takim razie Elizeusz tak pilnie garnął się do pracy na gospodarstwie ojcowem? Bóg raczy wiedzieć, w jakim celu to robił! Pewną rolę ogdrywała tu niewątpliwie niewygasła iskierka ambicji chłopskiej: nie chciał być gorszym od innych. Poza tern jednak myślał o dniu rozstania z Pustkowiem; na chwilę tę pragnął zabezpieczyć sobie życzliwość ojca. Prawdę mówiąc, posiadał on w mieście różne małe długi; uregulowanie ich po powrocie z Pustkowia zapewniłoby mu nowy większy kredyt. A szło tu nie tylko o stu-koronówkę, lecz o coś całkiem innego.

Nie głupi był Elizeusz, przeciwnie, był nawet na swój sposób przebiegły. Podpatrzył, kiedy ojciec do domu wrócił i domyślał się, że w tejże chwili siadł przy oknie i obserwował go. Przeto Elizeusz z podwójną gorliwością jął pracować, aby się dobrze w oczach ojcowych zapisać.

Elizeusz posiadał coś niecoś ogłady, lecz jednocześnie był i coś niecoś spartaczony, jakby wykoszla-wiony wewnętrznie; nie był on złym chłopcem, ale cokolwiek upartym był napewno. Czyżby to była wina braku silnej ręki w latach minionych ? Cóż matce wypadało teraz czynić? Pomagać mu tylko i nic ponadto. Mogła była się łudzić nadzieją, że syna jej wielka czeka przyszłość i dlatego mogła go była bronić przed grożącym ze strony ojca zamachem.

Ostatecznie jednak oporne jej stanowisko rozsierdziło Izaka; wierzył, że plan jego nie jest wcale

16

Błogosławieństwo Ziemi..

taki zły. Przejeżdżając dziś przez Bredablik, zatrzymał się nawet na chwilę, żeby doświadczonem swem okiem jeszcze raz zbadać zaniedbane osiedle: pracowitych rąk tam potrzeba, nic więcej.

— Czemu nie miałbym zaryzykować? — spytał żony. — Elizeusz przypadł mi tak do serca, że chciałbym mu dopomóc.

— Ach, jeżeli go naprawdę miłujesz, to nie namawiaj go.

— Czemu?

— Bo on ma daleko większe zamiary.

Izak nie czuł się tak bardzo pewnym siebie, ale gniewało go to, że plan swój odsłonił tak nieopatrznie, i dlatego może uparł się.

Izak umilkł.

— Zrobi tak, jak ja każę! — zadecydował nagle głośno i groźnie. — Tak, tyle ci jeno powiem. Jest tam szkoda i pół drogi do wsi... A takie są te j ego wielkie zamiary? Z takim jak on synem rychłobym z głodu umaił. Ale teraz chciałbym też wiedzieć, skąd to pochodzi, że moja własna krew buntuje się przeciwko... mojej własnej krwi?

Zdawał sobie sprawę z tego, że im więcej mówił, tern gorzej mówił. Po chwili przeto zadecydował: — Spróbuj z Elizeuszem jeszcze raz, może zmieni swoje zamiary.

— Lepiejby było, żebyś ty sam z nim pogadał. Mnie on nie usłucha! — odparła Inger.

Owszem, Izak jest głową rodziny, to się wie. Ale czy to z obawy przed porażką, czy też z innego powodu, — dosyć, że Izak chciał tego uniknąć.

— Ano, mógłbym z nim pogadać, — rzekł. — Ale teraz mam co innego na głowie, ważne sprawy.

— Ach tak ? — zdziwiła się Inger.

Izak wyszedł, coprawda do granicy tylko swej posiadłości. Osłania się jakąś tajemniczością i chce być sam jeden, bez świadków. Rzecz cała w tern, że powrócił dziś ze wsi z trzecią nowością, a była ona ważniejsza od obu poprzednich, o, bardzo ważna, niezwykła; ukrył ją na skraju lasu. Oto stoi tam zawinięta w papier i rogoże. Rozpakowuje ją i oczom ukazuje się duża maszyna. Czerwona i niebieska, cudowna, z wielu zębami i wielu nożami, z kierownicami, ramionami, kołami i śrubami — żniwiarka. Rzecz prosta, że drugiej szkapy nie byłby dziś właśnie sprowadzał, gdyby nie żniwiarka. Do żniwiarki potrzebny drugi koń.

Izak przyglądał się jej bacznie z wszystkich stron i przypominał sobie sposób obchodzenia się z nią według wskazówek odczytanych przez kupca. A więc najpierw przymocował sprężynę stalową i wsunął wałek, następnie naoliwił każdą dziurkę i każdą szparkę. Potem jeszcze raz wszystkiemu się przyjrzał. Przebóg, podobnej chwili nie przeżywał jeszcze. Wziąć pióro do ręki i na dokumencie swój podpis umieścić — tak, to trud wielki i niebezpieczny. Tak samo ma się rzecz z pługiem do karczowania, zaopatrzonym w wiele zakrzywionych noży. I nareszcie piła obrotowa u tar-taka, która musi być przytwierdzona ściśle i dokładnie na włosek, żeby się nie chwiała łub zgoła wyskoczyła ze swego łożyska. Ale żniwiarka — to prawdziwe gniazdo sroki, złożone z gałązek stalowych i grabi i mechanizmów i setek śrub. O, maszyna do szycia to zaiste zabawka w porównaniu z żniwiarką!

Następnie Izak sam się zaprzągł i próbował maszyny w ruchu. To właśnie była ona wielka chwila.

16*

Z tego tylko powodu chciał wpierw sam na sam z nią być, w ukryciu przed innymi.

Jakżeby wyglądało, gdyby maszyna zmontowana była fałszywie i odmówiła posłuszeństwa, albo też pękła z hukiem ? Ale to się nie stało, maszyna trawę kosiła. Niechby tyłko nie kosiła! Izak, zatopiony w studjum mechanizmu, ani się spodział, jak wiele godzin minęło i słońce już zaszło. Zaprzęga się znowu i próbuje, maszyna kosi trawę. Niechby

Gdy po dniu ciepłym spadła rosa, obaj bracia stali już na łące, każdy ze swą kosą, gotowi do kośby. Wtedy to Izak wyłonił się niespodzianie w pobliżu nich i rzekł:

— Dajcie dziś spokój waszym kosom. Ubierzcie nową szkapę i przyprowadźcie naprzeciwko do lasu.

To powiedziawszy, nie wstąpił do domu na wieczerzę, lecz na miejscu zawrócił i poszedł ponownie tam, skąd przyszedł.

— Czy zaprząc wóz ? — zawołał za nim Sywert.

— Nie, — odkrzyknął ojciec i szedł dalej.

Aż strach, jaki był tajemniczy, a duma poprostu go rozsadzała. Kroczył pijany wielkością chwili.

Za nim podążyli chłopacy z koniem. Teraz dopiero zoczyli maszynę i stanęli jak -wryci. Była to pierwsza żniwiarka na Pustkowiu, pierwsza również i we wsi, czerwona i niebieska, wspaniała. Ojciec, głowa domu, zawołał tonem najobojętniejszym w święcie, zupełnie jakby nic a nic nie zaszło:

— Chodźcie jeno zaprzęgnąć szkapę do żniwiarki!

Zaprzęgli.

Potem ruszyli z miejsca, ojciec pojeżdżał. ,,Brrr!“ — warknęła maszyna i cięła trawę. Synowie szli za

— Tutaj piszą, że trzeba siąść na kozioł, żeby maszyna s!da spokojniej, — rzekł.

nią i uśmiechali się, szli z próżnemi rękoma, szli ot, jakby na spacer. Teraz ojciec przystaje i spoziera za siebie —■. ano, mogłaby lepiej ciąć! W kilku miejscach przykręcił śruby, aby kosy więcej ku ziemi opuścić, i próbował odnowa. Źle, tnie nierówno. Pochwa z kosami chyboce się i skacze. Ojciec zamienia kilka słów z synami. Elizeusz trzyma w ręku instrukcję i czyta.

— Hm, — odparł ojciec. — A juści, wiem o tern, przecie studjowałem już wszystko dokładnie.

Siada na kozioł i jedzie dalej. Maszyna idzie spokojnie. Lecz nagle przestaje ciąć i milknie; odrazu znieruchomiały wszystkie kosy. Ho! Co teraz? Ojciec zeskakuje z siedzenia, a duma jego gwałtownie gdzieś przepadła; nad maszyną pochyla się oblicze stroskane, pełne zwątpienia i niepewności. Ojciec i synowie patrzą na nią okiem osowiałem. Coś jest w nieporządku, ale co ? Elizeusz dzierży w ręku instrukcję.

— A co tu leży? O, mała zatyczka! — woła Sywert, podnosząc ją z ziemi.

— Ach tak, dobrze, żeś ją znalazł, — odzywa się ojciec, jakby o nią tylko chodziło.

Ale teraz oto nie mogą znaleźć właściwej dziurki; gdzież, do djaska, zapodziała się dziurka zatyczkowa ?

— O, tu, — rzekł Elizeusz, wskazując palcem.

Elizeusz czuł w tej chwili, jak rośnie; któż odważyłby się teraz zaprzeczyć jego umiejętności w posługiwaniu się instrukcją! Aż nadto długo trzymał palec na dziurce i cedził z powagą:

— Tak, z obrazka sądząc, zatyczkę należy tu

wsadzić!

— Tak jest, — rzekł ojciec, — tam ją też wsadziłem!

—    Ażeby zaś ratować swój autorytet, kazał Sywertowi szukać dalszej jeszcze zatyczki. — Musi tam być jeszcze jedna... poszukaj jeno w trawie... Co, nie możesz znaleźć ? Ano, to zapewne siedzi jeszcze w swej dziurze!

Poczem znowu zamierzał jechać.

— Ale to się przecie nie zgadza! — zawołał Elizeusz. O, Elizeusz dzierży w ręku rysunek, dzierży instrukcję, prawo, niewolno go lekceważyć. — Ta sprężyna musi być umieszczona na wierzchu! '

— Tak ? — spytał ojciec.

— Naturalnie, a ona jest na spodzie, źle ją ojciec przymocował. Jest to sprężyna stalowa, musi spoczywać na wierzchu, bo inaczej zatyczka znowu wyskoczy. O, widać to na rysunku!

— Nie mam przy sobie okularów, dlatego nie widzę tak dokładnie, — rzekł ojciec nieśmiało. — Masz lepsze oczy, przyśrubuj ty sprężynę. A, pamiętaj, zrób to porządnie jak należy. Gdyby nie było tak daleko do domu, poszedłbym po okulary. . .

Maszyna już w porządku i ojciec siada na niej i cmoka na konia. Elizeusz rzuca jeszcze jedną uwagę:

—    Należy jechać trochę prędzej, wtedy lepiej kosi! Tak piszą w instrukcji!

Izak jedzie i jedzie bez przerwy, a maszyna zgrzyta: ,,brrr!“ Pozostawia za sobą szeroki równy szlak pokosu, gotowy do ustawiania w kupki. Izaka na kosiarce dostrzeżono tymczasem z chaty i wszystko co żyje, wybiegło na łąkę. Inger z Rebeką na ręku, Poldynka i Jensyna — cztery kobiety z szeroko rozwartemi oczyma biegną co tchu i tłoczą się dokoła cudownej maszyny. O, jakże teraz potężny jest Izak i dumny. Swobodnie siedzi na koźle żniwiarki, ubrany odświętnie,

z pompą, w surducie i z kapeluszem na głowie, jakkolwiek pot kapie mu z czoła! Wybrał odpowiedni szmat łąki, jedzie tam i z powrotem, tam i z powrotem, przejeżdża mimo oniemiałych z podziwu kobiet, a maszyna bezustannie zgrzyta: brrr! brrr!

Izak zatrzymuje się wreszcie i zsiada. Radby już zapewne usłyszeć, co inni powiedzą! Słyszy ciche wykrzykniki; nie chcieli przeszkadzać mu w tak ważnej pracy, więc zadawali sobie tylko nawzajem lękliwe pytania, i pytania te słyszy Izak. Przeto dobrotliwym pragnąc się okazać ojcem wszystkich, starał się ich ośmielić. — Tak, tak, dziś jeszcze skoszę ten kawał łąki, a jutro będziecie już mogli zgarniać w kupki.

— Widział to świat! Teraz to już pewnie i na jedzenie nie będziesz miał czasu! ? — rzekła Inger oszołomiona tern, na co patrzała.

— Ano, mam teraz co innego do roboty, — odrzekł.

Następnie jeszcze raz naoliwił maszynę i dał wszystkim do zrozumienia, że to sprawa ściśle naukowa. Poczem dalej pojechał i dalej kosił. Kobiety udały się nareszcie do domu.

Szczęśliwy Izak! Szczęśliwi ludzie na Sellanro!

Izak oczekuje sąsiadów z dołu, którzy przybiegną tu niewątpliwie. Aksela Stroma bardzo wszystko zajmowało, on napewno już jutro przybiegnie. Ale Brede gotów dziś jeszcze przybiec, dziś w nocy. Izak chętnie-by im pokazał cały mechanizm i popisałby się swoją sprawnością w prowadzeniu maszyny. Wykaże im, że kosa ręczna nigdy tak równo nie wykosi. Ale co też taka wspaniała na niebiesko i na czerwono pomalowana żniwiarka kosztuje, to aż strach powiedzieć!

Szczęśliwy Izak!

Gdy jednak po raz trzeci zatrzymał maszynę, aby ją naoliwić, wtedy akurat z kieszeni wypadły mu okulary. Dalibóg — okulary! A rzecz najgorsza w tern, że synowie to spostrzegli. Czyżby Moc wyższa wdała się w sprawę, czyżby to był znak przestrogi, ażeby w pysze swej nieco się ustatkował ? W drodze powrotnej ze wsi studjował przecie instrukcję przez okulary, jeno że niebardzo ją rozumiał. I wtedy właśnie niezbędnym okazał się Elizeusz. Hej, mocny Boże, wiedza to wielkie dobro! Tak! I ażeby siebie samego upokorzyć, Izak postanowił zaniechać myśli o przerobieniu Elizeusza na rolnika. Nie dlatego, jakoby chłopacy natrząsali się z niefortunnego wypadku z okularami; o nie, przeciwnie, udali, że nic takiego nie zauważyli. A tylko Sywert, ten niepoprawny sowizdrzał, nie umiejąc się pohamować, uszczypnął Elizeusza i zawołał :

— Chodź, pójdziemy teraz do domu i spalimy nasze kosy; ojciec za nas będzie kosił!

Żart ten zjawił się w porę.

CZĘŚĆ DRUGA.

■ I

I.

Sellanro dawno już przestało być miejscowością bezludną, — siedmioro ludzi tu żyło, wielcy i mali. A nadomiar w krótkotrwałym okresie sianokosów ten i ów przybył w odwiedziny, wszyscy zaciekawieni żniwiarką. Pierwszym był naturalnie Brede; ale i Aksel przyszedł i wszyscy sąsiedzi z Pustkowia, a nawet ludzi z doliny nie brakło na Sellanro. I Olina przyszła, przyszła z za gór.

I tym razem nie przyszła z próżnemi rękoma, przyniosła nowiny od swojaków: Ukończono już obliczenie spuścizny po starym Sywercie i, jak się okazało, nie pozostało ani grosza!

To powiedziawszy, Olina zacisnęła usta i obrzuciła wszystkich spojrzeniem badawczem, wyczekującem. No, jakże, nikt nie wzdycha, nikt nie lamentuje ? Elizeusz nawet się uśmiechnął.

— Cóż ty na to, czy na chrzcie nie dali ci imienia wuja Sywerta? — spytał szeptem Sywerta.

— Owszem. — odparł Sywert podobnie. — Ale wszakże zrzekłem się wszystkiego na twoją korzyść.

— A ile było tego ?

— Pięć albo i dziesięć tysięcy.

— Talarów ?

Olina wtrąciła, że nie pora teraz na żarciki. Ach, jakże ją oszukano, a ona wszakże tyle łez wylała nad trumną starego Sywerta. Elizeusz wie przecież najlepiej, co pisał z woli umierającego: „Tyle i tyle jako podporę starości dla Oliny.“ Ładna mi podpora! Kijek spróchniały!

Biedna Olina, żeby bodaj jaki okruszek była odziedziczyła po starym Sywercie! Byłaby to jedna przynajmniej jasna chwila w jej życiu! Znarowiona przecież nie była. Doświadczona w złem, owszem, nawykła zczasem przepychać się przez życie z dnia na dzień przy pomocy fortelów i drobnych oszustw. Wielka przytem była w sztuce plotkowania, owszem, język jej był postrachem wszystkich. Tak, nic już nie mogło wpłynąć na pogorszenie jej, spadek w każdym razie mniej niż wszystko inne. Przez całe swe życie pracowała, rodziła dzieci, nauczyła ich tego i owego, żebrała dla nich, a może i kradła, ale mimo wszystko wyżywiła je i wychowała. Zabiegała jak mogła, dla siebie i swoich, wyzyskiwała każdą sposobność i przepychała się. Tu zdobyła serek, tam garść wełny, a gdzieindziej kawał chleba albo i placka. Olina — możliwe, że stary Sywert przypomniał ją sobie z onego czasu, gdy jeszcze młodą była, rumianą na twarzy i młodą. Tak, tak, minęły te czasy, teraz była stara i brzydka, ruina, wolałaby już nie żyć! I gdzież ją pochowają ? Nie posiada ona własnego grobowca familijnego, to też ją pewnikiem zakopią kiedyś na obcym cmentarzu, obok szczątków obcych i nieznanych. Taki jej koniec. Olina, urodziła się i umarła. I ona była niegdyś młoda. Mały spadek teraz jeszcze, w jedenastej godzinie jej życia! Tak jest, jedyna jasna chwila, ręce niewolnicy pracy byłyby choć trochę wypoczęły. Widziałaby w tern spóźnioną nagrodę Opatrzności za to, że dla dzieci swych żebrała, może i kradła, a w każdym razie za troskę o nie, za ży-wienie ich. Na chwilę przynajmniej — bo niebawem dusza jej znowuby zanurzyła się w ciemnościach, znowu-by zezem patrzyła, a ręce jej szukałyby niespokojnie i macały: — „Ile tego?“ — rzekłaby. — „Co, tylko tyle ?“ — wydziwiałaby. I znowu miałaby rację. Była matką wielu dzieci i znała się na życiu, a to było wiele warte.

Wszystko zawiodło. Rachunki starego Sywerta, po przejrzeniu ich przez Elizeusza, były obecnie zapewne nieco pogmatwane, — ale nieruchomości i krowa, i przewoźnictwo i zaległości z biedą tylko pokryły braki kasowe. A jeżeli wogóle jako tako szczęśliwie udało się sprawy załatwić, to zasługa przedewszystkiem Oliny. Zawzięła się bowiem, żeby wydostać jaką nadwyżkę — dla siebie. Dlatego wydłubywała pozycje całkiem już zapomniane, o których jednak jako zawodowa plotkara dobrze była poinformowana, albo też należytości takie, które rewizor rozmyślnie pominął, ażeby oszczędzić różne wielkości gminy. Wszystkich wyciągnęła na światło dzienne, ta nieznośnie a! Nie winiła tu starego Sywerta, broń Boże! On z dobrego serca uczynił zapis i pozostawił też dużo pieniędzy, tak... Ale ci dwaj panowie z urzędu powiatowego, którzy przyjechali sprawy uporządkować, oni ją oszukali. — „Ale kiedyś i ta krzywda dojdzie uszu Wszechmocnego!“ — groziła Olina.

Mieszkańcy Sellanro przyjęli tę nieszczęsną wiadomość ze spokojem. Jednej tylko Inger trudno było pogodzić się z tern.

— Wuj Sywert, taki bogacz! — rzekła.

— Przed tronem Pana mógł był stanąć jako człek sprawiedliwy i bogaty, ale oni go ograbili! — odparła Olina.

Izak wstał i zabierał się w pole, ale Olina wstrzymała go, mówiąc:

— Izak, bardzo to nieładnie, że chcesz wyjść, nie pokazawszy mi przedtem swej żniwiarki. Czy może powiesz, że żniwiarki nie masz ?

— Ano, mam.

— Tak, mówią o tern wszyscy dokoła. Mówią też, że kosi ona szybciej, niż sto kos naraz. Tak, taki bogacz jak ty, Izak, może kupić wszystko, o czem tylko pomyśli. Nasz pleban kupił teraz pług z dwoma lemieszami, ale co tam pleban w porównaniu z tobą! To mogłabym mu wprost w oczy powiedzieć.

— Sywert może ci ją pokazać, on już o wiele lepiej ode mnie to potrafi, — rzekł Izak i wyszedł.

Izak poszedł. Na osiedlu Bredego licytacja, chciał być przy tern. Nie dlatego, żeby osiedle kupić, ale była to pierwsza w Puszczy licytacja. Chciał się przypatrzeć.

Przez Moneland przechodząc, spotkał Barbro. Chciał iść dalej, nie zatrzymując się, ale Barbro zagadała go i spytała, czy idzie ,,tam na dół“ ?

— Tak, — odparł krótko. Wszakże licytowany ma być dom rodzinny Barbro, dlatego pragnie jak najmniej mówić.

— Na licytację idziesz?

— Na licytację ? Hm. .. idę tak sobie. A gdzie

Aksel ?

— Aksel ? Bo ja wiem ? Poszedł na licytację, żeby obłowić się za psie pieniądze!

Jakże jednak gruba w pasie była Barbro, a jaka zjadliwa, całkiem wściekła.

Licytacja już się zaczęła. Izak słyszy wywoływania sołtysa i dużo widzi ludzi. Bliżej podszedłszy, spostrzegł wielu obcych, których nie znał; zeszli się tu różni z dalszych stron, ale Brede paraduje wśród nich w najlepszem swem ubraniu, wesół i bardzo rozmowny.

— Dzień dobry, Izak! Wielki to dla mnie honor, żeś i ty przyszedł na moją licytację. Dzięki! Długie lata byliśmy sąsiadami i dobrymi przyjaciółmi i nigdy też nie padło między nami krzywe słowo. — Brede rozrzewnia się: — Przykro pomyśleć, że się ma opuścić gospodarstwo, dla którego się żyło i pracowało i do którego serce przylgnęło. Ale co robić, gdy taka jest wola przeznaczenia.

— Może to i lepiej dla ciebie, — pocieszał go Izak.

— Tak, trzeba ci wiedzieć, że i ja tak myślę, — wtrącił Brede pospiesznie. — Na roli nie znalazłem ja miodów, nie. Teraz będzie lepiej, dzieci podrastają i wkrótce z gniazda wyfruną w świat. Kobiecisko co-prawda znowu się tam nosi z jakiemś pisklęciem, ale mimo wszystko! — I nagle rzuca Brede z nonszalancją: — Wiesz, podałem się do dymisji w urzędzie telegraficznym.

—    Co takiego ? — spytał Izak.

—    Podałem się do dymisji w urzędzie telegra

ficznym.

— Podałeś się do dymisji ?

— Tak, od Nowego Roku. Co mi po tern? Przeszkadzałby mi tylko w pracy i zarobkach. Nie, nic z tego! Może się tern zajmować ktoś, kto ma dużo czasu na zbyciu. Całą linję telegraficzną kontrolować, uganiać się po górach i dolinach za psią zapłatę, nie, to nie dla Bredego! A oprócz tego pokłóciłem się z moją władzą przełożoną.. .

Licytacja toczy się w dalszym ciągu; cenę za nieruchomość podbito już do kilkuset koron, stąd licytanci stają się powściągliwsi i ten i ów dorzuca jeszcze po kilka zaledwie koron.

— Jak Boga kocham, teraz zaczyna Aksel licytować l — krzyknął Brede i pobiegł zaciekawiony do Aksela.

— To ty Chcesz kupić moje grunta? Masz mało

swoich ?

— To dla znajomego, — odparł Aksel wymijająco.

— No tak, toć to dla mnie sprawa obojętna.

Sołtys podnosi młotek — jeszcze ktoś się odzywra, dorzucając odrazu aż sto koron, a potem cisza, nikt więcej nie licytuje. Sołtys wywołuje ostatnią cenę raz, drugi i trzeci, trzyma jeszcze przez chwilę w górę wzniesiony młotek i następnie przybija.

Kto podał ostatnią cenę ?

Aksel Ström — dla swego znajomego!

Sołtys wpisuje do protokółu: „Aksel Ström, w zastępstwie.“

— Dla kogo kupujesz ? — spytał Brede. — Chociaż nic mnie to właściwie nie obchodzi.

Lecz nagle jakieś poruszenie przy stole sołtysa. Przedstawiciel banku tam siedzi, kupiec ze swym pomocnikiem. Coś się stało... Pretensje wierzycieli nie zostały pokryte! Przywołują Bredego, podchodzi z uśmiechem i niedbale; skinął głową, owszem, przyznaje w zupełności.

— Któżby się był spodziewał, że taki folwark tak mało przyniesie, — rzekł. I nagle odwrócił się do licytantów i obwieścił głośno: — Korzystam z obecności pana sołtysa, który był łaskaw trudzić się tu na moje zaproszenie i oddaję na licytację wszystko, co tu posiadam. Wóz, inwentarz, widły, toczydło. Wszystko to mi niepotrzebne. Sprzedam wszelkie grat}v

•> Licytują słabo, bez zapału.

Bredowa tymczasem, mimo okazałej swej objętości, zakrzątnęła się równie żwawo jak i wesoło około przygotowania kawy na sprzedaż. Urządziła na poczekaniu na stole przed domem „kawiarnię“ i aż promienieje z radości, tak zabawnem znajduje to nowe zajęcie. Nawet od Bredego zażądała zapłaty za kubek kawy. I Brede naprawdę dobył chudej sakiewki i zapłacił.

— Widzieliście kiedy taką kobietę ? — zwrócił się do zgromadzonych. — Ona do tego jedyna!

Licytacja. Wóz wart niewiele co, za długo stał pod gołem niebem; ale Aksel dorzucił jeszcze całe pięć koron i wóz stał się jego własnością. Nic więcej już Aksel nie kupuje; wszyscy jednak dziwią się, że ten ostrożny i skromny człeczyna tak wiele zakupił.

Teraz przyszła kolej na inwentarz. Umieszczono bydło dziś w stajni, by mieć je pod ręką. Co Brede miał z niem począć, skoro już nie miał pastwiska! Krów nie posiadał, gospodarstwo swoje rozpoczął z dwiema kozami, teraz miał ich cztery. Konia nie posiadał, ale za to miał sześć owiec.

Jedną z owiec, płaskouchą, kupił Izak. Gdy ją zoczył, przystąpił natychmiast do licytacji. Wywołało to prawdziwą sensację. •— Izak na Selłanro był wszakże człekiem bogatym i powszechnie poważanym; posiadał już dosyć owiec, na co mu jeszcze jedna? Bredowa przerywa na chwilę swoją sprzedaż kawy i woła: — Tak, ta maciorka warta polecenia; stara już, bo stara, ale rok rocznie rzuca dwa lub trzy jagnięta.

— Tak, wiem o tern, — odpowiada Izak i patrzy jej prosto w oczy. — Ja znam ją dobrze...

Zabiera się w drogę powrotną wspólnie z Akselem i na powrózku prowadzi owcę. Aksel jest milczący,

17

Błogosławieństwo Ziemi.

czemś widocznie zgryziony. Izak spogląda na niego i myśli, że właściwie nie ma on powodu do zmartwienia. Osiedle jego dobrze zagospodarowane, a obecnie buduje sobie dom. Aksel działa powoli, ale niezawodnie. W ostatnich czasach sprawił sobie nawet konia.

— Kupiłeś osiedle Bredego, — przemówił Izak. — Czy chcesz na niem gospodarzyć ?

— Nie, nabyłem je dla innego.

— Hm.

— Jak myślisz, czy nie za drogo kupiłem?

— O, nie. Dobra tam gleba borowinowa, trzeba ją tylko odwodnić.

— Nabyłem dla brata swego w Helgelandji.

— Hm.

— Potroszę jednak myślałem o tern, żeby się z nim

zamienić.

— Zamienić ?

— Tak, o ileby naturalnie Barbro tego pragnęła.

Znowu milcząco uszli kawał drogi. Poczem odezwał się Aksel: — Nastają na mnie, żebym przyjął dozór nad linją telegraficzną.

— Dozór? Hm. Tak, słyszałem, że Brede wypowiedział służbę.

— Aha, — uśmiechnął się Aksel. — Niezupełnie tak było, bo właśnie Bredemu dali terminatkę.

— Ano,

zauważył Izak w tonie usprawiedliwiającym Bredego, — telegraf dużo zabiera czasu.

— Powiedzieli mu, że jeżeli się nie poprawi, zwolnią go na Nowy Rok.

— Aha!

• — Jak myślisz, czy urząd ten mógłbym przyjąć? Izak długo się zastanawiał, poczem zauważył: — Ano, urząd daje pieniądze.

— Chcą mi dać więcej.

— Ile?

— Jeszcze raz tyle.

— Jeszcze raz tyle ? Tak, to warto się namyślić.

— Ale linja jest teraz dłuższa. Nie, sam nie wiem, co zrobić. Teraz jednak nie można wydobyć z lasu tyle, ile niegdyś, gdyś ty tu osiadł, a mnie brak jeszcze sporo narzędzi. Gotówki brak zawsze, a inwentarz za mały, żebym mógł z niego co sprzedać... Możeby jednak nie zawadziło spróbować na rok...

Żadnemu z nich nie przyszło na myśl, że Brede mógłby się poprawić i pozostać nadal na swem stanowisku.

Do Monelandji zaszedłszy, zetknęli się z Oliną. Tak, ciekawa ta Olina; tłusta i okrągła łazi wszędzie niby liszka. Ma już przeszło siedmdziesiątkę, a wciąż jeszcze sobie radzi. Siedziała w gammie i popijała kawę, ale zauważywszy zbliżających się mężczyzn, rzuciła wszystko i wybiegła na ich powitanie.

— Dzień dobry ci, Aksel, już po licytacji? Nie weźmiesz mi chyba za złe, że odwiedziłam Barbro? Widzę, że nowy dom stawiasz i że coraz większy z ciebie pan! A ty, Izak, kupiłeś, jak widzę, owcę. ..

— Tak, nie poznajesz jej ?

— Czy ją poznaję ? Nie.

-— Popatrz jeno, przecie to płaskoucha.

— Płaskoucha ? To co, że płaskoucha ? Ale, ale co ja to chciałam powiedzieć: Aha, a kto kupił osiedle poczciwego Bredego ? Właśnie zastanawiałyśmy się z Barbro nad tern, kto teraz będzie jej sąsiadem. Biedna Barbro, siedzi tam i nic, jeno płacze i płacze. Ano, nie możesz jej się dziwić. Ale Pan Bóg miłosierny, dał jej tu na Monelandji nowe ognisko... Płasko-ucha ? Wiele już w swem życiu widziałam owiec z pła-skiemi uszami. I to jest święta prawda, że twoja maszyna nie na mój rozum. I nie pytam już wcale, ile kosztowała, bo tyle liczenia to też nie na mój rozum. Gdym ją zobaczyła, myślałam, że Eljasza widzę na jego ognistym wozie, Boże, przebacz mi...

Po sprzątnięciu siana Elizeusz przygotowywał się do wyjazdu. Doniósł inżynierowi, że niebawem wróci, lecz otrzymał na to dziwaczną odpowiedź, że mianowicie nastały złe czasy, że trzeba się ograniczać, że inżynier nie ma teraz wolnej posady, ponieważ musi teraz sam wszystko pisać.

Paskudna sprawa!

„Gdybyś jednak koniecznie chciał wrócić — pisał dalej inżynier, — zobaczymy, co się da zrobić. Może się mi uda umieścić Cię w jakiem innem biurze, chociaż będzie to bardzo trudno. Tak wielu młodzieńców pcha się obecnie do biur.. . Pozdrawiam Cię.“

Ależ naturalnie, Elizeusz chciał powrócić do miasta. Jakże, czy miałby tu zmarnieć? Wszakże chciał być czemś w świecie. Dlatego nie zdradził się z tern, co go zaskocz3do; na nicby to się nie zdało, a poza tern było to trochę niemiłe. Dlatego milczał.

. Życie na Sellanro poczęło znowu oddziaływać na niego ujemnie; była to wegetacja szara i pozbawiona podniet, cicha i senna; nie było tam nikogo, przed kimby mógł się pokazać, nikogo, ktoby mu dorównał. Istotę jego rozdwoiło życie miejskie, wyprowadziło go na pana, lecz zarazem zrobiło zeń człeka słabego. Wszędzie czuł się nieswojo, tułaczem bezdomnym. To, że zasmakował znowu w zapachu lawendy — niczego nie dowodziło! Wszelakiego sensu jednak pozbawione

były myśli, jakie chłopaka wiejskiego nawiedzały w chwili, gdy wieczorem asystował matce przy dojeniu krów: „Promień mleczny, który spływa w kubeł... Szelest ten stanowi coś w rodzaju cudownej pieśni, całkiem innej, niż muzyka waltornistów lub Armji Zbawienia w mieście, albo świst parowca...“

Zdradzanie swych uczuć nie należało do zwyczajów mieszkańców Sellanro, przeto Elizeusz lękał się chwili pożegnania. Był obecnie znakomicie wyposażony, — miał otrzymać nowy postaw płótna, a ojciec przygotował pieniądze, które miano wręczyć Elizeuszowi po wyjściu za próg domu. Pieniądze -j-czy Izak miał istotnie pieniądze na zbyciu? Ale trudno,nie uchodziło inaczej, Inger dawała przecie do zrozumienia, że to jeszcze ten raz tylko, ostatni raz. Elizeusz będzie już teraz sam na siebie pracował.

— Aha, — rzeki Izak i odliczył pieniądze.

Świąteczny zapanował nastrój, w domu nastała cisza. Podczas biesiady pożegnalnej otrzymał każdy po jednem jajku gotowanem, a Sywert oczekiwał już na dworze, gotów do towarzyszenia Elizeuszowi i niesienia pakunków. Wszystko gotowe do pożegnania.

Rozpoczął od Poldynki. Tak, powiedziała mu: „bądź zdrów“, i powiedziała to bardzo ładnie. Podobnie powiedziała służąca Jensyna, zajęta w tej chwili gremplowaniem wełny. Obie jednak srodze na niego się gapiły, prawdopodobnie dlatego tylko, że oczy miał nieco zaczerwienione. Z kolei przystąpił do matki i podał jej rękę. Ale matka oczywiście, na nic nie pomna, wybuchnęła głośnym płaczem.

— Niech cię Bóg prowadzi! —rzekła, szlochając.

Najgorsza rzecz — to pożegnanie z ojcem. Z tysiąca powodów: tak bardzo był spracowany i tak nieskończenie im wszystkim oddany; nosił ich na ręku» opowiadał im o mewach i innych ptakach i o zwierzętach i o wszelkich cudach pól i lasów. Nie tak dawno temu...

Ojciec stoi przy oknie, aż nagle odwraca się, chwyta rękę syna i mówi głośno i jakby gniewnie:

— Tak, tak, bądź zdrów!... Widzę, że nasz nowy koń się tam zerwał! — I co tchu wybiegł z izby. Ach, przecie to on sam zaczaił się przed chwilą i konia odwiązał, a ten obwieś Sywert musiał go akurat przy-tem podpatrzeć; nic nie mówił, a tylko patrzał i uśmiechał się. Niecnota, dobrze wiedział, czemu ojciec konia odwiązał.

Elizeusz gotów już do drogi. Wychodzi.

Wtem jednak matka dogania go na progu, szlocha więcej niż przedtem i rzecze:

— Niech cię Bóg prowadzi! — a jednocześnie wciska mu coś w rękę. — Masz — i nie dziękuj mu, bo on tego nie lubi. I pisz też często!

Dwieście koron.

Ojciec wysilał się okropnie przy wbijaniu w ziemię kołka; robota szła mu jakoś dziwnie opornie, mimo, że gleba łąki była pulchna.

Elizeusz spojrzał na łąkę.

Bracia poszli naprzód ostrym krokiem. Mijają już osiedle Aksela. Barbro, siedząca właśnie na przyzbie, zagadnęła ich i do wstąpienia do chaty zachęciła.

— Jak widzę, Elizeusz znowu odjeżdża. O, wobec tego musisz wstąpić i wypić na pożegnanie bodaj filiżankę kawy.

Wchodzą do gammy. Elizeusz zdołał się już wyleczyć z dawnej swej warjacji miłosnej i z strasznych zamiarów samobójczych. Tak, siadając, jasny swój płaszcz układa troskliwie na kolanach i wielkim mono-gramem na wierzch, poczem chusteczką gładzi włosy, a następnie rzuca na wskroś dystyngowaną uwagę: — Klasyczną mamy dziś pogodę!

Barbro również nie straciła rezonu; zabawia się swym srebrnym pierścionkiem u jedne] ręki, a złotym u drugiej — dalibóg, dostała i złoty pierścionek! Ma na sobie długą i szeroką zapaskę, sięgającą od szyi aż do stóp i zasłaniającą do pewnego stopnia jej znacznie już zmienioną figurę. Podawszy kawę, zajęła się robótką. Barbro nie okazała najmniejszego zakłopotania, dzięki czemu rozmowa potoczyła się w tonie zupełnie swobodnym.

— A gdzie Aksel? — spytał Sywert.

— Aksel? Nie wiem, — odparła Barbro, poczem zwróciła się do Elizeusza: — Tak, teraz to już pewnie na wieś nigdy nie wrócisz?

— Nie przypuszczam, — odparł.

— Tak, kto raz przyzwyczaił się do miasta, temu wieś już nie smakuje. Gdybym mogła, zarazbym z tobą pojechała.

—• Ach, żartujesz chyba.

— Myślisz, że nie? O, doświadczyłam ja, jak jest w mieście, a jak na wsi. W większych ja byłam miastach niż ty. Dlatego niema w tern nic dziwnego, że mi się tu nie podoba.

— Zapewne, przecie w Bergenie nawet byłaś, — zauważył pospiesznie. Straszna rzecz, jaka ona zarozumiała !

— Tak, gdyby mi nie przysyłano tu gazety, uciekłabym stąd natychmiast.

— A Aksel, no i wszystko inne?

— Ach, Aksel.. rzuciłabym wszystko. A z tobą jak ? Przyznaj się, czy za tobą nikt w mieście nie tęskni?

Elizeuszowi nie pozostało teraz nic innego, jak przybrać odpowiednią pozę, zmrużył oczy i zwlekał z odpowiedzią, jakby chcąc dać poznać, że istotnie ktoś tam za nim tęskni, a wreszcie oświadczył: — Ach, głupstwo!

— Aha, — rzekła nadąsana, — głupstwo! Znam się na tern!

Lecz Elizeusz nie żywił już najmniejszego dla niej afektu, djablo mało mu na niej zależało; twarz jej szpeciły żółte plamki, a stan, w jakim się znajdowała, nie uszedł nawet jego dziecięcym oczom. — Nie zagrałabyś nam trochę na gitarze? — spytał.

— Nie, — odparła szorstko. Poczem w całkiem innym tonie zwróciła się do Sywerta: — Słuchaj jeno, czy nie przyszedłbyś do nas na kilka dni, żeby pomóc Akselowi przy budowie nowego domu? Możebyś zatrzymał się u nas zaraz jutro, wracając ze wsi ?

— Mógłbym, ale brak mi mego ubrania roboczego, — odrzekł po chwili namysłu.

— W takim razie pójdę po nie dziś wieczorem.

— Ano, zobaczę.

— Tego nam przecie nie odmówisz! Idzie o to, żeby dom był pod dachem, zanim nastanie jesień. Aksel już nieraz chciał ciebie prosić, ale za każdym razem jakoś zbrakło mu odwagi. Nie, tej przysługi nam nie odmówisz.

— Jeżeli mogę być w czem pomocny, to z chęcią...

Sprawa przeto załatwiona.

Ale teraz Elizeusz czuł się dotknięty. Miał słuszny do tego powód. Uznał coprawda, że Barbro, starając się o pomoc przy budowie domu, postąpiła mądrze, jednocześnie jednak zbyt jawnie i nietaktownie.

Wszakże nie jest jeszcze panią domu, a poza tem nie-tak dawno jeszcze, jak ja całował. Taka dziewka? Bezwstydna!

— Tak, ja tu jeszcze wrócę... ale w kumotry do ciebie, — zgrzytnął nagle Elizeusz.

Barbro, obrzuciwszy go jadowitem spojrzeniem,, odcięła się z miejsca: — W kumotry? Przedewszyst-

kiem kumotr musi być najpierw potrzebny___

A jeżeli kiedyś potrzebny mi będzie, wtedy napiszę-do ciebie.

Elizeusz nie wiedział, co odpowiedzieć; przeto zakłopotany uśmiechnął się tylko.

— Dzięki za kawę, — wmieszał się Sywert, zabierając się do pożegnania.

— Tak, dziękuję za kawę, — przywtórzył Elizeusz,, ale był sztywny i nie ukłonił się ani trochę.

— Pokaż tylko swój monogram, — rzekła Barbro. — Tak, kantorzyści, u których ja byłam, mieli również:, takie, ale znacznie większe... A więc, Sywercie, wstąpisz do nas, wracając, i będziesz tu nocować ? Rzeczy' twoje przyniosę dziś jeszcze.. .

Takie było pożegnanie.

Bracia podążyli w dalszą drogę. W rozmowie swej* omijali skrupulatnie wszystko, coby jakiekolwiek mogło» wywołać wzruszenie, jak dziwne zachowanie się ojca. podczas pożegnania i łzy matki. Aby zaś uniknąć zatrzymania się u Bredego, nadłożyli spory kawał drogi,, setnie się tem bawiąc. Nadrabiali minami. Ale nadeszła, chwila, kiedy serca ich zmiękły. Stało się to wtedy,, gdy wyłonili się z lasów Pustkowia i ujrzeli przed sobą wieś. Tam mieli się rozstać. Sywert odezwał się nieśmiało: — Przypuszczam, że trochę nudno będzie teraz^ bez ciebie.

Zaledwie to powiedział, a już Elizeusz zaczął pogwizdywać. Świstał bohatersko, koło trzewików swych coś grzebał, przetrząsał swe kieszenie, szukając „papierów“ — wogóle okropnie był zajęty! I byłoby na-pewno doszło do -większego rozmazgajenia się, gdyby nie Sywert, który uratował obu w sam czas: — Masz! 'Ostatni poczęstunek! — zawołał, grzmotnął brata w plecy i uciekł.

To pomogło; krzyknęli sobie jeszcze kilka słów pożegnania, poczem każdy poszedł swoją drogą.

Przeznaczenie lub traf szczęśliwy! Elizeusz pomimo wszystko powrócił do miasta i posadę otrzymał, .ale tak samo i Aksel Ström uzyskał robotnika. Dnia 21 sierpnia przystąpili do budowy chatjr drewnianej, :a w dziesięć dni później dom był pod dachem. Ach, nie był to dom nadzwyczajny i nie wysoki, ale był przecie •dom a nie lepianka. Inwentarz Aksela otrzyma teraz przynajmniej wspaniałą stajnię na zimę, w gammie, która dotychczas służyła za mieszkanie dla ludzi.

II.

Trzeciego września Barbro zniknęła, a raczej niezupełnie zniknęła, lecz tylko nie było jej można odszukać w obrębie zagrody.

Aksel mozolił się jak umiał nad stolarką, pochłonięty był właśnie wprawianiem okna i drzwi do nowego budynku. Gdy jednak minęła pora obiadowa i do stołu ■wciąż jeszcze go nie wołano, poszedł do gammy. Nikogo tam nie było. Wyszukał sobie trochę jedzenia i podczas tego rozglądał się dokoła; przyodziewek Barbro wisiał na swojem miejscu, czyli że nie uciekła. Posiliwszy się, udał się znowu do swej pracy, ale po pewnej chwili zaj-

— Barbro! — woła. Cisza. Szuka dokoła zagrody, idzie dalej i szuka w zaroślach, szuka długo, może już godzinę albo i dłużej, huka, woła — wszystko na nic, nikt nie odpowiada! Nareszcie! Nareszcie znajduje ją daleko, ukrytą w haszczy nad strumykiem. Leży rozciągnięta na ziemi, a nogi jej zanurzone po kostki w wodzie; zmaczana po sam pas.

rżał ponownie do gammy — w dalszym ciągu niema w niej żywej duszy. Nic innego, jeno się coś przydarzyło.

— Tu leżysz ? — przemówił. — Czemuś nie odpowiedziała, gdym cię wołał?

— Nie mogłam, — szepnęła docna zachrypnięta.

— Co... w wodzie leżałaś ?

—    Tak, pośliznęłam się... Och!

—    Czy ci się co stało ?

—    Tak -. • Już po wszystkiem!

—    Po wszystkiem?

—    Tak. Teraz musisz mnie zaprowadzić do domu.

—    A gdzie jest ?...

—    Co takiego ?

—    Gdzie dziecko ?

—    Było nieżywe.

—    Nieżywe?

—    Tak.

Aksel nie rusza się z miejsca, stoi jakby przygwoż

dżony.

— Gdzie ono ? — spytał.

— Tego ty wiedzieć nie potrzebujesz, — odparła. — Pomóż mi do domu. Było nieżywe. Pójdę sama, tylko schwyć mnie trochę pod ramię.

Aksel niesie ją do domu i na stołku usadza, woda spływa z niej dużemi kroplami.

— Nieżywe było ? — spytał.

— Przecie już powiedziałam.

— Gdzieś je podziała ?

— Już znowu coś węszysz ? Jadłeś już ?

— Czegoś tam szukała nad potokiem ?

— Czego szukałam nad potokiem ? Chciałam narwać jałowca.

— Jałowca ?

— Tak, do czyszczenia szkopków.

— Jałowiec przecie nie rośnie tam wcale.

— Idźże już do swojej roboty! — zachrypiała zniecierpliwiona.— Czego szukałam nad potokiem ? Chciałam naciąć prętów brzozowych. Czyś już jadł — pytam się?

— Czym jadł? — powtórzył jak echo. — Czyś. bardzo chora ?

— Ach nie!

— Pójdę po doktora.

— Jeszcze czego! — odparła. Wstała i sięgnęła ze ściany spódnicę, żeby się przebrać. — Ty już pewnie wcale nie wiesz, na co wyrzucać pieniądze?

Aksel wraca tymczasem do swej roboty, ale robota jakoś niesporo mu idzie. Postukuje jednak młotkiem i coś niecoś hebluje, ot, tak sobie, dla oka, żeby Barbro słyszała; ostatecznie okno zaklinił i mchem uszczelnił.

Wieczór. Barbro pozostawia wieczerzę prawie nietkniętą, nie ma apetytu, ale krząta się potroszę, idzie nawet do dójki, ostrożniej tylko niż zwykle przechodzi przez próg. Spać poszła, jak zwykle, do szopy na siano. W ciągu nocy Aksel dwa razy do niej zajrzał, spała twardo. Dobrą noc miała.

Nazajutrz czuła się Barbro prawie zupełnie zdrowa, a tylko głos straciła z powodu chrypki i dlatego owinęła sobie szyję długą pończochą. Nie mogli rozmawiać z sobą. Dni mijały, wypadek onego dnia przechodził powoli w niepamięć, wypchnęły go inne sprawy. Trzeba się było przeprowadzić do nowej chaty i co tchu należało urządzić odpowiednio stajnię. Gdy się z tern uporano, należało zsiec żyto i wybrać ziemniaki. Życie potoczyło się zwykłym trybem.

Lecz Aksel węszył coś niedobrego. Po wielu drobnych i znaczniejszych zjawiskach zmiarkował, że wzajemny ich stosunek rozluźnił się. Barbro nie czuła się tu już panią domu, ani nawet służącą. Coś się popsuło z chwilą, gdy dziecko umarło. Akseł oddawna już przyzwyczaił się do tej myśli: „Poczekaj tylko, aż dziecko przyjdzie na świat!“ Ale dziecko przyszło i znowu poszło. Na dobitkę Barbro zdjęła oba pierścionki i przestała je nosić.

,    — Co to ma znaczyć ? — spytał.

— Co to ma znaczyć ? — rzekła i spojrzała na niego

zgóry.

Tak, nic innego, jak tylko podstęp z jej strony

i zdrada.

Nad brzegiem potoku znalazł obecnie zwłoki noworodka. Nie szukał ich, domyślał się, gdzie mogą spoczywać, ale nie szukał. Przypadek to zrządził: Nad miejscem tem zaczęło krążyć ptactwo, najpierw sroki krzykliwe i kruki, a niebawem ukazała się na wysokościach para orłów. Wyglądało tak, jakby mała sroka pierwsza była podpatrzyła, iż tu coś złożono; ona też nie mogąc języka utrzymać na uwięzi — zupełnie jak człowiek — rozpaplała wiadomość o tem wzdłuż i wszerz. Przeto i Aksel zbudził się z dotychczasowej bierności i, upatrzywszy chwilę odpowiednią, zakradł się na miejsce wypadku dnia onego. Znalazł zwłoki; zawinięte

w dużą szmatę płócienną, spoczywały ukryte pod stertą mchu, gałęzi i kamieni. Ze zmieszanem uczuciem ciekawości i grozy rozwinął tłumoczek — oczy zamknięte, włosy ciemne, chłopak, nóżki założone jedna na drugą, nie ujrzał nic więcej. Szmata była wilgotna.

Zakopać zwłoki jak najprędzej — taka była pierwsza myśl Aksela, powstała może pod wpływem obawy o siebie i gospodarstwo. Pobiegł przeto do chałupy, przyniósł szpadel i począł kopać grób. Ale miejsce to okazało się zbyt bliskiem potoku, woda sączyła do dołu. Z tego powodu należało wybrać inne miejsce, cokolwiek dalej na wzgórzu. Podczas tego pierzchnął z jego piersi wszelki lęk: Barbro może przyjść teraz i zastać go przy tej robocie — rozmyślał butnie — owszem, niech przyjdzie i niech zawinie trupka porządnie, po ludzku, bez względu na to, czy urodził się nieżywy lub żywy! Uświadamiał sobie aż nadto dobrze, co utracił ze śmiercią tego dziecka; ujrzał przed sobą przyszłość czarną, przewidywał, że w nowej chacie osiądzie bez pomocy, i to teraz właśnie, gdy inwentarz jego potroił się. Proszę bardzo, niechby przyszła! Możliwe jednak, iż podpatrzyła go, dość że nie przyszła; owinął przeto ciałko i w świeżym ułożył grobie. Następnie zasypał ziemią, darniną obłożył i wszelakie zatarł ślady.

Do domu wróciwszy, spotkał Barbro w podwórzu.

— Gdzieś był ? — spytała.

Rozgoryczenie snąć ustąpiło z serca jego, gdyż odpowiedział: — Nigdzie. A gdzieś ty była?

Lecz Barbro wyczytała widocznie coś niedobrego w jego oczach, przeto bez słowa odwróciła się i do chaty weszła.

Aksel udał się za nią.

— Co to ma znaczyć, że nie nosisz już swych pierścionków? — spytał bez ogródki.

Uznała widać za słuszne ustąpić cokolwiek, więc roześmiała się i rzekła: — Tak srogo mówisz, że aż śmiać się muszę. Jeżeli jednak zależy ci na tern, żebym je zmarnowała przy robocie, mogę je nosić! — To powiedziawszy, dobyła je z pudełka i na swe palce założyła.

Ale teraz oto spostrzegła, że twarz jego przybrała wyraz głupowatego zadowolenia z siebie, przeto spytała w tonie zuchwałym: — Czy masz mi jeszcze co da zarzucenia ?

— Nie, — odparł. — Idzie mi tylko o to, żebyś znowu była taką, jaką dawniej byłaś, w samych początkach.

— Nie tak łatwo być wciąż taką samą.

— Przecież osiedle twojego ojca kupiłem dlatego* tylko, żeby tobie dogodzić, Myślałem, że będziesz wolała tam mieszkać. Cobyś powiedziała na to, gdybyśmy się tam przeprowadzili ?

