Ą

w

r

•=! -

: /

\

r x

I

:

' —V*

f

V Y~ ~\n

7

v- Y7

> f

/

\

N S

\

/

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000213805

Z ESTETYKI I Z ŻYCIA.

/

"o

X

‘v

:V

O

\V

«a

W

f *■■>■

I W JP ,

L :i

::<r

ny

O

y

i¹ ': ■ ” ' ■•':;V'-    •    *    . I

maM St

.

'{M

m

mmBm

ïÆmmmÈÈkiiaBÊt. >

m.

i

m

r-T

ÄI

i

Ml

»Mg

3

"■

S

m

:

Z

£

l i

I

m

m

7£m

m

sü

a Si

m

m

œfi

■

-- r

^VlDOK fuŁAW OD 'ÿVlSLT

Hj

-,

...

?F!!

Z ESTETYKI I Z ŻYCIA

PRZEZ

ŁAD YS LAWA

^OZIMSKIEGO

#Jlr ' ^

i/i

tj

Wż.

mm

WE LWOWIE

NAKŁADEM KSIĘGARNI SEYFARTHA I CZAJKOWSKIEGO,

oc

10

70

Z***

j.23.934

Z drukarni Zakładu naród- iui. Ossolińskich.

Akc*

Nr .łllM

«

puszczając w świat dziełko niniejsze, czujemy po-' trzebę, uprzedzić je kilku słowy, które wyjaśniając sposób, w jaki ono powstało, posłużą mu może tem samem za rodzaj usprawiedliwienia wobec czytelników i krytyki.

Kiedy przed rokiem lwowskie Towarzystwo Pedagogiczne zaprosiło autora do wzięcia udziału w publicznych odczytach dla kobiet, postanowił tenże wybrać sobie przedmiot, dotąd rzadko i niedostatecznie poruszany, a niezaprzeczenie troskliwszego uwzględnienia godny.

Przedmiotem tym były, jak to dalsze karty tej książeczki świadczą, rozmaite objawy estetyczne w życiu samem, rozmaite źródła wrażeń pięknych i uszlachetniających , które mimo trywializmu powszedniego bytu stoją zawsze otworem wykształconym umysłom.

Autor pragnął tedy dać pokrótce krytykę form społecznych i towarzyskich pod względem estetycznym i przykładami wskazać sposoby, któ-remiby pielęgnować można w życiu powszedniem zmysł piękna i zaspokoić wyższe wymagania umysłu. Celem głównym autora było pobudzić swoje szanowne słuchaczki do zwrócenia uwagi na owo szlachetne zadanie, jakiem dla płci pięknej

VI Ogólna charakterystyka czasów saskich i Stanisławowskich pod względem towarzyskim. — Towarzystwo za Sasów jako materyał estetyczny. — Życie towarzyskie przedrozbiorowe. — Dwa światy. — Resztki dawnych form społecznych — Salony warszawskie. — Fizyogno-mja wieku. —Trag:czna strona płochości.—O tematach

123

estetycznych z owej pory.....

. 142

VII. Puławy.—Wpływ Puław na życie towarzyskie i jego formy. — Puławy jako ognisko życia umysłowego.— Kniaźnin, Woronicz, Karpiński, Delille, Niemcewicz.— Piękny wyraz sielskiego życia.—Znaczenie narodowe Puław. - Pamiątki

VIII. Kilka słów o estetycznych potrzebach naszego otoczenia.— O mieszkaniach i o smaku w ich urządzeniu i ozdobieniu. — Utwory sztuki jako najszlachetniejsza ozdoba mieszkań. — Słówko o ubiorach i modzie,—O rozrywkach i zajęciach jako źródłach estetycznych wrażeń. O tańcu. —Lektura. —Dyletantyzm artystyczny.—Związek estetycznego poczucia z moralnością 183

I.

O stosunkach wzajemnych życia i piękna. — Zmysł estetyczny jako żywioł towarzyski i społeczny. — Piękno historyczne. — Cywilizacya i estetyka. — O upadku form pięknych w społeczeństwie. — Charakterystyka naszych czasów pod względem estetycznym. — Sentymentalizm estetyczny i konieczność wieku.

Kartkom niniejszym, ofiarowanym głównie płci pięknej, dalibyśmy chętnie tytuł ustępów z „estetyki społecznej“, gdyby nazwa ta nie wydała się zbyt nową a może poniekąd i dziwną. Zazwyczaj bowiem pojmujemy estetykę jako umiejętność, która obznajamia nas z istotą piękna, z jego cechami i warunkami, która uczy nas rozumieć sztukę i odkrywa przed nami tajemnice artystycznej twórczości. Cóż tedy estetyka ta, która zajmuje się pojęciem piękna i ideału, może mieć za związek z społeczeństwem, z stosunkami towarzyskiemi, z życiem codziennem? Co znaczy estetyka, która zamiast mówić o utworach sztuki, o arcydziełach natchnienia , pędzla, dłuta lub melodyi, przywłaszcza sobie pole towarzyskiego życia, jego stosunków i objawów? Jaki jest związek między estetyką a życiem?.. Przypatrzmyż się zaraz z początku tym pytaniom.

,Z estetyki i z życia.“

Dawno uznanym jest to faktem, że między umy-słowem i idealnem życiem społeczeństwa a jego życiem realnem istnieje związek nieustanny. Jak w naturze każdej jednostki zachodzi ścisła wzajemność między umysłową a cielesną stroną, tak i w naturze ludzkości całej, lub pojedyńczego narodu i jego społeczeństwa, przebija się zawsze ścisła relacja między jego ideałem a jego faktycznemi stosunkami, między sztuką a warunkami realnego bytu, między poezją a życiem. Uczy nas tego historya sztuki, uczy historya literatury, uczą w końcu dzieje całej cywilizacji. Nieraz już zapewne słyszeć lub czytać zdarzyło się naszym czytelnikom, jak dalece stosunki naturalne i społeczne jakiegoś narodu wpływają na jego pojęcia o pięknie, a tern samem na jego literaturę i sztukę, i jak znowu literatura i sztuka na odwrót wywierają wpływ na społeczeństwo, na kierunek jego wyobrażeń, na jego urządzenia, a w końcu i na jego formy. Jest to wieczna gra wzajemności, wieczna reakcya warunków.

Zapatrując się z tego słusznego stanowiska, nie trudno pojąć, dlaczego do trafnego ocenienia literatury i sztuki jakiegoś narodu potrzebną jest koniecznie znajomość warunków jego społecznego i publicznego życia, dla czego np. nowsza szkoła estetyczna, której jednym z znakomitszych reprezentantów we Francji jest p. Taine, tłumaczy utwory literatury i sztuki jakiegoś narodu klimatem, pod którym leżą zamieszkałe przezeń ziemie, zwyczajami, religją, ustrojem politycznym i formami to-warzyskiemi; nie trudno pojąć, dlaczego niektórzy pi-sarze najnowsi stawią nowy systemat krytyczny, i uciekają się aż do fizjologji, aby nam wytłumaczyć dokładnie utwory któregoś z poetów lub artystów, jak to mianowicie czynił niedawno zmarły, znakomity krytyk francuzki, Sainte-Beuve.

Jeżeli przypuścimy tedy tę bezustanną, wzajemną relację między duchowem a realnem życiem społeczeństwa, między ideałem a rzeczywistością, między pojęciem piękna a formami codziennemi — uznać tern samem musimy, że estetyka nietylko samem pojęciem piękna i jego uzmysłowieniem w literaturze i sztuce zajmować się może, lecz że znajduje ona bardzo wiele ma-teryału do spostrzeżeń także w zwykłem życiu i jego rozmaitych objawach ; że może nam być przewodniczką nietylko w idealnych światach twórczości artystycznej, nietylko na gwieździstem niebie poezji, nietylko wśród płócien malarskich i marmurów, ożywionych dłutem mistrza, ale i w codziennych stosunkach naszego życia, w jego formach towarzyskich, w obrębie naszego mieszkania , nawet w zwyczajach naszych i ubiorach.

Owoż mówiąc o zmyśle estetycznym, jako o żywiole towarzyskim i społecznym, dotykamy się właśnie tej strony estetyki, gdzie ona przestaje mówić nam o obrazach, o rzeźbach, o muzyce i poezji, a zaczyna mówić o formach samego życia, gdzie przesfaje oceniać artystów i wieszczów a natomiast na szali smaku i piękna waży nas samych, nasz tryb życia, nasze stosunki publiczne i towarzyskie, nasze zwyczaje.

Zastosowane w ten sposób spostrzeżenia estetyczne stanowiły zawsze jedną z wstępnych części estetyki czyli nauki o pięknie. W każdej niemal estetyce, choćby tak zwanej podręcznej tylko, znajdą czytelnicy dział osobny, traktujący o pięknie historycznem. Czemże jest to piękno historyczne, jak nie odbiciem się pojęć estetycznych w życiu narodu, jak nie formami piękna, wcie-lonemi w jego dziejach i w jego narodowem lub spo-łecznem życiu? Treść zatem tych pogadanek o tyle jest pokrewną z nauką o historycznem pięknie, o ile wkracza na pole form samego społeczeństwa, o tyle zaś odbiega od niej, o ile starać się będziemy, aby uwagi nasze nie do samej przeszłości się odnosiły, ale zwracały się także ku współczesnemu życiu, ku teraźniejszym stosunkom i formom.

I tu właśnie nastręcza się dla nas trudność nie mała! Na czem że ona polega?... Oto, na tern, że mówiąc o formach pięknych w społeczeństwie, nieraz będziemy musieli wystąpić przeciw dzisiejszym czasom, nieraz przyjdzie nam z czysto estetycznego stanowiska być w niezgodzie z tem, co znowu z stanowiska postępu i ogólnej cywilizacji należy do najcenniejszych zdobyczy naszego wieku! Ale tak jest... estetyka jest to piękna i marząca królowa, na której jasnem i promiennem czole wywołuje nieraz chmurki gniewu to właśnie, co postęp i ogólna cywilizacja czcić nam słusznie każą, która radaby się zamknąć w krzyształo-wym pałacu swoich idealnych upodobań, i która żyje w wiecznej niezgodzie z czysto praktycznym postępem cywilizacji. Pięknej tej damie nic jednak niepomogą te

dąsy na nowy świat i na nowych ludzi! Daremnie wychyla się z swych tęczowych krain bogini piękna i daremnie klątwy rzuca na nowy porządek świata.

— Postępie nieznośny !—tak woła bogini piękna— ty dłonią świętokradzką niesiesz zniszczenie w krainy moje ! Tyś mi zdarł ze świata czarowną osłonę romantyki , tyś mi poburzył zamczyska moje dumne, tyś moje bory tajemnicze poprzerzynał bitemi drogami, tyś rozkuł z zbroji moich rycerzy, odarł z szat malowniczych narody, tyś wziął pod łokieć i miarę wszystko, co przedtem wrzało życiem stubarwnem, tyś rzucił płową jedno-stajność na ziemię całą, tyś zrównał wszystko pod szyny żelazne, pod lokomotywy i fabryki twoje!

Daremne żale ! Głuszy je wir nowego życia, świst maszyn, huk parowych młotów — a postęp nie troszcząc się o estetyczny sentymentalizm, pędzi naprzód, pędzi z błyskawiczną szybkością, by zdobyć sobie coraz więcej ziemi — świat cały!

Jakoż nic słuszniejszego, nad taką konieczność rzeczy! Na pierwszy rzut oka zdaje się nam, że estetyka z postępem cywilizacji w nieprzejednanej żyć muszą niezgodzie. Tymczasem zobaczymy później, że przy wzajemnem ustępstwie zgoda jest możliwą, a przynajmniej, że to, czem czyni cywilizacja ujmę formom estetycznym, wynagradza nam ona stokrotnem błogosławieństwem swej wiedzy, swych wynalazków i humanitarnych zdobyczy. Wykażemy to bliżej przy końcu tego rozdziału.

Tymczasem zaś, po danem z góry zastrzeżeniu,

stańmy na chwilę po stronie estetyki i wraz z nią po-dąsajmy się na ten wiek XIX, tak mądry, tak uczony, tak wynalazczy — a tak straszliwie.... niepiękny. Wiek nasz, jeźli się nań zapatrywać będziemy z stanowiska estetycznego, jeźli w nim szukać będziemy form pięknych w życiu publicznem i społecznem — stoi daleko niżej od wieków poprzednich, od czasów średniowiecznych, nie mówiąc już nic o starożytności, o tej porze klasycznych form piękna nietylko w sztuce ale i w życiu.

Wiek nasz pozostawi po sobie smutne karty w dziejach historycznego piękna. Jest to wiek bezbarwności, wiek niwelacyi i trywializmu, wiek pozbawiony niemal całkowicie form estetycznych, odarty z wszelkiej malowniczej charakterystyki, wiek trzeźwy, prozaiczny, płowy i bez fantazyi. Gdybyśmy pojedyńcze stulecia porównać mogli do charakterów i zawodów pojedyńcze-go człowieka, powiedzielibyśmy, że podczas kiedy każdy z poprzedników XIX wieku był albo marzycielem, albo fanatykiem namiętnym, albo bohaterem i rycerzem, albo w końcu, jak wiek miniony awanturnikiem, dworakiem i fantastą, tak znów sam wiek XIX, w dzisiejszej przynajmniej swej dobie, jest prozaicznym ekonomistą, fabrykantem i mechanikiem, giełdzistą, episjerem bez polotu fantazyi i bez idealnego smaku. Nie można tego wszakże powiedzieć bez przyznania pewnych wyjątków, ale wyjątki te nieliczne są, a co gorsza, bezsilne i niewpływające na estetyczny rozwój form społecznych i towarzyskich w powszechności.

Aby się przekonać, o ile.wiek nasz pod względem historycznego i społecznego piękna niżej stoi od wieków dawniejszych, wystarczy kilka pobieżnych porównań. Mówimy pobieżnych, albowiem szczegółowsze porównanie dostarczyło by zanadto obfitego materyału, abyśmy go zdołali ująć w skromne ramy tych pogadanek.

W porównaniu takiem pominąć musimy mianowicie społeczeństwa starożytne, pominąć musimy świat grecki, ten nieprześcigniony dotąd ideał form pięknych w życiu narodowem. Świat starożytny, świat klasyczny, w którym sztuka nie była wyłączną tajemnicą kilku wybranych mistrzów, ale wnikała w całe życie publiczne i prywatne, i stawała się żywiołem codziennego bytu każdej niemal jednostki, nie da się tu użyć za miarę. Między starożytnym klasycyzmem a późniejszemi czasami zieje cała przepaść olbrzymich katastrof dziejowych, leży ogromny przewrót społeczny i moralny — porównywać go też z dzisiejszą dobą byłoby niestosownością, a pragnąć, aby znowu połączyły się rozerwane ogniwa ówczesnych form i wyobrażeń, byłoby niemal szaleństwem, którego się nawet estetyczni marzyciele strzedz muszą.

Świat ów, który resztkami idealnych swych form zachwyca i zachwycać będzie ludzkość całą, póki jej stanie na ziemi, świat ten wyłaniający się przepychem swych barw i wspaniałem pięknem swych postaci z wiekuistych rapsodów Homera, rzucający z grobu swego nie gasnące nigdy promienie ducha, imponujący nam szczątkami swej sztuki, okruchami tych marmurów, przed

któremi z uwielbieniem chylą czoła artyści — świat ten zamknął się przed nami na zawsze, i brzmi nam w duszy już tylko jak wspomnienie wzniosłego poematu.....

Niepotrzeba zresztą, powtarzamy raz jeszcze, sięgać aż do idealnych czasów klasycznego życia, aby wykazać jak upośledzonym jest wiek nasz pod względem form piękna historycznego i społecznego. Nie potrzeba nawet wracać się do najdawniejszych epok romantyki średniowiecznej ; dość będzie wziąć tu na uwagę dwa lub trzy wieki ubiegłe. Sam nawet wiek XVIII, jakkolwiek pod względem estetycznym był wiekiem upadku, stoi przecież wyżej od czasów dzisiejszych.

Podając tu krótką charakterystykę naszego wieku pod względem estetycznym, rozpoczynamy od tego, co jest jednym z najgłówniejszych powodów trywialności dzisiejszych form społecznych, t. j od dzisiejszego mechanizmu państwowego. Maszyna rządowa w tych krajach nawet, które zachowały swą narodową niezawisłość, cięży nietylko na całem społeczeństwie ale i na poje-dyńczych jednostkach ; system państwowy oschłością swą i pedantyzmem zabija wszelką swobodę indywidualną, zaciera ostatnie nawet ślady tej malowniczej 'charakterystyki, którą uderzały w tak estetyczny sposób społeczeństwa dawniejsze. Nad wpływem nowoczesnych systemów rządowych na formy społeczne nie będziemy się jednak dłużej rozwodzić; musielibyśmy bowiem wkroczyć na pole abstrakcyjnego rozumowania, co nie może być celem popularnego wykładu.

Natomiast przejdziemy do innych przykładów, któ-

re wykażą, jak dalece dzisiaj te nawet strony życia, które niegdyś były obfitym żywiołem estetycznym, zaczynają tracić warunki piękna. Weźmy np. wojnę, jako temat estetyczny, i porównajmy, jak ona przedstawiała się dawniej poecie i artyście, a jak przedstawia się dzisiaj. Wojny, jakkolwiek słusznie uchodziły i uchodzą zawsze za straszliwą klęskę ludzkości, miały w sobie urok wysoce poetycznej, choć groźnej romantyki ^bywały wspaniałym momentem estetycznym w społecznem życiu narodów. Niepotrzeba już koniecznie odwoływać się do wspaniałych scen wojowniczych, jakie nam przekazały dzieje starożytne, niepotrzeba przytaczać heroicznych opisów Homera o bohaterach klasycznych — dosyć jest wspomnieć świetną romantykę średniowiecznego rycerstwa, lub choćby tyle późniejsze epizody wojenne XVI, XVII a nawet XVIII jeszcze wieku.

Dzisiejszy sposób wojowania nieskończenie jest .prozaiczniejszym niźliboje dawniejszych wieków. Niegdyś walki rozstrzygały się rycerskiem męztwem wojowników, dziś waleczność jednostki ginie w masie bezdusznej, machinalnie poruszanej. Rycerz dawniej zwierał się z rycerzem ; zapał szlachetny, męztwo i dzielność okutego w żelazo ramienia przeważały szalę zwycięztwa, a tryumf wojska, które zadało klęskę wrogowi, dzielił się pomiędzy wszystkich szermierzy. Każdy niemal z żołnierzy liczył na szlachetny ogień osobistej swej waleczności, a bitwa każda stawała się tym sposobem tematem prawdziwie poetycznej grozy i prawdziwie estetycznego uroku. Później nawet, gdy już po wynalezieniu prochu strzelniczego weszła w użycie broń palna, nie zatarła się przecież wojownicza romantyka. Muszkiet, którego wystrzałem słaby i nikczemny nawet człowiek powalić mógł najwaleczniejszego i najdzielniejszego rycerza z bezpiecznej oddali — ujął już wiele uroku estetycznego wojnom. Zato wraz z użyciem prochu przybywał widowisku walki grzmot i huk wystrzału, a każąc niejako bitwom przemawiać językiem gromów, dodawał im nowej wspaniałości i grozy. Broń palna nie wykluczała zresztą jeszcze tak dalece osobistej waleczności, jak to czyni w dzisiejszem swem morderczem wydoskonaleniu. Przychodziło jeszcze zawsze do zwarcia się osobistego, walczył jeszcze mąż przeciw mężowi, i krzyżowały się jeszcze z sobą marsowe spojrzenia zapaśników.

Jakżeż inaczej dzieje się dzisiaj! Armja stała się cyfrą, żołnierz automatem. W szeregach zatarło się wszelkie poczucie indywidualne, a wojska stały się maszynami, które porusza trzeźwe, zimne, matematyczne obliczenie. Osobista waleczność stała się prawie zbyteczną , entuzyazm stał się szkodliwym, bo narusza sztywną dyscyplinę militarną. Ginąc w olbrzymiej masie, żołnierz stracił poczucie samego siebie, czuje się tylko ślepem narzędziem. Nic szkaradniej nie charakteryzuje dzisiejszych szeregów walczących, jak to, że nazwano ich „clicre au canon“ (armatnią strawą.) Broń palna zabija prędzej, niż postać nieprzyjaciela narysuje się na widnokręgu. Osobistą waleczność zastąpiły mordercze, ohydne maszyny, zapał zastąpiła mechaniczna dyscyplina. Wojny są stokroć krwawsze, niż bywały dawniej. Krocie ludzi giną, od niewidomego pocisku—a żaden z tych, co krwią, swą serdeczną zlał pobojowisko, nie miał nawet sposobności, zmierzyć się z swym wrogiem, spotkać się z nim oko w oko, w otwartej, szlachetnej walce. Wojna przestała być momentem estetycznym, formy piękna nie znajdzie w niej już ani poeta ani artysta. Z otwartego boju , z rycerskiej szermierki, z szlachetnej jak mówiono po staropolski! „potrzeby“ — wojna stała się brutalną, ohydną, okropną rzezią, hakatombą straszliwą, od której się zarówno estetyka jak cywilizacja odwraca.

Kto czuje i myśli za tę masę bezduszną, która się armią zowie? Kto wygrywa bitwy? Oto maszyny mordercze rozstrzygają losy boju — a massą zbrojną porusza jeden człowiek, wódz nowożytnego kroju, który aby wygrał bitwę, widzieć jej niepotrzebuje, który siedzieć może w ciepłym, bezpiecznym kącie, i toczy walkę z piórem w ręku, z cyrklem geometrycznym i wobec szeregu cyfr. Zwycięzka kompania stała się dziś prawie zadaniem matematycznem !... Coraz rzadziej widzimy postacie wodzów, któreby jaśniały urokiem marsowej poezji. Nie spotyka się już ani owej mistycznej, ponurej postaci Wallensteina, co w tajemniczym błysku gwiazd szukając wróżby, zatapiał przed bitwą posępny wzrok w stropach firmamentu, ani owej szlachetnej, przedziwnym urokiem poetycznego bohaterstwa owianej postaci Gustawa Adolfa, co ginie w walce zwyciężkiej, ani takiego Stefana Czarneckiego, rzucającego się na rumaku w odmęt fali morskiej, ani Jana III, nad którego hełmem szumi pod murami Wiednia szlachetny ptak, orzeł symboliczny... Jeżeli się postać takiego wodza pojawi jeszcze za naszych czasów, jak tego mieliśmy nie jeden przykład w ostatniej wojnie francuzko-niemieckiej, to chyba na to, aby być kontrastem do przyjętego dziś systemu wojennego. A widzimy właśnie, że ta strona, która daje przykłady dawnego romantycznego bohaterstwa jednostek, jest właśnie stroną, zwyciężoną,...

Napoleon I, jakkolwiek on pierwszy dał początek dzisiejszej anti-poetycznej sztuce wojowania, był przecież jeszcze postacią wspaniałą, pełną majestatu i piękna. Potęga jeniuszu i wielkość czyniły zeń typ estetyczny, a klasyczny profil jego twarzy wyzywał pędzel i dłuto artysty. On sam mógł jeszcze natchnąć poetę i wymuszał wzniosłością jeniuszu hołd nawet u przeciwników, jak tego dowodem są dwaj słynni poeci, republikanin Beranger i Niemiec Heine. Jego żołnierze byli jeszcze typowemi, marsowemi postaciami o nieza-tartem piętnie wybitnej indywidualności, godnemi pędzla Horacego Verneta. Ale dziś!., dziś wojna stała się stokroć brzydszą i stokroć krwawszą. Niechaj powstanie dziś z grobu Bayard, rycerz bez trwogi i nagany, (sans peur et sans reproche) — na coż zda się lwie serce jego i ramię dzielne wobec iglicówki?... Co więcej, jeżeli wejdzie w użycie bawełna strzelnicza, nie wydająca huku przy wystrzale, ludzie mordować się będą w straszliwej, dusznej ciszy, nie widząc i nie słysząc siebie nawzajem. Do tego przyjść nawet gotowo, że armie całe niszczyć będą profesorowie chemji, a zamiast dział i muszkietów służyć będą retorty z gazami trującemi!...

Ale porzućmy ten przykład, który nam daje wojna, ten do niedawna tyle romantyczny żywioł dla poety i artysty. Przejdźmy do ogólnych, społecznych i towarzyskich stosunków naszego czasu, a ujrzymy na każdym niemal kroku, jak są, oschłe, jak są jednostajne, płowe i bezbarwne, jak wszystko poszło pod strych powszedniości i pedantyzmu. Stosunki te rozpoczęły się już z wiekiem przeszłym, z wiekiem XVIII, ale w wieku XVIII wywoływały one jeszcze ze strony jednostek przynajmniej reakcyę, a reakcya ta dodawała tym czasom osobnej barwy poetycznej lub przynajmniej awanturniczej.

W minionym wieku uratowało życie jeszcze niejeden moment estetyczny z powodzi biorącego górę try-wializmu. Społeczeństwo miało jeszcze barwne i wybitne formy; obyczaje, strój, ceremonjały rozróżniały jeszcze stany. Buntując się przeciw nowemu, prozaicznemu porządkowi rzeczy, występowały pojedyncze postacie, które wiodły walkę z faktycznym stanem stosunków. Dwory monarsze nie popadły były jeszcze pod względem form w dzisiejszą oschłość — świetniał jeszcze dwór króla polskiego Augusta Sasa, świetniał później dwór Stanisława Augusta nie jednym rysem malowniczym i estetycznym pod względem towarzyskiego życia. W umysłach ludzkości całej, w kierunku moralnym, nie zapanowała była jeszcze ta prozaiczna trzeźwość, ta czysto praktyczna, czysto realna oziębłość, jaką dziś widzimy.

Ludzie mieli jeszcze fantazyę, mieli zagadkowe, tajemnicze jakieś instynkta, jakąś mistyczną wiarę, która choć bywała nieraz przesądem lub marzycielstwem, dodawała przecież uroku umysłowej fizjognomji wieku. Postacie mistyków, alchemików, śmiałych awanturników, loże wolnomularskie, okrywające się tajemniczą osłoną przed wzrokiem profanów, mogły być jeszcze przedmiotem dla artysty i źródłem wrażeń estetycznych. Był to zawsze jeszcze czas oryginalnych typów, czas urozmaiconych podróży, ciekawych i niezwykłych przygód. Przed oczyma naszemi przesuwają się takie zagadkowe i charakterystyczne postacie, jak np. Cagliostra, hr. Saint-Germain, Swedenborga, albo u nas w Polsce Dzierżanowskiego , Beniowskiego, Walewskiego, Chadźkiewicza a nieco później Kobielskiego i innych. Jak światło słoneczne w pryzmacie, łamało się jeszcze życie w tęczowe barwy i dawało rozległe pole fantazyi i imaginacyi poety.

Już jednak i w wieku XVIII, a mianowicie przy samym jego schyłku społeczeństwo jako całość nie przedstawia nam momentów estetycznych. Estetyczna strona owych czasów jest, powiedziałbym, biograficzną, to jest, znajdujemy ją już nie w życiu ogółu, ale wżyciu jednostek, w ich przygodach i kolejach losu.

Do dalszych objawów nieestetyczności naszych czasów należy zupełny upadek form publicznej okazałości, uroczystych obchodów, symbolicznych aktów, ceremoniałów i reprezentacyj. Wszystkie te obchody, które dawniej odbywały się z pompą wspaniałą, z wystawą

świetną, z całym aparatem poetycznej symboliki, odbywają się dziś z oschłością opłakaną, z pominięciem wszystkich stron zewnętrznych, które dawniej przemawiały tak silnie do fantazji i do estetycznego poczucia. Nie ma już uroczystości publicznych i ludowych, a najważniejsze i najsolenniejsze akta odbywają się z kramarską zaiste powszednością. Jeden tylko kościoł katolicki zachował jeszcze dostojną pompę swych form religijnych, swe uroczystości i procesye — ale i tu modny indyfferentyzm sili się na ich ograniczenie a nawet zupełne usunięcie. Dawniej mnóstwo bywało podo bnych widowisk ceremonialnych. Nie mówiąc już nic o wspaniałych aktach narodowego, publicznego życia, jak świetne koronacye, składania hołdów, przysięgi publiczne, obejmowanie w posiadłość ziem lub miast, itd. znaleźć można było przy każdej niemal ważniejszej sposobności w życiu prywatnem osobny ceremoniał i formy zwyczajem uświęcone, które dostarczały niezmiernie wiele estetycznego materyału. Dość tu naprzykład przytoczyć dawne obrzędy weselne i wspomnieć, z jaką obfitością estetycznych form i malowniczych ceremonij odbywały się one np. u nas w Polsce, podczas gdy dziś wraz z innemi narodowemi zwyczajami zatarła się nawet ich tradycja.

To też z dniem każdym tryb życia staje się dziwnie jednostajnym i jałowym, odartym z wszelkich form pięknych. Zdajemy się silić formalnie na to, aby zachować oschłą, prozaiczną trzeźwość w naszych zabawach i stosunkach towarzyskich. Posłuchajmy, co mówi pod tym względym znakomity estetyk niemiecki Y i scher: „Przystępujemy do czasów, w których wszelki ruch towarzyski staje się płaskim i kłamliwym, i w których wstydzimy się nawet wesołości. Formy społeczne upadły zupełnie, nędzna kusość, brudna bezbarwność, żebranina estetyczna stały się prawem... Stało się już wstydem w życiu towarzyskiem, okazywać namiętność, charakter, poetyczność, gdyż nazwanoby to naiwnością. Indolencya stała się tonem modnym. Towarzyskość jest tylko kłamstwem. Grzeczność i ceremonialność ubiegłego stulecia miała jeszcze pewien charakter, dziś stała się ona tylko naiwnością, a wszelka fantazya, wszelka oryginalność w obejściu, wszelka wybitniejsza barwa osobista zmieniła się w śmieszność. Mówić już nawet prawie się boimy, ucztujemy godzinami milcząc — jak bydlęta. Obcego nie wypada zagadnąć, każdy zamkniętym jest i samotnym w sobie. „Nie wpadać w o-czy“ oto główna zasada — wyglądać oryginalnie jest prostactwem. Najopłakańszemi są nasze rozrywki; zniknęły wesołe gry towarzyskie, a natomiast wchodzi jako żywioł zabawy gra w karty, chytra, milcząca, wyczerpująca do dna namiętność ludzką... Najlepszym pokładem , jak pożałowania godnein jest nasze towarzystwo — mówi dalej wymieniony estetyk — ile razy wmówić chce w siebie wesołość, jest taniec, który bez wszelkiego polotu pełza po ziemi, który stał się prostym chodem , i przy którym tancerz każdym swym ruchem zdaje się mówić: Mógłbym sobie dać z tern pokój“..

Tak mówi Yischer, a jeźli tak w istocie nie jest

to przynajmniej do tego dążymy. Spiesząc dalej w wykazaniu dzisiejszego upadku estetycznych form w społeczeństwie, musimy przytoczyć tu tak powszechny i tak potężny dziś kierunek kosmopolityczny. Kosmopolityzm , to przyjaciel i brat cywilizacyi, ale wróg i zabójca form estetycznych. Kosmopolityzm dzisiejszy, roznoszony siłą pary, niweluje wszystkie ludy, znosi ich charakterystyczne, odrębne cechy, tępi narodowe formy, pociąga wszystko pokostem jednostajności, pakuje w u-niform jednakowy. Ile zaś leży żywiołów piękna i jakie bogate źródło estetycznych wrażeń zawiera się w odrębności narodowego życia, w oryginalności jego towarzyskiej fizyonomii, w jego strojach, zwyczajach, obrzędach itd., o tera mówić prawie niepotrzeb ujemy.

Kosmopolityzm zniszczył u nas wszystkie formy oryginalne i piękne. Wpłynął on pod względem estetycznym fatalnie na życie nasze codzienne. Straciliśmy prawie trądycyę dawnych polskich obyczajowych i towarzyskich stosunków, a gdy o nich czytamy, to wydają się nam tak obcemi jak życie Arabów lub zwyczaje Japończyków. Z zdziwieniem prawie spoglądamy na takie postacie na przykład, jakie nam odmalował Henryk Rzewuski w swych pamiętnikach Soplicy. Najbardziej tradycyonalnie polskiem, najbardziej barwnem i urozmaiconem jest jeszcze życie wiejskie, ale i ono już zrzuca z siebie cechy oryginalności i co prędze pragnie zrównać się z jałowemi zwyczajami towarzyskie-mi stolicy. Już dziś trudno spotkać takie życie towarzyskie, jakiego dał nam prześliczny obraz Mickiewicz

„Z estetyki i z życia.“

w swym „Panu Tadeuszu“. Poemat ten stwierdza niestety słowa Szylera, że co ma odżyć na wieki w pieśni, zginąć musi w rzeczywistości.

Do upadku form malowniczych w wieku naszym przyczyniły się w końcu nasze ubiory. Pod względem ubiorów panował zawsze kaprys mody, która niezu-* pełnie szła w zgodzie z estetyką, a nieraz dochodziła do prawdziwie potwornych objawów — nigdy jednak ubiory, zwłaszcza męzkie, nie były tak trywialne i tak odarte z wszelkiej fantazyi i estetycznego smaku, jak właśnie w wieku XIX. Z obrazów i rycin znają zapewne czytelnicy nasi stroje wieków dawniejszych. Jak powiedziałem, raziły one także nieraz brakiem miary i dziwactwem, ale wady te były tylko wybrykiem fantazyi, tej samej fantazyi, której nie znaleźć w dzisiejszych ubiorach. Była w kroju szat dawnych wielka rozmaitość, wielka malowniczość, uderzały one zawsze charakterystyką jakąś a nieraz wznosiły się one do form wysoce estetycznych.

Jeszcze w czasach popsutego bardzo smaku, w czasach przesadnej galanteryi i w śmieszność przechodzącej elegancyi, jakiemi były np. czasy Ludwika XIV i późniejsze przedrewolucyjne, było wiele barwności, świetności i fantazyi w strojach i ubiorach. Nawet owo do ckliwości i karykatury dochodzące „Ro coco“ mogło być żywiołem estetycznym dla malarza. Jeszcze ubiory wówczas przemawiać mogły do imaginacyi, jeszcze nie unikano barw żywych, haftów złocistych i srebrnych, a mężczyźni, choć porzucili byli dawno zbroję, nosili

przynajmniej cień jej, szpadę salonową. Od czasów wielkiej rewolucyi francuzkiej datuje się nowy krój ubiorów, które wyrzekły się już malowniczości i form estetycznych.

Strój nasz dzisiejszy jest niesłychanie trywialnym. Mówimy to głównie a ubiorach męzkich; w ubiorach kobiecych bowiem przechowały się potrosze tradycye fan-tazyi i smaku. „Ubieramy się w same pozszywane worki“ powiada jeden z estetyków niemieckich. Istotnie ubiory męzkie są wyborną karykaturą. Fantazja i wymagania smaku ustąpiły niby wygodzie, estetyczny zmysł zastąpionym został przez fałszywe wyobrażenie elegancyi. Narodowy strój znikł zupełnie, a zresztą nikt prawie nosić go nie umie. Nie sztuka ubrać się w kontusz — trzeba go umieć nosić. Niedawnemi czasy wskrzeszono na chwilę strój narodowy, ale strój ten nie był pięknym, był to bowiem najczęściej dziwaczny mezaljans między dzisiejszą modą a strojem staropolskim.

Podczas gdy w strojach damskich przechowały się jeszcze żywe kolory, znikły z strojów męzkich zupełnie farby. Zmysł kolorów został formaln.e wytępionym. W teatrze tylko, na kostiumowych balach, na obrazach, w cyrku chyba, można się spotkać z żywemi, wesołemi kolorami. Suknie nasze są bure, szare, płowe, siwe, brudne lub czarne. Oto, co powiada o tern cytowany już poprzednio estetyk Vischer: „Formy stroju są kuse, nędzne, głodne, łyse i mdłe, tak dalece, że najnędzniejszy żebrak z kraju, który jeszcze posiada ubiory malownicze, darowałby najbogatszemu z nas szeląg na sprawienie sobie lepszej sukni.“

Jak dalece nieestetyczne są dzisiejsze ubiory nasze, wykaże to najlepiej przykład następujący. Zapewne wielu z czytelników widziało sławny obraz Matejki, wyobrażający zaprzysiężenie Unji Lubelskiej. Gdyby akt podobnie uroczysty zdarzył się teraz, a artysta jaki chciał go uwiecznić na płótnie, jakby tam wyglądały te postacie posłów i senatorów w frakach i tużurkach czarnych! Zkądby wziął Matejko barw do tego przepysznego, gorejącego kolorytu, jaki podziwiamy w jego znakomitym utworze?... Albo znowu wyobrazić sobie prosimy, ile to kłopotu, ile przeszkód nieprzezwyciężonych ma rzeźbiarz, któremu przypadło zadanie wykuć posąg jakiego znakomitego męża naszych czasów, jeśli ten mąż nie jest wojownikiem. Jak to pięknie wygląda frak z białego marmuru, lub cylinder ze spiżu! Mamy pomniki sławnych mężów naszego wieku, jak np. Goethego, Szylera, naszego Mickiewicza w Poznaniu, ale rzeźbiarz musiał w nich koniecznie zmienić własną fan-tazyą strój prozaiczny, musiał popełnić anachronizm i rzucić przynajmniej draperyę płaszcza na ramiona.

Z tego też głównie powodu artyści uciekać się muszą po swe temata do przeszłości. A nie dzieje się to z braku treści, ale właśnie z braku form pięknych. Treść bowiem pozostała w ludzkiej naturze ta sama; jak dawniej tak i dziś znajdą się i piękne czyny, i dramatyczne walki, i namiętności. Treść ta jednak, choćby najbogatsza, nie może zadowolnić artysty, bo da się tylko z największą trudnością ująć w formy piękna.

Czerpiąc znowu temata swe w przeszłości, artysta

musi uciekać się do archeologji, musi szukać wzorów w muzeach starożytności, zbiorach kostiumów, starych zbrojowniach itd. Ale formy te z przeszłości, jakkolwiek wierne, martwe są; a artysta, nie mając w społeczeństwie swern żywych form estetycznych, rzadko kiedy zdoła wlać tchnienie życia w swój utwór. Ztąd już wnieść można, jak nieprzyjaźne sztuce są dzisiejsze formy społeczne. Źle to już bowiem, jeźli artysta szukać musi form piękna w sztuczny i mozolny sposób, a nie znachodzi wrażeń estetycznych w bezpośredniem swem otoczeniu i w życiu

Idźmy dalej. Postęp cywilizacji, mnogość wynalazków, wpływ nowożytnej kultury, wyrządziły wielkie spustoszenie w formach pięknych społeczeństwa. Maszyny i fabryki, niszcząc indywidualność człowieka, wprowadzając mechanizm we wszystkie zawody i czynności, ujęły wiele barwy i charakterystyki tak jednostkom, jak całym klasom społeczeństwa. Maszyny robią wszystko, a człowiek w obec nich znika Maszyna wykonuje kary śmierci (gilotyna), maszyny wygrywają bitwy, maszyny nas wożą, maszyny orzą, maszyny sieją. Stosownie do środków cywilizacji zmieniają się i zwyczaje, a zmieniają się na niekorzyść dla artysty i dla estetyka. Wynalazki i urządzenia nowoczesne są dobrodziejstwem dla ludzkości — ale z czysto-estetycznego stanowiska żal mieć do nich nieraz możemy. Kolej żelazna np. jest olbrzymiem dobrodziejstwem naszego wieku, a przecież zniszczyła ona nam wszelką romantykę podróży. Kto się postawi na chwilę wyłącznie na

stanowisku artysty, ten musi przyznać: że konny człowiek estetyczniej wygląda niż pieszy, pieszy estetyczniej niż jadący wozem, jadący estetyczniej niż okutany w futra pasażer kolei żelaznej. Telegram praktyczniejszym jest niż goniec Maratoński, ale goniec Maratoński jest piękniejszym, jak piękniejszym jest herold od przylepionego na murach kamienicy edyktu, jak piękniejszym jest nasz tradycyjny kozak pędzący na koniu z wieściami, od listonosza. Mnóstwo takich przykładów przytoczyćby się dało.

Tak to, jak już wspomnieliśmy na wstępie, eywi-lizacya nie zawsze idzie w parze z estetyką. Słynny pisarz angielski, Macaulay dowiódł, że wraz z wzrostem kultury, z rozpowszechnianiem się coraz szerszem cywilizacyi — poezya musi upadać, i być wielkim poetą jeżeli nie jest wprost rzeczą niepodobną, to przynajmniej stokroć trudniejszą niż kiedykolwiek. Nic więc dziwnego, że z ust estetycznych marzycieli wyrywały się nieraz słowa wyrzutu przeciw cywilizacyi i wynalazkom. Jules Janin, znany literat francuzki tak woła w jednem z dzieł swoich : „Nie ważcie mi się porównywać te małe cuda waszych retort i alembików z cudami poezji i sztuki! Łatwiej wam zaprządz słońce do swego rydwanu, niżeli stworzyć pożegnanie An-dromaki z Hektorem ! Bussola i elektryczność zostaną kiedyś prześcignięte, ale nikt nie prześcignie Horacego ! Wynaleźliście koleje żelazne, maszyny parowe... i chcecie, abym je uwielbiał!... uwielbiajmy raczej przyjaciele elegje Lamartina i Madonny Rafaela! Zachwalacie mi przemysł i jego cuda, prawicie mi o tysiącach i jednej

nocy młota i maszyny, pokazujecie mi czarodziejstwa mechaniki, pioruny elektryczne pędzące przez fale Oce-i wołacie do mnie: Przestrzeń pokonana! czas wyprzedzony! Oceinu jużniemasz! Pocoż to zwycięztwo nad odległością miejsca i czasu, jeżeli ono służy ku temu, aby ten idjota, który mieszka w Paryżu, poznał się z tym idjotą, który mieszka w Petersburgu? Piękny mi pożytek! byliby się oni obaj i tak dość wcześnie poznali ! A wasz telegraf elektryczny, na co się przyda, jeśli służy tylko do tego, aby prędko wiedziano w Londynie, jak stoi kurs na giełdzie w Berlinie?“

anu

Tak woła w estetycznej goryczy pan Jules Janin! I pięknie bardzo mówi, tylko... niepotrzeba tego brać na seryo ! Ręczę, że i pan Janin nie wierzył bardzo swym uniesieniom. Bardzo to dobrze*.że przeciw antipoetycznej stronie cywilizacyi, odezwie się reakcya—ale odrzucać postęp i jego zdobycze dla tego, że robią niekiedy uszczerbek estetycznym naszym uczuciom, byłoby... śmiesznością. Te wynalazki, te cuda mechaniki i przemysłu, ta cała w ogóle cywilizacya nowożytna szczodrze obsypy-ła nas nieocenionemi dobrodziejstwami. Niema prawie jednej chwili w naszem życiu, jednego kroku w naszym zawodzie, na którymbyśmy niedoznawali jej błogosławieństw. Ona niesie uszlachetnienie i szczęście ludzkości i jednostkom— ona jest szczytnym tryumfem człowieka. Źle patrzy na świat, kto nań patrzy jedynie i wyłącznie tylko okiem artysty. I Neron był artystą. Gdy Rzym zapalić kazał i poił wzrok wspaniałym i groźnym widokiem pożaru — zapominał o łzach, o trwo-

dze i rozpaczy mieszkańców. Jak ów Rzym płonący tak i te wieki dawne, które dziś z oddali czasu dają nam widok historycznego piękna, kryły w sobie niestety i ucisk i niedolę i łzy słabszych i barbarzyństwo i tyranję. Czyż godziłoby się nam potępiać bezwzględnie cywilizacyę?

A zresztą, Bogiem a prawdą, najzapaleńszy nawet entuzyasta estetyczny, nie życzyłby sobie tak bezwzględnie powrotu dawnej średniowiecznej romantyki. Ślicznie ona wygląda, ta romantyka, gdy ją widzimy na obrazach w galeryi drezdeńskiej lub w Luwrze, lub gdy siedząc w wygodnym fotelu czytamy romans Walter-Scotta, ale przyznajmy otwarcie, że gdyby nas tak odrazu przeniesiono w jej wir prawdziwy, byłoby nam może trochę niewygodnie !...

Tem mniej wypada nam potępiać ze względów estetycznych cywilizacyę fiowożytną, ileże ona to właśnie ułatwia nam poznanie idealnych form piękna wieków dawniejszych. Jej to zawdzięczamy, że usunęła się przed nami w części przynajmniej zasłona, zakrywająca przed nami świat starożytnego klasycyzmu, i krainy średniowiecznej romantyki. Przez cywilizacyę wiemy, że dawne wieki były pod względem społecznym estetyczniejsze, ale bez niej nie wiedzielibyśmy wcale, jakiemi one były w ogóle

Od nas to w końcu zależy, walczyć przeciw powszedniości dzisiejszych form życia, wpływać na poczucie piękna, rozwijać smak własny i starać się o estetyczne wrażenia. Mimo to wszystko co się da powiedzieć na naganę współczesnych form życia, niezabraknie nam pięknych wrażeń, jeśli na świat patrzyć będziemy — piękną duszą...

II.

Przejściowość naszej epoki pod względem form estetycznych. — Egzaltacya estetyczna i Rycerz z la Manszy. —

O warunkach uszlachetnienia form społecznych i estetycznych. — Nadzieje pojednania w przyszłości. — O życiu towarzyskiem. — Kilka rysów towarzyskcści staropolskiej. - Wiek XVIII.

Skreśliwszy niepomyślny trochę szkic naszych czasów, albo raczej mówiąc ogólniej, całego wieku XIX, pod względem tych form i objawów, które w epokach ubiegłych składają się na dzieje tak zwanego historycznego piękna, dodaliśmy kilka uwag o tern, jak nie-należy nam mimo to dla mrzonek estetycznego sentymentalizmu powstawać przeciw faktycznemu porządkowi dzisiejszego świata i społeczeństwa. Cechy zewnętrzne naszego wieku, ustrój dzisiejszy naszych stosunków publicznych i towarzyskich, są wypływem koniecznym organicznego, wiekowego rozwoju, są niewzruszonym skutkiem całego łańcucha przyczyn, które tkwią głęboko w historyi ducha ludzkiego.

