Ir

i

ł*.:

fli;

S-

g‘

i

“>

?:

f.

&

a

•t

/N

:X‘

■i

i'

•

' V'

S>‘

’rVvV*.

* «*-V

-    *' *    • ■* . * '“■''i ' '«    ’•

\ , J 1S4 . ».Llk, I liii    «¹    - I - »* * L »    ^1 r**^c%V-*S'*ł »'-•* •

-    •    . • . * ,J . •    .    •.* .»    ••

»w %^    ^»y w*;*;

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297707

^c

*

s

Xf

V*

%

v

ęT

V

*»«4

’’;kW;

Wrt*

ll |l

»] I •

Alit

•K

K<-

911

!<•

*

O

BIBLJOTEKA LAUREATÓW NOBLA

OSTATNI ROZDZIAŁ

III.

— Aha.

VII.

VIII.

— To i dla mnie ma znaczenie, — mówi panna.

BIBLJOTEKA LAUREATÓW NOBLA

TOM 5j.

KNUT HAMSUN

OSTATNI ROZDZIAŁ

Wj

POZNAŃ 1927.

NAKŁADEM WYDAWN1C1WA POLSKIEGO.

KNUT HAMSUN

OSTATNI ROZDZIAŁ

POWIEŚĆ

CZĘŚĆ PIERWSZA

POZNAN 1927.

NAKŁADEM WYDAWNICTWA POLSKIEGO.

w ciągu lat dwudziestu; potem umarł i ojciec po życiu szumnem a hulaszczem, a zagrodę sprzedano. Daniel uratował halę i kilka sztuk bydła, przeprowadził się i tam zamieszkiwał; dobrze mu to służyło, — był zdrowy i silny, miał jakie dwadzieścia parę lat. Stara służąca z zagrody towarzyszyła mu z przywiązania.

niezmierne

Prędko się to opowiada, ale długa i bolesna była to sprawa, gdy opuszczał wieś w oczach wszystkich i wy wędrował hen na halę, a w nowem miejscu czekała Daniela ciężka praca. Zabrał się do niej niczem zuch, kopał, wznosił wały, karczował las sosnowy, nadał strumieniowi nowe łożysko, mnóstwo kamieni usunął z ziemi. Nikt nie byłby przypuścił, że z Daniela taki robotnik, na zagrodzie nie pracował zbyt wiele, zapewne dlatego, że uważał to za beznadziejne. Gdy zaś dostał własność do uprawy, dał się poznać z innej strony, stał się wyrobnikiem, stał się do pewnego stopnia własnym najemnikiem i wypełniał swój trud codzienny niewiadomo z jakiego najistotniejszego powodu — lecz powód wszak jakiś mieć musiał.

Kilka lat upłynęło, Daniel przestawał na małem i był sumienny, być może nawet trochę nudny w sposobie mówienia i odziewania się, ale wierny sobie. Wojny, zarazy i trzęsienia ziemi na dalekim śwdecie nic go nie obchodziły, nic nie czytywał, a kurz z kamienia usuwał dopiero wtedy, gdy na nim usiadł.

Po paru latach miejscowość stała się większą: Torahuzą — zagrodą w miniaturze, Torahuzą — siedzibą grzmotów. Nie tęsknił tutaj za niczem, żył według swego serca. Była tu samotność, lecz nie pustka; widok miał przepyszny: mile całe hen do szczytów z obfitością lasu pomiędzy niemi. Praca zajmowała go, gdy odczuwał pragnienie, schodził do strumienia ze swym blaszanym kubłem, a opróżniwszy go, raz jeszcze napełniał i zabierał z sobą. Panowała tu cisza na tle podźwiękó wwiecz-ności, były tu piękne gwiazdy, — nie owo mrowisko, które roiło się z dołu, z mgłą osnutej zagrody ojcowej, nie, lecz migocące światła, tak piękne; jest coś słodkawego w gwiazdach, są one, jak małe dziewczątka. Nie czuł się biednym i opuszczonym, jakim przecie był w istocie, bo choćby tylko wszystkie te kamienie, które wydobył, czy nie wyglądały wprost, jakby tłum ludzi go otaczał? A z każdym kamieniem łączył go osobisty stosunek — byli to sami znajomi; on ich pokonał i wydostał z ziemi.

Zazwyczaj, po spożytej wieczerzy, wychodził i wałęsał się dokoła, aby oglądać pięknie podrasta-jące lasy i moczary, które należało odwodnić; gdyby miał pieniędzy tyle ile ochoty, kupiłby konia,

1*

owszem, a i to nastąpi zapewne; i bez tego jednak dzień mijał po dniu, a miejscowość była piękna.

Kiedy stara służąca ułożyła się do snu w swej komorze, a parę sztuk bydła w stajni, wchodził znów do domu. Izba przyjmowała go, jak przyjmowała każdego, lecz była to jego izba, a niczyja inna, ona dawała mu przytułek, miała bezstronność jaskini i dawała przytułek, lecz jego w dodatku ukrywała także, gdyż była szczelną i małą. Ściany miała ciosane, pułap niski; kiedy wracał ze dworu, gdzie przeziąbł, na kominie gorzało ognisko na noc, Daniel ostrząsał się z roszkosznego uczucia, i mógł to sobie czynie, bo go nikt nie widział. Na dworze była samotność. Strumyk szemrał o kilka kroków przed szaletem. Daniel kładł się do łóżka w pokoju.

Minęło lat parę, lecz, oczywiście, nie mogło iść wszystko z równą naturalnością.

W trzecim roku począł nieco częściej schodzić do wsi, do znajomych i na niewielkie zebrania, do kościoła, na licytacje. Tam, na dole mieszkała też jego dziewczyna. Młodym był jeszcze chłopcem, zbyt ognistym, by posuwać swe życie naprzód krok za krokiem — biegł do swej dziewczyny. Odległość nie była małą, ale też nie była nie do przebycia, a już jako dzieci znaleźli do siebie drogę, ona ze swego domu — on ze swego. W lesie roiło się od małych strumyków, które przeskakiwali, tu i ówdzie znajdowały się zielone polany, leszczyny z orzechami, wiewiórki, mrowiska i wonne trześnie. Tą samą ścieżyną dążył obecnie jako dorosły, i dobrze czuł się, i śpiewał z radości, mijając znane sobie kamienie, pagórki i wiatrowiska; był oszołomiony, zdarzało się nawet, że skakał i zachowywał się tak, jakby mu zostało do przebycia tylko kilka kroków, a nie pół mib drogi. Niekiedy spotykał swą dziewczynę, zanim dotarł do celu; wtedy wstydzili się oboje, że wyszli sobie naprzeciw, wynajdywali wyjaśnienia, które rozpływały się w nic. Tak było szczególniej po ukończeniu nauki szkolnej i po konfirmacji; później — mniej było zabawy, a więcej powagi w ich życiu: zagroda jego ojca szła w ruinę, ona zaś ze swej strony zaczęła potrosze spostrzegać, że nie całkiem to pewne trzymać się Daniela. Co prawda — nigdy nie byb narzeczonymi, nie byli też nimi i teraz, lecz tern samem dobrem okiem spozierab na się, co i dawniej.

Pewnego dnia przyszb dwaj panowie do Tora-huzy. Polowali w górach. Jeden z nich powiedział, że jest adwokatem, drugi — że doktorem. Pogawędzili z Danielem i przypatrywali się jego robocie.

Miał przecie już cały maleńki folwark, rzekb do niego.

Daniel uśmiechnął się zlekka na to, że — trudno byłoby o piękniejszy folwark — gdyby tak jeszcze z kilka pastwisk więcej.

Ale jeśli będzie dalej tak pracował, jak dotychczas, to mógłby wkrótce jeszcze kilka łąk dokupić?

O tak, Daniel nie uważał tego za niemożliwe.

Panów zaproszono do wnętrza i poczęstowano mlekiem — pili, odsapnęli i znów pili. Stara służąca dostała całe dwie korony. Eleganccy ludzie, bogaci panowie, Daniel czuł się dobrze z nimi. Towarzyszył im z powrotem i ąż do wsi zaniósł ich plecaki.

Po drodze panowie dalej jeszcze mówili o Tora-huzie i pytali, czy jest tam dosyć lasu?

— Jakto — na opał? Wielekroć więcej, niż dosyć.

Jaka część góry należy do niego?

Daniel wskazał: — Po tej stronie dobre pół mili, tyleż do szaletu sąsiedniego, do drugiej Torahuzy, po tamtej stronie góry.

Gdy się we wsi rozchodzili, panowie zapytali: — Czy sprzedałbyś swą posiadłość?

Daniel spytał w odpowiedzi: — Sprzedać ją? — Panowie żartowali chyba, byli to swawolni ludzie, przyjemni ludzie--

— To wcale nie był żart, — powiedział ten, który był doktorem.

— Sprzedać ? — rzekł Daniel. — O, nie, przecież muszę mieć dla siebie.

Rozeszli się każdy w swą stronę, a Daniel powrócił do domu. Otrzymał całe pięć koron od tego, który był adwokatem.

Nie — mógłże to sprzedać Torahuzę, swój malusieńki folwark, wszak nie miał innego. Ale podobało mu się, że Torahuza tak była piękna, że i inni posiąść ją pragnęli. Oporządzał budynki i nie ustawał w pracy, założył nową rynnę odpływową w strumieniu, budował długi mur kamienny, nie brakło roboty w domu. A gdy schodził do wsi, mógł poprosić każdego, aby zajrzał do niego w górach; nie umrą tam i nie zginą. Ale wieś niezmiernie wolno przechodzi od starego zakorzenionego wyobrażenia do nowego: Daniel był jedynym synem na wielkim folwarku, a wylądował w szałasie. Taki jest jego los, uwolnić się od niego nie mógł.

Dziewczyna nazywała się Helena. Pięknością nie była, daleko do tego — miała pryszcze na twarzy i bezkrwistośc w skórze. Ale poza tern dobrze była zbudowana i tak ślicznie słuchała, kiedy do niej mówił. A różnica to, czy się słucha z uwagą, czy łaskawie. Była nieco opieszała, trochę powolna i zdawała się myśleć o tern, co mówił; dlatego też czyniła na nim tak dobre wrażenie. I była wystarczająco piękna dla niego, nadmiernie. Chciałby ją chętnie pojąc, rzekł.

Zamyśliła się nad tern.

Bo miał juz teraz gospodarstwo i to wcale niezłe. Mógłby zresztą zczasem przybudować trochę —izbę.

—    Czy nie wrócisz rychło na dół z szaletu? — zapytała.

—    Jakto?

—    I nie zamieszkasz w parafji?

—    Nie. Zostanę przy tern, co mam. Niedość to dobre dla ciebie?

—    Owszem, — rzekła w zamyśleniu.

Często rozmawiali z sobą w ten sposób i nic nie postanowiono. Wreszcie tyle z niej wydobył, że — owszem — pojąc go może za męża; lecz cichaczem tarła oczy, by je zwilżyć i zmusić do łez.

Nie przyjął tego za odmowę, nie myślał o tern, by się cofnąć, umrzeć na jej grobie, czy coś podobnego; przeciwnie, zdawało mu się, że dopiął, czego pragnął.

W kilka tygodni później był we wsi na rynku i spotkał Helenę. Odprowadził ją do domu i zapytał po drodze, kiedy zajrzy na górę do niego, rozumiał przez to, w jakim czasie odbędzie się ich ślub.

Tego ona nie wie. To zależy.

Aha. Tak, lecz jeśli go nie uważa za bardziej szpetnego i niebezpiecznego od wielu innych, to przecież może wziąć go i sprawę zakończyć.

Zaśmiała się i żartowała z tego, że on miałby być szpetny i niebezpieczny. Nie wdała się w omawianie czasu, wykręcała się — był to widocznie jej sposób łagodnego wzdragania się. Nie wyrzekła tego wyraźnie, lecz powinien był to przecież zrozumieć: nie chciałaby przejść z folwarku do szaletu. Czemuż więc był tak natarczywym? Całe jej zachowanie się ostatniemi czasy musiało mu wszak powiedzieć, że jeśli mu to do pewnego stopnia wszystko jedno — ona chciałaby najchętniej nic o nim nie wiedzieć. Czy on tego nigdy nie pojmie?

Dobrze. Ale i tym razem przysłuchiwała się jego mowie z pewną czułością, a gdy się rozstawali, zdawało mu się, że nieznacznie mrugnęła do niego. Albo może nawet nie mrugnęła, lecz spuściła zwolna oczy, jakgdyby w żałości, że się rozstają.

Dobre i to — Daniel powrócił do domu zadowolony i bez właściwego powodu zaczął nucie.

W kilka tygodni później, kiedy już poczęła się wiosna i bazie ukazały się na wierzbie, usłyszał Daniel dziwną nowinę:

—    No, więc ona jednak przylgnęła do pomocnika sołtysa.