Ha, tern odezwaniem się przegrał dokumentnie; domyśliła się, że obawa nim trzęsie o utratę jej pomocy, o inwentarz i gospodarstwo. — Jużeś raz o tern wspominał, — zauważyła odpornie.

— Owszem, ale nie dałaś mi odpowiedzi.

— Odpowiedzi? Nie ścierpię, żebyś jeszcze raz:-się z tern wyrwał.

Aksel mniemał, że bardzo dużo okazał jej życzliwości. Wszakże całą rodzinę Bredego pozostawił był na osiedlu, i jakkolwiek cały plon do niego należał, zwiózł do siebie kilka zaledwie fur siana, a sprzęt ziemniaków pozostawił rodzinie Bredego w całości. To też boczenie się Barbro na niego musiał nazwać szka-:radną niedorzecznością. Lecz ona, nie zważając na to bynajmniej, spytała, jakby do głębi obrażona: — Czy po to mamy się przeprowadzać do Bredablik, ;żeby rodzinę moją na bruk wyrzucić?

Czy dobrze słyszał? Otworzył usta jak szeroko i siedział tak przez długą chwilę. Potem odchrząknął kilka razy, jakby do dłuższej szykując się przemowy... Ale nic z tego. Ostatecznie spytał jeno: — Czy oni nie myślą wyprowadzić się do miasta ?

—* Tego ja nie mogę wiedzieć, — odparła. — Czyś im wynajął tam może jakie mieszkanie ?

Aksel nie myślał dłużej się z nią prawować, ale trudno mu było powstrzymać się od wyrażenia zdziwienia swego co do jej postępowania. — Dziwię się, że z dniem każdym stajesz się coraz bardziej upartą i kłó-tliwszą, —zauważył, —ale wiem, że nie myślisz tak źle.

— Myślę tak, jak mówię!... Zresztą chciałabym wiedzieć, czemuby nie miało być lepiej, żeby oni tu -się sprowadzili ? Wtedybym przynajmniej miała jakąś pomoc w matce. Ale ty uważasz, że mnie pomoc niepotrzebna.

Miała oczywiście słuszność, ale i jej nie miała. W takim bowiem razie rodzina Bredego zajęłaby .gammę, i Aksel znowuby miał biedę z pomieszczeniem inwentarza. Do czego zmierzała, czego chciała, zwarjo-wała czy co ?

— Jeżeli chcesz, sprowadzę ci służącą. Tak było

by lepiej.

— Teraz, na zimę, kiedy robota mniejsza? Nie, 'dziękuję. Wtedy powinnam ją była mieć, gdy mi była potrzebna. Tak.

Znowu miała słuszność do pewnego stopnia: Gdy .znajdowała się w stanie odmiennym, powinna była mieć służącą. Niewątpliwie. Ale Barbro nigdy ze swą robotą nie zalegała, zawsze była równie dzielna, robota przez cały ten czas odchodziła jej jak z płatka i nigdy ani słowem nie wspomniała o służącej. Tak, mimo wszystko powinna ją była mieć.

— Ano, nic już teraz nie rozumiem, — rzekł zniechęcony.

Milczenie.

—• Słyszałam, — spytała po chwili Barbro. — że po ojcu mym chcesz objąć telegraf ?

— Co takiego, kto to powiedział ?

— Tak ludzie gadają.

— Tak, wykluczone nie jest, — oświadczył Aksel.

— Aha!

— Czemu pytasz o to ?

— Mam do tego powody. Zabrałeś już ojcu mojemu dom i grunta, a teraz chcesz mu zabrać jego zarobek.

Milczenie.

Lecz Aksel miał już dosyć wszystkiego, do trzeciej skóry mu dogryzła. Przeto rzekł głośno i dobitnie:

— Tyle ci powiem, że nie jesteś warta tego, com dobrego świadczył tobie i twej rodzinie.

— Aha...

—• Tak, nie jesteś warta! — krzyknął i pięścią w stół grzmotnął i z ławy się zerwał.

— Nie myśl, że się ciebie boję, — zapiszczała słabym głosem i posunęła się bliżej ściany.

— Boję! Boję! — przedrzeźniał ją Aksel i splunął ze wzgardą. — Ale dosyć tego! Teraz mi powiesz, coś zrobiła z dzieckiem! Utopiłaś je?

— Utopiłam?

— Tak, b}do przecie w wodzie.

Błogosławieństwo Ziemi.

— Czy widziałeś to ? — rzekła. I byłaby może powiedziała coś więcej, gdyby naprawdę nie bała się w tej chwili. — A więc widziałeś?

— Przekonałem się, że leżało w wodzie.

— Ach, to nie nowina... W wodzie przecie się urodziło... pośliznęłam się i nie mogłam się podnieść.

— Aha, tyś się pośliznęła ?

— Tak, i wtedy akurat urodziło się.

-— Tak... Ale tyś zabrała z sobą szmatę... Czyś przeczuwała, że się poślizniesz ?

— Szmatę zabrałam ?

— Tak, duży biały płat, wydarty z mojej koszuli.

— Owszem, wzięłam z sobą płat, żeby nanieść w nim jałowca.

— Jałowca ?

— Tak, jałowrca. Czym ci już nie mówiła, że poszłam po jałowiec ?!

— Tak, albo po rózgi brzozowe.

— Ach, to jest obojętne, po co...

Ale mimo tak ostrego starcia znowu zgoda między nimi zapanowała, a raczej nie tyle zgoda, ile jako tako znośne stosunki. Barbro była sprytna i spokorniała — wietrzyła niebezpieczeństwo. W takich jednak warunkach życie w Monelandji nie mogło było odzyskać dawnej swobody, owszem coraz bardziej stawało się naprężone i coraz nieznośniejsze, znikło wzajemne zaufanie, znikła wesołość, a wzrastała czujność. Spoglądali na siebie zpodełba. Ciężkie było takie życie, ale Aksel zmuszony był je ścierpieć jak długo się dało. Wziął Barbro do siebie, przyhołubił, sercem do niej przyrósł. Tak, niełatwa to rzecz po tylu latach zmienić siebie i całe swoje życie. Bo, że mu potrzebna była, nie ulegało wątpliwości. Barbro wpracowala się tu, wiedziała o wszystkiem, wiedziała, gdzie przechowany cały jego dobytek, kiedy krowy cielić, a kozy kocić się"będą, czy wystarczą zapasy paszy zimowej, które mleko należało zużyć na sery, a które do użytku domowego. Tak, nowa dziewka nie wyznałaby się w tern wszystkiem, i nowej wcaleby pewnie nie dostał.

Ach, Aksel jednak mimo to- często myślał o tern,, jakby się pozbyć Barbro i zastąpić ją dziewczyną inną. Przewrotna to. była złośnica, wiecznie szukała jakiejś zwady, i bywały chwile, że jej się bał. Ale ładna była i niegdyś umiała być miłą i dobrą i mocno go do siebie przyciskać. Tak, było tak, ale już nie jest. Nie, dziękuje, drugi raz nie chce tego przechodzić! Niełatwa to jednak rzecz zmienić siebie i życie swoje.

— Potem zaraz się pobierzemy, — nacierał Aksel.

— Zaraz?... Nie zaraz... Najpierw pojadę do miasta i każę sobie zęby wprawić, bo jestem szczerbata ...

A więc w dalszym ciągu tak samo, jak dotychczas:    Barbro nie otrzymywała stałych zasług, ale

otrzymywała znacznie więcej, a ilekroć zażądała pieniędzy, dostawała je i dziękowała za nie, jakby za prezent. Aksel coprawda nieraz w głowę zachodził, na co jej tyłe pieniędzy, tu na Pustkowiu? Czyżby składała? Ale po jakiego djaska ta oszczędność?

Wiele było spraw takich, których Aksel nie potrafił ogarnąć swym rozumem: czyż nie ofiarował jej pierścionka zaręczynowego, ba, nawet pierścionka złotego ? Podarek ten sprawił, że zapanowały pomiędzy nimi dobre stosunki na czas dłuższy. Ale czas ten nie trwał wieki, a Aksel nie mógł przecie wciąż nowych kupować pierścionków. Ostatecznie, czy Barbro chciała wydać się za niego, lub czy też nie chciała?

Dalipan, kobiety to stworzenia dziwne! Bo jakże, czy Barbro wielu miała do wyboru takich, którzyby posiadali tak ładny inwentarz i dom nowy ? Aksel miał wszelkie prawo pięścią w stół walić z powodu głupoty i przekorności kobiet.

Rzecz całkiem osobliwa, że w głowie Barbro zdaje się jedna tylko pokutowała myśl: życie w mieście, życie w Bergenie. Ale na miłość boską, poco w takim razie tu przyjeżdżała? Telegram ojca nie byłby jej do tego nakłonił, musiał istnieć powód inny. Tu, w tej północnej puszczy, była stale niezadowolona, od rana do wieczora, przez cały boży rok, przez lata całe, od chwili przyjazdu. Gniewały ją różne rzeczy, a więc naczynia drewniane zamiast blaszanych i żelaznych; ustawiczne chodzenie do udoju zamiast przechadzki do mleczarń; buty chłopskie, worek siana pod głową, brak ludzi, muzyki i tańców. Tu była ona...

Po onem wahrem starciu swarzyli się jeszcze nieraz, nawet często.

— Mamyż o tern gadać, albo wcale nie gadać, jak chcesz? — rzekła Barbro. —Ty pewnie zupełnie nie zdajesz sobie sprawy, coś wyrządził mojemu ojcu?

— Tak, a co takiego?

— To wiesz sam najlepiej. Ale inspektorem tak czy owak nie zostaniesz.

— Co takiego!

— Nie, nie uwierzę, dopóki nie zobaczę.

— Myślisz pewnie, że jestem nato za głupi.

— Za głupi albo i nie za głupi, ale nie umiesz czytać ani pisać, nawet gazety do ręki nie weźmiesz.

— Czytać i pisać umiem tyle, ile mi potrzeba; ale ty — tyle ci powiem — ty masz psi ozór i gębę jak wrota.

—- Kiedy tak, masz tu swój pierścionek! — wrzasnęła i cisnęła na stół pierścionek srebrny.

— Aha, a gdzie jest ten dnigi? — spytał po

chwali.

— Jeżeli żądasz z powrotem, coś mi raz już ofiarował, masz, weź sebie, — rzekła, z trudem ściągając z palca pierścionek złoty.

— Gardzę tobą, — rzekł i wyszedł.

Niedługo oczywiście trwało, a oba pierścionki znalazły się znowu na rękach Barbro.

Aksel dał jej do zrozumienia, że, podejrzewa ją o rozmyślne zgładzenie dziecka. Pierwotnie ubodło ją to, ale nie na długo. Harda dusza gwizdała na wszystko. Nie przyznała się do niczego, ale powiedziała: — Chociażbym ja była utopiła, to i cóż z tego! W borach tu siedzisz i pojęcia nie masz o tem, jak się w świecie dzieje.

A gdy przy którejś sposobności znowu z tego powodu się jx)czubili, postanowiła przekonać go, że zbyt poważnie bierze całą sprawę. Opowiedziała przeto o dwóch dziewczynach z Bergeny, które zabiły swe noworodki; jedną z nich uwolniono zupełnie, a drugą skazano na kilka miesięcy więzienia, ponieważ była głupia, — zamiast dzieciaka sprzątnąć w ukryciu, ona wystawiła go na mróz.

— Nie, pod tym względem dzisiejsze prawo nie jest już tak nieludzkie, jak dawniejsze, — snuła Barbro swą opowieść. •— A oprócz tego nie zawsze się wyda. Jedna z panien służących hotelowych w Bergenie pozbyła się dwóch noworodków; pochodziła ona z Chr ystjanji i chodziła w kapeluszu z piórami. Za drugiego dzieciaka dostała trzy miesiące, ale co do pierwszego, nic się nie wydało.

Aksel słuchał i dreszcz grozy przenikał go do głębi. Wydała mu się potworną, bał się jej coraz więcej. Próbował zorjentować się w tem wszystkiem, w ciemnościach się błąkał, szukając za czemś uchwytnem, ale w gruncie rzeczy przyznawał jej słuszność. Stanowczo za bardzo się przejmował. Barbro, zepsuta do szpiku kości, nie była tego warta. Dzieciobójstwo nie przedstawiało w jej pojęciu nic nadzwyczajnego; było to objawem całej tej moralnej nędzy i lekkomyślności, tak pospolitym u służących. Okazało się to również w kilka dni później: Barbro nie popadła ani na chwilę w smutną zadumę, po onym wypadku paplała tak samo jak przedtem, — służąca w każdym calu.

— Muszę wyjechać dla poratowania moich zębów, ■— rzekła. — Oprócz tego muszę sobie sprawić mantylę.

Ten rodzaj pelerynki był ongi w modzie, przeto Barbro pragnęła ją posiąść.

Jeżeli Barbro traktowała wszystko z tak lekkiem sercem, cóż pozostało Akselowi innego, jak się również uspokoić. W podejrzeniu swem zachwiał się; wszakże nie przyznała się do niczego, a nawet wyparła się wszelkiej winy, i to kilkakrotnie się wypierała, za każdym razem bez złości, bez przekorności, ale — do kata — zawsze tak samo, jak służąca, która zaprzecza, jakoby stłukła wazę, mimo, że napewno ją stłukła. Minęło tak kilka tygodni i wyczerpała się cierpliwość Aksela; pewnego dnia zatrzymał się nagle na środku izby i miał objawienie. Ależ na miłość boską, wszyscy przecie widzieli ją w jej odmiennym stanie, widzieli jej „figurę“! A teraz była znowu wysmukła, gdzież więc dziecko ? Jeżeli teraz wszyscy, którzy ją w takim stanie widzieli, przyjdą i wzdrygną ramionami i wielkie oczy zrobią ? Wtedy nadejdzie dzień, kiedy zażądają wyjaśnienia.

I jeżeli naprawdę nie popełniła nic złego, czemu w takim razie nie pochowała dziecka na cmentarzu ? Byłoby to zaiste 0 wiele uczciwsze i pewniejsze.

— Nie, to byłoby mi przysporzyło nieprzyjemności, — oświadczyła Barbro. — Wzięliby dziecko do zbadania, a mnie pozywaliby na przesłuchy. Niepotrzebne korowody, których wolałam uniknąć.

— Oby później tylko coś gorszego z tego nie wy

nikło.

— Czemu tak dużo o tern rozmyślasz ? Pozostaw je w spokoju w krzakach! — odparła Barbro i dodała z uśmiechem, tak, z uśmiechem: —• A może ty się boisz, że ono przyjdzie tu za tobą ? Nie bój się, nie przyjdzie, tylko weź gębę na kłódkę i przestań się troszczyć.

— Tak, ano.

— Czy ja może utopiłam dzieciaka ? A widzisz, sam się utopił, gdy w wodę wpadłam. Nie do wiary, o co ty mnie posądzasz! A zresztą, to się nigdy nie wyda!

— Z Inger na Sellanro także się wydało, — zau

ważył.

Barbro zamyśliła się na chwilkę, poczem rzekła:

— To mnie wcale nie niepokoi! Prawo zmieniło się od tego czasu; wiedziałbyś o tern, gdybyś czytał gazetę. Wiele dziewczyn rodzi dzieci i uśmierca je i żadna im z tego powodu krzywda! — Barbro tłumaczy mu w dalszym ciągu, ona się na tern zna, wszakże nie na darmo była w szerokim świecie, nielada z niej bywalec; dużo tam słyszała i widziała i nauczyła się dużo. Miała pod ręką trzy główne argumenty: Po pierwsze nie uczyniła tego, po wtóre — a choćby, nie byłoby to wcale tak straszne i niebezpieczne, a po trzecie — wogólć się nie wyda.

— A ja myślałem, że wyda się wszystko...

Ja sama niegdyś popełniłam coś takiego, co wcale na jaw nie wyszło, — oznajmiła.

— Ty? — spytał niedowierzająco. — Coś zrobiła

— O nie, niema obawy, — odparła. I jakby pragnąc do reszty go zaambarasować, czy też odwagi mu dodać, a może z próżności czy samochwalstwa, dość że w tymże momencie rzuciła bombę:

takiego ?

— Co zrobiłam ? Zabiłam.

Być może, że przegalopowała się wbrew zamiarowi. Stało się, musiała teraz brnąć dalej, wszakże siedział tam naprzeciw z wytrzeszczonemu gałami. Ach, nie była to z jej strony bezgraniczna bezczelność, ile przede-wszystkiem kłótliwość i pyszałkostwo. Chciała okazać mu swoją wyższość i mieć ostatnie słowo: — Nie wierzysz mi ? — wrzasnęła. — Przypominasz sobie owe zwłoki dziecka, wyłowione w porcie? To moje dziecko.

— Co mówisz! •— krzyknął.

— No, nie pamiętasz ? Przecież czytaliśmy o tern

w gazecie.

Milczał. Po dłuższej chwili dopiero wybuchnął: —

Potwór!

Ale przerażenie jego wzmocniło ją, dodało sił nowych jakby nadprzyrodzonych, tak że z pewnego rodzaju lubością jęła opisywać szczegóły: — Tak, było nieżywe, urządziłam tak zaraz po urodzeniu. Potem wpakowałam w mój kufer, poszłam do portu i wrzuciłam do wody.

Aksel siedział skamieniały i milczał, a Barbro snuła dalej swroją opowieść. Dawno to już było, przed wielu laty, wtedy, gdy wyjeżdżała do Monelandji. Aksel przekonał się więc teraz, że nie wszystko wy-

chodzi na jaw. Jak on sobie wyobraża, — coby się to działo, gdyby wszystko, co ludzie złego zrobią, miało się wydać? A co dopiero wyprawiają małżeństwa, w mieście! Zabijają swe dzieci, zanim się urodzą, są da-tego specjalni doktorzy. Nie chcą mieć więcej jak. jedno, albo najwyżej dwoje dzieci, i dlatego doktór zabija je w łonie matki. Aksel może jej wierzyć, że w szerokim świecie nie biorą tych spraw tak tragicznie..

— Ano, w takim razie zabiłaś i to drugie dziecko ?" — spytał znienacka.

— Nie, — odparła bez zachłyśnięcia. — Nie-miałam potrzeby. — I ponownie zaczęła przedkładać, że nie byłoby w tern nic niebezpiecznego. Zdaje się, że z myślą tą zupełnie już się otrzaskała, i dlatego wobec całe] sprawy zachowywała się z taką obojętnością.. Pierwszym razem bała się wprawdzie i dreszcz grozy wstrząsał nią na myśl o mordowaniu dziecka, ale drugim razem ? Przystępowała do tego z pewnego rodzaju historyczną medytacją: Raz się stało, powtórzy się i po> raz drugi.

Aksel opuścił izbę z ciężką głową. Nie przejmował się tern zgoła, że Barbro zagałuszyła swe pierwsze-dziecko; nic go to nie obchodziło. Również nie było* warto zastanawiać się nad tern, że przedtem wogóle-miała dziecko. Niewinniątkiem nie była, i wcale się też: pod t3un względem nie maskowała, a przeciwnie, swych. doświadczeń nie ukrywając, pouczyła go w niejednem. Ale to drugie dziecko byłby chętnie zatrzymał przy sobie, — taki mały chłopaczek, białe stworzonko zawinięte w szmatę! Jeżeli ona była przyczyną śmierci dziecka natenczas wyrządziła mu straszną krzywdę, zerwała węzeł, wielkiej dla niego wagi, którego niczem już. zastąpić nie będzie można. Ale możliwem też jest, że-posądzeniem swem ją krzywdził; wykluczone nie jest, 'że naprawdę pośliznęła się w potoku i nie miała sił, by się podnieść. Coprawda, była tam szmata, połowa koszuli, którą zabrała z sobą. . .

Mijały godziny, zbliżyło się południe i nadszedł wieczór. Aksel położył się do łóżka, i długo wpatrywał :się w ciemność; a gdy zasnął, spał do rana. Nowy dzień nastał, a po dniu tym nastąpiły jeszcze inne dni.

Barbro pozostała zawsze ta sama. Była w świecie i świat znała i z obojętnością odnosiła się do takich •drobiazgów, które tu na Pustkowiu wyglądały groźnie i przestrach budziły. I było w tern coś krzepiącego, była rozsądna za oboje i za oboje spokojna. Pozatem nie wyglądała wcale niebezpiecznie. Barbro potworem ? Jeszcze czego! Przeciwnie — była dziewczyną ładną, z niebieskiemi oczami i zadartym noskiem, a robota paliła się w jej ręku. Do osiedla miała cokolwiek odrazy, z odrazą odnosiła się również do drewnianych naczyń, które tak częstego wymagały szorowania, a może i Aksel budził w niej odrazę, jak wogóle całe to przeklęte życie w samotności. Mimo wszystko jednak nie zakatrupiła żadnego bydlęcia i nie zjawiła się nocą z podniesionym na niego nożem.

Raz tylko jeszcze zgadali się o dziecku, spoczywaj ącem w boru. Aksel wyrwał się ponownie, że dziecko należałoby pochować na cmentarzu, na święconem miejscu, lecz Barbro obstawała przy swojem, że postąpiła zupełnie słusznie, że nie popełniła nic zdrożnego. Przy tej sposobności okazało się, że rozważyła sobie wszystko dokładnie i z całą przebiegłością.

— I choćby się wydało, cóż z tego ? Pogadam z sołtysem, służyłam u niego, pani sołtysowa na pewno mi pomoże. Nie wszystkie miały za sobą takie plecy, a mimo to uwolniono je. A poza tern ojciec mój ma duże stosunki wśród panów, jest woźnym sądowym i wszystkiem.

Aksel nie odpowiedział, a tylko głową potrząsnął.

— Nie wierzysz ?

— Co ty sobie wyobrażasz, że twój ojciec Bóg wie co może?

— Nie gadaj, gdy się na tern nie znasz! — krzyknęła rozzłoszczona. — Pamiętaj, żeś ty go pchnął w nędzę, żeś wydarł mu gospodarstwo i chleb z ręki!

Co miał na to Odpowiedzieć Aksel? Milczał. Był człowiekiem zgody, człowiekiem pracy.

III.

Pod zimę Aksel pozostał znowu sam jeden. Barbro poszła sobie. Tak, taki był koniec.

Powiedziała, że: w mieście nie długo zabawi. Przecie nie jedzie do Bergeny, ale trudno — musi ratować swoje zęby, bo wkońcu wypadłyby jej wszystkie i miałaby gębę jak cielak.

— Ile to będzie kosztować ? —• spytał Aksel.

— Bo ja wiem? —odparła. —Bądź spokojny, ciebie to nic kosztować nie będzie, sama zarobię na moje zęby.

Wytłumaczyła mu też, dlaczego teraz właśnie wyjeżdża. Obecnie są tylko dwie krowy dojne; na wiosnę zaś dwie się ocielą, kozy okocą się, nastanie czas sianokosów i robota już nie ustanie aż do lipca.

— Rób, jak chcesz, — rzekł Aksel.

Nic go to nie miało kosztować, zupełnie nic. Ale trochę pieniędzy przydałoby się na podróż i dla dentysty, oprócz tego potrzebna jej będzie mantyla i różne inne drobiazgi.

— Dałem ci już dosyć pieniędzy, — zauważył

Aksel.

— Tak, — odparła. — Cóż z tego, kiedy ich już

nie mam.

— Nic sobie nie odłożyłaś?

— Czy sobie co odłożyłam? Przejrzyj mój kufer. W Bergenie również nie zdołałam sobie nic oszczędzić* chociaż miałam tam pensję o wiele większą.

— Dla ciebie pieniędzy nie mam, — oświadczył.

Aksel nie wderzył w jej powrót, a postępowaniem swem dojadła mu już do żywego, tak, że począł ją nie-nawidzieć. Nie pozwolił przeto wycisnąć z siebie pieniędzy, ale zato przez palce patrzał na jej przygotowania do podróży, gdy do kufra swego spakowała olbrzymie zapasy żywności. Tak, nawet ją odwiózł na dół do wsi, do przystani.

Tak więc stało się.

Mógłby obyć się spokojnie bez nijakiej pomocy,, gdyby nie inwentarz. Musiał być ktoś, ktoby bydło obiegał podczas jego nieobecności w domu. Kupiec doradził mu wziąć Olinę, która niegdyś kilka łat już gospodarzyła na Sellanro; postarzała się wprawdzie, ale wciąż jeszcze jest ruchliwa i pracowita. Tak, Aksel posłał po Olinę, lecz Olina nie przyszła.

Aksel oczekując jej, ścina drzewo w lesie, młóci swój niewielki sprzęt żyta i obiega swój inwentarz. Pusto dokoła niego i głucho. Kiedy niekiedy spotykał Sywerta, jadącego do w?si lub ze wsi powracającego; zwoził on na dół drzewo opalowe albo skóry albo ser, a wracał zazwyczaj bez niczego; folwark Sellanro nie potrzebował był kupować wiele towarów.

Czasami spotkał wędrującego przez Monelandję-Bredego Olsena — w ostatnim czasie spotykał go czę-ćciej niż dawniej, — Bóg jeden wie, czemu on się tu tak pilnie kręci, czego on tu szuka! Zdawać się mogło, że bodaj w ostatnich tygodniach swej służby na linji telegraficznej pragnął okazać swoją dzielność i gorliwość, żeby tym sposobem utrzymać się w dalszym ciągu na stanowisku. Odkąd Barbro wyjechała, omijał zdaleka dom Aksela; lekceważył go widocznie, co jednak nie przeszkadzało mu mieszkać w dalszym ciągu w Bredablik, własności Aksela. Pewnego dnia, gdy zamierzał właśnie przejść mimo zagrody na Monelandji, Aksel niespodzianie zastąpił mu drogę i spytał, kiedy właściwie zamierza wyprowadzić się. z Bredablik.

— A w jaki sposób rozstałeś się z Barbro ? —spytał

Brede.

Od słowa do słowa, przymówili sobie dosyć dokuczliwie.

— Wygnałeś ją bez jakichkolwiek środków utrzymania, ani grosza nie dałeś na drogę! Niewiele brakło, a nie byłaby dojechała do Bergeny! — rzucił Brede.

— Tak, to ona w Bergenie ?

— Ma się rozumieć. Ostatecznie dojechała tam, ale, jak pisze, nie tobie to zawdzięcza.

— Dosyć tego! Teraz zrób, żebyś się co prędzej wyniósł z Bredablik, bo inaczej ja ciebie wygonię! — warknął Aksel.

— Tak, tak mówi dobry człowiek, — odparł Brede drwiąco. — Nie potrzebujesz się trudzić, po Nowym Roku sami się wygonimy, — rzekł Brede i poszedł swoją drogą.

Tak, Barbro pojechała do Bergeny, a więc stało się, jak był przypuszczał. Nie martwił się z tego powodu. Czemużby miał się martwić ? Kłótnicą była, jakiej by drugiej nie .znalazł pod słońcem, ale dotychczas nie pozbył się mimo wszystko nadziei, że Barbro powróci do niego. Nie zdawał, sobie sprawy z tego, co się z nim działo, oraz że coś tam w głębi serca wiązało go odrobinkę z Barbro, z tym wcielonym potworem. Często umiała być bardzo miła, niesłychanie miła, i dla-^ tego właśnie, aby przeszkodzić wyjazdowi jej do Ber-geny, skąpił pieniędzy przy pożegnaniu. I mimo to dała sobie radę i pojechała. Oto wisiały tu na haku te i owe części jej przyodziewy, a na strychu spoczywał kapelusz słomkowy z piórem w papier owinięty; ona jednak nie zgłaszała się po swoją własność. Ano, może przecie cokolwiek się martwił! A gazetę jej wciąż jeszcze otrzymywał, przysyłać ją będą pewnie aż do Nowego Roku. Dziwnie działał na niego widok tej gazety, zdawało się mu, że gazeta natrząsa się z niego i szydzi.

Ale ostatecznie musiał się opamiętać, trzeba było pomyśleć o innych sprawach.

Na wiosnę czekała go nowa robota; do północnej ściany chaty należało przybudować stodołę. Zimą przeto trzeba było naciąć belek i desek. Aksel nie posiadał na swym gruncie lasu zwartego z wysoką drągowiną, tu i owdzie przecie sterczały potężne sosny. Wyszukiwał je zwłaszcza na drodze w pobliżu Sellanro, a to z powodu łatwiejszej dostawy ich do Izakowego tartaku.

Pewnego poranka zaopatrzył cały swój inwentarz w większą niż zwykle ilość paszy, ażeby wystarczyła na cały dzień aż do wieczora. Następnie pozamykał drzwi i poszedł do lasu; oprócz siekiery i zapasu chleba i sera zabrał z sobą szuflę do odgartywania śniegu. Pogoda dziś ładna; wczoraj jeszcze szalała straszna zamieć śnieżna, dziś jednak uciszyło się zupełnie. Idzie

drogą wzdłuż linji telegraficznej, wreszcie zatrzymuj e-się, zdejmuje kurtę i zabiera się do ścinania drzew.. Z każdego ściętego drzewa odrąbuje natychmiast gałęzie i zgarnia je w osobne równe sterty.

Brede Olsen kroczy drogą, widocznie zawierucha wczorajsza wyrządziła na linji jakieś szkodjg które spieszył obecnie naprawić. Przeszedł obok Aksela, i nawet go nie pozdrowił.

Aksel miarkuje, że zanosi się na gwałtowną zmianę pogody. Wichura zrywa się coraz silniejsza, Aksel jednak nie trwoży się i roboty swej nie przerywa. Południe dawno już minęło, a on o jedzeniu nawet nie pomyślał. Ścina właśnie olbrzymią sosnę... Sosna skrzypi, jęczy, trzeszczy, aż nagle wali się i ciężarem swym przygniata Aksela. Jak się to stało ? Nieszczęście czyha na każdym kroku. Olbrzym chwieje się na swym korzeniu; człowiek, podcinając go siekierą, wyznaczył mu dokładnie kierunek upadku, gdy tymczasem wichura wyznaczyła mu kierunek inny. Człowiek przegrywa. Byłoby pół biedy, gdyby nie drugi nieszczęsny przypadek: Śnieg pokrywał grunt skalisty, Aksel odskakując w bok, chybił i jedną nogą dostał się w szczelinę skalną. Tak tedy .leżał teraz przygnieciony olbrzymim kadłubem sosny i na dobitkę z jedną nogą wszczepioną między skały.

Wprawdzie kości, o ile zdołał wymiarkować, miał całe, ale zato leżał w pozycji djabelnie wykręconej i pozbawionej jakiejkolwiek możliwości wydostania się z pod ciężaru olbrzyma. Po chwili zdołał oswobodzić jedną rękę, na drugiej jednak sam leży. Napróżno wysila się, aby sięgnąć leżącą opodal siekierę. Rozgląda się dokoła i medytuje i szamoce się, niby z\yierz w zatrzasku. Daremne jego wysiłki,.

olbrzym ani drgnie. Pociesza się, że wracający tędy Brede poratuje go...

Jak dotąd, nie przejmował się zbytnio swem 'położeniem, a złościło go tylko, że przez taki głupi, nędzny przypadek leżeć tu musi bezczynnie; ani śladu w nim troski o zdrowie własne i własne życie. Co-prawda, czuje wyraźnie, jak ręka, na której leży, powoli coraz więcej martwieje, i jak martwieje i kostnieje noga, wtłoczona w szczelinę. Ale i tern się nie przejmuje. Niebawem przecie nadejdzie Brede!

Bredego jednak jak nie widać, tak nie widać...

Zadymka wzmaga się, potężnieje i sypie śniegiem prosto w twarz Aksela. — To nie przelewki! — myśli, ale wciąż jeszcze nie traci fantazji. Śnieg sypie i sypie, wichura wyje, las stęka. — Ho, ho, to naprawdę nie przelewki!...

— Ratunku! — krzyknął z całych sił. Ale wołanie to stłumił zapewne łomot wichru... chociaż kto tam wie, może głos jego poleci wzdłuż linji i dotrze do uszu Bredego. Aksel bałamuci się bezwartościowemi myślami:    Gdyby jeno siekierę mógł sięgnąć, wtedyby

niezawodnie przerąbał pień i uwolnił się! Gdybyż przynajmniej wydobyć mógł z pod siebie drugą rękę! Spoczywała ona na jakimś ostrym kamieniu, który wrzynał się w dłoń powoli a gruntownie. Gdybyż przynajmniej nie ten przeklęty kamień! Ale nikt dotychczas nie zauważył, żeby kamień posiadał właściwości dobrego serca i umiał się wzruszyć czyją niedolą.

Czas mija, śnieżyca hula coraz wścieklej. Aksel .zasypany śniegiem, leży bezradny. Śnieg swawolnie układa się na jego twarzy; najpierw topniał, lecz gdy ipoliczki jego i głowa i szyja dostatecznie zziębły, wtedy

śnieg topnieć przestał. Teraz to już naprawdę źle! Przeto krzyknął dwa razy i nasłuchiwał...

Śnieg przyprószył tymczasem siekierę, widoczny był jeszcze kawałeczek jeno obsady. A tam na drzewie wisi jego plecak z chlebem i serem; gdybyż go mógł sięgnąć, zarazby rzetelnie sobie podjadł. I kurtka jego tam wisi, oj, przydałaby się, bo zaczyna być zimno. I znowu krzyknął z całych sił. . .

Patrzcie — Brede! Brede Olsen w swojej osobie! Zatrzymał się i spogląda na wołającego. Chwileczkę jeno stoi i patrzy, jakby zbadać pragnął, co się stało.

— Chodźże i podaj mi siekierę! — krzyczy AkseJ nieco płaczliwie.

Brede, przekonawszy się dostatecznie, co się stało, spojrzał co prędzej w górę ku drutom telegraficznym i zaczął pogwizdywać! Czyżby zwarjował ?

— Chodźże i podaj mi siekierę, drzewo mnie przywaliło! — powtórzył Aksel jeszcze głośniej.

Ale Brede sprawował teraz swoją służbę tak gorliwie, tak całkowicie oddany był swej pracy inspektorskiej, że poza drutem telegraficznym nic zgoła nie widzi i tylko gwiżdże i gwiżdże z coraz większą pasją, gwiżdże, jakby wygwizdać chciał całą swoją radość

zemsty.

— Aha, chcesz, żebym tu zdechł, nawet siekiery nie chcesz mi podać! — wrzasnął Aksel.

Ale teraz Brede uznał snadź za konieczne ruszyć w dalszą drogę. Jeszcze chwila i Brede zniknął wśród

zamieci.

Tak, ano! Ale teraz Aksel dokonałby prawdziwego zamachu stanu, gdyby mimo wszystko udało mu się dosięgnąć siekierę! Napręża się z całych sił, aby przygniatającego go olbrzyma bodaj trochę unieść —

19

Błogosławieństwo Ziemi.

napróżno. Wpada w złość i dobywa resztek sił — napróżno. Próbuje jeszcze kilka razy i — daje za

wygraną.

Powoli zapada mrok. Brede poszedł, gdzie on może być teraz ? Chyba niedaleko... Aksel woła tedy, krzyczy i gada zapalczywie: — Chcesz, żebym tu sczezł, ty zbóju! — wrzeszczy. — Czy nie myślisz wcale o zbawieniu swej duszy?.. . Czy to nie wiesz, że za jedno jedyne podanie mi siekiery dałbym ci krowę ? Ale pies z ciebie, Brede, parszywy pies, ty dybiesz na moje życie!... Poczekaj bratku, nauczę cię jeszcze... zapamiętaj sobie, ja ciebie oskarżę!... Jakże, nie przyjdziesz i nie podasz mi siekiery ?...

Cisza. Aksel znowu w złość wpada i napręża kark i piersi i tułów i olbrzyma uniósł wprawdzie cokolwiek, lecz tyle tylko zyskał, że posypały się na niego wielkie płaty śniegu. Wtedy poddał się swemu losowi... Stęka i jęczy, słaby się czuje, wyczerpany i senny także... Co się tam dzieje teraz? Bydełko jego kręci się w gammie niespokojnie i porykuje żałośnie, od rana nikt się o nie nie zatroszczył... Barbro nie dała im paszy. Uciekła i zabrała na dobitkę oba pierścionki... Ciemno już, tak, wieczór, a potem nastąpi noc, długa noc... Jakośby to było, gdyby nie ten mróz paskudny — broda i wąsy zlodowaciały, maluczko a zamarzną i oczy — przydałaby mu się kurtka, która tam wisi bez nijakiego użytku... Czy to możliwe, jednej nogi nie czuje wcale, bezwładna i martwa aż do kolana...

— Wszystko w ojcowskiem ręku Boga! — rzekł; gdy Aksel chce, umie gadać całkiem nabożnie.

Ciemno, owszem, może umrzeć i bez świecy zapalonej! Serce mu odtajało, jest łagodny i ażeby zu-pełnie już się upokorzyć, uśmiecha się przyjaźnie do śnieżycy, — wszakże to śnieg Najwyższego, śnieg niewinny, śnieg święty! Tak, i Bredego także już nie oskarży, da mu pokój. ..

Aksel milknie, coraz większa ogarnia go senność i bezwład, jakby był zatruty. Tyle bieli ma przed oczyma, widzi lasy i równiny, wielkie jakieś skrzydła, białe welony, białe żagle, wszystko białe, białe — co to może być? Głupstwo, przywidzenie, wie przecie doskonale, że to śnieg, że leży przygnieciony sosną, że to nie szał. Potem woła znowu na chybił trafił, ryczy i ryczy i ryczy, aż mu w płucach pęka, ryczy, że chyba bydło w gammie usłyszy, ryczy bez przerwy, raz po razie...

— Świnią jesteś i potworem! — woła za Bredem. — Czy pomyślałeś, coś zrobił ? Czy nie podasz mi siekiery ? pytam się! Bydle z ciebie pospolite, czy człowiek? Ale powiadam ci — nic z tego! Niech cię Pan Bóg ma w swojej opiece...

Widocznie zasnął — leży sztywny i bez życia, ale oczy jego rozwarte, wprawdzie otoczone skorupą lodu, ale rozwarte; czyżby spał z otwartemi oczami? Może zdrzemnął się jeno, a może i godzinę całą przespał, Bóg jeden wie, dosyć, że teraz stała nad nim Olina... Olina! Aksel słyszy, jak ona mówi:

— O, Jezu Nazareński, żyjesz jeszcze?

I słyszy, jak wydziwia nad nim, czemu tu leży, czy zwarjował ?

Tak, to była naprawdę Olina!

Tak, Olina ma węch, ma w sobie coś z szakala, wyłoni się wszędzie wślad za nieszczęściem, posiada węch doskonały. Jakżeby inaczej dała sobie radę

19 *

w życiu, gdyby nie była tak usłużną i nie miała tak dobrego węchu ? Oświadczyła z miejsca, że na wezwanie Aksela wyruszyła zaraz w góry mimo swej siedm-dziesiątki, żeby być mu pomocną. Wczorajsza zawierucha zatrzymała ją na Sellanro, dziś jednak podążyła do Monelandji i, nie zastawszy nikogo w domu, napasła bydło, potem stanęła przed domem i nasłuchiwała, potem wydoiła krowy i kozy i znowu nasłuchiwała i nie wiedziała, co to wszystko ma znaczyć. . .

I wtedy usłyszała wołanie i powiedziała sobie:,, Albo jest to Aksel, albo też jaki duch piekielny. Tak czy owak warto się potrudzić i zobaczyć i mądrość wieczystą Opatrzności zbadać podczas takiej zamieci w lesie.. Nie bałam się, czegobym się miała bać, ja, mizerna sługa Jego..

I oto jest tu, przy nim.

Siekiera? Olina grzebie w śniegu i grzebie i siekiery nie znajduje. Próbuje pomóc bez siekiery, przykłada się jak może, żeby drzewo usunąć; ale mozoli się niby dziecko i udaje się jej zaledwie gałęziami potrząsnąć. Przeto znowu szuka siekiery — ciemno — grzebie w śniegu rękami i nogami. Aksel objaśnia dokładnie, gdzie siekiera przedtem leżała, ale tam jej niema.

— Gdybyż przynajmniej do Sellanro nie było tak daleko! — stęknął Aksel.

Olina zaczyna teraz szukać siekiery, idąc za swoim węchem, i nagle podnosi się i mówi:

— A co to?

— Znalazłaś ?

— Tak, z pomocą boską, — odparła wyniośle. I na co mu siekiera, wszakże nie może się wcale ruszać. Tak, Olina sama drzewo rozrąbie. O, Olina umie obchodzić się z siekierą, nieraz już w swem życiu rąbała drzewo!...

Aksel jest wolny, ale iść nie może: Jedna noga bezwładna aż do kolana, krzyż jakby przetrącony, ostre kłócia i darcia, że mógłby wyć z bólu, słowem —czuje się na półumarłym, część z niego spoczywa wciąż jeszcze pod drzewem.

— Tak mi jakoś dziwnie, że nic zgoła nie rozumiem, — odezwał się.

Rozumie to jednak Olina i wyjaśnia wszystko nie-zwykłemi wręcz słowy: tak, od śmierci niechybnej uratowała człowieka, i tyle wie, że Wszechmocny użył jej jako swe mizerne narzędzie, ponieważ na ziemski ten padół nie chciał zsyłać swych zastępów niebieskich. Czy Aksel nie widzi w tern Jego mądrego zarządzenia? I gdyby Wszechmocnemu spodobało się wysłać na pomoc jakiego robaka z pod ziemi, byłby Aksel tak samo uratowany.

— Tak, to prawda, ale tak mi jakoś dziwnie, — rzekł Aksel.

Dziwnie ?

Niech tylko troszkę poczeka, niech się trochę rozrusza, najlepiej pochylić się i wyprostować, pochylić i wyprostować. .. tak, dobrze, niech też odzieje się kurtką, prędzej się rozgrzeje. Póki życia nie zapomni anioła Bożego, który ją przed dom sprowadził i pozwolił usłyszeć wołanie z lasu. Było to tak, jak onych dni rajskich, kiedy trąby grały pod mu-rami Jerycho...

Zadziwiające! Ale podczas tej paplanin}' Aksel rozruszał się tak, że mógł już iść.

Wracali do domu powoli i potykając się co chwila; Olina wciąż jeszcze jest wybawcą w potrzebie i troskliwie Aksela podpiera. Doskonale. Kawał drogi uszedłszy,, spotykają Bredego.

— Cóż się stało ? — spytał Brede. — Czyś chory ? Mam ci pomóc ?

Aksel milczał i jeno ruch głową odmowny wykonał. Ślubował Bogu, że nie będzie mścił się na Bredem, że go nie oskarży przed sądem, ale dalej też w swem ślubowaniu się nie zapuścił. I w jakim celu Brede lazł tu znowu pod górę ? Czy spostrzegł może Olinę w Mone-landji i domyślił się, że ona wołanie Aksela usłyszy?

— Tak, więc przybyłaś w nasze strony, Olino, — zaczął Brede młynkować. — Gdzie odnalazłaś go ? Czy może pod drzewem? Tak, dziwnie się z nami plecie! Robiłem właśnie przegląd linji telegraficznej, gdy doleciało mnie jakieś wołanie. Oczywiście podążyłem natychmiast co tchu, żeby w razie potrzeby nieść pomoc. Więc tyś to wolał ratunku, Aksel ? I ciebie drzewo przygniotło ?

—• Tak, mnie przygniotło, a ty, przechodząc koło mnie, słyszałeś i widziałeś, co się stało, ale mimo to poszedłeś dalej swoją drogą, — odparł Aksel.

— Boże miłosierny! — wybuchnęła Olina, zgorszona tak czarną niegodziwością.

Brede tłumaczy, jak się to przytrafiło: — Ja ciebie widziałem ? Tak, widziałem cię doskonale. Ale trzeba było wołać na mnie, czemuś nie wołał ? Doskonaleni cię widział, ale myślałem, żeś się położył, aby trochę wypocząć.

— Nie kłam! — krzyknął Aksel groźnie. — Tyś mnie naumyślnie tam zostawił!

Olina w lot się zorjentowała, że musi się teraz mieć na baczności, aby jej akcja ratunkowa nie poniosła uszczerbku. Dlatego nie dopuszcza Bredego, żeby był w czemkolwiek pomocny Akselowi, ba, nie pozwoli mu nawet ruszyć plecaka lub siekiery Aksela. O, Olina jest tej chwili całkowicie po stronie Aksela; jeżeli później kiedyś zajdzie do Bredego i przy kubku kawy zasiądzie, będzie napewno całkowicie po stronie Bredego.

— Pozwól przynajmniej, że poniosę siekierę albo szuflę, — rzekł Brede.

— Nie! — wtrąciła pospiesznie Olina. — Aksel sam

poniesie.

Brede upiera się przy swojem: — Czemuś nie zawołał na mnie ? Przecie nie pogniewaliśmy się tak dalece, żebyś aż przemówić do mnie nie mógł. Tyś wołał? Ano, powinieneś był głośniej krzyczeć, wszakże widziałeś, jaka szalała wichura. I oprócz tego trzeba było ręką kiwnąć.

— Ręką kiwnąć, kiedy nie miałem jej wolnej. Przecie widziałeś, że leżałem tam, jak skrępowany.

— Nie, tego nie widziałem. Coś podobnego nie zdarzyło mi się jeszcze w życiu całem! Daj, pomogę ci nieść narzędzia, słyszysz!

— Dajże pokój Akselowi! Chory jest i tyle!

Tymczasem jednak mózgownica Aksela przyszła jako tako do siebie. Dawniej niejedno już słyszał o starej Olinie i oto nagle zrozumiał, że stałaby mu się zbyt kosztownym w przyszłości ciężarem, gdyby jej jednej tylko miał zawdzięczać uratowanie życia. Pragnie więc uszczknąć nieco jej triumfu i dlatego godzi się na to, żeby Brede naprawdę niósł plecak, łopatę i siekierę, ba, rzuca nawet jakieś słowa, iż lżej mu znacznie, odkąd Brede ujął mu ciężaru. Olina wszakże nie chce się na to zgodzić, wydziera z rąk Bredego plecak i dowodzi, że tylko ona ma prawo nieść rzeczy Akselowe. Chytra, czatująca głupota walczy na wszystkich frontach. Olina szamoce się z Bredem, a Aksel stoi tymczasem bez podpory. I Brede istotnie ulega, puszcza plecak, lecz w okamgnieniu znajduje się przy boku Aksela, obejmuje go troskliwie i podtrzymuje, mimo że Aksel stoi na nogach zupełnie pewnie.

I w ten sposób ruszają teraz w dalszą drogę; Brede prowadzi osłabionego Aksela, a Olina niesie plecak i narzędzia. Dźwiga, dźwiga i okropnie się złości. Pozwoliła sobie narzucić najgorszą część zadania! Czego, do djaska, chce tu Brede?

— Ty, Brede, — odzywa się kąśliwie, — co ja słyszę ? Twoje gospodarstwo podobno zlicytowali wierzyciele i wyprzedali cię z wszystkiego.

— Czemu się pytasz ? — odparł Brede hardo.

— Czemu się pytam ? Nie przypuszczałam, że to ma być tajemnicą.

—- Głupstwa pleciesz, należało ci przyjść i moje gospodarstwo kupić!

— Ja, kupić ? Kpisz sobie ze starowiny.

— Tak, czy nie jesteś to teraz bogaczką ? Nazywa się przecie, że odziedziczyłaś żelazną kasę starego Sywerta, ha, ha, ha!

Przypomnienie niedoszłego spadku jeszcze bardziej ją rozwściekliło.

— Tak, stary Sywert niczego mi nie żałował, tyle mogę powiedzieć, — odparła. — Po jego śmierci jednak znaleźli się tacy, co zrabowali cały jego majątek. Przecie ty, Brede, wiesz najlepiej, jak to jest, gdy człowieka obrabują i pozostawią go bez dachu nad głową. Ale stary Sywert rozpościera się teraz w wielkich salach i pałacach niebieskich, a ja i ty, Brede, włóczymy się jeszcze po tym padole ziemskim i każdy nami pomiata.

— Gadaj sobie do śniegu, a nie do mnie, — odciął się Brede, poczem rzekł do Aksela. — Cieszę się, że przyszedłem w porę, aby ci pomóc w powrocie do domu. Czy nie za prędko idę ?

— Nie.

Ale z Oliną sprawa nie łatwa, szermierka na słowa z Oliną, to pewna przegrana dla strony przeciwnej! Nie ustąpiła nigdy i nikt też nie sprostał jej w mieszaniu nieba i ziemi w jedno ciasto złośliwości i przyjaźni, trucizny i paplaniny. Na dobitkę wszystkiego i to jeszcze musiała usłyszeć, że nikt inny, tylko Brede zaprowadził Aksela do domu.

— Co ja to chciałam powiedzieć, — zaczęła. — Aha, czyś ty naprawdę pokazał swoje worki z kamieniami owym wielkim panom, co to swego czasu bawili na Sellanro ?

— Wiesz co, Aksel, będzie najlepiej, gdy cię wezmę na plecy i do domu zaniosę, — zaproponował niespodzianie Brede.

Nie, — odparł Aksel. — Dziękuję ci jednak za dobre chęci.

Tymczasem posuwają się coraz dalej; znajdują się już blisko chałupy, i Olina uświadamia sobie, że nadeszła ostatnia chwila działania, bo inaczej przepadnie z kretesem.

— Szkoda, Brede, żeś ty nie uratował Aksela od niechybnej śmierci, — rzekła. — Ale jak to właściwie się stało, Brede, widziałeś go w nieszczęściu, słyszałeś jego wołanie i mimo to poszedłeś dalej bez podania ręki nieszczęśliwcowi ?

— Radzę ci, zamknij swoją szpetną gębę! — krzyknął Brede.

Milczenie byłob}/ dla niej istotnie rzeczą najwygodniejszą, brodziła bowiem w głębokim śniegu i uginała się pod ciężarem; dyszała srodze, ale gęby mimo to nie zamknęła. W zanadrzu chowała jeszcze jeden pocisk, najniebezpieczniejszy, czy miała go zaryzykować ?...

— A co z Barbro, poszła znowu w świat ? —

spytała.

—• Tak, — odparł Brede lekkomyślnie. — I dzięki temu będziesz miała służbę przez całą zimę.

Ale teraz dopiero napatoczyła się Olinie dobra sposobność wykazania, jak bardzo jest pożyteczną i poszukiwaną w całej okolicy, wszędzie. W ostatnim czasie miała dwa, a nawet trzy miejsca do wyboru. Na plebanję także ją zapraszano. A jednocześnie -dodała głośno, aby Aksel każde słowo usłyszał: Zaofiarowano jej tyle i tyle, i do tego parę nowych trzewików i paszę dla jednej owcy. Ona jednak wie, że tu na Monelandji żyje wyjątkowo dobry człowiek, który sowicie ją wynagrodzi, i dlatego wolała przyjść tutaj. Tak, Brede niepotrzebnie o nią się troszczy; dotychczas przecie sam Ojciec niebieski o niej pamięta i drzwi jedne po drugich gościnnie przed nią otwiera i do wstąpienia wzywa. Palec boży widoczny jest w tern choćby, że przyszła dziś na Monelandję i uratowała człowieka od niechybnej śmierci...

Aksel słabnie nagle i stąpnąć nie może zakleszczoną przez cały dzień nogą. Rzecz osobliwa, jak dotąd bowiem przybywało mu sił i w miarę rozgrzewania się szedł coraz pewniej. Teraz jednak niezbędną okazała się pomoc Bredego, bez tej pomocy ległby jak długi! Pogorszyło mu się wtedy właśnie, gdy Olina ponownie wspomniała o uratowaniu mu życia? Czyżby zasługę jej pragnął gwałtem obniżyć? Bóg raczy wiedzieć, ale mózg jego był już całkiem

Brede okropnie zadyszany.

w porządku. Gdy znaleźli się w pobliżu zagrody, Aksel zatrzymuje się i prawie jęczy.:

— Nie, nie mogę dalej...

Brede, nie namyślając się długo, bierze go na plecy. I ruszają dalej, Olina z przewracającą się żółcią, Aksel jak długi na plecach Bredego.