Trudno to nieraz zaiste, pogodzić się umysłom, chciwym wrażeń estetycznych, z szorstkiemi konieczno-ściami realnego życia, z ową żelazną, niepowstrzymaną

lokomotywą postępu, kruszącą bez litości to, na co zwykliśmy byli patrzeć oczyma szlachetnego pietyzmu. Mimowoli wyrywa się tu z duszy okrzyk protestu, ale na nim się też i kończyć musi. Znaną jest każdemu owa sławna figura komiczna, Don Kiszot, szlachetny kawaler z La Manszy, ten jenialny utwór humoru hiszpańskiego pisarza, Cervantesa. Któż nie pamięta humorystycznych dziejów tego rycerza, który zwichnąwszy sobie imaginacyę poezyą romantyki średniowiecznej, okrywa się zbroją pordzewiałą, bierze do rąk kopję rycerską i dosiada swej Rozynanty, aby zabawić się w błędnego rycerza i szukać przygód, tak uroczo opiewanych przez trubadurów, tych Homerów dawnej szwaleryi. Nieśmiertelny ten płód hiszpańskiego satyryka był ostatnim ciosem, zadanym romantycznemu sentymentalizmowi i zostanie po wieki komicznym obrazem kontrastu, w którym znaleźć się musi każda egzaltacya, choćby pierwotnie z szlachetnego czerpana źródła, z realnemi stosunkami i z prawdą życia.

Sentymentalizm taki przesadny, buntujący się na każdym kroku przeciw temu, z czem pogodzić się należy i potrzeba, byłby podobien owej walce Don Kiszota z wiatrakami. Tymczasem przypada nam inna, daleko poważniejsza i szlachetniejsza walka przeciw realizmowi i powszedniości spółczesnego życia. Wszystkie najświetniejsze nawet epoki rozwoju ludzkości miały swe ciemne i wstrętne strony ; a ma ich i nasz wiek postępu i cywilizacyi nie mało, zwłaszcza pod tym względem, który nas tu głównie obchodzi, t.j. pod względem este_

tycznym. Walczyć przeciwko tym stronom ujemnym, opierać się przeciw brutalnej przesadzie czysto mate-ryalnych dążeń, usiłować pogodzić nowożytne zasady i formy z owem poczuciem piękna, którą Bóg dał duszy naszej jako jedną z najszlachetniejszych, najjaśniejszych jej zalet — oto zadanie i obowiązek każdego wytwornego, estetycznie wykształconego umysłu!

Czasy obecne, jak pod tylu innemj względami, tak też i pod względem form pięknych w życiu są czasami przejścia. Jako przejściowe, usuwają się tedy czasy te z pod bezwzględnego ocenienia i nie nastręczają nam, tak jak wieki ubiegłe, skończonego, zamkniętego horyzontu. Żyjemy wśród nich i patrzymy też na nie z najbezpośredniejszego pobliża, a tern samem bez perspektywy. Gdy i nasz wiek, wiek potężnych prac i zdobyczy myśli ludzkiej, przesunie się przez swe koleje i w skończeniu swem stanie jako nowy, zupełny już obraz w galeryi wieków — kto wie, czy nie zajaśnieje on natenczas równie świetną grą barw dla oka potomności, jak świecą dziś dla nas wieki dawno minione?...

Daje nam pod tym względem piękną wskazówkę i mądrą zarazem naukę jeden z najznakomitszych naszych pisarzy, znawca i niezrównany malarz przeszłości naszej, Karol Szajnocha. Kreśląc w jednem z swych dzieł niepomyślny obraz wieku, tak kończy swoją.charakterystykę : „A przecież i w owych latach świecą niektóre przykłady dziwnej piękności uczuć... Bo nie wygasnąć nigdy w piersiach ludzkości, w pojedyńczych duszach wybranych, Bożej iskrze piękności. Jakkolwiek

czasy swawolą i rubasznieją, one zawsze tera samem światłem świecą. Owszem, im ciemniejsze tło ogólnego widoku, tem jaśniejsze gwiazdy szczególne. I toż właśnie bywa zwyczajnie powodem mylnych sądów o różnych wiekach. Uderzeni światłością tych zjawisk pojedynczych, nie możemy przypuścić powszechnej ciemni ogółu. Tymczasem obrazowi historycznemu zależy właśnie przede-wszystkiem na ogóle. Gdyż piękność dusz pojedynczych, jako nieśmiertelny przywilej natury ludzkiej, jako dzieło Boże, zawsze tażsama, niezawisła od wpływu dziejów; a tylko ogół, jako zmienne tworzywo czasów, dopiero długą pracą pokoleń, dorabiające się światła i krasy, tylko powolną i często przerywaną pracą okrzesujące się z śniedzi, stanowi najwłaściwszy przedmiot dziejopisarstwa.“

To, co tu pod historycznym względem mówi autor Jadwigi i J a g i e 11 y, da się poniekąd zastosować także pod względem estetycznym.

Powiedzieliśmy już nieco wyżej, że epoka dzisiejsza, tak uboga w wrażenia estetyczne, tak nizka co do form pięknych w życiu społecznem i towarzyskiem, że epoka ta jest przejściową. W przejściowej epoce przejściowe tylko mogą być formy ; przypuszczać tedy należy, że formy te, z któremi nie zawsze może pogodzić się prawdziwe poczucie piękna, przybiorą kiedyś cechy nadobniejsze, że spadnie z nich łuska try-wializmu i powszedniości.

Nie da się przewidzieć, jakie formy piękna społecznego stworzy sobie ta najnowsza epoka w dziejach ludzkości wtedy, gdy już stanowić będzie organiczną całość, gdy zabłyśnie już w swym zupełnym rozkwicie. Może natenczas z tego kierunku, który pod względem estetycznem płaskim nam się wydaje, może z tych form, które w porównaniu z historycznem pięknem dawniejszych wieków, ubogie są w oryginalność i malowni-czość, wyłonią się formy inne, formy nowe, owiane tchem piękniejszym i idealniejszym. Jakoż wszyscy estetycy, którzy śledzą historyczne i społeczne objawy piękna, jeźli zgadzają się w potępieniu dzisiejszych form publicznych i towarzyskich w życiu, to zgadzają się także w przekonaniu, że formy te odżywią się, odmłodzą i skąpane niejako w promieniach szlachetnego, poetycznego smaku, zajaśnieją na nowo cechami piękna i fantazyi.

Na jakich podstawach i na jakich rozumowaniach opiera się ta wróżba piękniejszych form społecznych w przyszłości — nie będziemy tłumaczyć tu obszerniej. Kilka słów jednak rzucić o tern, niezawadzi może. Aby choć w części wyjaśnić od czego zależy estetyczne wy-szlachetnienie form dzisiejszych, musimy podnieść tu różnicę, jaka zachodzi między temi czasami, w których piękno i sztuka znachodziły wyraz swój w życiu spo-łecznem i to warzy skiem a czasami dzisiejsze mi, w których tego odzwiereiadlania się piękna w życiu i jego obyczajach nie widzimy.

Otóż różnica ta polega na tern. Czasy owe, w których sztuka nie była wyłącznie światem wybranych, ale przenikała wszystkie niemal stosunki codziennego ży-cia, a mianowicie czasy starożytnego klasycyzmu, tern się odznaczały, że ludzkość, stojąc niejako w pierwszej młodości umysłowego życia, miała w sobie coś z dzie-cęcej powiedziałbym imaginacyi i wiele pierwotnej, naturalnej prostoty w patrzeniu na świat i wyobrażaniu sobie rozmaitych jego objawów. W czasach owych przeważała fantazya nad myślą, a duch ludzki pracował więcej imaginacyą niż rozumowaniem. Dziś przeciwnie rozumowanie przemogło imaginacyę, a myśl nie tylko wygórowała nad formą, ale co więcej formę tę do nąj-podrzędniejszego zepchnęła stanowiska. Dzisiaj węcej myślimy o rzeczach niż sobie je plastycznie wyobrażamy. Myśl nasza wzrosła, spotężniała i nie ogranicza się tak, jak ograniczała się dawniej, światem zmysłowych spostrzeżeń. Taki kierunek w pracy umysłowej nazywamy abstrakcyjnym albo oderwanym.

Najlepiej zrozumieć to można na przykładach językowych. Język nasz a język starożytny wyobraża nam jasno taką różnicę. Starożytni poeci np mówiąc o jakimś przedmiocie, gdy go chcieli lepiej oznaczyć i zcha-rakteryzować, używali do tego zawsze jakiegoś porównania zmysłowego, plastycznego. Homer np. obfituje w takie porównania. My przeciwnie nie uciekamy się do zmysłowych porównań, nie używamy podobieństw, bo myśl nasza przyzwyczajona pracować na wyżynach ro-• zumu, oderwana od zmysłowego świata, niepotrzebuje tego.

Owoż, aby społeczeństwo nowożytne powrócić mogło do form pięknych i aby sztuka wniknęła niejako w krew ’

i kość jego, potrzeba, aby powróciło znowu do owej starożytnej świeżości,* do malowniczej wyobraźni, do naiwnej prostoty umysłu. Stać się to może i zapewne stanie się kiedyś bez uszczerbku cywilizacji — a czasy owe, w których powstanie harmonja między wiedzą a fantazją, między ideą a formą, między myślą a wyobraźnią, będą najszlachetniejszym obrazem historycznego i społecznego piękna. Potrzeba tylko, aby na dum-nem i zamyślonem wiecznie czele cywilizacji mogła zajaśnieć także wiosenna pogoda dziecięcia, co się uśmiecha do wonnego kielicha polnego kwiatka i drobnemi rączętami chwyta za promienie słoneczne, jak za nitki złociste...

Gdy wiek nasz przestanie być dorobkiewiczem, gdy syt będzie swych skarbów i swych zdobyczy, a przynajmniej gdy w poczuciu niesłychanej pracy, której już dokonał, * zapragnie także chwil spoczynku — natenczas może w społecznych swych formach, w swych stosunkach, obyczajach, zwyczajach, stanie się napowrót malowniczym. Tymczasem zaś, nim to nastąpi, ogarnia wszystkie estetyczniejsze umysły dziwna tęsknota, budzi się w nich uczucie jakiegoś rozbratu między idealniej-szym instynktem a suchą prozą życia — i ta to właśnie tęsknota, to rozdarcie, to wieczne szukanie zgody między realizmem wieku a formami piękna, stanowią jedną z cech poezji i sztuki współczesnej.

Tyle jeszcze mieliśmy do powiedzenia, aby scharakteryzować wiek nasz pod względem estetycznym. Cokolwiek da się powiedzieć na obronę lub wytłumaczenie

co

to

Z ESTETYKI I Z ŻYCIA.

dzisiejszego upadku form pięknych — zawsze jednak czujemy niemal wszyscy cały ciężar trywializmu i bezbarwności naszych stosunków społecznych i towarzyskich. Ileż to razy przygnieceni powszedniością realnego życia, szukamy z serdeczną tęsknotą piękniejszych wrażeń i wątku do idealniejszych uczuć?... Ileż to razy ja-łowość powszednia naszych stosunków sprawia nam przykre znużenie i niesmak jakiś budzi nieopisany ? Ileż to razy czujemy w najszlachetniejszej głębi uczucia naszego próżnię, której zapełnić nie umiemy, bo otoczenie nasze zewnętrzne odmawia nam wszelkiej poetycznej karmy duchowej?...

Natenczas zwracamy się albo do tej zawsze kojącej, zawsze pięknej, zawsze wspaniałej natury, i oddajemy jej umysł nasz znużony, aby się odświeżył w krynicy szlachetnych wrażeń i przepoił czarem tego piękna, którego natura niewyczerpaną jest skarbnicą; albo znowu uciekamy się do literatury i do sztuki, której pogodne, idealne światy przyjmują nas w swe promienne przestrzenie, i zamykając na chwilę przynajmniej umysł w magicznem kole złudzenia, zapominać mu każą o trywializmie i drobnych dolegliwościach rzeczywistego życia....

Natura pozostanie zawsze krynicą szlachetnych i pięknych wrażeń, poezja i sztuka rzucą nam zawsze tęczowy most do idealnych światów, ale ani natura ani literatura i sztuka nie zdołają nam wynagrodzić nigdy w zupełności braku form pięknych i wrażeń estetycznych w s ani em życiu. Będziemy mieli sposobność wykazać później, jak bogatym i nieocenionym żywiołem estetycznym w życiu jest zamiłowanie przyrody i zamiłowanie literatury i sztuki — atoli wystarczyć one nie mogą tam, gdzie nie poprą ich wrażenia towarzyskiego życia. I tu właśnie czas nam przejść do jednego z tematów szczegółowych tych rozpraw, do życia towarzyskiego, jako jednego ze źródeł wyższego umysłowego ruchu, jako do jednej z ucieczek przed powszedniością życia.

Niepotrzebuję tłumaczyć tu obszerniej, jakim sposobem życie towarzyskie może być estetycznym niejako żywiołem w życiu, zwłaszcza jeżeli zważyć zechcą czytelnicy, że mówiąc o niem, mam na myśli taki ruch towarzyski, który nie jest ani tylko próżnem echem codziennych, drobnych spraw powszedniego życia, anija-łowem polem konwenansowego popisu, ale prawdziwem ogniskiem życia w wyższych jego potrzebach.

Jeżeli wierzyć mamy powszechnym narzekaniom, odzywającym się w literaturze naszej obyczajowej, i pojedynczym doświadczeniom, to życie towarzyskie w Szla-chetniejszem swem pojęciu, życie towarzyskie takie, któreby mogło być środkiem umysłowego i estetycznego wykształcenia, należy do owych marzeń, których urzeczywistnienia dopiero doczekać się mamy. Już w poprzednim rozdzielę przytoczyłem czytelnikom słowa pełne sarkazmu i goryczy, któremi estetyk niemiecki Vischer scharakteryzował współczesne życie towarzyskie. Cytat ten da się poprzeć równie wymownym a równie niepochlebnym głosem jednego z najznamienitszych pisarzy polskich. Oto jak charakteryzuje dzisiejsze stosunki towarzyskie Karol Libelt : „Ludzie odbiegli od natury, stworzyli sobie świat nowy, w którym żyją, ztąd i uciechy ich są z tego świata, zrobione, wyszukane, nienaturalne. Jak dawniej uczucie samo wyraziło się przez formę, tak tu forma ma wyrażać uczucie. Przyjęto pewien ton, modę, reguły towarzyskie, do których się swobody życia zastosować winny. Ztąd owa sztywność, częstokroć nudy towarzyskiego pożycia; ztąd potrzeba kunsztownych środków do rozruszania, upojenia umysłu... A jeżeli odezwie się serce i myśl swobodna, to dopiero wtenczas, kiedy w rozgrzanych u-mysłach stopnieją zimne formy, któremi ludzie serca pokrępowali, kiedy w towarzystwie jak na balu maskowym przyszedł czas, w którym pozwolono się demaskować, i po długiej duszności, wolniejszem powietrzem odetchnąć. Najlepsza to krytyka przewrotności wprowadzonych mód i tonu w towarzyskie życie. Ucieka od nich każdy, rad je jaknajprędzej przełamać, a jednak krępuje się niemi, jak żyd rzemiennem przykazaniem, kłania się im i cześć oddaje, jak bóstwu.“

„Jakkolwiek kunsztowną i nienaturalną jest towa-rzyskość wyższych stanów społeczności — powiada dalej Libelt — jest jednak skutkiem wrodzonego popędu serca, aby dać folgę na chwilę zatrudnieniom powołania, a poświęcić je swobodniejszemu pożyciu z ludźmi i zakosztować krótkich chwil uciech tego życia. Ludzi winą, jeźli z nich korzystać nie umieją i zamiast zabawy, nudzą się. Nigdy się przecież człowiek tyle z na-

turalności nie wyzuje, aby prawom serca nie uległ. Jeżeli nieznajdzie zaspokojenia jego potrzeb na wielkim świecie, szukać go będzie w ustroniu, w gronie dobranych osób, wśród których odkłada na moment stan, powagę i znaczenie, a człowiek szuka człowieka, serce wiąże się do serca. Te bowiem uciechy życia, leżące zewnątrz obowiązków tak człowieka jak ludzkości, są żywiołem jednej, uczuciowej strony istności naszej.“

Niestety, w słowach tych znakomitego naszego uczonego zawiera się trafna krytyka naszego towarzyskiego życia w takiej postaci, jaką jej nadały najnowsze obyczaje. Nie zamierzam też wcale nużyć czytelników uwagami nad towarzyskością w powszedniem i trywial-nem znaczeniu tego słowa. Gładkiej posadzki, officyal-nej muzyki fortepianowej, herbacianego stolika i gromadki gości, rozmawiających o banalnych przedmiotach codziennego życia — nie dość jest do stworzenia kółka towarzyskiego. A przecież życie towarzyskie, i kwiat jego nowożytny, salon, nietylko mogą być źródłem podnioślejszych, żywszych, estetycznych wrażeń, ale poniekąd ogniskiem umysłowego życia, i jak tego mamy przykłady, oddać może ważne przysługi nawet życiu publicznemu, literaturze i sztuce.

Mieliśmy tego przykłady mnogie nietylko za granicą ale niegdyś i u nas. We Francyi salony polityczne, literackie i artystyczne odgrywały i odgrywają ważną rolę w umysłowem życiu; w Niemczech były one ważnym czynnikiem w rozwoju najnowszej literatury, a to tak dalece, że nie można dać prawie dziejów literatury

czasów Goethego, nie dając zarazem historyi ówczesnego salonu. I u nas, jeźli już nie za czasów Stanisława Augusta, to później życie towarzyskie i ich główne ogniska, salony, oddały niejedną przysługę życiu umysłowemu i artystycznemu; mianowicie zaś w początkach bieżącego stulecia wpisały się niektóre salony polskie w historję najznakomitszych naszych pisarzy i mężów stanu. W dalszym toku podamy bliższe szczegóły o tej stronie ruchu towarzyskiego, i nieomieszkamy wspomnieć dokładniej o tych salonach zagranicznych i polskich, które zjednały sobie miejsce w historyi narodowego i umysłowego życia.

Tymczasem zaś wspomniemy choć pokrótce o życiu towarzyskiem w dawniejszej przeszłości polskiej. Życie towarzyskie naszych pradziadów stanowić będzie zawsze bogate źródło motywów dla artysty i poety. Dotychczas nie zostało jeszcze wyzyskane to źródło. Znajomość zwyczajów towarzyskich staropolskich nie przeszła w koła szersze dzisiejszego naszego społeczeństwa, co byłoby wielce pożądanem, gdyż jakkolwiek niedorzecznością byłoby, chcieć wskrzeszać jego formy, o czem zresztą nikt nie myśli, zawsze jednak z obrazu towarzyskich stosunków dawnej Polski dałby się zaczerpnąć niejeden rys, który by i dziś jeszcze ożywić mógł wy-bladłą fizjognomję towarzyskości naszej, zajaśniałby nie jeden promień prawdziwie narodowej oryginalności, któryby może nieraz jaskrawe rzucił światło na to, jak dalece odbiegliśmy od przodków naszych.

Tradycya towarzyskości polskiej, pełnej charakteru, fantazyi, barwy i jowializmu zginęła prawie zupełnie.

Zerwał tę nić niepomierny, namiętny szał cudzoziem-czyzny, która zamiast brać to od obcych, co zasługiwało na naśladowanie, a zachować z swojskich rzeczy to, co było wdzięczną, barwą narodowego polskiego żywota — chwytała wszystko z zagranicy, a niszczyła wszystko, co było swojskie. Z tradycyi też mało co wiemy o tern dawnem życiu towarzyskiem. Ci, co piastowali tę tradycję jak rodzinną pamiątkę po dziadach swych i pradziadach — zeszli ze świata bez śladu, jak Mohikanie. Co dało się zebrać szczegółów cennych z dawnych polskich pisarzy, to skrzętnie zgromadzili uczeni nasi jak Maciejowski, Siarczyński, Gołębiowski, Wójcicki, Przeździecki itp. Obyczajowych pomników z dawniejszych wieków prawie niemamy, za to z drugiej połowy XVII wieku mamy pamiętniki Jana Chryzostoma Paska, ten nieoszacowany, przepyszny skarbiec rysów obyczajowych staropolskich. Wiek XVIII pozostawił nam bardzo liczne i bardzo obfite pamiętniki, ale dotykają one czasów, w których zacierać się poczęły oryginalne cechy narodowego charakteru w społeczeństwie polskiem.

Poezja i sztuka nie wyzyskały jeszcze u nas wszystkich obyczajowych i towarzyskich rysów przeszłości. Miejmy nadzieję, że kiedyś to uczynią w znaczniejszej mierze i zastąpią nam tym sposobem żywą tradycyę, której wątek zupełnie już został przerwanym. Dotąd w literaturze naszej odznaczyło się trafnem pochwyceniem tradycyi narodowo-obyczajowej nieliczne tylko grono poetów i powieściopisarzy. Między poetami trzyma pierwsze miejsce Wincenty Pol, który z przedziwną intuicją i znakomitą prawdą poetycznego historyzrau, w pełnych uroku i powagi konturach malował postacie i obyczaje staropolskie, jak np. w Pacholęciu hetmańskiem —■ w rzędzie powieściopisarzy najcelniejsze zajął stanowisko Henryk Rzewuski, autor Zamku krakowskiego, Listopada, a przedewszystkiem twórca Pamiętników Soplicy, tego jenialnego obrazu obyczajowego, którego pozazdrościć nam mogą wszystkie, najwyżej nawet stojące literatury europejskie. Oprócz tych dwóch wymienionych pisarzy malowali obyczajowe i towarzyskie strony dawniejszej Polski najszczęśliwiej Kraszewski, Kaczkowski, Grabowski, Bodzantowicz. Przytaczam te literackie szczegóły, ponieważ chciałbym, aby one posłużyć mogły w razie potrzeby czytelnikom do uzupełnienia sobie tego, o czem kartki te tylko pobieżnie wspomnieć będą mogły.

Komu znane są choćby niektóre z przytoczonych źródeł i utworów, wie, jak malownicze, jak ożywione, wesołe i barwne było życie towarzyskie staropolskie. „Towarzyskość była żywiołem Polaków — powiada jeden z naszych pisarzy — gościnność pierwszą cnotą. Całe familje wybierały się na miesiące w gościnę do sąsiadów i odległych przyjaciół i jeździły z zabawy na zabawę. Od jednego końca Polski do drugiego łączyły się familje z sobą przez ożenek: była to jak jedna rodzina, wszyscy szlachta bracia, rozmowni, dowcipni, jowialni. Nic im nie było tajnego, co w rodzinach zaszło na Litwie, Mazowszu, Ukrainie: jak telegrafem gawędką szły wiadomości rozmaitemi kierunkami od granicy do granicy. Rozwozili je szlachta dworni, księża kwestarze, co to żywe jeżdżące były gazety, od dworu do dworu. Zgoła według dowcipnych słów Radziwiłła, panie kochanku, gdy kto kichnął na Żmudzi odpowiedziano mu w Wielkopolsce: Na zdrowie!"

Słowa te odnoszą się do życia towarzyskiego z epoki Sasów i Stanisława Augusta. Jeżeli jednak chodzi o barwność i prawdziwie chaotyczną fantastyczność pożycia towarzyskiego w Polsce, to im dalej cofniemy się wstecz, tern ciekawsze, tem oryginalniejsze znajdujemy obrazy. Jak nieskończenie malowniczy, jak arcy-charakterystyczny, że się tak wyrazimy, przedstawiała widok Polska pod względem towarzyskim i obyczajowym przy końcu XIV i na początku XV stulecia. Niezapomniany nasz historyk, którego słowa zacytowałem na początku tej prelekcyi dał nam przepyszny obraz towarzyskiego życia w Polsce w swem pomnikowem dziele Jadwiga i Jagiełło.

Wspaniała ta opowieść dziejowa jest pod tym względem nieoszacowanym skarbem. W historyi strojów i mód nieraz przyjdzie mi korzystać z nagromadzonych tam niezmiernie ciekawych rysów—tu zaś odwołam się tylko do opisów zabaw i biesiad towarzyskich, które z tak podziwienia godną znajomością epoki podaje nam Szajnocha. Dość jest odczytać karty opisujące ruch towarzyski ówczesny w Krakowie, owe gody weselne bogatych mieszczan, owe zgromadzenia dworskiego towarzystwa. Nie można sobie nic bardziej malowniczego wyobrazić nad owo życie towarzyskie w latach Wł. Ja-gełły. Co tam za przepych barw, co za szalona jaskrawość i rozmaitość typów, co za gra kontrastów! W życiu tern wre szał i werwa, miga się tęczą kolorów i wybucha formalnym wulkanem serdecznej ochoty młodzieńcza wesołość wieku.

Rojne i strojne zgromadzenia owych czasów były nad wyraz huczne i wesołe. Rycerskość ówczesna, urobiona w osobny system wytworności i galanteryi kawalerskiej, „szwalerja“ owa, opiewana przez tylu bardów i trubadurów, opisana całym kodf'xem dworskich obyczajów i osobnym rytuałem reguł, przykazań i przepisów — przeniesiona do Polski bądź to przez księcia Takuśkiego Wilhelma bądź to w skutek innych styczności z zagranicą, nadawała tym rojom towarzyskim osobnego charakterystycznego koloru, a gorączkowe zamiłowanie w tańcach, pląsach, grach towarzyskich, śpiewach i muzyce zamieniały je w ruch pełen namiętnego ożywienia. Ale nie tylko w własnej ochocie i wesołości szukało ówczesne życie towarzyskie podniety. Towarzy-skość taka miała także swe estetyczne potrzeby, którym dogadzała odpowiednio do stosunków ówczesnych. Przy żadnym zgromadzeniu liczniejszego towarzystwa, przy żadnej uczcie lub biesiadzie, nie obeszło się bez zaba-wnisiów, trefnisiów, sowizrzałów.

Jeszcze wyższy stopień od takich wędrownych kunsztmistrzów zajmowali takzwani rymownicy lub de-klamatorowie. „Były to — mówi Szajnocha — małe grona artystów dramatycznych, gotowych do popisu na każde zawołanie, pod każdym dachem“. Żywiołem towarzyskiej wesołości bywała także opera tamtoczesna, złożona z najrozmaitszego tłumu śpiewaków i muzykantów. Snuli się oni po kraju w niezmiernej liczbie, w dziwnej pstrej zamieszce strojów, języków i instrumentów. „Tu wędrowny Serb z gęślą opiewał bohaterów swej ojczyzny, ówdzie wajdelota litewski, bawił słuchaczy polskich hymnami na cześć Wajdęwuta, gdzieindziej niemiecki pieśniarz z lutnią, nucił śpiewki miłosne; wreście gdzieś w cieniu lipy wiejskiej srebrnobrody dziad z lirą głosił żale Ludgardy; u dworu zaś śpiewali cytrzyści nadworni“. (Szajnocha). „W ogóle wszelkie dzisiejsze zamiłowanie muzyki, jakkolwiek żywe i szeroko uorganizowane — opowiada Szajnocha — nie może iść w porównanie z wesołą średnich wieków ochotą do śpiewu i szumnej wrzawy tonów. O pół tysiąca lat młodszy świat tamtoczesny nie tylko rad przysłuchiwał się gędźbie, lecz owszem sam ile miał siły nucił, wyśpiewywał, przygrywał. Wesołą piosnką przy lutni, uprzyjemniano sobie chwilę wczasu miłego, wesołym chórem witała ludność każdego miasta przybywających gości dostojnych, wesołym wybuchem śpiewu rozpoczynało najwykwintniejsze towarzystwo gody taneczne. Nie pląsano inaczej, jak śpiewając“.

Były to czasy najbardziej może urozmaicone i malownicze w Polsce. Łamały się wówczas z sobą światy rozmaitych form i barw rozmaitych. Ztąd też pochodzi, że życie owoczesne uderza jak kalejdoskop, mami jaskrawą grą tysiącznych świateł i cieni. Później gdy się ułożyły już do pewnego porządku stalszego formy spo-

łeczeństwa, życie i stosunki jego towarzyskie straciły cechę chaotycznego nieładu, i szalonego, namiętnego kolorytu. Niemniej przeto nie straciło życie swych barw estetycznych i zachowało kształty, które posłużyć mogą za bogaty temat piękna artyście i poecie.

Poważnym urokiem, dziwnie przemawiającym do serca i imaginacyi kolorytem, świeci życie przodków naszych w czasach Zygmuntowskich, tej epoce najwyższego rozkwitu potęgi i sławy narodowej. Niezawodnie przyznać należy, że dwory ówczesne i szukająca w nich swych form towarzyskość polska ulegały znacznemu wpływowi cudzoziemczyzny — jednakże życie polskie, pożyczając sobie barw u obcych społeczeństw, zachowało jeszcze zawsze oryginalność narodową, a pod formami obcemi znajdujemy istotę narodowej charaktery-• styki. I w przyswojeniu sobie form świetnych ówczesnej zagranicznej cywilizacyi bez usuwania tego, co było istotną treścią narodowego życia, leży może jedna z przyczyn tego uroku, którym uderzają te czasy. Dwory królewskie i magnackie przyswajały sobie polor dworów i zwyczajów obcych, ale nie było to surowe naśladownictwo, któreby niszczyć mogło rodzimą barwę życia, przeciwnie, zlewało się ono z nią harmonijnie.

Łukasz Górnicki, jeden z najznakomitszych pisarzy takzwanej złotej epoki, nastręcza nam tu przykład wyborny swojem dziełem, które znanem jest pod tytułem Dworzanin polski. Dworzanin Górnickiego nie jest oryginalnym utworem, ale przerobionym został z oryginału włoskiego Castigliona — a przecież jest on

tak oryginalnie polski i tak znakomicie maluje życie narodowe! Owoż jak w tym utworze Górnickiego przybrało dzieło włoskiego pisarza wszystkie cechy pierwotnej oryginalności a straciło wszelkie ślady obcego pochodzenia — tak też poniekąd działo się i w życiu — formy towarzyskie, wzięte od zagranicy modyfikowały życie narodowe, ale życie narodowe na odwrot tak je umiało urobić, przekształcić, przyswoić sobie, że nie mogło być mowy o ślepem, bezdusznem naśladownictwie obcych obyczajów.

Wspomniawszy o Górnickim i jego Dworzaninie, muszę tu nadmienić, że w pisarzu tym znaleść możemy bardzo cenne wskazówki, co do najważniejszej strony życia towarzyskiego, to jest co do konwersacyi, o której nieco później damy kilka uwag obszerniejszych. Z Dworzanina Górnickiego powziąć możemy wyobrażenie o naturze konwersacyi staropolskiej, o formach towarzyskiej rozmowy, o dowcipie, humorze, czyli o tak zwanej staropolskiej „trefności“, od którego to słowa pochodzi słowo „trefniś“. Konwersacya staropolska tchnie tu jeszcze powagą uroczystą lecz naturalną, dowcip i humor jej nawet oblekają się w jakąś szatę dostojności. Później konwersacya stała się przesadną, na-puszystą i nienaturalną — idąc pod tym względem w parze z literaturą, która hołdując popsutemu smakowi, wprowadzała w styl swój figury nadęte retoryczne, kwie-cistość mitologicznych porównań i posługiwanie się mnóstwem wyrazów łacińskich, co nazywamy makaronizmem. Obaczymy później, że jak wówczas wziętość

języka łacińskiego nie tylko w literaturze ale i w potocznej mowie, w towarzyskiej konwersacyi, wywoływała niesmaczny makaronizm, tak znowu później w drugiej połowie XVIII wieku i w naszych jeszcze ćzasach odgrywała i odgrywa tę samą rolę francuzczyzna. Inny też już daje obraz swady towarzyskiej staropolskiej wiele późniejszy od Górnickiego Pasek w swych Pamiętnikach. Mimo makaronistycznej przesady pozostało jednak wiele jeszcze narodowej malowniczości i odrębnego charakteru w formach konwersacyjnych, które nam p. Pasek podaje. Oświadczenie się np. p. Paska o rękę przyszłej swej żony daje nam wyborny wzór ówczesnej swady towarzyskiej.

Lecz idźmy dalej w pobieżnej historyi życia towarzyskiego naszych pradziadów. W życiu tern, obok dworu królewskiego odgrywały najważniejszą rolę dwory magnackie i szlacheckie. One to były ogniskami towarzystwa wykształconego, akademją wytworności obyczajowej, szkołą poloru towarzyskiego — a co wyżej polem do nabycia nawet umysłowej wiedzy. Takie znaczenie dworów pod względem towarzyskim i umysłowym tak nam maluje Łukasz Gołębiowski w swym dziele o Dworach i domach polskich. „Dwory były najwyższą dla młodzieży szkołą. Po skończeniu nauk, młodzian dla ostatecznego poloru i wprawy do służby cywilnej lub wojskowej oddawany był przez ojca lub krewnych do jakiego dworu. Tam zamiłował religję, patrząc jak ją szanowali najznakomitsi w kraju mężowie.... ciągle widząc skromność prawdziwą, pobożność wyższych, przywykał i sam do niej głęboko i na cały wiek w umysł ją wpajał. Stał się zacnym, innych bowiem przed sobą nie miał wzorów, tylko staropolskiej cnoty, szlachetności i dokładnego pełnienia swoich obowiązków. Dobrym nauczył się być obywatelem, przysłuchując się poważnym radnych panów rozmowom, przejmując się tern, które ich ożywiało uczuciem; poszanowania dla tronu, przywiązania dla świętej króla osoby, miłością ojczyzny, dla której oni tak chętnie poświęcali dostatki i życie. Tu się oswajali młodzi z dawnemi kraju swego i innych państw dziejami, słysząc o tern codziennie i czytając najlepszych swoich i obcych pisarzy, w których dom każdy obfitował. Po dworach mnożyły się kopje najważniejszych rękopismów historycznych i politycznych, owe kroniki, kanclerskie akta i t. p., w wypadki i wzory, w styl i wymowę zamożne.... Nigdy słowa nieprzystojnego nie usłyszał dworzanin, i nic nagannego nie ujrzał. Pan, pani, wszystkie osoby rodzinne, wszyscy starsi, przybywający wszyscy, byli dla niego wzorem pa-tryarchalnej prostoty z prawdziwą godnością złączonej, jeźli trudnej do zupełnego jej dosiągnienia, do naśladowania zawsze przyjemnej... Do prawideł tak słodko, w tak pociągającym sposobie, tak nieznacznie udzielonych łączyła się wprawa... Takich dworzan wystawia nam Górnicki, takiemi były dwory królów naszych, książąt Litewskich, Zbigniewa Oleśnickiego, Tomickiego, Samuela Maciejowskiogo, Hozyusza, sławnego Tarnowskiego i Jana Zamojskiego — taka była epoka mniej więcej, aż do zgonu Stefana Batorego“.

Na innem miejscu tenże sam pisarz tak charakte-

ryzuje łatwość towarzyskiego pożycia w dawnej Polsce, „Gościnność obyczajów polskich zasadą. Ztąd u najuboższych nawet, u kmiotka i u pana, stół nakryty był zawsze, leżał chleb i sól, ażeby nim gościa powitać.... ztąd ów obyczaj, że nie do zajezdnych domów, lecz prosto udawano sig do dworu znajomego czy nieznajomego ziemianina, z którym wnet sig tworzyła poufałość, i każdy nie za natrgctwo to uważał, ale jak wyświadczoną sobie łaskg cenił i przyjmował najmilej; ztądpowszechny zwyczaj zostawiania kilku miejsc próżnych u stołu, dla panów Zagórskich, czyli mogących jeszcze przybyć gości... ztąd u możnych otwarte biesiady, zapraszania raz na zawsze do nich i ludzkość owa, że kto wszedł tylko z szablą u pasa, cześć oddał gospodarzowi, miał prawo z nim u stołu zasiadać. Ztąd uczty liczne z wszelkich powodów: w dnie świąteczne, uroczyste, w dzień imienin lub urodzin którego z członków rodziny, przy no-wosiedlinach, ślubach itd. O którejkolwiek wreszcie porze przybyłeś w dom szlachecki, zawsześ uraczony bywał— tobie nawzajem było przyjemnie, jeśliś ich mógł zaprosić do siebie, zniewolić do przyjgcia drobnego jakiego upominku, obdarzyć czemś domowników nie z przymusu lecz z własnej ochoty i wedle możności... Któż u rodaka naszego swój czy obcy? krewny czyli nie ? przy. jaciel czy przeciwnik? znajomy czy nieznajomy? wyższy czy niższy? nie znalazł otwartego, szczerego przyjgcia, zapomnienia uraz wszelkich? Ileż to razy raczono i tych, którzy im nigdy na nic sig nie przydadzą, których nigdy wigcej nie ujrzą?“

Z takiej charakterystyki gościnności i łatwości towarzyskiego pożycia dawnej Polski wyobrazić sobie można, ile ruchu, ile życia, ile rozmaitości było w stosunkach obyczajowych, i jakie one temat nastręczyć mogą poecie lub artyście. Ale ta werwa towarzyska, ta swoboda i wesołość serdeczna, piękną była i szlachetną, dopóki była naturalnym wypływem narodowego charakteru i dopóki nie przeszła w szaloną swawolę i nieumiarkowaną, wstrętną hulaszczość. Stało się to mianowicie za czasów Saskich, tak smutnie scharakteryzowanych znanem przysłowiem, które nam po nich zostało w spuściźnie. Dla tego też czasy te, osławione z wyuzdanej swawoli towarzyskiej, z lekkomyślnego pojmywaaia życia, mimo urozmaiconych jeszcze i żywych barw swoich nie są wdzięcznym tematem dla poezji i sztuki. Wesołość i swoboda serdeczna są szlachetnym kwiatem stosunków towarzyskich — ale kwiat ten w czasach saskich uschnął pod tchem epikureizmu i uciech trywialnych, pozbawionych wszelkiej idealniejszej strony, zmieniających dawne zalety obyczajowe w pospolitą i rubaszną karykaturę. Niesmak budzi się w nas, gdy czytamy Pamiętniki K i t o w i c z a, opisujące nam trywialną, pospolitą hulaszczość owych czasów.

Nieco estetyczniejszą barwę nadaje życiu towarzyskiemu owych czasów świetny dwór króla Augusta. Naśladujący z świetnością i przepychem form eleganckich i wytwornych dworskie życie francuzkich Ludwików, dwór ten odznaczał się żywą grą modnych blasków, i romansowym szychem kurtoftzyi. Przy całej świetności

swojej nie był on charakterystycznym, bo niemiał ani głębszej treści ani związku z rozwojem szlachetniejszych form społecznych i towarzyskich. Nie będziemy się też zatrzymywali nad opisem bliższych stosunków towarzyskich z tego czasu.

Natomiast dłużej przyjdzie nam pomówić o nieco późniejszem życiu towarzyskiem w Polsce, pod panowaniem nieszczęśliwem Stanisława Augusta. Jakkolwiek bowiem czasy te pod względem lekkomyślności i swawoli swojej nieustępują w niczem czasom saskim —jednakże stoją one już na stanowczym przełomie dwóch światów i przebija się w nich obok resztki dawnych barw i dawnych form towarzyskich kierunek nowy, którego niejedno piętno pozostało jeszcze dotąd między nami Mimo opłakanego upadku pod względem społecznym, a tern samem pod względem form prawdziwego piękna, wyłania się w tych czasach przecież wśród lepszych kół towarzyskich duch umysłowy i artystyczny. W ową też porę przypada n nas właściwie początek salonu, tego kwiatu nowożytnej towarzyskości.

Przystępując do historyi salonu, wybierzemy zhi-storyi tej głównie takie przykłady, w których okazał się związek życia towarzyskiego z życiem umysłowem, z rozwojem literackim i artystycznym. Nadarzy się nam przy te m sposobność wykazania, o czem już poprzednio wspomnieliśmy, jak dalece ruch towarzyski posłużyć nam może za schronienie przed płaską pospolitością życia, i stać się nie tylko źródłem zwyczajnej rozrywki ale i uszlachetniających wrażeń.

* B^uOTEKj^'

<2

Głowią *

V^ow^

III.

O konwersacji. — Zdania znakomitych ludzi o niej. — Panna Scudery, Pelisson, Larochefoucauld, La Bruyere, Pascal, J. J. Rousseau, pani Staël. — Konwersacja staropolska. — Szczegóły z „Dworzanina“ Ł. Górnickiego. — Swada i komplementa st roszlacheckie — Przykład z Pamiętników Paska.

Niepotrzebujemy tłumaczyć, co właściwie nazywamy konwersacją, tak jak niepotrzebujemy rozwodzić się nad tern, czem jest ona dla towarzystwa. Konwersacja w tem pojęciu, w jakiem ją brać należy, jest kwiatem umysłowym wzajemnych stosunków towarzyskich , jest ogniskiem pelnem magicznej powiedziałbym siły, ogniwem wiążącem nas do równych nam wychowaniem i wykształceniem osób, jest tak jak towarzy-skość, z której wypływa, potrzebą najistotniejszą całego naszego usposobienia, jest dla nas źródłem bogatem wrażeń, wymianą zdań i myśli, j e s t zawsze rozrywką, może być często nauką.

Któż z nas bez niej się obejdzie? Któryż z najcichszych nawet samotników nie zatęskni do niej chwilami? Ileż to chwil przyjemnych, wesołych, uroczych a często i pożytecznych jej nie zawdzięczamy? Ileż ona

„Z estetyki i z życia.“

nie wywołuje w nas wrażeń, ileż to ona tematu nie daje naszemu umysłowi? Wpływ konwersacji wyższej i szlachetniejszej dziwnie rozbudza myśl naszą,, użyźnia ją, i ożywia. Proszę zapytać autora lub artysty, ile nieraz zaczerpnął z rozpiowy tematów takich, których by nigdy nie był wydumał w rozmyślaniu, nigdy nie znalazł w najpłodniejszej choćby imaginacyi. Konwersacja, jeśli składa się na nią grono wykształconych osób, jest wzajemną grą wrażeń i myśli, które w każdej jednostce zlewają się na osobne echo, z którego znowu wysnuwa się cały, nieraz bardzo daleko sięgający wątek uczuć lub pomysłów. W tej wzajemnej grze zdań i słów, która jakby iskrą elektryczną przebiega umysły zgromadzonych, łączą się myśli i wrażenia najrozmaitsze w jeden sztuczny ogień, w jeden obraz o rozlicznych światłach i barwach; — z tych dorzucanych zewsząd uwag, spostrzeżeń , słów, słówek i półsłówek nawet, składa się całość ruchliwa i ożywiona, jak z różnobarwnych szkiełek owe misterne gwiazdki i rozety kolejdoskopu, któremi się zachwyca oko dziecięcia.

Potrzebą jest dusz głębszych samotność, ta siostrzy-cafantazyi, rodzicielka marzeń nieraz najsłodszych, potrzebną jest rozmowa z jedną tylko osobą sprzyjaźnioną, rozmowa, która bywa powiernicą, pocieszycielką lub źródłem porady — ale obok tych dwóch potrzeb tak nieodzownych każdemu, obok samotności i rozmowy poufnej, zajmuje niemniej ważne miejsce potrzeba pogadanki w licznem gronie, czyli konwersacji towarzyskiej.

Zdawałoby się, że o rzeczy takiej, jak konwersacja, której znaczenie każdy dobrze rozumie, która sama z siebie się rodzi, która w reguły ująć się nie da, której w końcu nikt nauczyć nie może, nie ma wiele do powiedzenia. Tymczasem, jeźli rzecz tak lotna, tak nieujęta, tak dziwnie nieraz niezawisła, tak kapryśna w końcu, jak konwersacja, nie da się określićżadnemi pedantycznemi regułami i nie da się podciągnąć pod żadne inne, jak chyba tylko bardzo ogólnikowe przepisy —• była ona przecież przedmiotem licznych rozmyślań i uwag, a to nawet ze strony znakomitych myślicieli.

Nim przejdziemy do kilku własnych uwag nad tym żywiołem towarzyskiego życia, przytoczymy tu cały szereg rozmaitych zdań obcych, wypowiedzianych o konwersacji. Zbiór taki uwag będzie może tern ciekawszym, że pochodzi głównie od Francuzów, którzy samych siebie i których my także uważać zwykliśmy za głównych mistrzów towarzyskiej konwersacji Takie zestawienie rozmaitych cytatów obejmie w sobie zarazem i reguły, które postawić można w tym przedmiocie.

Posłuchajmy tedy najpierw, co mówi o konwersacji dawna autorka francuzka, o której salonie później będzie mowa, panna Scudery. „Konwersacja — mówi panna Scudery — jest węzłem wszystkich ludzi, największą przyjemnością przyzwoitych osób i najlepszym środkiem do szerzenia w towarzystwie nietylko grzeczności, ale nadto najczystszej moralności i zamiłowania sławy i cnoty.... Mniemam, że w ogólności konwersacja obracać się winna około rzeczy zwykłych a nie zawsze traktować wielkie przedmioty, mniemam atoli także, że niemasz nic, coby w nią wejść nie mogło; że powinna być swobodną i urozmaiconą według czasu, miejsca i osób; i że sekret jej polega na tem, aby mówić szlachetnie o rzeczach poziomych, z prostotą o rzeczach podniosłych, a z elegancją o rzeczach galante-ryi, zawsze jednak bez gwałtowności i affektacji.“

W tych słowach panny Scudery, zawiera się re guła, na którą osobno zwrócimy tu uwagę, albowiem niepodobna jest trafniej oddać tajemnicy konwersacji.