—    Kto?

— Kto? Nie wiesz tego? Helena.

Daniel nie pojmował tego, nie wierzył temu. Helena ?

— Wyszły ich zapowiedzi ostatniej niedzieli.

— Heleny? Tej, ostatniej niedzieli? Naprawdę?

—    Stara on się o urząd u sołtysa, a potem sam zostanie sołtysem. Wtedy zrobi się Helena wielką panią, mówię ci!

—    Tak mi się coś zdawało, że dziś usłyszę jakąś nowinę, — zmusił się Daniel do odpowiedzi. — Drozd tak krzyczał do mnie po drodze! — Potem śmiał się zbielałemi wargami.

Poszedł do domu, do Torahuzy z zakupionemi towarami, oddał je swej gospodyni i wnet znów zawrócił do wsi. Niedługo trwała cała droga. I po-' co to on właściwie znów idzie wdół, do wsi? Sam tego nie wiedział, jeno szedł, pędził, zatrzymywał się na chwilę i znowu biegł. Była w nim jakowaś bezmyślność. — Czyś zapomniał czego ? — zapytali go, gdy się ukazał. — Tak — odparł. Spotkał sąsiada, który go zaprosił. U kupca znajdowała się bokówka, tam weszli i zamówili coś do picia. Dobry to był przyjaciel, imieniem Helmer, sąsiad z czasów dzieciństwa, równolatek, młody. Posiedzieli czas jakiś, kilku innych też weszło, utworzyła się mała kompanja, która wiodła rozmowę o sprawach i rzeczach. Jeden z nich opowiadał, że zmieni służbę od kwartału, inny, że ma wysłać zarżnięte cielę swemu bratu w Krystjanji. Tak, zdarzenia i sprawy maluczkiego życia.

Wszyscy oni śledzili nieco Daniela, wiedzieli, co mu się przytrafiło; znane to były rzeczy, że miał wziąć Helenę, a oto ją utracił. To się zdarzyć może, bo życie nie jest lepsze. Starali się nie wymawiać jej imienia, a zamiast tego wyrażali współczucie, przepijając często do niego, zdrowia życząc i rozmawiając o jego gospodarstwie, o jego Tora-huzie, z której uczynił przecież prawdziwy mały folwark. Chłopiec, jak się patrzy!

Daniel siedział milczący i pozwalał traktować się, jak chorego. Taka życzliwość ze strony znajomych była bardzo miła, nie wykluczone też, że może trochę bardziej udawał oszołomionego, niż nim był w istocie. W czasie bieganiny dwa razy na górę i z powrotem otrząsł był z siebie pierwsze wzburzenie, przytem i dobre trunki poczęły działać i uwolniły go z przygnębienia. Wreszcie nie mógł się dłużej powstrzymać, zapytał:

—    Był kto z was w kościele ostatniej niedzieli ?

Tak, wielu z nich. Czemu o to pyta?

—    Tak sobie.

—    Było troje dzieci do chrztu i jeden pogrzeb.

—    Tak, i wyszły zapowiedzi pomocnika sołtysowego, — mówi któryś w końcu.

Inny chce zatrzeć te słowa, zwraca się do Daniela i przerywa:

— Słyszałem, że masz już dwie łąki dla krów w Torahuzie. Czy chcesz i konia kupić?

Długie milczenie. Powoli zaczynają gawędzie o czem innem, naraz Daniel mówi:

—    Czy mam kupie konia? I poco mi on? Co mi teraz po całej Torahuzie!

Siedział ze swymi towarzyszami i rówieśnikami ze wsi, może nie powinien był posuwać za daleko tego udawania; ci młodzieńcy, toż to prości chłopi, życzyli mu wszystkiego dobrego, ale nie pojmowali, że zmartwienia sercowe zabić mogą wszelką wartość szaletu, zagrody górskiej. Rychło począł nudzie towarzystwo swą głową zwieszoną, to też musiał Daniel uderzyć w ton chełpliwy dla dodania sobie animuszu: że djabła tam dba o wszystko, ale niech go się pewni ludzie strzegą, niech się mają na baczności!

—    Tak, — rzekli obojętni chłopcy i — „na zdrowie !“ — rzekli i wielkich z tego rzeczy nie czynili.

Odchodzili jeden po drugim, bo im się poczęło nudzie, a ten, który miał wysłać cielaka koleją, musiał wziąć kupca do pomocy w tern ważnem przedsiębiorstwie. Daniel i Helmer pozostali, kurząc.

—    Helmerze, pójdę i podpalę pewien dom, — mówi Daniel i dalej kurzy spokojnie.

Tamten zdębiał. — Nnie! — odpowiada wreszcie i uśmiecha się i głową kręci.

—    Tak uczynię, — mówi Daniel. — Niech ona poczuje pod sobą dobry ogień płonących drzazg.

—    Ech, brednie.

Daniel tylko głową kiwa.

Towarzyszowi wpada na myśl powiedzieć: — To za daleko od wójta.

—    Jakto?

—    Powinieneś zameldować się u wójta w godzinę potem, jakeś to uczynił.

—    Dlaczego to? — pyta Daniel zaciekawiony.

—    Bo inaczej będziesz poszukiwany, uwięziony i skazany na śmierć.

—    A to niechta!

—    O, nie, niebezpiecznie to robić coś podobnego za daleko od wójta! — kończy Helmer. I, żeby bardziej jeszcze pokrzepić tamtego, dodaje: — A zresztą, myślisz, że ona aż tyle warta? Chodź, pójdziemy !

Doszli razem do tego miejsca, gdzie się droga rozchodziła, tam się pożegnali.

—    Ty, Helmerze, — zawołał Daniel, — a ja to jednak uczynię!

—    Banialuki! odpowiada Helmer.

Tak więc poszedł jeden z nich do domu, a drugi dom podpalać.

Przyszedł na miejsce o godzinie dziewiątej wieczorem i siadł na skraju łąki, wyczekując aż się ściemni. Pogoda była, jak to bywa wczesną wiosną: chłód wzmógł się ku wieczorowi, lecz trunki roz-

Tli® (£tlB

grzały Daniela z wewnątrz, więc nie ziąbł. Z komina na dachu unosił się jeszcze dym, ale na folwarku ani znaku życia, wszyscy już się do snu ułożyli. Widok tego domu, widok pewnego okna komory, wspomnienia, skutki podchmielenia zaczęły zmiękczać serce Daniela, płakał i ważył rozpacznie głową. W końcu usnął.

Zbudził się przeziębły, a z powodu półzmroku pomylił się i przyjął zmierzch za świt. Zapóźno, by się zabrać do czego! pomyślał i jął zdążać w stronę domu. Dobrą chwilę chodził, kiedy nagle przystanął: ależ to nie jutrznia, a przeciwnie, będzie około północy, akurat odpowiednia pora! Gdyby świtało, jużby ptaki świergotały. Co za głupiec

z niego! — Ale zawrócić cały ten kawał drogi--

nie podołałby, znużony jest i znękany. Musi odłożyć na kiedyindziej.

Nic więc nie wyszło z podpalania domu, nie, nie, nic całkiem, samo tylko gadanie i udawanie. Ale Daniel, wsławił się swem gadaniem, rozniosło się przecie śród ludzi, na co to on się porwał i dreszcz wstrząsnął mieszkańcami wsi: że też coś podobnego zdarzyć się mogło z Danielem, synem z wielkiego folwarku!

Patrzeli na niego z odrobiną trwogi, kiedy schodził do wsi. Daniel dobrze miarkował, że stracił dawną życzliwość znajomych. Sąsiad Helmer po-

został wprawdzie tymże co i dawniej i przeciwdziałał plotkom, jak mógł — najusilniej, — ale wieś nie tak znów łatwo zmienia swe zapatrywania i chętnie wierzy najgorszemu.

Więc Daniel znów przesiadywał wyłącznie w swej Torahuzie i pracował, spełniając pracę najemnika. Szła wiosna, a że sam się musiał imać wszystkiego, dość miał o czem myśleć. I ktoby temu uwierzył: Daniel dość szybko przebolał swe strapienie miłosne, nie utracił ani snu, ani ochoty do jadła. Nie można powiedzieć, iżby na początku nie było to strapienie silne, ale bo to rzecz najważniejsza? Daniel oprzytomniał, uszczypnął się w ramię i poczuł, że jest nie od parady. Zerwij, powąchaj i ciśnij precz — ot co warta jej miłość! A w dodatku ten jej łgarski sposób przeciągania lat całych zapomocą tak i nie, a nieraz to tumaniąc całowaniem i głaskaniem, choć nie myślała tego serjo na całe życie! Ale wszystko tam już jedno.

Planował teraz przybudówkę do swego szaletu na hali,

stanie ona, Bóg świadkiem, że nic go nie wstrzyma. A bo to nie miał już zrąbanego drzewa budulcowego ? Jeden pniak tam i drugi sam rozrzucone po lesie Torahuzy! Ścinał te drzewa wieczo

rami, jedno tu, drugie ówdzie, wędrując sobie po ukończonej pracy, toć to sosna górska, istny śpiż, w którym aż śpiewało pod siekierą, — nieprzemi-

jające drzewo. Tak, stanie przybudówka. Może nie był to z jego strony czyn nieśmiertelny, może była to tylko ambicja naopak, zdawałoby się przecie, że nie będzie miał użytku dla wielkiego domu teraz, kiedy Helena z nim zerwała — wszystko to razem całkiem słuszne, lecz — o, tak, dom tu powstanie.

Młody, krzepki parobek nie powinien chyba żyć jak ślepiec, skoro przecie jasno widzi. Może miał tu gnić na tych górach, bez celu i zamiaru? Wszak w ciągu lat całych stał mu ten dom przed oczyma, nie zabierze on powietrza nikomu wymyślnym a niepotrzebnym esem-floresem, lecz będzie akurat nieodzownej wielkości: jedno piętro, trzy okna w stronę wsi.

Jesienią znów przyszli obaj myśliwi, adwokat i doktór. Tylko na pokaz nosili z sobą strzelbę i plecak, lecz psa z sobą nie zabrali i nic nie postrze-

Zapytali Daniela, czy nie zechciałby sprzedać swego szaletu, swego folwarku?

—    0, nie, — odparł im z uśmiechem.

—    Więc i tego roku nie?

—    Nie.

Wszak może powiedzieć, ile pragnie, może sam zażądać.

—    Nie.

— Aha, — rzekli. Chłop z niego, uparty! myśleli pewnie. I zaczęli mu pod nos kurzyć, że mogą przecie nabyć szalet sąsiedni, tę drugą Torahuzę.

Przeciw temu Daniel nic nie miał.

Obszar jest tam tejże wielkości, leży tylko nieco wyżej, na płaszczyźnie, a nie na zboczu, z tern jedynie cała bieda.

— A czy to nie wszystko jedno ? — spytał Daniel.

Nie, nie na ten cel, na jaki ją panowie kupić pragną.

Milczenie.

—    Lecz, — rzekli, — góra jest tam przecież taka sama jak i tu, wszędzie dokoła są góry Torahuzy: las na opał, woda, widok, czterysta metrów wysokości.

—    Tak, — rzekł Daniel.

Milczenie.

Więc nie ubiją z nim interesu?

O, nie. Niech tak pozostanie, jak jest.

W kilka dni później rozeszła się, też całkiem słusznie, wieść, że hala sąsiednia została sprzedana, obaj panowie mówili prawdę. Chcieli założyć w górze sanatorjum, zakład dla chorych i słabowitych, nie byli to spekulanci, lecz dobroczyńcy i ludzie o wielkich planach. I razu pewnego, po paru tygodniach, kiedy Daniel wykopywał kamienie na odległym łęgu, usłyszał stuk topora od

17

Ostatni rozdział.

strony hali sąsiedniej, a poszedłszy za odgłosem napotkał czterech ludzi, przebijających drogę w górach. Byli to ludzie ze wsi, Daniel znał ich, to też wdał się w pogawędkę.

Tak, wszystko to prawda, co usłyszał, zacznie tu się parada w górach Torahuza, niech nas Bóg uchowa! Ręką wskazali poza siebie, że i tam kopią już piwnice i murują fundamenty pod olbrzymi pałac.

Daniel pochwalił się tern, że panowie pierwej przyszli do niego, ale on sprzedać nie chciał.

A to dobry głupiec z niego, uważali robotnicy. Panowie zapłacili sporą kiesą pieniędzy za tę halę, a przecie gruntu pastewnego, tak jakby nie ubyło w górach.

— Ile więc panowie dali?

Robotnicy wymienili sumę wcale nie tak bagatelną.

No, tyle też przyda się temu, co ją otrzymał. A był to właściciel sąsiedniego folwarku, ojciec Hel-mera. Szczęść Boże!