—• Jakże tam z Barbro, czy już po kłopocie?... Czy ma już dziecko ?

— Dziecko ? — stęka Brede pod swym ciężarem. Niezwykły to pochód. Aksel każe się nieść aż do progu izby.

— Ano, dziecko; czy może już przedtem miała dzieci ? — spytała Olina.

Tu nagle wmieszał się Aksel, zagadując Bredego:

— Nie wiem doprawdy, jakbym do domu dziś wrócił, gdyby nie twoja pomoc! — Lecz o Olinie także nie zapomina i mówi: — I tobie, Olino, dzięki, tyś pierwsza mnie znalazła. Dzięki wam obojgu.

Było to wieczoru, kiedy uratowano Aksela.

Następnych dni Olina nie chce mówić o niczem innem, jak tylko o tern wielkiem zdarzeniu. Aksel za dużo ma do czynienia, żeby ją w tym względzie okiełznać. Olina może pokazać to miejsce, gdzie stała wtedy, kiedy anioł Pański w drzwiach stanął i nakazał jej posłuch dla wołania Aksela. Aksel rozmyśla o czemś zgoła innem. Przystąpił na nowo do ścinania drzew w lesie, a gdy się z tern uporał, zwozi je na Sel-lanro do tartaka.

Przyjemna to praca na zimę: pnie w górę wwozić, a zwozić na dół gotowe już deski! Należało się wszakże spieszyć, aby ukończyć przed Nowym Rokiem, zanim nastąpią tradycyjne mrozy i tartak zamarznie. Robota idzie składnie, wszystko ukończy się w porę. Sywert, wracający właśnie ze wsi z próżnemi saniami, zabrał również jeden duży pień, by pomóc sąsiadowi. I jadąc potem razem, zabawiali się wesołą pogawędką.

— Co tam nowego w dolinie ? — spytał Aksel.

odparł Sywert. — Ma tu przybyć nowy

— Nic, osadnik.

Nowy osadnik, o, to nie ,,nic“, to jeno taki sposób przedstawiania ważnych rzeczy przez Sywerta. Co roku przybywał w tych okolicach nowy osadnik, poniżej Bredabliku osiadło ich już pięciu, na wyższych jednak stokach górskich kolonizacja dokonywała się w tempie powolniejszem, mimo że gleba ku południowi była bez porównania stalsza i znacznie mniej posiadała bagnisk. Osadnikiem, który odważył się osiąść na najwyższym krańcu, był Izak, kiedy zakładał Sellanro; był on najodważniejszy i najrozumniejszy. W jego sąsiedztwie osiadł Aksel Ström. Teraz okupił się tu nowy człowiek. Nowy ten człowiek zakupił podobno spory szmat bagnisk w celu odwodnienia, oraz sporo lasu poniżej Monelandji.

— Czy dowiedziałeś się, co to za jeden ? — spytał

Aksel.

— Nie, — odparł Sywert. — Przybywa tu podobno z gotowemi domami blokowemi, które w mig ustawić można.

— Tak, to zapewne jaki bogacz ?

— Zapewne. Przyjeżdża z rodziną, z żoną i trojgiem dzieci. Ma też bydło i konie.

— Tak, to napewno bogacz, — zauważył Aksel. — Czy jeszcze co o nim słyszałeś?

— Nie. Ma trzydzieści trzy lat.

— A jak się nazywa ?

— Aron, tak go nazywają. A osiedle swoje nazwał „Storborg“.

— Aha, Storborg, wielki zamek.

— Przybywa z wybrzeża. Mówią, że dotychczas trudnił się handlem ryb.

— W takim razie ciekawość, czy zna się na rolnictwie, — rzekł Aksel. — Czy jeszcze co o nim słyszałeś ?

Nie.

Przy podpisaniu kontraktu zapłacił wszystko gotówką. Zresztą nic o nim nie słyszałem. Ale opowiadają też, że na swych rybach zarobił sumy neapolitańskie. Teraz tu zamieszka i zamierza prowadzić handel.

— Co, handel chce prowadzić ?

— Tak, tak mówią.

— Hm, chce więc handlować!

Była to wiadomość najważniejsza i obaj sąsiedzi omawiali ją szczegółowo z wszystkich stron. Była to wielka nowina, naj walniej sza może w całej historji Pustkowia, i nasuwało się pytanie: Z kim nowy osadnik handlować zamyśla ? Czy z owymi tylko ośmiu osadnikami Allmandji? Czy też liczył na odbiorców z doliny, ze wsi? Tak czy owak handel jego może mieć duże znaczenie, może przysporzyć osadników i wpłynąć na zwyżkę cen za grunta, któż to przewidzieć zdoła!

Aż dziw, jak niestrudzenie tę sprawę omawiali! Dwaj ci chłopi przykładali do tego, co ich zajmowało i do słów swych tę samą miarę, co wszyscy inni na szerokim świecie; ich światem była wieś, praca, pory roku, żniwa, zdarzenia przebyte. Czy było w tern też jakie napięcie nerwów ? Hoho, i jeszcze jakie! Często należało niedojeść i niedospać, żeby tylko z robotą wydołać; byli wytrzymali na wszystko, potrafili rąbać sosny choćby i siedm godzin bez przerwy i bez posiłku, — nic im nie mogło zaszkodzić, gdy tylko kości były całe. Życie w małym światku, deskami zabitym ? Tak! Ale jak się ten światek teraz rozszerzy, jak wielki się stanie, gdy Storborg jeno swój handel rozpocznie na Pustkowiu!

Rozprawiano o tern aż do Bożego Narodzenia...

Akselowi wręczono list, wielki list z nadrukowanym u góry lwem. Był to list rządowy: Ma odebrać od Bredego Olsena druty telegraficzne, narzędzia i automat i od Nowego Roku począwszy ma objąć dozór nad linją...

IV.

Na Pustkowiu wielki ruch. Liczne zaprzęgi zwożą poprzez grzęzawiska domy i meble i różności dla nowego’osadnika. Wozy ładowne toczą się dzień za dniem i zatrzymują się w miejscu, które zwać się ma odtąd Storborg. Posiadłość ma być kiedyś snadź bardzo wielka, ponieważ czterech chłopów zajętych jest w górach przy kamieniołomach w celu dostarczenia nowemu osadnikowi kamieni do muru i dwóch piwnic.

A wozy jadą i jadą. Każda belka przycięta już najdokładniej i zaopatrzona w swój numer. Cudownie to obmyślane. Niczego tu nie braknie, ani drzwi, ani okien, są nawet szyby kolorowe do werandy. A któregoś dnia przyjechał wóz ze sporym ładunkiem żerdzi. Do czego to ? Jeden z osadników, który przybył tu z Południa, zna się na tern. — To jest płot ogrodowy — objaśnił. A zatem nowy osadnik zamyśla założyć-tu ogród, wielki ogród.

Zapowiadało się wszystko jak najlepiej. Nie pamiętano jeszcze podobnego ruchu w puszczy allmandz-kiej; właściciele furmanek zarabiali ładny grosz i obliczali już, ile w przyszłości zarabiać będą, gdy trzeba będzie zwozić kupcowi towary, zamówione z kraju i zagranicy.

Tak, zapowiadały się wielkie rzeczy.. . Wozy jadą i jadą i coraz coś nowego zwożą, a młody dozorca czy pełnomocnik coraz to woźniców przynagla i jeszcze więcej poszukuje furmanek... Sywert z Sellanro przejeżdża właśnie od strony wsi z próżnym jak zwykle-wozem. Pełnomocnik zatrzymuje go i pyta:

— Czemu to jedziesz z próżnym wozem ? Nie mogłeś to zabrać jakiego transportu dla nas?

— Mogłem, ale nie wiedziałem, że mam zabrać, — odparł Sywert.

— On jest z Sellanro, oni tam mają dwa konie, — szepnął ktoś pełnomocnikowi.

— Prawda to, że macie dwa konie ? — spytał. — Przyjedź z obydwoma, potrzebujemy furmanek, możesz, ćfużo zarobić.

— Tak, opłaciłoby się, — odparł Sywert. — Ale teraz akurat nie mamy czasu.

— Jakto, nie masz czasu zarabiać? — spytał pełnomocnik.

Tak, na Sellanro nie często rozporządzano wolnym czasem, było tam zawsze aż nadto wiele do roboty. Obecnie zaś ugodzili po raz pierwszy do pomocy dwóch robotników, mularzy z Szwecji, do łamania kamieni, pod nową stajnię.

Stajnia ta od wielu lat zaprzątała poważnie myśl Izaka. Gamma nie wystarczała już dla jego inwentarza, była ciasna i licha. Potrzebna stajnia kamienna z podwójnym murem i z prawdziwą, jak się patrzy, gnojownią. Ale tak wiele jeszcze było do zrobienia, jedna robota pociągała za sobą robotę drugą, i tak w kółko, lata całe; na Sellanro budowano zawsze... Izak posiadał już tartak i młyn i stajnię letnią, czemuby więc nie miał posiadać i kuźni? Tak, mała kuźnia przydałaby się; oszczędziłoby się drogi do wsi w razie potrzeby nowych podków, albo gwoździ, albo innej jakiej łopaty lub motyki. Palenisko i kowadło — czemuby tego nie miał posiadać? Na ogół w taki przecie sposób powstawały na Sellanro budynki wielkie i małe.

Folwark Izakowy stale się powiększa, olbrzymieje; bez służącej nie podobno się już obyć, i Jensyna-musi pozostać już na stałe. Ojciec jej, kowal wioskowy, dowiaduje się o nią przy sposobności, kiedy nareszcie do domu wróci, ale nie nagli, owszem okazuje się nawet niezwykle ustępliwym; ma w tern widocznie jakiś cel ukryty. Sellanro zajmuje w Allmandji najwyższe stoki i połoniny i stale rozrasta się, coraz rozleglejsze jego pola i łąki, coraz liczniejsze jego budynki, — jeno ludzie pozostali zawsze jeszcze ci sami. Lapończycy dawno już przestali włóczyć się po Sellanro. Wolą omijać je zdaleka, a jeżeli czasem zapuszczą się w pobliże domu. nie mają już odwagi wejść do środka, jeno co najwyżej zatrzymują się przed domem. Lapończycy bowiem chętnie wałęsają się w puszczy i mrokach kniei, wyprowadzeni jednak na światło i wolną przestrzeń, łażą jak roztocze i robactwo. Kiedy niekiedy zniknie wprawdzie z najbardziej oddalonych pastwisk jaki cielaczek lub owieczka, — ale rady na to niema. Taką stratę

Selłanro oczywiście może z łatwością przeboleć. 1 choćby Sywert umiał strzelać, to i tak strzelby nie wziąłby do reki; on jednak strzelać nie umie, wesół jest i zupełnie niewojowniczego usposobienia, wielki sowizdrzał.

— ,,Na Lapońce zresztą czas ochronny“, — zwykł był dowcipkować.

Selłanro jest wielkie i potężne, ale i ono ma swoje troski. Tak, każdy ma swoje! Inger nie zawsze jest zadowolona z siebie i z swego życia, o nie, — ona odbyła niegdyś wielką podróż do Tronthjem, gdzie uległa zapewne pewnego rodzaju zgubnemu wyczerpaniu. Okresy takie mijają i znowu powracają. Jest pilna i pracowita, jak ongi za najlepszych swych czasów, i w oczach swego męża, tego mocnego człowieka, jest kobietą ładną i zdrową. Ale czy nie ma ona swych wspomnień z Tronthjemu? Czy nigdy o nich nie marz}⁷, nie tęskni za temi czasami? Owszem i szczególnie powtarza się to w porze zimowej. Wtedy fermentuje w niej całkiem djabelska radość życia, a ponieważ • sama z sobą nie może puścić się w tany, przeto na Selłanro nie urządza się balów. Rozmyślania pokutne i modlitewnik? Ach, tak, owszem, ale Bogu wiadomo, że to drugie jest także piękne i wspaniałe! Dziś j,uż nie ma wielkich pretensyj, przestaje na małem; bądź co bądź dwaj mularze szwedzcy są to w każdym razie ludzie obcy, ale jednocześnie są to ludzie starsi i spokojni, którzy nie bawią się, lecz pracują. Na bezrybiu jednak i rak ryba, wnieśli wszakże z sobą trochę nowego życia; jeden z nich śpiewa ślicznie i Inger staje często dziwnie zasłuchana. Śpiewakowi temu na imię Hjalmar...

Ale są i inne troski na Selłanro. Naprzykład przykre rozczarowanie co do Elizeusza. Nadesłał list, w którym donosi, że skończyła się dawna posada u in-

20

BłogDsławieństwo Ziemi.

żyniera, ale że dostanie nową, jeno musi na nią poczekać* Następnie przysłał drugi list: czekając na poważne stanowisko w pewnem biurze, nie może przecie żyć powietrzem. A gdy mu z domu przysłano stukoro-nówkę, doniósł, że starczyła właśnie na pokrycie kilku drobnych długów.

— Hm, — rzekł Izak. — Obecnie jednak mamy mularzy i różne inne wydatki; zapytaj jeno Elizeusza, czyby nie wolał do nas przyjechać i nam pomóc!

Inger napisała, ale Elizeusz powrócić nie chciał, woli raczej głodować, niż jeszcze raz taką niepotrzebną odbywać podróż.

Wszystkie poważniejsze posady biurowe w mieście były widocznie zajęte, i Elizeusz był może zbyt nieśmiały, żeby przebojem utorować sobie drogę życiową. A może też posiadał pewne braki ? Niewątpliwie był pilny i dzielny w przepisywaniu, ale czy też był dostatecznie rozgarnięty i sprytny? Co z niego będzie?

Gdy powrócił do miasta ze swemi dwustu koronami, musiał był najpierw popłacić dawne rachunki, a następnie potrzebną się okazała modna laseczka. Potrzebni również były różne inne rzeczy, a więc czapka futrzana na zimę, — taka, jaką mieli wszyscy prawie koledzy jego, — a więc para łyżew, a więc srebrna wykałaczka do zębów w celu dodaniu szyku, gdy w gronie koleżków zasiądzie się przy kieliszeczku lub szklaneczce piwa. I dopóki pieniędzy starczyło, fundował innym; zaraz po przyjeździe należało urządzić bibę powitalną, więc zafundował pół tuzina butelek piwa.

— Co, kelnerce dajesz dwadzieścia orów napiwku? — pytano go z niedowierzaniem. — My dajemy tylko dziesięć.

— Nie należy być małostkowymi — odparł Elizeusz.

Małostkowym zaiste nie był, o nie. Nie wypadało być małostkowym, wszakże z wielkiego dworu pochodził, tak, z dworu wielkopańskiego; jego ojciec, margrabia, nieprzemierzone posiadał lasy i cztery konie, krów trzydzieści i trzy żniwiarki. Blagi erem Elizeusz nie był, i nie on też wymyślił ową legendę o majątku wielkopańskim na Sellanro; rozpowszechnił ją swego czasu inżynier powiatowy, chełpiąc się w całem mieście, jakiego to zatrudnia u siebie praktykanta. Elizeusz jednak nie gniewał się zbytnio, że potrosze wierzono w prawdziwość tej legendy. Osobiście zerem będąc, mógł był być przynajmniej synem wielmoża; a to otwieiało kredyt i dawało możność przepchnięcia się przez życie. Ale i to kiedyś się skończyło i wtedy Elizeusz znalazł się na lodzie. I wtedy jeden z kolegów wyrobił mu posadę w handlu swego ojca. Był to kram towarów wszelakich, w którym przebywała przeważnie klientela wiejska; w braku laku dobry i opłatek. Niebardzo to przyjemna rzecz dla młodzieńca, który marzył o zajęciu urzędu sołtysa, zaczynać praktykę u kramikarza; zarobił jednak przynajmniej na swoje utrzymanie. Najgorsze to nie było. Elizeusz zachował i tu dawną swoją uprzejmość i klientela lubiła go.

Ale to właśnie było powodem przykrego rozczarowania jego matki. Kramarzący Elizeusz nie był niczem więcej od subjekta, zajętego u kupca wioskowego w dolinie. Dawniej reprezentował coś bez porównania znamienitszego, był on jedynym w całej wsi i okolicy górskiej, który poświęcał się pracy biurowej. Czyżby zaniechał swych wielkich aspiracyj ? Inger, nie w ciemię bita, wiedziała, że istnieje różnica pomiędzy zwyczajnem i nadzwyczaj nem, chociaż nie znała się na tem może zbyt dokładnie. Izak był naiwniejszy i prostszy, w rachubach swych coraz mniej liczył na Elizeusza; najstarszy syn wyśliznął się do pewnego stopnia z jego widnokręgu myślowego, — coraz mniej myślał o podziale Sellanro między obu swych synów.

Wiosną zjawili się inżynierowie i robotnicy z Szwecji; mieli budować drogi i baraki, mieli wystarać się o dostawę prowiantów, o najem furmanek — na-co to wszystko ? Czy nie znajdujemy się w puszczy, gdzie cisza panuje i martwota ? Owszem, ale obecnie miała powstać na górze miedzianej pierwsza sztolnia, sztolnia próbna.

Geissler

Tak, a więc jednak na coś się zanosi, więc nie gadał na wiatr. . .

Dostojnicy, którzy ongi tu się stawili, tym razem nie przybyli, brakło starosty i właściciela huty brakło, przybyli natomiast dawny rzeczoznawca i inżynier dawny. Wykupili u Izaka wszystkie jego niepotrzebne tarcice, zakupili bardzo dużo żywności i dobrze za wszystko zapłacili, poczem gawędzili z Izakiem, byli bardzo grzeczni i podziwiali Sellanro.

— mówili,

— Tak, trzeba będzie urządzić tu kolej powrozową, kolej napowietrzną od szczytu góry

aż do jeziora.

— Co, ponad trzęsawiskami ? — spytał Izak, ponieważ niebardzo to wszystko rozumiał.

Ach, i wtedy wybuchnęli śmiechem!

— Nie po tej, lecz po tamtej stronie góry, wprost na dół do morza, tam właśnie jest ostry spad, strome zbocze i przestrzeń niedługa. Wydobyty kruszec spuszczać się będzie na dół w żelaznych dzieżach,

zobaczysz, jaka to wspaniała rzecz! W początkach, jednak będziemy kruszec zwozić furmankami, i w tym celu wybudujemy drogę. Zajmiemy wtedy co najmniej pięćdziesiąt koni, i to niemniej będzie wspaniałe. Nie myśl przypadkiem, że tylu tylko zatrudniać będziemy robotników, ilu obecnie widzisz. O, przekonasz się! Z tamtej strony nadciągnie tu wielka part ja robotników wraz z gotowemi barakami i magazynem prowiantowym i z wszelkiego rodzaju sprzętami i narzędziami i wszystko to rozlokuje się na szczycie góry. Tak, teraz dopiero cała sprawa nabierze rozmachu, miljonami obracać się będzie, i kruszec pojedzie do Południowej Ameryki.

— A gdzie starosta ?    —spytał Izak.

— Jaki starosta? Ach ten! Ho, wycofał się, udziały swoje sprzedał!

— A właściciel huty?

— Także swoje sprzedał. Tak, pamiętasz ich jeszcze ? Tak, oni sprzedali swoje udziały. Potem ci, co od nich kupili, sprzedali je dalej. Obecnie należy cała góra miedziana do wielkiego towarzystwa, złożonego z samych miljonerów.

:— A gdzie też przebywa teraz Geissler ? — spytał'

Jżak.

— Geissler? Nie znam go.

— Sołtys Geissler, który wówczas zajmował się sprzedażą góry miedzianej.

— Ach ten! To był więc Geissler ? Bóg wie, gdzie go pognało. To i jego pamiętasz?

Potem pożegnali się i rozpoczęli pracę w górach z licznemi zastępami robotników. Rozpoczęto na wielką skalę. Inger uprawiała ożywiony handel mlekiem . i serem; bawiło ją to niewymownie, iż tylu nieznanych

ludzi do niej zachodziło. Izak wszelako kroczył jak zwykle i uprawiał swe pola jak zwykle, nic nie mogło wytrącić go z równowagi. Dwaj mularze i Sywert budowali stajnię; był to wielki budynek, ale budowa jego trwała długo, za mało ludzi przy niej pracowało, a nadto Sywert często odrywać się musiał, żeby pomóc w polu. Dobrze, że mieli przynajmniej żniwiarkę i trzy tęgie dziewki do przewracania siana.

Wszystko działo się jak najlepiej. Pustkowie zbudziło się do życia, zewsząd sypały się pieniądze.

Spojrzyjcie tylko na faktorję w Storborgu, czyż nie był to interes w wielkim stylu? O, Aron — to wyga nad wygi, słyszy jak trawa rośnie. Nikt jeszcze nie wiedział o projektowanej kopalni, a on już sprowadził się tu z swym kramem; działał, o, działał jak minister, ba, jak sam król. Najpierw sprzedawał wszelkiego rodzaju sprzęty domowe i ubrania robotnicze; ale górnicy, zarabiający dużo, niezupełnie liczą się z groszem i kupują wszystko, co w rękę wpadnie. Zwłaszcza licznie zjawiali się w Storborgu w wieczory sobotnie. O, wtedy Aron zgarniał pieniądze aż do późnej nocy, wtedy i Subjekt jego i żona i on sam uwijali się za kramnicą i mieli pełne ręce roboty. I ziściły się przepowiednie właścicieli furmanek we wsi: do Storborgu zwożono olbrzymie transporty towarów, drogę musiano z tego powodu rozszerzyć w różnych miejscach i zrównać, był to teraz trakt co się zowie, do pierwotnej Izakowej ścieżki przez puszczę całkiem już niepodobny. Z swym handlem i traktem swym Aron stał się prawdziwym dla całej okolicy dobrodziejem. Nie nazywał się on zresztą Aronem. — Aron to imię jego chrzestne, a nazwisko — Aronsen, tak przynajmniej nazywał siebie i żonę swoją. Udawali oni wielkie państwo i mieli dwie służące i parobka.

Grunta na Storborgu leżały narazie odłogiem, na uprawę nie stało czasu, i któżby tam miał ochotę marnować siły na osuszanie bagnisk! Zamiast tego Aronsen urządził sobie ogród z krzakami porzeczko-wemi, astrami, jarząbkami i różnemi sprowadzonemi tu z dolin drzewkami, ogród otoczony wysokim płotem żerdkowym, pański ogród. Pośród niego prowadził szeroki ganek, po którym co niedzielę przechadzał się Aronsen, pykając z namaszczeniem długą swą fajkę. Od tylnej strony domu mieściła się weranda, oszklona czerwonemi i żółtemi szybkami. Troje ładnych bachorków biegało wesoło; dziewczynka miała wyrosnąć na dystyngowaną córkę wielkiego kupca, a synowie mieli wyuczyć się kupiectwa; o, troje dzieci z świetną przyszłością!

Gdyby Aronsen nie myślał o przyszłości, nie byłby tu wogóle przywędrował. Byłby mógł pozostać przy swem rybactwie i zarabiać w dalszym ciągu duże pieniądze. Ale handel rybami, to handel gatunku pośledniejszego; handlarz ryb nie cieszył się tak zna-cznem poważaniem, nie czapkowano przed nim. Aronsen dotychczas tylko wiosłował, w przyszłości pragnął popłynąć żaglowcem. Ulubionem jego powiedzeniem było: „bom konstant“; brzmiało to zpańska i wskazywało, że Aronsen nie pochodził z pospólstwa. Dzieci jego mają posiadać więcej od niego ,,bom konstant“ — mówił i miał na myśli zapewnienie im lżejszego bytu.

Jak na początek, sprawy zapowiadały się wyśmienicie, czapkowano zarówno przed nim jak i przed soną jego, ba nawet przed dziećmi. Górnicy przybywali tu z wysokich skał i od dawnego czasu nie widzieli dzieci. Pędraki Aronsena obskakiwały ich,, przeto robociarze odrazu z niemi zaprzyjaźnili się i bawili, niby z trzema pudlami. Obdarowaliby je chętnie groszakami, ale ponieważ były to dzieci kupca, przeto niebardzo to uchodziło, i dlatego wygrywali im na drumli. Najbardziej przepadały za Gustawem, młodym figlarzem, który jawił się tu zawsze z kapeluszem na bakier zadartym i najwięcej z niemi baraszkował. Dzieci zdaleka go poznawały i przybiegały naprzeciw przed zagrodę, on zaś brał wszystkich troje na plecy i tańczył jak szalony. — ,,Ho!“ — wykrzykiwał Gustaw i tańczył. Potem dobywał drumli i wygrywał piosnki i arje, a grał tak pięknie, że obie służące wybiegały z kuchni i ze łzami w oczach przysłuchiwały się grze Gustawa. Gustaw wiedział, co robi, ten obwieś swawolny!

Po takim wesołym wstępie przed domem, znikał w kramie, dzwonił sakiewką i plecak swój wyładowywał po brzegi najróżniejszemi różnościami. W góry wracając, dźwigał na sobie cały kram, z którym zatrzymał się na Sellanro. Tam plecak rozpakował i nabytek swój prezentował. Czego on nie posiadał! Miał papier listowy z kwiatkami i fajkę nową i nową koszulę i chustkę na szyję z frendzelkami; miał łańcuszek z kompasem i scyzoryk. Tak, wiele miał tam pięknych rzeczy, a między niemi nawet rakiety, które zakupił na niedzielę dla swojej i innych zabawy. Inger poczęstowała go dużym kubkiem mleka, a on dowcipkował z Połdynką i Rebekę bujał wysoko w powietrzu.

— No, kiedyż będziecie gotowi ze stajnią ? — spytał swych ziomków, mularzy, z którymi również był na przyjaznej stopie.

— Nie tak prędko, za mało nas, — odparli mu

larze.

— W takim razie ja wam pomogę, — rzucił Gustaw

żartem.

— O, to byłoby doskonałe, — zauważyła Inger, — bo ze względu na bydło stajnia musi być gotowa do jesieni.

Gustaw zabrał się teraz do fajerwerków, zapalił jedną racę, drugą, trzecią, całe pół tuzina wypuścił w powietrze, a kobiety i dzieci z zapartym oddechem podziwiały te czary i czarodzieja. Inger nigdy jeszcze nie widziała zapalonej racy, ale niezwykłe te ognie przypominały jej świat inny, wielki świat. Co wobec tego znaczy taka maszyna do szycia! A gdy wkońcu Gustaw na drumli zagrał, wtedy Inger, wzruszona do-głębi, byłaby poszła za nim choćby na koniec świata. . .

Robota w kopalni postępuje naprzód i kruszec zwożą końmi na dół na brzeg morski; jeden parowiec załadowany odpłynął już do Ameryki Południowej, a drugi parowiec już czeka. Ruch olbrzymi. Kto żyw, spieszył w góry, by ujrzeć te cuda, i Brede Olsen tam był z swemi worami próbek, lecz odprawiono go z kwitkiem, ponieważ rzeczoznawca odjechał był do Szwecji. Co niedziele odbywały się z doliny i z całej okolicy istne wędrówki ludów, nawet Aksel Ström, któremu przybyło obecnie roboty z powodu dozoru nad lin ją telegraficzną, już kilka razy tam zaszedł. I Inger tam zachodzi, wystrojona w najpiękniejsze swe szaty i z złotym swym pierścionkiem na palcu.

Czego ona tam szuka ?

Właściwie niczego nie szuka, kopalnia nie zaciekawia jej wcale, ona chce po prostu pokazać się..

'Spostrzegłszy, że inne kobiety spieszą na górę miedzianą, uznała, że i ona tam być powinna. Górną jej wargę szpeci coprawda blizna czerwona i ma dzieci już dorosłe, ale to powstrzymać jej nie może. Gniewa ją to, że inne są młode, lecz ona zmierzy się z niemi, tern bardziej teraz, gdy nie zaczęła jeszcze rozszerzać się w pasie, gdy jest przystojna, tęga i ładna. Naturalnie, delikatna, brzoskwiniowa jej cera dawno już zniknęła, ale ona wszystkie zakasuje.

Robociarze odnoszą się do niej bardzo przyjaźnie, niejeden już otrzymał od niej garniec mleka i znają ją; oprowadzają ją po kopalni, po barakach, stajni, kuchni, piwnicy i składnicy prowj anto we j. Zuchwalsi zabierają się do niej nieco obcesowo i biorą pod ramię i obejmują, ale Inger nie gniewa się o to, przeciwnie. Gdy po schodach idzie, podnosi spódnice wysoko i pokazuje swe dzielne łydki, ale czyni to w sposób obojętny, jakby nigdy nic. — .,To jest kobieta jak należy!“ — myślą robociarze.

Starucha już, a mimo wszystko wzruszająca: Wdzięczna była za każde gorętsze spojrzenie i odwzajemniała się niemniej gorąco, pochlebiało jej, że znajduje się w niebezpieczeństwie, że ściga ją ogień pożądliwości, — była kobietą jak każda inna. Była ■cnotliwą z braku pokusy zapewne.

Taka starucha!

Gustaw również się zbliżył. Dwie dziewczyny ze wsi pozostawił kamratom, aby tylko być w towarzystwie Inger. Gustaw, bywalec, wiedział, jak należy ■się zachować; na powitanie szarmancko dłoń Inger potrząsnął, ale daleki był od natręctwa.

— No jakże, Gustawie, kiedy przyjdziesz do nas i pomożesz przy budowie stajni ? — spytała Inger i po-kraśniała po same uszy.

Gustaw odpowiedział, że owszem, zgłosi się niebawem. Kamraci jego słyszą to i zapowiadają, że wkrótce przybędą wszyscy.

— Jakto, czy zimą nie będziecie tu pracowali ? — spytała Inger.

Robotnic}'’ dali odpowiedź wymijającą, ani tak, ani nife, ale jakoś nie zanosi się na to. Gustaw jest odważniejszy, nie owija w bawełnę i, wybuchając śmiechem, twierdzi, że maluczko, a wydrapią już resztkę miedzi.

— To chyba nieprawda! — wybuchnęła Inger.

— Nie, — zawołali inni, Gustaw powinien mieć się na baczności z takiem gadaniem.

Ale Gustaw nie miał się na baczności i, śmiejąc się, powiedział znacznie więcej jeszcze, a co się tyczy Inger, zdobył ją sobie niepodzielnie, mimo że wcale się nie narzucał. Ktoś inny, również młody robotnik, grał na harmonice, ale to nawet w przybliżeniu nie to samo, co muzyka Gustawa na drumli. Trzeci robociarz, również junak zadzierżysty, usiłował zwrócić na siebie uwagę tern, że piosnki śpiewał w takt harmoniki; ale i to nie było nic nadzwyczajnego, mimo że posiadał głos huczący jak bas organowy. Niewiele minęło chwil, a Gustaw dzierżył już na swym małym palcu, dalibóg, złoty pierścionek Inger. Jakże się to stało, skoro wcale się jej nie narzucał? Ejże, przystawiał się do niej, ale w zupełnej skrytości, podobnie jak i ona to czyniła; gdy zabrał się do jej ręki, udawała, że nic nie spostrzega. Zasiadłszy następnie w kuchni barakowej przy kawie, usłyszała na dworze jakieś hałasy i kłótnie, i zaraz też się domyśliła, że to o nią chodzi. To ją podnieciło; stara cieciorka tam siedzi i przysłuchuje się przyjemnym szelestom.

Jak Inger wróciła onego wieczoru niedzielnego do domu? Ho, wyśmienicie, cnota jej nie poniosła najmniejszego uszczerbku. Towarzyszyło jej robotników wielu, i żaden nie chciał opuścić jej dopóty, dopóki Gustaw był przy niej, byli nieubłagani! Nigdy w życiu, nawet hen w szerokim świecie, nie spotkała jej taka przyjemność.

— Niech się Inger dobrze zastanowi, czy jej co nie zginęło, — zagadywali robotnicy.

— Zginęło ? Nie, co miałoby zginąć ?

huknęli.

— Złoty pierścionek!

Zdechł pies! Gustaw miał przeciwko sobie całą armję.

— Dobrze, żeś go znalazł, — odezwała się Inger i spiesznie pożegnała się ze swym orszakiem.

Szła teraz sama, krętą percią zbliżała się ku Sellanro i ujrzała wiele dachów — tam jej dom! I od-razu zbudziła się w niej dawna dzielna kobieta; zbacza w stronę obory letniej, aby zajrzeć do inwentarza, a po drodze przechodzi koło miejsca, które doskonale pamięta: tu pochowała niegdyś dziecinę małą, nakryła ją ziemią i zatknęła mały krzyżyk. Ach, ile to już czasu minęło! I w tejże chwili myśl jej ogarnia troska: Czy jeno dziewczyny były już u doju i czy przygotowały wszystko do wieczerzy?

Praca w kopalni idzie swoim trybem, ale coraz częściej przebąkuje się, że góra nie da tego, czego sie po niej spodziewano. Rzeczoznawca znowu przyjechał, tym razem w towarzystwie drugiego rzeczoznawcy; wiercili i skały rozsadzali i gruntowne przeprowadzali badania. O co właściwie chodzi ? Miedź jest niezła, ale żyła jest cienka, w kierunku na południe jest coraz grubsza, a właściwa jej grubość, przebajeczna, rozpoczyna się dopiero na pograniczu terytorjum towarzystwa, potem zaczyna się znowu Allmancija. Pierwsi nabywcy widocznie nie zdawali sobie z tego sprawy; była to rada familijna, krewniacy, którzy kupili część na spekulację, nie zabezpieczywszy sobie całego łańcucha górskiego aż do najbliższej doliny. Tak, kupili zaledwie kawałek terenu z Izakowego Selłanro i kawałek od Geisslera i wszystko zaraz dalej sprzedali.

I co teraz ? Inżynierowie i rzeczoznawcy dochodzą do przekonania, że należy co prędzej wejść w układy z rządem. Wysyłają przeto do zarządu towarzystwa sztafetę z listem, sami zaś cwałują do sołtysa, aby cały łańcuch górski na południe od morza obłożyć aresztem. Ale teraz dopiero wyłaniają się najróżniejsze trudności. Są obcokrajowcami, a przeto prawo zabrania im kupna bezpośredniego. Wiedzą o tern i posiadają już odpowiednie do tego zabezpieczenie. Co się zaś tyczy onej południowej części gór — już sprzedana, a o tern nie wiedzieli.

—- Sprzedana ? — spytali przerażeni.

— Dawno już, przed wielu laty.

— Kto kupił ?

— Geissler.    ,

— Co za Geissler? Ach ten?!

— Tak, rząd sprzedał mu, — rzekł sołtys: — A ponieważ są to tylko nagie skały, przeto nabył je za bezcen.

— Ależ do djaska, co to za jeden ów Geissler, o którym co chwila słyszymy! Gdzie on ?

— Bóg raczy wiedzieć, my nie wiemy. . .

Trzeba więc było posłać nową sztafetę do Szwecji, no i starać się odszukać Geisslera. Tymczasem jednak należało zwolnić część robotników.

Teraz też i Gustaw przyciągnął na Sellanro; na plecach przydźwigał cały swój dobytek i rzekł: — Oto jestem!

Tak jest, Gustaw porzucił kopalnię, czyli innemi słowy — zeszłej niedzieli wyraził się zbyt otwarcie o górze miedzianej, doszło to do uszu sztygara i inżyniera i Gustawowi dano terminatkę. Szczęśliwej drogif Zda się jednak, że terminatka była mu na rękę; teiaz bowiem, idąc do Sellanro, uwolnił się od wszelakich podejrzeń. Natychmiast też znalazł robotę przy budowie stajni.

Stajnia rośnie, gdy zaś po kilku dniach jeszcze jeden przybył tu robotnik z kopalni, wtedy była już prawie pewność, że na jesieni stajnia będzie gotowa.

Ale z gór nadciągali robotnicy jeden po drugim, wszystkim dano terminatkę i wszyscy też wracali do Szwecji. Sztolnia doświadczalna ma być lada dzień zamknięta. Cień smutku zamroczył całą wieś w dolinie; ano, ludziska byli głupi i nie mogli zrozumieć, że sztolnia doświadczalna to sztolnia na próbę tylko. Zniechęcenie i złe przeczucia ogarnęły mieszkańców wsi, pieniądz coraz trudniejszy się stawał do zdobycia, płace obniżono, faktorja na Storborgu opustoszała... A przecież tak ładnie wszystko się zapowiadało, Aronsen sprawił sobie dopiero co wysoki maszt i sztandar okazały, dla sań swych kupił na zimę wspaniałą skórę z białego niedźwiedzia, a całą rodzinę zaopatrzył w najmodniejsze garnitury i kost jurny..

Ale były to tylko drobiazgi, nie brakło i wypadków ważnych:    Hen, wysoko, pomiędzy Moi.elandją

a Sellanro dwaj nowi osadnicy nabyli dla siebie karczo-wiska. Zdarzenie nie byle jakie! Urządzili sobie gammy, trzebili i osuszali bagna; byli pilni i w krótkim czasie wiele zdziałali. Przez całe lato zaopatrywali się w srodkr żywności w Storborgu, gdy jednak ostatnim razem tam zaszli, nie znaleźli prawie nic. Co Aronsenowi po towarach, skoro kopalnia zamknięta ? Tak, towarów nie miał już prawie wcale, miał tylko pieniądze. On w całej okolicy był może najbardziej zniechęcony,, przeliczył się w swych rachubach. Gdy mu zaś do>* radzano, żeby zabrał się do uprawy gruntów, odparł: — Co, grunta uprawiać ? Nie, nie potośmy tu przyszli ...

Ostatecznie Aronsen jednak postanowił przekonać się osobiście, jak stoją sprawy kopalni. Było to w niedzielę. Po drodze wstąpił na Sellanro po Izaka; ale odkąd kopalnia była w ruchu, Izak ani krokiem nie ruszył się poza Sellanro, na swej hali czuł się najlepiej-. Tnger wmieszała się do rozmowy: — Idźże, skoro cię Aronsen zaprasza, — rzekła.

Patrzajcie, Inger nie ma widocznie nic przeciw temu, żeby Izak przeszedł się w góry! Była niedziela, widocznie pragnęła pozbyć się go bodaj na kilka godzin. Tak tedy poszedł z Aronsenem.

Na grzbiecie góry miedzianej ujrzeli nowości wszelkiego rodzaju; Izakowi trudno było połapać się w tern nowem mieście baraków, wozowni i jam otwartych. Pan inżynier oprowadzał ich osobiście. Poczciwy inżynier nie łudził się zbyt nadziejną myślą, ale mimo to usiłował przeciwdziałać przygnębieniu, jakie legło na całej okolicy i wsi. I oto dobra nadarzyła się sposobność, gdy jawili się na miejscu w swych własnych osobach margrabia z Sellanro i kupiec ze Storborgu.

Inżynier objaśniał zawartość głazów: piryt, piryt miedziorodny, zawierający miedź, żelazo i siarkę. Tak, on zna górę na wylot, wie wszystko, co ona we-wnętrznościach swych ukrywa, wie, że nawet trochę srebra zawiera i złota. Nie otwiera się kopalni, jeżeli nie jest się pewnym swego!. . .

— I czy wszystko to ma teraz ustać ? — spytał

Aronsen.

— Ustać? — zdumiał się inżynier. — Byłaby to dla Południowej Ameryki zaiste przysługa niedźwiedzia. Sztolnię doświadczalną zamyka się obecnie na jakiś czas, ponieważ przekonano się dostatecznie o wartości góry. Teraz zbuduje się kolej napowietrzną, a potem dopiero rozpocznie się właściwą eksploatację gór w kierunku południowym. Czy Izakowi niewiadomo przypadkiem, gdzie znajduje się Geissler? — Nie! — Ho, ho, odnajdą go napewno. A wtedy przystąpią do roboty całą siłą pary. Ustać? Niema mowy o tern!

Całkowitą uwagę Izaka pochłonęła pewna nieduża maszynka, wprowadzona w ruch przy pomocy deptania; odrazu poznał, że to mała kuźnia przenośna.

— Co kosztuje taka maszyna? — spytał Izak.

— Ta ? Kuźnia polna ? O, niewiele. — Mają takich więcej, ale to drobiazgi w porównaniu z innemi maszynami i urządzeniami, zbudowanemi na dole nad morzem; o, są tam maszyny olbrzymie, jakich nigdy jeszcze z pewnością nie widziano. Rozumie się, że takich przepaści i wysoczyzny nie można opanować przy pomocy szpilek i gwoździ, hahaha...

Idą dalej i inżynier opowiada, że w najbliższych dniach zamyśla wyjechać do Szwecji.

— Ale pan wróci ? — spytał Aronsen.

— Oczywiście!

Izak manewrował tak, aby jeszcze raz zatrzymać •się przy onej kuźni.

— He taka kuźnia przenośna może kosztować ? — spytał.

— Ile? — Tego inżynier doprawdy już nie pamięta... Coś niecoś zapewne kosztuje, ale przy tak olbrzymiem przedsiębiorstwie nie wchodzi to wogóle w rachubę.

Nieoceniony ten pan inżynier, nie wesoło mu było na duszy, ale do ostatniej chwili zachował pozór człowieka niezachwianego i najswobodniejszego. Czy kuźnia taka Izakowi potrzebna? Może ją wziąć spokojnie. Jego towarzystwo może sobie pozwolić na taki prezent!

W godzinę później Izak i Aronsen wędrują do domu. Aronsen uspokoił się, pokrzepiony szczyptą nadziei, Izak zaś dźwiga na plecach skarb cenny. O, był on przyzwyczajony do noszenia ciężarów! Inżynier zaofiarował się, że następnego dnia przyśle mu kuźnię przez robotnika, ale Izak podziękował i oświadczył, że to zbyteczne. Radował się myślą, jaki podziw zbudzi wśród swoich, gdy powróci z kuźnią na plecach!

Ale nikt inny, jeno sam Izak miał się zdziwić, wróciwszy do domu.

Oto na podwórze zajechał był właśnie wóz z niezwykłym transportem. Jakiś chłop ze wsi furmanił, a obok woza kroczył jakiś pan, na którego widok Izak stanął jak wryty: był to pan Geissler.

V.

Izak miałb}' jeszcze niejeden powód do ździwienia, ale na szczęście nie umiał myśleć o kilku •rzeczach

21

Błogosławieństwo Ziemi.

na raz. — Gdzie Inger? — spytał jeno, przechodząc koło kuchni, ponieważ myślał o tem tylko, jakby najlepiej ugościć Geisslera.

Inger ? Była w żurawińcu na jagodach, poszła tam z Gustawem zaraz po odejściu Izaka do kopalni. Taka starucha, zakochała się po same uszy i szalała; miało się jej na jesień już i zimę, a czuła w sobie gorącość lata, serce jej kwitło!

— Chodź ze mną, gdzie rosną żurawiny, — rzekł

Gustaw.

Któż mógłby się temu oprzeć! Uciekła do swej komory i przez kilka minut była poważna a nawet nabożnie skupiona; ale Gustaw stał w drugiej izbie i czekał, świat kusił ją i ciągnął za nogi. Przeto włosy przyczesała,obejrzała się z wszystkich stron w zwierciadle i wyszła. Tak, kto inaczejby postąpił na jej miejscu ?! Kobiety nie umieją odróżnić mężczyzny jednego od drugiego, nie zawsze coprawda, ale i nierzadko.

Idą więc na jagody i zrywają, zrywają żurawiny, z jednego pagórka włażą na drugi, ona spódnice unosi wysoko i odsłania swe ładne łydki. Cisza dokoła, śnie-guła nie syczy złowrogo, ponieważ śniegulątka wyrosły już na samodzielne śniegułki; na każdym kroku wabi i nęci śliczna, miękka murawka, osłonięta gęstą krzewiną. Nie minęła jeszcze godzina, jak wyszli z domu, a już wypoczywają.

— Toś ty taki! — zauważyła Inger. Ach, ona jest tak słaba wobec niego, uśmiecha się wstydliwie, bo on bardzo w niej rozmiłowany. Ach, miłość, jakże ona słodka i gorzka zarazem! Dobry ton nakazuje bronić się. Niewątpliwie, aby wkońcu ulec. Inger jest w nim zakochana, bardzo, na zabój. Jest dla niego dobra i pragnie uszczęśliwić go.

W starym piecu djabeł pali!

— Gdy ukończycie ze stajnią, pójdziesz sobie, — rzekła markotnie.

Nie, nie pójdzie. Oczywiście, kiedyś będzie musiał rozstać się z nią, ale nie zaraz w pierwszym tygodniu.

— Nie pójdziemy już do domu? — spytała.

— Nie.

Zbierają jagody. Po chwili znajdują się znowu na miękkiej murawce wśród gęstych zarośli i Inger szepnęła:

— Gustaw, tyś chyba zwarjował!

Godziny mijają, teraz snadź zasnęli w zaroślach. Zasnęli ? Doskonale, pod gołem niebem wśród puszczy, w raju! Nagle Inger zrywa się i nasłuchuje i mówi:

— Wydaje mi się, że słyszę na drodze turkot

wozu...

Słońce znika powoli; czarne cienie kładą się już na pagórki, gdy zakochani ruszyli w drogę powrotną. Przechodzą obok wielu miejsc zacisznych, osłoniętych bujnemi krzewami, Gustaw widzi je i Inger je widzi, ale ona utrzymuje z uporem, że ktoś jedzie przed nimi. Do domu jednak jeszcze daleko, czy więc możliwe to, aby tak długo oprzeć się mogła kuszeniom tej szalonej pałki? Inger jest bardzo słaba, uśmiecha się tylko i mówi: — Nie, jak żyję nie widziałam takiego skrzata!..

Inger ukazuje się w obejściu sama, bez Gustawa. Całe szczęście, że teraz przyszła, gdyby choć o minutę później nadeszła, mogłoby być gorzej. Izak bowiem z Aronsenem wkroczyli dopiero co na podwórze i wóz jakiś zatrzymał się w tejże chwili przed drzwiami.

— Dzień dobry! — zawołał Geissler i powitał następnie i Inger.

Oto stoją wszyscy i spoglądają na siebie. Lepiej stać się nie mogło...

21*

. Geissler powrócił! Przez kilka lat nie pokazał się tu ani razu, teraz jednak wrócił, postarzały nieco i posiwiały, ale żwawy jak zwykle. Ubrany wytwornie, ma białą, kamizelkę i łańcuszek złoty. Licho wie, co on za jeden!

Czyżby otrzymał wiadomość, że z górą miedzianą na coś się zanosi i dla tego przybył zbadać sprawę na miejscu? Mniejsza z tern, dobrze że jest! Okiem bystrem obrzuca budynki i pola i spostrzega wielkie zmiany, margrabia rozszerzył znacznie swoje państewko. Geissler kiwa z zadowoleniem. — Co ty tam znowu dźwigasz ? — spytał Izaka. —• Przecie to ciężar dobry dla konia, ale nie dla człowieka!

— Kuźnia połowa, — objaśnia Izak. — Na osiedlu nieraz mi się przyda, — mówi, i wciąż jeszcze nazywa Sellanro osiedlem.

■— Skąd ją wyrwałeś?

— Inżynier z góry miedzianej ofiarował mi ją.

— Co, inżynier jest tam na górze ? — spytał Geissler zdziwiony

rzekł i wskazał

— Słyszałem, że sprawiłeś sobie żniwiarkę, dlatego przywiozłem ci „tygrysa“, rozumiesz — grabie konne do siana i zboża, ręką na wóz.

Stała tam istotnie maszyna, pomalowana na czerwono i niebiesko, zaopatrzona w olbrzymie pazury stalowe, prawdziwe grabie konne! Znieśli maszynę z woza i oglądali ją z wszystkich stron, potem Izak zaprzągł się i próbował jej na gołej ziemi. Otworzył gębę jak wrota. Same cuda na Sellanro!

Mówili o górze miedzianej i o kopalni.

— Bardzo się o pana dopytywali, — rzekł Izak.

— Kto się dopytywał ?

— Inżynier i wszyscy panowie. Powiedzieli, że muszą pana koniecznie odnaleźć.

Acli, Izak zanadto może przesadzał; nie powinien był tego robić ze względu na samego Geisslera.

— Więc jestem, jeżeli mnie potrzebują, niech się do mnie zgłoszą, — rzekł Geissler.

Następnego dnia wrócili z Szwecji obaj kurjerzy, a wkrótce potem przycwałowali dwaj właściciele kopalni. Na Sellanro zatrzymali się poto tylko, żeby poinformować się o dalszą drogę. Byli wyniośli, dumni i udawali, że Geisslera wcale nie widzą, jakkolwiek stał tuż obok. Panowie pojechali natychmiast, a kurjerzy z końmi jucznemi zatrzymali się na godzinny popas; gawędząc z mularzami, dowiedzieli się, że starszy pan w białej kamizelce — to Geissler. Pojechali. Ale tego samego jeszcze wieczoru wrócił jeden z nich z poleceniem ustnem, aby Geissler stawił się jak najprędzej u panów na górze w kopalni.

— Powiedz, że jeżeli sobie życzą, mogą mnie spotkać tu we dworze margrabiego, — rzekł Geissler.

Wspaniały był Geissler w swej wielkości, był snadź przeświadczony, że cały świat ma w swej kieszeni, albo czy też może czuł się dotknięty poleceniem ustnem? Panowie, otrzymawszy jego odpowiedź, radzi nieradzi zmuszeni byli potrudzić się do Sellanro. Towarzyszyli im inżynier i dwaj rzeczoznawcy.

Długo jednak, bardzo długo czekali, zanim ukazał się Geissler. Nie rokowało to nic dobrego, Geissler wystąpił niezwykle wyniośle.

Panowie byli nad wyraz uprzejmi i przepraszali Geisslera, iż ośmielili się wczoraj przysyłać po niego, ale bardzo byli zmęczeni całodzienną podróżą. Geissler okazał się niemniej uprzejmy i twierdził, że i on był bardzo podróżą strudzony, inaczej bowiem byłby przyszedł do nich niewątpliwie. Tak, lecz teraz do rzeczy: Czy chciałby sprzedać skały, położone na południowej stronie morza ?

— Czy przystępujecie panowie w charakterze nabywców czy agentów ? — Była to oczywista złośliwość ze strony Geisslera, ponieważ widział przecie, kogo ma przed sobą.

— Jaka cena ? — spytali.

— Tak, jaka cena! — zastanawiał się Geissler. — Dwa mil jony, — rzekł po chwili.

— Aha! — rzekli panowie i uśmiechnęli się. Geissler wszakże nie uśmiechnął się.

Inżynier i rzeczoznawcy zbadali one góry, wiercili i rozsadzali skały tu i ówdzie i zdawali obecnie sprawę z swych dochodzeń: Na ugrupowanie się pokładów miedzi wpłynęły erupcje; pokłady są bardzo nierówne, według dotychczasowych badań pokłady największe znajdują się na samej granicy pomiędzy terytorjum Spółki a Geisslera, na dalszem zaś terytorjum słabną, a tracą wogóle na wartości na ostatnim półmilowym kawałku.

Sprawozdaniu temu przysłuchiwał się Geissler z największą obojętnością. Dobył z kieszeni kilka dokumentów, w których zatopił całą swoją uwagę, mapy to jednak nie były, i Bóg jeden wie, czy wogóle dotyczyły góry miedzianej.

— Wiercenia były widocznie niedostatecznie głębokie, — zauważył, jakby czytał z swych dokumentów.

Panowie przyznali to bez protestu, a jeno inżynier się zdziwił, skąd Geissler to wie, skoro wogóle żadnych nie przeprowadził wierceń. — W odpowiedzi Geissler uśmiechnął się tajemniczo, jakby istotnie przeprowadził był wiercenia na kilkaset metrów w głąb, zasypawszy następnie skrupulatnie wszelkie otwory wiertnicze.

Targi toczyły się do południa, zaczem panowie spojrzeli na zegarki. Geissler ustąpił w swych pretensjach do ćwierć miljona, lecz o dalszych ustępstwach słyszeć nie chciał. Tak, czuł się snadź dotknięty stanowiskiem tych panów; wychodzili bowiem z założenia, że na sprzedaży zależy mu, że jest do niej zmuszony brakiem pieniędzy — ho ho, mylili się, i to bardzo!