Panna Scudery radzi: aby „mówić szlachetnie o rzeczach poziomych, a z prostotą o rzeczach podniosłych.“ Jest to zaprawdę reguła złota. Każdy umysł prawdziwie i wytwornie wykształcony wykonywa ją instynktowo. Dowodem to jest bowiem zarówno wykształcenia jak smaku, jeżeli mówiąc o rzeczach drobnych i powszednich, umie się nadać słowom pewien ton wdzięczny i cechę niepospolitą, lub znowu jeźli mówiąc o rzeczach wyższego, idealniejszego nastroju, ustrzegą się od pompatyczności i egzaltacji a zachowuje prostotę i naturalność.

Posłuchajmy teraz, co mówi o konwersacji przyjaciel panny Scudery, jeden ze stałych gości jej słynnego, prawie historycznego salonu, Pelisson. „Niektóre osoby — mówi Pelisson — mając mało znajomości świata a dużo roztropności, uważają towarzystwo za kraj nieznany; i nie mówią nic z tego powodu, że zanadto myślą nad tem, coby powiedzieć; a dowcipu ich można się tylko domyślać ale nie można go widzieć. Inni znowu nadużywają swego konwersacyjnego dowcipu

i reputacyi, którą pod tym względem posiadają. Mówią dobrze, ale mówią za dużo. Mówią bez ustanku bardzo piękne rzeczy, lecz niedadzą mówić pięknych rzeczy dru-gim. Cóż dopiero powiem o tych, którzy o niczem in-nem mówić nie umieją, jak tylko o sobie? O tych, którzy aby się bystrością swą popisać, nie mają innego upodobania, jak tylko zaprzeczać?“

Dwaj znamienici pisarze La Rochefoucauld i Labruyere wiele także uczynili uwag o konwersacji, jej wadach i zaletach.

La Rochefoucauld, autor sławnych Refle-ksyj i Maxym daje nam następujące wskazówki o konwersacyi. „Co głównie sprawia, że tak mało jest ludzi przyjemnych w konwersacji — mówi Larochefou-cauld — to, że każdy bardziej myśli o tem, co sam zamierza powiedzieć, niźli o tem, co inni mówią, i że zabierając się do mówienia nie słucha już wcale. Potrzeba koniecznie umieć słuchać drugich. Należy im dać czas do wypowiedzenia się, choćby nawet niepotrzebne rzeczy mówili. Nie należy zaprzeczać im, ani przerywać, lecz przeciwnie potrzeba wejść w ich myśl i okazać, że się ich rozumiało..“ „Unikajmy przede-wszystkiem — mówi dalej Larochefoucauld — mówić często o sobie samym i przytaczać siebie za przykład Niema nic nieznośniejszego nad człowieka, który siebie ciągle za wzór stawi.... Nie należy nigdy mówić tonem nieomylnej powagi lub ukazywać wyższość swego umysłu. Unikajmy wyrazów zbyt wyszukanych, słów ostrych lub wymuszonych, a przedewszystkiem nie używajmy

słów większych od samej rzeczy. Mieć swoje zdanie i obstawać przy niem, nie jest zakazanem. Atoli poddać się należy natychmiast słuszności, skoro ją, ktokolwiek ma wobec nas; ona bowiem powinna panować nad naszemi uczuciami.“

„Niebezpiecznie jest — mówi dalej La Rochefoucauld — chcieć być zawsze panem konwersacji i wyzyskiwać zanadto nasz tryumf, jeżeli przy nas jest racja. Przyzwoitość wymaga, ukrywać nieraz do połowy własną, bystrość, i oszczędzać upartego przeciwnika, który się źle broni, aby mu oszczędzić wstydu ustąpienia. Jest się z pewnością nieznośnym, jeżeli się bardzo długo i bardzo często mówi o jednej i tej samej rzeczy, lub gdy się chce zwrócić koniecznie konwersację na przedmiot, o którym się więcej wie, niż inni. Wypada przeciwnie mówić o wszystkiem, co towarzystwu jest przy-jemnem i przestać, jeśli ono chce przestać.... Uważajmy na miejsce, na sposobność i na humor osób, wśród których mówimy : albowiem, jeźli wielką jest sztuką mówić stosownie, niemniej wielką jest sztuką milczeć. Jest milczenie wymowne, które pochwala lub gani, jest milczenie dyskrecji lub szacunku. Istnieją w końcu maniery i ton, które decydują o tern, czy się jest przyjemnym, czy nieprzyjemnym, delikatnym lub niedelikatnym w konwersacji. Ale sekret posługiwania się tym tonem i temi manierami mało osobom jest znanym. Ci nawet, którzy występują pod tym względem z pouczającemi regułami, często się mylą, i najpewniejszą regułą, którą dać można, jest: dużo słu-

chać, mniej mówić, i niczego nie powiedzieć, czego by się żałować mogło.“

W swoich Maximes mówi dalej Larochefoucauld : „Jedną z przyczyn, że mało jest ludzi przyjemnych w konwersacji bywa to, że każdy prawie myśli więcej o tern, co chce sam powiedzieć, niż o tern. co ma o d p o w i e-dzieć temu, który doń mówi. Najgrzeczniejsi i najbie-glejsi nawet ograniczają się tylko na okazaniu miny uważnej, podczas gdy w oczach ich i w umyśle poznać roztargnienie i niecierpliwą chęć powrócenia do tego, co sami chcą powiedzieć. Pamiętać należy o tern, że niemożna podobać się drugim, chcąc się przedewszystkiem podobać sobie, i że jedną z największych doskonałości w konwersacji' jest : d o-brze słuchać i dobrze odpowiadać.“

Przejdźmy teraz do uwag i wskazówek, które podaje słynny i znakomity autor Charakterów, L a Bruy ere.

Najpierw przytoczymy słowa, któremi La Bruy ere wybornie i z trafnością wytwornie wychowanego człowieka charakteryzuje grzeczność w konwersacji. „Zdaje mi się — powiada La Bruyere — że treść konwersa-cyjnej grzeczności polega na sztuce takich manier i takich słów, aby inni byli zadowoleni i z nas iz siebie samych.“ Na innem miejscu daje nam La Bruyere w kilku rysach nakreślony typ kobiety, którą uważa za wzór konwersacyjnego talentu. „Oprócz dokładnej wiadomości wszystkich najdelikatniejszych i najsubtelniejszych odcieni konwersacji — powiada ten pisarz —

Arthênice miewa także szczęśliwe i dowcipne pomysły, które obok innych przyjemności, które sprawiają, uwalniają zawsze od odpowiedzi. Mówi ona do ciebie jako kobieta, która nie jest uczoną, która niepewną jest siebie i pragnie się oświecić; a słucha cię znowu jako kobieta, która wiele umie, która pojmuje wartość tego, co jej mówisz, i wobec której nie ginie nic z twojej mowy. Daleka od przekory, przyswaja ona sobie twoje uczucia, uważa je jakby za swoje własne, rozumie i upiększa; mówiąc z nią jesteś zadowolonym z siebie, żeś tak dobre miał myśli i żeś je piękniej jeszcze wypowiedział, niżeliś się tego mógł po sobie spodziewać. Jest ona wyższą od próżności i przesady.... bo pojęła, że prostota jest wymowną.“

La Bruyere podaje mnóstwo reguł konwersacyj-nych, które celują nieporównanym zmysłem spostrzegawczym i głębokiem znawstwem ludzi i stosunków towarzyskich. Nie będziemy tu jednak powtarzali wszystkich tych wskazówek i spostrzeżeń, albowiem odnoszą się one do szczegółowych wypadków lub traktują o rozmaitych słabostkach ludzkich, objawiających się w pożyciu towarzyskiem.

Sławny pisarz francuzki Pascal daje takie uwagi o konwersacji w swoich Myślach: „Ludzie kształcą sobie rozum i uczucie przez konwersację Ludzie psu-j ą sobie rozum i uczucie przez konwersację. Dobre lub złe konwersacje kształcą tedy lub psują rozum i uczucie. Zależy zatem wszystko od tego, aby tak wybierać, iżby umysł formował się a nie psuł. Wybór zaś taki uczy-nié można wtedy dopiero, kiedy już umysł nasz i uczucie albo się już wykształciły, albo się już popsuły. Jest to błędne koło, a szczęśliwi ci, którzy wyjść zeń umieją." W słowach tych Pascala zawiera się wiele prawdy, jednakże każdy, kto posiada wykształcenie prawdziwe i smak wyższy, potrafi zawsze wyjść szczęśliwie z tego fatalnego koła.

Jan Jakób Rousseau, znany filozof i pisarz francuzki, autor Nowej Heloizy, jakkolwiek samotnik a nawet poniekąd nieprzyjaciel towarzyskiego życia daje nam taki obrazek zajmującej konwersacji: „Zachwyca nas tu — mówi Rousseau — rozsądek i wykształcenie, które znajdujemy w rozmowach nietylko ludzi uczonych ale osób rozmaitych stanów i kobiet. Ton konwersacji jest tu płynny i naturalny; nie jest on ani ciężkim ani swawolnym, jest on uczonym bez pedanterji, wesołym bez hałaśliwości, grzecznym bez affektacji, eleganckim bez ckliwości, żartobliwym bez dwuznaczności. Nie są to ani rozprawy ani ucinki; rozumują tu bez ciężkich wywodów; żartują bez nieprzystojnej igraszki słów; łączą tu umiejętnie dowcip z rozsądkiem, zasady z lek-kiemi aforyzmami, satyrę ostrą z przyjemnem pochlebstwem. Mówią tu o wszystkiem, w tym celu, aby każdy miał coś do powiedzenia, nie przewlekają kwestyj, aby nikogo nie znudzić, lecz mówią o nich swobodnie i z łatwością; elegancja łączy się tu z precyzją; każdy wypowiada swoje zdanie i popiera je kilku tylko słowy, nikt z uporem nie broni swych zapatrywań ; rozmawia się tu, aby się oświecić, a niedopuszcza się, aby rozmowa przeszła w dysputę ; każdy się poucza, każdy się bawi; wszyscy wychodzą kontenci, a nawet mędrzec wynieść może z tych rozmów przedmiot, godny rozmyślań w samotności.“

Pani S ta ë 1, o której wspomniemy jeszcze mówiąc o salonach, wyraża się w następujący sposób o zaletach konwersacji. „Zadowolenie, które sprawia ożywiona konwersacja nie polega właściwie na przedmiocie tej konwersacji, ani też myśli i wiadomości, które w niej można rozwinąć, nie są jej głównym powabem. Urok ten zasadza się na pewnym sposobie oddziaływania jednych na drugich, na sprawianiu sobie wzajemnej przyjemności , na swobodzie słowa, ścigającego się z myślą, na okazywaniu dowcipu w wszystkich jego odcieniach, przez gest, akcent, spojrzenie, a w końcu na dowol-nem wytwarzaniu jakoby pewnego rodzaju elektryczności, która strzela iskrami, która ucisza jednych w nadmiarze ich żywości a obudzą drugich z nieprzyjemnej apatyi.“

Lecz dość będzie cytatów. W tych, które przytoczyliśmy, zawiera się wiele spostrzeżeń o konwersacji, wiele uwag ojej znaczeniu, jej potrzebach, jej zaletach i wadach. Zebrawszy niektóre najważniejsze warunki dobrej konwersacji, moglibyśmy tu dodać jeszcze następujące ogólne wskazówki. Konwersacja powinna się wystrzegać ile możności tematów trywialnych, przedmiotów płaskich i powszednich, a jeżeli nie może pominąć rzeczy codziennych i drobnych, powinna zajmywać się niemi sposobem szlachetniejszym. Niemasz tak drobnej

i tak powszedniej rzeczy, której w rozmowie niemożnaby nadać pewnego powabu, w której by nie można odkryć strony nieco podnioślejszej. Jak słońce 'przejrzeć się może w drobnej kropelce rosy, tak umysł każdy wytworny i szlachetny potrafi opromienić niejako to, co się drobnem i pospolitem wydaje. Niepowinna konwersacja trzymać się niewolniczo jednego i tego samego przedmiotu, ale zestrzelać winna w sobie całą skalę tematów z życia umysłowego i towarzyskiego. Przedmiotu nie braknie. Da go nam obficie literatura, da go nam sztuka, da go nam życie i jego niezliczone wrażenia. Swoboda, dowcip, pewien ton pogodny i przyjemny, niezbędną są zaprawą każdej dobrej konwersacji, a wzajemna gra umysłów, żywa relacja między pojedynczemi osobami całego grona najważniejszym, nieodzownym jej warunkiem.

Niejedną stronę konwersacji będziemy mieli jeszcze sposobność poruszyć, gdy podamy charakterystykę i krótką historję salonu. Tymczasem zaś, uważalibyśmy zadanie nasze za niespełnione, gdybyśmy bodaj w krótkości nie podali tu kilka uwag o rozwoju towarzyskiej konwersacji w Polsce. Używam tu tego słowa w naj-ogólniejszem znaczeniu, gdyż o właściwej konwersacji staropolskiej nie może być o tyle przynajmniej mowy, o ile konwersacja w ściśle nowożytnem pojęciu tego słowa, powstała i rozwijała się dopiero wspólnie z salonem.

Któż z nas nieznał lub z dzieciństwa jeszcze niezapamiętał jakiegoś pradziadka, dziadka, jakiegoś pokrewnego lub zaprzyjaźnionego tylko z domem rodzinnym staruszka, który strojeni swym, manierami, mową, zachowaniem się, zgoła całą postacią, wyglądał jak figura z starego portretu, jak świadek jakiegoś dawnego, zginionego świata, po którym on sam jeden pozostał, spędzając ostatnie dnie swego żywota wśród nowych ludzi i nowych czasów, i odbijając od nich w wdzięczny i charakterystyczny sposób?....

Któż nieprzypomina sobie choćby jednej takiej postaci?... Jeżeli jej nie widział wśród rodzinnego koła, widział ją w domu obcym, widział chwilowo, przelotnie tylko może, ale widział pewnie. Ten staruszek dziwnie odbijał od reszty gości, nie był podobnym do nikogo , nosił się inaczej niż wszyscy, kłaniał się inaczej, mówił inaczej, opowiadał inaczej, powiedziałbym: chodził nawet inaczej. W mowie jego było mnóstwo słów nieznanych już dziś lub nie używanych, zwroty w niej były dziwnie jakoś odmienne, płynęły poważną i posuwistą swadą. Tytułował on jeszcze innych słowami „W a ć-pani Dobrodziejka“ „Waćpanna“i „Waćpan* witając się wołał „Czołem, Mo ś cip a nie“, rozmowę nazywał „dyskursem“, uczucia zwał „affektami lub sentymentami“, frazesa strzępił wyrazami ła-cińskiemi, z „parte sem“ się kłaniał, z „ferworem“ opowiadał, a przy każdej „cyrkumstancyi“ umiał powiedzieć „kunsztowną o racy ę.“

Kto pamięta taką postać, ten mógł jeszcze powziąć niejakie wyobrażenie o galanterji i konwersacji towarzyskiej staropolskiej. Jakkolwiek bowiem taki staruszek

już w porozbiorowych urodził się czasach, przecież miewał wiele cech prawdziwie staropolskich. Trzeba bowiem wiedzieć, że chociaż już w XVIII wieku towarzystwo polskie u dworu i po stolicach postradało charakter narodowy, to przecież tradycje staropolskie przechowywały się długo po ustronnych zaciszach życia wiejskiego, przechowywały się jeszcze niedawno, przechowy-, wały się nieraz jeszcze pod naszymi oczyma. W najnowszych dopiero czasach poczęła wygasać tradycja dawnego życia zupełnie w powszechności. Kto niemiał sposobności znać takiego żywego egzemplarza dawniejszych czasów, ten musi uciekać się do starych pamiętników lub do tych utworów literackich, które odtwarzają nam obyczajowe życie staropolskie.

Chcąc podać kilka bodaj szczegółów o staropolskiej konwersacji i jej rozmaitych właściwościach, cofniemy się do dawniejszych jeszcze czasów; do czasów, których już nawet i ów staruszek nie mógł zapamiętać, choć pamiętał tak dużo, tak bardzo dużo....

Wyborny, wielce ciekawy pomnik towarzyskiej konwersacji polskiej z przed lat trzystu, bo z XVI jeszcze wieku, pozostawił nam znakomity ówczesny pisarz, o którym już wspomniałem w poprzedniej prelekcyi, Łukasz Górnicki. Jeżeli z dzieł Mikołaja Reja, a mianowicie z jego Żywota poczciwego człowieka złożyć sobie możemy wielce ciekawy obraz domowego życia polskich ziemian owego czasu, to w Dworzaninie Łukasza Górnickiego znajdujemy bardzo obfite, bardzo cenne wskazówki do historji konwersacji staropolskiej. Już sa-

mo to dzieło, napisane w formie rozmowy grona dworzan, jest pomnikiem konwersacji ówczesnej — ale to nie cała jego zasługa. Dworzanie, których wprowadza Górnicki, rozprawiając z sobą o rozmaitych przedmiotach , o rozmaitych stronach dworskiego i towarzyskiego życia, rozprawiają także o warunkach konwersacji.

W czasach, w których żył i pisał Górnicki, w czasach sławy i potęgi naszej ojczyzny, zachowaną była jeszcze w całym swym poważnym i dostojnym uroku indywidualność narodowego charakteru, jak o tern już poprzednim razem pobieżnie wspomniałem. Jakoż w Dworzaninie Górnickiego znajdujemy obraz konwersacji ówczesnej, prawdziwie polskiej, konwersacji takiej, jaką się zabawiali wszyscy wykształceni Polacy tej epoki. Konwersacja staropolska, taka, jak się nam przedstawia w dziele Górnickiego, obleczona dostojną szatą starego języka, uderza nas z początku surową jakąś powagą; gdy się jednak obznajomimy z nią bliżej i to echo dawnych czasów przemówi nam wyraźniej do serca, dziwnie przyjemnych i swojskich doznajemy wrażeń.... Jest w niej i żywość, i gładkość, i odpowiednia owym czasom wytworność, jest dowcip i szczera wesołość serca, jest żartobliwość i ton pogodny. Nie brak tam wyższego nastroju, nie brak hartownego męzkiego wdzięku, ale nie brak i swobody, jowializmu i właściwej lekkości, ajeźli mimo to wszystko wieje z tych rozmów tchnienie jakiejś dziwnej powagi, która onieśmiela nas poniekąd, to nie zapominajmy, że taką rozmową, jaką się bawią dworzanie Dwornickiego, bawili się ci mężo-wie, których dziś widzimy w postaci kamiennych rycerzy, śpiących już przez trzy wieki na grobowych sarkofagach....

Podaliśmy szereg zdań o konwersacji, wypowiedzianych przez obcych pisarzy, mniemamy zatem, że nie-zawadzi tu podać także zdania, które o niej wypowiada Górnicki. Z przytoczeń takich będziemy mogli powziąć najlepsze wyobrażenie o naturze i cechach staropolskiej konwersacji wieku XVI. Przekonamy się, że Górnicki równie jest znawcą i równie jest wybrednym w przedmiocie zalet konwersacyjnych, jak Larochefou-cauld lub La Bruyere.

Górnicki młodemu dworzaninowi każe być wymownym i dowcipnym. Wymaga od niego, aby się starał „o piękne słów usadzenie“ tj. o nadobność stylu, i tak dalej mówi: „Ani ja też chcę, aby zawżdy poważnie mówił, ale o rzeczach żartownych z kunsztem, a wszakże, aby się przedsię miał na pieczy, żeby czego dziecinnego po nim znać nie było. A gdy trafi na co trudnego, aby słowy ktemu sposobnemi, rzecz onę tak wywiódł, żeby ją każdy pojąć a wyrozumieć mógł. Zasię, gdy o rzeczach wielkich mówić przyjdzie, aby poważnie, rzeź-wie i potężnie mówił, obierając słowa własne, jasne, łatwie i dobrze złożone, a te którychby pospolicie używano, albowiem też pospolite słowa uczynią rzecz ozdobną i poważną, jeżeli je dworzanin przerobić a osadzić dobrze będzie umiał.“

Dając takie nauki młodym, niezapomina Górnicki i o starych. „Jakoż starzy — powiada Górnicki — ci

niechaj się strzegą zbytniej chluby, a powiadania o sobie i innych przywar... k’temu, aby to co wiedzą ze smakiem powiadać umieli, a ku rzeczy, słodząc onę powagą swą, którą im sędziwość daje, stateczną trefno-ścią (t. z. dowcipem). Jako to widzimy wszyscy być w panu Janie grabi z Tarnowa kasztelanie krakowskim, który do wysokich cnót swych.... do powagi przystojnej osobie swojej przyłączył i to, iż go z słodkiej powieści jego, każdemu miło słuchać...“

Dalej wymaga Górnicki od wykształconego dworzanina następujących zalet w towarzyskiej konwersacji: „Dosyć jest ku temu, co się powiedziało, tego tylko dołożyć, aby dworzanin umiał się z każdym zgodzić, każdemu przystosować, z każdym wiedzieć o czem mówić, a iżby mu zawsze dostarczało rzeczy, a takiej, któ-rejby człowiek każdy rad mógł słuchać, i nią się ucieszyć, jako chłodnym wiatrem w dzień gorący. Lecz do tego musi mieć i tę podporę, aby był trefnym w powieści , a umiał rozśmieszyć te, z którymi będzie, aby nie tylko nie omierzło jego towarzystwo, ale też aby się nie przejadło nigdy.“

Żądając od wykształconego, towarzyskiego człowieka dowcipu, daje Górnicki mnóstwo reguł i przykładów, jak dowcipem władać należy i jakie mu należy kłaść granice. Dowcip nazywano wówczas „trefnością,“ a to, co Francuzi nazywają esprit, saillie, Niemcy Geist, Witz, a my obecnie dowcipem, ucinkiem, humorem, miało nazwę, „trefności“, „foremności“, „uszczypku“, „przekwintów“, „dworowania.“ Górnicki z wielką starań-

EOZDZIA-E III.

lA i

nością klassynkuje rozmaite formy dowcipu i humoru i przytacza wiele zabawnych przykładów. Mówiąc o dowcipie, że nikt go nauczyć się nie może, tak się wyraża: „W każdej innej rzeczy nauka i mistrz znaleźć się może, ale co się tyczy trefności, w tej jako nauki tak i mistrza niemasz, ani było, bo się z tern człowiek urodzić musi.“

Dowcip ten uważa Górnicki za bardzo ważny i drogocenny żywioł w towarzyskiej pogadance i nastę-pującemi pięknemi słowy znaczenie jego określa : „Każda tedy rzecz, która ku śmiechu pobudza, uwesela nas i daje sercu ochłodę, a k’temu nie dopuszcza, aby człowiek na ten czas pomniał tia owe frasunki a dolegliwości tęskliwe, któremi upływa nasz żywot. A przeto każdemu jest śmiech luby, i ten pochwały godzien, kto go na czas i dobrym kształtem wskrzesić umie. Ale co to jest śmiech, gdzie się chowa, jako się z prędka wyrwie, iż człowiek by najbardziej chciał, nie może go wstrzymać — więc zkąd to pochodzi, że wnijdzie w twarz, w usta, w boki.... to nie należy ku teraźniejszej rzeczy, a choćby też dobrze należało, jednak by mi nie było srom, wyznać iż tego nie wiem.“ Przypisując tak wielką wagę dowcipowi w pożyciu towarzysldem, przestrzega jednak Górnicki z wielkim smakiem, aby go nie nadużywano, ale zawsze trzymano na przyzwoitej wodzy grzeczności i aby nikt nie silił się na niedorzeczne i naciągnięte dowcipy. „Dworzaninowi bacznie w tern postępować przyjdzie — powiada Górnicki — aby uważał co może być trefnie, a co, jakby drwa gryzł....“

„Z estetyki i z życia.“

V.

Xiężnę Maryę trafnie charakteryzuje A. E. Ko-źmia

„Z estetyki i z życia.“

Z późniejszych czasów, a mianowicie z wieku XVII mamy także wiele zabytków piśmiennych, z których powziąć możemy niejakie wyobrażenie o naturze towarzyskiej konwersacji staropolskiej. W listach księcia Janusza Radziwiłła np. znajdujemy niektóre ciekawe do tego wskazówki. Znajduje się między temi listami także jeden, w którym życie towarzyskie i konwersacja ówczesna z wielkim humorem jest naszkicowaną. List ten opowiada intrygę, odgrywającą się u dworu, a polegającą na tern, jak kanclerz Radziwiłł proszony o to, aby przemawiał u matki pewnej panny za starającym się o rękę tej panny kawalerem, przemawia za sobą i zamias t poleconego sobie młodzieńca, siebie samego swata. Jak pod tylu innemi względami, tak i pod względem towarzyskiego życia i konwersacji staropolskiej posłużyć nam mogą za ciekawe źródło pamiętniki Paska.

Były to już jednak czasy, w których na dworach polskich zaczęto się posługiwać językami obcemi. Na dworze królewskim i u możnych dygnitarzy zaczyna już powoli wciskać się do konwersacji język francuzki, szlachta zaś, idąc niejako za przykładem pisarzy ówczesnych, przeplata mowę swoją słowami łacińskiemi, daje jej zwroty nienaturalne i napuszyste. Wytwomość mowy zasadza się w tej porze na przesadnem uganianiu się za porównaniami raitologicznemi, na składni dziwacznej, posuwistej niby lub górnolotnej, ale nieraz przechodzącej tem samem w śmieszność. Kto się zresztą popisać chciał z swoją swadą w towarzystwie, miewał raczej mowy, niż brał udział w rozmowie. Powszechne

uczestnictwo w publicznem życiu, nawyknienie do ciągłych mów sejmowych, sejmikowych, przygodnich, sprawiało, że i w kołach towarzyskich, przy zabawach domowych, przy każdej niemal sposobności występowano z mowami. Każdy komplement niemal, powiedziany damie w towarzystwie, przybierał niejako charakter mowy.

Ażeby dać próbkę małą tej kwiecistej, oratorskiej swady, której w towarzystwie używano przy poważnych lub wesołych i żartobliwych sposobnościach, pozwolimy sobie przytoczyć jedną taką mówkę. Pan Chryzostom Pasek powraca z Danji, kędy wojował z panem hetmanem Czarnieckim, a wracając przywozi z sobą damie swojej, Jejmość Pannie Teresie Krosnowskiej, podcza-szance rawskiej, w podarunku trzewiczki drewniane lipowe, jakich używano w Danji. Kiedy oddaje ten podarunek osobliwy pannie Teresie, przyjaciel jego i towarzysz broni p. Ołtarzowski, kawaler elegancki i wymowny, uproszony umyślnie do tego, następującą mówi do panny orację:

„Wolentarz to jest w ciele ludzkiem affekt, moja wielce mościa panno, który od inszych zmysłów żadnych nie przyjmuje ordynansów, swoją własną rządzi się imprezą , i na którą stronę zechce i sam siebie i serdeczną może nakierować inklinacją. Niech przez wysokie przeprawia się Alpy, niech bystrych rzek przepływa nurty, niech między bezdennemi niezbrodzonego oceanu zabawia się głębokościami, ma jednak swój cel, do którego uprzejmem serca swego zmierza okiem, do którego choć w odległości swoje życzliwe zwykł akkomodo-

wać intencje. Takich nie omieszkując sposobów, któ-remiby swoja mógł wyświadczyć przysługę JMć Pan Pasek, brat i towarzysz mój, z tak dalekich od granic ojczystych ziem przybyły, jakim by miał Waćpannie przysłużyć się prezentem, długo deliberował, bo przywiózł z dalekich krajów to, co lubo z drogości i ceny ma wysokie u ludzi zalecenie, ale że w Polsce zdawna znajome nie specjał; przywiózł z krajów tych to, czego u nas i wśród Polski nie dostanie ; nie modę, ale taką, osobliwość, której jeszcze i dotąd nie widziała Polska, to jest specjał. Niech się odważny Jazon złotem popisuje runem, po które do Kolchidy rezolwował się, czyniąc to dla swej sławy, niech Hippomenes przez wycięcie złotego jabłka, gładką pozyskuje przyjaźń Atalanty; ale tamte podarunki z tym wchodzić nie mogą w paragon; czemuż? bo to tam były specjały, żadnego w sobie nie mające rarytetu, ale z samego tylko zrobione złota. Ja zaś poszczycić się mogę, że oddaję imieniem mego brata tak niezwyczajny prezent, którego pewnie ani w królewskich ani w cesarskich nie znajdzie skarbnicach; którego równego i sama na cały świat sławna i wymyślna strojnica, Kleopatra, nie zażywała i nie miała. Co i W. M. Panna sama przyznasz to snadnie, tak niezwyczajny obaczywszy specjał. Prosi tedy przezemnie, abyś W. M. Panna tegoż zażywając zdrowo, wdzięcznie przyjąć raczyła!“

Po takiej mowie, która do najwyższego stopnia rozcie-kawiła i pannę Teresę i całe towarzystwo, otworzono ozdobną szkatułkę i zaprezentowano drewniane trzewiczki...

IV.

Salon francuzki. — Hotel de Rambouillet. — Soboty panny de Scudery. — Salon pani de Lambert. — Salon pani de Geoffrin. — Król Stanisław August. — Salon pani Du-deffand. — Salony panny Lespinasse, pani Necker i pani Staël. — Kościuszko gościem pani de Staël. — Coppet.— Salony restauracyi. — Salon pani Recamier.

Autorowie, którzy zajmowali się historyą konwersacji salonowej, upatrują pierwsze jej źródło w tak zwanych Cours d'amour, czyli dworach i sądach romansowych. Były to pola popisu dla szwaleryi i galan-teryi, areny dowcipów i poetycznych uniesień trubadurów, trybunały towarzyskiej grzeczności i rycerskiej kurtoazyi wobec dam. Dopiero jednak w XV wieku, przy schyłku średniowiecznej epoki, zaczyna wchodzić w używanie słowo konwersacya, w znaczeniu jej dzi-siejszem. Najpierw spotykamy się z tern pojęciem u Włochów, którzy w owych czasach mają tak zwane couver sazioni. Te conversamni były to rozmowy, prowadzone w gronie dam i mężczyzn o tematach, których dostarczała ówczesna literatura.

Odczytywano lub opowiadano jakąś nowellę, jakąś powiastkę romansową, a gdy się kończyło opowiadanie,

zgromadzeni panowie i panie dysputowali nad jej treścią. Z takich uwag i spostrzeżeń na dany temat rozmowa przechodziła do innych przedmiotów, czerpanych z stosunków zgromadzonych osób, z życia, z towarzystwa. Pogadanki przechodziły od bohaterów i bohaterek no-welli do- osób żywych, od poezji do rzeczywistości. To co było z początku tylko środkiem do zabicia czasu stawało się przyjemnością, to, co nie było jak tylko przyjemnością, zmieniało się znowu w potrzebę. Conver-sazioni włoskie były tedy niejako zawiązkiem salonów, ale salony te pojawiły się dopiero znacznie później we Francji. W wieku XVII spotykamy się z pierwszemi salonami.

Jak przy włoskich conversazioni tak i przy tych nowo powstających ogniskach życia towarzyskiego w XVII wieku spostrzegamy, iż dała im po części przynajmniej początek i temat literatura. Pojawił się w owym czasie romans sławny, który niesłychane zyskał wzięcie i powodzenie. Romans ten miał tytuł Astrêe a autorem jego był Honoré d’Urfé. Dzisiaj nawet tytuł tego romansu mało komu jest znanym, nie tylko u nas, ale i tam, gdzie się ukazał, to jest we Francji ; — w owych jednak czasach wywołał on gorączkowe zajęcie. Był to romans sielankowy i wielce sentymentalny, tak że gdyby go ktoś dziś odczytał, doznałby słodko - nudnego wrażenia. W romansie tym występowało ni mniej ni więcej jak 100 bohaterów i bohaterek, a każda bohaterka i każdy bohater był stosownie do pojęć tego czasu szczytem sielankowości i sentymentalizmu.

Sława tego romansu przekroczyła granice Francji i znalazła żywe echo w całej niemal Europie. Autor jego, d’Urfé, otrzymał między innemi oznakami uwielbienia i czułych uniesień list zbiorowy, podpisany przez 29 książąt i księżniczek i 19 możnych szlachciców niemieckich. W liście tym uwiadamiali go podpisani panowie i panie; że biorąc pochop z jego utworu, urządzili u siebie takież same sielankowe i sentymentalne zgromadzenia, jakie wprowadza autor w swej Astrei, i że zgromadzenia te nazwano Academie des vrais amants. Każda z pań i każdy z panów podpisanych na liście obrał sobie w tym celu imię jakiegoś bohatera z Astreji, i wszystkie też imiona były porozdzielane, tylko imienia głównego bohatera romansu, Seladona, nikt się przyjąć nie czuł godnym.

Jak ta „akademja prawdziwych kochanków“ była na owe czasy najwytworniejszym kwiatem towarzyskiego życia i ogniskiem delikatnej konwersacyi w Niemczech, tak znowu równocześnie, a także poniekąd pod wpływem Astrei, powstał rzec można najpierwszy salon we Francji, znany w historyi towarzyskiego życia pod nazwą Hotel de Rambouillet. Od niego też zaczynamy hi-storję salonu.

Hotel de Rambouillet najświetniejsze zajmował stanowisko w życiu towarzyskiem stolicy Francyi około roku 1644. Nazwa jego pochodziła od nazwiska Katarzyny de Vivonne, markizy de Rambouillet, która była jedną z najwytworniejszych gospodyń i najświetniejszą ozdobą tego salonu. Salon tej damy był niejako kołyską konwersacyi francuzkiej. Nazywano ten salon la chambre bleue d’Arthenice, gdyż markizę de Rambouillet nazywano Arthenice. Nazwa ta była anagramem, to jest sztucznem zestawieniem liter jej imienia właściwego. Nazywała się jak wiemy Katarzyną, a imię Arthenice jest tylko przestawieniem liter, które mieszczą się w słowie Catherine.

W hotelu Rambouillet trzy damy piastowały z ko -lei berło dowcipu i konwersacyi. Damami temi były Julja Savelli, żona markiza de Vivonne, dalej owa słynna Katarzyna de Rambouillet, przezwana Arthenice, a w końcu Julja d’Angennes. Zgromadzenia salonowe w Hotel de Rambouillet rozpoczęły się pod koniec panowania Henryka IV, świeciły największym blaskiem za czasów Richelieugo i Ludwika XIII a straciły swe towarzyskie znaczenie pod Ludwikiem XIV, skoro tenże zaczął ^im prowadzić dwór świetny i okazały.

W czasach świetności salonu Rambouillet, co tylko było znakomitego i wytwornego vy stolicy, miało swój punkt zborny w „niebieskiej alkowie Arthenic’y“. Na zgromadzeniach tych spotykamy wszystkich sławnych i znamienitych mężów owego czasu; książęta Condé, Conti, La Rochefoucauld, Bussy, Grammont, dalej autorowie jak Scarron, obaj Kornele, a nawet młody, siedmna-stoletni wówczas Bossuet łączą się z historyą tego salonu.

Daleko świetniejszego jeszcze blasku i daleko silniejszego uroku nadawało salonowi pani de Rambouillet grono dam, ujmujących nie tylko wdziękami urody, ale wykształceniem Wysokiem, niepospolitym dowcipem i szlachetną wytwornością. Do takich dam, które były królowymi tych salonowych zgromadzeń, należały między innemi znana pani deSevigné, wówczas bardzo jeszcze młoda, pani De la Fayette, autorka Za‘idy i Księżniczki de Clèves, dalej księżna de Longueville, hrabina de Noailles i znakomita swego czasu autorka, panna de Scudery. Z powodu znakomitego wykształcenia, dowcipu i ujmujących darów konwersacyjnych nazywano damy te les precieuses, to jest wytwornemi i nazwa ta długo służyła za wyraz cnót towarzyskich i wyższego smaku, aż w końcu spotkał ją los zwykły tego świata, to jest przez nadużycie przeszła w śmieszność i wyszydzoną została niemiłosiernie przez Moliera.

Wpływ, który salon markizy de Rambouillet wywarł na obyczaje, na stosunki towarzyskie a nawet na literaturę swego czasu, był bardzo znacznym. Salon Rambouillet był niejako zawiązkiem wytwornych form towarzyskich i ogłady obyczajowej. Był on ogniskiem dobrego smaku, które łącząc w sobie wszystkie osobistości najznakomitsze, rzucało swe promienie i na szersze koła towarzyskie. Uszlachetniając stosunki towarzyskie, nadając konwersacji głębszą podstawę i formy świetniejsze, ujmując zachowanie się wzajemne jednych wobec drugich w reguły smaku i delikatności, oddał salon Rambouillet znakomite usługi obyczajom swego czasu. Dał on niejako pierwszy początek towarzystwu i konwersacyi w lepszem tych słów znaczeniu.

Niemniej silny wpływ wywarł także salon Rambouillet na ruch ówczesny literacki. Pod tym względem

przytoczyć go tu możemy za pierwszy dowód tego, co powiedzieliśmy o zbawiennym wpływie wyższego życia towarzyskiego na sztukę i piśmiennictwo. Wspomnieliśmy już, że salon Rambouillet zaczerpnął poniekąd pierwszą racyę bytu z literatury, gdyż pierwotny temat jego konwersacyi opierał się właśnie na owym sławnym romansie pana d’Urfé, Astrèe. Zgromadzeni goście odczytywali najczęściej jeden rozdział z tego romansu, i rozpoczynali nad nim dyskusję, która potem przechodziła na inne przedmioty dostarczane przez życie.

Zawdzięczając tym sposobem swój początek wpływom estetycznym i literackim, Hotel de Rambouillet na odwrót odpłacił się samej literaturze. Wydał on autorkę, która wyłącznie w jego towarzyskiem ognisku znalazła podnietę do prac literackich, t. j. pannę Scudery. Wszystkie niemal powieści tej autorki osnute były na wrażeniach, odniesionych w salonie Rambouillet, a niektóre z nich powtarzają wiernie rozmowy tamże prowadzone i malują figury, które się tam zgromadzały. Jest to wskazówka, jak literatura oddziaływa na życie i stosunki towarzyskie, a życie i stosunki towarzyskie na literaturę.

Ale nie na tem polegała cała zasługa tego salonu. Jemu przypadło wprowadzić najpierw w wykonanie zasadę, że talent i szlachetne wykształcenie znosi wszelkie różnice urodzenia i społecznego stanowiska, i ludzi urodzonych choćby pod najuboższą, słomianą strzechą, stawi na równi z tymi, na których kołyskę padały cienie dumnych marmurów i blaski złota. Do najulubień-szych gości tego salonu, którego gospodynie należały do najarystokratyczniejszych kół paryzkich, liczył się pisarz ówczesny Voiture, człowiek bardzo nizkiego pochodzenia. Prawem jednak talentu swego i zasług, Voiture, syn ubogiego kramarza, przebywać mógł wśród najwykwintniejszego towarzystwa stolicy, wśród członków najznakomitszej arystokracyi francuzkiej. A nie należy zapominać, że było to bardzo, bardzo dawno, przed górą dwustu laty, kiedy różnice towarzyskiego stopnia nie były jeszcze czczym przesądem, ale były faktem, opartym na prawach i całym porządku społecznym.

Po tem, co powiedzieliśmy, niepotrzebujemy prawie wskazywać z osobna, ile powagi miał hotel de Rambouillet. Był on trybunałem towarzyskim niemal najwyższym. Jak dalece wielkiem było poważanie, którem otaczano to koło towarzyskie, dowodzi najlepiej, że biskup z Nimes, Fléchier, pewnego razu z ambony chlubnie o nim wspominał; a Saint-Simon w pamiętnikach swoich nazwał go „trybunałem, z którym wszyscy liczyć się musieli, i którego zdanie miało bardzo wielką wagę“.

Gdy Julja d’Angennes wyszła za mąż i z mężem swym, panem de Montausier, opuściła Paryż, rozbiło się całe to świetne grono towarzyskie i salon Rambouillet istnieć przestał. Przykład jednak, jaki on dał towarzystwu stolicy, nie był bezpłodnym. Naśladując wzór z mniejszem lub większem powodzeniem, potworzyły się zaraz rozmaite kółka towarzyskie. Niektóre osoby, które były dawniej stałymi gośćmi w Hotel Rambouillet, zaczęły gromadzić u siebie jego rozbitków. Z tych kółek towarzyskich najsłynniejszym był salon panny Scudery. Zgromadzano się u niej co Soboty, a Soboty te szybki uzyskały rozgłos.

Soboty panny Scudery miały jednak tę wadę, że zamiast rozwijać dalej ruch towarzyski i konwersację, tak świetnie zainaugurowaną w Hotel de Rambouillet, ograniczyły się do ślepego naśladownictwa swego wzoru. Naśladownictwo zaś każde ma tę fatalną właściwość, że powtarza wszystkie wady oryginału, a nie umie przyswoić sobie żadnej jego zalety. Chociaż jak na owe czasy, konwersacja w salonie Rambouillet, była wzorem wytworności i dobrego smaku, przecież miała ona w sobie już nieco sztywności a nawet przesady. Otóż na Sobotach panny Scudery naśladowano równie tylko te dwie ujemne strony pierwowzoru — i to też było pierwszym powodem, że owa nazwa les precieuses, której dawniej używano tylko w najzaszczytniejszem znaczeniu, obrócona została w śmieszność.

Panna Scudery zanadto była autorką. Nietylko że każdego gościa uważała za figurę do jakiej przyszłej powieści, ale nadto krępowała konwersację tematami, branemi nie z życia, ale wyłącznie z książek i do tego jeszcze — własnych... Taki system jednostronny musiał czynić konwersację straszliwie nudną. Każdy z znakomitszych gości panny de Scudery miał jakąś nazwę, pożyczoną od któregoś bohatera jej romansów. Pedantyzm posuwano do tego stopnia, że jeden z gości, Pe-lisson, mianowany był sekretarzem i prowadzić musiał

osobny formalny protokoł z rozmów prowadzonych w salonie panny de Scudery. Biedny Pelisson ciężką, miał pracę co soboty — a spisane przez niego sprawozdania nazywały się Chronique des samedis. Nie dziw tedy, że tym sposobem konwersacja u panny Scudery traciła coraz bardziej swobodę i ożywienie, i odbiegała od naturalności.

Do jakiego stopnia przesady dochodziła konwersacja w salonie nieubłaganej autorki, poucza nas najlepiej owa kronika sobotnia, ta pańszczyzna nieszczęśliwego Pelissona. Znajdujemy w niej opis nadzwyczajnej i najświetniejszej soboty panny Scudery. Oto na tem sobotniem zgromadzeniu, które przypadało 20 grudnia roku pańskiego 1653, w salonie p. Scudery nie rozmawiano już wcale językiem ziemskim, ale językiem Bogów. Zaczęto do siebie mówić madrygałami.

Monsieur Conrart przemówił do Madame Arragonais madrygałem, a Madame Arragonais odpowiedziała także madrygałem Zagrzani tym poetycznym przykładem inni goście, nuż poczną do siebie mówić samemi madrygałami — pędzi wiersz za wierszem, rymy sypią się za rymami, wszyscy robią wiersze i mówią wierszami, nawet lokaje wpadają w natchnienie i komponują madrygały! Po tym potopie madrygałów, pokazało się, że najwięcej ich w przeciągu tego wieczora skomponował poeta Sarasin i jego też towarzystwo ogłosiło zwycięzcą. Ten sławny i pamiętny dzień w historji salonu panny Scudery nazwanym został journée des madrigaux, tj. dniem madrygałów.

Z tego już powziąć można wyobrażenie, do jakiej śmiesznej przesady dochodziła konwersacja w salonie panny Scudery. Cóż dopiero działo się tam, gdzie naśladowano jej Soboty! Oto zrobiono sobie nowy rodzaj języka, który miał być bardzo wzniosłym, a był tylko śmiesznym i niezrozumiałym. Im kto ciemniej mówił, tern był wytworniejszym, a kogo już całkiem niepodobna było zrozumieć, ten był wzorem konwersacyjnego dowcipu.

Taka nienaturalna przesada musiała wywołać żarty i satyry. Pierwszy, który ją wyszydzać począł, był l’abée de Pure. Od niego dowiadujemy się o niektórych górnolotnych wyrażeniach, których używano. Otóż broń Boże było nazwać np. zwierciadło zwierciadłem! Nie! zwierciadło nazywało się „doradźcą wdzięków“ a zamiast mówić że ktoś „tańczy“, wyrażano się że „kreśli cyfry miłości“. Zamiast mówić j'aime le melon, tj. ja lubię melon, mówiono, aby nie nadużywać w tak pro-zaicznem znaczeniu słowa aimer — j'estime le melon tj. „ja szanuję melon.“

Przesadę tę i posuniętą do karykatury nadętość konwersacji okrył śmiechem sławny komedjopisarz Molière i zadał tym sposobem cios śmiertelny fałszywie pojętej wytworności. Dwie komedje tego autora, jedna j. t. Les précieuses ridicules, druga Les femmes savantes wyszydziły nielitościwie te wady konwersacji i towarzyskich manier. Od czasu tych komedji nazwa précieuse, która była przedtem zaszczytną, stała się iro-nicznem przezwiskiem.

Tymczasem życie towarzyskie i główne jego ognisko, salon, rozwijały się szybko. To co było słabym początkiem, małym zawiązkiem, niezgrabną próbą — poczynało nabierać świetności, doskonalić się i rozkwitać. Konwersacja staje się coraz niezbędniejszym żywiołem wykształconych ludzi, nabiera coraz szerszego wpływu, salony poczynają decydować nie tylko o rzeczach towarzyskich ale i publicznych. W XVIII wieku przypada najświetniejsza epoka solonu, najbujniejszy jego rozkwit. Zgromadzenia salonowe przestają być wyjątkami, lecz mnożą się i coraz szerszy roztaczają promienia oświaty, elegancyi i wytworności.