Daniel powrócił do domu i myślał, snąć: A tak, wielki przewrót, to i co? On, który się nie ugiął przed żądaniem Heleny, miałby teraz sprzedać i poniechać Torahuzę, porzucić swój mały folwar-czek i wrócić bezdomny do sioła? Czy mu to już Torahuza niedość dobrą była? On im i nadal pokaże! Ma on swoje plany.

co

Ponieważ cieśle ze wsi raz po raz obiecywali przyjść i budować, a jednak nie przychodzili, najął sobie Daniel dwuch robotników z sąsiedniego osiedla. Sam już przedtem korę obłupał i zheblował pniaki. Obaj pomocnicy uwijali się dobrze i po kilku tygodniach stanęła nowa izba z nową komorą, jakże wiekuiście dobrą i wiekuiście wystarczającą dla niego, jak czystą i białą! Dwoje drzwi i trzy okna mieli robotnicy wykonać w domu i przywieźć na ponowie zimowej. Wszystko szło według żądania. O, każda rzecz tchnęła myślą i treścią, wszystko szło składnie, na lato ocieliła się jałowica, miał więc trzy krowy. Koń? A owszem, gdy będzie miał cztery krowy, pocznie myśleć o koniu, do tej pory on sam był dość dobrym koniem.

Kilka odległych łęgów wymagało wiele trudu, ale dawało bogate obietnice, były to trzęsawiska,

| 5?BL'0TEKA J ElÓWHA

okrutnie wodniste, lecz o przedniem podglebiu, należało je tylko gruntownie przekopać. Daniel przykładał się do pracy.

•7

<s>

2*

19

II.

imę całą szedł pod górę ładunek za ładunkiem, szły karawany z ładunkami, z transportami do budowy sanatorjum, wszystkie konie z całego sioła były wzięte do roboty, ba, niejeden kupił nawet konie wyłącznie na czas tego przewozu i sprzedał je znowu, gdy minęła zima i transporty ustały.

Niektórzy trzęśli głowami nad tym potężnym aparatem, ale byli to ludzie, którzy nic nie rozumieli. Bo czy to oni wiedzieli, czego potrza do budowy pałacu! Choćby sama cembrowina, deski, cement, gwoździe, choćby wszystkie te pompy, malowanie, wszystkie dachówki. W samym tylko głównym budynku było ze dwieście okien, a prócz tego pięć innych dobudówek, mniejszych i większych, ileż to więc ładunku potrza z samemi szybami okiennemi! Do tego wszystkiego dodać należy z pięćdziesiąt pieców, ile to uczyni ładunku? A co się tyczy wewnętrznego urządzenia, to nie brakło tam przenajrozmaitszych mebli, dywanów, lamp, pościeli, tapet, stołowizny, naczyń szklanych, ty siąca rzeczy, wielu tysięcy rzeczy. W końcu nadeszły wiktuały, nadeszły nową karawaną, w beczkach i skrzyniach, z żywego zaś bydła przybyła cała obora krów i świń oraz ptactwo. Chodziło teraz o to, by przybyli goście, pacjenci, ale otóż po uroczystościach otwarcia napłynęli także i oni.

A co to kosztowało, aby wszystko do skutku doprowadzić, pałac z całą zawartością, wszystkie te inne domostwa, tak zwane aneksy, a drogi i terasy dookoła! Oddech zapierała myśl o wszystkich tych kosztownościach. Ale, rzekłbyś, nie odgrywało to wielkiej roli dla nikogo, przedsiębiorstwo miało podstawy tak dobre, — tysiąc akcyj po dwieście koron każda, całkowicie wpłacony kapitał, zebranie generalne i statuty. Niczego nie brakło do tej doskonałości, a kiedy i cała służba stanęła na miejscu i poczęli się zjeżdżać goście, wszystkie kółka jęły się obracać, a obracały się coraz szybciej i szybcej, o, — tak niesłychanie szybko, że aż lśniły od tego, że aż wyglądały jak wytrzeszczone oczy, — tak się szybko obracały. Ludzie z sioła przybywali w niedzielę i oglądali się dokoła, a mogli tylko stać w onieśmieleniu, nie rozumiejąc tego wszystkiego, skala ich pojęć była zbyt mała. Nigdy dotąd nie widzieli w żadnym domu ludzkim tak okrutnych smoków na dachu, i nigdy przedtem nie widzieli tyle kolumn na jednem miejscu, a kolumny owe dźwigały jeden ganek nad drugim, do samego strychu. Z najwyższego zaś szczytu dachu mały drąg banderowy ukazywał w niebo, świecąc kulą ze szkła srebrzystego. Wszystko razem wziąwszy domy te były dla chłopów tak jakby zmyślone, te ganki, które opierały się na kolumnach, na iglicach, przypominały im zabawę z zapałkami, były bez wagi i nie miały żadnego wyrazu, żadnego charakteru. O, ci chłopi! Kładli się na brzuch w trawie, przypatrywali pałacowi i wydawało im się, że wszystko, co oglądali, było zmyślone: niepodobna chyba, aby te domy zostawiono tak w ten sposób? Czy to uchodziło, aby domy wyrastały ot prosto z ziemi i były gotowe, a potem udawały, jakby nigdy nic Przecie stały tu i urągały ludziom. Obora miała na dachu wielką kopułę, ale brakło w niej dzwonu kościelnego, domek na palach w stylu norweskim miał wieżę, ale nie było w niej dzwonu, zwołującego na południe. Dzwony te może dopiero planowano, będą może dodane później ? O, lecz nic nie miało przybyć więcej, nic, — sumę przeznaczoną na budowę silnie już przekroczono — tak zostało oznajmione, — ale i to, zdawało się, nie miało żadnego znaczenia. Sanatorjum Torahuza mogło służyć za porękę dla kilku późniejszych rachunków.

o.

Lecz gdy tak ludzie wsiowi leżeli sobie w trawie i patrzyli, mieli też napół wrażenie, jak gdyby i ci, co

krążyli po dworze i ścieżkach, byli tylko ludźmi nieprawdziwemi. Dobry Boże, wielu z nich — były to cienie istne, nikt prawie nie tchnął dobrem zdrowiem. Znajdowali się tam mężczyźni o sinych nosach, choć wcale zimno nie było na dworze, natomiast kilkoro dzieci chodziło z gołemi kolankami, kiedy już brał chłód. Co to wszystko miało znaczyć? Były tam i damy, skrzeczące histerycznie, gdy im mrówka siadła na rękawie sukni.

O, lecz ludzi ci byli prawdziwi, bez wątpienia. Przechadzali się dokoła, rozmawiali, mieli na sobie suknie, niektórzy kasłali, że się rozlegało daleko. Niektórzy chudzi byli, jak widma i nie wolno im było pracować cieleśnie, lecz musieli siedzieć spokojnie w słońcu, inni mordowali się wysoko na górze nad czemś w rodzaju maszyny, zwanej „próbą siły“, w celu wyzbycia się tłuszczu. Wszyscy oni cierpieli na to lub owo, lecz Bóg podzielił cierpienia między nich. Najgorzej było z nerwowo-chorymi, mieli oni wszystkie choroby między niebem i ziemią naraz i należało przemawiać do nich, jakby do dzieci. Weźmy naprzykład panią Ruben, była ona tak szeroka, że z trudnością przejść mogła przez drzwi do swego pokoju, ale nikomu tego za złe nie brała, gdy omawiano jej objętość jako normalną, tak, gdy wprost zaprzeczano, jakoby wogóle miała tuszę — nie, uśmiechała się tylko do tego i zachowywała

uprzejmie, lecz niech tylko doktór zechciał wątpić o jej bezsenności, lub dotknął żarcikiem jej nerwów, stawała się wtedy wściekłą i oczy jej płonęły. Pewnego dnia doktór nadmienił mimochodem: — Zadziwiające, jak się tu pani poprawiła, pani Ruben, nic już teraz pani nie brakuje! — Pani Ruben nie odpowiedziała, lecz splunęła za doktorem i odeszła w swoją stronę.

I inni zresztą spluwali za doktorem, pogardzali tym człowiekiem, niewiadomo z jakiego powodu. Był to pędziwiatr. Nie istniało chyba nic takiego, na coby nie dał kropel i lekarstwa, aczkolwiek wiedzieć musiał, że wcale nie pomagały, robił to pewnie z uczynności i grzeczności, pragnął aż zbyt usilnie zadość uczynić żądaniu swych pacjentów.

, Ponieważ był to człowiek, który wraz z adwokatem Robertsenem wykrzesał z ziemi całe sanatorjum Torahuza, należałoby oczekiwać w jego zachowaniu się więcej godności i powagi, lecz nie, już zdała wołał „dzień dobry⁶⁴ i obnażał głowę z taką przesadą, że — rzec można — zmiatał pył z ziemi swym powiewającym pióropuszem u kapelusza. I nie należy przypuszczać, by to były kpiny, nie, to miało oznaczać uprzejmość, poufałość. Wielu odwracało się, aby uniknąć tej natrętnej kurtuazji, ale na nic to się zdało, doktór wołał do ich pleców. Okrutnie mu się też chciało uchodzić za dowcipnego i żartować

subtelnie a dwornie, ale tak to wychodziło bezradnie — nie, on był nadal tylko uprzejmym kmieciem, który uczył się i został doktorem. Ale nie ulegało żadnej wątpliwości, że miał zamiar czynie wszystko jaknajlepiej, wykazywał to swą opieką, jaką otaczał pacjentów. Któż bo umiał być takim wszechprzyjacielem, jak on! Nieraz przesadzał i sam siebie na pył ścierał, aly tylko usłużyć drugiemu, ba, na korzyść drugiego umiał nawet obniżyć swe znaczenie, jako lekarz, i powiedzieć ot tak, że ten i ten defekt, może pan. panie Bertel-sen, przy swem wykształceniu i inteli encji łatwiej wykurowrać masażem, aniżeli ja moje; i kroplami. Czy lekarzowi wolno powiedzieć coś podobnego, bez szkody dla siebie? Skutek byl i on, że pan Bertelsen, który wierzył w krople, pi ostał wierzyć w doktora. Wada doktora Oyena polegała na tern, że mówił zbyt wiele, nie przestrzegał milczenia i tajemniczości, a na doktora powinno się patrzeć z zabobonem, musi on dać do zrozumienia, że umie nieco więcej, aniżeli swój Ojczenasz, a co dawał doktór Oyen do zrozumienia!

Pewnego dnia przybiegli z lasu pan i pani, a panem był pan Bertelsen, panią — panna Elling-sen, przystojna, wysoka dama, trochę tylko wyczerpana pracą przy stoliku telegraficznym. Para ta nadbiegła i poczęła szukać doktora. Nie obeszło

się bez tego, że pan Bertelsen szemrał cokolwiek: kiedy wreszcie zachodzi potrzeba pomocy doktora, to go niesposób znaleźć! Zdawało się, jakoby p. Bertelsen w wielkim był pośpiechu, zakrywał chusteczką policzek, pojękiwał i zdradzał przerażenie. Widać ukąsiła go jakaś mrówka, rzekł ktoś drwiąco. A kiedy wreszcie pan Bertelsen znalazł doktora, nie mrówka go ukąsiła, jak się okazało, lecz szpilka od kapelusza ukłuła go w policzek, szpilka panny Ellingsen! Wyglądało to okropnie, śmiertelnie, policzek nabrzmiał do podwójnych rozmiarów, panna rozpaczała: — O, to zakażenie! — lamentowała.

—    Pokaż pan! — rzekł doktór. — Mówisz pan szpilką od kapelusza? Eh, więc to nic takiego!

—    Ależ tak, tak, to z pewnością zakażenie, — utrzymywała panna.

Zamiast tego, żeby przybrać, tajemniczą minę lekarską i pobiec do apteki po kwasy i pędzel i watę, śmiał się doktór z tego wszystkiego i rzekł do pacjenta: — Zejdź pan do strumienia, panie Bertelsen^ i obmyj pan swój policzek chłodną wodą. Ale zresztą może się pan obejść i bez tego, spuchlizna sama opadnie w ciągu doby.

To już było, doprawdy, zbyt lekkie traktowanie rzeczy, pan Bertelsen doznał rozczarowania, a niechętnie, widać, pragnął okazać przerażenie bez najmniejszego powodu, zapytał: — Czy to całkowicie wykluczone, by się wdało zakażenie? Ponieważ tak napuchło? Myślę, koniec szpilki —?

—    Absolutnie wykluczone! — I otóż znów się odezwał w doktorze óyenie dowcipny pies, coś go korciło, by się popisać — i rzekł: — Trudno mi uwierzyć, panno Ellingsen, aby mogła pani zawierać w sobie jakiś jad — nie wygląda pani na to!