— Piętnaście do dwudziestu tysięcy, to przecie duże pieniądze — dowodzili panowie.

to

— Owszem, — odparł Geissler, — dla tego, kto ich potrzebuje, ale dwieście pięćdziesiąt tysięcy pieniądze większe.

Wtedy jeden z panów sięgnął po argument uczuciowy : — Ach, byłbym o mały włos zapomniał: mamy dla pana ukłony i pozdrowienia od rodziny żony pańskiej z Szwecji.

— Dziękuję! — bąknął Geissler.

— A propos! — pospieszył inny z panów, widząc, że argument poprzedni zawiódł. — Ćwierć miljona! Przecie idzie tu nie o pokłady złota, lecz o piryt miedzio-rodny.

— Tak, o pokłady pirytu miedziorodnego — skinął Geissler.

Wówczas naprawdę zniecierpliwili się panowie, pięć rąk sięgnęło po zegarki, nie było czasu na dalsze żarty, południe już. Panowie odrzucili propozycję obiadowania na Sellanro, na koń siedli i pojechali do kopalni.

Tak minęły pierwsze układy.

Geissler pozostał sam.

Näd czem on się zastanawiał ? Może nad niczem, może było mu wszystko obojętne? O nie, myśl jego pracowała, jeno że się z 1em nie zdradzał. Po obiedzie rzekł do Izaka:

— Zamierzałem właśnie przejść się na moje góry i zabrać z sobą Sywerta.

Izak zgodził się bez wahania.

— Nie, on ma co innego do roboty.

— Tak, on natychmiast z panem pójdzie, — oświadczył Izak i odwołał Sywerta od mularki.

Ale Geissler wzniósł rękę i zadecydował stanowczo:

— Nie!

Wałęsał się po całem podwórzu i gospodarstwie, kilka razy zaszedł do budującej się stajni i gawędził żywo z robotnikami. Spokój jego był imponujący.

Fortuna uśmiechała się do niego w sposób zgoła nieoczekiwany. Krewniakom swej żony sprzedawszy małą górę, nabył co tchu resztę łańcucha górskiego. Czemu to uczynił? Czy krewniaków chciał zagniewać najbłiższem swem sąsiedztwem ? Nabył na własność wielki kompleks skalisty, ponieważ ofiarowano mu go prawie za darmo. A więc przypadek zrządził, że stał się królem gór.

Sprzedana cząstka przechodziła w Szwecji z reki do ręki, i o jej losach Geissler stale się informował. Pierwsi nabywcy zakupili ją oczwiście w sposób niesłychanie głupi; rada familijna, nie mając o tern najmniejszego pojęcia, nie zabezpieczyła sobie prawa przedkupu sąsiedniego terenu, a myślała jeno o pozbyciu się z karku Geisslera. Lecz teraźniejsi właściciele okazali się niemniejszymi głuptasami; bogacze

pozwolili sobie na żart i podczas jakiejś libacji kupili sobie „górkę“. Gdy jednak wznieśli na niej pierwszą sztolnię i sprawa stała się poważna, wtedy nagle znaleźli się przed wysokim twardym murem, na którym widniało jedno: Geissler.

— Dzieciaki! — rzucił Geissler z swej wysoczyzny, butny i hardy. Próbowali oblać go zimną wodą, sądzili, że mają do czynienia z potrzebnickim i dlatego gadali coś o piętnastu do dwudziestu tysiącach. Dzieciaki! Nie znali Geisslera! Oto on — niech wiedzą!

Tego dnia panowie zatrzymali się w kopalni i Geisslera nie wrócili, spekulowali na zwłokę. Wrócili jednak nazajutrz w towarzystwie luzaków, zebrani do podróży powrotnej do Szwecji. Ale wtedy właśnie nie było w domu Geisslera.

Co, Geissler wyszedł?

Nie pozostało im nic innego, jak zsiąść z koni i czekać. Dokąd on poszedł ? Nikt nie umiał powiedzieć; wiedziano tylko, że zajmuje go wszystko, co dzieje się na Sellanro, widziano go tu i tam, a ostatnio zauważono go przy tartaku. Rozesłano na wszystkie strony gońców, ale znajdował się snadź bardzo daleko, skoro na wszelkie wołania nie dawał odpowiedzi. Panowie spojrzeli na zegarek i strasznie się gniewali i wykrzykiwali: — Nie pozwolimy robić z siebie błaznów! Jego rzeczą czekać na nas, skoro ma coś do sprzedania!

O, ale szybko ochłonęli i czekali, ba, nawet dowcipkowali. że wypadnie im tu nocować i czekać może aż do sądnego dnia.. .

Nareszcie przyszedł Geissler. Obszedł cały majątek i wraca prosto z obory letniej.

twego dochowku, — rzekł do Izaka. obecnie bydła na pastwisku?

— Zdaje mi się, że i obora letnia za mała już dla

Ile masz

Tak tylko on umiał mówić, nie zwracając uwagi na obecność panów, stojących z zegarkami w ręku. Geissler dziwnie ogniste miał rumieńce, jakby od alkoholu.

— Och, a tom się zgrzał! — rzekł.

— Spodziewaliśmy się, że pan zaczeka za nami,

—    powiedział jeden z panów.

— Szkoda, że panowie nie poprosili mnie o to; byłbym oczekiwał panów z całą pewnością.

A jakże ze sprawą transakcji ? Czy Geissler zgodzi się na ich uczciwą ofertę? Czy takie piętnaście do dwudziestu tysięcy często wpadają mu do kieszeni ?

—    Ten ostatni przytyk odczuł Geissler jako nowy kamień obrazy. Tak przemawiać do niego nie należy! I panowie zapewne nie byliby do niego w ten sposób przemówili, gdyby nie ich złość z powodu czekania,

—    i Geissler zapewne nie byłby tak gwałtownie pobladł, gdyby poprzednio nie był na osobności, gdzie tak poczerwieniał. Teraz zbladł i rzekł chłodno:

— Ja nie wchodzę w to, ile panowie mogą zapłacić, wiem tylko, ile żądam. Pragnąłbym, żebyście panowie zaprzestali już tej niepotrzebnej gadaniny. Cena dziś jest ta sama, co wczoraj.

— Ćwierć miljona koron?

— Tak.

Panowie dosiedli swych koni.

— Jeszcze słowo, Geissler, — rzekł jeden z nich.

—    Damy dwadzieścia pięć tysięcy.

— Jak widzę, pan w dalszym ciągu żartujesz, — odparł Geissler. — Wobec tego zaproponuję panom

— Tak, nad tem możnaby się zastanowić, — odpowiedzieli panowie, zaskoczeni nieco tą propozycją.

całkiem serjo coś innego: Sprzedajcie mi waszą część góry.

— Chętnie ją odkupię, — oświadczył Geissler.

Och, ten Geissler! Pełno ludzi stało dokoła niego, wszyscy mieszkańcy Sellanro i mularze i panowie i kurjerzy, wszyscy słyszeli jego słowa. Co on wygadywał ? Czyż miał tyle pieniędz}^ ? Któż zdoła go przeniknąć! W każdym razie dopiął swego: wywołał wśród panów małą rewolucję. Czy chciał ich wywieść w pole? Czy mniemał, że takiem postępowaniem góra jego zyska na wartości?

Panowie zaczęli rzeczywiście naradzać się ponownie, zeskoczyli z koni i rozprawiali szeptem. I wtedy wmieszał się inżynier i oświadczył stanowczo: — Nie sprzedamy!

•— Nie ? — spytali panowie.

— Nie!

Jeszcze chwilę szeptali zawzięcie, potem znowu na koń wsiedli, a jeden z panów zawołał:

— Dwadzieścia pięć tysięcy!

Geissler nic na to nie odpowiedział, odwrócił się na pięcie i poszedł do mularzy.

I tak minęła konferencja ostatnia.

Wynik jej zdawał się być Geisslerowi najzupełniej obojętny. Jak zwykle, wałęsał się po gospodarstwie, zachodził tu i tam, i gadał o tem i owem. Teraz oto zaprzątnęło jego uwagę całkowicie pokrywanie stajni potężnemi belkami dachowemi. Miała być wykończona w tym jeszcze tygodniu, dlatego pokrywano ją dachem tymczasowym, później kiedyś zbudują jeszcze nad stajnią górkę do siana.

Sywert nie pracował dziś na budowli, — Izak nakazał mu, żeby był gotów do towarzyszenia Geisslerowi w góry. Zbyteczna przezorność, Geissler bowiem pierwotnego swego zamiaru zaniechał, albo też zgoła o nim zapomniał. Zabrawszy od Inger trochę żywności na drogę, powędrował nad wieczorem na dół ku wsi.

Po drodze rozmawiał z kolonistami obu nowych osad, położonych poniżej Sellanro i zaszedł aż do Mone-landji, aby przekonać się o stanie gospodarstwa Stroma. Nie zdziałał on w ostatnich latach tyle, co Izak, ale wykarczował przecież spory szmat ziemi. Geissler i tern osiedlem bardzo się zainteresował.

— Czy konia masz?

— Mam.

— Na dole, w stronach południowych, mam żniwiarkę i pług dwuskibowy, mogę ci je przysłać.

— Co! — zawołał Aksel i wyobrazić sobie nie mogąc podobnej szczodrości, myślał o zapłacie.

— Podaruję ci je, — rzekł Geissler.

— To niemożliwe! — zauważył Aksel.

— Za to jednak żądam, żebyś swym dwom nowym sąsiadom pomagał przy karczowaniu gruntu.

— O, nie poskąpię im swej pomocy! — zapewnił Aksel skwapliwie, ale w głowie mu się to wszystko pomieścić nie chciało.    *

— To pan ma na południu posiadłość ziemską i maszyny? — spytał.

— Ach, mam ja różności...

Czy miał naprawdę ? Być może, że niczego nie posiadał, ale to już był taki jego sposób. Puszył się. Ową żriiwiarkę i pług mógł był przecie kupić w pierw-szem lepszem mieście.

Długo potem jeszcze rozmawiał z Akselem o osadnikach w okolicy, o faktorj i na Storborgu, o bracie Aksela, który ożenił się niedawno i teraz na Bredabliku pilnie grzęzawiska osusza. Aksel uskarżał się na brak odpowiedniej dziewki, posługuje się jeno starem babskiem, której na imię Olina; pomoc jej niewiele warta, ale zawszeć lepszy rydz, niż nic. Latem musiał był przez jakiś czas pracować dzień i noc, tyle było do roboty a pomocy znikąd. Dziewkę jaką byłby może dostał ze wsi rodzinnej, z Helgelandji, ale w takim razie oprócz zasług musiałby jej zwrócić koszta podróży. A on i tak już ma dosyć wydatków. ikksel opowiadał następnie, że przejął dozór nad linją telegraficzną, czego jednak obecnie do pewnego stopnia żałuje.

— To jest coś dla takich, jak Brede, — zauważył

Geissler.

— Tak, to prawda, — przyznał Aksel. — Ale zależało mi na pieniądzach.

— A ile masz krów? — spytał Geissler.

— Cztery. I byczka; musiałem go kupić, bo do byczka na Sellanro jest mi za daleko.

Ale Aksel miał jeszcze jedno zmartwienie, o wiele większe, co do którego pragnął zasięgnąć rady Geisslera. Przeciwko Barbro wytoczono śledztwro. Tak, wszystko się oczywiście wydało. Znajdowała się wr błogosławionym stanie, ale potem tak urządziła, że wyjechała stąd bez dziecka. Jak się to stało ? Geissler zmiarkowawszy, o co chodzi, rzekł krótko:

— Chodź ze mną! — i zaprowadził Aksela daleko od zagrody. Geissler przybrał minę urzędową, jakby co najmniej był sędzią śledczym. Usiedli na skraju lasu, poczem Geissler rzekł: — Tak, teraz opowiadaj!

Ano, musiało się \vsz37stko wydać, jakże mogło było być inaczej! Pustkowie nie było obecnie już tą krainą dawną bezludną, a oprócz tego przyszła Olina. Co Olina miała z tern wspólnego? Och, ta! I na dobitek Brede z nią się pokłócił. Teraz trudna z nią sprawa, wściekle trudna; mieszkała na miejscu i zrazu domyślała się czegoś. Znowu coś wietrzyła, a do tego ona jedyna! Właściwie za stara już była na chodzenie koło gospodarstwa domowego i oprzęt bydła; powinna była wyrzec się tego, ale byłoż to możliwe? Czyż mogła była porzucić spokojnie zagrodę, w której tak wielka ukrywała się tajemnica ? Przez całą zimę harowała ponad siły, a krzepiła ją tylko nadzieja, że coś brzydkiego będzie mogła dowieść córce Bredego. Zaledwie rozpoczęły się pierwsze roztopy wiosenne, a już zaczęła myszkować. Wnet też natknęła się na mały pagóreczek nad potokiem i natychmiast poznała, że nakryty jest kawałkami darni. Szczęście sprzyjało jej: któregoś dnia podpatrzyła Aksela, jak mogiłkę przy-deptywał i z ziemią zrównał. A więc Aksel również o tern wiedział. Olina potrząsnęła swą siwą głową: tak, teraz nadszedł czas jej działania.

Czy chciałaby oszczędzić Aksela? Aksel nie był tak zły, aby nie można było wytrzymać u niego, ale miał jedną brzydką wadę: był zbyt dokładny i liczył swe sery i wiedział ile pasem wełny posiada. Olina czuła się skrępowana. A czy po uratowaniu mu życia okazał Aksel wdzięczność i hojność? Nie, przeciwnie, obstawał, że to nie jej wyłączna zasługa. Owszem, przyznawał, że gdyby nie Olina, byłby onej nocy zamarzł, ale jedynie przecież przy pomocy Bredego dostał si£do domu! Takie było podziękowanie! Olina mniemała, że to prawdziwa obraza boska! Czy Aksel nie powinien był wyprowadzić z obórki jakiej krowy i powiedzieć: — „To twoja krowa, Olino!“ Ale nic z tego.

Teraz idzie o to jeno, czy cała ta chryja nie będzie kosztowała go więcej,niż oszczędzona na Olinie krowa...

Nastało lato i Olina czatowała na każdego zabłąkanego tu wędrowca, zagadywała go i szeptem zwierzała się ze swej tajemnicy.

— Ale cicho, pst, nikomu ani słowa! — nakazy

wała.

Olina była także kilka razy na dole we wsi. I oto w całej okolicy krążyły i furkotały najróżniejsze pogłoski, tajemnicze i potworne, które wtłaczały się niby mgła wnikliwa do uszu każdego, nawet dzieci, uczęszczające do szkoły na Bredablik, poczęły tajemniczo coś między sobą szeptać. W końcu i sołtys musiał się ruszyć, by złożyć raport władzy przełożonej. Pewnego dnia przyszedł on do Monelandji z swym pisarzem, i badał i pisał i znowu odszedł. Zaledwie jednak minęły trzy tygodnie, przyszedł ponownie i znowu badał i znowu pisał. Ale tym razem rozkopał mały zielony pagóreczek nad potokiem i wydobył z niego zwłoki dziecka. A podczas tej czynności wystąpiła w całej pełni niezbędność pomocy Oliny. W nagrodę za to musiał udzielić wyjaśnień na rozliczne jej zapytania, i wtedy też powiedział pomiędzy innemi, że owszem, możnaby jeszcze pogadać o tern, czy nie należałoby zaaresztować Aksela. I wtedy Olina załamała ręce nad bezeceństwem, w jakie pozwoliła się wciągnąć i pragnęła jednego tylko, żeby jak najprędzej wydostać się mogła z tego błota!

— A co z nią się stanie, z Barbro ? — zapytała

szeptem.

— Osadzona już w więzieniu bergeńskiem, — odparł sołtys. — Ręka sprawiedliwości spoczęła na niej, — dodał; poczem zabrał z sobą zwłoki i poszedł.

Nic dziwnego przeto, że Aksel obecnie srodze się niepokoił. Zeznał przed sołtysem wszystko, niczego nie zataił. Dziecko było jego dzieckiem i grób dla niego wykopał własnoręcznie. I teraz wypytywał się Geisslera, co on o tern myśli i co go czeka. Czy z a wezwą go do miasta, czy czekają go tam przesłuchy o wiele gorsze i jakie inne przykrości?

Ale Geissler nie był już ten sam, co przedtem. Szczegółowa rozwlekła opowieść Aksela zmęczyła go, ogarnęła go senność. A może to nie wina opowieści, może opuściła go poprostu energja zapalna, jaka wybuchła w nim dzisiejszego poranka? Na zegarek spojrzał, wstał i rzekł:

— Sprawa wymaga gruntownego namysłu. Zobaczymy. Przed wyjazdem jeszcze otrzymasz moją odpowiedź.

I poszedł.

Nad wieczorem powrócił do Sellanro, zjadł coś niecoś i udał się na spoczynek. Spał długo, aż do południa, spał i wypoczywał, wyczerpany zapewne wczoraj szem spotkaniem z właścicielami kopalni. Po dwóch dniach dopiero przysposobił się do wyjazdu. Wtedy stał się wspaniałomyślny i- wielki, pozostawił sowitą zapłatę za gościnę, a małej Rebece podarował nową srebrną koronówkę.

Przy pożegnaniu Izakowi rzecz swoją obszernie wyłożył: — Nic nie szkodzi, że nie przyszło teraz do sprzedaży, mam czas. A tymczasem unieruchomię im całe przedsiębiorstwo. Zachowali się jak smarkacze, myśleli, że będą mogli mnie wyzyskać. Słyszałeś, dawali dwadzieścia pięć tysięcy koron ?

— Tak, — rzekł Izak.

— Dwadzieścia pięć tysięcy! — powtórzył Geissler z druzgocącą pogardą. —Dla was tu w górach nie będzie to krzywda, gdy uniemożliwię im dalszą eksploatację, a nawet, przeciwnie, chłopy tern rzetelniej zabiorą się do uprawy swych gruntów. Ale tam na dole, we wsi, tam napewno odczują zamknięcie kopalni. Latem przecie zarobili masę pieniędzy, starczyło im na stroje łakocie, nauczyli się zbytkować; teraz skończą się dobre dla nich c7 -y. Tak, tak, gdyby nie byli mnie wygryźli, inac' y się dziś mieli. Teraz j a tu pan!.. .

Coprawda jednak niebardzo wyglądał w tej chwili na pana wielemożnego; odchodząc, niósł w ręce zawiniątko z żywnością, a kamizelka jego pozostawiała dużo do życzenia. Kto zdoła go przeniknąć? Wracał jako król pasma gór, jako właściciel skarbów nieprzebranych, ale skarbów ukrytych w skalnej powłoce. Poza tern był może goły jak święty turecki!

Geissler nie zapomniał wstąpić do Aksela.

— Myślałem o twojej sprawie, ale teraz, gdy śledztwo w toku, nie można nic zrobić. Dostaniesz wezwanie na przesłuchy i będziesz musiał złożyć zeznanie ...

Była to pospolita gadanina, nic ponad to; Geissler bowiem prawdopodobnie wcale o sprawie tej nie myślał. Aksel stał przed nim niepocieszony. Nakoniec jednak Geissler napuszył się, przybrał znowu minę mocarza, brwi zmarszczył i rzekł zamyślony: — Czy mógłbym w tym czasie przyjechać do miasta i być obecnym na rozprawie ?

— Ach, gdyby to było możliwe! — zawołał Aksel.

22

Błogosławieństwo Ziemi.

I po chwili już Geissler zadecydował: — Zobaczę, czy będę miał czas; mam wprawdzie dużo do czynienia na południu, ale zobaczę, czy nie mógłbym się urwać na kilka dni. Tymczasem bądź zdrów! A maszyny przyślę ci...

I poszedł.

Ciekawa rzecz, czy była to ostatnia jego podróż w te strony?

VI.

Ostatnia part ja robotników z góry miedzianej znajduje się w drodze do swych domów rodzinnych; kopalnię zamknięto; góra zamilkła i opustoszała.

I stajnia murowana na Sellanro również gotowa. Na zimę pokryto ją dachem tymczasowym z darni. Spory budynek podzielono wewnątrz na kilka mniejszych izb, jasnych izb; w pośrodku olbrzymi salon, a po obu końcach wielkie gabinety, tak zupełnie jakby na mieszkanie dla ludzi. Niegdyś mieszkał tu Izak z swemi kozami w nędznej gammie; obecnie zaś ani śladu gammy na calem Sellanro.

W stajni urządza się teraz przedziały, drewniane przepierzenia i koryta. Ażeby jak najszybciej się z tern uporać, zatrzymano jeszcze obu mularzy. Ale Gustaw twierdzi, iż na ciesiołce się nie zna i dlatego chce Sellanro opuścić. Przy mularce Gustaw okazał się pracownikiem niezwykle dzielnym, a belki i kamienie dźwigał niby niedźwiedź. Wieczorami zaś wszystkich bawił; grał na drumli i nadto pomagał kobietom nosić wodę. Teraz jednak musi wędrować. Nie, nie zna się wcale na ciesiołce, więc musi iść dalej. Tak uparcie obstawał przy swojem,. że zdawać się mogło, iż pragnie odejść stąd jak najprędzej.

— Mógłbyś pozostać przynajmniej do jutra rana, — rzekła Inger.

Nie, niema już roboty dla niego, a zresztą chce się przyłączyć do ostatniej partji powracających robotników.

— Kto pomoże mi teraz przy noszeniu wody ? mówi Inger z żałosnym uśmiechem.

Gustaw pospiesza natychmiast z życzliwą radą i wymienia Hjalmara. — Hjalmar, to młodszy z obu mularzy, ale obaj nie byli tak młodzi jak Gustaw i... daleko im do jego dzielności!

— Ach, co tam Hjalmar! — odparła Inger lekceważąco. Lecz nagle myśl jakaś strzeliła jej do głowy i poczęła Gustawa drażnić. — Owszem, Hjalmar nie jest wcale tak zły, a przy tern śpiewa ślicznie, jak rzadko kto.

— O, to urodzony bałamut! — zauważył Gustaw, bynajmniej nie rozgniewany.

Ale przez noc mógłby jeszcze pozostać, namawiała

Inger.

Nie, bo wtedy utraciłby towarzystwo kamratów.

Inger jest naprawdę smutna, tak, w zbłąkanej swej wierności posuwa się nawet do rozpaczy. Niedobra to dla niej sprawa. Zakochana w nim bowiem, zakochana — bez przesady — szczerze i uczciwie. I uczuć swych wcale się nie zapiera, jest kobietą mocną, pełną słabości, krew w niej gra, trawiona żarem namiętności jesiennych... Przysposabia dla Gustawa nieco prowjantów na drogę, a pierś jej faluje i drży niespokojnie od nadmiaru żądz nieokiełznanych. Nie zastanawia się nad tern wcale, czy ma prawo do tego, lub jakie wyniknąćby mogły następstwa, nie, ona oddaje się całkowicie, bez zastrzeżeń, oszalała chciwością użycia. Izak mógłby ją ponownie unieść aż pod powałę i jeszcze raz grzmotnąć na ziemię, — owszem, mimo to nie zdołałaby się pohamować...

Wychodzi z izby z gotowem zawiniątkiem i wręcza je Gustawowi. Jednocześnie wskazuje stojące obok schodów kadzie w tej myśli, że Gustaw pomoże jej raz jeszcze, po raz ostatni, zanieść je do rzeki. Może zwierzyć się chciała z czegoś przy pożegnaniu na osobności, może chciała dać mu złoty swój pierścionek, — Bóg raczy wiedzieć, ona zdolna do wszystkiego. No, ale czas skończyć, Gustaw dziękuje za prowjanty, ,,bądź zdrowa“ mówi i odchodzi. I odchodzi!

A ona pozostała. Pozostała! Stoi w miejscu jakby przykuta, jakby sparaliżowana...

— Hjalmar! — krzyknęła głośno. I było w tern coś z krzyku hardego buntu i coś z krzyku rozpaczy. Gustaw odchodzi!. ..

Jesień. Na wszystkich osadach górskich ta sama robota: wykopywanie ziemniaków, zwożenie zboża, wypuszczanie bydła na pastwiska, płużkowanie ściernisk. Ogółem jest na Pustkowiu ośm osad, i wszędzie mają pełne ręce roboty, wszędzie spieszą się z jej wykończeniem, ale w faktorji na Storborgu bydła nie mają, ani ziemi uprawnej,a tylko ogród posiadają i nic więcej, nawet składu już nie mają, dlatego na Storborgu niema robót pilnych.

Na Sellanro mają w tym roku nowy gatunek okopowizny, ćwikłę pastewną; zieleni się wielkoliściasta jak bór. A krowy, rycząc, rzucają się na nią chciwie. Dlatego stać tam muszą na straży Poldynka i mała Rebeka, która z prętem w ręku uwija się w podskokach i z niesłabnącym zapałem precz odpędza natrętne krówska. Ojciec pracuje opodal i co pewien czas nadchodzi, dotyka jej rąk i nóg i zapytuje, czy jej nie zimno. Poldynka zaś, która jest już prawie dorosła, robi podczas tego pończochy i skarpetki na zimę. Urodziła się w Tronthjem i pięć lat już miała, gdy przywieziono ją do Sellanro; wspomnienie wielkiego miasta i dalekiej podróży parowcem zatarło się niemal zupełnie w jej pamięci. Jest dzieckiem osady górskiej i nie zna innego wielkiego świata poza wsią w dolinie, dokąd ją ojciec kilka razy do kościoła zawiózł i gdzie w zeszłym roku była u konfirmacji. ..

Po uporaniu się z pracami na j ważniej szemi, przyszła kolej na roboty poboczne. A więc naprawa drogi wiodącej w dół ku wsi, w kilku miejscach zupełnie przerwanej. Ponieważ ziemia nie była jeszcze zmarznięta, przeto Izak z Sywertem zabrali się do okopania drogi i przeciągnięcia wzdłuż niej rowów. Zostały jeszcze dwa pola mokradeł, które należy osuszyć.

Aksel był przyrzekł swoją pomoc, ponieważ i on ma konia i drogi tej używa. Lecz teraz oto ma on do załatwienia coś nader pilnego w mieście, i to naprawdę coś bardzo ważnego. I dlatego zastąpi go przy naprawie drogi brat jego z Bredablik, Fredryk.

Był to chłop młody i dopiero co ożeniony. Sowizdrzał nielada, ale i do roboty skory. On i Sywert, to jakby bracia rodzeni. Idąc dziś do roboty, wstąpił po drodze do najbliższego swego sąsiada Aronsena na Storborgu i ma teraz dużo do opowiadania o tern, co w faktorji usłyszał. Zaczęło się od tego, że Fredryk zażądał krążka tabaki.

— Dałbym ci krążek tabaki, gdybym go miał na składzie, — rzekł Aronsen.

— Jakto, nawet tabaki już nie macie ?

— Nie, i nie sprowadzę, bo i tak nikt jej nie kupuje. Dosyć już mam strat. — W złym humorze był Aronsen i «twierdził, że szwedzkie towarzystwo kopalniane wystrychnęło go na dudka. Sprowadził się do puszczy, ażeby prowadzić handel, a tymczasem kopalnię zamknęli!

Fredryk uśmiecha się zadowolony i natrząsa się z Aronsena: — He, he! Ani kawałka gruntu nie uprawił i dla inwentarza swego nie ma ani krzty siana; siano przecie można kupić! Był u mnie po siano. Ale ja tam siana nie mam na sprzedaż. — ,,Tak, to tobie pieniądze niepotrzebne?“ spytał Aronsen. Według niego, ten ma wszystko, kto ma pieniądze; rzucił na stół stukoronówkę i rzekł: ,,Oto pieniądze!“ Na to powiedziałem mu: ,,Tak, pieniądze to ładna rzecz.“ —■ To „bom konstant“, powiedział. Zdaje się, że czasami brak mu piątej klepki, a kobieta jego oblatuje za jasnego dnia z zegarkiem na łańcuszku. Ciekaw estem, co to za ważna godzina, o której tak bardzo musi pamiętać.

Sywert zapytał: — Czy Aronsen nie wspominał nic o niejakim Geisslerze ?

— A jakże, mówił, że to Geissler wszystkiemu winien, bo nie chciał sprzedać swej części góry. Wściekł się poprostu: „Zdegradowany sołtys“, mówił, „nędzarz“, który pewnie i pięciu koron nie ma w kieszeni, za-strzelićby go należało!“ — „Musicie trochę poczekać“, powiedziałem, „może jeszcze się namyśli i później sprzeda.“ — „Nie“, odpowiedział, „zbyteczne złudzenia. Jako kupiec doskonale to rozumiem, iż interes napewno nie dojdzie do skutku, gdy jedna strona żąda dwieście pięćdziesiąt tysięcy, a druga ofiarowuje tylko dwadzieścia pięć tysięcy; są to zbyt wielkie różnice. Ale szczęść Boże! Szkoda tylko, że pozwoliłem się nabrać, że osiadłem tu na tem bezludziu.“ — „Ano, czy chcecie Storborg sprzedać?“ spytałem...— ,,Tak“, odpowiedział, ,,o tem właśnie myślę. Te bagna, i ta pustka bezludna, jakby na wygnaniu! Obecnie przecie ani korony nie utarguję przez cały dzień“, powiedział.

Wszyscy trzej śmiali się z Aronsena, śmiali się bez cienia współczucia.

— Czy myślisz, że on naprawdę chciałby sprzedać ? — spytał Izak.

— Tak, przecie powiedział. I nawet już parobka oddalił. Tak, to doprawdy człek śmieszny. Zwolnił parobka, któryby mu na zimę drwa narąbał i siano zwiózł, ale zatrzymał subjekta. Towaru nie ma, niczego nie sprzedaje, na co mu więc subjekt? Tak mi się widzi, że to nic innego, tylko głupia pycha. Musi chełpić się utrzymywaniem człowieka, któryby stał przy pulpicie i w wielkich księgach smarował. Hahaha, tak, Aronsen jest napewno troszkę niespełna...

Pracowali we trzech aż do południa, potem spożyli przyniesione z sobą zapasy i, wypoczywając chwilę, gawędzili. Mieli swoje sprawy do omówienia, sprawy dobre i przykre, dotyczące Pustkowia i osadników. Nie są to bynajmniej sprawy byle jakie, lecz oni omawiają je ze spokojem; są stateczni, nerwy ich niezużyte nie dopuszczają się wybryków.

Fredryk opowiada o Bredabliku, oraz że niewiele tam jeszcze mógł był dokonać.

— A jednak, — zauważył Izak, — dużo już zdziałałeś, przekonałem się o tem naocznie.

Pochwała ta z ust najstarszego i niedoścignionego osadnika na Pustkowiu pochlebiła widocznie Fredrykowi, gdyż zapytał: — Czy naprawdę tak myślicie? Nie, musi być coraz lepiej. W tym roku sporo miałem przeszkód. Chałupę trzeba było naprawić, starą i lichą szopę na siano musiałem zburzyć i zbudować nową. Gamma okazała się za mała dla moich krów i cieląt, których Brede nie posiadał, — rzekł nie bez pewnej słusznej dumy.

— Podoba ci się tu ? — spytał Izak.

— Tak, i mojej żonie także, czemuby nie miało się nam podobać? Z osiedla naszego roztacza się szeroki widok na wszystkie strony i ku górze i ku dolinie. Mały lasek przy domu podoba nam się również bardzo, brzozy w nim i wierzby, a gdy będę miał trochę więcej czasu, zasadzę więcej drzew także od drugiej strony podwórza. Wydziwić się nie mogę, jak szybko osuszyły się mokradła, odkąd na wiosnę przekopałem rowy. Zobaczymy teraz, co na tern urośnie! Czy nam się podoba ? Jakżeby nie, skoro kobieta i ja mamy zagrodę i grunta i inwentarz!

— Ano, czy zamierzacie siedzieć zawsze tak we dwoje? — spytał Sywert chytrze.

— O, to nie powiedziane, możliwe, że tam jeszcze co przybędzie, — odparł Fredryk wesoło.

Pracują aż do późnego wieczora. Od czasu do czasu wyprostują się nieco i bają.

— Aronsen nie sprzedał ci więc tabaki ? — spytał

Sywert.

— Nie, i wcale się o to nie gniewałem, ponieważ

nie pałę.

— Nie palisz?

— Nie. Zaszedłem do Aronsena, żeby usłyszeć, co powie.

Wybuchnęli na to szelmowskim śmiechem, oczywiście Fredryk tylko i Sywert, dwaj sowizdrzali.

W drodze powrotnej ojciec i syn milczą jak zwykle. Izak wszakże widocznie coś sobie wymyślił, gdyż odezwał się:

— Ty, Sywert ?

— Co takiego ? — spytał Sywert.

— Ech, nic szczególnego, — rzekł Izak.

Uszli dalszy kawał drogi w milczeniu, poczem ojciec znowu przemówił:

— Czyż Aronsen może handlować, nie mając towaru?

— Nie,

co mu po towarach.    ♦

— Tak myślisz ? Ano, może masz słuszność. Sywerta zdziwiły potroszę słowa ojca, a Izak ciągnie dalej:

— Dotychczas mamy tu coprawda ośm osad, ale zczasem może ich być więcej. Kto wie, ile ich potem będzie.

rzekł Sywert. — Mało teraz ludzi, więc

Sywert zaczął się zastanawiać, do czego ojciec zmierza, O, do niczego. I znowu idą kawał drogi, milcząc, i są już blisko domu. I wtedy stary odezwał się niespodzianie: — Hm. Jak myślisz, ileby Aronsen zażądał za swoje osiedle ?

,,Aha, o to idzie!“ myśli Sywert. Poczem odzywa się żartobliwie: — Czy chciałbyś je kupić? — Lecz w tejże chwili zrozumiał, do czego ojciec zmierza: Myśli o Elizeuszu. Hoho, stale o nim pamiętał, tak samo jak matka, jeno na swój sposób, bliższy ziemi a także bliższy Sellanro. Przeto odparł:

— O, zażąda z pewnością sporo.

Z słów tych Izak domyślił się, że syn zrozumiał jego intencję i jakby bał się coś więcej powiedzieć, rzucił pospiesznie kilka zdawkowych słów o dokonanej naprawie drogi.

Następnych dni Sywert z matką coś zawzięcie szachrowali, po kątach siadywali i naradzali się i dużo do ucha sobie szeptali, także i list jakiś napisali, a gdy nadeszła sobota, Sywert nagle ujawnił nieprzezwyciężoną ochotę pójścia do wsi.

— Czego tam znowu szukasz we wsi, niepotrzebne zdzieranie butów i tyle! — rzekł ojciec bardzo rozsierdzony i twarz okrutnie nasrożył, jakkolwiek w głębi duszy wcale tak źle nie myślał, zmiarkował bowiem, że Sywert chce iść na pocztę.

— Chciałbym pójść ćk) kościoła, — rzekł Sywert. Trudno było o lepszy wybieg, i ojciec przyzwolił:

— Ano, skoro musisz iść, to już idź...

Ale skoro Sywert wybiera się do kościoła, to niechże zaprzęże i zabierze z sobą Rebekę. Nie skąpić jej tej pierwszej w życiu przyjemności, tak gorliwie przecie pilnowała bydła, żeby nie wchodziło w ćwikłę. Tak, Rebeka, to naprawdę kwiat i perła na Sełlanro, to oczko w głowie wszystkich. Zaprzężono więc i Rebece dodano do towarzystwa Jensynę, — czemu Sywert wcale się nie sprzeciwiał.

Po ich odjeździe przyszedł gość ze Storborgu. No i cóż ? Ech, nic szczególnego, tyle tylko, że był to subjekt, nazwiskiem Andresen; miał udać się w góry, pryncypał go przysłał. Nic poza tern. I wypadek ten nie wywarł zresztą większego na Sełlanro wrażenia; dziś już nie jest tak, jak dawniej bywało, kiedy widok obcego przybysza należał na osiedlu do rzadkości i wyprowadzał Inger z równowagi. Tak, lnger ma znowu swój okres skupienia, jest cicha i pokorna.

Cudowna rzecz taka książka do nabożeństwa, to jakby przewodnik anielski, jakby uścisk najtkliwszy! Samochcąc się zatraciwszy i zbłądziwszy w żurawincu, odnalazła siebie znowu na wspomnienie swej komory i książki do nabożeństwa, i znowu stała się zadumaną i nabożną. Przypomina sobie dawno minione lata, kiedy to przy szyciu, ukłówszy się czasem w palec, zwykła była mówić: „psiakrew!“ Nauczyła się tego od swych towarzyszek w szwalni więziennej. Obecnie zaś może się aż do krwi ukłóć, a mimo to milczy. Do takiego nawrócenia potrzeba nielada przezwyciężenia się! Lecz Inger posunęła się jeszcze dalej. Gdy stajnię już do reszty wykończono i mularze powędrowali i Sellanro znowu opustoszało, wtedy nastąpił przełom w usposobieniu Inger, i wtedy często płakała i srodze cierpiała. Kajała się w pokorze, na siebie wyłącznie biorąc całe brzemię winy. Gdybyż bodaj pogadać mogła z Izakiem, by sercu swemu ulżyć; ale na Sellanro nikt z uczuć swych się nie zwierzał ani do błędów się przyznawał. Tak więc nie stawała już przed domem, aby zdaleka przywołać Izaka na obiad; o nie, ona chodziła teraz na samo miejsce, tam, gdzie w danej chwili pracował i pokornie do jedzenia zapraszała. Wieczorami zaś naprawiała jego bieliznę i ubrania i przyszywała guziki. Tak, i jeszcze dalej posunęła się Inger. Którejś nocy na łokciach się wsparła i szepnęła:

— Izak.

— O co chodzi ? — spytał Izak.

— Ty nie śpisz ?

— Nie.

— Ach, nic takiego, — rzekła Inger. — Ale ja nie byłam taka. jaką powinnam była być.

— Co takiego? — spytał Izak mimowoli. Teraz i on wsparł się na łokciach.

— Nie byłam dla ciebie taka, jaką być powinnam. I dlatego bardzo mi żal...

Te proste słowa wzruszyły go, wzruszyły człowieka spiżowego, więc pocieszyćby ją pragnął. Wprawdzie nie wie, o co idzie, ale jedno mu wiadomo, że takiej jak Inger niema drugiej na świecie.

— Nie płacz, — rzekł, — przecież my wszyscy nie tacy, jakimi być powinniśmy.

— Ach nie, — rzekła z wdzięcznością.

O, Izak traktował wszystkie sprawy ze stanowiska swego zdrowego, chłopskiego rozumu i na wszystko znalazł wytłumaczenie. Któż jest takim, jakim być powinien! Ma słuszność; Amor, bóg miłości, który jest przecie bogiem, a mimo to szuka przygód awanturniczych, swawolnik i lekkoduch: pewnego dnia wyłoni się z krzaku róż i na gałązkach różanych buja się z zadowoleniem i z lubością oblizuje swoje usta, następnego zaś dnia nadepnął na kolec i wyciąga go z minką zrozpaczoną. Czy zaraz umierać musi z tego powodu ? Ani mowy Pozostał tak samo zdrów. Jeszczeby tego było potrzeba, żeby dla takiego głupstwa miał umierać!

Podobnie stało się i z Inger, przezwyciężyła się, ale modlitw swych nie zaniechała, znajdując w nich ukojenie. Inger jest pracowita i cierpliwa i bardzo dobra; Izaka stawia najwyżej wpośród wszystkich mężczyzn, szanuje go i nie życzyłaby sobie nikogo innego. Sowizdrzałem on oczywiście nie jest, ani śpiewakiem, ale za to jest, hoho, ona wie najlepiej, jaki on jest! I oto znowu się potwieidzilo, iż wielka wygrana przy tym, kto nabożny.

A więc był gość, subjekcik ze Storborgu, Andresen; przyszedł do Sellanro w niedzielę. I Inger bynajmniej nie straciła swej równowagi ducha, owszem, nawet nie wyszła do niego z garnkiem mleka. A ponieważ Jen-syna była w domu nieobecna, przeto posłała gościowi mleko przez Poldynkę.

I Poldynka weszła do świetlicy, z gracją mleko na stole postawiła i powiedziała: — Proszę! — i zapłoniła się po uszy, mimo, że ubrana była odświętnie i nie miała na sobie nic takiego, czegoby się powstydzić musiała.

— Dziękuję, to łaskawość zbyt wielka, — rzekł Andresen. — Czy zastałem ojca ?

— Owszem, pewnie na polu.

Andresen pił mleko, usta chusteczką starannie wytarł i spojrzał na zegarek.

— Czy daleko stąd do kopalni ? — spytał.

— O nie, zaledwie godzina drogi.

•— Mam pójść tam z polecenia Aronsena, którego jestem pomocnikiem, aby stwierdzić obecny stan kopalni.

— Aha.

— Tak, wszakże się znamy; przecie kupowałaś już u nas.

— Tak.

— Pamiętam ciebie bardzo dobrze, byłaś u nas dwa razy.

— Nigdy nie przypuszczałam, że pan sobie mnie przypomni, — odparła Poldyna, z tą chwilą jednak opuściły ją siły tak, że usiadła.

Czemużbym — A na-

Ale Andresen posiadał jeszcze dość sił w zapasie, przeto odezwał się:    —

nie miał przypomnieć sobie ciebie ?

stępnie zapytał: mną do kopalni ?

Nie przeszłabyś się

ze

Z Połdynką działy się dziwne rzeczy, przed oczyma jej krążyć poczęły jakieś czerwone kółeczka i koła, podłoga z pod nóg jej uciekała, a głos pana subjekta Andresena dochodził jakby z oddali, gdy pytał:

— Czy nie masz czasu ?

— Nie, — odpowiedziała.

Bóg jeden wie, jak ona znalazła się z powrotem w kuchni. Matka spojrzała na nią zdziwiona i spytała: — Co tobie?

— Nic ...

Naprawdę nic ? O, napewno nie! Patrzajcie, teraz na Poldynkę przyszła kolej tracenia równowagi, odwieczne koło zahaczyło teraz o nią i porwało w swój wir. Miała wszelkie po temu warunki: foremna i ładna i już po konfirmacji, słowem — budziła smak pięknej ofiary. W krągłej jej piersi ptaszyna ćwierka, a ręce jej podobnie jak u matki, tkliwości pełne, pełne kobiecości. A czyż tańczyć nie umiała ? Hoho. Aż dziwno, gdzie i kiedy się nauczyła, ale to pewne, że nauczyła się tańczyć na Sellanro; umiał Sywert i Poldynka umiała, i jak jeszcze! Tańczyli tańce wiejskie, szalone wywijasy, kółeczka, obroty i skoki, tańczyli szkockiego, mazurka, nadreńczyka i walca. I czemużby Poldynka nie mogła się stroić i być zakochaną i marzyć z otwartemi oczyma ? Wszystkie inne robią tak samo. Gdy przystępowała do konfirmacji, matka pożyczyła jej swego złotego pierścionka; nie widnieli w tern nic zdrożnego, bo nic zdrożnego przytem nie myśleli. Przed ołtarzem przecież mogła była stanąć ze złotym pierścionkiem na palcu, wszakże była córką potentata, margrabiego.

Subjekcik Andresen, powracając z kopalni, spotkał Izaka, który gościnnie do izby go zaprosił, częstowano gościa obiadem i kawą. Obecni teraz byli wszyscy domownicy i wszyscy brali udział w rozmowie. Subjekt nadmienił, że Aronsen wysłał go na wirchy, ażeby przekonał się naocznie, co się dzieje z kopalnią i czy są widoki rychłego uruchomienia jej. Czy pan subjekt przypadkiem nie łgał? Wszakże jest wyłączone, aby w tak krótkim czasie mógł był zajść do kopalni i z powrotem.

Po-

—- Tak zdaleka trudno zobaczyć, jak stoją sprawy kopalni, — zauważył Izak.

Subjekt przyznał rację Izakowi, no, ale prawdą jest, że przyszedł tu z polecenia Aron sen a, jako że czworo oczu widzi więcej niż dwoje.

Lecz Inger nie umiała już dłużej pohamować swej ciekawości i spytała:

— Czy prawda to, co ludzie opowiadają, że Aronsen chce swoje sprzedać?

— Nieraz o tem wspominał, — rzekł subjekt, — zresztą taki, jak on, może sobie na wszystko pozwolić, bo ma pieniędzy jak lodu.

— Hm, czy on naprawdę taki bogaty?

— O, bardzo.

I Inger znowu pali ciekawość i milczeć nie może żadną miarą: — A ile też chciałby za swoją posiadłość ?

Teraz jednak wtrąca się do rozmowy sam Izak; jeszcze większa zapewne trawi go ciekawość niż Inger, ale nie chce dopuścić do tego, ażeby od niego najpierw wyszła propozycja kupna Storborgu i dlatego udał, iż go to nic nie obchodzi. — Czemu się o to pytasz ? — spytał Izak obojętnie!

— Ach, tak tylko, — odparła.

Oboje spoglądają na subjekta i w naprężeniu czekają odpowiedzi.

Pan Subjekt wszakże nie spieszy się i w słowach bardzo jest powściągliwy. Ceny posiadłości nie zna, ale wie, i to od samego Aronsena, ile Storborg kosztował.

— No, ile? — spytała Inger, która galopuje, nie umiejąc trzymać języka za zębami.

— Szesnaścieset koron, — odparł Subjekt.

— Ach tak! — westchnęła Inger.

Szesnaścieset koron, to na Pustkowiu suma zaiste niemała, i Inger drży już na samą myśl, że suma ta odstraszy Izaka. Izak jednak niewzruszony jest jak skała i krótką tylko rzuca uwagę: — To z powodu onych dużych domów'.

— Tak, — potwierdził subjekt Andresen, — jedynie z powrodu tych olbrzymich domów'.

Poldynka wycofała się nieznacznie krótko przed odejściem subjekta. Wielce to dziwne, ale wydaje się jej czemś całkiem niemożliwym, aby mogła mu podać rękę. Znalazła sobie tymczasem dobry punkt obserwacyjny: przyczaiła się mianowicie w nowej stajni przy oknie. Na szyi ma teraz piękną niebieską wstążkę jedwabną, czego przedtem nie miała. A oto i on! Przechodzi mimo stajni, niski i dosyć okrągławry, nie tyle kroczy ile drepce, ma jasny zarost i jest starszy od niej o jakie ośm do dziesięciu lat.

Późno w noc z niedzieli na poniedziałek wrócili pielgrzymi kościelni. Wszyslko poszło jak z płatka; w drodze powrotnej Rebeka spała jak borsuk, tak że śpiącą wynieśli ją z woza wprost do łóżka. Sywrert nazbierał we wrsi sporo nowinek, mimo to jednak na zapytanie matki: — Co słychać nowygo ? — odpowiedział obojętnie: — O, nic osobliwego. Aksel ma żniwiarkę i pług dwuskibowy.

— Co ty mówisz ? — zawołał ojciec. — Widziałeś

je?

— Ano, widziałem, stoją w przystani.

— Hm, to dlatego tak mu spieszno było do miasta! — rzekł ojciec.

A Sywert siedzi wypchany zgoła innemi nowinami, ale milczy jakby za pieniądze. Niech sobie ojciec będzie przeświadczony o tern, że Aksel pojechał do miasta po żniwiarkę i dwuskibowiec; matka może być tego samego mniemania. Hehe, ale starzy niebardzo w to wierzyli, oni również słyszeli pogłoskę, iż podróż Aksela stała w związku z jakiemś no wem w okolicy dzieciobójstwem.

— No, kładź się już! — zadecydował wkońcu

ojciec.

Sywert, napęczniały wiadomościami, jest posłuszny i idzie do łóżka. Aksela pozwano na rozprawę, a była to sprawa bardzo poważna, nawet sołtys pojechał z nim. No i pani sołtysowa, która dopiero co znowu rodziła, pozostawiwszy maleństwo, pojechała do miasta. Wyjeżdżając, powiedziała, iż pogadać musi z sądem.

I teraz dopiero pękły wszelkie hamulce i plotka stugębna frunęła na całą wieś, coraz to nowe przybierając kształty. Sywert domyślał się, że wygrzebywano z pamięci wspomnienie o pewnem dawno, przed wielu, wielu laty popełnionem dzieciobójstwie i szeptano o niem zawzięcie. Gdy do stojącej przed kościołem gromady się zbliżał, urywały się nagle wszelkie szepty, i gdyby Sywert nie był Sywertem, gromada napewno-by pokazała mu plecy. O, bo Sywert, to niebyłe kto; po pierwsze z wielkiej pochodził majętności i synem

23

Błogosławieństwo Ziemi.

był bogacza, a po wtóre Sywert osobiście — to chłop setny i doskonały pracownik. Wszyscy go cenili i szanowali i po wszystkie czasy cieszył się przychylnością całej gminy. Gdybyż przynajmniej Jensyna nie usłyszała za wiele, zanim wróci do domu. Sywert miał i tak zresztą dosyć własnych powodów do obawy. Widział Jensynę wychodzącą z Rebeką z kościoła, i ona widziała go, ale przeszła obok bez zwrócenia nań uwagi. Wobec tego poczekał chwilę, a następnie zajechał po nie do kowala.

U kowala siedzieli już wszyscy przy obiedzie, przeto i Sywerta zaproszono do stołu, lecz on podziękował, tłumacząc się tern, że już jadł. Wiedzieli przecie, że przybędzie o tym czasie, powinni więc byli zaczekać na niego. Na Sellanro postąpionoby tak z pewnością, ale tu nie czekano.

— Tak, tak, przyzwyczajony jesteś do czegoś lepszego, — rzekła kowalowa.

— Cóż tam nowego słychać w kościele ? — spytał kowal, mimo że sam był w kościele.

A gdy Jensyna na wóz wsiadła z Rebeką, wtedy kowalowa rzekła niespodzianie do córki:

— Tak, tak, Jensyno, nie zwlekaj zbyt długo i wracaj do nas jak najprędzej.

Sywert zdumiał, ale nie wtrącał się do rozmowy. Gdyby coś więcej na ten temat mówiły, coś wyraźniejszego, byłby może dał jaką odpowiedź. Nasrożył się tylko i czekał — nadaremno, nie usłyszał nic więcej.

Wracają i Rebeka jest jedyna, która gada. Pełna wrażeń z pobytu w kościele, zachwyca się księdzem w czarnej todze z srebrnym krzyżem na piersiach, zachwyca się blaskiem jarzących się świec i muzyką organów.

Spory już kawał drogi ujechali, gdy odezwała się nareszcie Jensyna: — Doprawdy, haniebna jest sprawa Barbro!

— Powiedz mi, co twoja matka miała na myśli, namawiając cię do najrychlejszego powrotu? — spytał Sywert.

—• Kiedyś przecie będę musiała powrócić.

— Prrr! —• woła Sywert i wstrzymuje konia. — Jak chcesz, możemy zaraz zawrócić? — wybuchnął Sywert.

Jensyna spojrzała na niego, był blady jak trup.

— Nie, — odparła i rozpłakała się. Jakże dobrze się stało, że zabrali z sobą Rebekę. Ona odra zu ujęła się za Jensyną, głaskała i pocieszała ją na swój sposób, tak że wywołała jej uśmiech. A jednocześnie odgrażała się bratu, że z woza wyskoczy i kija poszuka i mocno go wybije. Wtedy i Sywert rozpogodził się w uśmiechu.

— Ale teraz powiedz mi, coś ty sobie przy tern myślał ? — spytała Jensyna.

— Pomyślałem sobie, — odparł bez namysłu, — że musielibyśmy obyć się bez ciebie.

I znowu ujechali spory kawał drogi, gdy Jensyna westchnęła i rzekła:

— Tak, tak, Poldynka jest już duża i może mnie zastąpić w robocie...

Smutny to był powrót.

VII.

Jakiś człowiek kroczy polem. Sroży się zawierucha i deszcz leje, pierwsza ulewa jesienna, ale człowiek nie zważa na to, jest wesół i szczęśliwy. To Akseł Ström wraca z rozprawy, gdzie uwolniono go od winy i kary. Dwa są powody jego zadowolenia: po pierwsze na dole w przystani czekają na niego żniwiarka i pług, a po wtóre jest wolny. Do zamordowania dziecka się nie przyczynił. Przeto może odejść!