Spotykamy już w tym czasie cały szereg sławnych i znakomitych salonów, z których osobno wymienić się godzi salon pani Lambert, barona Holbacha, pani Geoffrin, pani Necker, pani Dudeffand, pani de Tencin, panny de Lespinasse i księżniczki du Maine. Do najznakomitszych należał salon pani de Lambert. Przez lat dwadzieścia od r 1710 aż do roku 1733 salon ten ząjmywał pierwszorzędne miejsce i wywierał wpływ ogromny nietylko na towarzyskie ale i umysłowe życie. Na zgromadzeniach u p. de Lambert spotykamy się z wszystkimi prawie znakomitościami owego czasu. Znaleźć tu można było każdego, kto albo stanowiskiem albo talentem odznaczał się w społeczeństwie. Do najgłówniejszych członków tego koła należał znakomity pisarz Fontenelle.

Salon p. de Lambert odgrywał wielką rolę w literaturze owego czasu. Jeden z stałych gości tego sa-łonu, d’Argenson, powiada, że żaden autor, który nie bywał w salonie tej damy, nie mógł zostać członkiem francuzkiej akademji. „To pewna — powiada d’Argenson— że połowa członków naszej akademji jej zawdzięczała ten zaszczyt.“ Z salonem pani de Lambert rywalizował salon pani de Tencin a bardziej jeszcze salon pani de Geoffrin O salonie pani de Geoffrin podamy tu dokładniejszą nieco wiadomość, albowiem dama ta była postacią wielce ciekawą, i już tem samem staje się dla nas zajmującą, że była opiekunką i mentorką ostatniego króla polskiego, Stanisława Augusta, gdy tenże w bardzo młodym wieku stawiał pierwsze kroki w wielkim świecie paryzkim.

Niedawno zmarły pisarz francuzki, Sainte Beuve, dając obraz życia umysłowego we Francji w wieku XVIII, nazywa salon pani Geoffrin jedną z najznakomitszych, historycznych prawie instytucji tego wieku. Istotnie bez-przykładnem jest prawie zjawiskiem, aby kobieta, nie biorąca sama udziału czynnego w literaturze i sztuce, bo pani Geoffrin nie była sama ani autorką ani artystką, wywierała przez długie lata tak potężny wpływ na umysłowy ruch swego czasu i wpisała swe nazwisko w jedną, z najważniejszych epok historji literatury

Pani de Geoffrin nie pozostawiła po sobie nic jak tylko cztery czy pięć listów, które wydrukowano i pewną ilość dowcipnych uwag i trafnych spostrzeżeń, które przechowały się w ustnem podaniu i pamiętnikach współczesnych, ale za to sławę wielką zjednała sobie swym historycznym salonem. Salon ten nazywa Sainte-Beuve

salonem najlepiej prowadzonym i najtrafniej obmyślonym ze wszystkich innych, które kiedykolwiek istniały we Francji, począwszy od owego słynnego Hotel de Rambouillet

Pani de Geoffrin wpływ swój i ogromnie ważne stanowisko zawdzięczała jedynie swym zaletom osobistym. Była ona nizkiego pochodzenia, co utrudniało jej zadanie w owych czasach, kiedy ród i stanowisko społeczne miały jeszcze tak potężne znaczenie. A przecież kobieta ta, nie mająca ani arystokratycznego imienia, ani żadnej sławy literackiej, potrafiła odegrać tak ważną rolęwswem społeczeństwie, potrafiła stworzyć oguisko, w którem gromadziły się najznakomitsze talenta i umysły owego czasu! Salon jej był niejako akademią towarzyskiego życia, trybunałem smaku i przybytkiem literatury i sztuki. Potrzeba było mieć prawdziwie jenialuy dar pozyskiwania sobie ludzi i niepospolite zalety towarzyskie , aby dokazać tego, czego dokazała pani Geoffrin.

Salon pani Geoffrin liczył 30 lat niesłychanego wzięcia i wpływu. Gospodyni jego z przedziwnym talentem, z niezmordowaną gorliwością i z zdumiewającym taktem umiała utrzymywać świetność domu. Nie było żadnego znakomitego pisarza, żadnego znakomitego artysty, któryby nie należał do tego koła, jakie się zgromadzało w tym salonie. Najsłynniejsi uczeni i myśliciele owych czasów byli stałymi jego gośćmi. D’Alembert, Marivaux, Marmontel, Helvetius, Grimm, Holbach wię. cej znani byli w salonie pani Geoffrin, niż w swej uczo-

„Z estetyki i z życia.“

nej akademji. Z artystów przebywali tam regularnie Van-loo, Latour, Yien, Lagrenée i słynny Bouclier.

Ale nie tylko świat literacki i artystyczny miał główne swe ognisko w salonie pani Geoffrin. Salon ten był także schadzką wszelkich znakomitości innego rodzaju, areną najwytworniejszej elegancji, szkołą wykwintnych manier towarzyskich, punktem zbornym członków nietylko francuzkiej ale rzec można całej europejskiej arystokracji. Wszystkie kraje były tu reprezentowane. Dom pani Geoffrin był kluczem do całego świata towarzyskiego w Paryżu. Kto chciał znaleźć przystęp do wykwintnych salonów tej stolicy, musiał pierwej znaleźć wstęp do salonu p. Geoffrin. Kto przyjmowany był chętnie przez nią, ten nabywał tern samem patent wykształcenia i towarzyskiej ogłady, otrzymywał paszport do wszystkich innych salonów.

Nic więc dziwnego, że każdy cudzoziemiec, przybywający do Paryża, chcąc poznać wszystko, co w nim było świetnego i znakomitego, starał się najpierw dostać do salonu pani Geoffrin. Z tego też powodu Sainte-Beuve nazywa salon ten „wielkiem centrem i rendez-vous wieku.“ Na takich rendez-vous europejskich w salonie pani Geoffrin niebrakło też i Polaków. Do znakomitych cudzoziemców, których spotykano u pani Geoffrin, należał i Stanisław Poniatowski, późniejszy król polski. Pani Geoffrin była poniekąd pierwszą jego nauczycielką i mentorką, i — niestety! lichego wychowała nam króla!...

Stanisław August, nie marzący wówczas o króle-

wskiej koronie, przybył do Taryża w r. 1753, otrzymawszy od ojca swego między innemi pismami poleca-jącemi, także list do pani Geoffrin. Dama ta była wówczas już staruszką, ale mimo to umiała trzymać jeszcze silnie berło towarzyskiego życia w stolicy. W Pamiętnikach swoich, ogłoszonych teraz właśnie przez Kraszewskiego w Dreźnie, podaje Stanisław August kilka ciekawych szczegółów o pani Geoffrin i swym stosunku do niej: „Osobliwsza to kobieta — opowiada Stanisław August — otoczona od lat czterdziestu wyłącznem prawie poszanowaniem wszystkich niemal osób, świecących we Francyi zasługą, talentem lub wdziękami, zawdzięcza to urokowi swojego umysłu, usługom przez nią oddawanym z gorącem sercem a rzadką grzecznością i bardzo szlachetnym postępkom. Życie jej pewnie będzie opisane i stworzy obraz wielce ciekawy. Licząc już lat siedemdziesiąt, chodzi piechotą, pisze, służy przyjaciołom, łaje ich nawet i tyranizuje z taką żywością jak przed trzydziestu laty. Największą ma pretensyę do głębokiej znajomości ludzi, a chociaż w tein, jak w rzeczach sztuki zdarzało się jej mylić, biada temu, ktoby jej dał poznać, że złapał ją na podobnej pomyłce. Nadzwyczajna żywość szczególną nadaje siłę jej pochwałom i naganom, unosi ją nieraz, a jednak, pomimo całej tej żywości, umiała zawsze prowadzić się dobrze, utrzy-• mać interesa w porządku i zręcznie zjednać sobie potężnych tego świata i wszelkiego rodzaju znakomitości. Zanadto jest niepospolitą i żywą, aby nie miała nieprzyjaciół; niebrak jej₄też takich, którzy... wyrzucając

jej nizkie pochodzenie,... największą oddają sprawiedliwość jej znajomości życia i rozległości jej umysłu, kiedy z tak nizkiego pochodząc stanu, potrafiła sobie zjednać poważanie ogółu i zająć w towarzystwie stanowisko, na jakiem się dotąd utrzymuje". „Ojciec mój — pisze dalej Stanisław August — polecił mnie jej jak drugiej matce; przybrała sobie ten tytuł i stale trzymała się wszystkiego, co połączoną z nim powagę w umyśle moim ugruntować mogło; prawda, że macierzyńską też czułość w najżywszy sposób okazywała mi zawsze“.

Jakoż istotnie p. Geoffrin zająwszy się poleconym sobie Poniatowskim, jak synem, nieraz go jak syna karciła. Eazu jednego Poniatowski pochwalił był przed marszałkiem de Noailles ministra Puisieulx tak niezręcznie, że przez to dotknął starego marszałka, który nie lubił i lekceważył tego męża stanu. Dostałże za to sowitą burę od pani Geoffrin! Oto jak opowiada Poniatowski to zajście: „We trzy dni później przyszedłszy do pani Geoffrin, która od chwili mego przyjazdu nie przestawała dobrocią i pieszczotami mnie otaczać a nawet obsypywać pochwałami, z niemałem zadziwieniem ujrzałem, jak wstawszy nagle i wziąwszy się w boki, szła prosto ku mnie z roziskrzonem okiem. „Cóż to malcze powiedziałeś marszałkowi de Noailles ? — zapytała mnie. Opowiedziałem jej szczegółowo rzecz całą, a ona wysłuchawszy dodała: „Naucz że się niezgrabja- ' szu (grosse bête), że kiedy człowiek zapytuje, co o mm mówią, to chce, żebyś go chwalił i chwalił jego tylko jednego !“

Zkąd inąd wiadomo, że Stanisław August podczas tego swego pobytu w Paryżu dostał się był do więzienia za długi, i że go pani Geoffrin wykupiła, o tem jednak król Jegomość sam nic nie wspomina. Gdy Poniatowski został królem polskim, starał się okazać wdzięczność swą, pani Geoffrin i zaprosił ją na swój dwór do Warszawy. Dama ta była wówczas już zgrzybiałą staruszką, niewahała się jednak podjąć podróży, aby ujrzeć swego wychowanka w majestacie monarszym. W roku 1766 przybyła pani Geoffrin do Warszawy, gdzie tak ze strony Stanisława Augusta jak i całego najznakomitszego towarzystwa polskiego doznała wielce zaszczytnego przyjęcia a osobistością swą niepospolitą i sławą niemal europejską, wielką wzbudzała senzacyę. Król nazywał ją matką.

Oprócz Stanisława Augusta bywał gościem w salonie pani Geoffrin także znany poeta polski owej epoki, Stanisław Trembecki, i tam poznał się z d’Alem-bertem, Diderotem, Grimmem i innymi filozofami i uczonymi, których wpływ znać w jego pismach.

Do szczególnych zalet p. Geoffrin należał dar konwersacyjny. Miała ona pod tym względem talent tak znakomity, że zawiązując rozmowę umiała najnudniejszych, najniedowcipniejszych nawet ludzi uczynić zajmującymi. Oprócz tego celowała p. Geoffrin nadzwyczajną troskliwością dla swych znakomitych gości. Uważała ona na wszystko, cokolwiek mogło ożywić ich humor i wprawić ich w swobodne, wesołe usposobienie. Bywał u niej n. p. znany pisarz francuzki Fontenelle, starzec już wówczas dziewięćdziesięcioletni. Otóż aby staruszkowi nie było nigdy zimno i aby był rozmow-niejszym, miała pani Geoffrin w swym salonie osobny ruchomy piecyk żelazny, który zawsze przy nim stawiano.

Od pani Geoffrin przejdziemy teraz do innych salonów tego czasu, a mianowicie do pani Dudeffand, która zazdrościła sławy pani Geoffrin i była najzaciętszą jej przeciwniczką i rywalką. Pani Dudeffand utrzymywała także bardzo znakomity salon, nie dorównała jednak wpływem swym na towarzyskie życie pani Ge-oftrin. Pani Dudeffand miała więcej dowcipu od pani Geoffrin, ale p. Geoffrin przewyższała ją swym taktem i roztropną zręcznością w rzeczach towarzyskich.

Salon pani Dudeffand nabył sławy około roku 1740. Jak u pani Geoffrin tak i u tej damy zgromadzały się znakomitości polityczne i literackie. Pani Dudeffand była przyjaciółką sławnego Montesquieu’go, d’Alem-berta, Voltaira. Znała ona doskonale ich charaktery i umiała wybornie tłumaczyć ich utwory osobistem ich usposobieniem. Najtrafniejsze i najciekawsze rysy i szczegóły, które przeszły do wiadomości z życia tych znakomitych ludzi, zawdzięczać należy p. Dudeffand. Była ona doskonałą znawczynią ludzi i umiała z wielką zręcznością chwytać ich strony najciekawsze.

Żywość swą, ruchliwość niezmordowaną i zalety towarzyskie zachowała pani Dudeffand do najpóźniejszej starości. Przy końcu straciła wzrok, ale i to nie przeszkadzało jej w utrzymywaniu salonu. Ociemniała, późnym wiekiem złamana, przechowała w sobie

wszystkie zdolności młodego umysłu: żywość, dowcip, pamięć, bystrość, i namiętność. Jeden z gości jej salonu, Anglik Walpole, tak ją, charakteryzuje: „Mając lat siedemdziesiąt trzy, ta kobieta pełna jest życia, jakby miała lat 23. Mimo że jest ślepą, uczęszcza do Opery, do teatru, na salony wersalskie. Dwa razy na tydzień daje u siebie wieczerzę, każe sobie czytać wszystkie najnowsze książki, układa nowe wierszyki bardzo ładne, i pamięta z szczególną dokładnością wszystko, co się stało w literaturze i w świecie wytwornym od lat 80. Koresponduje z Wolterem i wiecznie dyktuje listy do rozmaitych osób... W rozmowie pełną jest werwy a przecież mimo gorączkowej swej żywości nie dopuszcza się błędów. Sąd jej o każdej rzeczy jest tak trafnym, jak tylko być może. Kobieta ta składa się z dwóch tylko żywiołów, z miłości i nienawiści, sprzyja swym przyjaciołom aż do entuzyazmu ale potrafi być namiętną, jednakże zawsze otwartą nieprzyjaciółką“.

Mimo ociemnienia swego pani Dudeffand była wyborną gospodynią w swym salonie. Z fotelu swego zdawała się widzieć wszystko i wszystkich, używała nawet zawsze tego słowa: „widzę, widziałam“, zapominając nietylko sama o swej ślepocie, ale pozwalając i innym o tern zapomnieć. Niewidząc aktorów, samym tylko słuchem oceniała ich grę w sztuce, a sądy jej bywały nieraz szczególnie trafne. W skutek tego nazwano ją „ślepą jasnowidzącą“ (aveugle clairvoyante). Żywość» dowcip i werwę towarzyską zachowała aż do śmierci. Jak namiętnie ta niepospolita kobieta lubiła towarzystwo i konwersację, i jak szalenie zazdrośną była pod tym względem, o tem da niejakie wyobrażenie następujący zabawny szczegół. U pani Dudeffand przebywała stale panna Lespinasse, która słynęła także z zalet konwersacyjnych. Pani Dudeffand wstawała bardzo późno, bo dopiero o 6 godzinie po południu, a panna Lespinasse korzystając z tego przyjmowała gości i bawiła się ich towarzystwem przez całą godzinę, nim p. Dudeffand sama przybyła ich przyjmować. Jakiś czas niewiedziała nic o tem pani Dudeffand, lecz gdy się przypadkiem o tem dowiedziała, narobiła straszliwego hałasu. Uważała się za pokrzywdzoną w tem, co jej było najdroższego i robiła tak gorzkie wyrzuty pannie Lespinasse, jakby się ta była dopuściła formalnej domowej kradzieży. Burza ta skończyła się zupełnem zerwaniem stosunków z panną Lespinasse, co jednak na złe wyszło pani Dudeffand, gdyż panna Lespinasse otworzyła własny salon, który doszedł także do wielkiego rozgłosu i powszechnej wziętości. Niebędziemy już jednak wspominać bliżej o salonie panny de Lespinasse, a równie niemożemy wdawać się w szczegóły o innych salonach tego czasu, jak n. p. o słynnych salonach księżniczki du Maine, barona Holbacha, pani d’Épinay i innych, gdyż niepozwala nam na to zakres tych rozprawek. Przejdziemy natomiast odrazu do salonu pani Necker, który zamyka historję salonu francuzkiego w wieku XVIII i do salonu jej córki, sławnej autorki, pani de Staël, który poniekąd otwiera historję salonów w wieku bieżącym, t. j. XIX.

Salon pani Necker, żony słynnego ministra fran-cuzkiego, zajmuje świetne stanowisko w historji życia towarzyskiego pod koniec ubiegłego stulecia. Najsłynniejsza pora tego salonu przypada około roku 1787. Oprócz osób, znakomitych urodzeniem lub dygnitarstwem, z któremi mąż pani Necker jako minister miewać musiał ścisłe i liczne stosunki, bywali gośćmi tego salonu sławni pisarze i uczeni Bufon, Thomas, Marmontel, znamienity krytyk i literat ówczesny La Harpe, poeta Chenier, dalej Gibbon, Raynal, Arnaut, Barthélémy, znana i bardzo słynna swego czasu autorka pani de Genlis i wiele innych niepospolitych osobistości. Ozdobą salonu pani Necker była także jej córka, późniejsza pani de Staël. Konwersacja na zgromadzeniach u pani Necker, tak jak ją nam opisuje w pamiętnikach swych pani d’Abrantès, była ogniskiem, w którem zespalały się najznakomitsze umysły. Salon ten, jak to zresztą o każdym z ówczesnych sławniejszych salonów powiedzieć by się dało, był niejako zwierciadłem, w którem odbijało się całe życie umysłowe i towarzyskie w najwytworniejszych swych i najszlachetniejszych rysach. Literatura, sztuka, wyższe kwestye życia, estetyczne wrażenia — wszystko to wchodziło w program takich zgromadzeń.

Wiele jeszcze głośnych salonów moglibyśmy tu wyliczyć, ale, jak już wspomniałem, rozmiar tych rozprawek uróść by musiał ogromnie, gdyż historja salonów z tego czasu musiałaby chyba objąć kilka tomów. Opuszczamy tedy bardzo wiele szczegółów, poprzestając tylko na podniesieniu najgłówniejszych dat z histo-rji życia towarzyskiego we Francji. Kto pragnie obzna-jomić się z szczegółową dokładnością z historją salonu przy końcu XVIII i na początku XIX stulecia znajdzie do tego mnóstwo źródeł w literaturze francuzkiej, osobliwie w pamiętnikach współczesnych, z których przytoczymy tylko naprzykład Pamiętniki St. Simona, pani Genlis, księżny d’Abrantès itd.

Z końcem XVIII stulecia kończy się zarazem najświetniejsza epoka salonu francuzkiego. Na horyzoncie ówczesnego społeczeństwa dawno już gromadziły się ponure, złowrogie chmury, a z chmur tych uderzył teraz grom straszliwy, który zdruzgotał wszystko i cały ład towarzyski z posad swych dawnych wywrócił. Gromem tym była wielka rewolucja francuzka. Wśród tego potężnego huraganu, w którym szlachetne hymny filan-tropji mięszały się z ohydnem wyciem najdzikszych namiętności, ucichnąć musiał ów świetny ruch towarzyski.

W krwawej porze szubienicznych latarni, w czasach gilotyny, pochłaniającej co chwila mnóstwo ofiar — wygasły owe ogniska domowe, których światło i ciepło tak szerokiemi płynęło dawniej promieniami.... Z owego świetnego grona ówczesnego towarzystwa, z tych olśniewających urodą i zaletami umysłu dam, co umiały tyle wpływu wywrzeć na swoje otoczenie — poniosła prawie większa część swą głowę pod nóż gilotyny lub dokonywała żywota swego w więzieniach...

Tu należałoby nam przestać już mówić o salonie francuzkim. Wspomnieliśmy już jednak poprzednio o sa-

Ionie pani de Staël, który był salonem przejściowym między XVIII a XIX stuleciem. Dodamy zatem kilka szczegółów o salonie pani de Staël. Znakomita ta kobieta, autorka Delfiny, Korynny, Podróży po Niemczech, i tylu innych dzieł, które w swoim czasie wielkiego dostąpiły rozgłosu, była, jak o tern już wspomniano, córką pani Necker. Wyszedłszy za mąż za ambasadora szwedzkiego przy dworze francuzkim, barona de Staël, zasłynęła pod tern nazwiskiem w literaturze. Pani Louise Germaine Staël nietylko dziełami swemi ale i wpływem swej towarzyskości wywierała wpływ wielki na wyobrażenia swego czasu. Salon pani Staël krótko tylko istniał w Paryżu. Przyjaciółka jej i wielka wielbicielka, księżna d’Abrantès zostawiła nam kilka ciekawych szczegółów o zgromadzeniach w salonie pani Staël. Pani Staël przyznawano wysoki dar konwersacyjny, a panna de Tessó bardzo pochlebny wydała o nim sąd temi słowami: „Gdybym była królową, kazałabym pani Staël mówić do mnie ustawicznie.“ Zkąd innąd jednak wiemy, że pani Staël, była bardziej wymowną niż rozmowną, i że jej salon odbiegł już od dawniejszych tradycyj konwersacyjnych, a stał się salonem politycznym. Sama pani de Staël więcej miała skłonnności politycznych niż literackich, a oddanie się jej wyłączne literaturze, zawdzięczamy Napoleonowi , który skazał ją na wygnanie z Francji.

Salon pani de Staël najświetniejszym był po uciszeniu się wielkiej burzy rewolucyjnej, podczas dyrekto-rjatu. Spotykamy tam więcej osobistości politycznych niż literackich i artystycznych, a konwersacja traci już

tu właściwe swe cechy a staje się areną dysput i intryg politycznych. Z znakomitości, które zgromadzał salon ówczesny p. Staël, wymienić wypada Benjamina Constant, słynnego publicystę i literata, Lemerciera, lubionego wówczas autora dramatycznego, Józefa Bona-partego i wielu mężów stanu. Gościem pani Staël był także wówczas i Kościuszko, przebywający w Paryżu po upadku powstania z r. 1794. Był to dzień uroczysty w salonie p. de Staël, gdy się w nim pojawił ten bohater, z którego dłoni dopiero co był wypadł oręż, podniesiony w sprawie wolności.

Księżna D’Abrantès tak nam opisuje pojawienie się Kościuszki w salonie p. de Staël. „Rozmowa toczyła się wśród śmiechu, gdy w tej chwili wywołano nazwisko, które sprawiło magiczne wrażenie w całym salonie. Lokaj zaanonsował nam głośno: „Jenerał Kościuszko!“ W takich to chwilach trzeba było widzieć a prze-dewszystkiem słyszeć panią Staël! Przy jej namiętnej admiracji dla wszystkiego, co było wielkiem i szlache-tnem, przy jej zdolności ocenienia i zrozumienia szczytnych myśli, można sobie wyobrazić, jakiego doznała wrażenia, gdy ujrzała Kościuszkę, tego bohatera i męczennika szlachetnej sprawy, szukającego schronienia we Francji.... To też pani Staël stała się zaraz dla Kościuszki tern, czem była dla wszystkich, którzy jej imponowali, to jest osobą do najwyższego stopnia ujmującą. Umiała sobie od pierwszego razu ująć życzliwość Kościuszki. Był to człowiek około lat 40 — tak opisuje pani d’Abrantès bohatera — imponującej postawy

i o fizyognomji odpowiedniej tak niepospolitemu mężowi. Postać jego, pełna gracji, jak u wszystkich niemal Polaków, miała wyraz wojowniczy, który dowodził że wygnaniec polski przebywał długo pod obozowym namiotem.“

Niedługo istniał salon pani de Staël. W r. 1802 umarł jej mąż, a Napoleon podejrzywając ją, że prze- ’ ciw rządom jego intryguje, kazał ją wydalić z Francji. Ten surowy krok Napoleona przyniósł najwięcej korzyści Niemcom, był bowiem powodem podróży pani Staël do Niemiec, o których napisała bardzo ważne dzieło. Na niektórych znakomitych pisarzach wywarła pani de Staël wpływ wielki, bądź to w czasie swej podróży, bądź to w swym salonie w Coppet, który był długi czas zbiorowiskiem pisarzy niemieckich. Salon p. Staël w Coppet, posłużyć by nam mógł niejako za sposobność do przejścia od salonu francuzkiego do salonów literackich niemieckich, którym także kilka uwag poświęcimy, nim się stale zatrzymamy nad życiem towarzyskiem w Polsce. Przedtem jednak bodaj w krótkości doprowadzić musimy wiadomość o salonie francuzkim aż do nowszych czasów.

Wpływ pani Staël na wyobrażenia i ruch literacki w Niemczech był tak znacznym, że nazwisko jej figuruje na najważniejszych kartach historji literatury niemieckiej w nowszych czasach. Nietylko młodzi poeci i filozofowie ulegali wpływom jej znakomitego umysłu, ale otaczali ją wielkiem poważaniem nawet tacy mężowie znamienici, jak Stein i Niebuhr. Pani Staël liczyła lat 37, gdy w r. 1803 przybyła do Weimaru i Jeny, tych

dwóch głównych ognisk ówczesnego ruchu literackiego w Niemczech. Pojawienie się jej sprawiało wszędzie wielką, senzację. Nazwisko pani Staël splotło się głównie z zawodem literackim jednego z znamienitszych pisarzy tego czasu, Schlegla. Schlegel był jej przewodnikiem po Niemczech, a później jako nauczyciel jej dzieci bawił długo w jej domu w Coppet, w Szwajcarji. Salon w Coppet stał się odtąd punktem zbornym wszystkich młodych talentów Niemiec i Francji. Było to prawdziwe ognisko umysłowe. Pisarze niemieccy, a mianowicie trzej poeci, Werner, Ôhlenschlæger i Chamisso pozostawili w pismach i pamiętnikah swoich wiele szczegółów o salonie pani de Staël w Coppet, a wszyscy zgadzają się na to, że salon ten dał popęd do wielu cennych utworów literackich i wywoływać umiał żywą wymianę zdań i myśli między najzdolniejszymi ludźmi owego czasu.

Dla uzupełnienia tego krótkiego rysu historycznego dodać musimy jeszcze kilka bodaj wzmianek o najnowszych salonach francuzkich. Jakkolwiek w najnowszych czasach nie spotykamy tak znakomitych i tak wpływowych salonów, jakiemi bywały salony pani Ge-offrin, pani Lambert itd. — przecież znaleźć możemy niektóre uwagi godne. I najnowsza literatura francuzka, literatura Lamartina, Wiktora Hugo, Balzaca, Kazimierza Delavigne, Alfreda Vigny, Dumasa, Berangera i tylu innych znakomitych autorów nowszych, posiadała salony, które się tak z jej historyą związały, jak nazwiska Fontenella, d’Alemberta, Diderota, La Harpa j innych z salonami p. Geolfrin, pani Dudeffand, pani

Lambert. Salony te najświetniejszemi były w czasach restauracyi. W nich to przed gronem znakomitych mężów i przed wieńcem dam wytwornie wykształconych deklamował Lamartine swe pierwsze Medytacje, w nich to wygłaszał Wiktor Hugo najpierw swe Ody i Ballady, w nich Delavigne obznajamiał wybranych z ustępami swej Messynianki, lub rzucał jedną, z swych cudownych piosnek Beranger.

Francuzki literat Alfred Nettement tak nam charakteryzuje te salony z czasów restauracyi: „Były to zgromadzenia — mówi on — na których każda szkoła filozoficzna, literacka, polityczna miała swe posiedzenia. Tworzyły się tym sposobem kółka i partye wykształconego towarzystwa, które miały swych poetów, swych literatów, swych uczonych i swych dziennikarzy. Wśród ożywionej konwersacji wyrastały nowe ideje. Tu się rozdzielały role do pracy na polu publicznej opinji... W tych kołach towarzyskich kiełkowała sława wielu pisarzy, i w nich później sławy tej, gdy już wzrosła, odbierali oni hołd i nagrodę“.

Najwpływowszym z salonów tego czasu był salon pani Recamier, która zmarła w r. 1849. Salon ten był ogniskiem literackiem w całem znaczeniu tego słowa. Jeden z najznakomitszych autorów francuzkich, stały gość pani Recamier, opisuje nam bliżej te zgromadzenia. „W salonie pani Recamier — pisze on — panował Chateaubriand, a gdy on był obecnym, wszystko się około niego grupowało. Mnóstwo gości uczęszczało do tego salonu, a nic w nim nie było powszedniego; oddychało się tam atmosferą wykwintną i pełną dyskrecyi. Uprzejmość, i to uprzejmość nie powierzchowna ale pełna uczucia, nadawała wszystkim zaraz na wstępie swobodę i śmiałość, tak że mimo szacunku głębokiego dla tak znakomitego miejsca, nikt na chwilę nie czuł się krępowanym. Znachodziło się tu dystynkcję a zarazem poufałość lub co najmniej naturalność; wielką łatwość w wyborze przedmiotów, co jest ważnym warunkiem ożywionej konwersacji; dalej szybkie przyswajanie sobie tego, o czem mówić zacząłeś, a to nie z samej tylko grzeczności i z łaski, ale z prawdziwego zajęcia... Nie można było opuścić salonu pani Recamier, aby niebyć mile poruszonym w umyśle i sercu, aby nie uczuć się zadowolonym i wdzięcznym“.

„Pani Recamier posiadała w najwyższym stopniu dowcip towarzyski, ale nie był to ów dowcip, który pragnie świecić dla siebie samego, ale ów, który pojmuje i uznaje dowcip innej osoby. Pani Recamier pisała mało, ale to co wyszło z pod jej pióra, miało cechę wykończenia. W rozmowie była nadzwyczajnie ujmującą i posiadała dar trafnego wyrażania się. Opowiadając swe wspomnienia, umiała poprzestać zawsze na najgłówniejszych i najciekawszych rysach, kierując się i pod tym względem miarą i niepospolitym smakiem. Umiała ona słuchać innych z nieporównanym powabem, a niczego co było dobrem w twych słowach, nie opuściła bez oznaki, że czuje to i uznaje. Zapytywała z zajęciem a odpowiadała z ożywieniem. Posiadała ona do wysokiego stopnia sztukę konwersacji. Zresztą sam

uśmiech jej i wyraz, który umiała nadawać swemu milczeniu, wystarczały, aby przekonać się o powabie i wykształceniu jej umysłu".

W salonie pani Recamier, oprócz Chateaubrianda, o którym już wspomniałem, byli głównymi i stałymi gośćmi sławny rzeźbiarz Canova, znakomity pisarz i publicysta Benjamin Constant,. dalej Ballanche, Ampère i wielu innych, którzy bądź to już posiadali sławę, bądź to dobijali się jej dopiero. Do szczególnych zalet pani Recamier należał dar pojednawczy. Harmonja i słodka łagodność jej duszy umiała natchnąć zgodą i uprzejmością wszystkich gości jej salonu, choćby byli sobie osobistymi lub politycznymi przeciwnikami. „Pani Recamier — mówi Sainte-Beuve — nie spoczęła pierwej, dopóki nie dopięła tego, aby ci jej przyjaciele, którzy byli sobie przeciwnikami, spotkali się jej w domu, i dopóki nie pojednała ich swein łagodnem, delikatnem pośrednictwem. Zaiste, zapomocą takich szlachetnych wpływów towarzystwo staje się prawdziwem, pięknie poję-tem towarzystwem, i nabywa potrzebnej mu siły łącznej i osobnego wdzięku. Tym to sposobem, kobieta, nie opuszczając wcale swej sfery, spełnia missję cywilizacyjną“...

Na salonie pani Recamier kończymy historję salonu francuzkiego o tyle przynajmniej, o ile ona wchodziła w zakres naszych pogadanek. Z przytoczonych już przykładów można powziąć wyobrażenie, w jak wysokim stopniu życie towarzyskie, oparte na wykształceniu i osnute na tematach wyższych, wywiera wpływ na oświa-

„Z estetyki i z życia.“

tę swego czasu, na upiększenie form obyczajowych, na podniesienie smaku, a co więcej jeszcze, na cały ruch umysłowy i jego objawy idealne, to jest na literaturę i sztukę. Jakoż z tego tylko wyłącznie stanowiska zapatrujemy się w tych rozprawkach na życie towarzyskie, i tej to zasady dowieść pragnęliśmy w tej króciutkiej historyi salonu francuzkiego.

<?

Dm*

Dr JJ j

*7:

;ïsi’A

V.

Stanowisko towarzyskie kobiety. — Poeci i kobiety. — Towarzystwo niemieckie. — Goethe i życie weimarskie.— Henrietta Herz. — Rachela Levin (Varnhagen) i jej salon.— Stosunek Goethego do dam polskich. — Pani Szymanowska.

Przystępując do nowego rozdziału powtórzyć moglibyśmy słowa, któremi zamknęliśmy rozdział poprzedni, gdyż są one najstosowniejszym wstępem do wiadomości o wyższem życiu towarzyskiem i o salonie w Niemczech. I tu bowiem, jak przy krótkiej historyi salonu francuzkiego, ograniczyć nam się wypadnie do tych tylko najcharakterystyczniejszych i najwymowniejszych przykładów, które stawią nam dowód, że wśród zupełnego nawet upadku form pięknych w społeczeństwie, znaleźć możemy w życiu towarzyskiem schronienie przed trywializmem i prozą rzeczywistości, źródło wrażeń estetycznych i uszlachetniających.

Już na poprzednich kartkach wykazaliśmy, jak znakomity i piękny wpływ wywrzeć może kobieta za pomocą zalet wykształcenia i towarzyskości nietylko na najbliższe swoje otoczenie, ale niekiedy i na społeczeństwo całe. Widzieliśmy, jak każda niemal z tych dam francuzkich, o których salonach mówiliśmy, odegrała rolę

świetną, w historyi spółczesnej oświaty i obyczajowego postępu, jak każda niemal z nich wpisała nazwisko swoje na kartach historyi literatury, tuż obok imion najznakomitszych i najjenialniejszych uczonych i pisarzy. Słusznie też nazwał Sainte-Beuve tę szlachetną działalność „missją cywilizacyjną, którą kobieta spełnia, nie wychodząc z swego naturalnego zakresu“.

za-

Życie towarzyskie pozostanie zawsze jednem z najdzielniejszych ognisk umysłowego i estetycznego ruchu — a kobieta jest właśnie królową towarzyskiego życia. Jej to przypadło szlachetne zadanie, być głównem ogniwem a zarazem władczynią towarzyskości, od niej zależy najczęściej cały wyższy nastrój, cały wdzięk estetyczny wzajemnych towarzyskich stosunków. Ona jest dobrym jeniuszem domowego życia, Westalką strzegącą nietylko rodzinnego ale i towarzyskiego ogniska, kapłanką obyczajowej wytworności i szlachetnego smaku, królową i duszą salonu.¹.. Gdy ta królowa umie piastować swe berło, gdy odgadnie całą piękność swej władzy, gdy u tronu jej wieńcem nadobnym roztoczą się zalety towarzyskie, gdy przyjdą jej w pomoc wykształcenie, umysł wyższy, powab pięknej i wytwornej duszy, wdzięk niepospolitego charakteru, i ów słodki, harmonijny dar łączenia ludzi, który zwykł działać wsze z magicznym, cudownym prawie skutkiem — natenczas wypełnia ona jedno z najszlachetniejszych i najwdzięczniejszych posłannictw, jakie dano jest spełnić kobiecie... Wtedy to, nie wychodząc z swej przyrodzo-

nej sfery, nie przekraczając tego progu domowego, którego jest Aniołem Stróżem, wywiera kobieta wpływ wielki i doniosły, a promienie skromnego, domowego ogniska, które powierzonem zostało jej opiece, rozbiegają się kręgiem dalekim i szerokim, niosąc światło i ciepło po za progi domowe, rozjaśniając i ogrzewając nieraz nawet społeczeństwo całe...

O tym szlachetnym i dziwnie pięknym wpływie kobiety na towarzyskość a przez towarzyskość na życie umysłowe i jego idealne kierunki pisały już tak znakomite pióra, rozprawiały tak wymowne usta, że zby-tecznem by było z naszej strony, rozwodzić się nad nim obszerniej. Poświęciliśmy mu słów kilka, albowiem przystąpić mamy właśnie do przytoczenia kilku nowych przykładów z życia, które tę cudowną stronę niewieściego posłannictwa wykażą w jasnem świetle. Przykładów tych zaczerpniemy tym razem z historyi towarzyskiego życia w Niemczech na schyłku zeszłego i na początku teraźniejszego wieku.

Życie towarzyskie niemieckie w owym czasie i jego główne ogniska, salony, odegrały ważną rolę nietylko w obyczajowej historyi, ale także w dziejach literatury i sztuki Niemiec. Już w jednej z poprzednich prelekcyj nadmieniliśmy, że aby dobrze poznać i ocenić całą epokę literatury niemieckiej, datującą się od Goethego i Szylera, potrzeba obznajomić się z ówczesnemi salonami. Jakoż istotnie w życiu i w historyi umysłowego rozwoju najznakomitszych i najsławniejszych poetów i pisarzy tej pory spotyka się z wpływem kobiet, które tym sposobem splotły imiona swe z najpiękniejszemi imionami literatury i sztuki.

ów rozkwit wyższego, towarzyskiego życia w Niemczech przypadł nieco później od świetnego rozwoju salonów francuzkich, o którym mówiłem w poprzednich moich rozprawkach. Salon niemiecki był też z początku wyłącznie naśladownictwem francuzkiego, bo musiał nim być koniecznie każdy salon w ogóle — jednakże później a mianowicie w pierwszych latach XIX stulecia przeszedł on z pola towarzyskiego kosmopolityzmu i czysto konwenansowej imitacyi na pole bardziej narodowe * oryginalne, czerpiąc temata swoje z literatury i sztuki, i na odwrót wpływając na nią pod niejednym względem. Nim życie towarzyskie w Niemczech tym sposobem wy-szlachetniało i głębsze przybrało podstawy — przedstawiało ono długi czas widok opłakanej błahości. Pła-skość jego miała swój powód w pustym, lekkomyślnym kierunku społecznym i w nieodpowiedniem stanowisku niewieściego świata owej pory. W wyższych sferach towarzyskich wychowanie kobiece spaczonem zostało naśladownictwem wersalskiej, błyskotliwej dworszczyzny, w niższych zaś warstwach, jakkolwiek oparte na poważniejszych i moralniejszych podstawach, nie miało to wychowanie żadnego wyższego, umysłowego nastroju, żadnego estetycznego polotu.

Gdy owa płaska, jedynie na pozorach i formach oparta wytworność dworska, połączona z zawsze ckliwą, a często wyuzdaną i przewrotną galanterją, zaczęła coraz bardziej wynaturzać i rozstrąjać społeczne stosunki, gdy to całe przesadne, manierowane, błyskotliwe i hafci-kowe „Rococo“ zaczynało nawet we Francji przechodzić powoli w śmieszność — odezwała się jak wszędzie niemal tak i w Niemczech przeciw niemu reakcja i w literaturze i w życiu.

Oppozycja ta była jednak z początku dziwaczną i excentryczną, a mianowicie tam, gdzie się zwracała przeciw dotychczasowemu lekkiemu pojmywaniu godności i missji kobiecej. Pod tym względem mamy z tego czasu kilka ciekawych i charakterystycznych postaci kobiecych. Wyższe umysłem a niezadowolone nietylko z dotychczasowego swego stanowiska w społeczeństwie ale i z całego prądu towarzyskiego i umysłowego, kobiety te usiłowały nadać życiu nowe formy, pojęciom nowe drogi; ale w usiłowaniu tern wpadały znowu w excen-trykę i nienaturalność innego rodzaju. Powstała u niektórych niepospolitych Niemek osobna równie szkodliwa manja bądź to mistycznej jakiejś filozofji i społecznych fantazmagorji, bądź to przesadna, chorobliwa, aż do śmieszności posunięta sentymentalność, rodzicielka owej urojonej i małodusznej „boleści i tęsknoty za czemś i za niczemś“ którą Niemcy nazywają Weltschmerz, a na którą to słabość poeci ich dotąd jeszcze nieraz chorują.

Do takich kobiet, podejmujących nieszczęśliwie walkę z przeżytemi formami i kierunkami życia, należała owa słynna księżna Amalja Gallizin, której salon w Münster był rodzajem mistyczno-filozoficznej szkoły, dalej pani Eliza von der Recke, utalentowana autorka, która była z początku zwolenniczką przesądną znanego mistyka Cagliostra, dalej słynna pani Kriidener, autorka francuzkiego romansu „Valerie“, oddana zarówno intrygom politycznym jak mistycznemu marzycielstwu. Inne kobiety tej pory oddane były znowu najckliwszemu sentymentalizmowi, płytkiej i chorobliwej czułostkowości, którą, w komiczny nieraz sposób objawiały w codzien-nem życiu a nawet w stroju. Dość tu będzie jako przykład przytoczyć pannę Ziegler, która to dama, chcąc uchodzić nawet zewnętrzną swą postacią za wcieloną sentymentalność, chodziła zawsze w białej sukience i prowadziła za sobą bezustannie białego baranka na różowej wstążce. •

Pierwszym, który w literaturze niemieckiej ubiegłego wieku podniósł wymowny głos przeciw dotychczasowemu stanowisku kobiety w społeczeństwie i towarzystwie, był poeta Klopstock. Znakomity ten poeta niemiecki, jak był w Niemczech pierwszym wskrzesicielem moralnej godności w poezji, tak też pierwszy rehabilitował niejako idealizm w stosunkach towarzyskich do kobiet. Wprowadzić on usiłował w stosunki te wyższy polot duszy, entuzjazm i delikatność. Dążenie to poetyczne wypełniało się niejako jego szlachetnym stosunkiem do Małgorzaty Molier, jego późniejszej żony, którą w utworach swoich pod imieniem Cidli otoczył tylu promieniami poezji.

Od Klopstocka też począwszy, widzimy w literaturze niemieckiej wielki wpływ kobiet. Niemal obok każdego znakomitego poety spotykamy jakąś szlachetną postać niewieścią, która była mu niejako drugą Muzą, towarzyszką, natchnienia. Taki piękny stosunek do poezji, stanowi jedną z najwdzięczniejszych stron niewieściego umysłu, bo dowodzi w nim pokrewności z tem, co jest idealnym pierwiastkiem życia. Dopóki w duszy niewieściej drgać będzie zawsze owa struna, co odpowiada uroczem echem każdemu idealnemu tonowi życia, dopóki umysł ich zachowa zawsze tę wrażliwość szlachetną dla objawów natchnienia i piękna — dopóty przykłady Dantego i Beatryczy, Petrarki i Laury nie pozostaną wyjątkiem. Przykłady takiej idealnej pokrewności umysłu niewieściego z poezją i sztuką powtarzają się ciągle, powtarzają się w historji literatury i sztuki każdego czasu i każdego narodu. W Niemczech, o których teraz mówię, znajdujemy także wiele takich przykładów. Jak z imieniem Klopstocka wiąże się imię Małgorzaty Molier, opiewanej pod imieniem Cidli, tak spotykamy dalej obok poety Wielanda panią Zofię Gutter-man, obok Biirgera postać Molly, obok Hölderlina Di-otymę, obok Szylera Lottę von Lengenfeld, obok Goethego Bettinę.

W poetycznym zawodzie Goethego, tego najje-nialniejszego wieszcza XIX wieku, obok którego chyba nasz Mickiewicz godnie stanąć może, wpływ wyższych umysłów i charakterów niewieścich odgrywał rolę potężnego moralnego i estetycznego żywiołu. Stosunkowi temu do grona pięknych i niepospolitych dusz niewieścich przypisać może wypada w znacznej części ową szlachetną, boską prawie harmonję utworów poetycznych Goethego, ów spokojny, pogodny wdzięk całej jego organizacji poetycznej. To też Goethe, który z tak je-nialną precyzją sformułował nam „wieczysty typ niewieści“, czyli jak on to nazwał „Bas Eivig Weibliche“, doprowadził w poetycznej kreacji charakterów kobiecych do najwyższej rzec można doskonałości. Niemasz prawie w literaturze postaci kobiecych, pełniejszych, żywotniejszych, prawdziwszych, nad typy stworzone przez Goethego. Taka Gretchen w Fauście, taka Klärchen w Egmoncie i inne należą do najpiękniejszych i najwdzięczniejszych kreacyj poetycznych.

W czasy Goethego przypada właściwy i pierwszy rozwój salonu niemieckiego w jego wyższem znaczeniu. Używał wprawdzie już przedtem pewnej sławy salon literacki pani Gottsched, żony niemieckiego autora — jednakże dopiero towarzystwo w Weimar, którego duszą był Goethe, przybrało kształty szlachetniejsze, wyraz podnioślejszy. W owych czasach Weimar był niejako Atenami niemieckiemi, stolicą literatury i smaku, miejscem zbiorowem najznakomitszych poetów i pisarzy. Goethe, Herder, Wieland, przebywali tam stale, Schiller i każdy niemal z sławnych autorów przynajmniej chwilowo. Weimar jak był stolicą literackich znakomitości, tak znowu był ogniskiem wyższego towarzyskiego życia. Salony weimarskie były najświetniejszym wyrazem to-warzyskości, pojętej w jej najpiękniejszym znaczeniu, opartej na tematach wyższego nastroju, pełnej wrażeń estetycznych, służącej za pole do tej wzajemnej gry wykształconych umysłów, która będzie zawsze główną cechą i niezbędnym warunkiem konwersacji i osobistych wzajemnych stosunków. Jak ważną rolę odgrywały damy w historji towarzyskiego, życia w Weimar, wyobrazić sobie łatwo, a ile wpływu niektóre z kobiet niepospolitych ówczesnych wywarły przez te szlachetne stosunki towarzyskie na rozwój najznakomitszych talentów, o tern świadczy wymownie przykład p. Charlotty Stein, której przyjaźń tak ważnym była czynnikiem w poetycznym zawodzie Goethego.