Gdyby na tern poprzestał i nie mówił więcej, nie byłby może stracił na powadze, lecz on począł wyładowywać bogactwo swego ducha, szpilkę od kapelusza zamienił w strzałę Amora, wypuszczoną przez pannę Ellingsen — słuchać tego stawało się coraz większem niepodobieństwem, to też pan Bertelsen zwrócił się do swej damy, mówiąc: — Ja jednakże pójdę i przyłożę kompres z kwasem bor-nym.

—    Nie, to wcale niepotrzebne, —rzekł doktór. Zaczął objaśniać cały ten wypadek: bez wątpienia, iż krew, wywierając ucisk, spowodowała spuchliznę policzka, ale krew ta zebrała się tylko pod skórą. Gdyby on teraz znów otworzył tę dziurkę choć cokolwiek, krew wyciekłaby i opuchlizna zniknęła, lecz po zrośnięciu się dziurki, krew napłynęłaby ponownie. — Zostaw pan policzek, — rzekł, — a krew sama odejdzie tam, dokąd odejść powinna !

Gadanina, gadanina. Z pewnością — słuszna i sprawiedliwa, ale gadanina.

—    Czy pójdziemy? — zapytał pan Bertelsen swej damy.

I otóż doktór bardziej jeszcze osłabił swój autorytet, wołając wslad za parą: — Zresztą, może pan przyłożyć wodę z kwasem bornym, owszem. Okład borny przyniesie ulgę.

—    Słyszał to kto coś podobnego! — rzekł pan Bertelsen do swej damy i dmuchnął przed siebie.

Pan Bertelsen był niezadowolony i z siebie i z całego zajścia. Słyszał on doskonale, że drwin-karze mówili o mrówce, która go ukąsiła, lecz drwinkarze mówili tak tylko z czystej zazdrości, ponieważ Bertelsen był owym młodym, bogatym człowiekiem z domu handlującego budulcem: Bertelsen i Syn, pierwszym człowiekiem tu w sanator-jum, lwem, któremu najpiękniejsza dama przypadała w udziale, jako coś całkiem oczywistego. Drwinkarzom nie udałoby się zmienić nic z tych faktów, Bertelsenem niepodobna zachwiać. Na dobitkę wszystkiego jego to właśnie firma dostarczyła materjału budulcowego do sanatorjum i z tego powodu musiała nabyć część akcyj. Jakżeby więc można było nim zachwiać! W gruncie rzeczy — wszak od jego łaski zależało, by drwinkarzom wolno tu było przebywać, jedno jego skinienie — i cała zgraja musiałaby się wynieść. On nie czynił tego skinienia, on jest człowiekiem wyższym ponad to.

Stosunek pana Bertelsena do sanatorjum nie był tajemnicą, on sam go nie skrywał, a w tym miejscu, gdzie nikt nic nie miał do roboty prócz plotkowania wzajemnie na siebie, wiele o nim rozprawiano. Myślałby kto, że zazdrośni kpiarze powinniby być wdzięczni za jego układne i pobłażliwe zachowanie się względem nich, lecz nie. — Patrzajcie-no, — mówili, szkalując, co ma ten Bertelsen do czynienia w takiej bliskości od szpilki do kapelusza panny Ellingsen? Czego on tam, do djaska, szukał? Ręką, owszem, można to sobie jeszcze wyobrazić: kapelusz jej zaczepił się może o jaką gałęź w lesie, lecz policzkiem, oddechem swym? Tfu, do djabła, co za wstrętny facet! I nic mu to nie pomoże, że ustroił się w szerokie mankiety u spodni i w białe getry i że zamieszkał w najlepszym pokoju sanatorjum, wszystko to posiada przecież tylko dlatego, że ojciec jego jest wielkim handlarzem drzewa, — sam zaś nie jest on niczem innem, jeno wiercipiętą w swym interesie.

— No, ale wszak wstąpił do firmy, — pośredniczył któryś.

— To i co z tego ? — zapytali inni i spojrzeli na niego z wściekłością.

—    Powiedziałem tak tylko. Jest więc współwłaścicielem interesu.

—    Tak. Ale co z tego ? — zapytali znowu. — Gdy stary ojciec umrze, zostanie właścicielem wszystkich jego blanków! —Nie mogli zrozumieć, co to miało wspólnego z daną sprawą.

Lecz ten, który w ten sposób omijał towarzystwo szyderców, miał może swój własny cel, swe własne myśli, Bóg wie. Przebywał tu także młody człowiek, grający na fortepianie, Eyde, z imienia chrzestnego Selmer, a więc Selmer Eyde, wcale przystojny chłopak, choć o sinawej cerze i delikatny, nieco słabowity z wyglądu. Kiedy siedział przy fortepianie i widać było tylko jego szczupłe plecy, czynił wrażenie chorowitego. Ale — grając — zamieniał się w żar i płomień i był niezbędnym człowiekiem dla pacjentów, gdy wieczorami zbierali się w salonie i pragnęli posłuchać muzyki. Pani Ru-benowa prosiła o Czajkowskiego, i on grał Czajkowskiego, panna d’Espard prosiła o Sibeliusa, i on grał Sibeliusa. Był do usług wszystkich i w zamian mieszkał napół darmo w sanatorjum.

Owa panna d’Espard przyjechała niedawno, i miała obecnie wakacje, nie gościła tu jako pacjentka, lecz była żywą i wesołą damą z dołeczkami na policzkach, i o piwnych oczach. Czego tu ona chciała? Opowiadano, że rodzina jej znała lepsze czasy,

lecz obecnie utraciła poważanie. Prawdopodobnie tak się też rzecz miała. Pewnego pięknego dnia jakiś przybysz ukazał się zapewne w tym kraju, w którym wszystko, co obce, uchodzi za bardziej eleganckie, niż swojskie, nie potrzebował więc nic innego, prócz swego podpisu na bilecie wizytowym, aby tutaj czemś zostać. O owym mistycznym panu d’Espard wiedziano tylko, że się wygrzebał z biedy dzięki temu i owemu, najczęściej ucząc języka francuskiego, i takim sposobem zdobył wstęp do lepszych domów, urósł w znaczenie, zarabiał dobrze i wzbudzał w każdym respekt, jedynie siłą tego, że był cudzoziemcem. Potem zaręczył się, — wszystko poszłoby dobrze, mógłby się też ożenić, ale przeciw temu założyła protest żona jego w kraju ojczystym, a potem musiał zniknąć.

To był ojciec rodu.

A norweska jego narzeczona pozostała ze wstydem i rosnącą nieporadnością, miała zostać matką.

Dziecko wyrosło na drugiego d’Espard, była to dziewczynka, otrzymała od swego świetnego ojca owo niezatracalne imię, i nic ponad to — jedynie imię. Matkę zmuszono do tego, że zestąpiła trzy stopnie niżej, aby wogóle mogła wyjść zamąż, o, lecz zato mała Julcia d’Espard otrzymała swoje imię, które ją podnosi o trzy stopnie wzwyż. Siedzi teraz w kantorze w Krystjanji, ponieważ nazywa

się cTEspard, przebywała zagranicą i uczyła się francuskiego. Nie wie ona o niczem dokładnie, włada niecieniowaną norweszczyzną klas średnich, nie umie śpiewać lepiej od innych, nie uczyła się zarządzać domem, nie umie wykonać pracy codziennej, nie umie uszyć swej bluzki, ale umie chyb ć na maszynie do pisania, no i nauczyła się fran-cuskiego.

Biedna Julja d’Espard!

Lecz jest zato tak śliczna i piwnooka, a żywa^ może też nawet stara się okazać nieco bardziej ognistą, aniżeli nią jest, czyżby inaczej mogła wykazać, z jakiej to ona rasy pochodzi! Wszak jest Francuzką i nietylko Francuzką, lecz pochodzenia południowo-francuskiego i niech tam jak chce będzie z jej nielegalnym rodowodem, w każdym razie jest ona dzieckiem miłości. Szczęśliwa Julja d’Espard! I tak dziwnie złożyć się może: od tego samego dnia, w którym przybyła do sanatorjum, urosła w wagę, — panna Ellingsen nie była już dłużej jedyną perłą, jedyną perlicą na Torahuzie.

Panna d’Espard umiała czynić rzeczy, których inni nie umieli, umiała przy obiedzie słusznie wyrazić się o sałacie, że bardzo różnij się od sałaty we Francji, o, wielka to była różnica! Kiedy damy siedziały, słuchając muzyki, pozostawiały artyście samemu wybór tego, co grać zechce, i pobłażały tylko pani Rubenowej, gdy ta prosiła o Czajkowskiego, ponieważ była nerwową i bogatą osobą. Ale panna d’Espard prosiła o Sibeliusa, choć była zdrową i biedną. Szatańska dziewczyna, lecz co ona pojmowała ze Sibeliusa! Czynie mamy raczej poprosić pana Selmera Eydego, aby nam zagrał według własnej chęci? zapytała jakaś zgorszona stara panna. Tak, tak, rzekli i inni. I poczęli szeptać o tern półgłosem. Ale wszyscy przecie rozumieli, czemu to panna d’Espard prosiła o Sibeliusa: dlatego, że siedziała na sofie obok Finlandczyka, jej kawalera, arystokraty o starem nazwisku Fleming, jemu to chciała wykazać uprzejmość.

Szatańska dziewczyna z tej d’Espard! Po muzyce wybiła odpowiednia pora do udania się na spoczynek, ale panna d’Espard wyszła. Wyszła nawet nie sama, lecz pociągnęła za sobą Finlandczyka Fleminga, któremu, jako piersiowo choremu, wzbroniono przebywać na chłodnem powietrzu wieczora. Wyszli oboje i spojrzeli na przepowiednię pogody, znajdującą się w skrzynce o szklanych drzwiczkach, o ile dojrzeć mogli w zmroku, — był to trójkąt: pogoda sucha.

— Tak, ale jest zimno, — rzekł p. Fleming i podniósł do góry kołnierz paltota.

Panna odparła, że trzeba tylko przyśpieszyć nieco kroku. Ona sama śmiesznie lekko jest ubrana i nic nie ma dokoła szyi.

CO

Ostatni rozdział. 3

Lecz p. Fleming zapytał, czy nie znajdowało się na korytarzu ogłoszenie, nakazujące gościom kłaść się do łóżka o godzinie dziesiątej?

Tak, wisiało z pewnością. Wisiały tam ogłoszenia o wszystkiem na świecie.

Pan Fleming roześmiał się tedy i rzekł, że ona chyba ducha zeń wygoni. Sapał z trudnością, chwytał się za pierś i pokasływał.

Usiedli i odpoczęli.

I to jest jedną z zakazanych mu rzeczy, oświadcz

I to także?

Tak. Zarówno zbyt pośpieszne chodzenie, które go przyprawia o kaszel, jak i siedzenie dla wypoczynku.

—    Wszystko wzbronione, — rzekła, jakby sama do siebie. Poczem objaśniła, że ogłoszenie na kury-tarzu wywieszono tylko dla bezsennych starców. Nie odnosiło się to do nich, do młodzieży.

Podniosła się i znów poszli. Udali się w stronę hali Torahuza i przyglądali się maleńkiej zagrodzie Daniela i maleńkim chatom. Cicho tu było, ani psa jednego, ani dymu z komina na dachu, ludzie snąć spali, bydło w oborach snąć spało.

—    Pomyśl pan, i tu żyją ludzie! — oświadczyła panna w zamyśleniu.

—    Tak. I kto wie, czy nie żyją tu nawet szczęśliwie, — oświadczył p. Fleming.

co

Panna podeszła bliżej, aby w półmroku przyjrzeć się dokładniej: niemalowane ciosane ściany, żadnych firanek w okienkach, na każdem domostwie dach torfowy — dlaczego nie zawiesili białych firanek nawet w nowej izbie? Wcale zresztą ładnie wygląda ze swemi trzema oknami. Tego rodzaju ludzie nie umieją umilić sobie domu.

— Umilają sobie na swój sposób, — twierdził pan Fleming. — I Bóg wie, czy nie jest to ten właściwy sposób: nieliczne przyjemności prostaczków.

Mówili o tern dalej na powrotnej drodze, pan Fleming był spokojny i łagodny, nie łudzący się iluzjami, tak, jak to chorzy bywają w pierwszem stadjum; później nabierają odwagi i walczą, aby nie umrzeć, lecz w pierwszem stadjum choroby czują się znękani i zdruzgotani swym losem. Chcąc go rozweselić, panna d’Espard poprosiła, aby opowiedział o swym domu, o wielkim majątku w Fin-landji, posiadłości z pałacem kamiennym, z wielo-milowym lasem i polami. Wrócili do domu około północy, odbywszy długą wycieczkę, a pan Fleming pokasływał. Wejście już było zamknięte, lecz pan Fleming zastukał cichutko w szybę swym djamen-towym pierścieniem i drzwi otwarto.