Jakże ciężkie jednak przebył chwile! Owo zeznawanie przed sądem, na wielkiej sali wobec tylu zgromadzonych ludzi, to była najcięższa praca jego życia. W powiększaniu winy Barbro nie widział nic pożytecznego dla siebie, stąd więc miał się na baczności, żeby nie powiedzieć choćby słowa za wiele. Ba, nie powiedział nawet tego wszystkiego, co wiedział; o każdy szczegół musiano się go zosobna wypytywać i najczęściej wydobywano z niego lakoniczne jeno „tak“ lub „nie“. Czyż nie było to wystarczające? Czyż należało sprawę pogarszać? O, niejedną tam przeżył chwilę okropnej trwogi. Ale panowie sędziowie, choć groźnie im z oczu patrzało, nie pragnęli snąć jego zniszczenia. Oprócz tego zaś były w ruchu moce potężne w celu uratowania Barbro, co również wyszło mu na pożytek.

Cóż zresztą, do licha, mogło mu było grozić?

Barbro z pewnością nie złożyłaby obciążających ;go zeznań, ponieważ za wiele o niej wiedział, zarówno o tem jak i o pierwszem jej dzieciobójstwie. Barbro nie była taka głupia. O, ona była aż nadto przebiegła; wychwalała Aksela i oświadczyła, że o jej porodzie nie miał najmniejszego pojęcia, że dowiedział się wówczas dopiero, gdy już było po wszystkiem. Jest on trochę dziwak i stąd niebardzo się zgadzali, ale w każdym Tazie jest człekiem spokojnym i rzetelnym. Nowy grób wykopał coprawda i zwłoki dziecka pochował w nim, ale to stało się znacznie później i dlatego tylko, że pierwotny grób wydawał mu się niedostatecznie suchy.

Cóż więc mogło było grozić Akselowi, skoro Barbro na swoje barki wzięła całą winę. Na korzyść Barbro jednak pracowały moce bardzo wpływowe; czynną była pani sołtysowa Heyerdal.

Poruszyła wszystkie sprężyny, wielkie i małe, i dopięła tego, że dopuszczono ją do rozprawy w charakterze świadka. Kiedy kolej na nią przyszła, stanęła przed trybunałem jako dama wytworna i biegła w słowie; kwestję dzieciobójstwa ujęła w całej rozciągłości, wygłaszając pewnego rodzaju wykład. Można było myśleć o pani sołtysowej, co się chciało, ale jedno należało jej przyznać: umiała przemawiać, a przytem uczona była w polityce i w wszelkich zagadnieniach socjalnych. Coś dziwnego, skąd ona tyle różnych słów wzięła. Od czasu do czasu zdawało się coprawda, że przewodniczący upomni ją, aby mówiła do rzeczy, ale snąć nie miał serca, by jej przerwać. Nakoniec udzieliła kilku użytecznych objaśnień i uczyniła trybunałowi sensacyjną propozycję.

Wywody jej brzmiały mniej więcej tak:

— My kobiety stanowimy najnieszczęśliwszą i najbardziej uciśnioną połowę ludzkości. Mężczyźni ustanawiają prawa, nie troszcząc się wcale o naszą opinję. A czyż mężczyzna potrafi wmyślić się w położenie, kobiety, skazanej na rodzenie dziecka? Czy odczuł kiedy jej jęk i ból jej nieopisany, i czy wydawał z siebie kiedy jej jęki i krzyki porodowe?

— W danym wypadku mamy do czynienia ze służącą, która powiła dziecko. Jest niezamężna, a więc przez cały czas ciąży musi ukrywać starannie swój stan. Czemu musi się z tern ukrywać? Bo tak chcą przesądy ludzkiej społeczności. Społeczność pogardza niezamężną, dziecię w swem łonie żywiącą. Nie tylko nie opiekuje się nią, ale nadto obrzuca ją kamieniami wzgardy i potępienia. Nie jestże to okropne? Owszem, i każdy, posiadający bodaj okruszynę serca, musi zapłonąć z tego powodu słusznem oburzeniem! Dziewczyna nietylko przeżyć musi cierpienia porodowe, ale nadto stanąć musi pod pręgierzem! Ja z swej strony tyle tylko mogę powiedzieć, że dla naszej oskarżonej było prawdziwem szczęściem, iż dziecko jej przyszło na świat skutkiem nieszczęśliwego wypadku w potoku górskim i natychmiast na drugi świat się przeniosło. Było to prawdziwe szczęście dla niej i dla samego dziecka. Dopóki społeczność nie zmieni swych przesądów, dopóty nie należałoby karać matki niezamężnej, chociażby swe dziecko nawet z rozmysłem zgładziła!

Tu rozległo się jakieś słabe mruknięcie z ust przewodniczącego.

— A przynajmniej nie należałoby jej karać surowo, — powiedziała pani sołtysowa. — Oczywiście, wszyscy zgadzamy się w jednem, że życie dziecka powinno być zachowane, — powiedziała, — ale czy w pośród wszystkich praw ani jedno nie ma bronić nieszczęśliwej matki ? Wyobraź pan sobie, panie przewodniczący, co ona przeżyła podczas ciąży, jakie męki przecierpiała, aby tylko stan swój ukryć, oraz to, że napróżno szukała drogi wyjścia zarówno dla siebie jak i dla dziecka. W położenie takiej matki nie zdoła się nikt wczuć należycie, — powiedziała. — Dziecko zabrała w każdym razie śmierć dobrodziejka. Matka kocha swe dziecię, i dlatego tak sobie, jak dziecku pragnie zaoszczędzić męki życia w hańbie; przeto dojrzewa w niej plan zgładzenia dziecka. I tak stara się urodzić je w ukryciu i w ciągu dwudziestu czterech godzin przez}rwa strasznie wiele, że czynu swego dokonywa już właściwie w stanie niepoczytalności. Czyli, że nie zdawała sobie sprawy z tego, co robi. . . Ale, rzecz prosta, wszyscy pragniemy, ażeby wszystkie dzieci pozostały przy życiu, — i tylko ubolewać trzeba, że zdarzają się wypadki dzieciobójstwa. Lecz jest to winą wyłącznie społeczności, tej beznadziejnie nie-litościwej, oszczerczej, prześladowczej i ofiar chciwej, złośliwej społeczności, która każdego czasu czatuje na to tylko, aby matkę niezamężną wszelkiemi środkami po prostu ukamienować i zdeptać!

— Ale nawet po takiem traktowaniu ze strony społeczności sponiewierane matki podnoszą się często. Bardzo często te właśnie dziewczęta, które raz zbłądziły, rozwijają w sobie utajone najlepsze i najszlachetniejsze walory. Można się o tern przekonać u przełożonych przytułków dla niezamężnych matek! I na podstawie doświadczeń stwierdzono, że te właśnie dziewczyny, które — tak, które społeczność popchnęła do dzieciobójstwa, stają się najwzorowszemi piastunkami. Nasuwa to dużo do myślenia.

— Lecz zachodzi tu jeszcze drugie pytanie: Czemu pozostawia się bezkarnym mężczyznę ? Matkę, która dopuściła się dzieciobójstwa, prześladuje się i wtrąca do więzienia, jego jednak, ojca dziecka, uwodziciela, nie pociąga się do odpowiedzialności. Ale dopóki on sprawcą, że tak powiem — autorem jest dziecka, dopóty uważanym być musi za współwinnego mordu, a odpowiedzialność jego musi być tern większa, ponieważ bez niego nieszczęście wogóle nie byłoby się przytrafiło. A czemu mimo to uchodzi mu wszystko bezkarnie? Ponieważ prawa sprawiedliwości ustanawiają sami mężczyźni! Oto jedyna odpowiedź. Te dotychczasowe prawa tak zwanej sprawiedliwości męskiej wołają głosem wielkim o pomstę Niebiosł I stan ten nie zmieni się nigdy na lepsze, dopóki my kobiety nie będziemy miały prawa głosu przy wyborach i w instytucjach ustawodawczych.

— Ale, — powiada pani sołtysowa, — jeżeli okrutne to prawo w niezamężne godzi matki, które dopuściły się dzieciobójstwa, co w takim razie powiedzieć o tych niewinnych, które są tylko podejrzane o zabójstwo, lecz dzieciobójstwa wcale nie dokonały? Jakie zadośćuczynienie da swej ofierze społeczność? Żadnego! Zaświadczam uroczyście, że siedzącą tu oskarżoną znam od dziecka; była u mnie w służbie, a ojciec jej jest woźnym u mego męża. My kobiety odważamy się pod względem rozumowania i odczucia przeciwstawić się męskim oskarżycielom i prześladowcom i wypowiedzieć odmienne na całą sprawę zapatrywanie. Dziewczynę tę uwięziono pod zarzutem zatajonego porodu i zamordowania noworodka. Jestem przedświadczona, że nie popełniła ani jednego, ani drugiego. Wysoki Trybunał dojdzie niewątpliwie sam do tego jasnego jak słońce wniosku. Zatajony poród? Urodziła przecie za jasnego dnia. W chwili onej była wprawdzie sama, ale któż miał być przy niej ? Mieszkała wysoko w puszczy górskiej, a jedyną żywą duszą na miejscu był mężczyzna; czyż w chwili takiej mogła była przywoływać na pomoc mężczyznę ? Na samą myśl o tern my, kobiety, rumienimy się ze wstydu... A potem — ona miała zabić noworodka ? Dziecko urodziło się w potoku górskim, ona w chwili rodzenia spoczywała tam w wodzie zimnej jak lód. Jakim sposobem dostała się do potoku? Oskarżona jest służącą, a więc niewolnicą, która w pocie czoła

361

spełniać musi swoje obowiązki. Do lasu się udała po jałowiec do szorowania szkopków. Przez strumień przechodząc, pośliznęła się i upadła. I tak też już pozostała, bóle przyszły, podnieść się nie mogła, zległa i dziecko udusiło się w wodzie...

Pani sołtysowa przerwała na chwilę, rozejrzała się dokoła i przekonała się, jak doskonała była jej mowa, skoro w sali cicho, jak makiem zasiał, a tylko Barbro przykłada od czasu do czasu chustkę do oczu, płacząc z nadmiaru wzruszenia. Więc pani sołtysowa kończy swoją przemowę:

— My, kobiety, mamy serce: Moje własne dzieci pozostawiłam na łasce ludzi obcych, aby przyjechać tu i złożyć świadectwo niewinności nieszczęśliwej oskarżonej. Prawa mężczyzn nie mogą zabronić kobiecie myśleć; a ja myślę, że dziewczynę tę, która nie popełniła właściwie nic złego, spotkała już i tak sroga kara przez osadzenie jej na ławie oskarżonych, kara za winy niepopełnione. Jeżeli Trybunał oskarżoną uwolni, natenczas ja zabiorę ją do swego domu i posiądę w niej najdoskonalszą piastunkę!...

Pani sołtysowa skończyła.

Przewodniczący zauważył: — Tak, czy jednak, jak to powiedziała pani sołtysowa, dzieciobójczynie stają się owemi najdoskonalszemi piastunkami ? — Och, ale przewodniczący nie ma zamiaru sprzeczać się z panią sołtysową, przeciwnie, i on ma serce. Podczas gdy prokurator różne pytania zadawał pani sołtysowej, przewodniczący siedział spokojnie i spisywał swoje uwagi.

Skończyło się na jednodziennej rozprawie, ponieważ niewielu było świadków, a poza tern sprawa była całkiem jasna. Aksel przysłuchiwał się rozprawie pełen,

dobrej myśli, lecz nagle prokurator i pani sołtysowa zaczęli się łączyć w zgodnem zapatrywaniu, w celu wyrządzenia mu przykrości z tego powodu, że pochował zwłoki bez doniesienia władzy o zgonie. Wzięto go więc w krzyżowy ogień pytań i Aksel nie byłby może umiał dać należytego co do tej kwestji wyjaśnienia, gdyby nie był zauważył siedzącego w końcu sali Geisslera. A jakże, tam siedział Geissler! Aksel uczuł coś w rodzaju podpory, nie czuł się już tak osamotnionym i opuszczonym wobec władzy, która dobierała się już do jego skóry. Geissler skinął ku niemu życzliwie.

Owszem, Geissler przybył do miasta. Nie zgłosił •się wprawdzie jako świadek, ale przecież stawił się. Już na kilka dni przed rozprawą zajął się zbadaniem akt i spisaniem tego, co zapamiętał był z relacji Aksela w Monelandji. Większa część załączonych do akt dokumentów to, zdaniem Geisslera, świstki bezwartościowe. Sołtys Heyerdal był człowiekiem widocznie bardzo ograniczonym; śledztwo swoje poprowadził był zaraz od samego początku celem przygwożdżenia Aksela lako współwinnego dzieciobójstwa. Taki osieł! Głuptas! Nie miał pojęcia o stosunkach życiowych na Pustkowiu i nie umiał zrozumieć, iż dziecko miało być właśnie onym łańcuchem, któryby siłę kobiecą na zawsze przykuł do domu Akselowego.

Geissler przedstawił właściwy stan rzeczy prokuratorowi, lecz odniósł wrażenie, że był to krok całkiem nićpotrzebny: Aksel nie potrzebował był żadnej pomocy. Sprawa przedstawiała się przecie dla samej Barbro wysoce korzystnie, jeżeli zaś ją uwolnią, to i zarzut współwiny Aksela upadnie bez wszystkiego. Zależało teraz wszystko od tego, co ^zeznaj ą świadkowie.

Po przesłuchaniu kilku świadków — Oliny nie pozwano, a tylko sołtysa, Aksela, rzeczoznawcę i kilka dziewczyn ze wsi — zarządzono przerwę obiadową i Geissler udał się ponownie do prokuratora. Tak, pan prokurator wciąż jeszcze był zdania, że Barbro nic nie grozi. Wielkie wrażenie wywarła też mowa pani sołtysowej Heyerdal. Teraz zależy już wszystko od przysięgłych.

— Czy panu zależy specjalnie na uwolnieniu dziewczyny? — spytał prokurator.

— Do pewnego stopnia, — odparł Geissler, — lecz przedewszystkiem chodzi mi o Aksela Stroma.

— Czy ona i u pana niegdyś służyła?

— Nie.

— Aha, chodzi więc o Stroma ? Ale dziewczyna ? Prawo jest po jej stronie.

— Nie, ona nie służyła u mnie nigdy.

— Sprawa z Strömem jest bardziej powikłana, — rzekł prokurator. — Mianowicie budzi podejrzenie fakt, że poszedł do lasu sam jeden i bez świadków zakopał zwłoki dziecka.

— Chciał je tylko należycie pochować, — rzekł Geissler, — ponieważ pierwotny grób uznał za niedostateczny.

—• Oczywiście, przecie Barbro jest kobietą, więc nie ma tej siły, jaką rozporządza chłop. A poza tern, jeżeli weźmiemy pod uwagę stan, w jakim się wówczas znajdowała, to zrozumiemy, że nie mogła była wykopać grobu, jak należy. W ogólności biorąc, doszliśmy już szczęśliwie do bardziej ludzkiego poglądu na istotę dzieciobójstwa. Gdybym był sędzią, musiałbym ją uwolnić, jako prokurator zaś muszę zaniechać wniosku o ukaranie jej.

— Bardzo to radosna wiadomość, — rzekł Geissler z ukłonem.

Ale prokurator snuł dalej swoje zapatrywania: — Jako człowiek prywatny uniewinniłbym zgóry każdą niezamężną, któraby zgładziła swoje dziecko.

— Jak widzę, pan prokurator ma zupełnie te same poglądy na sprawę, co pani Heyerdal; bardzo to ciekawe.

— Ach, ona! Mówiła zresztą dobrze. Na co wszelkie te kary? Matka niezamężna przechodzi uprzednio już tak wiele udręki i przez srogą brutalność świata bywa tak sponiewierana, że to samo już starczy za wszelkie kary.

— Tak, ale dzieci ? — zauważył Geissler.

— Niewątpliwie, dzieci są pożałowania godne. Ale ostatecznie i dla dzieci jest to pewnego rodzaju dobrodziejstwem. Bo ileż przykrości i upokorzenia spotykają na każdym kroku dzieci nieślubne! I co z nich wyrasta?

W Geisslerze zbudził się duch przekory i snąć zawziął się, aby rozgniewać nieco opasłego prokuratora: — Erazm był także dzieckiem nieślubnem.

— Erazm?

— Tak, Erazm z Rotterdamu.

— Ach ten.

— I Lionardo był dzieckiem nieślubnem.

— Lionardo da Vinci ? No tak, wyjątki zdarzają się, ale one potwierdzają tylko regułę.

— Otaczamy opieką ptaki i zwierzęta, a noworodki opieki tej mamy pozbawić?! Brzmi to, dalibóg, wielce osobliwie!

Prokurator sięgnął powoli a z godnością do akt, na znak zakończenia konferencji. Geissler wobec tego wstał, wyszukanemi słowy podziękował za tak nadzwyczajnie pouczającą rozmowę i odszedł.

Geissler zawczasu zajął miejsce w audytorjum sali sądowej, aby nie uronić nic z rozprawy. Siedział tu jako zwykły słuchacz, lecz dzierżył w sobie ukrytą potęgę: wiedział o pewnej podartej koszuli,z którą udano się do lasu... po rózgi brzozo we, i wiedział o pewnym noworodku, znalezionym niegdyś w odmętach pewnego portu miejskiego; mógł był pohulać z trybunałem, jedno słowo z ust jego podziałałoby jak grom z pogodnego nieba. Ale Geissler nie ma zamiaru wypowiedzenia tego słowa bez potrzeby. Wyborne, nawet oficjalny oskarżyciel stał po stronie oskarżonej!

Sala zapełniła się powoli i niebawem też pojawił się trybunał.

Była to ucieszna komedja małomiejska: pełna upomnień powaga prokuratora i wzruszająca wymowa obrońcy. A panowie przysięgli siedzieli i słuchali w skupieniu, co należało im myśleć o Barbro i śmierci jej dziecka.

Bezwątpienia, sprawa nie była prosta i łatwa. Prokurator był z pewnością człowiekiem bardzo ludzkim, ale coś jednak musiało zajść krótko przedtem, co zepsuło mu humor! Dziwne to i wręcz niepojęte, jak bardzo się zmienił podczas przerwy południowej. Napiętnował ostro zbrodnię, jeżeli istotnie miała miejsce, gdyż jest to całkiem ciemna strona sprawy, którą będą musieli rozstrzygnąć panowie przysięgli. On sam jednak pragnąłby zwrócić uwagę na trzy punkty: Po pierwsze, czy zachodzi tu poród zatajony; pytanie to objaśnił przysięgłym kilku ogólnikowemi uwagami. Po wtóre — sprawa podartej koszuli, czemu oskarżona zabrała ją wtedy akurat do lasu ? Czy spodziewała się, że będzie

jej potrzebra ? Ten punkt objaśnił nieco obszerniej. Po trzecie — chodzi o wysoce podejrzany pogrzeb, zatajony wobec księdza i sołtysa. I tu odegrał główną rolę obecny na sali Aksel Ström, i to stanowi punkt najważniejszy całej sprawy. Bowiem nie ulega najmniejszej wątpliwości, że człowiek ten działał w charakterze powiernika, i jeżeli zwłoki dziecka pochował na własną rękę, natenczas służąca jego musiała była popełnić zbrodnię, której on stał się wspólnikiem. . .

— Hm! — rozległo się w sali.

Aksel przeczuwał zbliżające się znowu niebezpieczeństwo; po sali się rozejrzawszy, zauważył, że oczy wszystkich spoczywały na mówcy. Ale w tyle sali siedział znowu Geissler i miał na twarzy wyraz największej pewności siebie, ba, dumy zda się niepohamowanej ; siedział tak z wysuniętą dolną wargą i z twarzą ku niebu zwróconą. Ta niesłychana obojętność, granicząca z lekceważeniem powagi sądu, i to głośne ,,hm“ podziałało na Aksela pokrzepiająco.

Ale w tejże chwili też bomba pękła. Prokurator uznał snąć, że dostatecznie już przedstawił obraz współwiny Aksela. Co więcej, pan prokurator jakby z miejsca nagle zawrócił i nie pożądał nawet ukarania Barbro. Oświadczył poprostu, że po wysłuchaniu zeznań świadków cofa swoje oskarżenie.

Bardzo dobrze, pomyślał Aksel. W takim razie nastąpi zaniechanie dalszej rozprawy.

Ale teraz zabrał głos obrońca, młody aplikant sądowy, któremu powierzono obronę w tej wspaniałej sprawie. Nie było dotychczas adwokata, któryby tak mocno był przeświadczony o niewinności bronionego objektu. W gruncie rzeczy wyprzedziła go już pani sołtysowa Heyerdal, która podczas rozprawy

przedpołudniowej sprzątnęła mu poprostu z przed nosa szereg argumentów, a zwłaszcza bardzo był niezadowolony, iż wyzyskała argument o społeczności. O, bo i on wziął na kieł opinję społeczną! Na przewodniczącego się sromał, że pani Heyerdal nie odebrał głosu. Przecież wygłosiła całkiem prawidłową mowę adwokacką; cóż więc pozostało dla niego ?

Rozpoczął tedy od życiorysu Barbro: Wychowała się w stosunkach skromnych, jako córka pracowitych zresztą i poważanych rodziców. Zmuszona wyjść z domu bardzo młodo, poszła na służbę najpierw do pani sołtysowej. — Słyszeliśmy dziś opinję o niej z ust chlebodawczym jej, pani Heyerdal, i musimy przyznać, że trudno byłoby o lepsze świadectwo. — Następnie Barbro udała się do Bergeny. Obrońca rozwodzi się szeroko nad pochlebnem świadectwem, jakie wystawili jej dwaj kantorzyści bergeńscy, u których zajmowała posadę odpowiedzialną i zaufaną. Następnie powróciła w strony rodzinne i objęła posadę gospodyni u starego kawalera w górskiej puszczy. I tu rozpoczął się okres jej nieszczęść.

— To, co między nimi zaszło, zdarza się bardzo często. Szanowny pan prokurator wskazał tu — w sposób zresztą najoględniejszy — na możliwość zatajonego porodu. Czy Barbro ukrywała swój stan odmienny, czy się go zapierała? Stojące tu w charakterze świadków dwie dziewczyny z jej wsi rodzinnej stwierdziły przecież, że spotykały ją w owym czasie i widziały, że jest brzemienna, a na ich zapytanie nie zapierała się tego, lecz zbyła je krótką odprawą. A poza tern, czy był kto, komuby zwierzyć się mogła, ezy była tam na Pustkowiu jaka kobieta ? Nie,, ona była na gospodarstwie sama. Był wprawdzie

i chlebodawca, ale takie młode dziewczę nie posiada odwagi zwierzania się z podobnych tajemnic przed swym chlebodawcą. Tak więc widzi się osamotniona w swej udręce, nie mówi o tern do nikogo, ba, nawet szeptem nie przemówi, jest jak gdyby trapistką. Nie ukrywa się, ale szuka samotności.

— Dziecko przyszło na świat, po urodzeniu się żyło i oddychało, lecz udusiło się. Panowie przysięgli znają dokładnie wszelkie szczegóły tego porodu: przechodziła w bród potok, przewróciła się, i nagły ten wstrząs przyspieszył poród. Jest więc zupełnie zrozumiałe, że w takiej chwili zabrakło jej sił i przytomności do ratowania dziecka, a gdy się ocknęła, musiała myśleć przedewszystkiem o ratowaniu siebie. Dziecko nie miało śladu zadanego gwałtu, nikt jego śmierci nie pragnął, udusiło się w woclzie. Czy można wyobrazić sobie śmierć bardziej naturalną ?

— Pan prokurator zwrócił uwagę na strzęp koszuli, dowodząc, że to najciemniejsza strona sprawy. Punkt to, mojem zdaniem, jasny jak słońce. Zabrała z sobą pierwszą z brzegu szmatę, którąby związać mogła naręcze jałowca. Równie dobrze mogła była wziąć — powiedzmy — poszewkę albo prześcieradło; ona jednak wzięła kawał koszuli, coś wszakże musiała była zabrać, boć trudno żądać, żeby większą ilość gałęzi jałowcowych niosła w gołych rękach. Tak, co do tego więc panowie przysięgli mogą być spokojni, gdyż szczegół ten jest najzupełniej obojętny.

— Ale zachodzi tu jeszcze jedna kwest ja, niezupełnie dotychczas wyświetlona. Czy mianowicie otoczono oskarżoną troskliwą opieką, jak tego wymagał jej stan ówczesny? Czy chlebodawca jej wiedział, że należy ją ochraniać? Jeżeli wiedział

i dbał o nią, tem lepiej. Dziewczyna wyraziła się o nim z uznaniem, co dowodzi tylko jej zacności i szlachetności. On sam zaś, Aksel Ström, w zeznaniach swych był bardzo powściągliwy i nie zeznał nic takiego, coby obciążyć mogło oskarżoną. I tu podnieść należy, że tak właśnie zeznając, postąpił mądrze, ponieważ w uwolnieniu jej widział i uwolnienie swoje. Czyli że, obwiniając ją, obwiniłby jednocześnie siebie.

— W akta tej sprawy się zagłębiając, niepodobna uchronić się od najgłębszego współczucia dla oskarżonej i okropnego jej położenia. Mimo wszystko jednak nie potrzebuje ona apelować do litości, a tylko do • rozumu i sprawiedliwości. Ona i jej chlebodawca są do pewnego stopnia jakby zaręczeni, ale niezgoda i sprzeczne ich interesy nie dopuszczają do małżeństwa. Szczęście tej dziewczyny przy boku tego człowieka jest wykluczone. Nieprzyjemna rzecz mówić o tem, ale raz jeszcze wrócić należy do zabranej przez nią płachty, ponieważ szczegół ten posiada przecież znaczenie głębsze. Wszakże dziewczyna nie zabrała z sobą strzępa własnej koszuli, lecz koszuli chlebodawcy. — Od samego początku niepokoiło nas pytanie: koszula jego, a więc on dał jej koszulę do zużytkowania takiego czy innego? — rzekł obrońca. —W danym wypadku przeto mogłaby zachodzić możliwość, że Aksel działał tu z premedytacją i był główną sprężyną nieszczęścia . . .

— Hm! —■ rozległo się znowu w tyle sali. A brzmiało tak gniewnie i głośno, że aż mówca się zatknął. Oczy wszystkich zwróciły się w kierunku, skąd wyleciał głos, szukając sprawcy, a i przewodniczący cisnął w tę stronę spojrzenie piorunujące.

24

Błogosławieństwo Ziemi.

— Ale

podjął na nowo obrońca po pewnej i ten szczegół możemy pominąć spokojnie

chwili,

dzięki zeznaniom samej oskarżonej. Jakkolwiek słusznie ratować się mogła przez zepchnięcie z siebie przynajmniej połowy odpowiedzialności, to przecież tego nie uczyniła. Obroniła Aksela z całą stanowczością od zarzutu, jakoby był wiedział cośkolwiek o zabranej przez nią koszuli, — mam na myśli ów strzęp koszuli, zabranej przez nią, w celu przyniesienia w nim wiązki jałowca. Zeznania oskarżonej nie mogą wzbudzić najmniejszego powątpienia co do jej prawdomówności. Zeznawała tu szczerze i otwarcie, nie uciekając się do wybiegów przez niedomówienia lub zwalanie winy na innych. Ten piękny rys świadczenia wszystkim jak najwięcej dobrego przebija się u niej na każdym kroku, ujawnił się naprzykład i w tern, że zwłoki noworodka otuliła i pochowała z największą starannością i miłością. Tak znalazł je sołtys złożone w mogiłce.

Pan przewodniczący przerywa obrońcy, pragnąc — ze względu na ścisłość — zauważyć, że grób znaleziony przez sołtysa był już grobem drugim, w którym zwłoki dziecka złożył przecie Aksel.

— Owszem, słusznie, i za łaskawe zwrócenie mi uwagi dziękuję panu przewodniczącemu jak najuprzejmiej. — Owszem, tak jest istotnie. Ale wszakże sam Aksel oświadczył tu, że zwłoki dziecka przeniósł tylko z pierwszego grobu do drugiego. I jest wszakże rzeczą niewątpliwą, nie ulegającą dwom zdaniom, że kobieta zna się lepiej na zawijaniu dzieci, niż mężczyzna. A kto zawinąć je i otulić może najlepiej ? Przecie nie kto inny, jak tylko matka, kochające i pieczołowite ręce matki.!

Przewodniczący skinął z zadowoleniem.

— A zresztą, gdyby oskarżona istotnie należała do wiadomego gatunku kobiet, czyby wówczas nie była porzuciła dziecka gdziebądź, niepochowanego ? Wszakże mogła je była wrzucić do śmietnika. Mogła była pozostawić na ziemi pod drzewem, ażeby zamarzło — to znaczy, o ileby już przedtem nie było umarło. W stosownej chwili mogła je była wrzucić do pieca i spalić. Mogła była zanieść do rzeki na Sełlanro i wrzucić w głębię wodną. Lecz ona nie popełniła niepodobnego, a tylko jako prawdziwa matka zawinęłń^zh^topni-łośnie i do grobu złożyła. I jeżeli znaleziono je tak starannie zawinięte, to było to dzieło rąk. kobieci^łt/ a lny

męskich‘    Iß    <rl

Obrońca zwrócił się teraz do ławy

est

podnosząc, że do nich należy sąd, czy oskarżona B&r|jro ponosi jaką winę lub nie. Zdaniem obrońhyyjętk ona zupełnie niewinna. Co najwyżej możnlby^fej jedno zarzucić, mianowicie, iż nie zameldowała zgonu dziecka. Tak, lecz dziecko nie żyło już, a droga z górskiego Pustkowia do księdza i sołtysa bardzo daleka, dlatego do snu wiecznego ułożono je w ślicznej leśnej mogiłce. Gdyby tego rodzaju pochowanie miało być przestępstwem, natenczas ojciec dziecka ponosiłby odpowiedzialność w równej mierze z oskarżoną. Takie jednak wykroczenie można śmiało puścić płazem. W nowszych czasach coraz powszechniejsze jest przekonanie, że przestępców nie tyle karać należy, ile dawać im możność do poprawy. Dawnego czasu karano za lada głupstwo, dominował wtedy duch prawa odwetu, duch Starego Testamentu, streszczający się w słowach: oko za oko, ząb za ząb. W współczesnem prawodawstwie nie rządzi już duch prawa zemsty, lecz prawa ludzkości względem nieszczęśliwych upadłych; dzisiejsze

prawodawstwo stara się przedewszystkiem wypośrod-kować założenia psychiczne danego indywiduum i jego mniej lub więcej występne skłonności.

— Dlalego uwolnijcie tę dziewczynę od kary! — wołał z patosem obrońca. — Nie chodzi tu o ujęcie jeszcze jednego przestępcy, nie, tu chodzi o przysporzenie społeczeństwu członka dobrego i użytecznego! — Obrońca zwrócił jeszcze uwagę i na to, że oskarżonej ofiarowano obecnie nową posadę, w której będzie miała zapewnioną najtroskliwszą opiekę. Pani sołtysowa Heyerdal, idąc za głosem swego macierzyńskiego doświadczenia, otwarła przed nią naoścież podwoje swego domu, ponieważ zna Barbro od lat wielu. Wkońcu obrońca dziękował prokuratorowi za cofnięcie wniosku o ukaranie podsądnej, czem dał dowód swego głębokiego znawstwa duszy ludzkiej.

Obrońca usiadł.

Dalsza część rozprawy nie zabrała już wiele czasu. Nastąpiło sprawozdanie z dotychczasowego przebiegu rozprawy, suche, nudne a pełne godności.

Zapalono dwie lampy wiszące; oświetlenie nędzne, przy którem przewodniczący z trudem tylko odczytać mógł swoje uwagi. W ostrych słowach skarcił opieszałość w spełnieniu obowiązków względem władzy, czyli niezawiadomienie władzy o śmierci dziecka; — ,,ale — powiedział — było to obowiązkiem raczej ojca dziecka, niż matki, która w danych okolicznościach była słaba i wyczerpana.“ — Obecnie przychodzi kolej na sędziów przysięgłych, którzy raczą rozstrzygnąć, czy zachodzi tu fakt rozmyślnie zatajonego połogu i dzieciobójstwa.

Poczem nastąpiły dalsze objaśnienia dla przysięgłych, dalej zwrócenie uwagi na wielką odpowie-

dzialność przy powzięciu decyzji, a wkońcu znana rada, ażeby w sprawach wątpliwych rozstrzygano raczej na korzyść obwinionej.

Teraz było już wszystko należycie wyświetlone.

Panowie przysięgli opuścili salę, udając się do gabinetu sąsiedniego na naradę. Po pięciu minutach powrócili z zaprzeczeniem wszystkich pytań.

Nie, niezamężna Barbro nie zabiła swego dziecka.

Przewodniczący, podając to do wiadomości, dodał jeszcze kilka słów i ogłosił niezamężną Barbro wolną od winy i kary.

Publiczność opuściła salę. Koniec komedji...

Ktoś chwyta Aksela pod ramię, był to Geissler.

— No, nareszcie pozbyłeś się awantury z karku, — zagadnął Geissler.

— Tak, — rzekł Aksel.

— Zupełnie niepotrzebnie cię pozywali.

— Tak, — rzekł Aksel ponownie. Po chwili jednak, jakby dopiero teraz 'oprzytomniał, dodał: — Mimo wszvstko jestem rad, że z całej tej chryi wylazłem cało.

zawołał Geissler,

— Tegoby jeszcze brakło! -podkreślając dobitnie każde słowo.

Z tych słów Aksel wymiarkował, że Geissler wmieszał się w sprawę. I Bóg jeden raczy wiedzieć, czy to właściwie nie Geissler kierował rozprawą i czy nie zarządził ich uwolnienia. Tajemnicza rzecz i niepojęta.

Jedno wszakże Aksel pojmował jasno, mianowicie, że Geissler przez cały ten dzień po jego stał stronie.

— Tak, dziękuję Panu serdecznie, — rzekł, sięgając po dłoń Geisslera.

— Za co ?

— Za.. . ano za wszystko.

— Ani mi w głowie nie postało robić tu cośkolwiek, zgóry wiedziałem, że nie było warto choćby palcem ruszyć. — Lecz Geissler nie protestował przeciwko podziękowaniu ze strony Aksela, owszem, zdawać się nawet mogło, że czekał na nie. — No, a teraz muszę już iść, — rzekł. — Czy jutro rano wracasz do domu? Doskonale. No, bądź zdrów i do widzenia! — Geissler pobiegł w dół ulicy. . .

W drodze powrotnej Aksel zetknął się na parowcu z sołtysem i jego żoną, z Barbro i dwiema dziewczynami, które uczestniczyły w procesie w charakterze świadków.

— No, jakże tam, jesteś zadowolony z wyniku procesu ? — spytała pani sołtysowa.

— Owszem, — odparł Aksel.

Również i sołtys wmieszał się do rozmowy i rzekł: — To już drugi proces o dzieciobójstwo w czasie mego urzędowania; pierwszy dotyczył Inger z Sellanro, no i drugiego również szczęśliwie się pozbyłem. Tak, podobnych wypadków nie można zbywać milczeniem, sprawiedliwości musi stać się zadość.

Ale pani sołtysowa domyślała się, że Aksel czuje do niej słuszną urazę z powodu jej zeznań wczorajszych. Obecnie więc pragnęła wrażenie mowy swej załagodzić i Aksela udobruchać.

rzekła.

— Domyśliłeś się chyba, dlaczego wczoraj przeciwko tobie zeznawałam ?

odparł Aksel.

— Tak, naturalnie, -

— Tak, nie przypuszczałeś chyba, że chce ci szkodzić ? Ja ciebie zawsze miałam za doskonałego człowieka, tyle mogę ci powiedzieć.

— Tak, — oto wszystko, co odpowiedział Aksel; w głębi duszy wszakże był wesół, a nawet i wzruszony.

— Owszem, występowałam przeciwko tobie. Do tego jednak byłam zmuszona. Bo widzisz, gdybym część winy nie była złożyła na ciebie, wtedyby Barbro skazano, a wraz z nią i ciebie. Postąpiłam tak dla waszego wspólnego dobra.

— Owszem, tak, pokornie pani dziękuję za to.

— Ja to, a nie kto inny, biegałam w mieście od Heroda do Piłata i gardłowałam za wami. . .

— Tak, — bąknął Aksel.

— Tak, ja ciebie zawsze ceniłam wysoko, ale na sądzie musiałam tak gadać, żeby was oboje uwolnić. Ba, ja zawsze twierdziłam, że z ciebie człek dobry, jak mało kto!

Jak przyjemnie to słyszeć po tylu upokorzeniach! Aksel czuł, jak mu serce topnieje i zapragnął dać sołtysowej jakibądź dowód swej wdzięczności, może ofiaruje jej na jesieni jaką sztukę bydła tucznego. Może jakiego skopu. . .

Pani sołtysowa dotrzymała słowa: wzięła Barbro do siebie. Zaopiekowała się nią już na parowcu, dbając o to, żeby jej ciepło było i żeby miała co jeść, tudzież nie pozwoliła na figle Barbro z sternikiem. Gdy po raz pierwszy to zauważyła, nie powiedziała nic, a tylko przywołała Barbro do siebie pod błahym jakimś pozorem. Ale niewiele minęło czasu, gdy Barbro znowu znalazła się w pobliżu sternika, przekomarzając sie z nim, przekrzywiając głowę, mówiąc gwarą bergeńską i wdzięcznie się uśmiechając. Wtedy pani Heyerdal ponownie przywołała Barbro i rzekła:

— Nie podobasz mi się, Barbro, że już teraz zadajesz się z kawalerami. Pomyśl, coś w tych czasach ostatnich przeszła i skąd wracasz!

— Słyszałam, że on z Bergeny, i dlatego byłam ciekawa, co tam nowego, — odparła Barbro.

Akseł nie rozmawiał z nią wcale. Zauważył jednak, że twarz jej pobladła i wydelikatniała, oraz że miała ładne zęby. Pierścionków swych nie widział na jej ręku. . .

I oto Aksel wędruje znowu poprzez Pustkowie. Zawierucha szaleje i deszcz leje jak z cebra, ale w sercu jego wesele: na dole w przystani widział żniwiarkę i pług dwuskibowy. Ach, ten Geissłer! Ani słowem nie wspomniał wr mieście o tej cudownej przesyłce. Dalibóg, osobliwy pan!

VIII.

Aksel me miał czasu na wypoczynek. Z chwilą nastania zawieruch jesiennych rozpoczął się nowy dla niego okres trudów i przykrości, które wziął na swoje barki samochcąc: aparat na ścianie meldował co chwila, że linja telegraficzna w nieporządku.

Ach, urząd ten przyjął z tego tylko powodu, ponieważ bardzo był chciwy na pieniądz! Od samego początku nałykał się sporo nieprzyjemności. Brede Olsen wygrażał się w chwili, gdy Aksel odbierał od niego wszelkie narzędzia i przybory telegraficzne.

— Zapomniałeś już o tern, że zimą uratowałem ci życie? — rzekł Brede.

— Życie uratowała mi Olina, — odparł Aksel.

— Tak, a czyż na własnych swych barkach nie zaniosłem cię do chałupy? A oprócz tego w lecie czyhałeś tylko na to, żeby posiadłość moją nabyć i na zimę z chałupy mnie wygnać. — Tak, Brede czuł się

niewymownie pokrzywdzony. — Zabierz sobie, zabierz — powiedział — cały ten telegraf. Ja z moją familją wyciągniemy na wieś i tam rozpoczniemy coś, o czem ty nawet pojęcia nie masz, coś na podobę hotelu, gdzie ludzie będą mogli przychodzić na kawę. O, myślisz pewnie, że nie dam sobie rady ? Moja kobieta zajmie się sprzedażą prowjantów, a ja będę robił interesa, przy których o wiele więcej zarobię, niż ty. I tyle ci jeszcze powiem, Aksel, pamiętaj, że mogę ci wyrządzić najrozmaitsze psikusy, bo ja znam całą linję telegraficzną, hoho, bardzo dobrze znam i mógłbym drągi wywracać i zrywać druty, tak, żebyś musiał przerywać ustawicznie robotę w gospodarstwie, choćby najpilniejszą, dla naprawy linji. Tak, tyle mogę ci powiedzieć . . .

Teraz właśnie Aksel powinienby pojechać do przystani po swoje maszyny, — ach, każda z nich tak ładnie złocona i ślicznie pomalowana, jakby obrazek jaki. I dziś właśnie chciałby im się przyjrzeć i dokładnie poznać sposób ich użycia. Ale nic z tego, muszą pozostać na dole. Niedobrze, jeżeli z powodu telegrafu zaniedbywać musi roboty ważne i pilne. Ale telegraf dawał przecie pieniądze.

Wysoko w górach, na górze miedzianej, spotkał Aronsena. Kupiec Aronsen stał tam podczas burzy i patrzał, tak stał tam niby widmo. Czego on tam szukał ? Snąć niepokoiło go coś; przyszedł tu osobiście, aby przekonać się naocznie o sprawach kopalni. Tak, niepokoiła go troska o przyszłość jego i rodziny. I oto ma przed sobą górę opuszczoną, obraz nędzy i zniszczenia: zardzewiałe maszyny, narzędzia, wózki, wiele z tego porzucono pod gołem niebiem. Beznadziejny obraz zniszczenia. Tu i ówdzie widniały na ścianach baraków napisy, zabraniające uszkodzenia budynków, narzędzi i wozów.

Pan

Aksel zagaduje gniewnego kramarza: na polowaniu?

— Tak, gdybym go tylko spotkał!

— Kogo?

— Kogożby, jak nie tego, który mnie i całą okolice wtrąca w nieszczęście!

— Czy pan o Geisslerze mówi ?

— Tak, tego łotra mam na myśli. Zastrzelićby go trzeba, jak psa wściekłego!

Aksel roześmiał się i rzekł: — Geisslera mógł pan był spotkać przed kilku dniami w, mieście. Ale ja myślę, że lepiejby bvło, gdybyś go pan nie tykał.

wybuchnął Aronsen. Boję się, że onby pana połknął.

— Co takiego ?

Dłuższą chwilę jeszcze się sprzeczali i Aronsen w coraz większą wpadał wściekłość. Na koniec Aksel zapytał żartem:

— Ale chyba nas pan nie opuścisz, cobyśmy tu w puszczy robili bez pana ?

— Czy myślisz, że tu gnił będę między waszemi bagnami, gdzie trudno zarobić choćby na szczyptę tabaki ? Jeżeli nastręczysz mi jakiego kupca, sprzedam w tej chwili!

— Kupca? — zawołał Aksel. — U was ziemia dobra, jeno uprawić ją trzeba. Wyżywi ona tego, kto o nią dbał będzie.

— Przecie słyszysz, że nie mam ochoty babrać w ziemi! — krzyknął Aronsen. — Mam coś lepszego do roboty!

Aksel zauważył, że nietrudno będzie o kupca, ale Aronsen wyszydził go: — W całej puszczy niema takiego, któryby mógł mi zapłacić za mój Storborg.

— Ano, kto wie, możeby się jednak znalazł.

— Tu. na Pustkowiu, sama biedota i nędzarze! — wykrzykiwał Aronsen.

odparł Aksel obrażony.

— Tak, to prawda,

— Ale jest Izak z Sellanro, a on mógłby wam każdego czasu wypłacić gotówką tyle, ilebyście jeno chcieli.

— Nie wierzę!

— Mało to mnie obchodzi, — odparł Aksel i za bierał ię w dalszą drogę.

Lecz Aronsen powstrzymał go: — Zaczekaj chwilkę.! Czy ty naprawdę myślisz, że Izak mógłby mię uwolnić od Storborgu ?

Tak, gdyby chciał, mógłby!...

Aronsen, idąc w górę, ominął Sellanro zdaieka, teraz jednak, wracając, wstąpił do domu Izaka i odbył z nim dłuższą rozmowę.

— Nie, — rzekł Izak, potrząsając głową, — nigdy o tem nie myślałem, i nigdy się na to nie skuszę. . .

Ale gdy Elizeusz przyjechał do domu na Boże Narodzenie, wtedy Izak nie był już tak nieugięty w swem postanowieniu. Chęć nabycia Storborgu uważał wprawdzie za pospolite warjactwo, skoro jednak Elizeusz mniemał, że byłby to interes dla niego, to rzecz inna, — można się nad tem zastanowić.

Elizeusz wahał się. Nie był ani za, ani przeciw, (idyby teraz w domu pozostał, w takim razie koniec z nim; puszcza — to nie miasto. W ostatnich latach nauczył się lekceważyć chłopów, bo oni do innego należeli świata. Obecnie zaś miałby do tego świata wrócić ?

Matka zachęcała go do kupna, Sywert namawiał również. I pewnego pięknego poranka oboje z Elizeuszem pojechali na dół do Storborgu na oględziny.

Aronsen wszakże, spostrzegłszy, o co idzie, uderzył natychmiast w ton całkiem inny: Nie ma on potrzeby sprzedawania Storborgu! Jeżeli się wyprowadzi, to i cóż ? Dwór pozostanie dworem, posiadłość wspaniała, na którą każdego czasu — oczywiście, gdy zechce — znajdzie nabywcę. Gleba storborska jest ,,bom konstant!'“

— Wybyście i tak nie mogli mi zapłacić tego, co ja żądam, — twierdził Aronsen.

Zwiedzili dom, stajnię, śpichrz, obejrzeli opłakane resztki towarów faktorji: kilka drumli, kilka łańcuszków do zegarka, kilka kartoników papieru różowego, jakieś lampy wiszące, — ot, wszystko to, co wśród osadników Pustkowia najmniejszego nie ma popytu. Poza tern znajdowała się tam jeszcze resztka materjału baweł-nicowego, oraz kilka skrzynek gwoździ.

Elizeusz przybrał odpowiednią pozę i przeglądał wszystko okiem znawcy.

— Dla tego rodzaju towarów- nie miałbym zapotrzebowania, — zauważył.

— To też nie zmuszam pana do kupna, — odparł

Aronsen.

— No, ostatecznie mogę panu dać za cały Storborg z budynkami, towarami, inwentarzem i ze wszystkiem tysiąc pięćset koron, — rzekł Elizeusz. O, w gruncie rzeczy cała ta historja była mu srodze obojętna, podał więc śmieszną cenę, ot, żeby coś pow-iedzieć i pochwalić się swoją znajomością rzeczy.

Pożegnali się z Aronsenem i wrócili znowu do domu. Nie, nic z tego nie będzie. Elizeusz zapro-ponowa! tak haniebnie niską cenę, że Aronsena wręcz obraził.

— Wcale nie słucham tego, co gadasz, — oświadczył Aronsen i w najbezczelniejszy sposób zaczął , .tykać“ takiego bywalca światowego, jakim był Elizeusz.

— O ile ja wiem, nie piliśmy dotychczas braterstwa, — rzekł Elizeusz obruszony poufałością.

Tak, teraz wszystkie mosty spalone, nieprzyjaźń gotowa na całe życie!

Czemu jednak Aronsen od pierwszej chwili ich przyjazdu tak się nadymał, niby ropucha, i udawał, że nie zależy mu na sprzedaży? Miało to swój powód, Aronsen łudził się nowemi nadziejami.

We wsi odbyło się zebranie w celu omówienia po

łożenia, wytworzonego przez to, że Geissler nie chciał sprzedać swej góry. Z tego powodu ucierpiało nie tylko Pustkowie, ale całemu obwodowi groziło widmo śmierci głodowej. Lecz czemu ludzie ci nie chcieli już żyć tak samo, jak ongi przed powstaniem sztolni doświadczalnej? Ano, nie umieli!

Przyzwyczaili się teraz do białej kaszy i białego chleba, do strojenia się w miejską przy-odziewę, do wysokich zarobków i lekkomyślnego życia, tak, przyzwyczaili się ludziska do wielkich pieniędzy. Lecz potok złota wysechł nagle i nastała bieda. Jakaż droga wyjścia, gdzie szukać deski ratunku?

Nie ulegało- wątpliwości, że dawniejszy sołtys, Geissler, chciał się zemścić na wsi, która zażądała usunięcia go z sołectwa, a jednocześnie nie ulegało wątpliwości, że gmina nie doceniała wartości tego człowieka. Teraz wieś poczuła jego rękę. Sposobem tak prostym, jak zażądanie za kawałek góry ćwierć miljona, powstrzymał cały rozwój i egzystencję wsi. Człek to okrutnie potężny! Aksel Ström z Monelandji może coś o tem powiedzieć, bo rozmawiał z nim niedawno. Barbro, córkę Bredego, aresztowano i przed sąd stawiono, gdzie ją jednak uwolniono; Geissler tam był w czasie całego procesu! A ktoby wyobrażał sobie, że Geissler na psy zeszedł i się biedoli, ten niech się jeno przyjrzy onym drogim maszynom, które Aksel dostał od niego w podarku!

Los całego powiatu trzymał ten człowiek w swych rękach, należało więc trafić do niego za wszelką cenę. Najpierw trzeba się upewnić, za jaką cenę Geissler sprzedałby ostatecznie swoją górę. Szwedzi ofiarowali dwadzieścia pięć tysięcy, na co jednak Geissler nie zgodził się. Lecz gdyby gmina dodała resztę do tej sumy ? Tak, gdyby Geissler dość znacznie opuścił, opłaciłoby się. Zarówno kupiec ze wsi, jak i Aronsen ze Storborgu dołożyliby w skrytości część swoich kapitałów, boć, wyłożone na ten cel, wróciłyby im się w dwójnasób.

Ostatecznie upoważniono dwóch delegatów, ażeby pojechali do Geisslera i przeprowadzili z nim pożądane układy. Powrotu ich spodziewano się w krotce.

Oto, dlaczego Aronsen nabrał znowu otuchy i dlaczego traktował zgóry kogoś, kto zamierzał kupić Storborg. Maluczko jednak, a pan Aronsen z pewnością spokornieje.

Po upływie tygodnia dwaj delegaci wrócili z odpowiedzią bezwzględnie odmowną. Ach, najgorszem z wszystkiego było to, że jednym z delegatów był Brede Olsen; — miał on czasu najwięcej, dlatego wysłano go, ale to właśnie sprawę popsuło. Zaszli do niego, lecz Geissler, wysłuchawszy ich, potrząsnął jeno głową roześmiał się.

— Wracajcie co tchu do domu! Nie sprzedam! — powiedział i dał im pieniądze na jazdę powrotną.

Tak tedy cały obwód skazany na zagładę!

Aronsen wściekał się jakiś czas i szalał i coraz bardziej widział swoją bezradność. Gdy się zaś jako tako wysapał i uspokoił, wybrał się pewnego dnia na Sellanro i dobił targu. Elizeusz otrzymał to, co chciał, a więc grunta z budynkami, inwentarzem i towarami, za półtora tysiąca koron. Przy przejmowaniu całości okazało się wprawdzie, że Aronsenowa przywłaszczyła sobie większą część bawełnianki, ale o podobne drobiazgi nie dbał człowiek tej miary, co Elizeusz.

— Nie należy być małostkowym! — powiedział.

Naogół wszakże Elizeusz czuł się bardzo daleki od zachwytu lub zadowolenia. Teraz bowiem zawarły się bramy jego przyszłości, puszcza stanie się grobem jego. Gmach marzeń niebosiężnych runął bezpowrotnie; biuralistą już nie jest, sołtysem nie zostanie, tak, nawet obywatelem miejskim nie jest. Wobec ojca i reszty rodzeństwa puszył się coprawda swoją znakomitą znajomością rzeczy, że nabył Storborg za tyle, ile on zacenił. Lecz ten drobny triumf nie na długo wystarczył. Miał jeszcze i inny powód zadowolenia, mianowicie że wraz z składem mógł był przejąć i subjekta Andre-sena. Elizeusz uczuł dziwnie słodkie łaskotanie, gdy Andresen przystąpił do niego z zapytaniem, czy nie mógłby nadal tu pozostać; wtedy po raz pierwszy ujrzał się panem i szefem.