Za daleko by nas to zaprowadziło, gdybyśmy chcieli dać tu dokładny rys weimarskiego życia Musielibyśmy przebiedz cały najświetniejszy okres literatury niemieckiej, a nawet w całej osobnej rozprawie nie zdołalibyśmy zamknąć tęgo, czem wypełnili niektórzy historycy literatury spore tomy. Nie spełniłby jednak autor swego zadania, gdyby nie dał tu krótkiego przynajmniej rysu sławnych salonów berlińskich z lat 1789 — 1815, i nie przytoczył kilku szczegółów o dwóch królowach tego życia towarzyskiego, o Hen-riecie Herz i o pannie Racheli Levin, późniejszej pani Varnhagen.

Zacznę od salonu Henrietty Herz, którą słusznie nazwano niemiecką panią Recamier. Pani Herz urodziła się w r. 1764 w Berlinie. Zarówno niepospo-litem wykształceniem, jak pięknością zwracała ona już od pierwszej młodości uwagę całego wykształconego towarzystwa berlińskiego. Postać jej była tak wyniosła i pełna jakiejś dostojnej powagi, że nazywano ją Muzą tragiczną. Wyszedłszy za mąż pani Herz zawiązała kółko towarzyskie, które nazwała ligą cnoty.

Ta „liga cnoty“ (Tugendbund), która miała być niejako oppozycją przeciw trywialności i prozie powszednich stosunków życia, nie była niczem innem, jak tylko szkodliwą egzaltacją. To też wkrótce rozbiło się to ex-centryczne towarzystwo, a pani Herz pojmując już dojrzalej zadanie towarzyskości, otworzyła salon, który acz skromny i daleki od wszelkiego przepychu, uzyskał ogromny rozgłos i zgromadził w sobie wszystkie znakomitości całego Berlina. Pani Herz posiadała wszelkie warunki po temu, aby być gospodynią takiego znakomitego salonu. Oprócz niepospolitego wykształcenia i nadzwyczajnie rozległego oczytania posiadała ona dziwnie wdzięczny dar konwersacji. Sławny mówca francuzki, Mirabeau, który bywał częstem gościem w salonie pani Herz podczas swego pobytu w Berlinie, wspominał zawsze z uniesieniem o jej zaletach towarzyskich.

Salon pani Herz przybrał skromną nazwę „kółka lektury“ (Lesezirkel). To kółko lektury trwało aż do śmierci jej męża, t. j. do roku 1803. Były to najpiękniejsze czasy literatury niemieckiej, kiedy to co chwila prawie pojawiały się nowe arcydzieła Goethego^ Schillera, Jean Paula i innych znakomitych pisarzy ówczesnych. Zgromadzano się tedy w salonie p. Herz i odczytywano głośno nowe dzieła, a przy czytaniu nowych dramatów Szylera rozdawano między siebie poje-dyńcze role. W czytaniu takiem była p. Herz prawdzi⁻wą mistrzynią. Słynni pisarze, jak Frydryk Schlegel, Schleiermacher, Zacharjasz Werner, Ad. Chamisso bywali stałymi gośćmi w salonie p. Herz, a Schiller i

Jean Paul przebywając w Berlinie spieszyli skwapliwie na jej wieczory.

Lecz nietylko znakomici pisarze zgromadzali się w salonie p. Herz. Zwabieni urokiem towarzyskiego kółka odwiedzali go licznie członkowie najwyższej ary-stokracyi i dygnitarze rozmaici, jak hr. Bernstorff, sławny dyplomata Gentz, minister stanu Dobna-Schlebitten, który ofiarował swą rękę pani Herz po jej owdowieniu, i mnóstwo innych osób, odznaczających się Wysokiem stanowiskiem społecznem.

Obok skromnego salonu p. Herz, która była żoną niezamożnego lekarza, świetniał arystokratycznym przepychem ale zarazem i wyższemi, umysłowemi zaletami towarzyskości salon księżnej kurlandzkiej, uczęszczany przez panią de Staël, panią de Genlis, która wówczas bawiła w Berlinie,- przez Wilhelma Humboldta, Augusta Wilhelma Sclilegla i innych; — jednakże najwyższy stopień rozgłosu uzyskał był w owym czasie salon panny Racheli Levin, późniejszej pani Varnhagen.

Rachela, bo nazywano i nazywają ją po dziśdzień tylko po imieniu, była kobietą nietylko niepospolitą, ale rzec można, fenomenalną. Świetnością swego wykształcenia , dziwnie oryginalną werwą, świeżością i trafnością swoich poglądów na świat, poezyę i sztukę, a w końcu nadzwyczaj pociągającym darem towarzyskości, umiała ona zająć do wysokiego stopnia wszystkie prawie znakomitości współczesne, zestrzelić w domu swoim, jak w jednem ognisku, wszystkie niemal promienie umysłowego życia w Niemczech. W umyśle tej jenialnej kobiety odbijały się wszystkie myśli wieku wrażliwość jej obejmowała wszystkie wyższe i piękniejsze objawy ducha i życia, konwersacya jej była niejako tęczą wszystkich barw i wszystkich świateł, które mieniły się na horyzoncie współczesnego umysłowego i estetycznego ruchu. Słusznie też nazwano ją z tego powodu chórem całego dramatu życia, który się odgrywał w jej czasach.

Salon Racheli najświetniejsze miał chwile w latach 1797— 1806. Był on rzec można głównem centrem całego wykształconego towarzystwa berlińskiego. Gromadziły się w nim nietylko wszystkie znakomitości literatury, sztuki i nauki, ale garnęli się doń, pociągani magnetycznym powabem towarzyskim, także i reprezentanci najwyższych kół arystokratycznych, jak książę z panującej rodziny pruskiej Ludwik Ferdynand, księżniczka de Sagan, księżna Carolath i mnóstwo innych osób, wysokich swem stanowiskiem społecznem-

Ażeby obznajomić czytelnika nieco bliżej z niepospolitą osobistością Racheli, przytoczymy tu charakterystykę jej, podaną przez jej męża, znanego pisarza niemieckiego Yarnhagena. Oto jak on wyraża się o niej: „Niemogę podejmować nawet bliższej charakterystyki Racheli; nikt jej bowiem nie zdoła dokładnie poznać i ocenić, kto przez dłuższy czas i przy rozmaitych sposobnościach nie był w jej towarzystwie, gdyż nawet listy jej, jakkolwiek bogatem i żywem źródłem bije w nich jej umysł, dają tylko niezupełny obraz jej osobistości, której cechą główną była pierwotna, bezpośrednia żywotność. Ten nad wyraz żywy umysł Racheli rzucał światła i cienie, poruszał i porywał, koił i jednał“.

„Opowiem tylko — pisze dalej Varnhagen — jakie wrażenie sprawiła na mnie, gdy ją, pierwszy raz ujrzałem. Wyznać muszę najpierw, że przedstawiła mi się jako wspaniały, najczystszy i najzupełniejszy typ niewieści; biło od niej tchnienie naturalnej świeżości i rozumu, uderzała w niej naiwność oryginalna, wspaniała niewinnością jak rozsądkiem, a w każdem jej słowie i w każdym postępku przebijała się najszybsza, najzręczniejsza przytomność. Wszystko to ogrzane było najczystszą dobrocią, zawsze czynną i ożywioną ludzkością, i gorącem współczuciem dla szczęścia lub cierpienia obcych osób“.

„Zalety umysłowe, które dotąd pojedyńczo spotykałem, znalazłem tu razem: rozum i dowcip, głębokość myśli i zamiłowanie prawdy, imaginacyę i wesoły humor.... Obok tych niepospolitych zalet i bystrości przebijały się w niej jednak zawsze powab i łagodność niewieścia...“

„Gdy ją poznałem po raz pierwszy — opowiada dalej Varnhagen — nie byłem wcale pod wrażeniem dobrego uprzedzenia ani też nie dałem się unieść sławie, którą już miała Rachela. Prosty, naturalny sposób, w jaki przyjmowała gości, zupełna swoboda i bezpre-tensyonalność jej rozmowy, która z początku o samych tylko drobnych przedmiotach się toczyła, usuwały wszelką z góry powziętą ciekawość; a natomiast powstawało zajęcie nowe, które do samej chwili a nie do wniesionego już z sobą dobrego uprzedzenia należało. Zajęcie to miało swój powód w tem, że każde słowo Racheli, czyste i jasne jak źródło ze skały bijące, nadawało najobojętniejszym nawet rzeczom uroku życia i charakteru bezpośredniej prawdy, i że dotknąwszy się zaledwie każdej powszedniej rzeczy zmieniała ją zaraz w rzecz niepospolitą. Uczułem tym sposobem nową atmosferę, która owiała mnie tchem poezyi, a to właśnie dla tego, że spotkałem się nie z złudzeniem ale z prawdą, nie z pozorem ale z szczerą istotą. Rozmowa nasza wpadła powoli na ważniejsze rzeczy, do czego dały nam temat książki i osoby. Mówiliśmy o Frydryku Schleglu, o Tiecku, o pani de Staël, o Goethe’m, częścią z literackiego, częścią z towarzyskiego stanowiska...“ „Towarzystwo w salonie — są dalsze słowa Varn-hagena — było nadzwyczaj ożywionem, i bawiło się z zupełną swobodą; każdy był tem, czem być mógł; niebyło tu bowiem powodu, udawać coś więcej, i nie było też nadzieji, aby takie kłamane pozory mogły mieć powodzenie. Umysł Racheli panował nad wszystkimi, konwersacya toczyła się lekko i swobodnie; wszelką za nadto cierpką powagę łagodził zaraz dowcip i żart, który znowu, nim mógł przekroczyć granicę sto-sowności, wstrzymywanym bywał przez rozum i prawdę. Tym sposobem ton towarzystwa był ożywiony i umiarkowany zarazem. Kilka intermezzów muzycznych, do których zapraszał otwarty fortepian, urozmaicały wieczorek, a goście rozchodzili się w podnioślejszem i po-godniejszem usposobieniu.... Opuściwszy salon Racheli

daremnie szukałem w mych wspomnieniach podobnego wieczora...

Tyle przytaczamy z wspomnień Yarnhagena. Zobaczymy później, że i inni, bardzo znakomici ludzie wydawali równie pochlebny sąd o niepospolitym umyśle i wielkim darze towarzyskim Racheli, że zatem w zdaniu przytoczonem, jakkolwiek pochodzi ono z pod pióra jej męża, nie ma przesady. Nie było zapewne w całych Niemczech drugiego salonu, któryby był zbiorowym punktem tylu osobistości pierwszorzędnych stanowiskiem , talentem lub charakterem, w którymby życie towarzy skie przybierało ton tak niepospolity i charakterystyczny, jak w salonie Racheli. Ludzie nawet, którzy razili niesfornością i wybrykami namiętnego i dziwacznego charakteru, jak n. p. ów wspomniany książę Ludwik Ferdynand, doznawali w domu Racheli uszlachetniającego wpływu i ulegali wyższym uczuciom. Mężowie sławni, jak Gentz, Frydryk Schlegel i Humboldt oddani byli z serdecznem przywiązaniem temu towarzyskiemu gronu, dzieląc się z nim bogactwem swych umysłów i szukając nawzajem dla siebie piękniejszych i głębszych wrażeń. Emigrant francuzki, hrabia Tilly, Jan Genelli, znakomity autor Ludwik Tieck, książę Reuss, i mnóstwo innych wybitnych postaci dyplomatycznych, literackich, artystycznych, spędzało tu chwile najprzyjemniejsze.

Salon Racheli miał jednak niewidomego jeniusza, który mu przewodził i panował, a tym był Goethe. Poznał on osobiście Rachelę w Karlsbadzie, ale nie był

„Z estetyki i z życia.“

nigdy w jej salonie, mimo to jednak salon ten był przybytkiem jego sławy, a Rachela była entuzyastyczną wielbicielką wielkiego poety, i niejako kapłanką jego kultu.

„Bardzo wcześnie, wcześniej nawet niż krytyczna i literacka opinja — opowiada Varnhagen — oczarowaną była Rachela potęgą jeniuszu Goethego. To też stawiła go ona wyżej nad wszelkie porównanie, uważała go za najwyższego, za jedynego poetę, odwoływała się do jego utworów z zapałem w wszystkich swych zdaniach i sądach o życiu. Dzisiaj to zdaje się być naturalną i łatwą rzeczą, i nikt nie zaprzeczy wysokości stanowiska Goethemu, ale trzeba pamiętać o tem, że wówczas Goethe nie wyrósł był jeszcze w opinji po nad innych pisarzy, że go jeszcze stanowiskiem i sławą przewyższali inni, że jeszcze naród niemiecki nie ocenił był jego jeniuszu.... Wówczas nie było to więc małą rzeczą, poznać się na zasługach poetycznych Goethego, odkryć prawdę i głosić ją śmiało i z całego serca“.

Miłość i uwielbienie dla Goethego podniosła Rachela w gronie swych gości i przyjaciół do osobnego kultu, nazwisko jego otoczyła aureolą podziwu, i dopiero tym entuzyazmem Racheli porwani literaci, jak dwaj bracia Schleglowie, zaczęli głosić wielkość Goethego w dziennikach i na prelekcyach. Ta admiracya Goethego była ze strony Racheli pełną najszlachetniejszej bezinteresowności, jakkolwiek bowiem poznała go osobiście w Karlsbadzie, nigdy później niemiała z nim

styczności, i nie osobę Goethego ale jeniusz jego stawiła na piedestale swych uniesień. Z pisarzy filozoficznych był gościem i przyjacielem Racheli znakomity Fichte, a do grona, które zgromadzało się w jej salonie leżeli stale obok już wymienionych pisarzy, także słynni swego czasu uczeni Steffens i Schelling

na-

Łatwo sobie wyobrazić, ile niepospolitych zalet posiadać trzeba było, aby tak jak Rachela, zrobić z swego domu główny punkt wyższego towarzyskiego ruchu. Zadanie to ułatwiał Racheli szczególny dar konwersacji i towarzyskości. Jeden z pisarzy niemieckich, który odwiedził jej salon na kilka lat przed jej śmiercią w r. 1830, tak się o tem wyraża: „Widziałem panią Yarnhagen kilka razy, u niej samej i w innych domach, a wszędzie i zawsze była tem samem pogodnem i uweselającem zjawiskiem, wszędzie i zawsze była ożywioną i ożywiającą, szczerą, jasną, uprzejmą; wszędzie i zawsze okazywała wrodzony sobie talent najszlachetniejszej towarzyskości; nie wysuwając się nigdy naprzód, ale też i nie uchylając się, lecz przeciwnie będąc w właściwem tego słowa znaczeniu obecną. W swoim własnym domu miała jeszcze tę zaletę, że obowiązek pamiętania o wszystkich obecnych podnosił jeszcze bardziej jej przyjemną gorliwość, która się objawiała skutecznie nawet w niepostrzeżonycli rzeczach. W obcych domach wstrzymywała się od żywszego udziału, dopóki wrażliwość jej nie została jakimś ważniejszym przedmiotem ożywioną. Natenczas występowała z całą siłą swej duszy i z piękną namiętnością, broniąc

z bezwzględną odwagą słuszności, prostując mylne zdania lub rozwiązując wątpliwości pełnem światłem prawdy. Tym sposobem była ona nietylko wyborną sługą towar zysk oś ci, do czego najczęściej wystarcza wykształcona, delikatna i uprzejma ujemność; ale była zarazem mistrzynią towarzyskiego życia, która towarzystwu umiała nadać ton wyższy a usunąć zeń wszystko, co było złem lub pospolitem“. Zalety Racheli, opisane w tych słowach, ujął znany literat Jan Scherr jednym wyrazem, nazywając ją „artystką towa-rżysk ą‘;, Gesellschaftsldinstterinn.

Sławny a swego czasu entuzyastycznie podziwiany pisarz niemiecki Jean Paul, autor Tytana, scharakteryzował ową piękną rolę, którą Rachela odgrywała wśród gromadzącego się u niej koła, pisząc do niej tak w liście: „Pani obchodzisz się z życiem poetycznie, dla tego też i życie poetycznie obchodzi się z panią. Pani wnosisz wysoką dostojność poezyi na pole rzeczywistości, i chcesz to, co jest pięknością poezyi, widzieć także jako piękność w życiu....“

Goethe, który jak wiemy, poznał ją był osobiście w Karlsbadzie, kiedy jeszcze była panną, tak się o niej wyraził: „Jest to szczególnego uroku dziewica; jest silną w swych uczuciach, a przecież lekką w ich wyrażaniu; pierwszy przymiot nadaje jej wysokie znaczenie, drugi czyni ją przyjemną; pierwszy sprawia, że podziwiamy jej wielką oryginalność, drugi, że oryginalność ta jest miłą, że się nam podoba. Nieda się zaprzeczyć, że wiele jest osób, przynajmniej zdających

się być oryginalnemi, ale cóż nas upewni, że to nie pozór tylko? że to, co uważamy za natchnienia wyższego umysłu, nie jest tylko skutkiem przelotnego usposobienia? Nie tak jest u Racheli; jest ona, o ile ją znam, w każdej chwili sobą, zawsze w odrębny sposób ożywioną a przecież spokojną; słowem, jest ona, jakbym się wyraził, piękną duszą; im bliżej się ją zna, tein bardziej nas ujmuje...“

Rachela umarła jako pani Yarnhagen w roku 1833. Jakkolwiek wielką była miłośniczką i znawczynią literatury, i posiadała niepospolite wykształcenie obok wysokich darów umysłowych, nie próbowała się nigdy jako autorka i niedrukowała żądnego swego utworu. Dopiero po jej śmierci mąż jej, Yarnhagen, ogłosił jej korrespondencję drukiem. Listy te, pisywane przez Rachelę do najrozmaitszych znakomitości, albowiem z wszy-stkiemi prawie utrzymywała korrespondencję, obejmują trzy spore tomy. W listach tych przebija się cała indywidualność tej niepospolitej kobiety. Są one nietylko odźwierciedleniem jej całego umysłu i charakteru, ale nadto są ważnym komentarzem do ówczesnego życia umysłowego w Niemczech, a obejmując wszystko, co się podówczas działo na polu literatury i sztuki , służą za cenny materjał do historji ówczesnych pojęć estetycznych.

Obok salonów Henrietty Herz i Racheli Varnha-gen wspomnę pobieżnie o kilku innych jeszcze salonach niemieckich. Wielkiego rozgłosu był w Berlinie salon bankiera Cohen , a ozdobą jego były dwie córki domu.

Jedna z nich, późniejsza baronowa de Grotthuis, była uczennicą pani de Genlis, która jakkolwiek pochodząca z wysokiego arystokratycznego rodu, albowiem była, jak wiadomo, markizą de Sillery, podczas pobytu swego jako emigrantka w Berlinie udzielała lekcyj języka fran-cuzkiego. Siostra pani de Grotthuis, poślubiona z księciem Reuss, a po owdowieniu żyjąca w Wiedniu pod imieniem baronowej Eybenberg, utrzymywała sławny salon , który miał znowu współzawodnika w świetnym salonie baronowej Arnstein.

Nie mogę wszakże podawać tu szczegółów dalszych i ograniczyć się muszę na przytoczonych już najwybitniejszych przykładach z historji salonu niemieckiego. Skorzystam za to ze sposobności, kiedy jest mowa o stosunkach niektórych niepospolitych kobiet do literatury i sztuki, i kiedy tylekroć przyszło mi pod tym względem odwołać się do Goethego; skorzystam, mówię, ze sposobności, aby wspomnieć tu o stosunkach towarzyskich tego wielkiego poety do kilka znamienitych swem wykształceniem dam polskich.

W sławnem kole towarzyskiem, którego duszą bywał Goethe tak w Weimarze jak i w każdem z miejsc swego chwilowego pobytu, spotykamy kilka dam polskich, których imiona znaleźć można na czele niektórych mniejszych poezyj Goethego.

Polskie znajomości Goethego datują się z roku 1823, kiedy poeta bawił w Karlsbadzie. Tam zastał on dość liczne grono polskie, złożone z dam młodych, na dobnych i bardzo pięknie wykształconych. W zbiorze

ROZDZIAŁ V.

co;

epigrammatów poetycznych Goethego, znajdujemy o Polkach z tego grona kilka pięknych wzmianek. W Karlsbadzie przebywał Goethe często w domu p. Jaraczew-skiej, której głębokie wykształcenie podziwiał, i której osobny wierszyk poświęcił. Drugą, Polką, której imię Goethe uwiecznił niejako, była panna Kazimira Woł-łowska, atoli najobfitszą w wrażenia, najpamiętniejszą dla duszy poety, była znajomość z siostrą panny Wołowskiej, panią Marją Szymanowską, rozgłośną swego czasu pianistką, tą samą, którą córka została później żoną jednego z największych naszych poetów.

Bardzo ciekawe szczegóły tej znajomości podaje nam w swym pamiętniku, ogłoszonym zeszłego dopiero roku, przyjaciel Goethego, kanclerz Frydryk Miiller Goethe był wówczas starcem liczącym lat 74. W Karlsbadzie między licznymi gośćmi nawytworniejszej klassy społecznej, zastał Goethe także owo grono polskie, którego gwiazdą niejako była pani Szymanowska. Była ona piękną, a z powabami urody łączyła urok, którym opromieniać zwykła sztuka. P. Szymanowska była jenialną pianistką, gra jej wywoływała podziwienie wszystkich . Jeszcze jako panna Wołowska zjednała ona sobie sławę znakomitej artystki, a Miiller wspomina, że w Warszawie, grając raz na wieczorku u Talleyranda, zachwyciła była do najwyższego stopnia wszystkich obecnych.

Goethe poznał panią Szymanowską i został oczarowanym nietylko jej znakomitym artyzmem, ale i powabem charakteru i wysokim wdziękiem wykształcenia. Grą swą mistrzowską na fortepianie i miłym darem towarzyskim, sprawiła p. Szymanowska najzbawienniejsze wrażenie na posępnym, znużonym umyśle poety. Zasłuchany w czarownych dźwiękach jej muzyki, zajęty rozmową z artystką, rozweselał się Goethe. Umysł jego rozpogadzał się i ostygające serce starca żywszem odzywało się tętnem. Napisał on do pani Szymanowskiej wiersz, w którym z najwyższą wdzięcznością wspomina o przyjemnościach, których doznał w jej towarzystwie. Wiersz ten zatytułowany: An Madame Marie Szymanowska, znany jest także pod tytułem : Trilogie der Leidenschaft (Trylogja namiętności).

Tego jeszcze samego roku, w którym Goethe zrobił tę znajomość w Karlsbadzie, odwiedziła pani Szymanowska Weimar. Goethe dał na jej przyjęcie w salonie swym wielki wieczór i z przyjemnością patrzył na tryumfy, które artystka polska odnosiła talentem swym i wykształceniem. Dzięki usilnym staraniom Goethego pani Szymanowska wystąpiła w publicznym koncercie, po którym odbyła się znowu na cześć jej uczta w domu poety. Na uczcie tej wniósł Goethe toast na cześć p. Szymanowskiej, w którym tak się między innemi wyraził: „Czyż nie czujemy się wszyscy pospołu w głębi naszej odświeżonymi, uszlachetnionymi, podniesionymi przez tę wdzięczną, szlachetną istotę, która nas znowu porzucić zamyśla? Nie, ona nie może nam zniknąć, ona przeszła w istotę naszą najgłębszą, ona żyje w nas i z nami nadal...“

Prawie ze łzami w oczach żegnał Goethe p. Szymanowską, która talentem swym artystycznym i powabem wykształcenia sprawiła na nim tak głębokie wrażenie i przemknąwszy się jak poetyczne zjawisko przed oczyma wielkiego poety, opromieniła mu dziwnym urokiem kilka chwil starości.

Zapewne nie przeczuwała wtedy p. Szymanowska, że wkrótce los ją zetknie z poetą innym, równie wielkim , a tern droższym, że ojczystym ; zapewne nie przeczuwała , że patrzy wszy z blizka na zachód jasnej gwiazdy Goethego, patrzyć będzie niebawem na jutrznię wschodzącej sławy największego z poetów polskich, i że córce jej, która wówczas była kilkuletnim zaledwie dziecięciem, danem będzie zostać żoną wielkiego wieszcza narodowego....

Wkrótce po swym powrocie z Weimaru osiadła pani Szymanowska w Petersburgu, gdzie uzyskała miejsce nauczycielki muzyki przy dworze. W lat kilka później przybył do stolicy carskiej młody poeta, wygnany z ukochanych stron ojczystych litewskich. Poetą tym był Adam Mickiewicz.. W Petersburgu poznał on p. Szymanowską, w której gościnnym domu doznał najmilszego przyjęcia. Tu widział córkę jej, dziecko jeszcze, małą Celinkę. . W lat sześć zaledwie potem, ta sama Celinka została żoną Mickiewicza.

Imię pani Marji Szymanowskiej splotło się tedy niejako z imionami dwóch największych poetów naszego stulecia, Goethego i Mickiewicza. Mamy tu nowy przykład, że jest to cechą prawdziwie niepospolitych, wyższych kobiet, że zaletami umysłu swego, urokiem charakteru, roztaczają około siebie magiczny jakiś krąg o dziwnej sile attrakcyjnej...

VI.

Ogólna charakterystyka czasów saskich i Stanisławowskich pod względem towarzyskim. — Towarzystwo za Sasów jako materyał, estetyczny. — Życie towarzyskie przedrozbiorowe. — Dwa światy. — Resztki dawnych form społecznych. — Salony warszawskie. — Fizyognomja wieku. — Tragiczna strona płochości. — O tematach estetycznych z owej pory.

Podawszy w dwóch poprzednich rozdziałach krótki rys historyczny salonów francuzkich i niemieckich, po-' wracamy teraz znowu do Polski. Jeszcze w drugim rozdziale rzuciliśmy pobieżny szkic form społecznych i towarzyskich w dawnej Polsce i podnieśliśmy ich estetyczną stronę. Stanęliśmy na czasach saskich i na pierwszych latach panowania Stanisława Augusta; przystępujemy zatem do dalszych uwag ogólnych o życiu towa-rzyskiem i jego formach w Polsce.

O stosunkach towarzyskich i społecznych za czasów panowania Sasów podaliśmy już kilka wzmianek dorywczych w wspomnianym już rozdziale drugim. To co tam powiedzieliśmy, uzupełnimy teraz kilku uwagami. Zapatrując się na tamtoczesne życie i jego społeczne i towarzyskie objawy z stanowiska obserwacji este-

tycznej, przyznać należy, że w porównaniu do stosunków, jakie nam pod tym względem przyniósł wiek XIX a mianowicie najnowsze jego czasy, przedstawiały one jeszcze bardzo wiele charakterystyki i bardzo wiele malowniczego materjału dla artysty i poety.

Formy ówczesne nie były jeszcze zniwelowane, barwa towarzyska nie była jeszcze startą, oryginalność tchnęła jeszcze z całego społeczeństwa, a wybitność typów nie padła była jeszcze ofiarą nowożytnej, kosmopolitycznej jednostajności najnowszych czasów. A przecież , mimo tej rozmaitości barw, mimo tej malowniczo-ści form towarzyskiego i społecznego życia, mimo wydatnej typowości owej pory, czasy te, tak samo jak czasy nieco późniejsze, owe ciężarne w katastrofy lata panowania Stanisława Augusta, nie przedstawiają widoku prawdziwego historycznego piękna. Instynkt moralny każe nam się ze wstrętem odwracać od nich, a artysta i poeta, który by chciał szukać w nich wznioślejszego tematu, doznaje najczęściej przykrego zawodu.

Strupieszała, zdemoralizowana i demoralizująca zarazem dworszczyzna, owa do swawoli i do błyskotliwego a tern samem jeszcze przewrotniejszego epikureizmu wiodąca galanterja wersalska u góry, rubaszna hulasz-czość, trywialny szał uciech i zabaw, pozbawionych wszelkiej szlachetniejszej podstawy, czysto zmysłowa ochota u dołu — oto mniej więcej charakterystyka czasów saskich w Polsce i ich życia towarzyskiego. Pierwszą stronę wymownie maluje nam La Saxe galante, drugą Pamiętnik Księdza Kitowicza. Życie towarzyskie mimo swej całej barwności nie opierało się na żadnych podstawach szlachetniejszych, nie czuło też żadnych wyższycli i idealniejszych potrzeb. Podczas gdy najwyższe koła towarzyskie, grupując się około świetnego dworu saskiego wypełniały życie swe ową lekkomyślną komedją dworską, której zewnętrzne pozory świeciły wprawdzie lśniącym szychem wykwintności i wytwornej elegancji, której główną sprężyną bywał jednak pospolity cynizm — szalała cała niemal średnia klassa ■społeczna w wirze hulanek i zabaw rubasznych. Wy-tworność dworska była tylko ułudą, albowiem była ona formą bez treści. Zasadzała się głównie a prawie jedynie na czysto powierzchownych oznakach, ale w gruncie rzeczy była i musiała być trywialną, gdyż nie uszlachetniał jej żaden wyższy poryw. Taka wytworność była kłamstwem tylko, i służyła chyba do tern jaskrawszego uwydatnienia kontrastu, jaki zachodził między świetnością form a płaskością albo raczej brakiem zupełnym umysłowego kierunku.

Jeżeli w owej smutnej porze osią towarzyskiego życia w sferach wyższych i najwyższych była próżność i intryga salonowa, to za to symbolem wszystkich zabaw w kołach niższych był — kielich ! Kitowicz w ciekawych swych pamiętnikach podaje nam mnóstwo pod tym względem szczegółów. Ale jak opowieść jego dla każdego badacza obyczajów polskich wielce musi być zajmującą, tak znowu wstrętem nas napawa do bezmiernej , rubasznej hulaszczości owych czasów. Cała imaginacja ówczesnego towarzystwa zdawała się praco-

wać jedynie nad tem, jakby urozmaicić pijaną hulasz-czość, cały dowcip wysilał się na to, jaką by dać przyprawę nieumiarkowanym biesiadom. Dwory szlacheckie słynęły bardziej hulankami niźli polorem i szlachetnie pojętą gościnnością. Takie postacie jak Janusz ks. Radziwiłł , albo Adam Małachowski, sławny podówczas właściciel półgarncowego puhara, zwanego corda fidelium, albo znów jak p. kasztelan Borejko, przeszły wątpliwą sławą swego kosterstwa w pamięć potomną. Nadużylibyśmy uwagi naszych czytelniczek, gdybyśmy chcieli podawać tu obszerniejsze szczegóły o tych hulankach, które musiały stanowić podstawę życia towarzyskiego jeżeli nie całego społeczeństwa, to przynajmniej przeważnej jego części, skoro uwieczniło je znane powszechnie przysłowie o Polsce za króla Sasa.

Wesołość towarzyska stanowią zawsze jedną z pięknych stron społeczeństwa i uważane być mogą za żywioł estetyczny w życiu, jednakże przesada i bezmyślny szał zmieniają je właśnie w obyczajową szpetność. Jak w sztuce tak i w życiu, miara zasadą jest piękna. To co w' pierwszej pogadance, jeżeli sobie przypomną czytelnicy, powtórzyliśmy za niemieckim estetykiem Yischerem o pedantyzmie i oschłości nowożytnych stosunków towarzyskich, jest jedną ostatecznością, to, co tu teraz przytaczamy o wyuzdanej swawoli czasów saskich, jest ostatecznością drugą.

Między terni to dwoma ostatecznościami, leży wesołość szlachetna, harmonijna pogoda i serdeczna werwa, nie zrywająca z fantazją, która umila uśmiechem fizognomję towarzyską, i staje się momentem estetycznym w życiu. Tylko szlachetna wesołość w szlachetnych objawiać się może formach. Jan Kochanowski raczący gości swych dzbanem miodu pod cienistym dachem swej historycznej czarnoleskiej lipy jest godnym tematem dla pędzla artysty; wesołe towarzystwo wznoszące puhary na cześć wzajemnych serdecznych sympatji; sławny ów narodowy staropolski toast: „kochajmy się,“ lub ów symbol gościnności naszej, zawarty w tak zwanem „s trzem ien nem“ — wszystko to jest przewdzięcz-nym motywem estetycznym dla poety i malarza, ale nie jest nim i być nie może wyuzdana, szalona hulasz-czość, wstrętna wszelkim szlachetniejszym upodobaniom natury ludzkiej.

Z tego to powodu pisarze, którzy temata do swych utworów czerpią w owej epoce, muszą się bacznie trzymać na wodzy smaku, aby nie obrazić żadnego wykwintniejszego umysłu. Mamy przecież utwór osnuty na życiu tych czasów, o którem wspomnieliśmy już poprzednio, a który zaliczyć należy do najznakomitszych arcydzieł naszej literatury. Domyślą się zapewne czytelnicy, że mam tu na myśli Pamiętniki Soplicy Henryka Rzewuskiego. To też z zadania podobnego mógł szczęśliwie wywiązać się tylko autor, który w tak wysokim stopniu jak Rzewuski posiadał znajomość tradycji staropolskiej i tak po mistrzowsku umiał pochwycić charakterystykę tego nawet, co było ujemnym objawem dawnego społeczeństwa. Najznakomitszą też zasługą Pamiątek starego Szlachcica czyli Opowiadań pana Soplicy jest obycza-

jowa charakterystyka, uszlachetniona humorem i szcze-ropolską fantazją. Gdyby nie owa zręczna perspektywa, w której umiał Rzewuski postawić przed oczyma czytelnika swoje postacie, gdyby nie fantazja i humor, któremi osłonił kreślone typy — utwór ten jego nie miałby estetycznego uprawnienia. I tak już niejedna postać, przemykająca się przez ten kalejdoskop chy „groteski“, a na dnie wrażenia, jakie pozostawiają nam niektóre ustępy tego utworu, zostaje trochę niesmaku.

ma ce

Jakoż czasy owe, jako materjał estetyczny, podać mogą artyście i poecie jedynie temat satyryczny lub komiczny. Można z ówczesnego życia towarzyskiego wysnuć obrazki charakterystyczne i rodzajowe, odtworzyć ciekawe oryginalnością swą typy — ale aby z nich korzystać można w kreacjach wyższego nastroju poetycznego, do tego brak im wszelkiej treści, brak wszelkich poważniejszych konturów.

na

Przechodząc do czasów późniejszych, do ostatniej doby Rzeczypospolitej za panowania Stanisława Augusta, znajdujemy, że główna ich charakterystyka polega na ścieraniu się dwóch prądów w społeczeństwie walce dwóch kierunków: staropolskiego i z cudzoziemska nowożytnego. Jak już wyraziliśmy się w jednej z poprzednich pogadanek pora ta stoi na rozgraniczu dwóch wieków, na rozstaju dwóch osobnych światów. Właściwość ta jest najbogatszem źródłem wszystkich barw i wszystkich kształtów społecznych, któremi uderzają owe czasy.

Wspominaliśmy już nieraz w ciągu tych pogadanek, że wpływ zagranicy objawiał się już znacznie za dawniejszych wieków w Polsce. Z początku wpływ ten nie przekraczał należnych rozmiarów, nie wychodził po za granicę nietylko godziwej ale potrzebnej nawet relacji z resztą świata i jej cywilizacją — ale przeciwnie gubiąc się w żywiole narodowości polskiej odświeżał ją tym sposobem. Jeżeli cudzoziemszczyzna znajdowała hołd przesadny i zupełne naśladownictwo, i brała górę nad polskością, działo się to tylko w wyjątkowych kołach społeczeństwa, na dworze monarszym lub na najmożniejszych dworach magnackich. Za czasów Stanisława Augusta napływ cudzoziemszczyzny stał się jednak tak silnym i tak natarczywym, że nie tylko przekształcał jedynie tych, którzy stanowiskiem swym zbliżeni byli do dworu, lub tych, których próżność i fałszywe pojęcie wytworności doprowadzały aż do otwartej pogardy wszystkich form swojskich i narodowych, począwszy od języka a skończywszy na obyczajach i stroju — ale że ogarniał powoli całe niemal społeczeństwo.

Niepodobna było, aby przeciw takiemu naciskowi cudzoziemszczyzny nieodezwałasię reakcja, aby przeciw niej nie wystąpił do walki konserwatyzm narodowy. Na czele form i wyobrażeń cudzoziemskich stał król Stanisław August — w obronie spuścizny narodowej, odziedziczonej wiekowemi tradycjami, występował głównie średni stan szlachecki, który jak niegdyś był najzacniejszym piastunem potęgi polskiej, tak znowu najdłużej przechował w sobie nieskażony charakter ojczysty.

Wiemy, w jakiej szkole spędził młodość swą król

Stanisław August. Widzieliśmy go, uwijającego się po salonach paryzkich, poznaliśmy w nim przyjaciela pani Geoffrin, admiratora francuzkich obyczajów i cudzoziemskiej wytworności. Nic dziwnego, że objąwszy ster Polski, pragnął wpłynąć na przekształcenie jej dotychczasowych form społecznych i obyczajowych na wzór zachodniej cywilizacji. Na nieszczęście duch cywilizacji zachodniej ówczesnej był z gruntu rozkładowym. Kończył się wtedy już świat stary a nie zaczynał się jeszcze nowy. Kierunek cały duchowy miał missję burzenia tego, co było dotąd, i burzył też wszystko, nie wiedząc jeszcze wyraźnie, co się ma zbudować na gruzach.

Ostatnie czasy Rzeczypospolitej przedstawiają nam tedy walkę dwóch światów. Walka ta odbić się musiała także w formach społecznych i towarzyskich, i ona to właśnie, powtarzamy, nadała im tej stubarwnej, chaotycznej prawie rozmaitości, którą mieni się pora ówczesna. Ścierając się z sobą oba te światy, spływają się w grę najrozmaitszych barw, świateł i cieni, wywołują mnóstwo jaskrawych kontrastów, wyradzają dziwną rozmaitość form, mniej lub więcej oryginalnych, mniej lub więcej estetycznych, ale zawsze w wysokim stopniu ciekawych i malowniczych.

Niepodobna nam jest dać szanownym czytelnikom wyczerpującego opisu życia towarzyskiego w tych czasach. Obraz jego dokładniejszy można sobie zestawić z szczegółów, podanych w licznych pamiętnikach polskich, jak Kitowicza, Ochockiego, Bukara, Koźmiana itd., i z pamiętników spisanych przez cudzoziemców, bawią-

„Z estetyki i z życia.“

cych o tym czasie w Warszawie, jak np. Fr. Schultza, Gereta i innych. Celem naszym jest podawać tylko poglądy i ogólne charakterystyki, do nich się też ograniczyć muszę, gdyż inaczej nie ten jeden ale wszystkie rozdziały poświęcone by być musiały temu przedmiotowi.

Zaczniemy od tych objawów i form życia towarzyskiego , które zachowały jeszcze cechy polskości. Choć cudzoziemszczyzna coraz szersze zdobywała sobie pole, przechowały się jeźli nie w samej stolicy i po większych miastach, to przynajmniej na wsi, między ziemiaństwem, obyczaje i tryb życia polski. Spotykamy jeszcze w tych czasach nawet ów sarmatyzm pełen dostojności i poważnego wdzięku, nieodarty jeszcze z pa-tryarchalnych cnót domowych i towarzyskich, nie zrywający jeszcze z uświęconą wiekami tradycją. Po dworach i dworkach wiejskich objawiały się jeszcze z całym urokiem swej charakterystyki i swej malowniczości formy obyczajowe i towarzyskie szczeropolskie — a w przechowanych pod tym względem rysach pamiętnikowych znaleźć może tak autor jak i artysta bogate źródło estetycznych, wrażeń.

ma-

Nietylko po uboższych dworach i dworkach przechowała się jeszcze w całości tradycja polskiego życia towarzyskiego, ale wiele było dworów możnych gnackicli, które nie okryły się były jeszcze pokostem cudzoziemskim. Po dworach takich wrzało życie, pełne charakteru i werwy. Zazwyczaj wystarczali już sami członkowie dworu, których bywała nieraz ilość bardzo znaczna, aby utworzyć osobne koło towarzyskie. Nie

zginął był jeszcze bow/enj ów z wyczaj-, staropolski, że dwory możnych panóyf by$ą^ szkołą O^dy, wykwint-ności, obyczajów i toi vnrzy|kiep>i? IpSlppy.. poważny a zarazem pogodny sposwb^życia; ^'f^ich Rożnych a na staropolskiej jeszcze stih£% utrzymywany^ dworach opisują nam autorowie pamiigJttiikô^S'^^mian np. podaje nam w swych pamiętnikach "cfhkä^e szczegóły o życiu w dworze Opolskim, którego ozdobą była Franciszka Krasińska, żona królewicza saskiego.

W życiu towarzyskiem uboższej szlachty istniała jeszcze dawna serdeczna ochota i gościnność nieznająca granic. Obyczaje staropolskie przechowywały się tu jeszcze w swej czystości, a że obyczaje te były po większej części pełne malowniczego wdzięku, więc nadawały one życiu wiejskiemu cechę ujmującą i poetyczną. Formami swemi życie to przedstawiało jeszcze widok społecznego piękna. Jednakże, jakoby pozostałość po saskich czasach, uderza i tu namiętność do głośnych i hucznych zabaw, która traciła już cechę zdrowej i godziwej wesołości a przechodziła w wadę. Rozmaite rodzaje zabaw towarzyskich, które dziś prawie zupełnie zaginęły, nadawały życiu wiejskiemu wesołej i ochoczej postaci, jak np. owe kuligi, które w owych czasach bywały najulubieńszą rozrywką zapustną, a które my znamy dzisiaj zaledwie z powieści lub opisów.

Za to nie znano prawie wyższych umysłowych rozrywek, a konwersacja towarzyska nie szukała sobie prawie nigdy tematu w tem, co nie miało łączności z po-wszedniem życiem. „O polityce i literaturze — opo-

9*

wiada Koźmian — nawet pb domach możniejszej szlachty nie rozmawiano; jeszcze puścizna po panowaniu dwóch Augustów wyczerpaną nie była, to jest, jakaś niepojęta obojętność czy zaślepienie na losy kraju. Jedna tylko gazeta X. Łuskiny gdzieniegdzie uwijała się, a chociaż od samego początku panowania Stanisława Augusta wychodziły w Warszawie dzieła historyczne i poezje Naruszewicza, Krasickiego, Trembeckiego, Kniaźnina, Karpińskiego; — prócz wyjątków, w żadnym prawie szlacheckim domu nie można było dzieł narodowych ujrzeć... W jednych tylko Puławach, w Opolu i Kurowie zajmowano się polityką i literaturą.“

Oprócz wymienionych tu trzech miejscowości, Puław, Opola, Kurowa były także ogniskami wykwintniejszego ruchu towarzyskiego na wsi : dwór Stempkowskiego w Łabuniu i Potockiego w Tulczynie, a dalej Słonim hetmana Ogińskiego, Różanka kanclerza Sapiehy, Białystok Branickiego. W dworach tych, jak opowiada w pamiętnikach swych Niemcewicz, większa panowała okazałość, niż na wielu dworach udzielnych książąt niemieckich, były to pochodnie dawnego blasku panów polskich, tern świetniej gorejące, że już na zawsze zgasnąć miały. Na każdym z takich dworów obok mnóstwa dworzan i rezydentów, bywały liczne kapele, osobne teatra włoskie, francuzkie i balety.

Gdy tak życie towarzyskie ziemiańskie dogasało w swej dawnej staropolskiej oryginalności, rozrzucając ostatnie swe jeszcze błyski, wrzała Warszawa pod przewodnictwem króla życiem gorączkowem i szalonem, mie-niącem się grą, świetnych barw, zbytku i przepychu. Salony warszawskie rozkwitają teraz niesłychaną wystawą, olśniewają blaskiem modnej wytworności, elegancji i galanterji. Któż zdoła opisać ten cały ruch towarzyski stolicy, rozbawionej, upojonej szałem zabaw, balów, festynów, zdobiącej się w wszystkie najpowabniejsze wdzięki Syreny?... Cały przepych wielkiego świata paryzkiego, cały zbytek wersalski, rozbija swój błyskotliwy, złocisty, stubarwny namiot w Warszawie.

W tym szale zabaw, w tej bezprzykładnej świetności, w tym przepychu mody — oko nasze widzi niejako biesiadę upiorów... Ów nieskończony łańcuch festynów, igrzysk, balów, maszkarad, recepcyj, przypomina biblijną ucztę Baltazara... I zaiste! w tem leży jedyny, tragiczny urok ówczesnego życia warszawskiego dla artysty i poety! Wśród tych nieustających godów, wśród tych namiętnych bachanalji, wstrząsa się ów wspaniały gmach, któremu miecz i mądrość wielkich przodków wznosiły fundamenta, pękają mury odwieczne, otwierając wyłom dla czychających zewsząd wrogów, a na ścianach biesiadnej sali goreje ognistemi głoskami owo złowrogie Manę, TeJcel, Phares, straszna zapowiedź katastrof i upadku!...

Tak się przedstawia nam dzisiaj owa świetność warszawskiego życia za czasów Stanisława Augusta. Wypadałoby nam może, skoro obszerniej mówiliśmy o salonach francuzkich, podać także kilka dokładniejszych szczegółów o ówczesnych salonach warszawskich. Oszczędzimy jednak tego sobie jak czytelnikom naszym zarówno. Z tylu świetnych salonów, z tylu olśniewających swym przepychem objawów towarzyskiego życia, cóż zostało potomnym, jeżeli nie gorycz i niesmak tylko ?...

W najpyszniejszych, najznakomitszych zresztą objawach ówczesnego salonowo - towarzyskiego ruchu nie masz szczegółów do historji towarzyskiego życia polskiego. Salony warszawskie ówczesne, jak i cały wytworny ruch towarzyski, który one reprezentowały, nie miały w sobie prawie nic polskiego. Język polski był z nich wyrugowany; od konwersacji aż do obyczajów wszystko było tylko i tylko francuzkie. Między bohaterkami i bohaterami tego salonowego życia spotykamy wprawdzie same nazwiska polskie historyczne, ale oprócz nazwisk nic nie było w nich polskiego...