Wszystko zakończyłoby się dobrze, nie potrzebowaliby niepokoić bezsennych starców, gdyby nie to, że panna d’Espard chciała poszukać książki,

3*

35

która leżała zapewne w salonie, czy w innem miejscu, zaczęła więc wędrować przez drzwi skrzypiące; znalazła jedną ze swych książek, ale nie tę, której szukała i szła dalej, znalazła jeszcze jedną ale i tym razem nie tę właściwą, więc musiała zawrócić i zadowolić się pierwszą.

O, te książki panny d’Espard zostawały porzucane tam, gdzie ona siedziała i czytała, a były to wyłącznie książki francuskie, romanse, żółte poszyty o tanim papierze. Wszystka ta poślednia wartość literacka stanowiła najważniejszą część bagażu panny, książki to tylko w nim ciężyły i sprawiły, że stangret przerwał się dźwiganiem kufrów. Każda książka opatrzona była nazwiskiem panny: Julja d’Espard, tak, aby nikt się nie pomybł co do tego, kto tu w sanatorjum umie po francusku. Pytano ją zgryźliwie, czy nie czyta ona wielu książek naraz, ponieważ tyle ich poniewiera się dokoła. Lecz nie, nie czyniła tego. I dodała swą norweszczy-zną: — Ale, jeśli kto jest tu taki, któryby zechciał pożyczyć książki francuskie, to są one chętnie na usługi. — Co do mnie, to nie nadążę nawet przeczytać i dwudziestej części naszych własnych książek, — brzmiała odpowiedź. — Ee, nasze własne! — rzekła panna d’Espard.

Było to głupie, lecz więcej jeszcze osób gorszyło się panną d’Espard: była ona tak cudzoziemska i tak wyniosła, tak niedbająca o całe otoczenie. Stare panny z plebanji uważały, że wystarczy wierzyć w Boga i chodzić śród ludzi w czcigodnych sukniach, lecz nie. One nie włóczyły się dokoła i nie skrzypiały drzwiami po nocach, ale tak postępowała panna d’Espard. Nazajutrz rano poskarżyły się inspektorowi, inspektor miał rozmowę z szafarką, szafarka poszła do doktora. Tak, doktór zamyślił się nad tern i zgodził się, że należy ukrócić swawolę. Odniósł się do tego, jak zwykle, lekko i wesoło względem staruszków i pochwalił ich, że się tak dobrze, mimo wszystko, poprawili w Torahuzie. Do panny d’Espard zaś podniósł napominająco palec do góry, z czego się uśmiechnęła. O, z nią on sobie nie poradzi, umiała przypodobać się mężczyznom. Poszedł tedy do pana Fleminga: piersiowo chory powinien leżeć w łóżku nocami.

— Powinienby pan raczej wychodzić we dnie, — rzekł doktór do p. Fleminga.

— Tak.

— W dzień, na słońce.

— O tak, lecz poco to wszystko i czemu ja tak dygocę? —zapytał pan Fleming blady z chłodu porannego i zwątpienia. — Spojrzyj pan, jak mi paznokcie zesiniały!

— Paznokcie? Phy! Powinienby pan pójść na pstrągi tam, w górę wody.

—    Nie można łowić pstrągów w słońcu.

—    O, owszem, na muchę. Są inni ludzie, którzy łowią na muchę, Daniel na hali, naprzykład. Już my wynajdziemy jakieś dobre miejsce. Pójdę z panem.

—    Widzi pan, doktorze, tej nocy znów coś zauważyłem w klatce piersiowej: lewa strona się obniżyła.

—    Haha, — śmiał się doktór. —Żaden człowiek nie ma obu stron równej wysokości, żaden. Nie, nic sobie pan z tego nie rób. Nie pluje pan krwią?

Głęboko upadły na duchu, ciągnął pan Fleming dalej: — Pocę się też nocami.

—    Lecz nie pluje pan krwią?

— Ale kaszlę. Kasłałem dziś w nocy, kiedy byłem na powietrzu.

—    A właśnie! — wykrzyknął doktór. — Czy to panna d’Espard nakłania pana do takiej przedsiębiorczości ?

— Nie, nie, ja sam tego pragnę, sam szukam jej towarzystwa.

— Ależ owszem, szukaj go pan podczas dnia, ile serce zapragnie.

— Skoro już pan wspomina pannę d’Espard, — rzekł p. Fleming, — to wdzięczny jej jestem, że chce przebywać ze mną. Taka z niej wesoła i żywa dziewczyna, znajduję w niej ostoję, otuchę. Rozmawiamy o wielu rzeczach, — ja jej opowiadam o swym domu rodzinnym.

—    Słuchaj pan, — rzekł doktór, aby położyć temu koniec. — Masz pan kłaść się do łóżka o godzinie dziesiątej wieczorem, a powróci pan do zdrowia.

Pan Fleming powtórzył z uśmiechem powąt-pienia: — Powrócę do zdrowia?

—    Powróci pan do zdrowia, — rzekł doktór stanowczo i kiwnął głową. — Dostanie pan ode mnie kropel na kaszel.

Nadzieja zapłonęła w oczach p. Fleminga, lecz wargi jego drżały, gdy zapytał: — Więc pan nie wierzy, że ja wyzdrowieję?

Doktór wytrzeszczył oczy na niego: — Że pan nie wyzdrowieje? Czyś pan oszalał!

—    Toby było nazbyt cudowne, — nazbyt cudowne —

—    No, no, chodź pan ze mną, dostanie pan krople.

Po drodze zaczął p. Fleming dzielić zdanie doktora: możliwe, iż jeszcze wyzdrowieje. — Tak, doprawdy, już więcej krwią nie pluję, — rzekł, — ma pan rację. Z czego to być może? Przed miesiącem jeszcze plułem, nie wiele zresztą, kilka razy tylko miałem usta pełne krwi, ale że posiadamy jej

kilka litrów w sobie, co to więc znaczą usta pełne

<

krwi! A od czasu, jak tu przyjechałem, nie plułem. Czy myśli pan, że już temu będzie koniec?

Doktór przerwał p. Flemingowi, poprosił, by stanął całkiem prosto i spojrzał mu w oczy. Był to snąc wymysł lekarski, albo też pragnął wywrzeć silne wrażenie. Nagle zaśmiał się wesoło i rzekł: — Pan, ze swoją krzepką budową, — stara, trwała rasa! Nie znam takiego, któregoby szczodrzej obdarzyła ręka natury. Zatynkujemy tylko wierzchołek lewego płuca, a będziesz pan zdrów.

Pan Fleming uśmiechał się z podziwu i wdzięczności. — Dziękuję, dziękuję, rzekł.

— Ale żadnych wędrówek po nocach na surowem powietrzu, pamiętaj pan!

I poszli po krople.

Tak, całkiem słusznie, pan Fleming obdarzony był bogato z natury, ale — rzekłbyś — natura wzięła swe słowo z powrotem, nie dotrzymała danych mu obietnic, aż litość brała patrzeć na tego zwiędłego młodzieńca. Pociecha doktora była mu nader miłą, potrzebował jej i dzień cały spędził w jaśniejszym humorze. A toby był pyszny figiel, gdyby tak oszukał losy, prawdzrwy, świetny figiel! Zasiadł do napisania pogodnego listu do domu: Dziwne miejsce ta Torahuza w Norwegji, chorzy zdrowieją tu, jeden po drugim. Ale bo też znajduje tu się doktór, który zna się na swej rzeczy, — jakich on mu kropel daje na kaszel, co za pewność i wiedza bije od niego! — Tak pisał.

Wieczorem, gdy p. Fleming położył się do łóżka, wydało mu się, że klatka piersiowa zapadła jeszcze bardziej, z czegoby to mogło pochodzie ? Chyba że — mimo wszystko — nie miał czego poważnego w piersiach? Zbadał się w lustrze, zmierzył się skrupulatnie oczyma, naciskał prawą stronę, aby wyrównać jej poziom z lewą, ale lewa była i pozostała niższą. Nie warte nawet gadania, odrobinkę tylko, lekkie osunięcie się od wierzchołka płuca wdół, — wystarczało to jednak, aby znów wzbudzić podejrzenie w panu Flemingu. Położył się, lecz dobrą chwilę nie mógł zasnąć z natłoku myśli, wpadła mu dziwna idea do głowy: że panna d’Espard mogłaby go wyleczyć, gdyby była doktorem, — onby się z nią ożenił i wtedy napewnoby go wyleczyła! Myśli wiodły go dalej i stawały się coraz gorętsze a gorętsze, jak zwykle, gdy kładł się wieczorami,— stawały się okropne i lubieżne, nie do wytrzymania; wił się godzinami, zanim zasnął. Gdy się zbudził w nocy, był oblany potem.

Nastał poranek. Czy p. Fleming należał do tych istot, które nie umieją oczu otworzyć bez śmiechu i śpiewu? Nie, nie, i jakieby miał ku temu powody! Zajął przy śniadaniu swe miejsce bez otuchy i bez najmniejszej ochoty do jadła. Spojrzał na talerz panny d’Espard, nie jadła jeszcze. Czego pragnął od niej ? Nic, ona słuchała go i nie omijała, nie pozostawiała go własnemu losowi, była ładną i zdrową, owocem tak ślicznym. Kiedy nadeszła, już był nią znużony i przywitał niechętnie.

—    Dobrze się spało? — zapytała.

Potrząsnął tylko głową.

—    Wyjdziemy trochę, — rzekła.

III.

rVycie w sanatorjum Torahuza szło swym trybem. LJ Nie szło może wszystko tak, jakby powinno, z szumem i muzyką i procentami od kapitału, ale tego nie należało oczekiwać w początkach, to nadejdzie później. Zarząd miał najlepsze chęci służenia wielkiej sprawie, doktór był serdecznie dobry i troszczył się o pomyślny stan wszystkich pacjentów, szafarka była kobietą z doświadczeniem na-branem w domach i przy łóżkach chorych, inspektor — starym marynarzem, pysznym chłopem, który nie stronił od kart, a nawet wypijał kieliszek z tymi gośćmi, którzy łaknęli pokrzepienia.

Otóż i adwokat Robertsen, on, który obok doktora był odpowiedzialnym za wszystko, tak, często przyjeżdżał do Torahuzy i oglądał zakład, sprawdzał książki, gdyż był naczelnym kierownikiem. Tęga głowa, wybitny człowiek, pierwszy kłaniał się służbie, choć to przecież on był panem, nie panoszył się przed gośćmi, lecz ustępował im z drogi i drzwi otwierał damom.

Ostatnim razem przybył do sanatorjum w ele-ganckiem towarzystwie, mianowicie z żoną angielskiego ministra i z jej norweską służącą. Adwokat Robertsen skłonił się głęboko, zarządził wszystko co do pokojów, wydał służbie rozkazy i czynił, co mógł, dla pani ministrowej. Ona ze swej strony przyjmowała wszelką uprzejmość, jako rzecz całkiem naturalną, poczem dziękowała. Była to dama leciwa, rozwódka, ale z niespożytemi jeszcze rezerwami: puder na twarzy, mocno ściągnięty gorset i uśmiech. Adwokat pysznił się tym gościem i prosił szafarkę, aby się nią opiekowała, powinna tylko zapytać norweską dziewczynę, jej tłumaczkę, czy nie życzy sobie czego. Ależ nie, lady nic nie dolegało, była tylko nobliwą damą, której wpadł do głowy pomysł pobytu w górach Norwegji, z pewnością nie zbywało jej na środkach ku temu, sądząc z jej bagażu i klejnotów. Jakkolwiekbądź, adwokat Robertsen mówił też o niej doktorowi, iż powinien-by złożyć jej wizytę, bo mogła im służyć jako magnes, który przyciągnie wiele gości do sanatorjum, ba, adwokat posunął się tak daleko, że przykazał inspektorowi zdjąć kapelusz i stać z gołą głową, podczas gdy pani ministrowa wsiadała do powozu. A inspektor Svendsen, ten zuch, był przecie marynarzem i umiał gadać językiem „mylady⁴⁶: Very well! rzekł.

Tak więc, na ten raz, załatwił adwokat Robert-sen swe sprawy.

Wtem nadszedł Selmer Eyde, pianista, pytając, czy może pomówić z nim przed wyjazdem. O, dobrze wiedział adwokat, czego pan Eyde żądał, a jednak odpowiedział: — Proszę, panie Eyde!

Zostali w cztery oczy, a pianista wyłożył swą sprawę : była to owa stara śpiewka, że — do niczego nie prowadzi dla niego taki pobyt tutaj, on chce i musi się stąd wydostać, dni i tygodnie mijają, a on nie może jechać do Paryża. Czy pan asesor nie ma i tym razem rady dla niego?