— Możesz zostać! — powiedział wspaniałomyślnie. — Zastępca będzie mi tu potrzebny, zwłaszcza w czasie mych podróży handlowych, jakie odbyć zamyślam w celu nawiązania stosunków handlowych z Bergen i Tronthjemem, — powiedział wyniośle.

I Andresen okazał się niezłym zastępcą szefa, był pracowity, pilny i zapobiegliwy. Podczas nieobecności szefa doglądał wszystkiego i pilnował, żeby nic na marne nie poszło. . .

Gdy na wiosnę bagniska nieco odtajały, zjawił się Sywert z Sellanro i jął przekopywać rowy na posiadłości brata. I wtedy udał się na bagna Subjekt Andresen i pomagał kopać rowy. Dalibóg! Czemu on to uczynił, skoro nie miał obowiązku ? Tego rodzaju człowiekiem był Andresen. Ziemia mało jeszcze była rozmiękła, tak że robota szła opornie i wielkiego wymagała wysiłku, lecz mimo to zechnęli tymczasem co najmniej połowę roboty. Była to myśl Izaka, żeby na Storborgu bagna osuszyć i zaprowadzić gospodarstwo rolne; kramik miał zejść na plan ostatni i istnieć po to tylko, aby mieszkańcy Pustkowia nie byli zmuszeni po lada kłębek nici wędrować do wsi.

Tak więc Sywert i Andresen kopali rowy, a od czasu do czasu wypoczywali potroszę, oddając się wesołej pogawędce. Andresen był posiadaczem złotej dwudziestokoronówki i w Sywercie zbudziła się chętka wyłudzenia tego nowego złotka. Andresen jednak nie chciał rozłączyć się ze skarbem, jeno w bibułkę jedwabną starannie zawinął i do skrzynki swej schował. Sywert zaproponował losowanie lub zapasy o złotko, lecz Andresen był uparty. Wówczas Sywert zaofiarował mu wzamian za złotko papierową dwudziesto-

koronówkę, a nadto, że przekopie za niego resztę rowów.

Lecz na tę propozycję subjekt Andresen

obraził się i rzekł:

— Tak, żebyś potem w domu rozpowiadał, iż ze mnie niedołęga, co to nawet rowów kopać nie umie!

Ostatecznie ugodzili się: Andresen miał dostać za złotko dwadzieścia pięć koron w papierach. Tejże nocy jeszcze Sywert pobiegł w górę na Sellanro i otrzymał od ojca życzone pieniądze papierowe.

Koncept młodzieńczy, fantazja młodzieży zacnej i tęgiej! Noc nieprzespana, mila drogi w górę, mila iz powrotem, następnego dnia znowu ciężka robota — to wszystko drobnostką było dla tego dziarskiego młodzieńca, wszystko drobnostką wobec tak ślicznego złotka. Nie było wyłączone, że Andresen po tak dobrej dla siebie tranzakcji natrząsał się nieco z Sy-werta; ale na to Sywert miał skuteczne lekarstwo; wystarczyło, że rzucił jakie słówko o Poldynce, naprzy-kład: — Ach prawda, mam pozdrowienie dla ciebie od Poldynki! —aby Andresen natychmiast szydzić przestał i poczerwieniał jak burak.

Przyjemne to były dni dla obu, gdy razem na bagnach pracowali i swarzyli się, i znowu pracowali i znowu się swarzyli. Niekiedy i Elizeusz do nich zaszedł i pomagał w robocie, ale niewiele było z tej jego pomocy, bo szybko się męczył; nie miał on ani ciała silnego ani silnego ducha, mimo wszystko przecie był to kompan najmilszy pod słońcem.

— Patrzaj, Olina idzie! — wrzasnął sowizdrzał Sywert.—Dymaj piorunem i sprzedaj jej pół funta kawy!

O, Elizeusz na to, jak na lato. Pobiegł do swego kramu i sprzedał Olinie ten lub ów drobiazg. Wtedy przynajmniej nie potrzebował był przewracać grudy.

A biedna Olina bez kawy żyć nie mogła; kupowała ją sobie w kramie Elizeusza już to za grosze wyłudzone niekiedy od Aksela, już też wzamian za jaki serek kozi. Zmieniła się w ostatnim czasie i postarzała; służba

25

Błogosławieństwo Ziemi.

w Monelandji była w gruncie rzeczy za ciężka na jej wiek, ale ona nie przyznawała się do tego. Hoho, gdyby jeno Aksel odważył się dać jej terminatkę, wygarnęłaby mu, ażby mu w pięty poszło! Była poprostu niezdarta, dawała sobie jakoś radę z wszystkiem w gospodarstwie, a nawet znalazła jeszcze czas na wędrówkę w sąsiedztwo, żeby się trochę nagadać, Aksel bowiem rozmowny nie był.

Z wyniku procesu była bardzo niezadowolona, gniewał ją brak jakiejkolwiek kary sądowej. Ja kto, Inger z Sellanro skropiono na ośm lat, a Barbro za to samo uwolniono zupełnie? Nie, tego zrozumieć nie mogła, i dlatego złościła się całkiem nie po chrześcijańsku.

— Ale Wszechmocny nie objawił jeszcze swojej woli, tak, Pan Bóg nierychliwy, ale sprawiedliwy! — powiedziała Olina i potrząsała głową. I złości swej dawała upust zwłaszcza podczas sprzeczki z Akselem; o, wtedy umiała być bardzo kąśliwą: — Tak, nie wiem ci, jakie tam dzisiejsze prawo na rozpustników z So^ domy i Gomory; jestem już na to za głupia. Ja bo się wciąż trzymam tego, co Bóg przykazał...

Ach, Aksel miał już dosyć swojej gosposi i wzdychał jeno, żeby ją jak najprędzej djabli wzięli. Wiosna teraz, a on znowu sam jeden w polu. Potem nastaną sianokosy, co on wtedy pocznie sam jeden jak kołek, ładne widoki! Sz wagi erka jego z Bredablik napisała do swoich w Helgelandji, żeby postarali się dla niego o jaką mocną dziewkę, ale dotychczas czekają na-próżno. Gdyby zaś znalazła się która, wówczas musiałby w każdym razie dać jej pieniądze na podróż.

Tak, Barbro postąpiła sobie nikczemnie: dziecko sprzątnęła i sama uciekła. Dwie zimy już i jedno łato zmuszony był posługiwać się Olina i zanosiło się na to, że w dalszym ciągu tak pozostanie. Ale czy ta nik-

czemnica, Barbro, okazała bodaj trochę • skruchy? Zimą rozmawiał z nią któregoś dnia, ale ani jedna łezka nie spłynęła po jej policzkach.

— Gdzieś podziała moje pierścionki, które ci niegdyś dałem ? •— spytał Aksel.

— Pierścionki ? — spytała Barbro.

— Tak, pierścionki?

— Już ich nie mam.

— Już ich nie masz ?

— Pomiędzy nami skończyło się wszystko, dlatego też nie mogłam nosić twych pierścionków.

— Chciałbym jeno wiedzieć, coś z niemi zrobiła?

— Czy chcesz, żebym ci je z powrotem oddała ?

— Nie przypuszczałem, że będziesz taka ordynarna. — Aksel zastanowił się nieco, a potem dodał: — Wynagrodziłbym cię za nie; nie wziąłbym ich przecie za darmo.

Ale nic z tego.

Barbro nie była zresztą taka ordynarna i brzydka, o nie, ona była ładna i ładnie się nosiła. We wsi opowiadano cichaczem, że znalazła sobie znowu jakiegoś kochanka, ale może to tylko plotką było złośliwą. Pani sołtysowa w każdym razie trzymała ją krótko i nie pozwoliła jej nawet pójść na tańce gwiazdkowe.

I trzeba przyznać, że pani sołtysowa miała ją naprawdę stale na oku. Gdy Aksel i Barbro, na ulicy stojąc, zajęci byli rozmową o pierścionkach, wtedy pani sołtysowa znalazła się nagle między nimi i rzekła:

— Barbro, uciekaj do kuchni, bo woda kipi! — Barbro uciekła, a pani sołtysowa zwróciła się do Aksela z zapytaniem: — Czy nie mógłbyś mi sprzedać jakiej sztuki bydła na zabicie ?

— Hm! — odpowiedział Aksel.

25*

Wszakże nie kto inny, jeno pani sołtysowa wychwalała go jesienią podczas powrotu z procesu, i nazywała go najznakomitszym człowiekiem w całej okolicy. Aksel znał zdawna miejscowy zwyczaj, obowiązujący wobec dostojników władzy, i już wówczas jesienią powziął zamiar ofiarowania pani sołtysowej młodego skopu. Ale mijały dni, jesień minęła, mijały miesiące, a Aksel jakoś nie kwapił się do uszczuplenia swego dobytku. Tak, tak, jeżeli sztukę bydła zaoszczędzi, nic złego się nie stanie, a jeżeli ją wyda, będzie o jedną sztukę uboższy.

— Hm. Dzień dobry! Nie, nie mam nic takiego na zabicie, — odparł Aksel, potrząsając głową.

— Słyszałam, że masz cielaka, —• zauważyła pani sołtysowa.

— Owszem, cielaka mam.

;— Na chów go trzymasz?

— Tak, na chów.

— Aha. A nie masz jakiego skopu ?

— Nie, teraz nie mam.

— Ano, w takim razie nic z tego, — rzekła pani sołtysowa, skinęła głową i poszła.

Aksel powracał do domu, ale wciąż jeszcze rozpamiętywał rozmowę z sołtysową, i lękał się, czy jednak zbyt głupio nie postąpił. Pani sołtysowa była przecie niegdyś świadkiem niezwykle ważnym, świadczyła wprawdzie przeciwko niemu, ale ostatecznie i za nim. Różne rzeczy mu zarzucano, a mimo to wyszedł z opresji bez szwanku. Niema rady, będzie musiał pozbyć się skopu!

Dziwne zresztą, jak myśl ta kojarzyła się jakoś w odległych krańcach z Barbro. Gdyby do jej chlebodawczymi zaszedł ze skopem, wywarłoby to na Barbro z pewnością wielkie wrażenie.

389 —

Ale znowu dzień mijał za dniem, i Aksel nie dopatrywał się szkody w zwłoce. I gdy mu znowu wypadło jechać do wsi, nie zabrał skopu, jeno jagnię. Duże jagnię, to także nie bagatela.

rzekł do pani soł-

— Ze skopu mięso twarde, tysowej, — dlatego przyniosłem pani coś naprawdę dobrego.

Pani sołtysowa jednak nie chciała nic słyszeć o darowiźnie. — Powiedz, ile chcesz za to jagnię ? — obstawała przy swojem. Nie, ona niezwykła przyjmować podarków od obywateli gminy.

I ostatecznie, Aksel otrzymał za jagnię sowitą

zapłatę.

Barbro nie spotkał nigdzie.

Pani sołtysowa, ujrzawszy go nadchodzącego, usunęła Barbro co prędzej z kuchni. No, taki już los jego! Barbro oszukała go i dzięki niej od półtora roku obywać się musi bez dziewki!

IX.

Na wiosnę gruchnęła wiadomość zupełnie nieoczekiwana o niesłychanej doniosłości: kopalnia miała być na nowo uruchomiona, Geissler sprzedał swoją górę! Czyżby naprawdę stał się cud ? Ach, ten Geissler to człowiek, dalibóg, niezgłębiony, prawdziwie — władca tajemniczy! Jednem potrząśnięciem głowy potrafił wieś zdeptać i zmiażdżyć i jednem kiwnięciem głowy umiał znowu wieś ożywać i wywołać jej uśmiech radosny. Czarodziej, nie człowiek!

Czy nareszcie ruszyło go może sumienie i powiedziało mu, że dosyć już kary dla gminy, której był ongi sołtysem, że dosyć już razowego chleba i chudych sakiewek ? A może uzyskał żądane ćwierć miljona ?

390 —

Albo czy też może Geissler dla braku pieniędzy zmuszony był sprzedać górę za byle co ? Dwadzieścia pięć tysięcy lub pięćdziesiąt tysięcy to ostatecznie także ładny grosz. Opowiadano poza tern, że sprzedaży dokonał w imieniu Geisslera syn jego.

Bądź co bądź, w kopalni znowu ruch. Ten sam inżynier wrócił z oddziałem robotników i rozpoczęto znowu tę samą robotę. Owszem, tę samą robotę, lecz całkiem innym sposobom, akurat odwrotnym.

Jak dotąd, wszystko zapowiadało się jak najlepiej ; Szwedzi przyszli z robotnikami i dynamitem i z pieniędzmi, czegóż więc było potrzeba ? I Aronsen po.wrócił, kupiec Aronsen, i koniecznie chciał kupić z powrotem Storborg.

nie sprzedam.

— Nie, —* oświadczył Elizeusz,

— A jeżeli dobrze zapłacę ?

— Także nie!

O, Elizeusz nie sprzeda już Storborgu. Pierwotnie szedł tu jak na ścięcie, lecz zczasem zasmakował w tern nowem życiu na Pustkowiu. Wszakże miał werandę wspaniałą z kolorowemi szybkami, i subjekta, który za niego pracował, on sam zaś mógł był podróżować. Tak, podróżować pierwszą klasą razem z wytwornymi panami. Gdybyż kiedy wyjechać mógł do Ameryki, och, jakże często myślał i marzył o przejażdżce do Ameryki. Ale i podróże handlowe do miast w południowej części kraju miały swój urok. Nie dlatego przypadkiem, jakoby na własnym parowcu je odbywał, lub żył hucznie i orgje wyprawiał. On i orgje! Człowiek z niego doprawdy osobliwy: o płeć nadobną wcale już nie dbał, dziewczęta nie budziły w nim już najlżejszego dreszczu tęsknoty, poprostu nie istniały dla niego. Tak, ale był przecie synem margrabiego,

który pierwszą klasą jeździł i wiele, bardzo wiele skupywał towarów. A z każdej takiej podróży wracał wytworniejszy i bardziej wystrojony. Ostatnim razem wrócił w kaloszach.

— Jakto, w dwóch, parach butów chodzisz ? — zapytywano go.

— Tak, cierpię na chronicznie zimne nogi.

I ludziska litowali się serdecznie nad jego chronicznie zimnemi nogami.

Błogosławione czasy, życie pańskie i próżniactwo! Nie, Storborgu nie sprzeda. Czy miałby znowu wrócić do miasteczka, stanąć na nowo za kramnicą sklepiku i być znowu subjektem ? Nadto i on żywił obecnie nadzieję, że handel jego na Storborgu rozwinie się wkrótce do niebywałych granic; Szwedzi przyszli i zarzucą całą okolicę pieniędzmi. Byłby ostatnim osłem, gdyby sprzedał. Aronsen odszedł z niczem, przeklinając własną głupotę, że tak samochcąc wyprowadził się był z puszczy.

Ach, ludzie, więcej umiarkowania! Aronsen niepotrzebnie się złości i Elizeusz niepotrzebnie oddaje się tak wielkim nadziejom; a przedewszystkiem mieszkańcy wsi powinni być powściągliwsi w swych nadziejach i nie zacierać rąk z nadmiaru radości, bo tern dotkliwsze może być rozczarowanie. Czy bowiem uwierzycie: pracę kopalni rozpoczęto wprawdzie, ale z tamtej strony góry, o dwie mile dalej, od południowej strony własności Geisslera, w całkiem innej parafji. Stamtąd miała się eksploatacja posuwać powoli ku północy, aż do pierwotnej kopalni miedzi, i wtedy dopiero miał spaść na Pustkowie i wieś deszcz złota.

Świadomość tego podziałała ogłuszająco, jakby najstraszniejszy wybuch dynamitu. Na mieszkańców

wsi padły lęk, rozpacz i zwątpienie. Niektórzy lżyli Geisslera: przeklęty Geissler, znowu spłatał im figla! Inni urządzili zebranie i nową wysłali delegację, tym razem do zarządu kopalni, do inżyniera. Daremny trud; inżynier tłumaczył im, że roboty rozpocząć należy od strony południowej, ponieważ stamtąd bliżej do morza, tam nie potrzeba kolejki napowietrznej, stąd wielkie zaoszczędzenie kosztów transportu. Tak, zacząć trzeba od strony południowej, — i basta!

Wobec tego Aronsen pojechał tam natychmiast po złote runo. Chciał zabrać i subjekta Andresena: — Na co ci tu dłużej siedzieć ? — rzekł. — Będzie o wiele korzystniej dla ciebie, jeżeli pójdziesz ze mną.

Ale subjekt Andresen był uparty, chciał żyć w puszczy. Rzecz niepojęta! Bardzo mu się teraz w puszczy podobało, i zda się ,że coś go tu trzymało na uwięzi, coś, co silniejsze było od ponęt lepszych zarobków. Snąć zmiany jakieś dokonały się w Andresem, boć puszcza pozostała ta sama, niezmieniona. Ludzie tutejsi i stosunki utrzymały się te same jak ongi, przed laty. Kopalnia znikła, lecz żaden z mieszkańców Pustkowia nie rozpaczał z tego powodu; mieli oni swoje gospodarstwa, swoje żniwa i swój inwentarz. Gotówki wprawdzie mieli teraz mniej, ale za to mieli wszystko, co im do życia potrzebne. Nawet Elizeusz nie rozpaczał zbytnio, że złote runo nie do jego kieszeni wpadło; najgorsze było to, że w pierwszym zapale zaopatrzył się w mnóstwo niepotrzebnych towarów. Ano, muszą leżeć tymczasem i czekać chwili szczęsniej-szej; służyły w każdym razie na ozdobę składu a jemu na chwałę.

Nie, mieszkaniec Pustkowia nie stracił głowy. Powietrze tutejsze służyło mu, dla swego nowego ubrania znajdował tu dostateczny podziw, braku brylantów nie odczuwał, a wino znał tylko z wesela w Kanie Galilejskiej. Mieszkaniec Pustkowia nie trapił się brakiem różnych wspaniałości: sztuka, gazety, różne zbytki i polityka tyle akurat są warte, ile ludzie chcą za nie zapłacić, więcej ani trochę. Atoli dochód z osady musiał być wypracowany bezwzględnie, to było podstawą, źródłem wszystkiego.

Co, życie mieszkańca Pustkowia puste i smutne ? Ho ho, nic podobnego! Miał on swoje wyższe moce, swoje marzenia, swoje porywy miłosne i bogaty swój świat zabobonów. Sywert szedł pewnego wieczora wzdłuż rzeki, aż oto stanął nagle jak wryty: na wodzie ujrzał dwie dzikie kaczki, kaczkę i kaczora. Spostrzegły go, ujrzały człowieka i spłoszyły się; jeden z ptaków powiedział coś, wyrzucił z siebie krótkie ostrzeżenie, melodję w trzech tonach, i drugi odpowiedział w tym samym tonie. W tejże chwili zerwały się, niby dwa kółka skrzydlate pofrunęły w górę rzeki i opadły z powrotem na wodę w odległości rzutu kamienia. I wtedy jeden z nich znowu coś powiedział, i drugi odpowiedział; znowu ta sama rozmowa, co przedtem, ale taka jakaś radosna i błoga: tony jej n as t r o -jone wyżej o dwie oktawy. Sywert stoi i patrzy na ptaki, potem wzrok jego ucieka dalej a dalej, aż hen w krainę marzeń. Głos jakiś odezwał się w głębi jego duszy, jakaś słodycz przedziwna w nim wzeszła, wspomnienie jakieś zbudziło się w nim nieokreślone, subtelne, rozwiewne, wspomnienie czegoś dzikiego a urocznie pięknego zarazem, czegoś dawno, bardzo dawno przeżytego, czego już nie pamiętał. Zadumany poszedł, do domu, nikomu nic o tern nie powiedział, bo słowa ludzkie zbyt nikłe są i słabe. Tak,

394

był to Sywert z Sellan.ro, ten chłop młody, prosty i pospolity, który pewnego wieczora, wyszedłszy nad rzeczkę, tak tajemniczą przeżył przygodę.

I nie była to jedyna jego przygoda, przeżył ich znacznie więcej. Nadto przeżyć musiał i to, że Jensyna opuściła Sellanro. Fakt ten wielki wywołał nieporządek w usposobieniu Sywerta.

Tak, Jensyna poszła naprawdę, odeszła z własnej woli. Do tego doszło. Ach, Jensyna nie była pierwszą lepszą! Sywert zaproponował jej któregoś dnia, że ją znowu do domu powiezie, i wtedy nagle rozpłakała się ni stąd ni zowąd. Później żałowała swych łez, i dała dowód, że ich żałuje: wypowiedziała służbę. Owszem, całkiem w porządku.

I Inger niczego nie pragnęła tak gorąco, jak odejścia Jensyny; Inger poczęła być niezadowolona z Jensyny. Dziwne to, ponieważ niczego zarzucić jej nie mogła; ale już sama obecność jej w domu drażniła ją. Miało to zapewne jaki związek z obecnym stanem usposobienia Inger: przez całą zimę melancholiczna była i nabożna.

— Chcesz odejść? Owszem, nie trzymam cię, — rzekła Inger. Widziała w tern błogosławieństwo, wysłuchanie modlitw nocnych. Przecież były w domu dwie dorosłe kobiety, Inger i Poldynka, na co więc dłużej trzymać Jensynę, dziewę tryskającą świeżością i bujnością dojrzałego owocu ? Na młodzieńczą tę bujność spoglądała Inger z niechęcią, myśląc niewątpliwie: — Taka sama, jaką ja byłam wówczas!

W wielkiej swej nabożności trwała wciąż jeszcze. Grzesznicą w gruncie rzeczy nie była nigdy, skosztowała wprawdzie krzynę z drzewa złego, ale nie brnęła w złem stale i nieustannie aż do starości. Myśl o tern,

myśl-pokusę odpychała od siebie z przerażeniem. Kopalnię zamknięto i wszyscy robotnicy zniknęli, — Boże miłosierny, toż nie mogło się stać lepiej! Cnota bowiem to nie tylko rzecz znośna, ale konieczna, dobro niezbędne, łaska.

Świat atoli jest zepsuty. Patrzcie jeno, jest tam Poldynka, niedawno mała Poldyneczka, dzieciak, a już oto kipiąca zdrowiem i grzechem. Niechby tylko kto ramiona przed nią rozwarł, zarazby w nie wpadła, fuj! Na twarzy jej poczęły ukazywać się wągry, oznaka gorącości krwi, tak, matka przypominała sobie dobrze, że u niej gorącość krwi tak samo się zaczęła. Matka nie potępiała swej córki z powodu onych wągrów, lecz postanowiła kres im położyć. Czegożbo szukał na Sellanro ów subjekt Andresen, przychodził tu co niedzielę i bajał z Izakiem o gospodarstwie? Czy wyobrażali sobie może, że Poldynka nie ma oczu ani uszu ? A wągry — to co ? Och, ta młodzież! Zwarjowana była zawsze, już przed laty trzydziestu, czterdziestu, ale młodzież dzisiejsza była znacznie gorsza, niż dawniejsza.

— Hm! — rzekł Izak, gdy o tern rozmawiali. — Wiosna teraz i Jensyna poszła sobie, kogoż weźmiemy na żniwa ?

— Obie pójdziemy do roboty, Poldyna i ja, — oświadczyła Inger. — Choćby mi pracować przyszło dzień i noc! — zawołała wzburzona, bliska płaczu.

Izak nie wiedział, o co jej właściwie idzie, ale on miał swój własny pogląd, dlatego wziął motykę i łopatę, na skraj lasu poszedł i jął obrabiać kamień. Nie, doprawdy, Izak zrozumieć nie mógł, dlaczego Jensyna odeszła, szkoda jej, taka dzielna. Ano, wielu rzeczy nie rozumiał, naogół rozumiał tylko to, co mu było najbliższe: pracę, robotę legalną i naturalną. Krępy

a rozrosły nie miał w sobie nic z powiewności ciała astralnego, jadł jak przystało na prawdziwego mężczyznę, i jedzenie służyło mu, dlatego też niezmiernie rzadko kiedy wypadał z równowagi.

A więc robota przy kamieniu koło lasu. Było wiele innych kamieni, z któremi nareszcie trzeba było zacząć. Izak czuł, że zbliża się ów dzień, kiedy będzie musiał pobudować tu domek, kącik dla siebie i Inger. Pragnął przygotować odpowiednie miejsce i ziemię wyrównać, zanim Sywert wróci ze Storborgu, gdyż inaczej musiałby się przed synem tłumaczyć, a tego chciałby koniecznie uniknąć. Oczywiście kiedyś nadejdzie dzień, kiedy Sywertowi potrzebne będą wszystkie budynki na majątku, a wtedy też rodzicom potrzebna będzie inna chałupka. Na Sellanro wiecznie coś budowano; górka na siano nad nową stajnią także jeszcze nie wykończona, lecz belki i tarcice do niej leżą już gotowe.

ale znowu

A więc robota przy kamieniu. Oceniając sterczący nad ziemią czub granitu, zdawaćby się mogło, że to kamień niezbyt wielki; mimo to jednak nie było go można ruszyć, czyli że był to kawałek niezgorszy. Izak wykopał dokoła niego głęboki rów, i próbował podważyć go rydlem, ale kamień ani drgnął. Kopał jeszcze głębiej, i znowu próbował, i znowu nic. Więc wykopaną ziemię precz odgarnął i znowu kopał i próbował — i nic. „A to dopiero kamyczek!“ pomyślał Izak w niewyczerpanej swej cierpliwości. Długo już kopał i mozolił się, lecz końca kamienia jak nie widać, tak nie widać. Możnaby głaz rozsadzić, ale wtedyby huk zwabił wszystkich domowników. Przeto Izak kopał w dalszym ciągu, potem przyniósł z domu potężny drąg żelazny, próbując nim podważyć,

napróżno. I znowu kopał. Teraz jednak zaczął się potroszę złościć na uparciucha. Wpatrywał się w niego, nasrożył brwi i krytykował, że taki okrągły i głupi i nigdzie zahaczyć się nie pozwoli. Miałże go rozsadzić ? Jeszcze czego, szkoda prochu dla takiego uparciucha! A może miał dać za wygraną i ustąpić? Co, przed kamieniem ustąpić?

Izak kopał. Wysilał się w pocie czoła i z jakimże wynikiem? Nareszcie udało mu się koniec drąga założyć poniżej kamienia — spróbował — kamień ani drgnął. Co za licho w nim siedzi! Czyż mało to kamieni wydobył na Sellanro ? A może postarzał się ? Śmieszne, he he! Doprawdy śmieszne! Niedawno wprawdzie doświadczył czegoś, co wskazywałoby na ubytek sił, lecz nie przejmował się tern tak dalece, wmawiając w siebie, iż to przywidzenie. A teraz oto historja z kamieniem; wykluczone, żeby mógł go wyważyć.

Proszę patrzeć, — jak Izak całym swym ciężarem kładzie się na drąg i wszystkie swe siły natęża — to nie bagatela! Ot, leży pochylony naprzód, potężnemi łapami tłoczy drąg i tłoczy, niby cyklop. Wspaniały obraz.

Mimo to kamień ani drgnął.

Niema rady, trzeba głębiej kopać. Czyżby jednak nie było lepiej rozsadzić go? Milcz! Głębiej kopać i basta! I jeszcze gorliwiej zabrał się do roboty. Musi go wydostać i basta! W onym rozpędzie i zawziętości Izaka nie było nic z perwersji; była to po prostu dawna pasja chłopa do karczowania gleby. Zgrzał się z nadmiaru gorliwości. Znowu założył drąg i — nic. A to dopiero harda sztuka! Ho ho, a jednak! Izak próbuje raz jeszcze i nabiera otuchy. W tern drąg się wyśliznął i Izak runął jak długi. — A do pioruna! — stęknął mimowoli i splunął.

W tej samej chwili nadchodziła Inger i już zdaleka wołała głosem serdecznym: — Izak, czas na obiad, proszę bardzo!

— Dobrze, — odkrzyknął i jednego tylko pragnie, żeby się nie zbliżyła; nie ma ochoty na rozmowę.

Cóżeś

spytała, pragnąc mu

Inger wszelako niczego się nie domyśla i, jakby na złość, zmierza wprost na kamień, znowu sobie wymyślił ? tern podma^lić.

Lecz Izak jest bardzo zły, okrutnie zły, więc warknął tylko: — Nie wiem!

I Inger w naiwności swej istotnie niczego się nie domyśla, zamiast odejść, wypytuje się o wszystko i gada, gada.

— Ano, skoro już tu jesteś, na co ukrywać... kamień ten muszę wyjąć, — powiedział.

— Aha, chcesz go wyjąć ?

— Tak.

— A czy nie mogłabym ci pomóc ?

Izak potrząsnął głową. Ale był to przecie ładny rys jej charakteru, który Izaka zupełnie rozbroił. — Zaczekaj chwilkę, — powiedział. I pobiegł do domu po dłuto i młot kowalski.

Jeżeli z kamienia odłupie się kawałek w miejscu właściwem, natenczas będzie można zaczepić go należycie drągiem. Inger trzyma więc dłuto, a Izak uderza w nie z rozmachem. Powiodło się, odpadł spory odłamek.

— Dzięki ci za pomoc, — rzekł Izak, — Nie czekaj na mnie z obiadem, najpierw muszę się z tym kamyczkiem uporać.

Inger jednak pozostaje, a Izak nie gniewa się o to; on nigdy nie gniewał się o to, gdy Inger

podziwiała jego pracę. Patrzajcie, co za wspaniałą znalazł teraz zaczepkę dla drąga; podnosi — kamień ruszył się!

— Rusza się! — zawołała Inger.

— Nie kpij ze mnie, — odparł Izak.

— Nie kpię! On się naprawdę rusza!

A więc tak, kamień poruszył się, czyli, że Izak wygrał sprawę z kamieniem. Reszta to już drobnostka, raz — dwa go pokona. Izak zapiera w dalszym ciągu drąg żelazny, pcha i podnosi, podnosi i pcha — ale wszystko to nie prowadzi do niczego. Kamień porusza się bardzo leniwie. Nagle przejrzał! Przejrzał, że brak mu dawnej krzepy. Tak, nie inaczej, osłabł, dawne siły poczęły wątleć. I serce tego pokornego człowieka zalała gorycz straszna. Gdybyż przynajmniej Inger nie była tego świadkiem!

Izak wściekł się, rżnął sztabę i porwał za młot. Wielkiemi krokami biegał dokoła kamienia i patrzał na niego, jakby go zastraszyć pragnął, co więcej, jakby zdruzgotać go zamyślał na drobne kawałki. I czemuby nie miał go zdruzgotać? Roztrzaskanie kamienia, którego się nienawidzi, to tylko kwestja formalna. A może kamień stawi opór i zdruzgotać się nie pozwoli ? O, to się pokaże, kto kogo przeżyje!

Inger, zmiarkowawszy, co się w nim dzieje, spytała strwożona: — A możebyśmy spróbowali podnieść go we dwoje.

— Nie! — warknął Izak wściekle. Ale po chwili zastanowienia rzekł: — Zresztą, skoro już tu jesteś... chociaż nie rozumiem, czemu nie wracasz do domu. No, spróbujemy!

I powiodło się! Udało się wywrócić kamień na kant. Doskonale.

— Phu! — sapnął Izak.

Lecz teraz właśnie oczom ich ukazało się coś zgoła nieoczekiwanego: spód kamienia jest płaski — duża piękna płaszczyzna, równa i gładka jak stół. A więc jest to tylko połowa kamienia, druga połowa musi znajdować się gdzieś w pobliżu. Izak wiedział, że każda z obu części kamienia inne może przybrać w ziemi położenie, oraz że z powodu mrozów mogą się z biegiem czasu znacznie od siebie oddalić. Zdobycz ta ucieszyła go jednak niepomiernie. O, kamień ten będzie niezwykle użyteczny, będzie z niego wspaniały próg. Zdobycz większej sumy pieniędzy nie byłaby serca jego uradowała tak, jak zdobycz tego właśnie kamienia.

— To będzie ładny próg do chałupy, — rzucił dumnie, a Inger spytała w najlepszej wierze:

— Nie rozumiem, po czemże poznałeś, że on akurat taki będzie na spodzie?

— Hm! — odrzekł Izak. — Czy myślisz, żebym się nim trudził, gdybym nie miał pewności ?

Do domu wracają już razem, Izak uzyskał dla siebie podstępnie podziw niezasłużony; ale i taki niewiele się różni w smaku od podziwu zasłużonego. Dowodził, że dosyć długo już polował na porządny próg, aż i znalazł. Teraz przynajmniej pod pozorem szukania drugiej połowy progu będzie mógł tam spokojnie pracować około przygotowania placu pod budowę chałupy, będzie mógł karczować i wyrównywać powoli. Mimo wszystko przecie po powrocie Sywerta ze Sterborga wziął go do pomocy.

Skoro jednak do tego doszło, że przy rudowaniu kamienia nie może obejść się bez pomocy, natenczas dużo się już zmieniło i wyglądało zgoła niebezpiecznie;

sprawa budowli stawała się pilna. Starość właziła na barki jego, teraz poczynał być zdatnym na kompost.

Triumf, jaki przywłaszczył sobie przy sposobności znalezienia progu, rozwiał się wrychle, był fałszowany, przeto nietrwały. Izak chodził teraz nieco przygarbiony.

Tak, niedawno jeszcze słowa takie, jak „kamień“ albo „rów“ budziły jego najżywszą uwagę i zagrzewały i spokoju nie dawały. Teraz atoli z dnia na dzień z coraz większym słuchał ich spokojem. Hej, mocny Boże! Nic już nie działo się tak, jak drzewiej bywało, cała puszcza się zmieniła. Drzewiej nie prowadziła przez las ona szeroka droga telegraficzna, i one wirchy górskie stały spokojnie, we wnętrznościach ich nie wiercono. A ludziska ? Czy słyszy się jeszcze „Niech będzie pochwalony“ na powitanie, a na pożegnanie „Ostańcie z Bogiem“? Tak drzewiej mawiano, a dziś? Dziś ludziska głową tylko kiwną, a i to niezawsze.

Ale drzewiej nie było też Sellanro, a tylko gamma torfem obłożona; no, i margrabiego nie było.

Tak, i cóż ostatecznie pozostało dziś z margrabiego? Nic, jeno żałośny i zwiędły strzęp chłopa. Na co jeść i dobrodziejstwo świadczyć żołądkowi, skoro stąd sił już nie przybywało ? Tak, teraz Sywert miał krzepę, i dzięki Bogu, że ją miał! Co po takiem kole, które zaczyna wolniej się kręcić ? Pracował jak przystało na prawdziwego mężczyznę, dźwigał na swych barkach ciężary niby wół, a teraz co ? Nie udźwignie nawet tyle, co stara zjeżdżona szkapa.

Izak jest niezadowolony, smutny jest Izak.

Hej, ładne to były czasy, gdy w lesie drągowine ścinał na drzewo sążniowe, a Inger przychodziła do niego, przyglądała się robocie i podziwiała. Były to

26

Błogosławieństwo Ziemi.

najładniejsze lata w jego życiu. A gdy nastał marzec i kwiecień, wtedy on i Inger kochali się tak, jak one ptaszki i zwierzyna leśna. . . Gdy zaś maj nadszedł, wtedy siał ziarno, sadził ziemniaki i pracował we dnie i w nocy. Była praca i spoczynek, miłość i marzenia. Tak, tak, był on jako pierwszy jego byczek, a b}d to przecie okaz paradny, wielki i wspaniały niby król. . . Tak, takiego maja już się nie doczeka, skończyły się one ładne czasy. Hej, mocny Boże!

Trudno

Przez kilka dni zrzędu Izak był przygnębiony. Ciężkie to były dni. Ani ochoty nie miał ani sił do nadbudowania górki nad nową stajnią. Ano, będzie to kiedyś rzeczą Sywerta, obecnie należało się zabrać do zbudowania chatki dla.. . nieużytków, było ukrywać się z tern dłużej przed Sywertem, więc pewnego dnia zaprowadził go na skraj lasu i rzekł:

— Patrz, jaki ładny kamień, możebyśmy zaczęli znowu coś budować. I ten tu kamień jest także nie-

zgorszy.

— Paradny, — odparł Sywert.

— Jak myślisz ? Tak długo już ryję tu w poszukiwaniu drugiego progu, że ani się spodziewałem, jak ładny powstał plac budowlany. Ale może się mylę ?

— Tak, to naprawdę ładny plac do zabudowania, — potwierdził Sywert, rozglądając się dokoła.

— Tak myślisz ? Moglibyśmy tu postawić jaki domeczek dla gości, o ile czasem kto przyjedzie.

— Tak.

— Może izbę i komorę? Widziałeś przecie, jaka była bieda, gdy ostatnim razem zajechali do nas panowie z Szwecji. Ale jak myślisz, mała kuchenka teżby się pewnie przydała na wypadek, gdyby chcieli sobie co ugotować.

— Tak, naturalnie, gdyby nie mieli kuchni, wyśmialiby nas.

— Tak myślisz ?

Ojciec zamilkł. Tak, z Sywerta był naprawdę chłopak zadziwiający; jakże szybko połapał się, że dla przybywających z Szwecji panów potrzebny jest domek. I o nic się nie wypytywał, jeno zauważył: — Gdybym był tobą, ojcze, przybudowałbym do ściany północnej małą stodółkę. Przydałaby im się naprzykład do suszenia rzeczy, gdyby w deszczu przemokli.

— Prawdę mówisz! — potwierdził ojciec skwapliwie.

Tak więc porozumiawszy się co do budowy nowej chatki, zamilkli i wzięli się do obróbki kamieni. Po dłuższej chwili ojciec zapytał:

— Czy Elizeusz jeszcze nie wrócił ?

— Wróci niebawem, — odparł Sywert wymijająco.

„Tak, gdybym ja mógł

Elizeusz wyjeżdżał bardzo często, ba, on wciążby tylko podróżował. Czyżby towarów swych nie mógł zamawiać piśmiennie? Nie, po wszystko sam jeździł; kupował coprawda taniej, lecz za to ileż kosztowała go podróż! Taka już osobliwa była jego kalkulacja. Na co jednak sprowadzał takie mnóstwo czepeczków jedwabnych do chrztu, czarnych i białych kapeluszy słomkowych, fajek długich i materjałów bawełnicowych ? Wszystko to przecie nie miało najmniejszego popytu wśród mieszkańców Pustkowia, a ludzie dolscy, ze wsi przychodzili na Storborg wówczas tylko, kiedy nie mieli pieniędzy. Elizeusz był dzielny w swoim rodzaju, ho, wystarczyło przyjrzeć się, z jaką biegłością pisał na papierze lub zliczał kredką ! poszczycić się taką głową!... Tak, nie każdy może mieć taki rozum!“ — zachwycali się w takich razach

26*

kupujący. Pięknie, ale za wiele kredytował. Ludzie dolscy nigdy wszakże nie płacili, a brali do nieskończoności; nawet taki nędzarz jak Brede Olsen przytryndał się zimą na Storborg i otrzymał na kredkę porcję materjału, bawełnicowego i kawy i syropu i świec.

Izak sporo już wydał na Elizeusza i na -kram jego i na jego podróże, tak że już niewiele pozostało z onego bogactwa, jakie otrzymał był za górę miedzianą.

— Jak myślisz, jak długo jeszcze pójdzie tak z Elizeuszem? — spytał Izak niespodzianie.

— Z Elizeuszem? — spytał Sywert, aby zyskać czas do namysłu.

— Nie zanosi się na to, żeby miało zmienić się na

lepsze.

— On sam jednak jest dobrej myśli, — zauważył

Sywert.

—    Tak, czy rozmawiałeś z nim o tern?

—    Nie, Andresen tak mówił.

Ojciec myśli i myśli, a potem głową potrząsa i mówi: — Nie, nie zmieni się... Szkoda chłopca!

I ojciec zasępia się jeszcze więcej.

Wtedy Sywert wyrusza z nową wiadomością: — Obecnie przybywa tu kilku nowych osadników.

— Aha!

— Tak, dwuch nowych osadników. Okupili się wyżej od nas.

Izak przerywa robotę i prostuje się. Tak, to wielka nowina i dobra nowina, jedna z najlepszych. — W takim razie na Pustkowiu będzie nas razem dziesięciu osadników, — rzekł. A dowiedziawszy się od Sywerta, gdzie nowi osadnicy się okupili, skinął głową i oświad-

czył: — Tak, dobrze wybrali, tam mają dobry las opałowy i budulcowy. Ich grunta mają spadek na południo-wschód. — Tak, Izak miał w głowie geografjc całego Pustkowia.

Osadnicy przybywali na Pustkowie coraz liczniej; nie było takiej siły, któraby ich od tego powstrzymała. Kopalnia wprawdzie zamarła, ale to właśnie wyszło na korzyść rolnictwu. Nieprawda, jakoby na Pustkowiu panowała pustka i martwota, przeciwnie, życie tam wrzało. Przybyło więc znowu dwu osadników, a więc przybyło czworo rąk do pracy, a przeto powstaną nowe pola, łąki, domy. Ach, te rozległe, w odwiecznych lasach wykarczowane połoniny, chaty i źródła, dzieci i zwierzęta! Żyto rośnie na bagniskach, gdzie drzewiej skrzyp się panoszył, dzwonki niebieskie wabią i nęcą z pagórków, a przeloty i nostrzyki złocą się przed domami. I ludzie są tam, którzy mówią i myślą i całość stanowią z niebem i ziemią.

I tu oto stoi on, ten, który pierwszy osiadł na Pustkowiu. Gdy tu przyszedł, po kolana brodził w błotach i wrzosowisku; halę słoneczną wyszukał i założył osadę. Po nim przyszli inni i poprzez nieznaną Allmandję wydeptali ścieżkę. Potem przyszli jeszcze inni i ścieżka zamieniła się w szeroki gościniec, pnący się wysoko aż na Sellanro i jeszcze wyżej. On dał podstawę do nowego życia na Pustkowiu, on przeto jest istotnym margrabią.

— Tak, tak, musimy skończyć nareszcie z karczowaniem tego placu, bo inaczej nie wydołamy w tym roku z górką nad stajnią, — rzekł Izak.

I powiedziawszy to, omal nie wybuchnął; w serce jego bowiem wstąpiła nowa radość, nowa ochota...

X.

Kobieta jakaś wędruję w górę wśród kniei Pustkowia. Deszcz ciepły kropi obficie, kobieta przemokła do suchej nitki, ale ona nie zważa na to, inne trapią ją myśli, mianowicie niepokoi ją pytanie, czy... Jest to Barbro, nikt inny, tylko Barbro, córka Bredego. Tak jest, ma słuszny powód do gorączkowego niepokoju, ponieważ trudno jej przewidzieć, jaki obrót weźmie cała ta awantura; wszakże pani sołtysowa wydaliła ją ze służby. Otóż to.

Zdaleka omija wszystkie osiedla na Pustkowiu, aby nie spotkać się z ludźmi. Domyśliliby się przecie natychmiast celu jej wędrówki, ponieważ na plecach dźwiga tobół z rzeczami. Tak jest, do Monelandji wędruje i tam pragnie pozostać.

U pani sołtysowej służyła dziesięć miesięcy. Czas to bardzo długi, gdy go się przeliczy na dni i noce, ale jeszcze dłuższy, gdy się uwzględni przymus i wyrywające się myśli i chęci. O, wtedy dziesięć miesięc}^ równało się wieczności. W początkach było naprawdę dobrze; pani Heyerdal troszczyła się o Barbro i opiekowała się nią jak matka, dawała jej fartuchy i inny piękny przyodziewek. Paradowanie w pięknym stroju przez wieś do kupca po sprawunki, ach, to przyjemność nad przyjemnościami. Wszakże Barbro pamięta wieś z czasów dzieciństwa. Z tych czasów znała wszystkich mieszkańców; tu do szkoły chodziła i chłopaków całowała i w kamyszki się bawiła i w muszelki i w różne inne gry. Przez kilka miesięcy panowała zgoda. Ale pani Heyerdal posunęła się w swej gorliwości opiekuńczej nieco za daleko i w okresie zabaw gwiazdkowych stała się wręcz sroga. I na co to wszystko, chyba

po to tylko, by podkopać dotychczasowe dobre stosunki! Barbro wogóleby długo na tej służbie nie wytrzymała, gdyby nie była posiadała kilku wolnych dla siebie godzin nocnych: od drugiej do szóstej rano czuła się mniej więcej wolna od kontroli, przeto w tych właśnie godzinach pozwalała sobie na niejedną skrytą uciechę. A kucharka co na to, nie naskarżyła na Barbro ? Była ona zgoła pospolitą służącą i sama również urządzała niedozwolone wycieczki poza dom. Kucharka i Barbro, Barbro i kucharka, obie pełniły straż naprzemian.

I wiele minęło czasu, zanim je wyśledzono. Barbro nie była tak lekkomyślna, aby miała afiszować nadmiar swego zepsucia. Barbro zepsuta ? O, ona umiała oprzeć się pokusie, ale tyle tylko, ile było potrzeba. Gdy parobczak jaki zapraszał ją na tany gwiazdkowe, dawała mu pierwszym razem odpowiedź odmowną, drugim razem — również, lecz trzecim razem rzekła nie bez wahania: — Zobaczę, czy będę mogła się uwolnić od drugiej do szóstej. — Widzicie, tak odpowiada dziewczyna przyzwoita! Była służącą i nie znała innej przyjemności jak swawolę. I tego tylko pożądała. Pani sołtysowa nie szczędziła jej wielkich mów i pożyczała jej książek umoralniających, — taka błaźnica! Barbro pożyczać książek umoralniających i pouczających, pannie Barbro, która w Bergenie była, gazety czytała i uczęszczała do teatru! Przecie ona nie wieśniaczka, a panna miejska!

Lecz pani sołtysowa powzięła widocznie jakieś podejrzenia; pewnej nocy około trzeciej nad ranem stoi pod drzwiami komory dziewczyn i woła: — Barbro!

— Tak, — odpowiada kucharka.

— Gdzie Barbro? Otwórz!

Kucharka otwiera i udziela umówionych poprzednio wyjaśnień, mianowicie, że Barbro musiała wyjść nagle do rodziców.

— Nagle, do rodziców ? Przecie to noc, już godzina trzecia, — dziwi się pani Heyerdal. Nazajutrz nastąpiły przesłuchy; przywołano Bredego i pani sołtysowa powitała go z miejsca chytrem zapytaniem: — Czy Barbro była u was dzisiejszej nocy o trzeciej ?

Brede nie był wprawdzie przygotowany na podobne indagacje, lecz mimo to nawet się nie zająknął.

—    Owszem, o trzeciej w nocy. Siedzieliśmy tak długo, ponieważ musieliśmy omówić coś bardzo ważnego,

—    odrzekł ojciec Barbro bez zająknięcia.

Na to oświadczyła pani sołtysowa uroczyście:

—    Od dzisiejszego dnia Barbro nocą wychodzić nie będzie!

— Ależ oczywiście, nie będzie, — odparł Brede. Słyszałaś, Barbro! Ja ci to zaraz mówiłem! — rzekł ojciec.

— Gdy będziesz chciała, pozwolę ci czasami pójść do rodziców, ale tylko w porze przedpołudniowej,

—    oświadczyła pani sołtysowa.

Ale mimo wszystko czujna pani sołtysowa nie pozbyła się swych podejrzeń; po tygodniu urządziła nową próbę, o godzinie czwartej nad ranem. — Barbro!

—    zawołała. O, lecz tym razem kucharka była na zabawie, a Barbro stała na straży cnoty komory dziewczyn. Komora jaśniała niewinnością białą jak śnieg. Pani sołtysowa znalazła się w kłopocie, co odpowiedzieć, przeto spytała: — Czyś zabrała wczoraj wieczorem bieliznę z ogrodu?

— Tak!

— To dobrze, bo zanosi się na burzę. Dobranoc.

Taka nocna kontrola nie należała zresztą do przyjemności, dlatego pani sołtysowa poprzestała na tej jednej udanej próbie. Poza tem, niech się dzieje, co chce, więcej razy kontrolować nie będzie.

I gdyby szczęście nie było ich opuściło zdradziecko, Barbro byłaby wytrzymała ze swoją panią choćby-i rok w takich warunkach. Ale, niestety, przed kilku dniami nastąpiła między niemi katastrofa zderzenia.

Działo się to w kuchni wczesnym rankiem. Zaczęło się od tego, że Barbro pogniewała się trochę z kucharką. Właściwie nie trochę, ale znacznie. Kłóciły się coraz głośniej i głośniej i zapomniały docna o pani Heyerdal. Kucharka postąpiła sobie niegodnie; kolej korzystania z nocki niedzielnej przypadła na Barbro, a kucharka mimo to uprzedziła ją w sposób zdradziecki i pierwsza wymknęła się cichaczem. I czy uniewinniła się przed Barbro? Czy powiedziała bodaj, że musiała wyjść, aby pożegnać siostrę kochaną, która wyjeżdża do Ameryki ? Nie, nic z tego, nie tylko że się nie uniewinniła, ale nadto miała tę czelność twierdzić, iż nocy tej doskonale użyła. — Ty fałszywcze bezwstydny,, ty podła szmato! — wrzeszczała Barbro.

I wtedy oto pani Heyerdal znalazła się pod drzwiami.

Być może, że początkowo miała zamiar poprosić dziewczyny o wyjaśnienie powodu tak głośnej kłótni, powiedziała im nawet dzień dobry, lecz nagle spojrzała ostro na Barbro, pochyliła się naprzód i uporczywie wpatrywała się w jeden punkt na chuście Barbro. Chwila to była groźna. Gdy nagle pani sołtysowa wydała z siebie krzyk przerażenia i wykonała ręką ruch rozkazujący ku drzwiom. „CÓŻ, na Boga, się stało?“ myśli Barbro i spogląda na okrywającą ją, 'chustę. Boże święty, takie głupstwo jak wesz! Barbro uśmiecha się mimo woli i strzepuje wesz na podłogę.

— Co, na podłogę!—wrzasnęła pani sołtysowa. — Czyś zwarjowała!? Podnieś natychmiast tego stwora!

Barbro nachyla się i szuka i udaje, że znalazła i, wykonując wspaniały gest, wrzuca wesz w ogień.

— Skąd ją przywlokłaś? wzburzona.

zapytała pani

—    Skąd ? — odrzekła Barbro.

—    Tak, chcę wiedzieć, gdzieś była i skąd ją przy

wlokłaś. Odpowiadaj!

Kucharka skoczyła jak oparzona: — Co, -ode mnie!? Ty sama przynosisz z sobą wszy!

— Tak. . . A kto laufrował dzisiejszej nocy poza

I oto Barbro popełniła ten wielki błąd, iż nie powiedziała: „W kramie!“ To jedynie byłoby sprytne. Zamiast tego jednak Barbro powiedziała, że nie wie, skąd wesz na nią wlazła, przyczem wcale nie dwuznacznie dała do poznania, że najprawdopodobniej będzie to nabytek od kucharki. Tego tylko było potrzeba.

domem ?

I znowu błąd wielki; Barbro powinna się była ugryźć w język, zanim coś podobnego powiedziała. Dziwić się kucharce, że wobec tak jawnej zdrady rozpuściła swój język ? Tak więc sprawki nieszczęsnych nocy ujrzały światło dzienne. Pani Heyerdal oburzona do najwyższego; kucharce daje spokój, ale za to gromami swego gniewu godzi w Barbro, w tę, za którą ręczyła. I mimo wszystko sytuacja nie byłaby przegrana, gdyby Barbro była się ugięła i do nóg padła pani sołtysowej, zaklinając się, że w przyszłości nigdy już się to nie powtórzy. Ale nic z tego, Barbro była głupia i stawiała się hardo. Tak, a może to chytrość z jej strony, może pragnęła doprowadzić do ostatecznego zerwania, żeby wydostać się stąd.

Pani Heyerdal rzekła: — Z paszczy lwa cię wy-

Twałam.

— A kto panią prosił o to ?