Salony warszawskie tego czasu były tylko naśladownictwem dworskiej swawoli francuzkiej i zdemoralizowanej choć świetnej na pozór galanterji Wersalu. Nie ma w nich naśladownictwa tego, co było dobrą i zaszczytną stroną tych salonów paryzkich w XVIII wieku, o których mówiliśmy na poprzednich kartach. Po tamtych salonach zostały ślady w życiu umysłowem i w historji wyższego, towarzyskiego życia — a cóż pozostało z owego odmętu salonowych zabaw warszawskich?...

Lekkomyślność i swawola były ich cechą, rozprzężenie obyczajów, demoralizacja, lekceważenie najświętszych obowiązków, były im podstawą Mimo całego przepychu form i jaskrawego szychu wytworności, życie towarzyskie stołeczne owych czasów było płaskie, pospolite i trywialne, bo nie opierało się na żadnej moralnej podstawie, bo nie miało w sobie wyższego umysłowego pierwiastku. Tego zupełnego braku głębszej treści nie zdołają, zastąpić ani cuda elegancji, ani dowcip fran-cuzki, ani świetność wdzięków tych pań, które były bożyszczami tych salonów.

Uważana sama przez się, oderwana od współczesnych wypadków publicznych, świetność tych salonów i uciech warszawskich mogłaby uchodzić za ciekawy epizod w rozwoju form towarzyskich w Polsce, albo przynajmniej za charakterystyczny przykład aberracji jednej klasy społeczeństwa. Gdy się jednak patrzymy na to zjawisko z wyżyny dzisiejszego czasu, gdy widzimy jak okropnym kontrastem illustruje je stan ówczesny całego kraju, gdy patrzymy nań przy oświetleniu tych błyskawic, które niebawem piorunami uderzyć miały w Polskę — natenczas niepodobna patrzyć na nie okiem zwykłej, chłodnej obserwacji.

Nie będziemy zatem podawać ani historji ówczesnych salonów polskich, ani bliższych wiadomości o owych strojnych i świetnych boginiach warszawskiego świata tych czasów. Nadmienić jednak musimy, że i w tych czasach niebrak pięknych wyjątków w życiu towarzyskiem, tak jak nie brak ich było i w życiu publicznem. Były one nieliczne, ale świecą za to tern jaśniej i tem szlachetniejszym kontrastem odbijają od tła ciemnego. Jeżeli większość wytwornych dam, mianowicie tych, które były królowami warszawskich salonów, nie znały innego ideału nad szał zabaw, nad zbytek mody, nad intrygi dworskie lub salonowe — to za to spotykamy się także z wielu postaciami niewiast wyższych umysłem i charakterem, lub czcigodnych matron, które powinny były służyć młodszemu pokoleniu za surowe przypomnienie cnót polskich.

Nie mówiąc już nic o tak oryginalnej, tak wybitnie charakterystycznej postaci p. kasztelanowej Kamiń-skiej, Kossakowskiej, która pod szorstkością i rubasznym niekiedy jowializmem ukrywała szlachetne polskie serce, dość tu przytoczyć dla przykładu panią kasztelanową przemyską, Szeptycką, którą zwano polską panią Sevigné, ks. Lubomirską, która wykształceniem swem Wysokiem i zaletami charakteru zjednała sobie admirację słynnego podówczas pisarza francuzkiego Marmon-tela, lub też księżnę Jabłonowską, matronę zacną i w zadziwiający sposób uczoną. To też gdy księżna Jabłonowska pojawiła się kiedy na którym z salonów ówczesnych, stanowiła najczęściej wspaniały kontrast. Takie pojawienie się jej na balu, danym w Łazienkach przez króla, opisuje nam następującemi słowy świadek współczesny Seweryn Bukar.

„Na jednym z tych balów — opowiada Bukar — miałem widowisko, które mnie przyjemnie zastanowiło. Była to wizyta księżnej Jabłonowskiej, wojewodziny Bracławskiej, sławnej z rozumu swego i znaczenia... Gdy weszła na salę, król zerwał się z krzesła z pośrodka pięknych i młodych dam i na środek sali na spotkanie jej wyszedł. Księżna była wzrostu słusznego, postawy majestatycznej, ubrana w staroświecką materję jedwabną w pasy szerokie; do której ozdoby i ubranie głowy

tak zupełnie dobrane i ułożone były, jak widujemy w możnych domach na starych portretach. Szła z postawą wspaniałą, ale krokiem dosyć pewnym i śmiałym, król skłonił się jej dość nizko i pocałował ją w rękę, ona zaś tylko lekko mu głową skinęła, jakby to nie król ale pan Stanisław Poniatowski tę cześć jej oddawał. Dziś jeszcze mam w oczach widok tej szanownej niewiasty, która wówczas między ubranemi wytwornie i modnie damami, była prawdziwą reprezentantką dawnych znakomitych z rodu i z znaczenia pań naszych. W życiu mojem nie zdarzyło mi się widzieć tak wspaniałą i imponującą osobę."

Po tern, co powiedzieliśmy o ówczesnem wytwornem życiu towarzyskiem w Warszawie, nie potrzebujemy prawie dodawać, że nie znachodzimy tu żadnego salonu, który by tak jak to widzieliśmy w historji salonów fran-cuzkich, usiłował być ogniskiem umysłowego ruchu albo przynajmniej zasilał konwersację swą tematem, czerpanym z literatury lub sztuki. Wyjątek stanowiły tak zwane obiady czwartkowe u króla. Nie należą one jednak właściwie do historji ówczesnego życia towarzyskiego, dla tego, że były zanadto specjalne i z samych mężczyzn tylko się składały. Na te obiady czwartkowe zapraszani bywali książę Czartoryski, Chreptowicz, Krasicki, Trembecki, Naruszewicz, Bojko, komedjopisarz Bohomolec i inni. Niektórzy z zaproszonych czytywali tu swoje utwory literackie np. Jakubowski przekłady Lafontena, Naruszewicz tłumaczenia Horacego, Krasicki swoje humorystyczne poemata.

Taką samą płochością jak w Warszawie raziło ów -czesne życie towarzyskie także po innych znaczniejszych miastach polskich, osobliwie zaś wtedy, gdy dwór w nich chwilowo przebywał. Taką miniaturką Warszawy było np. podczas sejmu, Grodno, mimo powagi, jakiej wymagała tak doniosła missja obywatelska, zmienione w jedną salę balową, w jedną świątynię zbytku. Towarzystwu całemu nadawała ton markiza Lui Ii. I Lwów szedł wówczas o lepsze z Warszawą, nawet wtedy i to głównie wtedy, gdy wraz z Galicją przyłączony został po pierwszym rozbiorze Polski do austryackiej monarchji. Słynnym był Lwów w owym czasie z ruchu towarzyskiego i z namiętności do zabaw. Miasto było wówczas ludniejszem, niż kiedykolwiek przedtem; zdawało się jakoby wszystkie prowincje polskie dały sobie rendez-vous w galicyjskiej stolicy. Bawiono się też namiętnie, szalenie, niestety bez względu na smutne położenie ojczyzny. Codzień bywały bale lub zabawy po salonach, w zapusty codzień był bal publiczny w tak zwanem kasynie Hechta, to jest w tern zabudowaniu, które do dziś dnia znajduje się naprzeciw ogrodu jezuickiego; codzień był piknik a podczas kontraktów codzień reduta. Płochy szał zbytku i zabaw tak dalece owładnął był towarzystwo ówczesne lwowskie, że bawiące podówczas we Lwowie damy wysokiego stanowiska, jak pani Kossakowska, kasztelanowa kamińska, pani miecznikowa Humniecka, pani wojewodzina bełzka Cetnero-wa zawarły sojusz między sobą i z ówczesnym lwowskim arcybiskupem Kickim celem poskromienia tego

bezmiernego szału. Niema jednak śladu o tern w pamiętnikach, aby im się to było udało.

Podczas gdy tak z jednej strony panuje demoralizacja w towarzystwie stołecznem i wykwintnem, i świeci marnym szychem swych francuzkich świecideł, z drugiej zaś strony prawdziwie polskie, tradycją dawnych cnót ozdobione ziemiańskie życie chyląc się ku zachodowi, roztacza na horyzoncie społecznym owego czasu niejako zorzę wieczorną — narzucają się zkądinnąd oku spo-strzegacza takie fantastyczne i oryginalne objawy pożycia towarzyskiego, jak cały dwór i Albenczykowie księcia Radziwiłła Panie KochanJcu, tej postaci dziwnie typowej swym jowializmem i humorystyczną excentry-ką; — dalej takie dzikie i rogate szaleństwa, jakiemi odznacza się osławiony pan starosta Kaniowski. Jakby niedość tej chaotycznej rozmaitości społecznego kolorytu owej doby, spotykamy dalej oryginalne i w urok odrębnej jakiejś awanturniczej romantyki strojne postacie takiego księcia de Nassau, lub znowu typy skończonych , mniej więcej oryginalnych, mniej więcej uwagi godnych awanturników, jak Dzierżanowski, Beniowski, a w niższej daleko sferze działalności Walicki, zrazu posługacz hotelowy, później hrabia i właściciel ogromnego i sławnego zbioru dyamentów i klejnotów, których pochodzenie zostało na zawsze tajemniczą zagadką.

A z tego odmętu najrozmaitszych figur wysoce typowych, oryginalnych albo fantastycznych, których tu ledwie najmniejszą cząstkę wymieniłem, z tego smutnego rozstroju całego społeczeństwa polskiego, z tej

opłakanej i rozpaczliwej sytuacji ogólnej, świecą jak z ciemnego tła flamandzkich płócien tak promienne i piękne postacie, jak owych barskich rycerzy Marji, jak Puławskich, jak Rejtana, jak ks. Marka, albo znacznie później Kościuszki...

Widzimy tedy, że trudno sobie wyobrazić bardziej urozmaiconej, bardziej charakterystycznej pory, jak ówczesna. Życie towarzyskie i społeczne tej doby przedstawia się nam chaotyczną grą najjaskrawszych świateł i najposępniejszych cieni, miga całą tęczą najrozmaitszych kolorów, olśniewa walką szalonych kontrastów...

Nie dziw zatem, że do tych czasów spieszą artyści i poeci po temata estetyczne, chociaż jak już wspomnieliśmy na samym początku tego rozdziału, spotyka ich zbyt często przykry zawód. Dzieje się to osobliwie tym, którzy olśnieni blaskiem oryginalnym ówczesnego życia towarzyskiego, w niem głównie zaczerpnąć chcą tematów i natchnienia. W pierwszej zaraz pogadance nadmieniliśmy że artysta lub poeta chcąc czerpać z najnowszych czasów, trafia na tę przeszkodę, że znajduje bogatą treść ale ubogą bardzo formę. Odwróćmy to zdanie a zastosować je będziemy mogli znowu do czasów, o których mowa. W życiu bowiem towarzyskiem pol-skiem ze schyłku XVIII wieku znajdzie artysta przeciwnie bardzo dużo form urozmaiconych i malowniczych, ale formom tym brak znowu najczęściej wyższej idealnej treści.

Na tern polega trudność estetycznego odtwarzania ówczesnych stosunków towarzyskiego życia. Pod złoconą,

świetną łupiną nie znaleźć tam ziarna, pod przepychem barw i połysków kryje się próżnia... Z pod harmonji i z pod prawdziwie pogodnych widoków poezji i sztuki usuwają się te przedmioty ; w spokojne, surowe i poważne kontury ująć się one nie dadzą... Jest tu chyba pole dla rodzajowego artysty, dla obyczajowego badacza, dla humorysty i powieściopisarza. Dopiero gdy sobie oświecimy ten obraz społeczny łuną przyszłej pożogi, nabierają one tragiki, ale tak okropnej swemi kontrastami, że nawet poezja i sztuka nie mają w sobie dość kojącego balsamu, aby ułagodzić gorycz, którą wywołuje ta nieszczęsna epoka. Mamy tego przykład na sławnym obrazie Matejki, przedstawiającym Upadek Polski.

Na tych ogólnych rysach z towarzyskiej fizyono-mji czasów Stanisławowskich poprzestaniemy. Pomijamy szczegóły wszelkie z życia warszawskiego, z jego hucznych balów i świetnych festynów, a to z powodów, które już wymieniliśmy. Z przyjemnością za to przyjdzie nam rzucić na ponury obraz ówczesnego życia towarzyskiego jaśniejszy i szlachetniejszy promień światła. Promienia tego dostarczą nam Puławy.

VII.

Puławy. — Wpływ Puław na iycie towarzyskie i jego formy. — Puławy jako ognisko życia umysłowego. — Kniaź-nin, Woronicz, Karpiński, Delille, Niemcewicz. — Piękny wyraz sielskiego życia — Znaczenie narodowe Puław. — Pamiątki.

Mówić o wyższem życiu towarzyskiem i jego estetycznych formach w Polsce a pominąć owe sławne Puławy jest niepodobieństwem. Odegrały one pod tym względem tak ważną rolę, wpisały się tak pięknie w historję współczesnych form towarzyskich, że zasługują na obszerne wspomnienie. Strojne w urok natury i sztuki , opiewane przez tylu poetów polskich i zagranicznych, świecące wyjątkowym blaskiem na tle swego czasu, Puławy mają dziś dla nas ten jeszcze wdzięk osobny, że padłszy ofiarą zniszczenia, stały się mitem poetycznym, że losem swym sprawdziły znane słowa Szylera ; „Co ma ożyć w pieśni, zginąć musi w rzeczywistości.“ Za wstęp i za przygotowanie niejako do bliższej wiadomości o Puławach niechaj nam posłużą rzewne sło- -wa wspomnienia, które im poświęca w swych Pamiętnikach Kajetan Koźmian.

„Na czele domów możnych w całym kraju — pisze Koźmian — stały Puławy. Słyną one nietylko w narodowych lecz i zagranicznych pismach. Czem były dla Polski, osądzi potomność. Powstawały z krajem, kwitły wraz z krajem i wraz z krajem znikły. Zagłada Polski dotknęła zagładą ten przybytek, ten wieczny pomnik wspaniałości, miłości ojczyzny, cnót, oświecenia, ogłady, zalet, wdzięków narodowych. Wspomnienia o nich przeżyją w pamięci ludzkiej. Lecz z gmachów ich mieszkalnych już ani kamienia nie ma. Jaka strata, jeźli komu nie wpadło na myśl, nim ich grom zagłady dotknął, zdjąć obraz tych gmachów, tych świątyń, tych kościołów, tych ogrodów uroczych, w których się w różnych epokach doli i niedoli cała Polska chroniła. Wypiszę tu kilka wierszy moich o Puławach. Dadzą one choć słabe wyobrażenie o tem, czem one był}⁷.

O wy wieczne pomniki narodowej sławy,

Świetne z siebie, świetniejsze z mieszkańców — Puławy! Stolico cnót ojczystych, wdzięków i oświaty,

Ileż drogich wznawiacie wspomnień dla Sarmaty!

Wam ojczyzna, gdy na nią świat się sprzysiągł cały, Konając odkażała wszystkie skarhy chwały,

Ile w niej bohaterów, wieszczów, mędrców słynie,

Tu ich cnót serca składem a szczątków świątynie,

Tu żyją w każdem drzewie, tu tchną w każdym głazie,

I w tym sprawdzonym gajów Elizu obrazie,

Zda się, że nieoddzielne od tarcz i orężów Snują się po przysionkach dusze wielkich mężów,

I pod dwóch z Jagiellońskiej krwi Nestorów wodzą,

W zwiedzającą te święte miejsca młódź przechodzą...

„Puław — mówi dalej Koźmian — do żadnego z możniejszych domów w Polsce równać nie można. Każdyby stracił na porównaniu. Z Puław rzec się godzi, smak, ogłada, obyczajność, duch, rozszedł się po całym kraju...

„Puławy wprawdzie otaczała inna, im tylko właściwa, od innych rodzin oddzielna atmosfera. Nie polszczyzna tam cudzoziemczała, lecz się cudzoziemczyzna polszczyła. Wszystko tam było polskie, wszystko narodowe. Nie było staroświec-czyzny lecz starożytne cnoty przebijały przez ukształco-ne i ugrzecznione obyczaje, tak, że kto Puławami oddychał, można go było rozpoznać od innych... Była to prawdziwie pod tym względem wyspa zaczarowana, w której stawało się koniecznością, wzdychać... do Polski, a obok tego ileż cnót publicznych, ileż domowych, ileż ludzkości, ile dobroczynności, ile ofiar, ile poświęceń, ile hojności dla włościan, dla kalek, dla ubóstwa, dla sierot nieszczęśliwych, ile nakoniec przy skonaniu Polski nieporównanych wzorów cnót starożytnych...“

Z takiem to uniesieniem podziwu wyraża się Koźmian o Puławach.

Z dokładniejszego opisu puławskiego życia, zgromadzonego tam grona towarzyskiego, i wpływu, jakie ona wywierała na Smak i ogładę obyczajową, zobaczymy że uwielbienie takie miało do pewnego stopnia rzeczywistą podstawę.

Żałować wypada, że żaden z współczesnych świadków świetności puławskiej, żaden z stałych uczestników tego sławnego towarzyskiego koła, nie pozostawił nam wiernego i spokojniejszego nieco opisu. Puławy zdają, się być tylko mitem jakimś pięknym; znamy je tylko z zachwytów i uniesień niektórych współczesnych pisarzy. Wszystko niemal, co nam o życiu puławskiem pozostawili w swych pismach i pamiętnikach Kajetan Koź-mian, Niemcewicz, Karpiński, Kniaźnin i inni, składa się tylko z frazesów uwielbienia i gloryfikacyjnych ogólników. Dokładnego i przedmiotowego opisu towarzyskich rozkoszy puławskich, szczegółowej kroniki, bodaj na wzór owych chroniques du samedi, które spisywał Pe-lisson o wieczorkach panny Scudery, nikt nam nie pozostawił.

Ztąd pochodzi, że życie puławskie pozostało dla nas rodzajem towarzyskich misteryów, o których wtajemniczeni z zapałem mówili, ale których zasłony żaden z nich całkowicie nie uchylił. „Żeby malować, czem były Puławy w młodości księżny (Izabelli Czartoryskiej) — woła w pamiętnikach swych Kajetan Koźmian — trzeba by mieć pióro, przedstawiające zaczarowane ogrody Armidy; Fenelona, kreślące opis wyspy Kalipsy; Mon-teskiego, podające obraz świątyni Wenery w Knidos“... „Gdyby kto chciał przedstawić dokładny obraz dawnych Puław — mówi syn jego Andrzej Edward — gdyby chciał wykazać ich zasługi w kraju położone pod względem oświaty, .nauk, ogłady, utrzymania ducha i języka narodowego, przechowania i rozniecania miłości ojczyz-

„Z estetyki i z życia.“

ny, gdyby chciał wyliczyć wszystkie cnoty, które tam jaśniały i krzewiły się: dobroczynność niewyczerpaną, wspaniałość, szlachetność, przyjaźń zdolną poświęceń; gdyby niechciał pominąć trudów tam łożonych około wykształcenia młodzieży płci obojej, około oświecenia ludu wiejskiego i polepszenia jego bytu, około rozkrze-wienia dobrego smaku u mieszkańców wsi, gdyby chciał wystawić królewskość dawnego życia tamtejszego, świetność zgromadzeń, wspaniałość uczt; gdyby wymieniał wszystkich znakomitych mężów, którzy tam przebywali, wszystkie ozdoby płci niewieściej, które tam ówczesne towarzystwo tak uroczem czyniły, gdyby nakoniec nie chciał zataić wszystkich nadzieji, marzeń,- żądz, zabiegów, które tam umysły w ciągłym ruchu utrzymywały, gdyby i śmiał wykryć wszystkie tajemnice intryg i politycznych i miłośnych, wprowadzonych w ciągłe życie tamtejsze, musiałby napisać dzieło o kilku tomach a jeszcze by nie wyczerpał swego przedmiotu. To dzieło będzie kiedyś do napisania.“ Niezawodnie dzieło takie byłoby nadzwyczaj pożądane jako ważny przyczynek do historyi obyczajów, poloru i rozwoju form towarzyskich w Polsce, ale, jeźli nie ukażą się nowe ku temu źródła, jeźli nie pojawią się jakie nowe wyłącznie temu przedmiotowi poświęcone pamiętniki, ukrywające się może dotychczas między familijnemi papierami, nikt dzieła takiego napisać nie zdoła. Jakoż z wielką słusznością wyraża się Lucyan Siemiński o pisarzach, którzy nam pozostawili w dziełach swych panegiryczne wzmianki o Puławach: „Na nieszczęście (pisarze ci) fotografami być nie umieli i zamiast prostego opisu, dawali parafrazy sentencyami ozdobne, do których przymięszywali wspomnienia historyczne narysowane tak niepewnie, tak mglistą barwą pociągnięte , że i krajobraz i sceny z przeszłego życia wydają się jak wytarte malowidło â la grisaille na ścianie spustoszałego pałacu.*¹

Nie będziemy się też kusić o szczegółowy opis puławskiego życia, jako ogniska wytwornej i szlachetnej towarzyskości, raz z powodu że dla braku ściślejszych dat jest on prawie niepodobny, powtóre, że rzucając w niniejszych rozprawach tylko ogólne i pobieżne poglądy na formy społeczne i ich rozwój, uważamy go za zbyteczny. Jakkolwiek admiratorowie Puław nie uznali za potrzebne uzasadnić swe uwielbienia szczegółami i faktami, zawsze są oni dla nas wymownem świadectwem , że życie puławskie było ważnym i doniosłym bardzo czynnikiem w rozwoju ówczesnych form towarzyskich, że dwór Xiężny Izabelli Czartoryskiej, strojny w najpiękniejsze dzieła natury i sztuki był niejako ogniskiem estetycznem, z którego na kraj cały rozstrzelały się promienie ogłady, smaku i szlachetniejszych pojęć społecznych.

Nie wolno nam wątpić o wysokich zaletach i znakomitym wpływie domu, który umiał pozyskać sobie hołdy i podziw najznamienitszych umysłów współczesnych, który umiał wplątać w swe magiczne koło naj-poetyczniejsze postacie i najwybredniejsze charaktery swego czasu, który poetów zapalał do hymnów uwiel-

bienia i przejmował ich natchnieniem, który w końcu gromadził około siebie wszystko, co było najwytworniejszego i najbardziej wykształconego w Polsce. Nie mówiąc już nic o innych świadectwach puławskiej świetności , dość wspomnieć tylko, że z Puławami i królującem w nich gronem towarzyskiem wiążą się ściśle takie imiona jak Woronicza, Karpińskiego, Kniaźnina, Zabłockiego, Piramowicza, Trembeckiego, Niemcewicza, Koźmiana, francuzkiego poety Delilla itd., aby uwierzyć, że dwór ten był prawdziwą wyspą zaczarowaną, i że odegrał w hi-storyi towarzyskiego życia w Polsce bardzo piękną i bardzo zajmującą rolę.

Próbujmyż rzucić tu kilka rysów o tym tyle sławnym i tyle świetnym przybytku smaku i ogłady towarzyskiej. Sama już natura zda się wysiliła, aby z miejsca tego zrobić czarowną ustroń, pełną uroku i malowniczego wdzięku. „Nie można było obrać pyszniej-szej okolicy na założenie w niej rezydencyi dla dworu wielkiego pana — mówi Siemieński opisując ogrody puławskie — Malownicze ruiny zamków, kościoły z resztkami gotyckiej architektury, jakieś zwaliska aryańskiej bożnicy, piętrzaste szpichlerze, strome wzgórza ubrane w drzewa, w wiejskie chaty, w wijące się po spadzistych trawnikach ścieżki — wszystko to przegląda się w sze-rokiem korycie wiślanem — a z każdego miejsca widok rozległy, z szerokim niebem, z dalszą perspektywą, urozmaicony, czarujący, wesoły i narysowany wielkiemi linja-mi panoramy.“ Czego niedostawać mogło jeszcze natu-rze, to uzupełniła sztuka. Xiężna Izabella z Flemmin-

gów Czartoryska, wielka miłośniczka ogrodów, obdarzona znakomitym smakiem i najwytworniejszym zmysłem dla piękności natury, uczyniła wszystko, na co się tylko zdobyć mogły gust szlachetny, wysokie poczucie estetyczne, prawdziwie poetyczna imaginacya i olbrzymia fortuna, aby z Puław, już i tak wdzięcznych powabami prżyrodzonemi, uczynić idealny niejako typ sielskiej siedziby. Nazwano ją też Armidą, wywołującą róż-czką swą czarodziejską owe cuda zachwycające.

Xiężna Izabella posiadała wszystko, czego potrze-bywała, aby stać się nietylko główną założycielką świetności puławskiej, ale aby pozostać przez całe swe życie , bo aż do najpóźniejszej pory wieku, geniuszem i duszą tego uroczego miejsca. Wysokie dary umysłowe, głębsze i wytworne wykształcenie estetyczne i literackie, wrodzony i delikatny instynkt piękna, ów zmysł subtelny i szlachetny, który nie da się nabyć, ale który zda się być namaszczeniem, wniesionem na tę ziemię z lepszych i piękniejszych gdzieś światów, imaginacya żywa i twórcza, która piętno swych ideałów umie wycisnąć na całem otoczeniu, wszystko to składało się na charakter tej niepospolitej zaprawdę damy.

Opierając się na świadectwach ludzi, którzy byli świadkami i uczestnikami puławskiego życia, możemy śmiało powiedzieć, że Puławy były jednym z najpiękniejszych wzorów, jak należy opromieniać towarzyskie życie wszystkiemi wdziękami, jakich tylko dostarczyć mogą sztuka’ i poezya. Z prawdziwem mistrzowstwem umiano tu wyzyskać wszystkie wznioślejsze motywa, użyć wszystkich szlachetniejszych instynktów, aby w prozę powszednią życia tchnąć idealny pierwiastek piękna.

na-

Trzy głównie drogi obrano ku temu w Puławach i o wszystkich trzech nieco obszerniej tu pomówimy. Pierwszą drogą było piękno natury, drugą ów żywioł wysoce poetyczny, które nadaje życiu nietylko społeczeństw całych ale i każdej jednostki majestat historycznych, narodowych tradycyj, tego źródła szlachetnej i poważnej charakterystyki ; trzecią literatura i sztuka z wszystkiemi temi rozkoszami, któremi one obdzielać zwykły prawdziwych swych miłośników. Podziwiać leży ów piękny, prawdziwie poetyczny związek, w jakim stały zavfèze do siebie te trzy kierunki puławskiego życia. Sztuka podawała rękę naturze, na uszlachetnioną i upięknioną przyrodę rzucała promienie swe poezya* łącząc ogniwem swem rzeczywistość z tęsknotą idealną, obecność z najpiękniejszemi tradycyami przeszłości.

Zacznijmy od wyzyskania i podniesienia piękności natury. Xiężna Izabella Czartoryska kierując się zamiłowaniem i znawstwem natury w jej powabnych objawach, obeznana doskonale z najsławniejszemi parkami i ogrodami Europy, stworzyła z Puław czarodziejski obraz sielskiego mieszkania. Wszystkie owe opiewane w sielankach poetycznych rozkosze ogrodów, wszystkie sentymentalne marzenia pasterskiej Muzy, znalazły tu, rzec można, swoje urzeczywistnienie...

Ogrody Puławskie założone były na wzór angielskich parków; zakładali je dla xiężny Niemiec Pope i Anglik Sauvage. Xiężna sama jednak niezawodnie główną miała zasługę poetycznych pomysłów przy ozdabianiu tego, co już sama natura dawała. Dzieło jej „Myśli różne o zakładaniu ogrodów" dowodzi, że księżna z zapałem oddawała się studyom nad upiększeniem natury, nad zakładaniem pięknych ogrodów i este-tycznem zużyciem surowych krajobrazów. Jej zmysł dla piękna natury nie ograniczał się do samych ogrodów, obejmował on całą okolicę niejako. Xiężna umiała nie tylko zmienić ogród dziki w park uroczy, w ustroń idy-licznego powabu, ale przedziwnie potrafiła sztuką upię-knić fizyognomję całej okolicy, uzupełnić estetycznie widoki, zaokrąglać i urozmaicać sztuką krajobrazy.

Starała się o to, aby każda wioska, każde wzgórze, każdy gaj był harmonijną częścią pięknego widoku, i aby widok ten uszlachetniony artystyczną pomocą miał dla siebie przyjemne i właściwe ramy. Jak malarz na plótniei tak ona w naturze tworzyła pejzaże z piętnem skończonego piękna. Był w tem wzór zaiste godny naśladowania, jak należy sztukę czynić towarzyszką życia i geniuszem swego otoczenia...

Nie będziemy opisywali sami cudownych ogrodów i gajów puławskich Natchnęły one niejednego poetę i dały powód do wielu pięknych utworów. Aby dać czytelnikom naszym niejakie wyobrażenie o powabach ogrodów puławskich wyręczymy się słowami poetów. Woronicz, który sławną Świątynię Sy billi, jedną z najświetniejszych ozdób tego sielskiego dworu, uczynił przedmiotem znanego poematu, tak się na początku pierwszej pieśni wyraża o Puławach:

Słodki przybytek cnoty, światło odetcbnienia,

Zdrój pociechy i czarnych trosków zapomnienia,

Gdzie cudzoziemiec dziwu zachwytem przejęty,

Znajdując wszystkich krajów rozkosze, ponęty,

Chociażby był z Ulissa rodem lub Feakiem Pragnie zostać zaszczeptym tej ziemi rodakiem....

To nadbrzeże zatoków nadwiślańskich czoła,

Pasmem gór i pagórków uwieńczone w koło,

Gdzie natura zasiadłszy z wszystkich wdzięków zbiorem, Ożenią swe powaby ze sztuki wytworem,

A Wisła niosąc życie zamorcom zgłodniałym, Zarzuciwszy wędzidło nurtom niewstrzymałym,

Igra z rozkosznym brzegiem strzępem swym srebrzystym, Malując piękność jego na łonie przeczystym.

I całą tę posadę wśród widoków mnóstwa,

Zdaje się na mieszkanie przeznaczać'dla Bóstwa;

Te zawrotne manowce, ścieżki i uchyłki,

Śmiejące się z niewinnej przechodnia pomyłki,

Te niedostępne skwarom słonecznym chodniki, Różnowzorym kobiercem usłane trawniki,

Te kłęby w tysiąc piąter uwieńczywszy skronie,

Gasnące na omdlałem swych wawrzynów łonio,

Te ręką przyrodzenia usklepione groty,

Obraz twoich Kalipso! ponęt i pieszczoty,

Przybrane w własne łupy morskich dziworodów,

Słodkiem żyjące tchnieniem upragnionych chłodów,

Podle nich u podnóża panującej skały,

Żywy strumień przetacza żywe swe kryształy,

I znowu przymuszony nieznanym gościńcem Piąć się w górę i igrać po powietrzu młyócem,

Gniewny za gwałt przyrodnim prawom swym zadany, Ciska w same obłoki niezbłagane piany.

Te ulice szykownem drzewkiem umajone,

Tysiącami widoków nie ograniczone,

Te gmachów okazałych rozległe przestwory Koryntu i Dorydy dochowane wzory,

W nich starożytne bogactw i gustu pamiątki Od pożogi scytyjskiej oszczędzone szczątki.

Te błyszczące ustronia kunsztem różnych krajów,

Podziwne Azyańkich wzory obyczajów,

Wszędzie z gustem, z powagą połączone wdzięki,

Drogie ślady uczonej i zamożnej ręki.

Kajetan Koźmian, który jak to już widzieliśmy z kilku poprzednich przytoczeń, był przejęty uwielbieniem dla Puław, poświęca im w poemacie „Ziemiań-stwo“ cały obszerny ustęp. Z ustępu tego przytaczamy tu kilkanaście wierszy:

O jakże się tu wszystko lubą spaja zgodą,

Wzniosłe myśli z prostemi, pałace z zagrodą!

Nic nie razi ubóstwem lub ozdób wytworem,

Gdzie natura mistrzynią tam natura wzorem...

Tym śladem, z tych ogrodów i z tej samej ręki, Rozbiegły się po włościach drzewa, krzewy, wdzięki,

Ten sam bluszcz, ten sam powój z nadobnemi kwiaty Z pod świątyni Sybilli pospieszył do chaty;

Tam po rzeźbach koryntskich piął się pod sklepienie,

Tu się wije na proste oracza podsienie,

Miejsce chrustów, strzegących przystępu niewiernie,

Róże i wirginijskie zastąpiły ciernie,

I taśmą kolców skrytych między kwiat i wonią Trawników od napaści stóp natrętnych bronią. Gdziekolwiek wzrok obrócisz, gdzie skierujesz krokiem, Sztuka walczy z naturą i widok z widokiem;

Tam się zdumiewa wieża na górach wisząca,

Tu Wisła gdy spieniony nurt o brzeg roztrąca,

A dalej pęd hamując wdziękami znęcona,

Obejmuje te gaje w spokojne ramiona,

I jakby na to gładziej w jasny kryształ tonie,

By odbić tyle wdzięków i zachować w łonie...

Chcąc uzupełnić tę wiązankę poetycznych opisów Puław, nie możemy pominąć i francuzkiego poety, De-lilla. Rozgłośny ten i wysoko swego czasu ceniony ry-motwórca, autor poematu Les Jardins, który to utwór trafnie nazwano Panteonem najpiękniejszych ogrodów i parków z końca XVIII. stulecia, najwięcej się podobno przyczynił do rozsławienia Puław po całej Europie. „Słodkie rymy“ Delilla rozniosły chwałę ogrodów puławskich po wszystkich krajach, zjednały im imię świetne u wszystkich przyjaciół idyllicznych rozkoszy.

Uwagę Delilla zwróciła na Puławy sama księżna Czartoryska. Napisała do niego list proszący o poradę co do napisu, jakiby umieścić wypadło na kolumnie poświęconej wspomnieniu rozmaitych poetów, między któ-remi i jego imię figurować miało. Zaraz w drugiej z ko-leji edycyi swych Ogrodów poświęcił Delille obszerny ustęp Puławom. Zajmują one w tym poemacie zaszczytne miejsce obok opisów słynnych parków w Bel-oeil, Montreuil, Maupertuis, Rincy, Limours, Trianon^ Bleinheim, Twickenham, Stów itd. Jak to zobaczymy, Delille sam pochlebia sobie, że zapewni swemi rymami chwałę Puławom. Istotnie też w swoim czasie przyczynił się on wielce do ich rozgłosu. Dziś jednak rymy Delilla poszły w zapomnienie, i nikt już nietylko nie zachwyca się sielankowym sentymentalizmem tego poety, ale nikt go nawet dziś już nie czyta. Może to będzie właśnie jednym z powodów, dla których wybaczą nam czytelnicy, że przytoczymy tu w skróceniu ustęp, który poświęca Delille Puławom. Jakkolwiek nie dodaje on żadnych nowych szczegółów do tego, co o Puławach wypowiedzieli Woronicz i Koźmian, ma on przecież historyczną swą wartość. Przytaczamy wiersze Delilla w oryginale :

Et pourrais-je oublier ta pompe enchanteresse Toi, dans qui l’elegance est jointe à la richesse, Fortuné Pulavy, qui seul obtins des dieux Le charmes que le ciel partage à d’autres lieux?

Quel tableau ravissant présentent tes campagnes!

De quel cadre pompeux l’entourent ces montagnes Où du grand Casimir, seul, sans garde et sans cour, Le palais règne encore sur les champs d’alentour!

Détours mystérieux, magnifiques allées,

Bois charmans, verds coteaux, agréables vallées, Les aspects étrangers, et les propres trésors, Tout enchante au dedans, tout invite au - dehors !

Pour mieux charmer les yeux au pied de tes coteaux, La Yistule pour toi roule ses vastes eaux;

Pour toi son sein blanchit sous des barques agiles;

Elle baigne tes bois, aile embrasse tes îles.

Quel plaisir, quand le soir jette ses derniers feux,

De voir, peints à la fois dans ses flots radieux Qu’un beau pourpre colore, et qu’un blanc pur argente, Le soleil expirant et la lune naissante!

Là, d’un chemin public c’est l’aspect animé;

Du plus loin qu’il te voit, le voyageur charmé S’arrête, admire, et part emportant ton image ;

Le fleuve, le ruisseau, la forêt, le borace,

Les arcs lointains des ponts, la flèche des clochers, Me frappent tour-à-tour; tes grottes, tes rochers, Sont des vastes palais voûtés par la nature; D’autres, enfans de l’art, ont chacun leur parure. Là, les fleurs, l’oranger, les myrtes toujours verds Jouissent du printemps, et trompent les hivers D’un portique pompeux leur abri se décore,

Et leur parfum trahit la retraite de Flore.

Sposobność, przy której grono puławskie weszło w stosunek z francuzkim poetą, bardzo była ciekawą i charakterystyczną. Maluje nam ona wybornie poetyczuą atmosferę, którą się otaczały zawsze Puławy. Umiano tam łączyć wdzięki natury z powabem sztuki, a połączone tak w piękną harmonję otoczenie opromieniać zawsze aureolą wspomnień poetycznych. Oto chodziło o umieszczenie stosownego napisu na marmurowej piramidzie , wzniesionej na cześć wszystkich tych autorów, których płody były rozkoszą ówczesnych poetycznych umysłów.

Na jednej stronie marmurowego obeliska miały być umieszczone nazwiska Pope, Miltona, Junga, Sterna, Szekspira, Rasyna i Russa; na drugiej Petrarki, Anakreonta, Metastazia, Tassona i Lafontaina; na trzeciej pani de Sevigné, Riccoboni, Lafayette i Safony; na czwartej nakoniec Wirgila, Gessnera, Gresseta i Debila , tych czterech poetów sielanki...

Wspomnienia tych rozmaitych wieszczów miały być uczczone nietylko napisem, aje i poetyczną, żywą em blematyką kwiatów i krzewów. Rodzaj talentu i kierunek twórczości miały być scharakteryzowane odpowiedniemi grupami drzew i kwiatów Stronę piramidy, na której umieszczono imiona kobiet, miały ozdobić róże, jaźmi-ny, lilie i fijołki ; mirt miał ocieniać imiona Petrarki, Anakreonta i Metastazya, wawrzyn miał uczcić Tassa i Jung. Rasyn i Szekspir mieli otrzymać towarzyszy w wierzbach płaczących, cyprysach i cisach Dla czwartej grupy poetów tj. dla Wirgila, Gessnera i Delilla miało być wybrane zdaniem księżny wszystko, „co tylko wody, gaje i łąki mogą mieć najprzyjemniejszego, i każdy mieszkaniec zasadzić miał drzewko dla uwiecznienia pamięci pisarzów, którzy wpoili smak do życia wiejskiego¹].

Delille wywdzięczył się za umieszczenie swego nazwiska na honorowej piramidzie wieszczów osobnym ustępom w drugiej edycyi swych Ogrodów, w którym tak się wyraża:

Et moi, peintre des champs, moi, qui ferai peut-être Vivre ces beaux jardins que vhs mains ont fait naître, Mon nom du moins, mon nom habite donc se lieux?

Le pierre, qui l’honore est donc chère à vos yeux?

Des groupes des bergers et des choeurs des bergères Viennent donc quelquefois, de leurs danses légères, Animer la prairie ou git modestement,

Au bord d’un clair ruisseau, mon humble monument?

Ah! que ne peut ma voix s’y faire un jour entendre!

Mes chants vous rendraient grâce, et pour une ame tendre. Quels sons harmonieux, quels acords ravissans De la reconaissance égalent les accens!

Entendez donc sa voix; et que son doux langage.

Pour moi soit un plaisir, et pour vous un hommage.

Ta marmurowa piramida z napisami poświęconemi pamięci ulubionych poetów, to ustrojenie jej odpowiedniemi emblematami drzew i kwiatów, to allegoryzowanie rozmaitych kierunków poetycznych — niezawodnie w oczach niejednego z nieodrodnych zwolenników oschłości i trzeźwości naszych czasów uchodzić będzie za ckliwy sentymentalizm , za pretensyonalność, za niestosowną, egzaltacyę..

Widzę już nawet uśmiech na niejednych pięknych usteczkach, bo w dzisiejszej porze emancypacyi, w czasie, w którym obłęd trywializowania missyi kobiecej stał się smutną modą, nawet i piękne usta ironicznym uśmiechem odpowiedzieć mogą na ten ustęp...

Dziwnie się pod tym względem pomąciły pojęcia.. Jak do niedawna jeszcze brano z naiwną łatwowiernością egzaltacyę pretensyonalną za szczerozłotą monetę uczucia, tak dziś podobno zbyt pochopnie nazywamy szczerość pięknego uczucia egzaltacyą, a wrodzoną, nadobną rzewność niewieściej duszy ckliwym sentymentalizmem... My nie zarzucilibyśmy owemu puławskiemu pomysłowi ani zbytniej egzaltacyi ani płaskiej preten-syonalności. Przeciwnie — zwłaszcza jeżeli weźmiemy na uwagę także owe czasy, wcale inne od naszych — upatrywać w nim można szlachetną czułość dusz, przystępnych dla piękna poezyi i umiejących cenić imiona namaszczone przez nią istotnie, znaleźć w nim można wdzięczność dla tych, którzy geniuszem swym umieli opromienić i uprzyjemnić nam niejedną chwilę życia, szlachetny pietyzm dla ulubionych, wybranych umysłów, i ów zapał dla utworów ducha, którego się jakby wstydziło dzisiejsze społeczeństwo nasze..

Owo hasło Horacyusza Nil admirari, wprowadzone w praktykę przez dumnych a jeszcze zimniejszych i praktyczniejszych synów Albionu, stało się u nas pod tym względem dewizą. Poeta, znany nam z swych utworów nie wzbudza w nas żywego współczucia ; nie kochamy go, może dla tego, że go nie znamy... Czytamy dzieła dla tego tylko, aby módz powiedzieć przy sposobności, że się je czytało, ale czytamy obojętnie i z chłodem krytycznym, i dla tego też co najszlachetniejszego jest w poecie, co najgłębszego w jego utworach, pozostaje dla nas magiczną księgą, siedmiu pieczęciami zamkniętą

Ale wróćmy do Puław. Jakby niedość im było uroczej harmonii natury, sztuki i wspomnień poetycznych, postarała sie xiężna Izabella jeszcze o to, aby im dodać jeden z najpoetyczniejszych i najmestaty-czniejszych uroków, urok historycznej tradycyi i wspomnień przeszłości. Nie tylko natura, nie tylko sztuka i poe-zya miały przemawiać swemi głosami, ale do chóru tego przyłączyć się miał poważny głos dziejowej przeszłości. W tym celu ozdobione były Puławy Świątynią Sy-billi i tak zwanym Domkiem gotyckim

O tej stronie puławskich osobliwości podamy tu bliższe szczegóły. Czerpirjny je z jednego z najdokładniejszych opisów, jakie istnieją*). Tuż za pałacem puław-

*) Milewski, Pamiątki historyczne krajowe.

skim wznosiła sią Świątynia Sybilli, uwieczniona pięknym poematem Woronicza. Był to gmach okrągły, opierający się na koryntskich kolumnach, ocieniony malowniczą gęstwiną drzew, przeglądający się w zwierciadle Wisły. Xiężna Czartoryska, chcąc oznaczyć przeznaczenie tego gmachu, dała mu napis wymowny :

PRZESZŁOŚĆ PRZYSZŁOŚCI.

Przez ozdobną kratę żelazną, po wspaniałych wschodach wchodziło się do świątyni Sybilli. Składała się ona z dwóch przybytków, z których dolny mieścił w sobie zbroje i tarcze rycerskie. Górny przybytek był skarbnicą cennych i drogich pamiątek narodowych. Na samym środku, na marmurowej podstawie stała bogato i misternie ubrana szkatułka hebanowa, a w niej złożone były łańcuchy złote i inne starożytne kosztowności, jak pierścienie, kanaki, klejnoty, noszone niegdyś przez królowe i królów polskich. Nad tą szkatułą, pod draperyą ponsową aksamitną mieścił się zbiór sztandarów, orężów, buław, puklerzów i innych pamiątek po najsławniejszych bohaterach narodowych. Były tu tarcza i pałasz Jana III., i miecz Wielkiego Mistrza Krzyżaków, znany z pod Grunwaldu, i szabla Batorego.

Dalej znajdywały się w świątyni Sybilli pamiątkowe urny i kolumny na cześć Jana Kochanowskiego, Kopernika i innych, ręka Czarnieckiego, kilka szczątków wielkiego Zamojskiego i Stanisława Żółkiewskiego, pałasze Władysława Łokietka i Zygmuntów, buława Stefana Czarnieckiego, koralowa kropielnica kardynała Ho-zyusza, książka do modlitwy Władysława II., popiersie

koralowe Bolesława Wstydliwego, pieczęć Przemysława, tarcza Floryana Szarego, łańcuch złoty Anny Jagiellonki , zabytki koronacyjnego stroju królowej Jadwigi, sztu-ciec koralowy Barbary Radziwiłłównej, wachlarz Bony, burka Stefana Czarnieckiego, łańcuch Maryi Kaźmiry, i mnóstwo chorągwi, trofeów, autografów i innych pamiątek, których zupełne wyliczenie zajęłoby nam karty całe tej książeczki.

Na lewo od Sybilli stał dom w gotyckim stylu zbudowany, istne muzeum, zawierające w sobie najrozmaitsze osobliwości archeologiczne, artystyczne i pamiątkowe. W ściany tego gotyckiego domku wmurowane były gzymsy, rzeźby, kapitele, wzięte z rozmaitych historycznych gmachów i starożytnych ruin. Znajdywały się na tych ścianach między innemi słupki marmurowe grobowca Kazimierza, kule z grobowca Jagiełły, orzeł Kazimierzowski, pochodzący z Łobzowa, rzeźby Stwosza, kule pozbierane na pobojowiskach najsłynniejszych’ a dalej ułamki z rozmaitych ruin starożytnych europejskich, gruzy pałacu Nerona, kapitele z Herkulanum i Pompeji, marmury świątyni palmirskiej, sfinxy egipskie itd.