—    Do Paryża, tak. Mówię i dzisiaj, jak poprzednio, że bardzo to w panu poważam. Czy niema tu jeszcze nikogo, do kogoby się pan mógł zwrócić? Ale przyjadą tu goście w trakcie lata, do tak wielkiej miejscowości, jak ta, zjadą się zamożni ludzie, bądź pan pewien.

—    Myślałem o panu Rertelsenie, — mówri pianista.

—    Czyś pan z nim mówił?

—    Nie. Tak mi tylko pewnego dnia do głowy wpadło.

— Tak. Owszem. Poczekaj pan do jesieni, a znajdzie się rada, wiem z pewnością.

A choć adwokat wyglądał, jak gdyby wiedział wiele, tylko nie chciał tego powiedzieć, p. Eyde przerwał niecierpliwie: — Nie, do jesieni jeszcze wiele miesięcy, ja chcę stąd ruszyć zaraz, czas ucieka.

—    Teraz? Nie, tego nie powinien pan czynić? Czy wie pan, kto tu właśnie przyjechał? Angielska lady, ministrowa. Widzi pan, to jest publiczność, przed którą warto grać! Ona jest w stanie zainteresować się panem.

—    Anglicy nie dbają przecie o muzykę, — mówi p. Eyde z wyższością.

—    Tak? Jednakże dziwnieby to wyglądało, jeśliby pan odjechał akurat wtedy, kiedy ona tu przybyła. Może ona nawet wręcz zapyta o muzykę, a pana nie będzie.

—    Jest kilka pań, które umieją brzdąkać.

—    Tak, ale ona z pewnością pragnie dobrej muzyki, muszę panu powiedzieć, że tak dalece poznałem się na niej. Słuchaj pan, — mówi nagle adwokat, — pozostaje więc umowa, że przebędzie tu pan do jesieni, a jeden z obecnych w sanatorjum da panu stypendjum.

—    Kto? — pyta pianista nagle ożywiony.

Adwokat odpowiada: — Właściwie nie powinien-

bym tego zdradzać. Ale pomów pan tylko z panem Bertelsenem. Wie pan, kto jest Bertelsen, firma Bertelsen & Syn, bardzo bogaty człowiek i znawca sztuki. Oddaj mu pan ukłon i powiedz, żeś mówił ze mną.

Jakim to sposobem adwokat Robertsen pertraktował z tym grajkiem tak, jakgdyby to była niezbędna pokojówka? Młodzieniec sam przecie musiał nabrać wrażenia o swej niezwykłości, musiał z pewnością być nadzwyczajnym, nieporównanym człowiekiem na tej ziemi! Stał się natarczywym, ton jego — przedziwnie poufałym, tak jakby mu kto obiecał coś kilkakrotnie, a nie dotrzymał słowa. I adwokat pozwalał na to. Jeśli nawet było coś ukrytego w tym stosunku, nie zostało to wyświetlone, bo wreszcie adwokat odjechał.

Nic się w tern chyba nie kryło, tyle tylko, że adwokat Robertsen bajał i łagodził sprawę i nie chciał posprzeczać się nawet z muzykusem sanatorjum. Znalazł był tego impertynenckiego facecika i nie chciało mu się mieć przykrości zamieniania go na kogo innego. Adwokat był urodzonym gospodarzem, szczodrobliwym i przychylnym dla bliźnich.

Gdy już siedział w kabrjolecie, znów go zawołano, i musiał załatwić jeszcze kilka spraw: chodziło o pocztę dla gości, należałoby przyjąć stałego listonosza, takiego z sznurem na czapce, jako też chodziło o kręgielnię, która się już spaczyła na wilgotnym gruncie i wymagała naprawy. Skarżono się na to.

Ale już potem adwokat odjechał.

W Torahuzie przebywało wciąż jeszcze tylko dwanaście do piętnastu gości, nie zachodziła więc dotąd potrzeba zajęcia wielkiej jadalni o długich stolach na ośmdziesiąt osób. Przyjdzie na to czas później. Obiady i śniadania spożywano nadal w salonie dla dam, w pokoju, którego panie jednakże nigdy nie używały, ponieważ przekładały palarnię. Tam wolały przesiadywać i pić swą kawę, przeglądać dzienniki, i pokasływać od dymu. My-lady, jak ją nazywano, trzymała się natomiast zdała od wszystkich, a że też jadała o całkiem innej porze, niż wszyscy inni, widywano ją nader mało. Spożywała swój posiłek południowy*), to jest posiłek „o połowie dnia“, o godzinie ósmej wieczorem, piła herbatę o byłejakiej porze dnia, pożywienie jej składało się głównie z szynki i jaj z grzankami.

Tak więc kręciło się dwanaścioro-piętnaścioro osób dokoła siebie i gawędziło o najpotrzebniejszem, udzielając sobie nawzajem wiadomości o swych chorobach. O, nie bez powodu próbowali oni teraz kuracji powietrzem górskiem, zmuszeni byli do tego, próbowali innych rzeczy poprzednio. Jeden zmarnował sobie żołądek i zażywał pigułek i soli leczniczych przy każdem jedzeniu, inny cierpiał na artretyzm, trzeci chodził z raną na twarzy, czwarty

W oryginale: Middag (obiad)—nie dająca się przełożyć gra słów. P. tłt

spluwał krwią. Kiedy wychodzili na dwór każdy sztafirował się na swój sposób, niektórzy okrywali piersi, inni plecy, tamci znów nogi; tam widniał szalik, ówdzie futro, ten miał od mrozu czarne futerały na uszach, tamten niebieskie lub szare okulary na oczach. Wszyscy się bronili, nikt nie chciał umrzeć.

Owszem, jeden był wszakże, który pragnął umrzeć. Należało mieć go nieco na oku, wykazywał snąć skłonności do samobójstwa. Chwilami żywy i dowcipny, pogrążał się kiedyindziej w milczenie i medytacje, doktór musiał od czasu do czasu przemawiać do niego poważnie. Właściwie może powinien byłby przebywać raczej w odpowiedniej-szem dla niego miejscu, lecz posiadał pieniądze i miał czem płacić za siebie. Zresztą doktór nie wierzył, żeby on kiedykolwiek mógł rękę na siebie nałożyć.

Nic pięknego nie posiadał ten człowiek, — był tak niedoskonały, — silny co prawda w barkach, lecz o wątłych udach, wyglądał, jakgdyby był poczęty przez ucznia, terminatora w swem rzemiośle, a urodzony przez służącą. Pieniądze otrzymał w dziedzictwie. Goście nazywali go poprostu samobójcą.

Gdy doktór z nim rozmawiał, nie pozostawał dłużnym odpowiedzi. Doktór sądził z początku, że ujmie go, jak i wszystkich innych, lekkim tonem

i żartem, lecz rychło musiał porzucić tę nadzieję.

—    Już się uda, — rzekł samobójca i skinął głową.

—    Co się uda? zapytał doktór.

—    Cos takiego, o czem właśnie myślę. Już mi się chyba uda to wynaleźć, jeśli nie dzisiaj, to którego innego dnia.

—    Myśli pan: samobójstwo?

—    Tak, oczywiście: Przecież o tern mówiliśmy. Już ja sobie z tern poradzę.

Doktór uśmiechnął się i spytał: — Myśli pan, że się pan przyzwyczai do tego?

Samobójca oznajmił urażony, że doktór się na tern nie rozumie. — Poszukuję odpowiedniej formy samobójstwa, — rzekł — nie mogę wszak pozbawić się życia ot tak, tuż przed własnym nosem.

—    Słusznie pan czyni!

Samobójca spojrzał, wściekły na doktora: — Przestań pan, doktorze! Przychodzi tu pan ze swym babskim rozumem i zabiera głos w tajemnych sprawach. Niewielka to rzecz zacisnąć sobie powrósło dokoła szyi; ale czy wpadło panu kiedykolwiek na myśl, że samobójstwo może zbezcześcić śmierć ?

Na to oszałamiające pytanie zamilkł doktór Óyen.

—    Widzi pan, pan nie pojmuje, że taka myśl może powstrzymać kogo od wykonania. Do po-

wieszenia się nie potrzeba nic prawie, z tem każdy sam sobie poradzi. I panby mógł to zrobić.

—    Nie, dziękuję.

—    Ale mógłby pan zrobić pętlę u sznura. Nie potrzebowałby pan wtedy nawet celować.

—    Posłuchaj-no pan, rzekł doktór, starając się mówić do rzeczy, — czy nie mógłby pan porzucić całych tych bredni, panie Magnus? Więcej ona znaczy ta odrobina śmierci, aniżeli pan może sądzi, my, lekarze, dość się jej napatrzyliśmy.

Samobójca odparł niezwłocznie: — „My-lekarzeu nie widzieli ani źdźbła z tego, co ja mam na myśli.

—    Tak, a czy pan wie istotnie, co to znaczy umrzeć ?

—    Nie, odrzekł samobójca, — nie z własnego doświadczenia.

I skinął doktorowi ręką, by odszedł.

Sam pozostał w miejscu, rozkoszując się, rzekłbyś, swą odpowiedzią. Być może także, iż owo gadanie jego o samobójstwie, jako o zbezczeszczeniu śmierci, było tylko bluffem, powodem, aby uniknąć powieszenia się. Naogół nie zawsze mowa samobójcy miała brzmienie szczerości, zbyt wiele było w niej chełpienia się. Ale jednocześnie czynił też wrażenie udręczonego, młode jego oblicze sterane było wewnętrznem zżeraniem się i cierpieniem.

Pacjenci nic nie mieli do roboty, pozostawało im

51

krążenie dokoła po okolicy, czytanie ogłoszeń i drogowskazów, zbieranie się dokoła szklanki wody sodowej z whisky, albo leżenie w słońcu na jednej z długich werand i — ślęczenie nad swe mi cierpieniami. Ubiegali się bezustannie o czyjąś sympatję, i zazwyczaj nie trwTało długo, a odpowiedni ludzie znajdowali się wzajemnie i przyjaźnili, niczem starzy znajomi. — Och, — mógł się ktoś odezwać, — gdyby tak kiedy Bóg zechciał uwolnić mię od tego artretyzmu! — Tak, niedobrze to żyć z artretyzmem — odpowiadał drugi, —jest to jedna z największych plag, jakie istnieją! — To pomagało, przynosiło ulgę, towarzysz z kolei też starał się był uzyskać swoją porcję współczucia.

Wielkich osobliwości śród nich nie było, pacjenci zawsze bywają podobni do siebie. Samobójca był może najbardziej cudacki. Drugą dziwną figurę stanowił zresztą ów, z raną na twarzy. Rana jego poczęła się jątrzyć niedawno, porobiły się brózdy i twarde gruzełki na skórze, a te napełniały się cieczą i przechodziły w ranę. Skoro takie rany zagoiły się w jednem miejscu, wnet ukazywały się w drugiem, a wreszcie rzuciły się na oczy, nawet na wzrok, tak że zdawało się, iż całe ciało zakażone było jadem. Człowiek ten był rówieśnikiem samobójcy, a więc i on młodzieńcem poniżej lat trzydziestu, i obaj oni przylgnęli do siebie.

Człowiek z ranami też nie należał do półgłówków, umiał zakpić i z innych gości, i z siebie samego, i ze swych ran. Był synem licytatora, mówił, i nie nazbyt obfitował w środki, ale za sanatorjum płacił, owszem, a często gęsto otrzymywał od ojca list zawierający dziesięciokoronówkę; przeznaczone one były na grę w karty. I on, jak i inni, ratował swe życie dobrem powietrzem i nadzorem lekarskim, był dość nieelegancki, ubrany w brunatny tużurek i sportową koszulę, związaną na piersi żółtym sznurowadłem, a sznurowadło to miało jeszcze blaszki na końcach. Nazywał się Antoni Moss. Oskarżał samobójcę o zbyt usilne picie, choć nieborak ten nigdy nie pijał, tylko rzadkim wypadkiem zasiadał do whisky z wodą sodową.

—    Jakże pan może oczekiwać, że się pan wy-zbędzie swej idee fixe, skoro pan tak pije? — mówił Moss.

Samobójca łatwo się jątrzył, odpowiadał gniewnie, że po-pierwsze nie ma on żadnej idee fixe, po-drugie, nie chce się jej wcale wyzbyć, a po-trzecie wcale nie pija. — Uważaj pan tylko na swoją świerzbę i nieczystość i zamilcz pan! — rzekł.

—    Moja wysypka jest tylko zewnątrz na skórze, ale pan jest chory wewnętrznie.

—    Mnie nic nie brakuje.

—    Nie? A poco tu pan przebywa?

— Milcz pan!

— Musi tam być coś nie w porządku z pańską głową i mózgiem.