— Takaż twoja wdzięczność ?

— Ach, na co to gadanie! —odrzekła Barbro. — Gdyby mnie byli zasądzili, to w każdym razie nie na więcej, jak na kilka miesięcy, a potem miałabym przynajmniej spokój!

Pani Heyerdal oniemiała na chwile i stoi przed Barbro w najwyższem osłupieniu. A pierwsze słowo, które z ust jej się wydziera, to wypowiedzenie służby.

— Jak pani sobie życzy, — oto wszystko, co od-powiedziałała Barbro.

I odeszła, jakiś czas siedziała u rodziców. Ale wieki tam siedzieć nie mogła. Coprawda wiodło im się nieźle, matka urządziła kawiarnię, do której uczęszczało wielu bliższych i dalszych sąsiadów ze wsi; ale to nie starczyło na wyżywienie Barbro. Poza tern jednak miała i inne powody, aby znaleźć znowu jakie stałe zajęcie. Dlatego wzięła dziś na plecy worek z rzeczami i powędrowała na Pustkowie. Pytanie tylko, czy Aksel Ström zechce ją przyjąć ponownie!

Deszcz pada, droga błotnista, lecz Barbro nie zatrzymuje się. Już wieczór, ale ponieważ to jes:cze przed św. Olafem, przeto nie ściemnia się. Biedna Barbro, nie oszczędza się, powzięła mocne postanowienie, ma cel przed sobą, i dlatego podejmuje tę pierwszą walkę. W gruncie rzeczy nie oszczędzała 'się nigdy, nigdy nie była gnuśną, i dlatego jest urodziwa, ładna i zgrabna. Jest pojętna, ale zdolności tej używa •często na własną zgubę. Nic w tern dziwnego. Nauczyła się ratować z opresji kłamstwem tylko i wybiegiem. Mimo wszystko nie brak jej pewnych zalet: śmierć dziecka nie przeraża jej, ale dla dziecka żywego mogłaby mieć serce. Nadto posiadała słuch bardzo muzykalny, brzdąkała na gitarze miękko i harmonijnie, przyśpiewując głosem nieco ochrypłym, co brzmiało przyjemnie i melancholijnie. Oszczędzać się ? Naco ? Ho, zatracić się bez najmniejszego nad sobą współczucia. Kiedy niekiedy płakała, i wtedy zdało się, że z takiego lub innego powodu pęknie jej serce; tak, ale to pochodziło z onych wzruszających pieśni, jakie śpiewała, —tak, to była poezja i błogość słodka i smętek, czem oszukiwała często i siebie i innych. Gdyby zabrać mogła była za sobą gitarę, byłaby wzruszyła dzisiejszego wieczoru Aksela...

Urządza się tak, żeby stanąć u celu wieczorem jak najpóźniejszym. I rzeczywiście, kiedy wstępuje do zagrody, cisza senna panuje na Monelandji. Któżby się był spodziewał, — Aksel rozpoczął już w pobliżu domu sianokosy i nawet już część siana suchego zwiózł do szopy! Teraz Barbro przystaje na chwilę i zastanawia się: stara Olina śpi zapewne w komorze a Aksel w szop ena sianie, tam, gdzie ona sama niegdyś sypiała. Niby złodziej skrada s'ę do znanych sobie drzwi, poczem woła głosem przyciszonym: — Aksel!

— Kto tam ? — rozlega się z wnętrza.

— To ja, — rzekła Barbro, wchodząc do szopy. — Czy mogłabym tu przenocować?

Aksel patrzy na nią i nie spieszy się, siedzi w gatkach i patrzy na nią: — Tak, toś ty ? — przemówił. — Dokąd idziesz ?

— Tak, to zależy od ciebie przedewszystkiem i czy nie potrzebna ci pomoc na lato.

Aksel myśli, myśli, a potem pyta się: — Czy do sołtysów już nie wracasz ?

— Nie, pożegnałam się na dobre.

— Tak, na lato przydałaby mi się jaka pomoc.. . A może ty chcesz na stałe tu zostać?

— Nie, nie kłopocz się o mnie... Jutro zaraz mogę odejść, pójdę do Sellanro i dalej, na tamtą stronę gór, w miejsce.

— Tak, toś się zgodziła już ?

— Tak.

— Na lato przydałaby mi się pomoc, — powtarza

Aksel.

Barbro przemokła do suchej nitki, przeto musi się przebrać.

— Nie potrzebujesz się mną krępować, — zauważył Aksel i cofnął się odrobinę ku drzwiom.

Barbro rozbiera się, a podczas tego rozmawiają z sobą i Aksel zerka na nią ukradkiem.

— Ale teraz będziesz musiał wyjść na chwilkę, — rzecze Barbro.

— Wyjść ? — spytał Aksel. Doprawdy wychodzić na takie pieskie powietrze. Stoi przeto i przygląda się, jak coraz mniej na niej przyodziewku, — dalibóg, oczu od niej oderwać nie może. Barbro swoją drogą postępuje bardzo bezmyślnie, przecie mogła była rozbierać się tak, aby wciągać na siebie jednocześnie części suchego przyodziewku. Ale nie, ona rozbiera się inaczej... Koszula jej cieniuteńka i przemokła, przykleja się do jej ciała; rozpina ją na jednem ramieniu i odwraca się, — wielką posiada wprawę. I w tejże chwili Aksel milknie nagle i podziwia, z jaką zręcznością Barbro zrzuca z siebie koszulę. Tak, Barbro postępuje bardzo bezmyślnie, bo oto stoi tak, jak ją Pan Bóg stworzył. ..

Później, tak, później leżą w sianie i gawędzą.. Owszem, nie inaczej, pomoc na lato bardzo mu potrzebna.

— Ano, mówiono mi o tem, — przy wtórzyła

Barbro.

Również i w tym roku był zmuszony rozpocząć kośbę bez niczyjej pomocy, Barbro może sobie to z łatwością wyobrazić... Swoją drogą przecie nie kto inny, jeno Barbro porzuciła go i pozostawiła samego, bez wyręki; tak, wyrządziła mu krzywdę niepowetowaną, której zapomnieć nie może. I pierścionki także zabrała. I nadomiar wszelkiej sromoty nadchodziła w dalszym ciągu gazeta, Gazeta Bergeńska, od której nie mógł był się uwolnić, za którą musiał zapłacić prenumeratę z góry na cały rok.

— Ach, to haniebne gazecisko, — rzekła Barbro i przytuliła się do niego mocniej.

Ale wobec tak wielkiej z jej strony uległości zmiękł i Aksel; przyznał, iż mogła była mieć słuszny żal do niego z powodu, że pozbawił jej ojca stanowiska dozorcy telegrafu. — Zresztą ojciec mógłby stanowisko' to napowrót objąć, bo ono zabiera mi tylko drogi czas, potrzebny do rzeczy ważniejszych.

— Tak, — odpowiada Barbro.

Aksel umilkł, a po chwili zapytał bez ogródki: — Tak, powiedz mi, czy chcesz zostać u mnie tylko przez lato ?

— Ach, będzie tak, jak ty zechcesz, — odrzekła

Barbro.

— Tak, czy mówisz szczerze ?

— Nieinaczej, czego ty chcesz, tego chcę i ja. Teraz możesz mi już zupełnie ufać.

— Tak.

— I jeszcze ci coś powiem. . . dałam w kościele-na zapowiedzi.

Aha. Wiadomość niezła. Aksel nie ruszył się i rozmyślał. Jeżeli to była prawda, a nie nowy jaki niecny podstęp, natenczas posiadłby własną żonę i pozbył się biedy na wszystkie czasy.

— Mógłbym dostać żonę z za morza, — rzekł. — Pisała, że chciałaby się wydać za mnie, jeno że musiałbym jej posłać pieniędzy na podróż powrotną z Ameryki.

— Aha, to ona w Ameryce ? — zapytała Barbro.

— Tak, pojechała zeszłego roku, ale tam jej się nie podoba.

— Nie, nie myśl o niej. . . Coby się wtedy ze mną stało ? — rzekła Barbro i zaczęła płakać.

— Dlatego też nie odpowiedziałem jej nic stanow

czego.

Lecz teraz przyszła kolej na Barbro; nie chciała być czemś gorszem i wyznała, że w Bergenie mogłaby'

wyjść za mąż za piwowara, zajętego w bardzo wielkim browarze.

On napewno wciąż jeszcze się martwi i za mną tęskni, — mówiła Barbro, łkając. — Gdy jednak dwoje tyle ze sobą przeżyło, co my, ty i ja, wtedyr nie możesz się dziwić, że nie mogłam o tobie zapomnieć, mimo, żeś ty dawno o mnie zapomniał.

— Kto, ja ? — odrzekł Aksel. — Nie, w takim razie nie masz powodu płakać, bo ja nigdy o tobie nie zapomniałem.

— Aha.

Wyznanie to było dla Barbro niezmiernie cenne, przeto rzekła: — Głupstwo, na co masz wydawać tyle pieniędzy na podróż z Ameryki, skoro to niepotrzebne!

W ciągu nocy porozumieli się całkowicie. Przecie nie byli sobie obcy i dawniej nieraz już o tern mówili.

Ślub miał się odbyć jeszcze przed św. Olafem; nie mieli powodu do dalszego udawania, i Barbro — któżby się był tego spodziewał — tak, Barbro starała się dzień 41ubu przyspieszyć. Aksela nie dziwiło to wcale, iż Barbro tak spieszno ze ślubem, przeciwnie, jej pospiech schlebiał mu i usposobił go radośnie. Tak jest, Aksel był mieszkańcem Pustkowia, człowiekiem niezachwianym; były sprawy, których nie brał tak dokładnie i subtelnie, do różnych rzeczy był poprostu zmuszony, skoro na oku miał tylko korzyść własną. Do tego doszło jeszcze jedno: Barbro rzucała na niego całkiem nowy urok, wydała się mu ładniejszą i ponętniejszą, niż kiedykolwiek. Była niby jabłko świeże, i on w nie ugryzł — wszakże zapowiedzi już zgłoszone.

O nieszczęsnem dziecku i rozprawie sądowej oczywiście nie wspominali ani słowem.

Natomiast naradzali się co do Oliny, mianowicie, w jaki sposób mogliby się jej pozbyć.

— Tak, ona musi stąd odejść, — oświadczyła Barbro. — Nie zasłużyła na nasze względy i wdzięczność. Ta plotkara, ta jędza obrzydła.

Ale chcieć pozbyć się Oliny, to nielada zadanie.

Zaraz też następnego dnia rano, gdy tylko Barbro pojawiła się w izbie, Olina zmiarkowała, co ją •czeka. Strach ją ogarnął, ale nie zdradzając się z tern, podała przybyłej krzesło. Wszakże żyło się dobrze na Monelandji, dzień za dniem mijał szczęśliwie: Aksel nosił wodę i drewno na opał i wogóle odjął jej roboty najcięższe, pozostała reszta roboty nie była ciężka, nie nadwerężała Oliny. Z biegiem czasu postanowiła pozostać na osiedlu aż do śmierci. Lecz oto zjawia się Barbro i cały ten plan wniwecz obraca.

— Gdybym bodaj ziarnko kawy miała w domu, poczęstowałabym cię, — rzekła Olina. — Czy idziesz dalej w góry?

— Nie, — odrzekła Barbro.

— Aha, to nie idziesz w góry ?

— Nie.

— Toć to mnie nic do tego... Wracasz więc do wsi ?

— Nie, tu pozostanę.

— Aha, więc chcesz znowu tu pozostać ?

— Tak, na tern pewnie się skończy.

Olina nie odpowiedziała zaraz; stara jej głowa, pełna polityki, pracuje usilnie. — Tak, — odezwała się po chwili — w takim razie mogę stąd odejść. Nareszcie. .. Bardzo się z tego cieszę.

— Czyż z Aksela taki srogi pan ? — spytała Barbro żartobliwie.

— Srogi? On? Żartujesz chyba ze starowinki, która wyczekuje już jeno swego wyzwolenia. On, Aksel, to jakby dobry ojciec i opiekun jedyny na moje stare lata; zgrzeszyłabym, gdybym powiedziała co innego. Aleć nie mam ja tu w całej okolicy nikogo ze swoich, sterczę tu sama jak kołek, zdana na łaskę obcych, a wszyscy moi znajdują się po tamtej stronie gór.

Mimo to Olina pozostała. Aż do ślubu obecność jej jest tu niezbędna i Olina długo się broniła, lecz wkońcu uległa, owszem, nie poskąpi im swej łaski i w czasie ich ślubu pozostanie na straży dobytku i oprzątać będzie inwentarz. Ślub wyrwał ich z osady na dwa dni. Po powrocie atoli nowożeńców Olina... nie odeszła. Jakoś nie spieszno jej było, chwilę rozstania się z osiedlem odkładała z dnia na dzień; raz czuła się niedobrze, to znowu na deszcz się zanosiło, i tak w kółko. Pochlebiała Pani Młodej na każdym kroku,

27

Błogósławieństwo Ziemi

twierdziła, że teraz przynajmniej całkiem inne jedzenie na Monelandji, o, i kawy teraz w domu nie brak! Ho, Olina nie cofała się przed niczem: zapytywała Barbro o radę w sprawach, na których sama o wiele lepiej się znała.

— Jak myślisz, czy doić mam krowy po kolei, tak jak stoją w stajni, czy też najpierw zacząć od Bor-deliny ?

— Zrób, jak chcesz.

— A co, nie mówiłam! Z ciebie przecież bywalec, obracałaś się w szerokim świecie między godnemi osobistościami i dużo się nauczyłaś. Mnie, biedulce, nie powiodło się tak dobrze!

Tak, Olina nie cofała się przed niczem, lecz poli-tykowała w dzień i noc. Więc opowiadała Pani Młodej, jak to z jej ojcem, Brede Olsenem, się przyjaźniła! Ho, niejedną przyjemną godzinkę przegawędziła z nim, ho, bardzo to człek miły i przyjacielski, z ust jego nie padnie nigdy jakiebądź przykre słowo!

Ale tak dłużej być nie mogło; zarówno Aksel, jak Barbro pragnęli pozbyć się jej jak najrychlej i Barbro zagarnęła teraz wszelką robotę około gospodarstwa domowego. Olina nie żaliła się, ale zezując okrutnie w stronę Barbro, powiedziała zmienionym głosem: — Tak, teraz z was wielcy ludzie... Aksel odbył zeszłej jesieni wielką podróż do miasta, czy nie spotkałaś go tam ?. . . Ach prawda, ty byłaś przecie w Bergenie. Miał tam do załatwienia jakieś ważne sprawy i przy tej sposobności kupił żniwiarkę i pług dwuskibowy. Czemże wobec was są Izakowie z Sel-lanro ? Nawet porównać nie można!

Olina szczypała przy każdej sposobności, ale i to się na nic zdało, małżeństwo nie bało się jej, Aksel

419 —

zaś oświadczył jej któregoś dnia bez ogródki, że teraz już będzie musiała stanowczo odejść.

— Odejść?

spytała Olina. — Jakże-to ? Czy chcesz, żebym poczołgała się stąd na czworakach?

Broniła się z całych sił pod pozorem, że niezdrowa i że z biedą tylko na nogach się trzyma. Zresztą mogło to być i prawdą: gdy odebrano jej wszelka robotę, gdy pozbawiono ją wszelakiego zajęcia, wtedy coś się w niej załamało i chora była naprawdę. Przez tydzień jeszcze włóczyła się z kąta w kąt, Aksel obrzucał ją wzrokiem wściekłym, ale Olina pozostała, pozostała na złość wszystkim, aż wkońcu położyła się.

Gdybyż przynajmniej leżała spokojnie, oczekując swego wyzwolenia! Ale nie — godzinami całemi gadała o tern tylko, że niebawem wyzdrowieje. Zachciało się jej doktora, wielkość, na Pustkowiu, dolychczas nieznana.

— Doktora ? — spytał Aksel. — Czyś ty już całkiem niespełna rozumu ?

— Czemu? — spytała Olina łagodnie. Tak, złagodniała niesłychanie i radowała się tern, że nie potrzebuje być nikomu ciężarem; doktora może przecie sama zapłacić.

— Aha, możesz zapłacić ? — rzekł Aksel.

— Naturalnie, stać mnie na to. Chyba nie będę potrzebowała tu skończyć niby bydlę jakie?

Do rozmowy wmieszała się Barbro i spytała nieostrożnie: — Czego tobie właściwie braknie? Przecie jadła ci nie szczędzę, a kawy nie daję dlatego, żeby ci nie zaszkodziła.

— Czyś to ty, Barbro? — spytała Olina i jedynie oczyma zwraca się ku niej. Jest bardzo mizerna, a z temi oczyma wywróconemi wygląda wręcz nie-

27*

samowicie. — Pewnie, pewnie, łyżeczka kawy, ba, nawet kropelka kawy mogłaby mi bardzo zaszkodzić.

— Gdybyś była w mojem położeniu, myślałabyś o czem innem, niż o kawie, — rzekła Barbro.

— A co, nie mówiłam? Tyś nikomu jeszcze nie życzyła śmierci!... Ale co ja widzę? Czyś ty już znowu w błogosławionym stanie ?

— Co takiego! — wrzasnęła Barbro i dodała z wściekłością: — Na śmietnik wyrzucićby cię należało za twój ozór szkaradny.

Chora umilkła na chwilę, a usta jej drżą, jakby stłumić pragnęła uśmiech niedozwolony. — Dzisiejszej nocy słyszałam czyjeś wołanie, — rzekła.

— Ona bredzi! — szepnął Aksel.

— O nie, ja nie bredzę. Słyszałam, jak ktoś wołał, a wołanie szło z boru, albo może z potoku. Dziwne to było wołanie, zupełnie, jakby krzyk dziecka małego. . Czy Barbro wyszła ?

— Tak, rzekł Aksel, — nie chciała słuchać bzdurstw, jakie wygadujesz.

— Bzdurstw ja nie wygaduję, nie myślcie, że mnie rozum opuścił, — rzekła Olina. — Nie, nie jest to życzenie i wola Wszechmocnego, żebym już teraz stanęła z tern wszystkiem, co wiem o Monelandji, przed tronem Baranka. Pewnikiem niedługo ozdro-wieję. Ale doktora sprowadzić mi musisz, bo wtedy prędzej ozdrowieję. A którąż to krowę mi dasz?

— Jaką krowę ?

— Krowę, którą mi przyrzekłeś. Czy Bordelinę ?

— Bajesz!

— Czyś nie przyobiecał mi krowy wtedy, gdy tobie życie uratowałam ?

— Nie, nic o tern nie wiem.

Wówczas Olina uniosła głowę i spojrzała na niego. Jest łysa jak kolano i z boków tylko zwisają gdzieniegdzie kosmyki siwych włosów, głowa jej osadzona na szyi długiej, ptasiej, jest w niej coś straszliwego, coś z czarownicy. Aksel cofa się przerażony i chwyta za klamkę u drzwi.

toś ty taki! W takim

— Tak, — rzekła Olina, razie nie mówmy o tern tymczasem. Mogę żyć i bez krowy i już więcej nie wspomnę o niej. Ale dobrze, żeś się pokazał takim, jakim jesteś, zapamiętam to sobie...

Lecz w nocy Olina zmarła, niewiadomo, o której godzinie, w każdym razie rano, gdy weszli, była już zimna.

Stara Olina, — urodziła się i umarła. . .

ani Barbro.

Nikt się z tego powodu nie smucił, ani Aksel, Teraz przynajmniej nie potrzebowali się mieć na baczności, mogli żyć swobodni i szczęśliwi.

Barbro narzeka znowu na ból zębów, poza tern jednak wszystko idzie jak z płatka. Ale ta wieczna chustka wełniana na jej ustach, to napraw-dę plaga. I Aksel pojąć nie może, skąd ten ustawiczny ból zębów.

— Czyś nie kazała sobie wprawić nowych zębów ? — spytał Aksel.

— Owszem.

— Czyżby one także bolały ?

— Nie szydź tak ze mnie! — odpowiada Barbro rozgniewana, jakkolwiek on naprawdę w dobrej wierze się spytał. I w gniewie swym Barbro zdradza się z tern i owem: — Widzisz przecie, na co się u mnie zanosi.

Na co się zanosi ? Aksel przygląda się jej uważniej i spostrzega, że zaczęła się rjuż nieco rozszerzać. Nie jesteś chyba przy nadziei? — zapytał.

— Ano, toć widzisz.

x\ksel patrzy na nią osłupiały, swym ciężarem i oblicza: tydzień, dwa tygodnie, w trzecim tygodniu. — Nie rozumiem, — rzekł po chwili.

Siedzi całym

Barbro rozmowa ta bardzo rozdrażniła, przeto wybucha głośnym płaczem. — Ach, żebym mogła umrzeć w tej chwiili, wtedy przynajmniej uwolniłbyś się ode mnie! — zawodzi.

Rzecz osobliwa, jakie powody wynaleźć sobie umieją kobiety, żeby płakać!

Nie, Aksel nie chce, aby Barbro umarła, to człek mocny, który ogląda się za własną korzyścią; do bujań romantycznych nie ma ochoty.

— Latem wobec tego nie będziesz mogła w polu pracować ? — spytał.

— Co, nie będę mogła w polu pracować? — odparła przerażona. Boże miły, jakże łatwo znajdują kobiety powód, żeby się uśmiechnąć! Skoro przekonała się, że Akselowi o to tylko idzie, a nie o co innego, wtedy dreszcz radości histerycznej przebiegł ją od góry do dołu, i krzyknęła: — Za dwie będę pracowała! Zobaczysz, że podołam wszystkiemu, do czego mnie zaprzęgniesz. Harować będę za dwie i szczęśliwa przytem będę, skoro ty tylko będziesz zadowolony!

I znowu łzy i uśmiechy i czułości. Byli sami na Pustkowiu, nikogo już bać się nie potrzebowali — drzwi otwarte, ciepło lata, much brzęczenie... O, jakże ona uległa jest i oddana, pragnęła tego wszystkiego, czego on pragnął'. . .

Po zachodzie słońca Aksel zaprzęga szkapę do żniwiarki, żeby dziś jeszcze skosić kawałek. Wtem z izby wybiega Barbro, pędzi do niego, jakby z czemś

okropnie ważnem, i woła: — Aksel, słuchaj jeno, jak-żeś ty mógł wogóle pomyśleć o tern, aby sprowadzać sobie kogoś tam z Ameryki ? Toć ona nie byłaby tu przyjechała prędzej, jak na zimę! I nacoby ci się wtedy przydała! ?

Ale wszystko to było, zaiste, zbyteczne. Aksel uznał to od pierwszej chwili, że przyjmując Barbro z powrotem, pozyskał wyrękę na cały boży rok. Ten człowiek nie chwiał się i nie wzdychał do gwiazd na niebie. Teraz oto ma w domu własną żonę, przeto będzie mógł zatrzymać nadal dozór nad lin ją telegraficzną. Wszakże przynosi to rocznie ładny grosz, a pieniądze są mu bardzo potrzebne, skoro z plonów gospodarstwa swego niewiele jeszcze może sprzedać. Wszystko można z sobą pogodzić i złączyć, on stoi w pośrodku rzeczywistości. I od Bredego, który jest obecnie jego teściem, nie obawia się już napadu na 1 inj i telegraficznej.

Szczęście poczyna uśmiechać się do Aksela. . .

XI.

Czas mija, zima mija, nastaje wiosna. Izak miał znowu któregoś dnia ważną oczywiście sprawę we wsi. Na zapytanie, jaka to sprawa, odpowiedział: — Hm, nie wiem jeszcze dokładnie. — Ale mimo to ochędożył starannie wóz, umieścił na nim ławę i pojechał. I zabrał ze sobą oczywiście duże zapasy prowjantów dla Elizeusza na Storborgu. O, dla Elizeusza było zawsze coś do zabrania z Sellanro.

Jazda Izaka do wsi, to zdarzenie obecnie całkiem niepowszednie; jeździł tam teraz rzadko kiedy, — od czego miał Sywerta, który go w tern wyręczał? W pierw-

szych dwóch osiedlach ludzie stoją przed gammą i powiadają sobie: — Patrzcie, dziś sam Izak jedzie, chciałbym wiedzieć, czemu on dziś jedzie? — Przejeżdża przez Monelandję; przy oknie stoi Barbro z dzieckiem na ręku, a ujrzawszy go, myśli sobie: ,,Toż to sam Izak!"

Wjeżdża na Storborg i przystaje: — Prrr! Elizeusz w domu ?

Owszem, jest

Elizeusz wychodzi naprzeciw, w domu, nie wyjechał jeszcze, ale wyjechać zamierza; pragnie odbyć wycieczkę wiosenną do miast w południowej części kraju.

— Matka przysłała ci tam coś, — oznajmił ojciec. — Nie wiem, co takiego, ale pewnikiem nic osobliwego.

Elizeusz zdejmuje z woza naczynia różne i paczki, dziękuje i zapytuje: — A nie masz jakiego listu dla mnie, lub coś podobnego ?

— Aha, mam, — odpowiada ojciec i szuka w kieszeniach. — To pewnie od Rebeki.

Elizeusz odbiera list. Czekał na niego; waży go w palcach — jest gruby i ciężki.

— Szkoda, żeś tak rychło przyjechał, o dwa dni za rychło. Ale gdybyś trochę zaczekał, mógłbyś zabrać z sobą moją walizę.

Izak schodzi z woza i przywiązuje konia do drzewa. Następnie idzie na pola. Subjekcik Andresen — to rolnik niezgorszy na gruncie Elizeusza, Sywert wprawdzie pomagał mu końmi z Sellanro, ale on i na własną rękę przeprowadził odwodnienie torfowisk i chłopa sprowadził do pomocy przy umocnieniu rowów kamieniami. W tym roku nie potrzeba już było kupować paszy, a w roku przyszłym będzie można i konia na Storborgu wyżywić. Tak, to wszystko Elizeusz zawdzięczał zamiłowaniu Andresena do rolnic twa.

Po niejakim czasie Elizeusz woła do ojca, że waliza spakowana. On sam także już gotów do jazdy: ma na sobie piękne granatowe ubranie, na szyi ma biały kołnierzyk, na nogach kalosze a w ręce elegancką laskę. Coprawda zmuszony będzie czekać na dole dwa dni na odjazd parowca pocztowego, ale nic to, może zaczekać we wsi — obojętne przecież, gdzie czeka.

Odjeżdżają — ojciec i syn. Subjekt Andresen stoi przed drzwiami faktorji i życzy: — Szczęśliwej podróży!

Ojciec pragnie wygody dla syna i dlatego pozostawia mu całą ławę, lecz Elizeusz nie godzi się na to i siada obok ojca. Przejeżdżają przez Bredablik i nagle oto przypomina sobie Elizeusz, że zapomniał czegoś.

— Prrr! Co takiego? — spytał ojciec.

O, zapomniał zabrać parasol, lecz przyznać się do tego nie chce, dlatego mówi: — Niema co, jedźmy dalej!

— Czy nie lepiej zawrócić ?

— Nie warto, jedźmy dalej!

Bądź co bądź, paskudna rzecz z takiem zapomi-nalstwem! Wszystkiemu winien ten przeklęty pośpiech. Teraz nie pozostaje Elizeuszowi nic innego, jak w Tronthjem kupić nowy parasol. Nic to, że będzie miał dwa parasole. Mimo wszystko jest zły na siebie, jest tak zły, że aż z woza wyskoczył i idzie za nim.

Skutkiem tego niewiele mogą rozmawiać z sobą.

— Na jak długo wyjeżdżasz ? — pyta się ojciec.

— Na trzy do czterech tygodni.

Ojciec dziwi się, że ludzie nie pobłądzą w tak wielkich miastach, ale Elizeusz dowodzi, że przyzwyczaił się do wielkich miast i nigdy jeszcze nie zabłądził. Po chwili ojciec znów upiera się, że byłby to prawdziwy

wstyd, gdyby on sam miał jechać na wozie: — Teraz jedź ty, a ja pójdę.

Elizeusz jednak protestuje energicznie i przysiada się do ojca. Teraz pokrzepili się rzetelnie z zapasów ojca, a potem w dalszą ruszyli drogę.

Nareszcie przejeżdżają przez oba ostatnie osiedla, położone już w dolinie. Przejeżdżając przez nie, nie trudno domyślić się, że znajdują się w sąsiedztwie wsi: białe firanki u okien chałup a na kalenicy górki do siana sterczy małe drzewce z sztandarem, gwoli uczczenia siedmnastego maja. — Patrzcie, Izak jedzie! — powtarzają sobie mieszkańcy obu osiedli na widok przejeżdżających.

Elizeusz zdołał nareszcie oderwać swe myśli od swej osoby i spraw swoich. Więc zapytał: — Po co jedziesz dziś do wsi?

— Hm! właściwie po nic takiego, — odpowiada ojciec. Ale ostatecznie Elizeusz wyjeżdża, więc cóżby szkodziło, gdyby dowiedział się o planach ojca ? — Jadę po Jensynę, kowalównę, — przyznał się ojciec.

— I dlatego sam się trudzisz, czy nie mogłeś to posłać Sywerta ?

Widzicie go, powiedział co wiedział: Sywert miał jechać po Jensynę, skoro Jensyna już raz zadarła nosa i z Sellanro odeszła!

to majątek obecnie olbrzymi, kobiety

Tak, z sprzętem siana szło zeszłego roku bardzo powolnie. Inger wprawdzie starała się jak mogła, Poldynka również się nie leniła, no, i grabki konne mieli do pomocy. Siano atoli składało się przeważnie z ciężkiej tymotki i łąki leżały bardzo daleko od domu. Sellanro

miały tam teraz co innego do robot}^, niż sprzęt siana:

należało oprzątać cały ten niezliczony inwentarz, jedzenie trzeba było przygotować na czas, trzeba było masło wyrabiać i sery, pamiętać należało o praniu i wypiekaniu chleba, tak, aż nadto dużo miały roboty matka i córka. Drugiego takiego lata Izak przeżywać nie chciał, dlatego też postanowił, że sprowadzi Jen-synę. Inger tym razem nie sprzeciwiała się zamiarowi Izaka, odzyskała dawny swój rozum i rzekła: — Owszem, rób jak chcesz. — O, Inger ustatkowała się teraz znacznie, nielada rzecz to wrócić znowu do rozumu. Inger nie potrzebowała już ukrywać swych żarów gorących, nie potrzebowała walczyć z ogniem namiętności, — zima przyszła na nią i ostudziła ją; żarów wewnętrznych wystarczyło jej zaledwie na zaspokojenie potrzeb domowych. Zaczęła obecnie tyć i wyglądała ładnie i okazale. Szczególna rzecz, jak mało się postarzała; może to stąd pochodziło, że tak późno zakwitła. Bóg raczy wiedzieć, skąd to pochodzi, — nic bowiem nie dzieje się z jednego tylko powodu, wszystko ma swój splot powodów! Co naprzykład miała jej do zarzucenia ko wałowa? Oszpecona twarz pozbawiła Inger wiosny życia, później przeniesiona została w atmosferę sztuczną, skutkiem czego ukradziono jej sześć lat z pełnego lata; ponieważ atoli posiadała krew gorącą, przeto nic dziwnego, że jesień jej obfitowała w dzikie pędy. Inger jest lepsza, niż taka ko wałowa, jest wprawdzie krzyneczkę uszkodzona, odrobinę prześrubowana, ale z tern wszystkiem jest dobra, jest dzielna.. .

Ojciec i syn jadą dalej, aż przed gospodę Brede Olsena, tam zatrzymują się i wprowadzają konia do szopy. Wieczór już, przeto weszli do chałupy.

Chałupę tę Brede Olsen zadzierżawił od kupca; jest to właściwie oficyna, w której urządzono dwie izby i dwie komory. Znośnie tu, położenie korzystne; schodzą się liczni goście na kawę ze wsi i z okolicy, tacy zwłaszcza, którzy wybierają się w podróż parowcem.

Brede, zdaje się, raz przynajmniej miał szczęście; znalazł się nareszcie na odpowiedniem dla siebie miejscu, co zawdzięczał wyłącznie swej żonie. Bredowa wrpadła na tę kapitalną myśl ongi, gdy podczas licytacji na Bredabliku sprzedawała kawę. I odkąd do wsi powrócili, wiedzie się im nieźle; Bredowa z godnością sprzedaje kawrę i przyjmuje na nocleg wszystkich, którzy są bez dachu nad głową. I wszyscy ją chwalą, podróżni także. Oczywiście ma pomocnicę, jest nią córka jej, Kasia, dziewczyna dorosła już, dzielna i zwinna. Jest to co-prawda tylko kwest ją niedalekiej przyszłości, że Kasia z domu rodzicielskiego wyfrunie wr świat szeroki. Tymczasem jednak jest w kawiarni ruch, są obroty, a to rzecz najważniejsza. Początek był świetny, i mogłoby być jeszcze lepiej, gdyby kupiec zaopatrzył się dostatecznie w precelki i ciastka; ludziska zebrali się w gospodzie, aby święcić dzień siedmnastego maja i napróżno wołali o placek do kawy! I wtedy dopiero kupiec nauczył się pamiętać o uroczystościach wsi.

Brede i cała rodzina utrzymywali się z tego, jak się dało. Ho, wiele ich obiadów składało się nie z czego innego jak z kawy i pozostałych resztek placka. Ale i przy takiem pożywieniu dusza i ciało trzymały się kupy, a dzieci miały przynajmniej wygląd delikatniejszy. — Nie wszyscy mogą sobie pozwolić na placek do kawy! — zwykli byli powtarzać ludzie wsiowi. Widać, że dobrze im się wiedzie, skoro i psa mają, który szwenda

się wśród gości, chwyta, co z stołu spadnie i tyje. Taki tłusty psiak — to też reklama dla gospody!

Brede Olsen jest tu gospodarzem, ale oprócz tego ma różne zajęcia poboczne. Był znowu woźnym u sołtysa i dużo miał roboty. Ale minionej jesieni córka jego, Barbro, pokłóciła się z panią sołtysową o głupstwo, o wesz, i od tego czasu niechętnie go u siebie widzą. Lecz Brede niewiele na tern stracił, on ma innych państwa, którzy naprzekór pani sołtysowej odwiedzają go i dają mu zajęcie, — więc jest woźnicą u doktora, więc pani pastorowa przyzywa go do bicia świń, więc wogóle ma pracy dużo.    •

Niekiedy coprawda i teraz jeszcze głód kucharzu je w rodzinie Bredego, i nie wszyscy są takimi tłuściochami jak pies. Bogu dzięki jednak, Brede umie się zawsze pocieszyć: — Dzieci są codzień większe, — powiedział, — prawda i to, że nowe wciąż przybywają. Te, które wyrosły, poszły w świat i same już na siebie zarabiają i od czasu do czasu przysyłają coś niecoś.

Barbro wyszła zamąż na Monelandji, a Helga ma zajęcie przy połowie śledzi. Dają one rodzicom i prowjanty i pieniądze, jak się zdarzy, a Kasia, usługująca gościom w gospodzie, dała raz ojcu nawet całą pięciokoronówkę. — Ho, Kasia, to szczere złoto! — zachwycał się Brede i nie dochodził tego wcale, od kogo i za co otrzymała owe pieniądze. Tak, dzieci powinny zawsze pamiętać o swych rodzicach!

zawołał

— A, to dopiero rzadka wizyta!

Brede, wprowadzając Izaka i Elizeusza do izby. — Ale co ja widzę, chyba ty, Izaku, nie masz zamiaru wyjeżdżać!

— Nie, mam jeno do kowala pewną sprawę.

— Aha, zapewne więc Elizeusz puszcza się znów na wojaż po miastach?

Elizeusz przyzwyczaił się do życia hotelowego, przeto jest tu jak u siebie w domu, zawiesza płaszcz i laskę i żąda kawy. Coś do przekąszenia ma ojciec w plecaku. Kasia przynosi kawę.

— Nie, od was nie biorę ani grosza, — oznajmił Brede. — Tyle razy już ugościliście mnie na Sellanro, a oprócz tego mam długi u Elizeusza. Kasiu, żebyś nie wzięła ani öra!

Elizeusz jednak płaci, wyciąga sakiewkę i płaci i dodaje jeszcze dwadzieścia orów napiwku. — Cicho być i brać, kiedy płacę!

Izak idzie do kowala, a Elizeusz zostaje.

Z Kasią tyle tylko rozmawia, ile potrzeba, me więcej, chętniej natomiast rozmawia z jej ojcem. Tak, Elizeusz nie jest łasy na dziewczęta, raz się na nich zawiódł, przeto teraz trzyma się od nich zdaleka. A kto wie, może właściwie ów prawdziwy impet miłosny nie odezwał się w nim nigdy. Osobliwy to mężczyzna na Pustkowiu, pan, posiadający delikatne ręce pisarczyka i, niczem kobieta, rozmiłowany w strojach i parasolu i laseczce i w kaloszach. Odepchnięty, przeinaczony, całkiem dziwny stary kawaler. Ust jego nie zdobi nawet wąs rzetelny. Niegdyś może nie brakło w nim gruntu dobrego i dobrego wyposażenia od natury, ale przeflancowany w warunki sztuczne, spaczył się i wykoleił. I oto jest dziś taki, jaki jest: układny i beznamiętny, trochę słabowity i bierny trochę, i schodzi coraz więcej i więcej na bezdroża. Miałby prawo zazdrościć każdemu chłopu na Pustkowiu zosobna, ale nawet do tego jest niezdolny.

Kasia lubi z gośćmi żartować, dlatego też naciąga Elizeusza, że jedzie zapewne znowu na Południe do swej kochanki ?

— Mam inne sprawy na głowie, — odparł Elizeusz.

—    Muszę nawiązać poważniejsze stosunki handlowe.

— Kasiu, uważaj, kogo masz przed sobą. Pan Elizeusz to nie byle kto, nie trzeba się tak narzucać,

—    upomina ją ojciec. Ho, Brede Olsen jest wobec Elizeusza uprzedzająco grzeczny, wręcz uniżony. Ma on swoje słuszne do tego powody, ma długi na Stor-borgu, czyli że stoi tu wobec swego wierzyciela. A Elizeusz ? Ho, on lubi takie objawy uniżoności, i odpłaca za to dobrocią i łaskawością. — Wyobraź sobie, mój ty dobrodzieju! — nazywa Bredego żartobliwie dobrodziejem i przybiera przy tern odpowiednią pozę. Opowiada o zapomnianym parasolu. — Wyobraź sobie, dobrodzieju, gdyśmy przejeżdżali przez Bredablik, przypomniałem sobie o parasolu...

— Dziś wypijecie sobie zapewne u waszego przyjaciela, kupca, szklaneczkę toddy? — spytał Brede.

— Tak, gdybym był sam! Ale przecie jestem

z ojcem.

Brede odpowiada: — Pojutrze spodziewam się pewnego gościa, który wraca do Ameryki.

— W odwiedziny przyjechał?

— Owszem. Pochodzi z sąsiedztwa. Długie lata bawił za Oceanem, a ostatniej zimy przyjechał tu w strony rodzinne. Walizę jego przywieźli dziś właśnie,, ho, co to za waliza, olbrzym nie waliza!

— Ja także myślałem już o wyjeździe do Ameryki, — wyznaje Elizeusz całkiem szczerze.

—• Wy? — krzyknął Brede. — Przecie wam to niepotrzebne!

— Przypuszczam, że nie pozostałbym tam na wieki. Ale tyle już podróżowałem po kraju, że ra? przynajmniej chciałbym wyruszyć trochę dalej.

— Zapewne. A przytem w Ameryce zarobić można furę pieniędzy. Weźmy naprzykład owego gościa, o którym wspominałem. U siebie we wsi fundował wszystkie zabawy gwiazdkowe, płacił za wszystko z własnej kieszeni. A kiedy do mnie przyszedł, rzekł zaraz na wstępie: ,,Podaj mi cały kociołek kawy i wszystek placek, jaki masz w domu!“ Tak, tak powiedział. Czy chcecie zobaczyć jego walizę?

Wyszli na ganek i przyglądali się kufrowi. Siódmy cud świata, z wszystkich stron błyszczały okucia metalowe, trzy zatrzaski, a nadto spory zamek.

— Złodziej nie dobierze się do takiego kufra, — objaśniał Brede w sposób taki, jakby próbował już dobrać się do niego.

Wrócili do izby, lecz Elizeusz dziwnie jakoś zamilkł. Ów gość z Ameryki zadał mu klina; występował on w podróży, jakby najwyższy jaki dostojnik i imponował światu i ludziom i Bredemu. Elizeusz zażądał więcej kawy i usiłował grać również rolę bogacza, kazał sobie podać placka, który psu rzucał dużemi kawałkami. Ach, mimo wszystko czuł się małym i zdruzgotanym. Czemże była jego walizka w porównaniu z onem cudem amerykańskiem ? Poczekajcie — i on kupi sobie kufer wspaniały, niechno zajedzie do miasta!

Jedna myśl zrodziła myśl inną; przerwał rozmowę z Bredem i udał się do szopy, gdzie stał koń ojca. Tam rozerwał kopertę, aby przekonać się, ile zawierała pieniędzy. Listy takie otrzymywał często i zawsze znalazł w nich jaki banknocik. Ale cóż to ? Duży szary papier, zamalowany w całości przez najmłodszą siostrzyczkę, a przytem liścik od matki. Poza tern nic więcej. Najmniejszego śladu pieniędzy!

Matka tłumaczyła, dlaczego nie załącza tym razem pieniędzy. Z całego bogactwa, uzyskanego niegdyś za górę miedzianą, pozostało już niewiele. Zużyto je na kupno Storborgu i iowarów dla faktorji, oraz na rozliczne podróże Elizeusza. Tym razem będzie musiał wystarać się o pieniądze skądinąd, ponieważ pozostałą resztkę zachować trzeba dla Sywerta, Poldynki i Rebeki. Serdeczne pozdrowienia i szczęśliwej podróży!

Ani śladu pieniędzy!

Elizeusz był goły, ponieważ w kasie niewiele znalazł. Ach, jakże był głupi, wyrównując niedawno różne rachunki dostawców. Mogli byli zaczekać. Drugie głupstwo palnął oczywiście, kiedy wybierał się w podróż, nie zajrzawszy poprzednio do listu. Byłby zaoszczędził sobie jazdy do wsi z tą nędzną walizką. Teraz siedzi. ..

Ojciec powrócił od kowala z miną zadowoloną: Jensyna jedzie z nim jutro. Tak, Jensyna nie była żadną miarą kozłem upartym, odrazu zrozumiała, że na Sellanro potrzebna pomoc na lato i zgodziła się chętnie. Z Jensyną więc sprawa załatwiona.

Podczas opowiadania ojca Elizeusz rozmyśla o własnej biedzie. Pokazuje ojcu kufer Amerykanina i mówi: — Jakżebym się cieszył, gdybym w tej chwili znajdował się tam, skąd kufer ten przywieziono!

— Tak, to nie byłoby najgorsze, — odparł ojciec...

Następnego dnia ojciec przygotowuje się do drogi powrotnej; zjadł śniadanie, zaprzęga i zajeżdża przed dom kowala, aby zabrać Jensynę i jej skrzynkę. Elizeusz spogląda za nimi długo, dopóki nie zniknęli

28

Błogosławieństwo Ziemi.

w lesie, potem płaci w gospodzie za nocleg i daje znowu napiwek. — Niech moja walizka pozostanie tu aż do mego powrotu, — rzekł do Kasi i poszedł.

Dokądże idzie Elizeusz ? Jedna tylko jest miejscowość, do której może śmiało podążyć — Storborg. Wziął więc nogi za pas, aby być możliwie najbliżej ojca i Jensyny, a jednocześnie trzymał się zarośli, aby go nie zobaczyli. Idzie i idzie, i teraz naprawdę zaczyna zazdrościć chłopom na Pustkowiu.

Szkoda Elizeusza, życie obeszło się z nim po macoszemu.

Czyż nie posiada faktorji na Storborgu? Owszem, ale na co się to zda, podróżuje zawiele w celach handlowych, a podróże kosztują, zwłaszcza, jeżeli się nie oszczędza. — ,,Nie trzeba być małostkowym!“ — powtarzał Elizeusz i dawał stale dwadzieścia orów napiwku, kiedy wystarczyło dać dziesięć. Tak rozrzutnego pana, rzecz prosta, faktorja utrzymać nie może, potrzeba więc zapomogi od rodziców. Obecnie sprzątają na Storborgu ziemniaki, siano i żyto, ale omastę na chleb dostarczać musi Sellanro. Czy tylko na tern się kończy ? Sywert musi zwozić za darmo wszelkie przesyłki z przystani. Matka wyłudzać musi od ojca pienądze na wszelkie jego podróże. Czy to wszystko? Ho, jeszcze nie, i to właśnie jest najgorsze!

Elizeusz prowadzi swój handel, jak głuptas. Schlebia mu to, gdy przychodzą do niego po towary ludzie dolscy, ze wsi, schlebia mu to do tego stopnia, że daje im na kredyt. I gdy tylko wieść się o tern rozeszła, biegną do niego coraz liczniej i liczniej i wszyscy kupują na kredyt. Skład jego opróżnia się z towarów i znowu się zapełnia. A towary kosztują pieniądze. Kto zapłaci? Ojciec!

Początkowo matka była mu troskliwą orędowniczką: Elizeusz — to najmędrsza głowa w rodzinie, trzeba mu uczciwie dopomóc. — Pomyśl jeno, jak tanio kupiłeś dla niego Storborg i jak on świetnie oszacował, ile za Storborg można zapłacić! — A gdy ojciec przy jakiejś sposobności zauważył, że cały handel Elizeusza zamienia się powoli w kosztowną zabawkę, wtedy matka odparła: — Co to znowu za gadanie!

Tak, matka sama przecie była w wielkim świecie i podróżowała, dlatego miała wyrozumienie dla Elizeusza. Prawda, że biedakom zbyt wiele kredytował; ale wszakże nie czynił tego ze złośliwości, aby rodziców zrujnować, nie, on czynił to, idąc za popędem szlache-nego serca, aby dopomóc biednym.

Tak, matka rozumiała Elizeusza doskonale.

Ale ojciec, który niebardzo się w tern wyznawał, otworzył jej któregoś dnia oczy i uszy i powiedział: — Patrz, oto reszta pieniędzy za górę miedzianą!

— Ano, widzę, — odrzekła. — A gdzie się podziały wszystkie te pieniądze?

— Wszystko otrzymał Elizeusz!

Wówczas załamała ręce i rzekła stanowczo: — W takim razie niech sobie odtąd sam radzi!

Biedny Elizeusz, docna roztargniony i spartaczony. Powinien był trzymać się roli, byłby przynajmniej czemś. A tak — co ? Jest panem, umiejącym pisać litery, ale pozbawionym ducha przedsiębiorczego i głębi. I urwipołciem także nie jest, ani zakochanym, ani ambitnym, właściwie jest niczem, jest zerem, nawet wielkim złoczyńcą nie jest.

Poczciwy inżynier powiatowy zwabił go swego czasu do miasta, aby zrobić z niego coś. Zamiast tego odcięto chłopaka od korzenia i dlatego zwiądł. Wszystko,

28*

do czego się teraz zabiera, nosi na sobie ślady tego uwiądu...

Elizeusz idzie i idzie. Ojciec przejechał obok fak-torji, nie zatrzymawszy się. Elizeusz nadkłada drogi i omija Storborg zdaleka; nic go tam nie ciągnie. Ojciec zajechał na Sellanro późnym wieczorem, Elizeusz idzie tuż za nim. Widzi, jak Sywert wybiega na podwórze i jakie oczy zdziwione robi na widok Jen-syny; podali sobie ręce i uśmiechają się do siebie. Potem chwyta konie za cugle i prowadzi do stajni.

Teraz i Elizeusz wylazł z ukrycia, on, chluba rodziny wyłazi z ukrycia. Nie idzie, a skrada się, chyłkiem dociera do stajni i tam zastaje Sywerta. — To ja, — rzekł.

— Co, ty także tu? — krzyknął Sywert i znowu się dziwi.

Bracia rozmawiają z sobą szeptem, idzie mianowicie o to, czy Sywert zdoła nakłonić matkę, aby dała mli pieniędzy, pieniędzy na podróż, w czem jedyny widzi ratunek.

Elizeusz ma już dosyć wszystkiego, dotychczasowe życie wychodzi mu gardłem. Nieraz już o tern myślał, i dzisiejszej nocy stanie się to, co się stać musi: pojedzie do Ameryki, i to dzisiejszej jeszcze nocy.

— Do Ameryki!? — spytał głośno Sywert.

— Pst! Często nad tern rozmyślałem, teraz musisz matkę namówić, żeby dała pieniędzy... Dłużej już nie wytrzymam... Nieraz o tern myślałem.

— Do Ameryki! — szepce Sywert. — Nie, nie wolno ci jechać.

— Muszę! Zaraz stąd odejdę, aby zdążyć na

parowiec.

— Ale Zanim odejdziesz, musisz się najeść.

—    Nie jestem głodny.

—    Nie prześpisz się trochę?

—    Nie.

Sywert stara się brata powstrzymać, Elizeusz jednak jest stanowczy, po raz pierwszy w życiu stanowczy. Sywert jest docna oszołomiony, najpierw, gdy ujrzał Jensynę, działy się z nim dziwne rzeczy, obecnie zaś Elizeusz chce opuścić na zawsze Pustkowie, co poniekąd równa się śmierci jego.

— A co się stanie ze Storborgiem ? — spytał.

— Może zostać przy Andresenie.

— Przy Andresenie ? Jak to rozumiesz ?

— Czyż nie dostanie on Poldynki ?

— Tego nie wiem. A zresztą możliwe...

Sywert mniema, że byłoby najlepiej, gdyby Elizeusz rozmówił się z ojcem w cztery oczy, ale Elizeusz nie godzi się na to. On nigdy nie stawiał się wprost i zawsze potrzebował pośrednictwa. Odwagi mu brakło.

— Znasz matkę, — zauważył Sywert. — Z nią daleko nie zajdziesz, zacznie płakać i lamentować, dlatego też nie powinna się o tern dowiedzieć.

— Tak, — przyznaje Elizeusz, — ona nie powinna się o tern dowiedzieć.

Sywert udał się do izby i siedzi tam wieczność całą i wraca nareszcie. Ma pieniądze, dużo pieniędzy. — Popatrz, to jest wszystko, co posiada. Jak myślisz, wystarczy? Przelicz, bo ojciec pieniędzy nie liczył.

— Co mówił ojciec ?

— Nic takiego. Zaczekaj trochę, zabiorę się i pójdę

z tobą.

— Nie, idź spać.

— Aha. To ty może boisz się ciemnej stajni ? — próbował Sywert żartować.

438

Sywert pospieszył się. Nie trwało długo, jak powrócił ubrany do drogi i z plecakiem ojca, pełnym żywności. W chwili jednak, gdy wychodzą z obejścia, staje przed nimi nagle ojciec: — Co ja słyszę, chcesz jechać tak daleko ? — przemówił pierwszy.

— Tak, — odrzekł Elizeusz, — ale ja wrócę.

— No, nie zatrzymuję, — bąknął stary pod nosem i odwrócił się. — Szczęśliwej drogi! — mówi dziwnie zdławionym głosem i wszedł do chaty.

rzekł.

Bracia wędrują obok siebie, a po pewnym czasie siadają przy drodze i jedzą. Elizeusz jest głodny, przeto je, je i nasycić się nie może. Najcudniejsza dziś noc wiosenna, głuszce tokują na wszystkich wzgórzach, a swojskie te odgłosy zatrważają na chwilę emigranta. — Ładna dziś pogoda,

Teraz jednak wróć się.

— Tak, — odpowiada Sywert i idzie dalej.