Mniejszej już zapewne wartości a niekiedy i podejrzanej trochę autentyczności były inne przedmioty pamiątkowe i zabytki, złożone w domku gotyckim, jak np. kordelas Kooka, szpada Marcina Lutra, tabouret Frydryka II., filiżanka Washingtona, ołtarzyk Piotra Wielkiego, pióro Woltera, i mnóstwo drobnych pamiątek po Torkwacie Tasso, Jakóbie Rousseau, Szekspirze

11

„Z estetyki i z życia.“

I-*

co

to

Z ESTETYKI I Z ŻYCIA

Napoleonie, Gcethem, Szylerze itd. Wielce cennemi były inne ozdoby gotyckiego domku, jak np. galerya portretów historycznych, kosztowne kobiercy,gobeliny, naczynia, zbroje starożytne i przeróżne przedmioty sztuki.

Takie pielęgnowanie historycznych pamiątek nie-tylko patryotyczne i narodowe ale zarazem i estetyczne ma znaczenie, i dla tego też z osobna kładziemy nacisk na tę stronę puławskiego życia. Historyczne trady-cye są poetycznym żywiołem nietylko w sztuce ale i w życiu. Widzimy to na całych narodach, widzimy na jednostkach. Naród który miał świetną historyę a który nie zerwał z jej wspomnieniami, szlachetniejszym, piękniejszym, barwniejszym jest zawsze w swoich formach publicznych, w swoich obyczajach i zwyczajach, od narodu, który albo jej nie miał albo pamięć jej dostojną zatracił.

W samych wspomnieniach starożytności, w tra-dycyach dziejowej sławy leży urok majestatyczny, który opromienia i upięknia niejako oblicze całego społeczeństwa. W życiu jednostki tradycye historyczne niemniej ważną odgrywają rolę pod względem estetycznym, bo ten wzgląd tu głównie na uwadze mamy. Jest coś dziwnie uszlachetniającego w tern poczuwaniu się do obowiązków wobec przeszłości. Miłość dla dziejów minionych a zwłaszcza dla kart prawdziwie pięknych i wzniosłych historyi, wkłada na każdą jednostkę takie same obowiązki, jakie ciężą na potomku starożytnej a sławnej rodziny. Takie noblesse oblige i estetyczną ma stronę...

Pamięć na świetne tradycye dziejowe — a pamięć tę najskuteczniej budzą, pozostałe zabytki i pomniki — nadaje życiu naszemu ton jakiś wyższy, nastraja go podnioś lej i piękniej... Zapatrzeni w dostojne oblicze dziejów, przejęci wspomnieniem bohaterów okrytych sławą, nieśmiertelną, ochraniamy się łatwiej przed trywialnością zwykłego życia, przed płytką powszedniością jego codziennych stosunków. Pierś nasza mężniej się wznosi a czoło dumniej...

Dla tego też powiedzieliśmy, że pomniki przeszłości, zabytki z świetnych, chwil historycznych na wzór owych, które ukrywała w sobie Świątynia Sybilli, wielkiego są estetycznego wpływu. Odrywają one umysł nasz od poziomu, każą nam zapomnieć bodaj na chwilę o pospolitych stronach życia, przejmują umysł pię-knemi motywami, i poetyczny kierunek nadają myślom. Jest to bogata krynica estetycznych wrażeń. Stojąc przed dumnym pomnikiem dawnej sławy, patrząc na miecz bohatera, na zabytek, który ci przypomina tragedyę całą, niepodobna, abyś mając umysł przystępniejszy wyższym wrażeniom, i sam także nie przejął się dumą, abyś nie wyszlachetniał i nie wypiękniał, aby twąrz i spojrzenie twoje nie rozświeciły się tym poetycznym odbłyskiem, który bije od dziejowych tradycyj...

Pójdźmy do katedry krakowskiej, do jakiego muzeum historycznych pamiątek, na wystawę jaką starożytnej broni i przypatrzmy się postaciom tych, którzy je oglądają. Ujrzymy wtenczas, jak owe wrażenie odbierane z widoku tych zabytków, uszlachetnia ich zewnętrzną postać całą. Ten staruszek, który ci się na ulicy wydał tak pospolitą figurą, patrz jak wypiękniał pod wrażeniem tych świetnych pomników, jak się prosi pod pędzel artysty jego twarz smętną rzewnością oblana! Patrz na tego młodzieńca, z jakim ogniem w spojrzeniu i z jaką szlachetną dumą spogląda na ten sztandar, jak postać jego cała nabiera niepospolitego kroju... patrz na to malutkie pacholę z zadumaniem spoglądające na miecz starożytny, jak na jego twarzyczce naiwnej osiadł wyraz jakiś szlachetny i ile w oczkach pięknej zadumy... Wiedzą o tem dobrze artyści, i zawdzięczają studya do najpiękniejszych typów takim sposobnościom. Cóż dopiero mówić o tych poetycznych wrażeniach, które wypełniają duszę, i nadają polot myśli i imaginacyi na czas dłuższy, krzepiąc ją po trywialności, bo brzydocie, bo bezbarwnej nudzie powszedniego życia?...

Lecz dość dygressyj ! Przejdźmy do dalszej charakterystyki Puław i ich wpływu na formy towarzyskie i na uszlachetnienie współczesnego smaku. Wiemy już jakich wysokich zalet była gospodyni tego dworu, wspomnij-myż teraz o stałych gościach i uczestnikach tego znakomitego koła. Puławy były ogniskiem najwytworniejszych i najznakomitszych umysłów swego czasu, były punktem zbiorowym wszystkich niemal, którzy zasłynęli świetnością stanowiska, charakterem lub talentem, były w końcu prawdziwą kolonją poetów.

To urocze, wszystkiemi wdziękami natury i sztuki wabiące miejsce, pociągało poetów do siebie, jak

najpiękniejsze zacisza wonnych krzewów nęcą skrzydlatych śpiewaków. Dwór to był poetów i pisarzy. Woronicz, ów niezapomniany wieszcz kapłan, Karpiński, czuły poeta sielanek, Szymanowski, znany z przekładu poematu Wenery z Knidos, Kniaźnin, którego najpiękniejsze poetyczne chwile i późniejsze tragiczne losy tak ściśle wiążą się z Puławami, Zabłocki ulubiony ko-medyopisarz, Niemcewicz, ten znakomity żołnierz-poeta-obywatel, X. Piramowicz, później Kajetan Koźmian, Brodziński, Morawski, Osiński, Bernatowicz i tyle innych głośnych i piękną sławą okrytych imion grupuje się około Puław. „A któż policzy tysiące przewijających się jak rok boży pielgrzymów, przychodzących się ogrzać przy tych sercach bijących dla Polski, przy tych umysłach promieniejących nauką i zawsze goniących za wyższym życia celem?“— możemy powtórzyć tu za Siemieńskim.

Oprócz swojskich poetów i pisarzy przebywali na dworze puławskim także zagraniczni uczeni, sprowadzeni przez xiężnę Czartoryską. Przebywał w Puławach Lhullier znany matematyk, bawili Grodek i Norblin. Gdzie tacy wytworni i niepospolici byli gospodarze i tak znakomici i sławni goście, tam towarzystwo musiało posiadać wszystkie te rozkoszne i piękne zalety, za któ-remi tęsknią wyższe umysły. Cóż dopiero, jeźli do tej arystokracyi talentu, zasług, dowcipu, przybywał urok pięknych dam, zdobiących towarzystwo puławskie! Czyż możemy się dziwić, że współcześni wspominali o niem tylko słowami najwyższego podziwu?...

Wrażeniom czerpanym w Puławach, w ich rozkosznych ogrodach, ich historycznych zabytkach, w kon-serwacyi tego dobranego i znakomitego grona towarzyskiego, które w nich miało swą stolicę, czerpał każdy prawie z wymienionych poetów i pisarzy temata do prac i natchnienie do pieśni. Xiężna gospodyni umiała im być w tern pomocną. Umiała ona z zręcznością damy wysoce wykształconej podsycać twórczość umysłów, jak tego nie jeden przykład mamy. Koźmian (syn), świadek późniejszych już czasów puławskich, opowiada nam zajmujący pod tym względem szczegół.

Zbiory znajdujące się w świątyni Sybilli posłużyły xiężnej do zatrudnienia wybranych umysłów w sposób piękny i pożyteczny. Xiężna pragnęła posiadać katalog zabytków, przechowanych w Sybilli, a miał to być katalog, jakim się żadne muzeum poszczycić by nie mogło. Oto wszyscy poeci i pisarze, którzy bywali gośćmi w Puławach, mieli złożyć się na opis wszystkich najciekawszych pamiątek historycznych. Xiążę Adam Czartoryski wygotował artykuł o królowej Jadwidze, której trzewiczek znajdował się między pamiątkami Sybilli. Niemcewicz opisać miał szkatułkę, zawierające najkosztowniejsze pamiątki po królach i królowych polskich. Ludwik Osiński, tyle sławny swego czasu krytyk i pisarz, podjął się napisania rozprawy o Ignacym Potockim. Kajetan Koźmian skreślił żywot Kościuszki. Morawski śliczną pracą uczcił Kochanowskiego. Kazimierz Brodziński opowiedzieć miał żywot i sprawy Lwa Sapiehy. Woronicz, który poematem swoim sławnym tyle już położył zasługi około rozgłosu Puław, zapewniając im

w narodzie swym trwalszą pamiątkę, niż Delille swemi wymuskanemi rymami, wziął sobie za temat pastorał Zbigniewa Oleśnickiego, i miał opisać życie tego sławnego biskupa. Oprócz tych uznanych już powszechnie i głośnych znakomitości przyczynić się mieli do podobnego katalogu pamiątek Sybilli także młodzi, poczynający dopiero pisarze. Pannie Tańskiej np., później tak ulubionej i zasłużonej autorce, przypadło także próbować przy tej sposobności sił swoich, a syn Koźmiana, Andrzej, miał uczcić głowę i szatę Żółkiewskiego wspomnieniem o bohaterskiej śmierci tego wodza pod Cecorą.

Ileż tu spotykamy imion drogich, znakomitych, sławnych, ile zasłużonych mężów, spieszących przyczynić się talentem swym do tego pięknego dzieła, które stworzyła xiężna Czartoryska w swoich Puławach! Ile szlachetnych zalet, ile głębszej wartości, ile powagi i wdzięków zarazem musiały mieć towarzyskie stosunki i konwersacya w takiem wybranem kole! Do tego niepospolitego grona dodać należy, jak już wspomnieliśmy, koło dam, które pozostaną zawsze powabem najpierw-szym i rzec można duszą wszelkich towarzyskich stosunków, dam nietylko czarujących swą urodą, ale podbijających sobie wszystkich dowcipem, szlachetną gra-cyą umysłu, wykształceniem głębokiem i wytwornem zarazem.

Między temi damami, które zdobiły towarzystwo puławskie, zajmywały pierwsze miejsce obie gospodynie domu, księżna Izabella i córka jej Marya księżna Wir-temberska, znana autorka Mai winy. Obraz Puław, jakkolwiek nie kusząc się o dokładność szkicujemy go tylko pobieżnie, nie może się obejść bez krótkich bodaj portretów obu tych dam znakomitych. Andrzej Edward Koźmian pozostawił nam w swych pamiętnikach charakterystykę obu tych niepospolitych postaci kobiecych, jego też słowami się wyręczymy.

„Jeżeli błędy i winy jakie ciążą na pamięci xięż-ny — mówi powołany pisarz — jakże one okupione zostały sowicie najznakomitszemi cnotami, zasługami i czynami, które uwielbiać każdy powinien a naśladować nie każdy może. Trudno było bowiem znaleźć związek szlachetności duszy z taką możnością dogadzania jej natchnieniom. Wszystko co było pięknem, wzniosłem, przyjmowało się w niej i obfity plon wydawało. Wspaniałość i hojność tej dostojnej Polki była tak niewyczerpana, że zdawało się, iż na to tylko posiadała, aby rozdawać. Kiedy w innych możnych zbytek, przepych, wy-kwintność lub dogadzanie innym szlachetniejszym żądzom staje się koniecznością życia — u niej obdarzanie i uszczęśliwianie innych było pierwszą potrzebą. Choć ogładę i wykształcenie towarzyskie od obcych przejęła, kochała kraj swój namiętną, że tak powiem miłością... Duma nie kaziła i nie poniżała jej duszy. Umiała ona zniżać się do najniższych, żyć z nimi, łączyć się z nimi serdeczną dobroczynnością... Tych, których sobie upodobała, była zdolna ukochać najczulszą i wierną przyjaźnią i okazywać ją wszelkiego rodzaju ofiarami i poświęceniem.“

Jak znakomitą musiała być gospodynią księżna» ile musiało być wdzięku w towarzyskich jej przymiotach, ile uroku w jej konwersacji, wnosić już można z tych, dalszych słów, które młodszy Koźmian jej charakterowi poświęca: »Umysł księżny, znakomitością odznaczający się, byłby ją w każdym czasie i w każdym kraju wsławił. Wyobraźnia żywa, czuła, urocza, górowała w nim, a przez to samo zniewalał on i podbijał całym wdziękiem niewieścim. Pamięć jej była obszerna, nauka nie tyle wszechstronna jak miła, ujmująca, taka, jaką odznaczać się może kobieta bez utraty właściwego swej płci uroku. Ograniczała się więc ona na dokładnej znajomości historyi i literatury tak krajowej jak powszechnej, na wykształceniu smaku w sztukach pięknych i w ogóle w dziedzinie pięknego. Wszystkie te umysłowe przymioty zachowała aż do najpóźniejszego wieku, do ostatnich dni życia. Jej umysłowość wśród lat sędziwych była zadziwiającą obok zupełnej zgrzybiałości fizycznej. Przytomność umysłu, pamięć, dar wysławienia zdumiewały, a łatwo pojąć, ile jej opowiadania z życia tak długiego, tak czynnego i tak świetnego były zajmujące, gdy się im właściwym sobie wdziękiem i dowcipem oddawała wśród poufałego grona.“

Jeżeli w charakterze xiężny Izabelli głównemi rysami było zamiłowanie piękna, gdziekolwiek ono się objawiać mogło, wykształcenie, fantazya i szczególny dar ujmywania ludzi, to xiężna Wirtembergska odznaczała się znowu uczuciowością posuniętą do sentymentalizmu lub egzaltacyi, romansowością, przypominającą średniowieczną rycerskość, aż przesadnem może oder-

waniera się od realnego życia i dobrowolnemi illuzya-mi. Xiężna Marya nadawała atmosferze puławskiej ową. cechę sentymentalizmu i wyrafinowanej uczuciowości, która acz nie bez wdzięku, przecież spotykała się z niejedną złośliwą krytyką. W Mai winie, powieści napisanej przez księżną Maryę, maluje się jasno cały ten kierunek jej charakteru. Przebija się w tym romansie cała owa skłonność do wyobrażeń miłośnych, czerpanych z romantyki rycerskiej, i przychodzą nawet sceny, które przypominają dawne turnieje, i w których nie zapomniano ani barw, ani dewiz, ani nagród udzielanych przez ubóstwiane damy.

¹

Siemieński. Historyczność i poezya ogrodów^

Xiężnę Maryę trafnie charakteryzuje A. E. Ko-źmian: „Takiej czułości serca, — powiada on w swych pamiętnikach — takiej zdolności zapomnienia o sobie, takiej niewyczerpanej łagodności i dobroci, nigdy w żadnej najdoskonalszej istocie nie spotkałem... Najmilszym dla niej przedmiotem rozmowy była zawsze miłość, wolność, zalotność, rycerstwo Mogło się zdawać, że została przeniesioną w nasz wiek z wieków rycerskich i że była jedną z tych pań średniowiecznych, które trubadorowie opiewali, a dla których miłość rycerze krzyżowi nad brzegi Jordanu unosili Czułość serca i wyobraźnia rozkwilona górowały nad innemi przymiotami jej duszy. Wszystko więc w tej duszy było niewieście, prawie nawet dziecinne, wiek ani doświadczenie nie wywarło na nią żadnego wpływu. Wszystko, co było zimną, suchą rachubą... było obcem i nienawi-stnem jej naturze... Była to istota żyjąca tylko ser-

cem i wyobraźnią, i ciągle wynurzająca się z głębin rzeczywistości tego życia. Żadna plama ziemska nie skalała też świętości jej duszy... Towarzystwo księżny Wirtemberskiej było najłatwiejsze i najprzyjemniejsze, rozmowa była zawsze rozświecona i ogrzana jakimś błyskiem jej wyobraźni lub płomykiem jej serca...“

Wspominaliśmy już o głównych powabach puławskich, o czarującym ogrodzie, o pięknościach natury, o zabytkach historycznych i ożywianych przez nie naj-poetyczniejszych tradycyach dziejowych, o rozkoszach towarzyskich, o licznem gronie znakomitych poetów i pisarzy — teraz przejdźmy do jednej z niemniej ciekawych stron puławskiego życia, tj. do zabaw i rozrywek, urządzanych przez xiężnę. Zabawy te były zawsze obmyślane z estetycznym zmysłem i wypływały z pięknej fantazyi. Bywały one oryginalne, malownicze, przemawiały do uczucia estetycznego i do imaginacyi gości i uczestników.

Niektóre z tych zabaw opisał nam w swych poemacikach Kniaźnin, o innych zostawiła nam szczegóły sama księżna w rodzaju pamiętnika. Xiężna umiała wyzyskiwać przy takich zabawach wszystko, cokolwiek pięknego nastręczać mogła natura, sztuka i poezya. Nawet poważna nauka dawała tematy do zabaw, przybierając wdzięk osobny. Do takich zabaw, którym za przedmiot służyły ciekawe zdobycze nauki, należało np. owe puszczanie balonów, które w kilku pieśniach u-wiecznił Kniaźnin. Aby dać wyobrażenie, jak oryginalnie i estetycznie obmyślane bywały takie zabawy, przytaczamy opis jednej z nich, wyszły z pod pióra samej xiężnej. Zabawa ta nosiła nazwę Karawany.

„Liczni goście zebrani u nas — pisze xiężna — byli zachętą do wyprawienia jakiej zabawy. Przyszło nam na myśl urządzić kawiarnię turecką nad brzegiem wąwozu przechodzącego przez ogród, a który oraz jest wielkim gościńcem prowadzącym do Lwowa i Krakowa. Gościniec ten bardzo bywa uczęszczany. Jakoż rozbito bogate namioty tureckie, przyozdobione z całym zbytkiem oryentalnym. Przepyszne kobiercy, porcelany japońskie i chińskie, rozkoszne wonie, wszystko to służyło do ozdoby, niemniej jak kwiaty, a mianowicie róże w wazonach otaczały namioty, cały zaś obwód zamykały pomarańcze w kwiecie. Kawę, lody, sorbety i wszelkie chłodzące napoje roznosili bogato ubrani Turcy. Zdawało się, że cała zabawa skończy się na kawie, a raczej tym podwieczorku wyprawionym w uroczem miejscu, gdzie po lewej stronie mieliśmy grupę drzew starożytnych, naprzeciw portyk oranżeryi, u stóp naszych przepaścisty wąwóz, przez który rzucony łuk kamienny mostu, bawił oczy ciągle przesuwającemi sig tłumami widzów.“

„Gdy tak wszyscy zasiedli — opowiada xiężna dalej—dała się słyszeć wschodnia muzyka wygrywająca marsze tureckie. Wtem rozległ się odgłos tysiąca dzwonków i klaskanie bieży... Zaintrygowani tern goście rzucili się na most i na gościniec. Aż tu w głębi aleji idącej ku wąwozowi ujrzano ogromny tłum zrazu trudny do rozpoznania, co jeszcze bardziej drażniło ciekawość. W miarę, jak się zbliżała ta hurma, rozpoznawano postacie jeźdźców arabskich, nakoniec poznano, że to wschodnia karawana, zupełnie podobna do karawany na azyatyckiej pustyni. Trzysta przepysznych baranów otwierało pochód z dzwonkami na szyjach, pędzonych przez ogorzałych Arabów w ciemnych turbanach, brodatych i dzikiego wejrzenia Sto krów z więk-szemi dzwonkami wolno postępywało za niemi, a przy nich szło dwunastu hajduków ubranych z turecka, w papuciach na gołych nogach, w szarawarach żółtych, w czerwonych fezach, krótkich katankach, z długiemi w ręku tyczkami, któremi popędzali bydło ; a niektórzy odzywali się na ligawkach w sposób przyjemny dla ucha.“ „Następnie—opiewa dalej opis — przepyszne, czystej krwi wschodnie rumaki, w bogatych rzędach prowadzili Arabowie siedzący na najdzielniejszych koniach. Za nimi szło dwanaście wielbłądów objuczonych, przy każdym był Arab w stroju używanym na pustyni, a na grzbiecie siedział chłopczyk w czerwonym fezie i w szarawarach tegoż koloru. Cała ta służba karawanowa lśniła się od złota i jedwabiu. Na koniec pokazały się karawany przykryte, gdzie siedziały kobiety. Przez otwory zakratowane, porobione w płótnie widać było ładne twarzyczki.“

„Sama miejscowość i dokładne zachowanie szczegółów — kończy księżna — sprawiły takie wrażenie na osobach nieznających naszego kraju, że złudzenie to wzięły za prawdę i uwierzyły, że to istotna karawana, przechodząca gościńcem właśnie wtedy, gdyśmy siedzieli

przy podwieczorku tureckim. Polacy poznali się na tej komedyi, ale znaleźli ją tak piękną, tak zachwycającą, że po kilka razy orszak ten musiał przeciągać przed nimi. Lecz gdy dzień miał się ku schyłkowi, wróciliśmy pod namioty, gdzie zjadłszy kolacyę, długo jeszcze przy pełnem świetle księżyca, całe towarzystwo przechadzało się po wspaniałych alejach ogrodu.“ ¹)

Imaginacya xiężny niewyczerpaną była w pomysłach do takich zabaw. Sielanka na kępie, Zemsta Czarodziejki, Korsarze, Kartuzya, Godziny, itd. takie były nazwy zabaw urządzonych na wzór opisanych powyżej Karawanów. Między takiemi przy-jemnemi zabawami ważną odgrywały rolę żywe obrazy, o których w pamiętnikach swoich wspomina Niemcewicz. W kompozycyi i urządzaniu takich żywych obrazów okazywała księżna zawsze wiele fantazyi i wysoki zmysł estetyczny. Obrazy te przedstawiały albo dzieła najpierwszych malarzy, albo sceny jakie świetne i malownicze z dziejów. Niemcewicz utrzymuje, że Puławom należy się nawet zaszczyt pierwszego wynalazku takich żyjących obrazów. Pomysł ten miał być oryginalnym, i dopiero za wzorem księżnej Izabelli poczęto naśladować takie obrazy w Berlinie a potem w Wiedniu. Jak zaś dzisiaj są używane i łubiane takie żywe obrazy, niepotrzeba wspominać.

Oprócz zabaw i żywych obrazów urządzał dwór puławski także malownicze wycieczki i piękne manife-stacye, w których smak i fantazya szły w parze z myślą jaką zacną lub z szlachetnym zapałem. Do takich scen puławskich, które na zawsze pozostały w pamięci widzów, należy owo powitanie wojska polskiego, gdy pod komendą księcia Wirtembergskiego odbywało ćwiczenia w pobliżu Puław pod Gołębiem. Xiężna wyjechała na powitanie wojska w gronie córek i najpiękiej-szych dziewic polskich i z orszakiem najcelniejszej młodzieży. Z całym urokiem puławskim, z bukietami, wieńcami, w strojach wiejskich witał orszak księżny wojsko polskie, i odśpiewał na ich cześć umyślnie w tym celu napisaną pieśń, której dwa wiersze początkowe podaje Koźmian :

Ej, ej, rycerze,

Serca nasze radość bierze...

Mówiąc o puławskiem życiu i jego estetycznych objawach niewolno pominąć teatru, który utrzymywano na dworze, a który patryotyzmem swego repertoaru zostawiał za sobą warszawski. Podczas gdy teatr warszawski krępowany był ostrożnością króla, który liczyć się musiał z najrozmaitszemi obawami i względami po-litycznemi, odgrywano na teatrze puławskim umyślnie dlań pisane sztuki, pełne zapału i ducha niepodległości. Takie to widowisko teatralne odbyło się w Puławach podczas sejmu wielkiego. Odegrano utwór Knia-źnina Matkę Spartankę. Na przedstawienie to zjechało się mnóstwo senatorów i posłów, a sztuka odegrana umiała przemówić do serc i nietylko w piersiach widzów ale w całym kraju znalazła echo.

Po tem, cośmy tu powiedzieli o Puławach, nie trudno będzie pojąć naszym czytelnikom, czem się to działo, że jeden dwór prywatny, jedno grono towarzy skie, wywierało tak ogromny wpływ na kraj cały, że było w całem tego słowa znaczeniu ogniskiem smaku, ogłady, wytwornych form towarzyskich. Wszyscy spół-cześni zapewniają, że wpływ Puław nietylko na blizkie ale i najdalsze okolice był ogromny. Wzory wychodzące z Puław starano się naśladować wszędzie, dwór księżny Izabelli uważano za akademję dobrego smaku i szlachetnie pojętej towarzyskości. Zasługa Puław była też wielka i widoczna, i dlatego też zasłużyły one sobie na ważne bardzo i zaszczytne miejsce w historyi obyczajowości polskiej, a podczas gdy tyle innych dworów magnackich, które tylko zbytkiem i bezmyślnym przepychem jaśniały, zaginęło w zupełnej niepamięci, Puławy choć dziś z imienia nawet nie istniejące, żyją i żyć będą jak piękne podanie, jak mit jaki wdzięczny.

Ogrody puławskie dały pochop wielu domom możniejszym do zakładania parków, do zamiłowania piękności natury; zbiory pamiątek zgromadzone w świątyni Śybilli i w domku gotyckim skłoniły niejednego do skrzętnego zbierania drogich zabytków historycznych; pełne smaku i fantazyi zabawy puławskie i wytworne stosunki towarzyskie wpłynęły na obudzenie zmysłu • estetycznego w sąsiedztwie, na zainteresowanie się literaturą i sztuką.

Puławy tak dalece uważano za szkołę nadobnych boyczajów, że jeden z współczesnych ich świetności pi-

sarzy utrzymuje, iż każdego młodzieńca, każdą dziewicę, jęźli tylko często przebywała na dworze księżnej Izabelli, poznać było można natychmiast jako wychowankę puławską. Łatwo temu uwierzyć, skoro zważymy, że Puławy wyrobiły sobie osobną, odmienną atmosferę , że posiadały, że tak powiemy, swój własny osobny styl towarzyskości i swój smak odrębny.

O tej wyłączności Puław jako zamkniętego w sobie towarzyskiego koła ciekawe spotykamy szczegóły w rozmaitych pamiętnikach. „Te urocze z natury miejsca, te ogrody, te gmachy, te rozkoszne ustępy, świetne z siebie i z mieszkańców — powiada jeden z wielbicieli Puław — jakaś oddzielna, zalotna, miłosna, czarująca otaczała atmosfera. Każdy, kto nią odetchnął, wzdychać musiał; a przecież to wszystko nie było cudze, było polskie. narodowe, lecz w sposobie właściwym Puławom, którego naśladować nie podobnem było, bez popadnię-cia w niezgrabność.“

Puławy miały wszelkie prawo do pewnej atmosfery odrębnej, do charakterystycznej wyłączności i własnej oryginalnej barwy towarzyskiej. Mając już tak długą tradycyę za sobą, dzierżąc od tylu lat berło dobrego smaku i towarzyskiej ogłady, Puławy barwę taką osobną, charakter taki wybitny i odrębny wyrobić sobie musiały. Pojmujemy tedy łatwo, że jak powiada Andrzej Edward Koźmian, „aby z zupełną przyjemnością przebywać w Puławach, trzeba się było stać zupełnie puławskim.“

Była tedy że tak powiemy, pewna „puławskość“

„Z estetyki i z życia.“

jako pojęcie osobnego, ściśle oznaczonego stylu i smaku w towarzyskich sprawach. Wszakże znajdujemy w pamiętnikach , że w Puławach istniał osobny sposób mó wienia, zwany per excellence puławskim. Ten „puławski“ sposób mówienia stworzony został przez panią Zamojską , która posiadając uroczy organ, umiała go naginać do oryginalnej a wdzięcznej inodulacyi. Wszystkie młode osoby, które dłużej przebywały w Puławach, naśladowały ten głos, jak go nazywa Koźmian „cichy, uroczy, harmonijny.“ Tę „specyficzność“ towarzyską Puław charakteryzuje doskonale ów pomysł puławskich szpilek, pomysł, w którym się przebijało poczucie pewnej wyłącznej, zresztą pod niejednym względem, jak widzieliśmy, bardzo usprawiedliwionej dumy. Oto rozdawano wszystkim mieszkańcom i stałym gościom puławskim po złotej szpilce, której główka wyobrażała glob ziemski, a na tym globie jeden tylko był punkt, oznaczony napisem : Puławy

Mówiąc o tej, jak ją nazwaliśmy, „puławskości“ — w znaczeniu pewnej odrębnej maniery towarzyskiej — dotykamy zarazem i stron ujemnych puławskiego życia. Mówiliśmy dotąd o samych zaletach, oddaliśmy hołd wysokim cnotom towarzyskim tego wdzięcznego ustronia, należałoby tedy obszerniej rozpisać się i o wadach. Że w się w puławskiem życiu nie obeszło bez pewnej przesady, że w zabawach i zwyczajach tamtejszego towarzystwa uderzała czasem lekka pretensyonalność, o tem wątpić nie można, ale cóż znaczyły te usterki wobec tylu zalet i wdzięków niepospolitych?

Puławy bywały nieraz celem uszczypliwych przycinków i satyrycznych wycieczek; zarzucano im, „że tam ciągła odbywała się gra uczuć, ciągle można było widzieć przedstawienia teatralne wśród wrzawy i jasnego światła.“ Sam nawet Koźmian, ów entuzyastyczny wielbiciel i chwalca Puław, niemoże zataić, że jak w „o-grodach puławskich z piękną naturą połączyła się sztuka , tak każdy z mieszkańców puławskich do przyrodzonych przymiotów sztukę dodawał.“

Czytelnicy nasi domyśleć się mogli już z samej wzmianki o owem naśladowaniu wdzięcznego głosu pani Zamojskiej przez damy młodsze bawiące w Puławach, że w towarzystwie tern znakomitem wyrobić się musiała pewna „maniera“. Na manierę tę składał się dalej zapewne i ów sentymentalizm przesadny, jakim odznaczała się księżna Marya, i ów nie zawsze może w umiarkowanych granicach utrzymywany pociąg do osłaniania się pewną romantyczną draperyą, do czego słabość miała sama xiężna Czartoryska. Były to jednak wady, które niknęły w obec tylu świetnych stron puławskiego towarzystwa. Tem łatwiej wybaczyć je można, że wypływały z tego samego źródła co i zalety, t. j. z miłości piękna i pogardy pospolitego trywializmu życia. Piękne życie, piękne towarzystwo, taką samą przedstawia trudność, jak pochwycenie i odzwierciedlenie piękna w ogólności Jak w utworach piękna wyszłych z pod dłoni najznakomitszych mistrzów spotykamy najrozmaitsze błędy i wady, tak i w najpiękniejszych stosunkach towarzyskich znajdziemy zawsze ujemne strony. W życiu naszem choć-

by najszlachetniej pojętym, nie zdołamy osiągnąć nigdy ani estetycznej ani moralnej doskonałości.

Jeżeli co zrobiło dotkliwą krzywdę Puławom, i naraziło je na liczne ućinki i szyderstwa, to niezawodnie ga-wiedź naśladowników pochopna do małpowania bezmyślnego i powierzchownego. Takich płaskich naśladowców Puławy miały nie mało, i ci to parodyowali życie puławskie mimo swej wiedzy i woli. Każde ślepe naśladownictwo chwyta z wzoru to właśnie, co ujemną jest jego stroną, a uchwyciwszy przesadza i w karykaturę zmienia. Kuszenie się o niepospolite formy bez wrodzonego zmysłu wytworności prowadzi do niesmacznej maniery, naśladowanie form bez uczucia do teatralności, estetyczne zachcianki bez poczucia piękna stają się preten-syonalnością śmieszną. Widzieliśmy, jak ów słynny salon Rambouillet, wydał owe wytwornisie, les precieuses, które wyszydził Molière.

Należy jednak odróżnić prawdziwą oryginalność od niezręcznej kopii, egzaltacyę od istotnego uczucia. Że w Puławach nad drobnemi wadami górowały szlachetne pojęcie życia, wyższy zmysł piękna, i prawdziwe uczucie, tego nie tylko dają nam rękojmię owi znakomici mężowie, którzy z uniesieniem wspominali zawsze o tym przybytku dobrego smaku i ogłady towarzyskiej — ale dowodzą i inne faktyczne świadectwa. Owe puławskie zamiłowanie idyllizmu i powabów sielskości nie mogło być tylko pospolitą igraszką lub kaprysem, bo łączyło się z miłością dla ludu wiejskiego, z serde-cznem staraniem o jego dobro i oświatę, dla której sama

EOZDZIAB YII.

00

xiężna Czartoryska szczerze pracowała; — owè formy estetyczne puławskiego życia nie były teatralnością, bo łączyły się z znawstwem i gorącą miłością piękna; — owe w końcu manifestacye patryotyczne nie były ani komedyą ani egzaltacyą, bo wypadki udowodniły w niezbity sposób, że Puławy były ogniskiem najgłębszej miłości kraju. „Gdy ubiegły chwile wdzięków, miłości czarów — powiada słusznie jeden z uczestników puławskiego życia — została miłość kraju może gorętsza od innych uczuć, zostały wspomnienia, wzniosły się i nagromadziły pamiątki przeszłości i po upadku miłość kraju stała się jedynym serc puławskich żywiołem. “ Dzisiejsze społeczeństwo mniej niż którekolwiek wystąpić może z zarzutami przeciw takim objawom towarzyskiego życia, jakie nam przedstawiają Puławy. W Puławach rozbłysnęło, rzec można po raz ostatni, życie wiejskie całą tęczą swych powabów. Dzisiaj daremnie go prawie szukamy. Wiejskie życie tak bogate w wdzięki poszło niemal w pogardę. Nie tylko każdy możny pan, ale niemal każdy szlachcic bogatszy, gnany nudami, których sam jest winą i źródfem jedynem, porzuca dwór swój wiejski, aby szukać roztargnienia w podróżach lub pobycie w stolicy. O miłości dla natury rodzinnej, o zmyśle dla jej piękności, o zużytkowaniu tematów estetycznych w życiu wiejskiem ani mowy niema.

Dwory opustoszały i nie odgrywają już tej roli, jaką dawniej się szczyciły. Nie są one już ogniskami oświaty ani szkołą pięknych obyczajów i ogłady. Gospo-

darze ich prowadząc najczęściej życie koczownicze, przenoszą pobyt w stolicy lub u wód zagranicznych nad przyjemności sielskiego żywota. Zamiłowania do życia domowego zabrakło, a gdzie tego zamiłowania niema, tam i o życiu towarzyskiem myśleć nie można. Ztąd też nie szukamy dziś już nawet po wiejskich dworach pięknych form towarzyskich; życie wiejskie nie przedstawia nam powabów estetycznych — przeciwnie zaczyna uchodzić poniekąd za patent do rubaszności i pewnego zdziczenia. Jest to upadek w narodowej obyczajowości ..

Jeżeli to wszystko zważymy, czyż nie oddamy tern skwapliwiej hołdu takim przykładom pięknego życia sielskiego, do jakich należą Puławy, czyż nie uznamy ich tern łatwiej za wzór znakomity : jak należy uszlachetniać i uzacniać życie powszednie miłością natury, sztuki i poezyi?

vin.

Lektura.

Dylletantyzm artystyczny. Związek estetycznego poczucia z moralnością.

Kilka słów o estetycznych potrzebach naszego otoczenia. — O mieszkaniach i o smaku w ich urządzeniu i ozdobieniu. — Utwory sztuki jako najszlachetniejsza ozdoba mieszkań. — Słówko o ubiorach i modzie. — O rozrywkach i zajęciach jako źródłach wrażeń estetycznych. — O tańcu.

Jestto jednem z znamion nieestetyczności i zamarcia zmysłu dla piękna w dzisiejszem społeczeństwie, że powszechnie spotykamy się z zdaniem, jakoby zamiłowanie sztuki i piękna nie dało się pogodzić z skromnym stanem majątkowym, jakoby pielęgnowanie estetycznych stron życia było tylko przywilejem bogactwa, tylko zbytkiem, tylko zabawką jedynie bardzo zamożnym przystępną. Według tej zasady zamiłowanie piękna musiałoby iść w parze tylko z fortuną miljonową, z tłumem lokaji, z karetami i przepysznym pałacem. Gracye i Muzy nie miałyby wstępu do skromnych domów, do dworków wiejskich, i jedynie świetne podwoje stałyby im otworem....

Tymczasem geniusz piękna nie zna takich ograniczeń. Z pogardą odwraca się on zbyt często od złocistych komnat bogacza, a promiennym gościem stawa

pod dachem ubogim. Nie złoto i dostatki, ale zmysł estetyczny i smak szlachetny jest źródłem pięknych wrażeń i estetycznych rozkoszy. Zapomocą bogatych środków materyalnych można wprawdzie nagromadzić dzieła sztuki, można przydać otoczeniu swemu wiele estetycznego uroku, ale jeźli braknie smaku i wyższego zmysłu piękna, będą to tylko ładne dekoracye do bardzo powszedniej prozy życia. Te piękne obrazy, te cudne rzeźby, te pyszne parki i marmurowe portyki pałaców, pozostaną dla ciebie, jeźli nie masz ani miłości piękna, ani tego szlachetnego smaku, które ci je rozumieć i rozkoszować się niemi uczy, martwemi figurami, niemym sprzętem, hieroglifem zagadkowym i ciemnym.

Szczęśliwy! kogo losy i wykształcenie postawiły na takrem stanowisku, że oba warunki, t. j. środki mate-ryalne i prawdziwą miłość piękna połączyć może, oddając pierwsze na usługi drugiej. Ale dostatek i obfitość środków materyalnych nie jest koniecznym warunkiem estetycznych objawów życia. Bogata skarbnica pięknych wrażeń stoi każdemu otworem, kto posiada wykształcenie i smak szlachetny. Ten to smak wyższy, to poczucie piękna jest kluczem do czarodziejskich krain sztuki, jest różczką magiczną, na której skinienie proza życia stroi się nadobnem kwieciem poezyi i wrażeń prawdziwie estetycznych.

Przy najskromniejszych środkach i bez zaniedbywania realnych warunków życia, tej prozy codziennej, z którą nikomu zrywać niewolno bezkarnie, można nadzwyczaj wiele uczynić dla dogodzenia estetycznemu

zmysłowi. Upiększenie naszego własnego codziennego bytu, estetyczny urok naszego zwykłego otoczenia od nas samych zależy. Należy jedynie czuć potrzebę pięknych wrażeń, należy tylko posiadać zmysł dla piękna, aby znaleźć na każdym niemal kroku sposobność dogadzania estetycznym instynktom, wrodzonym każdemu prawdziwie wykształconemu umysłowi.

Rozmiar naszej książeczki uróść by musiał ogromnie, gdybyśmy chcieli dowodzić prawdy tych słów na szczegółowych przykładach, czerpanych z codziennego życia. Dla tego też ograniczyć się musimy tylko do kilku pobieżnych uwag i wskazówek. Zacznijmyż od tego, co stanowi otoczenie nasze bezpośrednie, od pomieszkam Klimat, w którym żyjemy, więzi nas wśród ścian domowych przez trzy prawie części roku, bardziej więc niż mieszkańcom innych szczęśliwszych stref, żyjącym pod wiecznie pogodnem niebem, wypada nam mieć staranie o ich ozdobę i uprzyjemnienie.

W urządzeniu pemieszkania, rzec można, odbija się cały charakter człowieka, a przynajmniej bardzo wiele z jego usposobień, z jego wad i zalet. Uważny obserwator, któremu nie brak pewnego zmysłu kombinacyjnego, skoro wejdzie do mieszkania, może zeń uczynić wnioski o upodobaniach, zatrudnieniu i sposobie życia samego gospodarza. Charakter mieszkańca wybija typ pewien odrębny na pokojach przez niego zajmowanych. Niemówiąc już o takich znamionach, które niezawisłe są od usposobień moralnych mieszkańców, jak n. p. dostatek lub ubóstwo, stan lub rzemiosło, każde mieszkanie powie

ci swem urządzeniem, swemi ozdobami, układem i doborem swych sprzętów, czy jego właściciel jest próżnym lub wolnym od pretensyi, czy ma fantazyę lub grzeszy prozaiczną oschłością, czy zna jeszcze jakie inne szlachetniejsze potrzeby po za potrzebami zwykłej wygody, a w końcu, co nas tu głównie obchodzi, czy posiada smak piękny i estetyczne instynkta.

Nic tu w gruncie rzeczy nie pomoże zbytek i przepych , które odrazu zdradzą ci Geldhaba> bo są tylko zasługą majątku i zręcznego tapicera 5 nic też nie zmienia w zasadzie ubóstwo, bo nawet z niedostatku przebić się może promień szlachetnej fantazyi i dobrego smaku. Miarą tu bowiem nie są środki rnateryalne, ale piękny dar estetycznego umysłu, który z najniedo-stateczniejszych środków potrafi stworzyć coś niepospolitego , uderzającego wytwornym smakiem i pewną nadobną harmonią.    \

Za daleko by to nas zaprowadziło, gdybyśmy chcieli szczegółowo rozwijać ten temat, nastręczający mnóstwo ciekawych spostrzeżeń. Trudno mi przyznać, że i pod tym względem, to jest pod względem urządzenia domów, uczuwać się daje w społeczeństwie dzisiejszem pewien upadek estetycznego zmysłu. W budowie naszych pokoi i salonów, w ich meblach, i całem zresztą urządzeniu widać brak stylu i charakteru. Mieszkamy najczęściej, jak się trafnie wyraził jeden z zagranicznych historyków sztuki; w szufladach, w ciasnych szkatułkach o ubogich formach, niemających ani osobnego charakteru, ani perspektywy. Mie mówimy tu oczywiście ani o gmachach

publicznych, ani o salach ceremonialnych, które stanowią, wyjątki, ale o zwykłych pomieszkaniach w ogólności. Jakże pozbawione stylu i oryginalności wydadzą się nam pomieszkania nasze dzisiejsze, jeźli je porównamy z salami klasycznemi pełnemi szlachetnych ozdób architektonicznych, uderzającemi wzniosłym stylem, prostotą harmonijną i przestrzenią, lub z komnatami średnio-wiecznemi, w których odbijało się tyle odrębnego charakteru, surowej powagi, i konturów wysoce este

tycznych !

Mieszkania nasze dzisiejsze, a da się to powiedzieć i o pysznych salonach, przepełnione bywają bezlikiem mebli, a to samo już jest dowodem popsutego smaku. Przestrzeń w nich ginie, zda się powietrza im braknie, wyglądają też na bogaty magazyn mebli, kobierców i zwierciadeł. Sam kształt mebli stał się ubogim i niesmacznym , i świadczy o wielkim braku fantazyi i gustu. Mimo ciągłych odmian, które wywołuje moda, mimo że zmieniamy meble w salonach niemal tak często jak kapelusze, trudno się spotkać z formami, któreby posiadały styl i charakter. Rozstrzyga tu albo angielski wzgląd na wygodę albo praktyczność, stanowiące sobie sama prawa bez najmniejszego względu na piękność, i dochodząca tem samem do pewnego rzec można bru-talizmu w formach i rodzajach sprzętów domowych, albo drobnostkowa, na tuzinkowy efekt obliczona pretensyo-nalność chwilowej mody.

Spoglądnijmy na sprzęty, które znachodzą się jeszcze z starożytnych czasów, np. greckie domowe zabytki.

jakże w ich kształtach przebija się poczucie i potrzeba piękna, jak się w nich wzgląd na wygodę łączy ze smakiem, jak praktyczność podaje rękę fantazyi, wygoda sztuce!. Ale nie szukając nawet przykładów w tak dawnych epokach, dość przywieść na pamięć sprzęt domowy kilku ubiegłych wieków, aby wykazać, jak dalece dzisiejsze nasze urządzenia grzeszą trywialnością form, i niemal zupełnym brakiem fantazyi.

Niepodobna jednak stawić oporu temu, co stale już w zwyczaj wprowadziła najnowsza cywilizacya. Este tyk i historyk sztuki może się skarżyć na ten upadek smaku — ale mimo to pogodzić się trzeba z faktycznym stanem rzeczy. Chodzi jedynie o to, aby mimo tych niekorzystnych warunków i niepodnosząc daremnego buntu przeciw przewadze zwyczaju i mody, starać się ile możności o nadanie naszemu otoczeniu pewnego piętna fantazyi i smaku. Jeźli to nieda się zrobić w głównych rzeczach, da się osiągnąć przynajmniej w pomniejszych akcesoryach. Kształtu naszych pokoi zmienić nie możemy, sprzętów według własnej fantazyi i smaku indywidualnego nie dostarczą łatwo magazyny — ale mimo to wszystko ileż zostaje jeszcze pola popisu dla prawdziwie estetycznej imaginacyi !

Smak prawdziwie szlachetny, wyższy umysł estetyczny nieskończenie wiele wpływają na upiększenie mieszkań. Potrafią one z najniedostateczniejszych nawet środków stworzyć coś przyjemnego dla oka, wlać fanta-zyę w najprozaiczniejsze otoczenie, owiać pewnym nie-

określonym wdziękiem najuboższą izdebkę. I tu piękna i główna rola przypada dłoni niewieściej !