— Ze też pan wstydu w duszy nie ma! — wykrzyknął samobójca. — To z pańską głową jest coś nie w porządku. Idź pan i przejrzyj się w lustrze!

Moss naraz spokorniał, pochylił swe wzdęte oblicze nad stołem i milczał chwilę. Chwilę jedną — poczem znów był tenże. — Mam, że tak powiem, tylko jednę jedyną ranę, która się nie chce zabliźnić, i otóż ona! — rzekł, pokazując owinięty gałgan-kiem palec.

Samobójca spojrzał z obrzydzeniem na palec i upił ze swej szklanki.

— Uważam ją poniekąd za swą ranę odświętną, ulubioną ranę.

—    Haha, — śmiał się samobójca.

—    Czułbym brak poprostu, gdybym nie miał tego dożywotnego bandaża na palcu. Czy mam go zdjąć i pokazać panu?

Samobójca spojrzał z ukosa na ową ohydną szmatkę i znów pośpiesznie musiał się trochę napić.

z czer-

owszem

Moss ciągnął dalej: — Zwróć pan uwagę, że nie jest to zwykły gałganek, otrzymałem go od swej matki. Jest on sobie, w swej najwyższej pogardzie dla wydatków, z jedwabiu, pierwotnie był wonego jedwabiu. Teraz trochę spłowiał,

ja płowieję, pan płowieje. Co się zaś tyczy pana, to zresztą — świetnie pan dziś wygląda, spał pan, widać, doskonale?

Maleńka ta pochwała wpłynęła, zdało się, kojąco, samobójca głową kiwnął, że tak, spał doskonale. Wszczęli rozsądną pogawędkę o tych wieczystych ranach, cóżby to mógł być za rodzaj czarów? Paskudnie to wyglądało. Teraz oto i uszy krwawią.

W tym miejscu Moss głową przyświadczył, że uszy krwawią. Zdrapał z nich widać w nocy stru-pek, tak mu się zdawało.

Czy nie otrzymywał żadnej maści?

Owszem, Moss dostawał rozmaitych maści. Ale zresztą w tym wypadku doktor Óyen chciał zastosować tak zwaną ekspektatywną metodę, pragnął zaczekać i zobaczyć. Ale owszem, Moss dostawał też maść, prawdę powiedziawszy — wazelinę.

A to dziwne.

Tak. Ale wskazywało to, jak niewinną była rzecz cała. Dostał ją początkowo przeciw kichaniu, kiedy chodził pod wiatr.

— Haha, —śmiał się samobójca. —'Czy chce pan whisky z wodą sodową?

— Owszem, dziękuję.

W ten sposób obaj panowie przekomarzali się

nieraz i znów się godzili. Nigdy nie pokłócili się poważnie i długo nie mogli pozostawać bez siebie. Antoni Moss schodził niekiedy rankiem ze swego pokoju szczególniej brzydko udekorowany na twarzy, ale był mimo to równie butny, a gdy spotykał samobójcę, mógł się odezwać: — No, i tej nocy też pan tego nie zrobił?

— Milcz pan!

— Tak, to nie tak łatwo się powiesić. Przede-wszystkiem powinien pan poszukać silnego haka.

Wyszli na werandę. Już tam siedzieli niektórzy, a między nimi dama, która zawsze coś kręciła . w rękach. Skręcała swą chusteczkę i swe rękawiczki i wszystko, cokolwiek wzięła do ręki, zwijała w sznur. Była to nerwowość metodyczna. Nie pomyślała zapewne o tern, jak śmieszne i nieużyteczne były jej wysiłki, ale gorliwość wykazywała, jakgdyby chodziło o to, by wykonać pewną robotę. Jeśli nic nie popadało jej pod rękę, wykręcała swe palce, aż trzeszczały.

Antoni Moss rzekł do samobójcy. — Idź pan i powiedz tej damie, aby zaprzestała.

— Ja? Nie.

— To jej ulży na chwilę. Żal jej przecie.

— Idź pan sam! — rzekł samobójca.

Pani Rubenowa wyszła na werandę, wyszukała najszersze krzesło słomiane i usiadła w niem, za-

mieszkała w niem. W Algierze byłaby pięknością miejscową, miała ciemny, prześliczny wzrok i była nieludzko tęga. Jej tłuste, śniade palce o brylantowych pierścieniach zdawały się nie posiadać wcale kości.

—    Czy pójdzie pani na spacer? — pyta damę, która skręcała swe rękawiczki.

—    Tak, jeśli znajdę towarzystwo. Czy pójdzie pani ze mną, pani Ruben?

—    Niestety, ja tak mało chodzić mogę.

—    Bardzo pani zeszczuplała, pani Ruben.

—    Sądzi pani? Tak, i mnie się wydaje, że zeszczuplałam, ale wczoraj, kiedy się ważyłam, dostrzegłam, że stoję na tym samym punkcie. Lecz może to dlatego, że byłam cieplej ubrana, miałam grubsze obuwie. No, więc sądzi pani naprawdę, że zeszczuplałam?

—    Ależ absolutnie. Łatwo to spostrzec. Uważam, że powinna pani zabrać się ze mną, pani Ruben.

—    Nie, do czegoby to było podobne! Pani, która jest młoda i zdrowa, nie powinna się włóczyć ze mną. Inspektorze, proszę tutaj! — zawołała.

Inspektor podszedł, zdjął kapelusz i spytał. — Czy spała pani tej nocy?

—    Nie, — odrzekła pani Ruben. — I tej nocy nie spałam, jak zwykle.

—    Czy nic nie było lepiej?

—    Lepiej? Jakże mogło być lepiej? I powiem panu, że absolutnie znieść nie mogę tej okropnej obawy nocami. Nie mogę.

—    Nie--

—    Nie. Ale dziś w nocy znowu dziewczęta wojowały na strychu nade mną. Zdawało mi się, że to dzicy ludzie.

—    Nie, ależ, pani —

—    Co, powiada pan nie? A więc chce pan może zaprzeczyć temu? Ależ wiedz pan, że mogę każdej chwili umrzeć od tego rumotu na strychu. Tak. A nie zasnęłam i dzisiaj także z powodu tego hałasu na strychu.

Prawdę mówiąc, wcale nie mieszkały służące na strychu, o którym mówiła pani Ruben, nie mieszkał tam nikt wogóle; lecz doświadczenie nauczyło inspektora mądrości, więc skoro tylko został dopuszczony do słowa, objaśnił krótko i węzło-wato, że dziewczęta się wyprowadziły.

—    Wyprowadziły się? — zapytała pani.

—    Przeprowadziły się wczoraj i mieszkają obecnie w aneksie, ot tam w tym budynku.

—    No, dobrze, to co z tego?

Inspektor zamilkł.

Ale otóż nadeszła i panna d’Espard, ta bezwstydna panna d’Espard, która jest niemiłym człowiekiem i tylko ma dar podobania się mężczyznom, tak, nadeszła, stanęła i słuchała tej wymiany słów. — Jakto — jakto? — rzekła bezładnie.

Pani Ruben zmierzyła ją: — Jak pani myśli?

—    Myślę tylko — — inspektor nie rozumie, widać, pani. Że leżała pani bezsenna tej nocy, kiedy dziewczęta wyprowadziły się wczoraj ? —

Pani Ruben zamyśliła się nad tern. — Tak, a więc było to wczoraj w nocy,—rzekła. Jednakże czuła się teraz pobitą. Inna możeby uciekła się do płaczu, ale tego pani Ruben nie robiła, twarz jej tylko pokryła się ciemnym rumieńcem. W tejże chwili, dama, skręcająca swe rękawiczki, wstała i wyratowała ją: — Przepraszam, w krześle pani wystaje mały gwoździk, rozdarłem dziś o niego bluskę. Otóż on!

—    Dziękuję, — rzekła pani Ruben. Ale tymczasem przyszła już do siebie i zawołała za inspektorem: — A więc doprawdy się wyprowadziły ?

—    Wyprowadziły się, — odpowiedział.

—    Nie nazbyt rychło!

Każdy więc miał swoje do przypilnowania, swoje kłopoty, — każdy miał swe myśli prześladowcze,

Ach,

bóle

wmówione

i rzeczywiste choroby, wszystkie choroby były bezsprzecznie rzeczywiste, wszystko było cierpieniem i jednako nieuleczal-

nem. Żałość brała patrzeć na to zbiorowisko dolegliwości we wszystkich odmianach.

Dama znów siedzi i wykręca swe rękawiczki. Antoni Moss lituje się, snąć, nad nią i mówi: — Zaprzestała na chwilę, w czasie, kiedy rozmawiała z panią Ruben, teraz znów rozpoczęła. Nie, nie sposób, bym podszedł i pomówił z nią, nie mam należnego wyglądu. Ale pan mógłby to uczynić!

— To obojętne, — odpowiada samobójca krótko. Siedział oto, rozmyślał i rozmyślał, napadła go jedna z owych ciężkich chwil, — śmiesznem mu się wydaje przedsiębrać cokolwiek, bezpożytecznem jakikolwiek ruch, każde powstanie, gadanie. — Zamilknij pan, — mówi do Mossa.

Moss powiada:—Spojrzyj pan na tego człowieka, który nadchodzi!

Samobójca nie podnosi wzroku.

Był to pan Fleming, piersiowo chory Finlandczyk, który, elegancko ubrany, z zapadniętą piersią, wstąpił na werandę kłaniając się pannie d’Espard i innym. Nie spędził zapewne dobrze nojcy, cienie pod jego oczyma były bardzo ciemne, ale znosił to układnie, uśmiechał się, okazywał uprzejmość artyście i częstował go cygarem z kosztownej cygarnicy.

Panna d’Espard podchodzi i wyciąga ku niemu rękę, p. Fleming ujmuje ją, lecz nie przerywa swej rozmowy. — Dzieńdobry, — pozdrawia panna. — Dzieńdobry, — odpowiada p. Fleming.

Pan Fleming jest piersiowo chory i łatwo drażliwy, zna już teraz dobrze pannę d’Espard i nie potrzebuje wielce przed nią udawać, liczy na to, że ona mu pobłaża, prosił ją zresztą o to. O, niechętnie zgodziłby się ją utracić, nie była mu bynajmniej zbędną, na niej jedynej mu zależało, lecz ona, panna d’Espard, nie umiała się drożyć, nigdy nie zachodziła temu potrzeba, by on jej szukał, o nie, a skutek był ten, że niekiedy, — jak naprzykład w tej chwili, po bezsennej nocy — okazywał jej swój zły humor. Oczywiście, byłby dał jej odczuć swe niezadowolenie i wtedy, gdyby ona nie ukazała się na werandzie w chwili, gdy on na nią wchodził. Wszystko, cokolwiekby uczyniła, byłoby przewrotne, gdyż on był chory i drażliwy. Dzielny człowiek z tej panny d’Espard, że go znosiła o każdej porze.

Zeszli razem ze schodów i opuścili sanator-jum.

Dokąd się udawali? Znów do Daniela, jak niemal codziennie? Czego tam chcieli?

Był to kaprys p. Fleminga, pragnął codzień odwiedzać Daniela i jego chatę, takie tam wszystko drobne, dające się ogarnąć okiem, należało pochylać się nieco, aby wejść przez drzwi, a wchodziło się wprost do łóżka, do stołu, do pary krzeseł i ogniska^ na którem gotowano — czasy wieku kamiennego.

—    Proszę bardzo, czy pan i pani nie woleliby przejść do nowej izby? — Nie, piersiowo chory pan przekładał ten stary szałas halny. Tutaj zasiadał do stołu i dostawał mleko w garnuszku lub kwaśne mleko w drewnianej miseczce, miało to przysmak dzieciństwa i prymitywności, smakowało nawet damie, która pochodziła z miasta, pisała na maszynie i umiała po francusku. Rozmawiali wszyscy razem, Daniel i jego gospodyni z jednej strony, a obaj goście sanatoryjni — z drugiej, ot mała pogawędka, — błogosławiona nieświadomość życiowych zagadek. — Niewiele myśli krzyżowało się z sobą, łatwo tu przychodziło siedzieć i powiedzieć co należało, o pogodzie, o wietrze i o drodze. Co za różnica z nocą, kiedy sna nie zaznawałeś od rozmyślań: Gdzie jest droga? Nigdzie. A więc gdzie jest droga powrotna? Nigdzie.

P. Fleming płaci, płaci sowicie za mleko i prosi, aby wolno mu było zaabonować się na zsiadłe mleko.

—    Ależ więcej, niż chętnie! — Zdobywa sobie domowników pięknym obejściem i srebrnemi monetami. Czy wolno mu przyjść codziennie? Ależ tak, i najlepsze nie jest dlań dość dobre. — Nie chciałbym wam czasu mitrężyć, — mówi tedy Fleming, ale pozwólcie mi posiedzieć tutaj trochę. Usiądę przy stole i będę myślał o czemś, może napiszę do domu* Panno d’Espard, już to pani wytłumaczy!