Minęli Storborg i Bredablik minęli, a wślad za nimi idzie zewsząd granie głuszców; nie jest to miejska muzyka trąbek, o nie, lecz jest to granie dziwnie szaleńcze, szalone pierwszą radością życia, jest to zapowiedź wiosny. Nagle z wysoczyzny jakiegoś drzewa dochodzi ich głos pierwszego śpiewaka leśnego, śpiew jego budzi inne i niebawem rozbrzmiewa dokoła już nie śpiew ptactwa, ale wielka potężna pieśń pochwalna. Emigrant czuje, jak w nim wzbiera coś w rodzaju tęsknoty za domem, jakaś bezsilność i nieporadność... Nie, nie! On musi jechać do Ameryki, nie każdy jest tak powołany do tej podróży, jak on!

— Teraz jednak wracaj już do domu, — odezwał się Elizeusz.

— Tak, — odparł Sywert, — skoro tak ci na tern

zależy...

Siadają na skraju lasu i u stóp swych widzą rozłożoną wieś, dom kupca, przystań, gospodę Bredego. Na parowcu pocztowym wielki ruch, Ludzie biegają w tę i tamtą stronę i przygotowują się do odjazdu.

— Czas na mnie, — przemówił Elizeusz i wstał. — Szkoda, że wyjeżdżasz tak daleko, — przemówił

Sywert.

— Zobaczysz, że wrócę, — odparł Elizeusz. — I wtedy wrócę z dużym kufrem amerykańskim.

Podczas pożegnania Sywert wcisnął bratu do ręki jakiś mały przedmiocik, coś, co zawinięte było starannie w papier jedwabny.

— Co to takiego ? — spytał Elizeusz.

— A pisz często! — odparł Sywert i odchodzi.

Elizeusz rozwija papierek i przygląda się uważnie: jest to złotko, dwadzieścia koron w złocie!

— Nie, naco mi to dajesz? Zatrzymaj sobie! — krzyknął za bratem.

Ale Sywert idzie dalej. Idzie jeszcze chwilę, ale potem wraca się i siada znowu na skraju lasu. Dokoła parowca ruch się wzmaga, widzi, jak ludzie wchodzą na pokład, a między nimi widzi i brata. Rozlega się sygnał i parowiec odbija od brzegu. Tam oto Elizeusz jedzie do Ameryki.

Pojechał i pfzepadł na zawsze. Nie wrócił już nigdy.

XII.

W górę ku Sellanro zdąża osobliwy pochód, może jak na pochód trochę śmieszny, ale i nie tylko śmieszny: trzech mężczyzn z potwornemi ładunkami na plecach, tudzież z worami przewieszonemi przez ramię. Idą

gęsiego i raz po raz rzucają sobie jakieś słowo żartobliwe. Żartują, ale pot spływa po nich obfitemi kroplami. Na czele pochodu kroczy Subjekt Andresen; on zresztą wyprawę tę zorganizował, przywoławszy do pomocy Sywerta z Sellanro i Fredryka Stroma z Breda-blik. Subjekt Andresen to chłop djablo zawzięty; ugina się pod ciężarem aż do ziemi, cały mokry od potu, ale on dźwiga, sapie i prycha, a dźwiga.

Storborgu i kramu nie kupił, na to brakło mu pieniędzy, woli poczekać trochę, kto wie, może dostanie wszystko za darmo. Andresen jednak umie sobie radzić, tymczasem zadzierżawił Storborg i handluje w dalszym ciągu.

Najpierw tedy dokonał przeglądu towarów nagromadzonych w faktorji, odkładając na bok mnóstwo przedmiotów, na Pustkowiu całkiem nieużytecznych, a więc od szczoteczek do zębów aż do haftowanycłi ozdób na stół i kanapę, ba, aż do ptaszków na drucikach, które piszczały, naciśnięte w odpowiedniem miejscu.

Z temi wszelkiemi towarami wyruszył teraz poza faktorję, postanowił rozsprzedać je pomiędzy górników po tamtej stronie gór. Pamiętał jeszcze z czasów Aron-sena, że górnicy mają pieniądze i kupują wszystko, co im tylko w ręce wpadnie. W drodze złości się na siebie, że nie zabrał również onych pół tuzina koni na biegunach, które Elizeusz zakupił był za ostatniej bytności swej w Bergenie.

Karawana wstępuje w obejście Sellanro, gdzie składają swe ładunki. Nie odpoczywają długo; napili się mleka i, żartując, zachwalali wszystkim swe towary. Niebawem jednak wzięli ładunki na bary i poszli dalej ścieżyną leśną w kierunku południowym.

W południe zatrzymują się znowu, posilają się chlebem i serem i znowu wędrują aż do wieczora. Następnie rozniecają ognisko i kładą się na spoczynek. Sywert śpi, siedząc na głazie granitowym, który nazwał swym fotelem. Tak, Sywert posiada doświadczenie mieszkańca puszczy, całodzienne słońce rozgrzało kamień, a więc wypoczynek na nim nie grozi żadnem niebezpieczeństwem. Koledzy jego nie mają tego doświadczenia i nie słuchają też jego rady, lecz wyciągają się wygodnie we wrzosowisku, a nazajutrz budzą się zziębnięci i zakatarzeni. Potem spożywają śniadanie i idą dalej.

Teraz zaczynają nasłuchiwać, azali nie usłyszą jakich detonacyj i pocieszają się, że w ciągu dnia napotkają robotników i dotrą do samej kopalni. Roboty wszakże mogły się były posunąć tymczasem daleko od jeziora, bliżej Sellanro. Cisza dokoła, detonacyj nie słychać. Już południe a żywej duszy jeszcze nie spotkali, jakkolwiek od czasu do czasu natrafiali po drodze wielkie jamy, wiercenia próbne. Co to znaczy ? Nic innego, jak tylko to, że po tej stronie góry znajdują się szczególnie bogate pokłady czystej miedzi i że skutkiem tego górnicy wciąż jeszcze zajęci nad jeziorem.

Popołudniu natrafiają na coraz liczniejsze takie jamy, lecz ludzi wciąż jeszcze nie spotykają. Idą dalej, wieczór już, u stóp swych daleko widzą morze, gdzie okiem rzucą, tam jamy opustoszałe — i cisza dokoła, ani jednej detonacji. Dziwne to i osobliwe, ale cóż robić, trzeba i na tę noc rozpalić ognisko. Naradzają się: Czyżby kopalnie były już zamknięte? Czyżby więc z swemi ładunkami mieli wracać?

— Ani mowy o tern! — postanowił subjekt Andresem

Wczesnym rankiem ktoś zbliża się do ich obozowiska, człek jakiś blady i zgryziony, który brwi ściąga i przygląda się im uważnie. — Czyś to ty, Andresen ? — spytał. Jest to Aronsen, kupiec Aronsen. Chętnie przysiada się do nich i uczestniczy w śniadaniu. — Spostrzegłem dym, więc chciałem przekonać się, skąd pochodzi, — mówi. — Myślałem, że górnicy znowu wrócili do pracy w kopalni! Dokąd idziecie?

— Tu, do kopalni.

— A co tam macie w waszych workach ?

— Towary.

— Towary! ? — krzyczy Aronsen. — Czy tu chcecie je sprzedać ? Tu już nikt nie mieszka! W sobotę odeszli.

— Kto odszedł ?

— Wszyscy, kopalnia zamknięta. A zresztą ja mam dosyć towarów, pełen kram. Mógłbym sam dużo sprzedać. ..

Ach, kupiec Aronsen wyszedł na swym kramie jak panna z tańca; kopalnia zamknięta!

Uspokajają go drugim kubkiem kawy i wypytują

się.

Aronsen, doszczętnie zdruzgotany, potrząsa tylko głową i powtarza kilka razy: — Niepojęta rzecz, trudno opowiedzieć! — Zapowiadało się jak najlepiej, sprzedawał dużo i dużo zgarniał pieniędzy. Cała paraf ja dokoła rozkwitła, ludzie zarabiali dużo, mogli raczyć się białą kaszką i paradować w miejskich trzewikach, a paraf ja mogła była sobie pozwolić na nową szkołę. I wtem panowie stwierdzili, że kopalnia już się nie opłaca i zamknęli ją. Nie opłaca się! Pełno tu wszędzie miedzi i nie opłaca się! To jest oszustwo najpospolitsze! — I nie pomyślą nawet o tern, że tern samem mnie rujnują, — rozwodził się Aronsen. — Ale wszystko to sprawił napewno, jak mówią, znowu ten przeklęty Geissler! Zjawił się tu akurat wtedy, kiedy kopalnię zamykano; wygląda to tak, jakby posiadał węch dja-belski!

— Czy Geissler jest tu?

— Czy jest? Zastrzelićby go należało! Któregoś dnia przyjechał tu parowcem pocztowym i zapytał inżyniera: ,,No, jakże się wiedzie?“ — „Dobrze, o ile mi wiadomo“, odrzekł inżynier. — „Aha, więc dobrze ?“ — spytał jeszcze raz Geissler. — „Tak, wyśmienicie, o ile mi wiadomo“, odrzekł inżynier. No, dziękuję! Zaledwie jednak doręczono pocztę, inżynier znalazł list i telegram z rozkazem zlikwidowania kopalni, ponieważ się nie opłaca.

Członkowie karawany spojrzeli po sobie, ale przywódca wyprawy, spryciarz Andresen, nie stracił otuchy.

—    Wracajcie, szkoda drogi! — radzi Aronsen.

—    Nie, nie wrócimy, — rzekł Andresen i pakuje

manatki.

Aronsen oczy na nich wytrzeszcza i mówi: — Zwarjowaliście, czy co!. .. Dokądże chcecie iść z tern wszystkiem ?

— Nie wiem, — odparł Andresen. Ale on zapewne ma plan gotowy, kto wie, czy nie myśli w tej chwili o wzbogaconych mieszkańcach parafji: wszakże wśród towarów rozlicznych ma perły szklane i pierścionki i wiele innych ładnych rzeczy. — Zabierajcie się, idziemy! — rzekł do kamratów.

Aronsen nie wraca do domu, nie, on idzie z nimi, a właściwie przed nimi i uparcie odradza im dalszą drogę. Jest wściekły, biega, skacze, rękami potrząsa, wrzeszczy, zagradza im drogę ku dolinie i stara się powstrzymać ich od wkroczenia na jego teren działania handlowego. W ten sposób docierają do baraków robotniczych.

Pusto tam i beznadziejnie. Ważniejsze narzędzia i maszyny umieszczone pod dachem, belki natomiast i deski, wozy strzaskane i skrzynie i beczki — wszystko to leży porzucone w strasznym bezładzie. Tu i owdzie widnieje na drzwiach plakat, zabraniający wstępu niepowołanym.

— Toć widzicie! — wrzeszczy Aronsen. — Nigdzie żywej duszy tu niema! Dokąd więc chcecie iść? — I wygraża się karawanie i sołtysem grozi i zapowiada, że ani na krok ich nie opuści, aby kontrolować, czy nie sprzedają czegoś zakazanego. Na dole kryminał ich czeka i galery, ,,bom konstant!“

Nagle rozlega się głos obcy, ktoś woła Sywerta. A więc baraki jednak nie doszczętnie wymarły. Człowiek jakiś stoi na narożniku i kiwa ręką. Sywert objuczony worami spieszy tam i natychmiast poznaje — Geisslera!

— A to traf! — mówi Geissler. Twarz jego kwitnąca różowa, ale oczy, zdaje się, chore, ponieważ osłaniają je ciemne binokle. Ożywiony jak zwykle. — Dalibóg, szczęśliwe spotkanie! — mówi. — Oczczędzę sobie drogi do Sellanro, ponieważ mam sporo roboty gdzieindziej. Doskonale! A ileż obecnie jest osad na Pustkowiu ?

— Dziesięć.

— Dziesięć osad? To mi się podoba, doskonale! Takich, jak twój ojciec, powinno być w naszym kraju trzydzieści dwa tysiące, według moich obliczeń! — rzekł i skinął głową.

— Sywert, idziesz ? — nawołuje karawana.

Geissler słucha i odpowiada pospiesznie: — Nie! . — Przyjdę za wami! — woła Sywerrt i składa na ziemi ładunek.

Usiedli i rozmawiają. Geissler jest znów pełen

zapału.

— Dalibóg, niezwykłe spotkanie! Jedyne w swoim rodzaju! Cała moja podróż powiodła się znakomicie i na dobitkę ciebie tu spotykam! Wybornie, nie potrzebuję już iść na Sellanro! Cóż słychać w domu?

— Dzięki za pamięć.

— Macie już górkę nad stajnią wymurowaną ?

— Tak.

— Tak, okropnie jestem przepracowany, interesy wyrastają mi ponad głowę. Przyjrzyj się jeno, mój kochany, gdzie w tej chwili siedzimy... Na ruinach miasta. I pomyśl, że właściwie ja to wszystko sprawiłem, to znaczy, że jestem jednym z pośredników w małej komedji przeznaczenia. Zaczęło się od tego, że ojciec twój znalazł w górach kilka kamieni, które dał tobie właśnie do zabawy, kiedy byłeś jeszcze dzieckiem. Od tego się zaczęło. Wiedziałem dobrze, że kamienie te posiadać będą taką tylko wartość, jaką przywiązywać będą do nich ludzie, dlatego ustanowiłem na nie pewną cenę i kupiłem je. Od tej chwili kamienie wędrowały z ręki do ręki i ograbiały ich właścicieli. Minęły lata. Obecnie przybyłem tu przed kilku dniami, i czy domyślasz się, w jakim celu? Aby kamienie te znowu odkupić!

Geissler milknie i spogląda na Sywerta. Jednocześnie zawadza wzrokiem o wielki wór: — Co tam niesiesz ? — spytał.

— Towary, — odpowiada Sywert. — Idziemy z tern na dół do parafji.

Ale Geissler, nie słuchając odpowiedzi, rozwodzi się w dalszym ciągu: — Tak tedy, jak widzisz, zamierzam kamienie te odkupić. Ostatnim razem poleciłem przeprowadzenie sprzedaży mojemu synowi, który jest młodzieńcem w twoim wieku i niczem więcej. W rodzinie mej jest on błyskawicą, a ja mgłą. Ja należę do kategorji tych, którzy wiedzą, co czynić należy, ale czego sami nie czynią. On jest błyskawicą, obecnie oddał się na usługi przemysłu. Ostatnim razem sprzedał górę w mojem imieniu. Ja jestem czemś, lecz on jest niczem, jest tylko błyskawicą, pospiesznym człowiekiem teraźniejszości. Błyskawica jednak jako taka jest bezpłodna. Weźmy naprzykład was, ludzi z Sellandro. Oczy wasze widzą codziennie dokoła góry niebieskie; nie są to rzeczy zmyślone, lecz góry stare, czcigodne, które wznoszą się tam od prawieków, ale które stały się wam nieodłącznymi towarzyszami. Tak tedy kroczycie razem z niebem i ziemią, z niebem i ziemią stanowicie jednię, jednię stanowicie z całą tą przestrzenią, stanowicie opokę. Niepotrzebny wam miecz w garści, nieuzbrojeni, a z potężnem uczuciem przyjaźni kroczycie przez życie. Oto tam jest cała przyroda, która należy do ciebie i twojej rodzin}/. Człowiek i przyroda nie toczą z sobą walki zawziętej, szanują nawzajem swoje prawa, nie współzawodniczą z sobą, wolni są od przesądów, kroczą zgodnie ręka w rękę. Tak kroczycie wy na Sellanro i darzycie się. Góry i lasy i bagniska, łąki i niebo i gwiazdy — ach, wszystko to nie jest przymierzone nędznie i skąpo, nie, wszystko to jest bez miary i granic! Uważaj, Sywert, na to, co mówię: bądź zawsze zadowolony ze swego losu! Macie wszystko co wam do życia potrzebne, wszystko, dla czego ży-

jecie, rodzicie się i rozmnażacie w dalszych pokoleniach, niezbędni jesteście na ziemi. Nie wszyscy są na ziemi niezbędni, ale wy jesteście niezbędni z całą pewnością. Wy podtrzymujecie życie. U was jedno pokolenie idzie wślad za pokoleniem poprzedniem, gdy jedno skona, następne zajmuje jego miejsce. W tern mieści się sens wieczności. I jakąż wzamian macie nagrodę? Bytowanie w prawie nieskazitelnem i nieskazitelnej sprawiedliwości, bytowanie w prawdziwej i szczerej postawie w stosunku do wszystkiego. I cóż więcej macie? Wy na Sellanro jesteście wolni, macie spokój i moc i potęgę, otoczeni jesteście zewsząd ogromem przyjaźni. To posiadacie wy. Przy piersi gorącej spoczywacie i bawicie się miękką dłonią matczyną i karmicie się do syta. O twym ojcu myślę, on jest jedynym z owych trzydziestu dwuch tysięcy. Czemże są inni ? Jam jest czemś, jestem mgłą, jestem tu i tam, faluję tam i z powrotem, niekiedy jestem deszczem na wyschłem polu. Lecz inni ? Mój syn jest błyskawicą, która jest właściwie niczem, błyśnięciem bezużytecznem, on może zajmować się handlem. Syn mój jest typem człowieka naszych czasów, wierzy święcie w to, czego dzisiejsze czasy go nauczyły, czego nauczyli go żyd i jankes; ja jednak potrząsam nad tern głową. Ale niema we mnie nic tajemniczego, nie, ja tylko mgłą jestem we własnej rodzinie, i oto siedzę i potrząsam głową. Cała rzecz w tern, że brak mi daru nie żałowania niczego. Gdybym dar ten posiadał, byłbym również błyskawicą. Tak więc jestem mgłą.

Geissler oprzytomniał nagle i zapytał: — Jakże tam z górką na siano nad stajnią murowaną, gotowa już ?

— Tak. Ojciec wybudował oprócz tego jeszcze jedną chatę.

— Co, jeszcze jedną?

— Tak, na wypadek, gdyby kto przyjechał, gdyby pan sołtys do nas przyjechał.

Geissler myśli nad tem i oświadcza: — W takim razie muszę przyjechać... Tak, powiedz ojcu, że przyjadę. Ale obecnie czekają mnie rozliczne sprawy. Przybyłem tu i powiedziałem inżynierowi: „Pokłoń się pan swym chlebodawcom w Szwecji i powiedz im, że kupię górę“. I teraz musimy zaczekać, co z tego wyniknie. Mnie to ani ziębi, ani parzy, nie spieszno mi. Powinieneś był widzieć minę inżyniera! Tutejsze przedsiębiorstwo utrzymywał w ruchu przy pomocy ludzi i koni i pieniędzy i maszyn i wierzył w to, że postępuje słusznie. Inaczej nie umiał. Wierzył w to, że im więcej kamieni zamieni na pieniądze, tem lepsza jego praca, a przytem wyobrażał sobie, że im więcej cała okolica zarobi pieniędzy, tem większa jego zasługa. Jednego tylko nie dostrzegł, mianowicie, jak wszyscy z nim razem staczają się na dno. Nie pieniędzy potrzeba krajowi, kraj posiada ich aż nadto. Ale krajowi potrzebni są ludzie tacy, jak twój ojciec. Takich ludzi brak krajowi! Jeżeli się zważy, że to, co powinno być środkiem do celu, ogół stawia sobie za cel i jeszcze się tem chlubi! Są oni wszyscy chorzy i zwarjowani, nie pracują, pługa nie znają, a znają tylko hazard. Czyż nie rozbijają się o własną głupotę ? Czyż nie poświęcają dla niej wszystkiego? A gra ta — to nie buta, nawet nie odwaga, ale tylko lęk. I to jest ów błąd największy. Czy wiesz, czem jest gra hazardowa ? Jest to lęk, lęk straszny, który pot z czoła wyciska. Wszyscy popełniają ten błąd, że nie chcą kroczyć w zgodzie z życiem, że chcą życie wyprzedzić pędzą jak opętani. A gdy się zagalopują, wtedy już

— 449

nie znajdują drogi wyjścia, wtedy następuje nieuchronne rozbicie! I potem rozpoczynają się skargi na życie, wybuchy wściekłości przeciwko życiu. Niektórzy może mają powód do skargi, liczniejsi jednak takiego powodu nie mają, atoli mimo wszystko nie wolno nikomu burzyć się przeciwko życiu. Życia nie powinno się osądzać surowo i nieubłaganie, a przeciwnie, powinno się odnosić do niego z uczuciem miłosierdzia i bronić go: pomyśl tylko, z jakimiż partnerami życie zmuszone jest prowadzić swą grę!

Nie

Geissler oprzytomniał znowu i mówi: mówmy o tern. — Jest widocznie zmęczony, ziewa. — Idziesz na dól? — zapytał.

— Tak.

— Nic pilnego. Jesteś mi dłużny jeszcze daleką wycieczkę w góry, pamiętasz ? Tak, ja wszystko pamiętam. Pamiętam nawet, kiedy dzieckiem byłem półtorarocznem: pewnego razu stałem, chwiejąc się na wszystkie strony, na przęśle gumiennem folwarku Garmo w Lom i wtedy uderzył mnie pewien specjalny zapach, który dziś jeszcze czuję. Ale nie mówmy o tern... Gdybyś nie miał z sobą bagażu, moglibyśmy pójść teraz w góry. Co masz w tym worku ?

— Towary. Andresen pragnie je sprzedać.

— Tak, jestem więc człowiekiem, który wie, co czynić należy, ale który sam tego nie czyni, — rzekł Geissler. —Należy rozumieć to dosłownie. Jestem mgłą. W najbliższych dniach odkupię zapewne górę, nie jest to wcale tak nieprawdopodobne. Ale w danym wypadku nie spojrzę w powietrze i nie powiem: „Kolej napowietrzna, Ameryka południowa!“ Nie, to jest coś dla hazardowców. Ludzie tutejsi podejrzewają mnie, że trzymam z djabłem, ponieważ wiedziałem, kiedy

29

Błogosławieństwo Ziemi.

nastąpi tu krach. We mnie niema jednak nic tajemniczego, cała sprawa przedstawia się bardzo prosto: nowe pokłady miedzi w Montana! Jankesi, to gracze sprytniejsi od nas, oni konkurencją swą w Ameryce Południowej pobiją nas zawsze. Nasze pokłady są zbyt ubogie. Syn mój jest błyskawicą, usłyszał jak ptaszek jakiś o tern ćwierkał, dlatego zjawiłem się tu. Panów z Szwecji wyprzedziłem tyłka o kilka godzin, oto cała .tajemnica.

Geissler znowu ziewa, przeciąga się, wstaje i oświadcza: — Jeżeli zamierzasz iść na dół, to chodźmy.

Schodzą z góry razem, Sywert na przedzie, a wślad za nim Geissler, zobojętniały nagle na wszystko i zmęczony ... Karawana zatrzymała się w pobliżu przystani, a wesoły Fredryk natrząsał się właśnie z Aronsena:

— Nie chcielibyście mi sprzedać trochę tytoniu ?

— Ja ci dam tytoń! — krzyczy Aronsen.

Fredryk śmieje się i pociesza go: — Nie smućcie się, panie Aronsen! My tylko towary te sprzedamy tu w waszej obecności, a potem zaraz się stąd wyniesiemy.

— Zamknij swoją brudną gębę! — wścieka się

Aronsen.

— Hahaha, kto zaś widział się tak gniewać, panie Aronsen! Pan Aronsen powinien być zawsze spokojny, niczem las w czasie pogody!

Geissler jest zmęczony, bardzo zmęczony, oczy kleją mu się gwałtownie, mimo jasnego, wiosennego słońca.

— Sywert, bądź zdrów, kochany chłopaku! — odezwał się niespodzianie. — Powiedz ojcu, że tym razem nie będę mógł przybyć na Sellanro. Nie mam czasu. Ale powiedz mu, że kiedyś później przyjdę...

Aronsen spluwa za nim i powtarza zawzięcie: — Zastrzelićby go trzeba!...

Frzez trzy dni karawana wyprzedała wszystko za dobrą cenę. Zrobiono naprawdę złoty interes. Mieszkańcy parafji mimo krachu mieli jeszcze bajecznie dużo pieniędzy i w wydawaniu ich posiadali jeszcze doskonałą wprawę. Potrzebne im były nieodzownie ptaszki na drucikach, któremi ozdabiali komody swe, dalej piękne rozcinacze do papieru i wiele, wiele innych rzeczy. Aronsen szalał: — W kramie moim znajdziecie znacznie więcej śliczności!

Aronsen znalazł się w położeniu nader kłopotliwern, chciał dozorować onych domokrążców, gdy tymczasem rozdzielili się na trzy partje; każdy poszedł swoją drogą. Aby przeprowadzić kontrolę nad wszystkimi, należało rozedrzeć się na trzy części, a tego Aronsen nie chciał. I tak najpierw opuścił Fredryka, który posiadał język najostrzejszy. Potem odczepił się od Sywerta, który na wszelkie jego zaczepki słowem się nie odezwał, a tylko sprzedawał i sprzedawał i pieniądze do kieszeni zgarniał. Wobec tego Aronsen przyczepił się do swego byłego subjekta, Andresena, szkalując go wobec kupujących. Ale Andresen dał sobie także z nim radę i sprzedawał, sprzedawał i pieniądze do kieszeni zgarniał. Przeto i jego opuścił Aronsen i wrócił do domu. Domokrążcy pozbyli się dozoru.

Codziennie wieczorem schodzili się w umówionem miejscu, zdawali sobie nawzajem sprawę z przebytego dnia i dzielili między siebie niesprzedane towary. Andresen zaś siadał z pilnikiem w ręku i usuwał już to niemiecką markę fabryczną ze strzelby myśliwskiej, już też nazwisko Fabera z ołówków. Andresen był i jest zuchem.

29*

Sywert jednak zawiódł. Nie dlatego, jakoby leniuchem był i mało towarów sprzedał, hoho, on właśnie pozbył się ich najwięcej. Tak, sprzedał najwięcej, ale najmniej utargowa! pieniędzy.

— Za mało zachwalasz, za mało się targujesz, — orzekł Andresem

Nie, Sywert nie bawił się w długie mowy, zachwalania i targi, był chłopem Pustkowia, był milczący i cierpliwy. Naco długie, gadania ? Oprócz tego Sywert pragnął uporać się z tem wszystkiem przed niedzielą, żeby wrócić co prędzej do domu, ponieważ na Sellanro dużo było roboty.

— Jensyna go ciągnie, — twierdzi Fredryk.

Fredrykowi zresztą spieszyło się również, w domu czekała go uprawa wiosenna, lecz mimo to ostatniego dnia nie może sobie odmówić przyjemności wstąpienia do Aronsena i poswarzenia się z nim. — Powiem mu, żeby odkupił puste worki, — rzekł.

Andresen i Sywert zaczekali na niego. Z kramu dochodziła ich uszu rozmowa wesoła i krzykliwa, i wybuchający raz po raz śmiech Fredryka. Nagle Aronsen rozwarł drzwi jak szeroko, nakazując gościowi wynosić się ,,na zbity łeb“. Hoho, ale Fredryk był uparty, miał czas i gadał, gadał bez przerwy, aż wkońcu zaofiarował Aronsenowi sprzedaż sześciu koni na biegunach.

Następnie karawana ruszyła w drogę powrotną. Trzej młodzieńcy, tryskający młodością i zdrowiem. Wędrowali śpiewając, a po krótkim wypoczynku w górach, puścili się w dalszą wesołą wędrówkę. I w poniedziałek stanąwszy na Sellanro, zastali Izaka przy siejbie. Pogoda była w sam raz dla siewów: powietrze przesycone wilgocią, tu i ówdzie przedzierały się złote smugi słoneczne i nad całem Pustkowiem zawisną! przecudny olbrzymi łuk tęczowy.

Młodzieńcy pożegnali się: — Z Bogiem! Z Bo

giem! .. .

Tam kroczy Izak, kroczy przez pola i sieje, Izak, człowiek mocny, człowiek spiżowy. Ma na sobie przyodziewek własnej roboty, wełnę wziął z własnych swych owiec, a skórę na buty z własnych swych cieląt i krów. Według nabożnego zwyczaju kroczy przez pola z gołą głową i sieje; czub głowy ma łysy, poza tern jednak włos gęsty i długi wieńcem otacza skroń jego i jego oblicze. To jest Izak, margrabia.

Ścisłości dat nie przestrzegał, nie myślał o nich, i pocóż mu o nich pamiętać ? Wszakże papierów wartościowych nie posiadał. Krzyżyki w kalendarzu służyły jedynie do oznaczenia dnia, kiedy która z krów miała się cielić. Wiedział natomiast, że do św. Olafa, na jesieni należało uładzić się ze. sprzętem siana, oraz. wiedział, kiedy na wiosnę odbywa się targ na bydło i że w trzy tygodnie potem niedźwiedź opuszcza swą norę. I wtedy siew spocząć musi w glebie.

Izak — to chłop Pustkowia z krwi i kości, z krwi i kości rolnik. Zmartwychwstały z dawnych wieków, ukazujący przyszłość, człowiek z pierwszej epoki rolnictwa, człowiek znany wzdłuż i wszerz, w górach i dolinach, człowiek dziewięćsetletni, a przecież znowu człowiek dzisiejszy.

Nie, z owych pieniędzy otrzymanych za górę miedzianą, nic mu już nie pozostało. Kopalnia zamknięta, przeto i dla innych przestało bić źródło dochodu. Ale jest Pustkowie, które doprasza się i czeka na dalsze setki osadników. Wszakże rośnie tu i darzy się wszystko: ludzie i bydło i pól owoce.

Izak sieje... Zachodzące słońce oświeca ziarno, rzucane pracowitą, świętą dłonią w szerokim łuku i ziarno spada na glebę niby deszcz złoty. I oto przybliża się Sywert i bronuje, potem wałkuje, i następnie ponownie bronuje. Las odwieczny i odwieczne góry stoją dokoła i przyglądają się zbożnej pracy. Wszystko jest tu potęgą i dostojnością, przyczyną i skutkiem, wielką celowością.

,,Bim, bim-bam, bim!“ — śpiewają dzwonki bydła na hali, słychać je coraz bliżej i bliżej, bydło wraca do swej stajni. Piętnaście krów i czterdzieści pięć owiec i kóz. A tam oto dążą dziewczyny z szkopkami, dążą do stajni letniej na hali, a na ramionach swych niosą sządy z wiadrami. Trzy dziewczyny: Poldyna, Jen-syna i mała Rebeka. Wszystkie trzy idą boso. Margrabina zaś, Ingejr, pozostała w domu i gotuje wieczerzę. Wysoka i okazała kroczy po domu niby westalka, stojąca na straży domowego znicza. O tak, Inger wypłynęła niegdyś na pełne morze i była w mieście, lecz teraz jest znowu tu przy ognisku domowem. Świat jest wielki, wirują na nim punkciki, i Inger tam wirowała. Wśród ludzi była prawie niczem, punkcikiem. . .

A teraz nastał zmierzch, wiecjM

3*

co

■'h

WYDAWNICTWO POLSKIE

SPÓŁKA Z OGRANICZONĄ PORĘKĄ

LWÓW

POZNAŃ

ULICA ZYBLIK1EWICZA L. 15

ULICA ZWIERZYNIECKA L. 6.

PROSPEKT

B1BLJ0TEKA

LAUREATÓW NOBLA

POD REDAKCJĄ DM STAN. LAMA

f)0 RAZ pierwszy w Polsce ujęto w tem wydawnictwie lite-I raturę przekładów w pewien system, dając dzieła o wysokiej

wartości artystycznej z wszystkich piśmiennictw zagranicznych. Każdy z laureatów fundacji Nobla będzie tu reprezentowany szeregiem swych dzieł, tak iż z czasem cała bibljoteka obejmie kwiat dorobku kulturalnego wszystkich narodów. Że zaś zarząd fundacji przy rozdawaniu nagród bierze pod uwagę nie tylko stronę estetyczną utworów, ale także ich wartość społeczną i moralną — przeto wydawnictwo skupiając w jedną całość te wszystkie prace — posiadać będzie również pewien podkład ideowy.    ♦

„BIBLJOTEKA LAUREATÓW NOBLA" jest pierwszem tego rodzaju przedsiębiorstwem wydawniczem w Europie i dla tego też redakcja dołoży wszelkich starań, aby całe to przedsięwzięcie stanęło na wysokim poziomie. Główną więc troską jest dobór przekładów, któreby mogły godąie oddawać w słowie polskiem arcydzieła nowszej i najnowszej literatury zagranicznej. Nie o poprawność tylko — do której zresztą daleko było dorywczym i przygodnym tłomaczeniom polskim — ale o artystyczne walory, odpowiadające wysokiej mierze oryginałów | w tych przekładach iść będzie. Słowo bowiem jako wyraz treści jest z nią ściśle związane, a takie lub inne jego użycie obojętnem być nie może. Tłomacz, przyswajający piśmiennictwu ojczystemu obce dzieło — musi być jego współtwórcą.

I o tę współtwórczą pracę zabiegać będziemy jak najusilniej.

Dotychczas wyszły z druku następujące dzieła:

TOM 1.

ROMAIN ROLLAND. COLAS BREUGNON. Powieść. Przekład autoryzowany Fr. Mirandoli.

. . . „Książka ta nie tylko jest przepojona słońcem. Jest ona słońcem samem, które działa dobroczynnie, krzepi i uzdrawia. To słońce pijemy pełnymi haustami a ono rozchodzi się nam po tętnicach, dopływa do serca, sięga w samą głąb duszy i godząc z życiem, wywołuje na usta uśmiech i pozwala w mózgu kiełkować radości . . .

Życzyć sobie należy, aby „COLAS BREUGNON“ rozpowszechnił się jaknajszerzej i trafił do rąk jaknajliczniejszych czytelników “

ZDZISŁAW DĘBICKI IKurjer Warszawski Nr. 314/921).

TOM 2.

RABINDRANATH TAGORE. NOC ZISZCZE-

| NI A. W przekładzie Fr. Mirandoli.

*. Niema ani jednej nowelki w zbiorze „NOC ZISZCZENIA“ J wydanym w nienagannem tłumaczeniu F. Mirandoli, o której s możnahy powiedzieć, że jest złą co do konstrukcji, bladą co 1 do charakterystyki, nieciekawą co do akcji. Każda z nich | odsłania nam delikatną rękę, nową strunę duszy, nową strunę | życia tych ludzi, co do których w Europie najdziwaczniejsze I panowały wyobrażenia. Osią akcji we wszystkich jest kobieta i jej stosunek do mężczyzny.

TOM 3.

MAURYCY MAETERLINCK. ŻYCIE PSZCZÓŁ.

I W przekładzie F. Mirandoli.    |

I Twórca „Ślepców“, przywykły do badania najbardziej sub- | ♦ telnych przejawów duszy ludzkiej — z niemniejszą ruch- ♦ I liwością potrafi śledzić byt istot żyjących wokół nas. Naj-| bardziej zajęły go pszczoły, jako organizacja najbliższa społeczności ludzkiej, lin też przygląda się w swem spaniałem dziele —opisując nie tylko zewnętrzne bytowanie pilnych pracownic — ale całą ich „logikę istnienia“. A logika ta przedziwnie zbliżona jest do ludzkiej walki o życie. Te same | tu konflikty — takie same troski i kłopoty, taki sam ustrój | | pracy i hierarchja wartości. Istotnie trzeba być wielkim | poetą, aby wżyć się w ten mikrokosmos i opisać go tak subtelnie, jak to Maeterlinck uczynił.

TOM 4.    I

BJÖRNSTJERNE BJÖRNSON. SYNNÖWE SOL- ! BAKKEN. MARSZ WESELNY. W przekładzie | F. Mirandoli.    f

Potężna indywidualność Björnsona, której wpływ daje ] się odszukać w całej literaturze europejskiej — stworzyła | karty nieprzemijającej wartości — nie już artystycznej, co | ulegać może modzie i nakazom chwili — ale pod względem ♦ tendencji bardzo szczytnej. Do takich należy właśnie I „Synnöwe Solbakken“ — opowieść o prostej dziewczynie, | której miłość szczera i wielka dokazuje cudu przemiany t charakteru popędliwego młodzieńca. Psychologicznie bardzo J prawdziwa — jakby z życia wzięta fabuła — rozwija się \ naturalnie i okazuje, jak wielki pisarz, bez żadnych sztucznych f efektów buduje dzieło naprawdę piękne.

TOM 5.    f

RUDYARD KIPLING. KSIĘGA DŻUNGLI, t Przełożył na nowo F. Mirandola.    |

„KSIĘGA DŻUNGLI'⁴ zalicza się do stałego dorobku lite- | ratury świata całego. Ogarnęła od lat umysły wszystkich, zdolnych odczuwać naturę. Jest to przyjaciel starych i mło-

| dych, toteż każdorazowe wyczerpanie nakładu daje się odczuć f bardzo dotkliwie. Dajemy przekład nowy, niewątpliwie lepszy, ä wolny od „nieporozumień“, jakie wcisnęły się do poprzednich, | absolutnie wierny i współtwórczy. Tłumacz zdawna pracujący f w zakresie starej kultury Indji, zakochany w tein środowisku, t zdołał wyczarować z oryginału określenia i obrazy nietylko I nie słownikarskie, ale takie, jakich użyłby niezawodnie autor, | gdyby pisał po polsku. Poetycka strona „KSIĘGI DŻUNGLI“ \ stoi też na poziomie, jakiego nie osiągnięto dotąd. Mauli I i przyjaciele jego wstają na nowe życie w postaci właściwej, | prawdziwi, żywi, bliżsi nam i zapewne zrozumialsi sercom i umysłom naszym.

Dając wielkie dzieło w takiem opracowaniu dopełniamy zobowiązania, jakieśmy podjęli w prospekcie naszego wydawnictwa.

TOM 6.

RABINDRANATH TAGORE. ROZBICIE. Po

wieść. Przełożył z oryginału Jerzy Bandrowski. ♦ „ROZBICIE“, dzieło gienialnego Tagorego, jest jednem | z arcydzieł przebogatej powieściowej literatury bengalskiej, | w Europie jednak znane jest od niedawna, bo dopiero 1921 r- ^ zostało przetłumaczone na język angielski, a 1922 r. na język niemiecki. Jak żaden inny utwór Tagorego wtajemnicza on czytelnika w psychologję hinduską, pokazuje mu przedziwną hinduską duszę, złożoną, zamkniętą w sobie, opanowaną niesłychanie subtelną i wrażliwą. W tej powieści, świetnie przetłumaczonej przez powieściopisarza, którego plastyka słowa jest znana, mamy przed sobą na cudnie malowanem tle Indji ludzi, takich jacy tam żyją, prawdziwych, rysowanych z bezprzykładną precyzją, a wplątanych w niesłychaną przy-\ godę, istotnie tylko w dwustumiljonowych Indjach możliwą.

| Jestto jedna z tych książek, które czyta się z zapartym | tchem, a których każda karta przynosi coś nowego i niespodziewanego. Gienjalny liryk bengalski staje tu przed nami jako epik niezrównany i głęboki znawca duszy ludzkiej, którą wprawdzie przenika nawskroś, ale dla której zawsze ma swój promienny i życzliwy uśmiech miłości. Książkę poprzedza krótka przedmowa tłumacza, wyjaśniająca niektóre nieznane powszechnie instytucje bengalskie.

TOM 7.

SELMA LAGERLÖF. TĘTNIĄCE SERCE. Powieść. Przełożył F. Mirandola.

| Jan ze Skrołyki nie kochał nikogo, a serce jego uderzyło \ poraź pierwszy, gdy trzymał w ramionach córeczkę swą której ojcem chrzestnym uczynił słońce. Ideał ten rośnie, Klara Kina Gulleborga oddala się, a tętniące serce Jana w.yczarowuje dla niej cesarską koronę nieistniejącego na 1? świecie imperjum portugalskiego. Umysł jego się mroczy, j a Bóg zapala inne, wnętrzne światełko. Jan zostaje cesarzem, f jasnuwid/.em, dobrodziejem swojej wsi, zapowiada nową erę f dobra, szczęścia i sprawiedliwości, karze winnych, podnosi 1 zwątpiałych, staje się rzeczywistym władcą dusz... Oto i ideał, oto ukochanie podniosło go na tron. A tron to wysoki, | ♦ zaziemski... tron człowieczy u podnoża tronu Boga. Kto ♦ i nie dozna głębokiego, trwałego, świętego wzruszenia czytając li i tę książkę, ten niema serca i dla tego pisać — nie warto, f.

I    TOM 8.

J.

I ANATOL FRANCE. POGLĄDY KS. HIERO-1 NIMA COIGNARDA. Przełożył F. Mirandola.

Jest to satyra cięta, wesoła, zjadliwa, rubaszna, wykwintna I | i tak aktualna, że stosuje się — wprost do czytelnika i na- | t szego własnego środowiska, a pełne lubej rozwiązłości l I dyskusje z dziewczętami, opisy justyfikacji winowajców, sceny J I rodzajowe, pijatyki, starcia i omyłki czynią owe „Poglądy“ | V zwierciadłem nieprześcignionej doskonałości, w którem prze- ? i] gląda się wiek XX. Autor jest tak zwięzły, kąśliwy, cięty, j | że gdyby nie mistrzowski przekład, nie umiejący po francusku | (i to bardzo dobrze) czytelnik nigdyby sobie rady nie dał ze a zrozumieniem całego znaczenia dzieła.

%    TOM 9.

♦ RABINDRANATH TAGORE. SADHANA. — I SZEPT DUSZY. — ZBŁĄKANE PTAKI. I Przełożył Jerzy Bandrowski.

ł Możnaby bez przesady powiedzieć, że SADHANA została i napisana ku większej chwale Boga. Jest to właściwie pieśń

a Bogu, jedna wielka, wciąż zachwyceniami wybuchająca | modlitwa. Tagore dokonał nią cudu. Dzieło jego, tłumaczone { na liczne języki, rozchodzi się po świecie w tysiącach i tysiącach egzemplarzy — iluż to dziś już językami śpiewa poeta bengalski pieśń o swym Bogu! A niepodobieństwo, aby dusza, przez którą przejdzie gorący prąd jego wiary, bodaj na chwilę nie rozżarzyła się blaskiem zachwycenia, nigdy później nie gasnącego na zawsze.

TOM 10

KAROL SPITTELER. IMAGO. Przełożył F. Mi-randola.

Nie znają czytelnicy polscy tego autora. Wprowadzamy go do Polski i to — słusznie pod łukiem tryumfalnej bramy. Tak mu się należy. Cóż uczynił ? Zaprawdę, rzecz trudną wielce. Oto ponownie stworzył to, co nazywa menażerją duszy własnej — iw sposób zgoła nowy ukazał, jak nikt dotąd twory boskie i zwierzęce lej prastarej arki. Jeśli autora, niedoścignionego w koncepcji i formie nowej, zwiemy — oryginalnym, to Spitteler (Szwajcar) jest królem tych autorów, | a jeśli cierpienie rodzi talent, to posiada on tę zdolność cierpienia w mierze niezmiernej. Jest to współczesny Werter i przejdzie jako taki do dalekich pokoleń.

TOM 11.

HENRYK PONTOPP1DAN. DJABEL DOMOWEGO OGNISKA. Przełożył F. Mirandola.

Autor wprowadza nas w kraj dziwny. Zasypana lotnym pia- | t skiem Jutlandja. Morze rzuca coraz to nowe zwały jałowych t | wydm, wichura szaleje przez rok cały, a ludzie uginają się | | przed potęgą natury i toczą z nią walkę o byt codzienny, p l Z wysiłkiem niezmiernym sadzą drzewa, by stawić opór morzu, i I Kraj ten wydaje typy ludzi zgoła nienapotykane gdzieindziej. f Napoły fantastyczne, napoły tylko realne pociągają jakąś bohaterską zaciętością, w której korzy się atoli strach przed — djabłem. Djabeł krąży po całej Jutlandji od wieków i siada raz poraź u każdego ogniska domowego. Niema niemal domu

gdzieby nie było kąta starannie mijanego przez mieszkańców.

W kącie tym obwiesił się dziad, ojciec, syn, czy wogóle ktoś z rodziny. Ten pobożny, cichy, uległy i pracowity lud nie- < zmiernie łatwo przenosi się na tamten świat Przyczyna tego | zjawiska jest nieznana. A trwa od wieku, wiemy bowiem, że f już w Hamlecie szekspirowskim spotykamy się z tragizmem ł przepajającym lud duński i książąt jego. Książka Pontop- | pidana, pisana wprost porywająco, zapoznaje nas z mnóstwem | ludzi tą niedolą dotkniętych. Są tu chłopi, mieszczanie, księża, « studenci, właściciele rolni, kupcy, urzędnicy, słowem, całe J społeczeństwo. Przeczytawszy to dzieło stajemy się bogatsi | o znajomość typu ludzkiego, o którym nie mieliśmy wyobrażenia |    »

j Nikt nie jest winien, mimo dokonywania złych czynów, wszyst-8 kiem bowiem rządzi owa siła przeludzka, symbolizowana ff djabłem.

TOM 12.

KNUT HAMSUN. BŁOGOSŁAWIEŃSTWO

ZIEMI. Powieść. Przełożył Czesław Kędzierski. Jedna z ostatnich ksiąg Hamsuna, najpotężniejszego ducha twórczego piśmiennictwa norweskiego, a zarazem jednego z najpotężniejszych twórców w literaturze światowej. „Błogosławieństwo ziemi" — to nie powieść w pospolitem tego słowa znaczeniu, to nie literatura, lecz wspaniała, wielka epopea życia, a zarazem ewangelja nowego życia, nowej pracy, odrodzenia. Imię bohatera — Izak, przypadkowe czy celowe, wprowadza nas odrazu w nastrój jakby biblijny. Człowiek to mocny, spiżowy, człek niestrudzony, dla klórego podpisanie imienia T swego na dokumencie — to praca najcięższa pracowitych rąk jego. Człek pierwotny o sercu gołębiem, niedźwiedź posiadający duszę, dusza subtelna z instynktami zwierzęcemi. Zmartwychwstały z dawnych wieków, ukazujący przyszłość. ♦ To lzak, chłop twardy, rolnik z krwi i kości, budowniczy i nowego życia w dziewiczem, górskiem Pustkowiu, praojciec nowego pokolenia. A obok niego Inger — biedna, zajęczą wargą oszpecona dzieciobójczyni, mocna, wielka, a przecież słaba i do głębi wzruszająca, nic nie znaczący okruch w wirze świata, a przecież dostojna westalka, stojąca na straży znicza Izakowego. I ta cała przesuwająca się przed nami galerja i ludzi pierwotnych i tęgich, lub przez cywilizację nagryzionych, i

| lub blagierów, lub duchowo ułomnych i przewrotnych Każdy I z nich żyje swem własnem życiem indywidualnem, a wszyscy a złączeni jedną wspólnotą: ziemią. Ci, co swej ziemi wierni,

| ostoją się, ci zażywają obficie z bogosławieństwa ziemi. Nie-l wierni zaś ziemi, odpadają, tych porywm wir świata, pochłania Z i niszczy. A nart całością unosi się to wielkie hamsunowskie | serce, to bezgraniczne hamsunowskie współczucie, to dobre | litościwe a wszystko widzące oko Hamsuna — upostaciowane i w sołtysie Geissl^rze, romantyku z krwi i kości. Hamsun nie I zna nienawiści, do wszystkich i wszystkiego odnosi się z ser-| cem, serdecznem współczuciem, wszystkie przewiny przeba-*    ! czającem. Wszędzie odnajduje serce i duszę; cały wszechświat

| — zwierzęta, drzewa, skały — wszystko żyje u niego swem jl y. własnem tajemniczem życiem, pełnem uroku i rozhoworów { I tajemnych i dziwów... „Błogosławieństwo ziemi" — to prze- ff Z mocny hymn na cześć ziemi i życia, to wielka księga, w któ-| rej każda stronica, każde niemal zdanie porusza naszą du-f szę i do myślenia przymusza. Księga, do której się wraca ♦ ustawicznie, z którą trudno się rozstać. W literaturze nowo-I czesnej wszystkich narodów niema drugiej podobnej.

TOM 13.

MAURYCY MAETERLINCK. INTELIGENCJA KWIATÓW. Przełożył F. Mirandola.

\ Maeterlinck, mistyczny poeta i znany dobrze autor dramatyczny stał się w najnowszej «swej przemianie niezwykle znanym przyrodnikiem i filozofem natury.- O ile zawsze ceniła go Francja i Europa, to teraz stał się wprost umiłowanym autorem a całego świata. Z bezprzykładną zdolnością syntezy i cudowną, I iście łatwością szeregowania faktów, łączy takie mistrzostwo | formy, iż rzeczy niezmiernie trudne czyni popularnemi. Książka, ♦ której przekład podajemy, to obok „Życia pszczół“ największe i bodaj dzieło tego okresu twórczości wielkiego mistrza. Zdu-I miewające dowody inteligencji kwiatów ich niepojęta wprost \ wynalazczość w zakresie celów gatunku, sztuczki zmierzające do zniesienia skutków przysadnej nieruchomości, oraz metody rozwoju, to istny romans tem ciekawszy, że — prawdziwy. Dalsze rozdziały przynoszą zdumiewające wprost rzeczy o woni kwiatów, o działaniu przypadku, o mierze czasu, o kwestjach etycznych, a wreszcie o nieśmiertelności. Nie

sposób przypuścić, by inteligentny czytelnik pozostał obojętnym na tę treść bogatą, oraz na styl polskiego przekładu, który | bez przesady jest niezmiernie piękny, pełny i godny wielkiego | 6 autora oryginału.    %

TOM 14.

KAROL GJELLERUP. PIELGRZYM KAMA- j NITA. Romans starohinduski. Przełożył F. Mi- | randola.    i

Now0ść zupełna, bo romans starohinduski z czasów Gotamy | Budy. Prastare prawdy hinduskiej literatury świętej jawią | nam się tu w postaci powieściowej przepojonej satyrą, hu | | morem, wiedzą, scenami rodzajowemi, słowem przenosimy j i się do odwiecznych Indii i bierzemy udział w ich życiu, £ | Mało tego. W połowie książki kończymy wraz z bohaterką t i bohaterem życie i przenosimy się do raju, a potem gdy i i on uległ po lat miljonach śmierci, udajemy się w krainę | stutysięcznego Bramy, by być świadkami zapadania się ♦ w nicość i nowego odrodzenia się wszechświata. Problem | tego rodzaju nie był, zda się, jeszcze podjęty przez żadnego i autora, z powodu niezmiernych trudności samego ujęcia. •

W dalszym ciągu pojawią się następujące tomy:

RUDYARD KIPLING — druga księga dżungli SELMA LAGERLOF — liljecrona — powieść PAWEŁ HEYSE - L’arrabbiata GERHARD HAUPTMANN - kacerz z soany

„BIBLJOTEKA LAUREATÓW NOBLA" wychodzi w odstępach mniejwięcej miesięcznych i każdy tom obejmuje od 15 do 25 arkuszy druku.

Do nabycia we wszystkich większych księgarniach, gdzie l takiej niema, zamawiać można wprost u wydawcy.

WYDAWNICTWO POLSKIE

Sp. z ogr. por.

w POZNANIU, ul. Zwierzyniecka 6.

*

*

.,. CA~>

Jr

o

^***~H%

U*M*-

'-"i fttfe

*

u

■

•V '

-c\

o

■

;

■

I

s~

V;;lrT.

I

ips

gggpgEggg

IM

kSHIśk

~

II

I' ; •

•*- -.

SM

asa

SUggi

SB

Mg-

7:::

''^Wśżgssismp

’siigl

Bfi

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

L. inw.

29536

P

gy

li

mm

.

S2-

ggScg

Kdn. 524. 13. IX. 54

HHH

mu

i£gg55^

I::-:;

li:

. !:i:

ifi

II

b§:

5§f

jS5S5i

MII

^f— 8

lllH

ii

•| :

iÄöi

53gs:g

5sfef"sSgag5sS5:

■ii

mmm

■aaaąg

pi

mm

■§§S

ggg

■SRII

1Ä

WtM

--

saaasggggs

ta

Pili

isKiei

Ś555

r"

: ;".gg5pg555~S5£SS jgggjgsggg^a

i

MM

S5ES

MM

i:-:—

li

P

jggp^śśsiąss^gsg

MM

£§§

-M

•• :

SSSSrügn

liii

Hs r

Sk

iss ::-    _____________

:: ii

1