Przy dzisiejszych środkach rozpowszechniania przedmiotów sztuki, ubogie nawet mieszkanie ozdobić się może estetycznie. Gdzie tego nie widzimy, tam powodem nie jest najczęściej niemożność materyalna, ale brak smaku. Wejdźmy do [pomieszkali, zajmowanych przez osoby mające pretensye do wykształcenia, ileż tam nieraz spotykamy przesady, ile rażących usterek przeciw poczuciu piękna! Najczęstszą wadą bywa przeładowanie mieszkań tuzinkowemi cackami i ozdóbkami, wystawa obfitych takzwanych jolis riens, która przypomina sklep galanteryjny lub kram norymberski.

Dobry smak zawsze łączy się z prostotą i har-monją, bo bez tych dwóch warunków nie masz stylu. Nie obfitość mebli eleganckich, błyszczących cacek, bor-dur i pozłotniczej roboty, ale szlachetna miara i har-monja rozstrzyga tu wszystko. Prawdziwie wstrętne wrażenie wywołuje ozdobienie ścian najlichszemi rycinami, jarmarcznemi obrazkami nędznego pomysłu i nędzniejszego jeszcze wykończenia, które za to mieszczą się w suto złoconych ramach. Jeden obraz oryginalny, wykończony pędzlem dobrego artysty, zdobi piękniej ściany niż tuziny jaskrawych olejnych druków i litografij, jedna rzeźba marmurowa lepszego dłuta lepiej świadczy o smaku, niż kollekcya porcelanowych figurek, pagodek i tympodobnych drobiazgów, niemających żadnego estetycznego znaczenia.

Zarzuci nam tu nie jedna z naszych łaskawych czytelniczek, że oryginalne obrazy i rzeźby zanadto są drogie, aby mogły być przystępne każdemu domowi. “Nie zupełna jest prawda w tym zarzucie, gdyby bowiem obliczyć, ile kosztują te liche cacka, jarmarczne lito-grafje, i sute ramy złocone, okazałoby się, że za sumę taką dałby się nabyć oryginalny obrazek lub mniejsza rzeźba dobrego artysty. Mieliśmy niejeden przykład, jak ubogie osoby, ale zamiłowane szczerze w pięknie, potrafiły drobnemi środkami otoczyć się zbiorem prawdziwie cennych utworów sztuki.

Przypuściwszy zresztą, że oryginalne utwory artystyczne za kosztowne są dla osób miernej fortuny, znajdujemy przecież jeszcze środek do zaspokojenia zmysłu estetycznego w dobrych sztychach, w pięknych odlewach, w starannie wykonanych kopjach. Przy dzisiejszym rozwoju technicznych środków są to rzeczy łatwe do nabycia. Z dość ograniczonych nawet funduszów można się otoczyć sztychami, które przedstawiają nam ko-pję najsłynniejszych utworów znakomitych malarzy, o-zdobić mieszkanie w odlewy najpiękniejszych utworów plastyki klasycznej i nowożytnej. Chodzi tylko o prawdziwą miłość do piękna, o głębokie poczucie jego potrzeby wżyciu i o smak szlachetny — chodzi o uznanie zasady, że jeden piękny utwór sztuki nadaje więcej uroku i charakteru mieszkaniu niż całe gabloty i tak-zwane serwantki, pełne mizernych figlików, że jeden piękny krucyfiks, jedna dobra Madonna, świadczą lepiej o religijnem uczuciu mieszkańca, niż kollekcya tandetnych odpustowych wizerunków.

Niemniej wyraźnie a może jeszcze wyraźniej niż w mieszkaniu objawia się smak każdego człowieka w jego stroju. Dotykamy tu przedmiotu, który, gdybyśmy go chcieli wyczerpać, wymagałby może całej osobnej książeczki. Historya ubiorów i strojów przedstawia bowiem bardzo obszerne pole do studyów nad uobyczaje-niem ludów i jest jednym z ważnych działów nauki o historycznem pięknie. Traktowali ją też z tego stanowiska w obszernych, na naukowych badaniach opartych dziełach rozmaici pisarze, że tu wspomniemy o bardzo ważnych pracach Hauffa, Eichfelda itd lub o dziele Ł. Gołębiowskiego.

Nie będziemy się tedy wcale kusić o obszerne rozprawy pod tym względem, lecz poprzestaniemy na kilku krótkich uwagach. Już w pierwszym zaraz rozdziale, mówiąc o upadku form estetycznych w dzisiej-szem społeczeństwie, wspomnieliśmy, jak ubogie, bezbarwne, trywialne są nasze ubiory w porównaniu do strojów wieków dawniejszych. Smak i fantazya upadały pod tym względem stopniowo z wiekami. Dziś już tylko wyjątkowo zachowała się malowniczość ubiorów. Podziwiać ją można chyba na Wschodzie, a w Europie tylko u ludu niektórych krajów.

Wschód, który odgrywa ważną rolę pod względem historycznego piękna, a który pozostanie zawsze skarbnicą form malowniczych i urozmaiconych dla artysty, zachował do dziś jeszcze sw'oja poetyczne, barwę. Tam jeszcze zachwycać mogą fantazyę estetyczną mitry, tiary, turbany, kosztowne szale, purpury, fantastyczne, przepyszne tkaniny, jedwabie, perły, korale, brylanty, buń-czuki, wachlarze i t. d. Począwszy od sukien pełnych oryginalnego wdzięku aż do charakterystycznej, ozdobnej zbroi, jak krzywe szable, jatagany, przepyszne rynsztunki etc. wszystko tam uderzało i uderza jeszcze barwą, charakterem, fantazyą

Podczas gdy na Wschodzie przepych, wielobar-wność i nieskończoność form fantastycznych były głó-wnemi cechami ubiorów, przedstawiał znowu strój starożytnej Grecyi typ szlachetny harmonją i prostotą. Głpwa wznosiła się dumnie i swobodnie, pogardzając okryciem, formy ciała nie były krępowane opiętą odzieżą, szpecącą estetyczny wdzięk budowy ciała ludzkiego. Z greckiego chitonu wyłaniały się swobodnie ramiona, a imation spływał z gracyą z lewego ramienia, podczas gdy clilamis tworzył malowniczą, ciągle zmieniającą się, żywą niejako draperyę Na tern polegał głównie wysoce estetyczny wdzięk ubiorów starohelleńskich, że nie parodyował, jak kostium dzisiejszy, kształtów dała, nie oblekał ich w niezgrabny futerał, ale był kostiumem „ruchomym, żywym, osobistym/ w którym człowiek nie tkwił, ale który swobodnie w całem słowa tego znaczeniu nosił.

W średnich wiekach przechowały się jeszcze tra-dycye ubiorów starożytnych, a mianowicie kostiumy rzymskie stanowią tu jeszcze podstawę. Do form rzymskich ubiorów przybywają jednak zmiany i dodatki, wymagane przez klimat i narodowe zwyczaje ludów, wstępujących teraz na scenę dziejową. Średnie wieki dodały strojom

starożytnym coś „twardego, krystalicznego* jak się wyraża jeden z estetyków, zachowały one jednak zawsze formy swobodne i spływające w szatach, zdolnych jeszcze ciągle do malowniczej draperyi.

Wojny krzyżowe wprowadzają żywioł wschodni w formy ubiorów. Barwy szat stają się gorętsze i jaskrawsze, złotogłowia, drogie futra, hafty, kosztowne przepaski, itd. wchodzą w używanie Imaginacya wschodu z jednej, byzantyński przepych z drugiej strony łączą się z dawnemi formami i wytwarzają nowe, pełne rozmaitości, barwy i świetnej charakterystyki.

Mimo zmian i dodatków przechowuje się jednak zawsze jeszcze w strojach średniowiecznych pewien stały, zasadniczy pierwiastek, pewna uświęcona już tradycya. W wieku XIV. dopiero rozpoczyna się prawdziwy Babel pod względem ubiorów. Zaczyna się coraz jaskrawiej objawiać przesada, kaprys, zmienność, chaotyczność kostiumu.

W piętnastym wieku spotykamy się już z ową zmienną wietrznicą, płochą, kapryśną i dziwaczną, z modą. Wiek piętnasty jest początkowym wiekiem mody. Wyrobili ją Francuzi, i jak wiemy, dotąd dzierżą jej berło. Ale moda jeszcze nie jest wszechwładną panią, jeszcze nie ogarnia szerokich obszarów, nie podbija pod swe panowanie wszystkich warstw społeczeństwa. Opierają się jej zawsze indywidualne formy narodowe, a o tradycye ludu rozbija sie ona jak o skałę. Wraz z epoką nowożytnej historyi następuje przeobrażenie w strojach, pod wpływem i dyktaturą mody.

13

„Z estetyki i z życia.“

Opiętość, sztywność, kolczastość rycerskich kostiumów przechodzi w kontrast wrprost przeciwny Jakby się chciano powetować za ową żelażną, kleszczami ściskającą odzież dawniejszą, rzucono się znowu do excen-trycznej przestronności. Nastaje epoka strojów bu-chastych, fałdzistych, wydętych w sposób prawdziwie bajeczny. Na jedną część stroju spotrzebywano do 200 łokci materyi. Zachodnie narody przyjmują gorączkowo tę nową modę i tworzą z niej motyw powszechnego zbytku; fantastyczny kaprys posuwa formy kostiumów do najdziwaczniejszych potworności. Dopiero w XVI wieku poczyna się miarkować ta śmieszna przesada i ustępuje miejsca typowi hiszpańskiego kostiumu. Jest to strój dyplomatyczny, dworski Nareszcie w czasach Ludwika XIV zacierają się formy dziwaczne, rogate i w przesadny sposób oryginalne, i przechodzą w ów typ, znany pod nazwą Bococo.

Już w pierwszym rozdziale tej książki wspomnieliśmy, że jakkolwiek Bococo było znamieniem upadają- -cego coraz bardziej smaku, zawsze przecież odbija ono korzystnie od bezbarwności i trywialności form najnowszych. Posłuchajmy, jak nam charakteryzuje Bococo pod względem strojów jeden z najznamienitszych estetyków dzisiejszych: „Ogólnym charakterem Bococo jest wymuszoność połączona z floresami, wynik przemądrości ówczesnej, która chciała poprawiać naturę. Kapelusz staje się podobnym do trzymasztowego okrętu, suknia dostaje wcięcie w stanie czyli „talję“, kieszenie, guziki i hafty, a przez zagięcie połów zmienia się za Ludwika

XIY w — frak. Frak, ta śmieszna potworność, która ukośną linją przecina i szpeci organiczny kształt ciała, a którego ogon zdaje się być tylko przeznaczonym na umieszczenie kieszeń, które w średniowiecznych czasach noszono daleko estetyczniej w formie tobołków na misternych łańcuszkach i rzemyczkach — odtąd do dziś utrzymać się umiał. Z rękawów wypływają manszety, na piersiach piętrzą się żaboty. Ręce niewolno już być nagą, przyzwoitość poczyna wymagać rękawiczek. But dozwolonym jest tylko podróżnym i żołnierzom; do eleganckiego stroju staje się niezbędnym trzewik z mister-nemi sprzączkami. Kobiety stroją się w ciemno sznurowane i rogowe spódnice, do stroju eleganckiego należy gors nieskromny, muszki na twarzy i trzewik na wysokich korkach, jak szczudła. Chęć przewyższenia natury objawia się jednak najbardziej w piątrowych perukach, które w powszechne wchodzą użycie i charakteryzują dosadnie uroczystą etykietalność dworską czasów Ludwika XIV. Pudr, który z początku miał naśladować srebrzysto-jasne włosy, nadaje wszystkim fizyognomjom owego wieku ów wyraz zgrzybiałej młodzieńczości, który wyrażano frazesem: adoucir les traits

Wraz z rewolucyą francuzką następuje zupełny wywrót w modzie — i rozpoczyna się typ nowy, wszelkiej malowniczości i charakterystyki pozbawiony, który się dotąd utrzymał, a o którym już na samym początku tych pogadanek mówiliśmy.

Oto w najogólniejszych, najpobieżniejszych zarysach historya mody. W historyi tej i Polska nie stano-

13'

wiła wyjątku. Wszystkie owe główne fazy. przez które przechodził kostium europejski, odbiły się i na strojach polskich. Przekonywają nas o tem wszystkie współczesne satyry i ryciny, które się dochowały. Znakomity nasz malarz Matejko, dał nam dość dokładną galeryę kostiumów, używanych w Polsce, wiele ich też pozbierał Jul-jusz Kossak. Z nich i z opisów, rozrzuconych w rozmaitych dawnych pisarzach a zebranych w dziele Gołębiowskiego, przekonać się można, jak pod tym względem ulegała zawsze Polska zwyczajom zagranicznym. Rzec nawet można, że wyższe warstwy społeczeństwa polskiego nie wyrobiły sobie nigdy wybitnego, odrębnego narodowego stroju. Jak z początku wschód dostarczał form Polakom, tak później dawała wzory moda zachodu. Ztąd stroje włoskie, niemieckie, hiszpańskie, szwedzkie, używane przez najwyższą warstwę narodu, według wyjątkowych wpływów, wywieranych przez ten lub ów naród zagraniczny. Mamy tego mnóstwo dowodów w pisarzach i satyrykach, a Rej, skarżąc się na dowolność strojów w Polsce używanych, mówi, że gdyby kto chciał namalować kostium narodowy polski, musiałby przedstawić Polaka — bez żadnego ubrania, z postawem sukna na boku i z napisem: „Krajże sobie, jako chcesz“.

Niepotrzebujemy prawie dodawać, że lud i uboższa szlachta, nie mająca sposobności stykać się z dworem i wpływami modnej cudzoziemszczyzny, zachowała strój prawie narodowy, odrębnie polski, który później w wieku XVIII kiedy upadający kraj rozbudził zapał narodowy i zwrot do swojskości, poczęto wprowadzać znowu w używanie.

Jeżeli strój męzki w Polsce zwracał się w pewnych chwilach do form narodowych, to toaleta damska przeciwnie ulegała zupełnie fluktuacyom i kaprysom mody. Do szczytu swego dochodził zbytek i ślepe, gorączkowe naśladowanie wszelkich najdziwaczniejszych nawet zwyczajów zagranicznych a mianowicie francuzkich w drugiej połowie XVIII stulecia. Rococo i wersalska elegan-cya przyjęły się w wytwornem towarzystwie polskiem zupełnie. Dwór Stanisława Augusta jak pod każdym niemal względem tak i pod względem kostiumów był naśladowaniem dworu wersalskiego. Wpadł nam pod rjgkę list satyryczny z owego czasu, traktujący o do-wolnościąch mody, który tu dla zabawnej charakterystyki powtórzyć sobie pozwalamy. Jestto „Respons pewnej damy w Warszawie siedzącej do swej przyjaciółki na wsi“ i opiewa jak następuje:

„Prawdziwie znam się być tylu dowodami łaski WMPani obowiązaną, że żądam szczerze na wypłacenie się usilnego do wypełnienia jej rozkazów przyłożyć starania, i ten w doniesieniu o modzie chociaż mi jest najtrudniejszy, jednak ile w mocy mojej będzie, tyle go wykonam. Nie te są czasy, kiedyśmy przez formy przesyłać i porządnie w krótkości spisywać mogły. Wierz mi WMPani, żebym wolała siedm cudów świata, chociaż nie widziałam, opisać, jak teraz w najdzikszej ima-ginacyi nasze stroje, zwyczaje, sposoby życia etc., i mogę powiedzieć, że chociaż w stolicy mód mieszkam,

jednak ich nieznam; co dzień insza; jak komu do głowy przyjdzie, tak się ubierze; słowem mówiąc przez wielość mody niemasz mody. Nie wiem tedy jak WMPani mam opisać, chybaby tak, jak mi się zdarza czasem widzieć. Imaginuj sobie WMPani, że się znajdujesz w kom-panji, gdzie jest dam 30 lub 40 Widzisz tam jedną w kon-tuszu aksamitnym, drugą w atłasowym, trzecią w robronie gazowym, inną w szubie z Tureczyzny, ową w zulizu z Chińczyny, tamtą w czerkasie cycowym, ową w le-witce, tę w polonezie z maszyzy, tamtą w fraku sukienkowym, tę w greczynie z kontenady, tę w amazonce hałajowej, tamtą w węgierce ratynowej, tę w kapu-cynce kitajkowej, tamtę w dyzabilu muszlinowym, i tam dalej. Ta dęty, ta wycięty, ta z fałdami, ta bez nich, ta w burynczykowym, ta w kotonowym, ta w taftowym, owa w dymowym szlafroku, ta długie, ta krótkie, ta krzywe, ta proste, ukośne, okrągłe, francuskie, polskie, ta do zapięcia, inne wązkie, szerokie, suche, bucha-ste, dziecinne, mają rękawy; Ta jednakową materję, ta odmienną, ta gazą, ta merlą, ta siatką, owa szudą, ta blądyną, owa ząbeczkami, ta girlandą, owa sztukami, tamta kutasami, ta perłami, ta treslami, ta je-dwabnicą, ta wstążkami, owa sznurkami garnirują Ta na wstążkach zwieszony, ta cały rozpuszczony, ta zapięty, owa podniesiony, tamta spuszczony, ta związany, tamta założony, owa wyciągniony, tamta wcale bez niego, ta długi, tamta jeszcze dłuższy noszą ogony. Ta pasem przepasana, owa szarfą owiązana, tamta usznurowana, ta wstążkami powiązana, owa opięta, ta z negliżem,

ta dostatnio, ta z pólstanu zacięta, ta buchasto, ta wygorsowana, tamta upudrowana etc. Ta morelową, owa śliwkową, inna orzechową, włosową, białą, szarą, popielatą, różową, zieloną, morderową, szafirową, cytrynową, ponsową, stalową, werdepanową, wiśniową, kło-kotkową, złotą, srebrną, noszą spódnice. Ta dużą, ta mniejszą, ta zaś jeszcze mniejszą, tamta jeszcze na macieńkiej, owa na płaskiej, ta na bokach, ta na kieszonkach, ta opuszczoną, ta podniesioną ma rogówkę.... Ale głowę nie wiem jak zacząć, gdybym miała napisać, musiałabym drogo dla grubości listu na poczcie zapłacić; to fraszka, alebym nieskoń-czyła; namienić przeto cokolwiek Pani z tej formy muszę. Tak niektóre wysoko się ubierają na fryzurach, iż się zdaje, że twarz w pośrodku człowieka jest uformowaną , ta zbyt wysoko, ta wyżej, inna jesze wyżej, ta średnio, ta miernie, owa płasko, ta okrągło, owa z puklami, inna z lokami, ta werżet, owa tupet ma założony, ta wyciągnione, ta spuszczone, ta splecione, owa zaczesane, inna roztargane, ta skudłane ma fryzury. Ta tyrolski, owa pasterski, tamta chłopski, inna angielski, ta olenderski, owa kawalerski, ta turecki, owa czarny, inna popielaty, tamta gazowy, ta słomiany, ta na bokach, tamta na tyle, inna schylony, ta wysuniony, owa wykręcony, noszą kapelusze ; ta koszyki z kwiatami, o-wa pióro z kitami, ta girlandy, owa wstęgę, tamta gazę, inna chustkę, ta perły, owa kutasy, inne wszystko razem. 4 Przyznać należy, że podczas gdy ubiory męzkie 4zisiejszycl) czasów doszły do najwyższego niemal sto-

pnia trywialności, stroje kobiece zachowały swą barwność i rozmaitość. Zachowały się w nich jeszcze formy estetyczniejsze, fantazya i ożywione barwy, chociaż moda wszechwładna dopuszcza się i dziś jeszcze kaprysów i samowoli, nieustępującej w niczem charakterystyce, zawartej w powyżej przytoczonym satyrycznym liście.

Ale przeciw modzie nie pomogą żadne argumenta, pozostanie ona zawsze panią płci pięknej. Pozostawmy filipi-kę przeciw tej udzielnej królowej zgryźliwym satyrykom, pewni tego, że jej panowania nigdy ukrócić nie zdołają. Nie będziemy też mówić tu osobno o estetyce toalety, bo znaczyłoby to wdzierać się na pole, na której smak płci pięknej samowładnie rozstrzyga.

Opierać się zupełnie prawom mody byłoby równie śmiesznem, co słuchać ślepo excentrycznych jej przepisów. Cała sztuka toalety polega na owym wytwornym smaku, który się nieda określić, a który umie wybrać zawsze to, co jest najwłaściwszem i najodpo-wiedniejszem indywidualności tej lub owej osoby. Między buntem przeciw modzie a przesadą, wywołaną nie-dorzecznem jej wyprzedzaniem, leży ów środek, którego się trzymają osoby dobrego smaku. Dałyby się tu przytoczyć tysiące reguł, a wszystkie nie zdałyby się na nic i nienauczyłyby niczego, gdyż owo poczucie miary i szlachetnej harmonji, na którem polega estetyczność niewieściego stroju, nie da się wpoić przepisami, ale wrodzonem być musi lub na wzorach dobrych wyrobić się powinno.

Sztuka toalety wielką jest sztuką, a na piękny strój kobiety składa się nieraz wszystko to, co jest warunkiem każdego arcydzieła estetycznego : smak znakomity, fantazya oryginalna i żywa, refleksya i zmysł poetyczny... Wiek, rodzaj urody, stan, sposobność, pora, usposobienie i mnóstwo innych warunków domaga się w toalecie troskliwego uwzględnienia, a w rozwiązaniu tego całego problemu panować przecież musi harmonja, miara i jedność estetyczna. Wrodzony smak i estetyczny dar kombinacyi więcej tu dokaże niż przepych samego stroju — a któż z nas nie podziwiał skromnych bardzo niemal ubogich toalet, uderzających urokiem najlepszego smaku, sprawiających prawdziwie estetyczne wrażenie?...

Niemogąc pod tym względem oprócz powyższych najogólniejszych uwag podać żadnych wskazówek lub reguł, spieszymy dalej, i przechodzimy do niektórych dalszych estetycznych żywiołów towarzyskich, do dalszych źródeł, z których wśród prozy powszedniego życia czerpać można piękniejsze, idealniejsze wrażenia. Rozmiar naszych pogadanek, który przekroczyć się obawiamy, nagli nas do pospiechu; pobieżnie więc tylko dotknąć możemy wielu rzeczy, które zkąd inąd na obszerniejszą zasługują rozprawę.

Przedewszystkiem wspomnieć tu musimy o tak znakomitym motywie estetycznym w życiu naszem towa-rzyskiem, jakim niezawodnie jest taniec. Z tylu rozmaitych malowniczych gier, zabaw i zwyczajów, z tylu obrzędów i obchodów towarzyskich i przygodnich, sam

jeden on pozostał dzisiejszemu społeczeństwu, jako wyraz wesołości i towarzyskiego piękna

Zapatrując się na taniec z ściśle estetycznego stanowiska, nazwać go musimy połączeniem żywej skulp-tury z muzyką. Taniec jest muzykalnie ożywioną, rytmiczną plastyką; w nim znajduje melodya i wyrażające się wiliej uczucie swe, że tak powiemy, ucieleśnienie. Już z takiego określenia tańca wynika jego znakomite estetyczne znaczenie. W tańcu, jak to bardzo trafnie wyraża jeden z najznakomitszych estetyków, plastyczna piękność ludzkiej postaci staje się żywą muzyką, a muzyka staje się znowu plastyczną pięknością.

To łączenie się plastyki z melodyą w tańcu jest dziwnie ścisłe, a trudno oznaczyć, który z żywiołów tańca jest wymowniejszym: sam ruch czy muzyka ? Muzyka sama o tyle wymowniejszą jest od tańca, że taniec nie oddaje tej nieskończoności, jaka jest cechą muzyki, która jednem uczuciem obejmuje odrazu uczuć świat cały, i żadnym wyrazem dokładnie określić się nieda; taniec znowu o tyle wymowniejszym od samej muzyki, iż to, co w muzyce jest nieokreślonego, nie wypowiedzianego, staje się w tańcu określonem, widzial-nem, wypowiada się ruchem malowniczym i estetyczną plastyką

Jak w ogóle na polu objawów piękna, w sztuce i w życiu samem, tak i pod względem tańca nowożytne czasy nie dotrzymują starożytności. Nietylko co do stopnia estetycznego znaczenia ale i co do samych stylów zachodzi tu różnica olbrzymia. Podczas gdy styl sztuki

greckiej był nieskończenie prostszym i mniej koloryzo-wańym od stylu dzisiejszego, tak znowu taniec u starożytnych nieskończenie był rozmaitszym, bogatszym, barwniejszym od dzisiejszego. Ale bo też nie należy zapomnieć, że taniec u ludów starożytnych, a mianowicie u Greków, obejmywał olbrzymie pole, rozszerzał się niejako na wszystkie objawy życia publicznego i domowego-Mitologia cała, obrzędy religijne, uroczystości publiczne, biesiady — wszystko to dawało powód i temat do popisów tanecznych.

Dziś taniec stał się głównie rozrywką towarzyską, i o takiej tylko tu wspominamy. Trzeba bowiem rozróżnić dwa rodzaje tańca, według dwoistego jego celu. Jednym celem jest widowisko estetyczne, drugim osobista, podmiotowa tylko rozrywka. Pierwszy rodzaj tańców był bardzo troskliwie pielęgnowanym u starożytnych Greków, a u nas zachował się tylko w balecie, gdzie taniec jeszcze występuje z celem przedmiotowym, jako widowisko dla innych; drugi jest towarzyską rozrywką.

Taniec dzisiejszy jest wyłącznie taką towarzyską rozrywką, a główne jego znaczenie polega na egoistycznej niejako zabawie tańczących a nie na przyjemności widzów. Mówiąc w pierwszym rozdziale tych pogadanek o trywializmie i powszechnej bezbarwności naszego wieku, wspomnieliśmy także o nizkim estetycznym stopniu dzisiejszych towarzyskich tańców. Malowniczość i barwność ustąpiła tu pewnej sztywności, konwenansowym przymusom i spaczonym niekiedy warunkom tak zwanej gracyi. U ludu przechował jeszcze taniec cha*

rakterystykę, oryginalną, werwę i pełnię wyrazu. Jakoż tańce ludowe były zawsze głównem, a nawet jedynem źródłem tańców towarzyskich wykształceńszych warstw narodu, ale zmieniając swoją widownię traciły malowni-czość i bijące w nich tętno prawdziwej ochoty i fantu -zyi. Przeniesione na posadzki salonów traciły swą barwę , swój typ prawdziwie narodowy i bladły znacznie.

Polski naród posiada wiele wysoce charakterystycznych tańców, z których na pierwsze miejsce zasługują taniec „polski“ czyli polones i mazur. Wszystkie niemal narody a mianowicie ich wyższe klasy przejęły te dwa tańce od Polaków, jak menueta od Francuzów, walec od Niemców, polkę od Czechów i t. p. Polones i mazur są rzec można brylantami w choreografji narodowej. Oba te tańce są tern cenniejsze, że wyrażają się w nich dwie cechy charakteru naszego narodowego : w polonesie marsowa powaga, dostojna i szlachetna duma sarmacka, rycerska godność; w mazurze zapał młodzieńczy, dziarskość i ognistość temperamentu, wesoła, poetyczna werwa polska. Oba te tańce wybornie zcharakteryzował nam Kazimierz Brodziński, a słowa jego, jak mniemamy, znajdą tu stosowne dla siebie miejsce :

„Dawniejsi Polacy — mówi Brodziński — tańcowali polonesa z dziwną zręcznością obok szlachetnej powagi. Przy krokach posuwistych bez skoków, urozmaica tańcujący swą postać poruszeniami szabli, czapki, rękawów, pokręcaniem wąsa, owemi oznakami rycerza, obywatela i męża. Kto widzi Polaka w polskiem stroju

tańczącego, przyzna, iż ten taniec jest tryumfem osób dobrze zbudowanych, umiejących swój chód powagą i szlachetnością a rysy twarzy męzką wesołością ożywić. Przy zaczęciu tańca Polak kładąc czapkę pod pachę, przy ukłonie przed damą, podkręcając wąsa jedną ręką, drugą na szabli opierając, okazuje męzką zalotność i dumną niejako wystawność. Prowadząc damę z uszanowaniem ręką nieco tylko w łokciu zagiętą w przyzwoi-tem oddaleniu, zdaje się z uszanowaniem ku niej, i dumą wewnętrzną przedstawiać ją zgromadzeniu, kierując nią nie według stałych przepisów w innych tańcach, lecz według własnej woli, łagodzonej powagą i uprzejmością, tak jak mąż w ciągu domowego pożycia. Dama niema tu miejsca do wystawnej zalotności, zachwycających przemian kibici, wyraża tylko skromną powagę, a przy wspaniałym ubiorze, dla tego tańca przyzwoitym, przy zwrocie i pięknej kibici, przy posuwistym pochodzie na czele milczącego grona, które za sobą prowadzi, wyraża ideał jakiejś wyższej istoty.“

„Jak polski lud—mówi dalej autor Wiesława— jedynie jeszcze zachował śpiewy przy tańcu, które mu tyle wesołości dodają; tak stan rycerski w Polsce ma jedyny w Europie taniec, do którego zachęty i okrasy służy wymowa.... Polones był i jest polem do rozwinięcia wymowy, jaką uczucie lub sama uprzejmość jednej płci ku drugiej natchnąć jest w stanie, a która nie słabą jest sceną, obok muzyki, uroczystości i usunięcia się od świadków. Pierwsza tylko para będąc wodzem i reprezentantem całego grona tań-

Gżących, zwracając wszystkich oczy na siebie, zachować musi wszelkie formalności do tańca i do jej stanowiska przywiązane; reszta, jak swobodni i posłuszni pod dobrym rządem poddani, jakby wczasu używając, ciągną swobodnie za poprzednikami “

Tak tańczono polonesa za czasów dawniejszych, za czasów może młodości poety, dziś on już stracił swą charakterystykę i swój wyraz oryginalny ! Nie ma w nim dzisiaj tej fantazyi, co dawniej, a z ubytkiem strojów odpowiednich zabrakło mu i malowniczości. Tradycye tego historycznego, dostojnego tańca przeszły w poezyę, jak wszystko co przestało żyć w rzeczywistości. ... Uwiecznił go też jako zabytek poetyczno narodowy Mickiewicz w swym Panu Tadeuszu, tym Panteonie obyczajów naszych narodowych z wieku ubiegłego, sławnym ustępem:

Poloneza czas zacząć. Podkomorzy rusza,

1 z lekka zarzuciwszy wyloty kontusza I wąsa pokręcając, podał rękę Zosi,

I skłoniwszy się grzecznie w pierwszą parę prosi. Za podkomorzym szereg w pary się gromadzi, Dano liasło, zaczęto taniec :on prowadzi.

Nad murawą czerwone połyskują buty,

Bije blask z karabeli, świeci się pas suty,

A on stąpa powoli, niby od niechcenia :

Ale z każdego kroku, z każdego ruszenia,

Można tancerza poznać i myśli wyczytać.

Oto stanął, jak gdyby chciał swą damę pytać, Nachyla do niej głowę, chce szepnąć do ucha; Dama głowę odwraca, wstydzi się, nie słucha;

On zdjął konfederatkę, kłania się pokornie,

Dama raczyła spojrzeć lecz milczy upornie;

On krok zwalnia, oczyma jej spojrzenia śledzi,

I zaśmiał się na koniec; rad z jej odpowiedzi,

Stąpa prędzej, pogląda na rywalów z góry,

I swą konfederatkę z czaplowemi pióry To na czole zawiesza, to nad czołem wstrząsa Aż włożył ją na bakier i pokręcił wąsa. .

Idzie; wszyscy zazdroszczą, biegną w jego ślady,

Onby rad ze swą damą wymknąć się z gromady;

Czasem staje na miejscu, rękę grzecznie wznosi,

1 żeby mimo przeszli, pokornie ich prosi;

Czasem zamyśla zręcznie na bok się uchylić;

Odmienia drogę, radby towarzyszów zmylić,

Lecz go szybkiemi kroki ścigają natręty,

I zewsząd obwijają taneczuemi skręty;

Więc gniewa się, prawicę na rękojeść składa,

Jakby rzekł: Nie dbam o was,, zazdrośnikom biada! Zwraca się z dumą w czole i z wyzwaniem w oku, Prosto w tłum; tłum tańczący nie śmie dostać w kroku, Ustępują im z drogi, i zmieniwszy szyki,

Puszczają się znów za nim -

Brzmią zewsząd okrzyki:

»Ach! to może ostatni! patrzcie, patrzcie młodzi „Może ostatni! co tak poloneza wodzi!

I szły pary po parach hucznie i wesoło;

Rozkręcały się, znowu skręcały się w koło,

Jak wąż olbrzymi w tysiąc łamiący się zwojów;

Mieni się cętkowata, różna barwa strojów Damskich, pańskich, żołnierskich, jak łuska błyszcząca, Wyzłocona promieńmi zachodniego słońca I odbite o ciemne murawy wezgłowia...

Wre taniec, brzmi muzyka, oklaski i zdrowia!

Mazur szczęśliwszym był od polonesa, utrzymał się dotąd jako jeden z najulubieńszych tańców towarzyskich nie tylko u nas ale niemal wszędzie. Stał się kosmopolitycznym. Moda i salonowe wymagania, na które w estetycznym gniewie sarkać. ale z któremi koniec końców godzić się musimy, odjęła mu ochoczą werwę, ukróciła ognistą butę, poddała go pod strychulec konwenansów. Widząc go w salonie, znajdziemy w nim wiele jeszcze bardzo pierwiastku piękna i wiele szczerej poezyi, ale nie odszukamy może wszystkich owych cech charakterystycznych, które mu przepisywał jeszcze Brodziński.

„Mazur ma wiele podobieństwa z kadrylem fran-cuzkim — mówi Brodziński — według tego, o ile polski naród z francuzkim w charakterze i smaku do siebie zbliżać się zdają. Patrząc na oba te tańce, powiedziećby można: że Francuzka tańczy, aby się podobać, Polka zaś podoba się, oddając się w tym tańcu uczuciom dziewiczej wesołości. Jej gracya bliżej się zdaje graniczyć z naturą niżeli ze sztuką. Kibić tancerki francuzkiej przypomina greckie idealne utwory rzeźby; Polka zdaje się przypominać pasterkę według wyobraźni poetów, i o ile się tam ta podoba, o tyle druga zajmuje. Jeżeli tańce dzisiejsze są pospolicie tryumfem kobiet, przeto szczególniej, że ubiór mężczyzn wcale tańcowi nie sprzyja; mazurek zdaje się być jedynym tańcem, w którym młodzieniec najpowabniej okazać się może, osobliwie zaś młodzieniec polski, którego pewne przyjemne junactwo jest duszą i ozdobą w tym tańcu.“

„Lekki, do pasterskiego zbliżony ubiór kobiet—tak charakteryzuje nam dalej poeta ten taniec — i narodowy ubiór wojskowy dla mężczyzn, jako pięknej budowie ciała najbardziej sprzyjający, nadaje temu tańcowi uroku w oczach malarzy. W nim ciało odmienia szybko rozmaite postacie, on dozwala ramionom ruchów niewymuszonych i niejakiego zaniedbania się w postawie, które przy wesołości i tupaniu o ziemię, jest samą gracyą. En-tuzyazm i życie ożywione dodaje coś uroczego skinieniom głowy, która wnet do góry wzniesiona, wnet ku piersiom opadając, lub się łagodnie ku ramieniu skłaniając, maluje do zazdrości pełność życia i uciechy, cieniowaną przez prostotę, lekkość i delikatność. Patrząc na parę, w której tanecznica unoszona prawie ręką mężczyzny, na jego oparta ramieniu, jego się wodzy oddaje; zdaje się, że widzimy dwoje szczęśliwych istot ulatujących ku szczęściu krainom... Tanecznica lekko ubrana, drobną i okrągłą nóżką oczy mamiąca, która w powietrzu się unosząc, ziemię tylko dotknięciem drażnić się zdaje, wnet się z rąk swego tanecznika wyrywa, do innych odlatuje, okiem niedosięgniona, kolejno przez tych i owych unoszona w powietrzu, z szybkością błyskawicy na ramię swego tancerza się rzuca, jest w o-czach widza istotą zajmującą, równie swojem uszczęśliwieniem jako wdziękami i zręcznością.“

■>

„Muzyka tego tańca jest równie narodową i oryginalną. Zwykle w nim połączenie melancholji z wesołością zdaje się mieć za zasadą równie rzewną tęskność jak rezygnacyą Jestto właściwy taniec kochanków, których

„Z estetyki i z życia.“ i smutek jest zajmujący i godny zazdrości. Są w Polsce mazurki, tak jak polonesy zupełnie historyczne, do których przywiązaną jest pamięć i uczucia natchnione przez różne wypadki narodu.“

Spiesząc ku końcowi naszych pogadanek rzucimy słówko jeszcze o tych źródłach estetycznych wrażeń, które nawet w samotności, w oddali od życia towarzyskiego, są nam zawsze przystępne. Takiem źródłem jest zajmywanie się czynne sztukami Dyletantyzm, jak jest nieznośnym, ilekroć przekracza wytknięte sobie granice i pretensyą sięga na pole skończonego artyzmu , tak znowu najbogatszem jest źródłem pięknych wrażeń dla umysłów usposobionych dla piękna. Muzyka i rysunki zdolne nam są wypełnić przyjemnie nie jedną chwilę nudną i trudną do przeżycia, i odświeżając nasz umysł niewinną a szlachetną rozkoszą uprzyjemniają samotność.

Niemniej bogatem źródłem pięknych wrażeń jest dla nas lektura. W poetycznych utworach jak w błogosławionej krynicy kąpie się myśl nasza, zmęczona trudami życia, znużona jego powszednią prozą. Niemasz dla wykształconych umysłów łatwiejszej i przystępniejszej rozrywki nad lekturę.'Prawdziwe utwory natchnienia lub imaginacyi wyrywają nas z trywialnych niekiedy objęć realnego świata, unoszą w promienne sfery ideału, każą zapomnieć o wszystkiem, co nas niemile dotknęło lub przepełniło niesmakiem — i niedaremnie też znany pisarz niemiecki Feuehtersleben zalicza dobrą lekturę do hygienicznych potrzeb duszy... Kto z nas niedo-świadczał na sobie skutków tego błogosławionego le-karstwa! Po dniu spędzonym w pracy, po dniu żmudnym i przykrym, który znużył twój umysł i ołowiem przygniótł fantazyę, przeczytaj piękną poezyę, a uczujesz, jak cię orzeźwi niby ożywczą, kojącą rosą...

Ale aby korzystać z wszystkich dobrodziejstw lektury, trzeba umieć czytać—a o sztuce czytania książek kto wie czy napisać by się nie dała osobna zno-wa książka. Nietylko czytanie dla pożytku jest taką sztuką — jest nią i czytanie dla przyjemności. Poezya nie stoi otworem dla tych, którzy jej nie miłują. Czarodziejskie jej podwoje nie uchylają się dla tych, co kołaczą do nich bez pewnego namaszczenia, bez wyższego nastroju i szlachetnej wrażliwości... Powierzchowne czytanie, bez wniknięcia w istotę utworu, znudzić musi, i zamiast nieść rozkosze,, zniechęca. Powtarza się tu bajeczka Lafontaina Trzeba umieć skruszyć łupinę, by zakosztować smacznego ziarnka.

Nie będziemy jednak rozwodzić się szerzej nad temi wszystkiemi źródłami estetycznych wrażeń, zanadto one znane są i przystępne, aby wymagały tego. Natomiast kończymy nasze pogadanki uwagą, która za najlepszy epilog posłuży kartom, usiłującym pobudzić czytelniczki do troskliwego pielęgnowawia estetycznych stron życia.

Uwagę tę zwracamy do tych, którzy występują przeciw estetycznym instynktom z fałszywej zasady moralnej. Zbyt często spotykamy się z zdaniami, że zanadto rozbudzone uczucie piękna i estetyczne wychowanie w ogólności szkodliwie wpływać zwykło na umysł- Oto

słyszymy nieraz głosy, że kierowanie się w życiu smakiem estetycznym sprowadza nieraz na niewłaściwą drogę, że estetyczne wychowanie wiedzie do szkodliwego rozbratu z realizmem życia, że zwodniczy wdzięk piękna odciąga nas od poważnych czynności i surowych obowiązków, że wywołuje powierzchowność w zapatrywaniach się naszych, że w końcu sprawia, iż zmysł estetyczny odnosi nieraz smutne zwycięztwo nad zmysłem moralnym.

Już w pierwszym roździale tej książki przestrzegaliśmy przed jednostronnością estetyczną, a!e ta jednostronność właśnie nie zasługuje na nazwę prawdziwego uczucia piękna i prawdziwego smaku, ale bywa tylko niedorzeczną egzaltacyą, która nic niema wspólnego z prawdziwie estetyeznem zapatrywaniem się na świat i życie. Pod tym więc względem zarzuty upadają same; bo dla wad nędznej parodyi nikt nie potępi pięknego pierwowzoru. Zarzut zaś, jakoby estetyczne zapatrywanie się na świat i życie wpływało niekiedy na osłabienie moralnych instyktów duszy, jest najfałszywszym i naj-bezzasadniejszem. Prawdziwe usposobienie e-stetyczne idzie zawsze w parze z usposobieniem moralne m.

na-

Zarzuty podobne mają swe źródło jedynie w fał-szywem pojęciu estetycznego zmysłu Cóż bowiem zywamy właściwie poczuciem piękna, i co jest właściwie estetyeznem zapatrywaniem się na świat i życie? Wytłumaczymy to pokrótce.

Pod czterma rozmaitemi względami przemawiać

Człowiek jakiś np. usłużnością swoją może być dla nas przyjemny; rozmową swoją dający do myślenia; charakterem swoim szanowny; a w końcu może ten sam człowiek, niezawiśle od tych wszystkich zalet swej usłużności, rozumu i charakteru, i bez żadnego zamiaru lub celu z naszej strony, podobać się nam Larmonją całego sposobu swego objawiania się. W tym ostatnim wypadku osądzamy go estetycznie.

do nas mogą wszystkie rzeczy. Przemawiają one do naszych zmysłów, i wtedy przedstawiają się nam z swej strony fizycznej, albo przemawiają do naszego rozumu, i wtedy przedstawiają się z swej strony logicznej, albo przemawiają do naszej woli iw tenczas przedstawiają się z swej strony moralnej, albo w końcu przemawiają do całości wszystkich tych sił razem, żadnej się z osobna nie narzucając, i wtedy przedstawiają się nam z swej strony estety-cznej.

Widzimy z tego przykładu, że na estetyczne zapatrywanie się na świat i ludzi składają się i nasze zmysły i nasz rozum i nasza wola, z tą tylko różnicą że żadna z tych władz nie występuje tu z osobna, że żadna z nich kosztem drugiej nie bierze górę, ale przeciwnie wszystkie spływają się w jedną harmonję.

Stosując ten czworaki kierunek do wychowania, utrzymywać można, że wychowanie nasze albo ma na celu zdrowie, albo rozwój umysłowy, albo moralność, albo w końcu dążąc do równego rozwoju zmysłów, rozumu i woli, ma na celu pstetycznośę. Wychowanie

tedy estetyczne, rozwijając i fizyczną i umysłową i moralną stonę zarazem, dąży do wytworzenia pięknej harmonji wszystkich naszych sił zmysłowych i umysłowych.

Pielęgnowanie tedy estetycznego pierwiastku w wychowaniu i w życiu ani jest odrywaniem się od koniecznego realizmu, ani też nie przynosi uszczerbku moralności. Przeciwnie śmiało utrzymywać można, że wrodzony i wykształcony przez odpowiednie wychowanie zmysł estetyczny jest dzielną podporą moralności i cnoty. Udowodnił to wymownie sławny niemiecki poeta Szyler w swych listach o cstetycznem wychowaniu człowieka, i utrzymywał, że po religji estetyczne prawidła najlepszą są tamą przeciw niemoralnym postępkom.

„Dzikim umysłom — powiada Szyler — stanowi bezpośrednio prawa namiętność — i słuchają one tylko tego, co im zmysły dyktują. Moralnym umysłom stanowi bezpośrednio prawa rozsądek, a od złych pokus wstrzymuje je tylko obowiązek. W estetycznie zaś wykształconych duszach jest jeszcze jedna instancya więcej, która cnotę, tam gdzie jej niema, często zastępuje, a tam, gdzie jest, ułatwia. Instancyątą jest smak estetyczny.“

„Smak estetyczny — mówi dalej poeta — wymaga umiarkowania i przyzwoitości, nie cierpi niczego, co jest rogatem, twardem, gwałtownem, a skłania się ku temu, co w lekką spływa harmonję Nawet wśród burzy namiętności słuchać głosu rozsądku, i stawię

opór dzikim wybuchom natury, tego po nas wymaga już sam „dobry ton,“ który niczem innem nie jest, jak tylko prawem estetycznem. Ten przymus, który sobie wobec porywów uczucia zadaje cywilizowany człowiek, użycza mu pewnej władzy nad temi uczuciami, i sprawia, że między nieokiełznanym wybuchem uczucia a gwałtownym czynem, do którego ono pobudza, stawi granicę reflexya. Wszystko zaś, co łamie ślepą siłę affektów, jeżeli nie wywołuje wprost cnoty, to skłania przecież wolę, aby się ku cnocie zwróciła.... Smak estetyczny usposabia tedy umysł nasz do cnoty, tłumiąc te popędy, które jej przeszkadzają, a budząc te, które jej są przychylne.“

Toż kończąc nasze pogadanki, raz jeszcze powtarzamy tylekroć wyrażone zdanie, że prawdziwe zamiłowanie piękna i wykształcone poczucie estetyczne, nie-tylko opromienia nam życie, nietylko rozkoszne daje wytchnienie wśród powszednich przykrości i codziennego trywializmu, ale uszlachetnia i uzacnia w wysokim stopniu nasz umysł, nadając mu kierunek ku idealnym wyżynom dobra i piękna.

KONIEC.

S'Bl-OTE!

9: (hi

:>vv

I. 61/

V

■3

%'tt .. ''    ■-

.

\

CS

ÜÖ

HH

O

H

w

>

O

Z

>

m

r—i

PK 349/83 - 100 000 egz.

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000213805

¹

Siemieński. Historyczność i poezya ogrodów.