Pozostaje sam i, jakgdyby wszystko przemyślał do końca, zaczyna się rozbierać, a podczas tego płacze z rostkliwienia i wycieńczenia, chory jest i nie zaznaje snu nocami. Czy to on tu stoi? A więc chyba zdrowy instynkt odwiódł go od ludzi i wielkich budynków, i sprowadził napo wrót do kryjówki i jaskini.

Uśmiecha się, uśmiecha i płacze, o, Boże, jaki on osłabiony i wyczerpany! Ale tu, w samem powietrzu tej izby, znajduje się lekarstwo, jakieś bakterje dobroczynnego gatunku, tkwią one może w tych starych ścianach, Bóg wie, — jest jakiś środek nasenny, grzybek drożdżowy, czerwone krążki krwi, zdrowie i życie.

Nie przeszkadza mu to, że okno chaty pozbawione jest firanek, kładzie się w swej jedwabnej, błękitnej bieliźnie pod kołdrę futrzaną.

A panna d’Espard owszem, tłumaczy domownikom, co to on za człowiek: wielki hrabia z pałacu, umie po francusku, ba, umie nawet po rosyjsku, tylko że trochę nerwowo osłabiony, przejdzie to po jakimś czasie. Czy widzieliście pierścień na jego palcu? O, gdybyś ty miał ten pierścień, Danielu, tobyś nie potrzebował więcej w życiu pracować! — Cobym wtedy robił, — zapytał

Daniel, nie rozumiejąc. Nie, tego on nie rozumiał.

Panna d’Espard wychodzi z Danielem na robotę i przypatruje się jak on parkani. —Ano, — objaśnia Daniel, — nigdy niedość wysokie bywają te parkany. Parkany są jego plagą, kozy je przesadzają, krowy przeskakują i wieprze przemykają się przez nie.—Wypowiada te objaśnienia żartobliwym tonem z odrobiną wyższości, — i on chce pokazać, że umie coś niecoś, może nie są to tak subtelne rzeczy, jakie zna ona, nie, nie, lecz to, co mu umieć trzeba, umie do dna. Przebłyskuje w jego słowach, że niema takiego człowieka we wsi, któryby go mógł nauczyć czegoś, co dotyczy uprawy tej hali. Chętnie opowiada o swej miejscowości, o hali Torahuzie, tym lesie i górze, jak on mówi, — wszystko to dokoła jest jego. Wszystko? pyta pokonana i potakuje mu chętnie: ach, ty wielki świecie! mówi — sprowadza to Danielowi ślinkę do ust, opowiada więc dalej-Samotny chłopak nie ma znów zbyt wielu na swej górze, przed którymiby się mógł zwierzać, toteż korzysta z tej rzadkiej sposobności, aby dobrze użyć języka — odpowiada ochoczo na wszystkie jej uprzejme pytania.

Bawi pannę słuchanie jego mowy, gawędy tak osobliwej. Jest też przy tern zuchowaty, śmieje się ze swej okaleczonej ręki. Panna d’Espard nic komicznego nie znajduje w zranionej ręce, tedy on śmieje się więcej jeszcze. A że ona interesuje się takiemi fraszkami, opowiada jej, w jaki sposób ręka dostała się między dwa kamienie parkanu i, przyciśnięta, zsiniała i krwią broczyła. Mogłoby być daleko gorzej, ale zapobiegł nieszczęściu drugą ręką i kolanem. O, podobne wypadki zdarzały się tak często przy robocie na wolnem powietrzu.

Nie powinienby się Daniel chełpić, a może też wcale się nie chełpił, wdzięczny był jeno, że posiadał słuchacza. Może też omylił się, jeżeli sądził, że ona słuchała go przez wzgląd na niego samego, oczywiście, chciała tylko, aby pacjent w chacie miał należyty spokój. Uczyniła kilka kroków w stronę okna, lecz nie dostrzegła p. Fleminga, a gdy wreszcie twarzą przywarła do szyby, zauważyła, że leżał w łóżku i spał. Powróciła do Daniela i nadal z nim gawędziła. Daniel ubrany był w koszulę, w spodnie na jakichś nędznych szelkach rzemiennych, przerzuconych przez ramiona, w chodaki bez pończoch, ot wszystko, co miał na sobie. Wytrwały był w robocie: kamień był kamieniem i Daniel go nie poniechał, nawet jeżeli był trochę za ciężki. Nagle pękła jedna z jego szelek. I to zdawało się bagatelką, odpiął ją tylko i poradził sobie tą, która mu została. Panna d’Espard przyglądała się i spodobała jej się ta przytomność umysłu. Pomyśleć, gdyby takiego wyrostka porządnie umyć! Usta były za szerokie, ale o ślicznych zębach, włosy na głowie gęste i tłustawe, nieczyste. Bóg wie, we fraku wyglądałby może, jak małpa.

Gospodyni zbliża się z wielkiemi oznakami zmieszania: — Położył się do twego łóżka! — mówi.

Daniel spogląda na nią.

—    Rozebrał się i położył! — mówi stara służąca.

Panna d’Espard też wydaje się zdumioną: — 0, musiał się bardzo zmęczyć!

Daniel poczyna się śmiać, lecz gospodyni mruczy trochę: — Ani prześcieradła ani co na świecie!

—    To nic, — mówi panna d’Espard, — pozwólcie mu tylko leżeć, musiał być śmiertelnie znużony.

Gospodyni odchodzi.

—    Tak, ale mógłby przecie położyć się w nowej izbie i dostać prześcieradło, — mówi i Daniel — Mam tu prześcieradła w zagrodzie, — dodaje. Nie jest zmieszany i nie martwi się tern, co zaszło, daje do poznaki, że posiada więcej, niż jedno prześcieradło. O, z Daniela nie biedak, czuje się zadowolony. To, co znał z dawnych czasów — to jego własna zbankrutowana zagroda ojcowa, to, co wie teraz, to własne jego mienie, a tego ma nieskończenie dosyć. Tam, w parafji, bywają większe zagrody, o, wielkie folwarki, ale na nich ciążą długi; hala Daniela, jego

las i góra, są bez długów! Gawędzi śmiele i pracuje dalej, panna bawi go swemi pytaniami.

Czy też nie ma czasem dziewczyny we wsi?

Haha. 0, tak, to się może przytrafić.

Tak, bo chyba, że przeznaczał nową izbę na cel jakiś?

Przy tern pytaniu Daniel nabiera respektu dla rozumu damy i uważa, iż równie dobrze może jej powiedzieć, jak się cała rzecz miała. O, nie, dziewczyny nie ma, ale zwolna wyznaje, że owszem, izbę postawił w pewnym celu, bo miał ongi dziewczynę, Helenę, córkę na zagrodzie, tylko że nic z tego nie wyszło. Już teraz wszystko jedno! Daniel, cały w ponsach, pracuje ciężko i zajadle, naturalnie, że jest rozgniewany. Ale i w tej chwili nawet nie może się powściągnąć, by nie zaparadowac swym współzawodnikiem; był to pomocnik sołtysa, sam zostanie kiedyś sołtysem i uczyni z Heleny wielką panią. A więc z lepszych to ona pochodziła. Bo w przeciwnym razie nigdyby on — Daniel — się o nią nie starał.

— Nie, oczywiście.

Przyjmuje swój los, jak przystoi na mężczyznę, myśli panna d’Espard, a gdy go chwali za to, on przyjmuje swój los jeszcze bardziej jak mężczyzna i staje się wyniosłym: — Owszem, Helena zostanie wkrótce sołtysową, lecz on — Daniel — haruje tu

5*

67

na Torahuzie dzisiaj, jaki wczoraj i zawsze. Jakżeby inaczej? Miał się na kpa wystawić i lamentować po dziewczynie? Nigdy! Żył tam we wsi chłopiec, który został wzgardzony i nie mógł znieść tego, opadał coraz więcej z ciała, a w parę lat później leżał trupem. Nie powinienby był tego czynić! Mógłby żyć dotąd.

—    Umarł?

—    Właśnie! Pewnego dnia był gotów! — I Daniel, jak człowiek mądry i dojrzały, wystąpił z sentencją: — O, nie, nie należy uważać się za zbyt wielkiego, aby walczyć z życiem.

Pannie d’Espard przypadło to do gustu, przyjęła to może za własne jego oryginalne zapatrywanie życiowe. Oczywiście, jego własne ono nie było, ale było mimo to dobre. Nie rozmawiała ona z ludźmi ze wsi i nie wiedziała, że śród nich krążyło wiele takich mądrych orzeczeń.

Poczem Daniel nawzajem się pyta, czy ów hrabia w izbie nie jest jej narzeczonym, a temu panna nie przeczy całkiem. Ale nie, właściwie narzeczonym jej nie jest, spotkali się tylko w sanatorjum i polubili od pierwszego dnia. Mieli tyle wspólnego.

—    To już coś z tego kiedyś będzie! — mówi Daniel i kiwa zachęcająco głową.

A panna d’Espard odpowiada: — Co z tego kiedyś będzie, nie wiem, ale dotychczas nic nie jest.

Coby zresztą być mogło? Nie, z tego nic nie będzie.

Ale Daniel tymczasem ziewnął parę razy, a znak to, że jest głodny, spogląda też na słońce i daje do zrozumienia, że pora obiadowa nadeszła. Podczas gdy zdążają w stronę domostw, pyta Daniel, jakto tam jest w sanatorjum, zapewne wystawnie?

—    O tak. Owszem. Wprawdzie nie tak, jak zagranicą, ale.

—    Słyszałem, że przyjechała angielska księżniczka ?

Panna d’Espard nie ma snąc nic przeciw temu, aby mieszkać pod jednym dachem z księżniczką, więc odpowiada: — Tak mówią.

—    Tak, że też to pałac i dwór królewski mógł powstać z tego starego szaletu, —mówi Daniel i trzęsie głową. I znów poczyna wykładać, że jemu to pierwszemu czynili propozycję i jego to halę chętniej woleliby kupie. Nie zdaje się żałować, że trzymał się hardo i nie sprzedał, ale niech sobie ludzie wiedzą, że najpierw upatrzyli na sanatorjum samą Torahuzę, las i górę. Oczywiście. Bo tu jest to prawdziwe miejsce. Tam na hali sąsiedniej są tylko same nagie góry i wiatry północne.

Gospodyni przyjmuje ich oświadczeniem, że Daniel zmuszony będzie spożyć jadło w nowej izbie, była to zimna kasza, zimne mleko, zimne kartofle, śledź, nic nie mogła ugotować, obcy pan spał dotąd w izbie, gdzie jest ognisko.

—    Śpi jeszcze?

—    Śpi? Nawet się nie obrócił!

Daniel śmieje się dobrodusznie i wchodzi do wnętrza, do swego zimnego jadła.

O tak, zaiste, panna d’Espard jest nieporównanym człowiekiem, czeka cierpliwie całą obiadową godzinę, a skoro ta minęła, znów towarzyszy Danielowi na robotę. Któżby inny, prócz kochającej kobiety, mógł wytrzymać podobne doświadczenie! Kiedy wreszcie p. Fleming podnosi się późno popołudniu, spotyka zwróconą ku sobie wesołą twarz panny d’Espard. Pan Fleming potrząsa z uśmiechem głową za całe uniewinnienie, tak jakby słów na to nie mógł znaleźć.

—    Czy spał pan dobrze? — pyta panna.

—    Tak, odpowiada p. Fleming. —Poczem dziękuje Danielowi za kwaterę i daje mu banknot, o, pełen jest pochwał, nie zaznał lepszego snu od czasu dzieciństwa. — Czy może pani to zrozumieć, panno d’Espard? I czy wolno mi przyjść znowu, Danielu? Nie, żadnych prześcieradeł, żadnych przygotowań, tylko tak, zupełnie jak było dzisiaj. Dziękuję.

Na powrotnej drodze nie przestaje mówić o tym spoczynku. I, pomyśleć, czuje głód! Nie zasiadał głodny do stołu, od lat wielu, teraz mógłby gryźć suchy chleb. To ze snu. Ile też tych godzin przespał ? I to — nie pocąc się, prawie że się nawet nie zwilżył.

Panna d’Espard z pewnością widzi strugi wilgoci, które spływały z jego skroni, a teraz przyschły, ale mówi tak i amen na wszystką jego wesołość i tylko przyśpiesza kroku, aby on nie przechłódł.

— 0, ja wyzdrowieję, panno d’Espard, czuję to, jestem już silniejszy. Tak, słusznie, śpieszmy się, pani jest głodna, oboje głodni jesteśmy.

oczy

Przychodzą za późno do obiadu w sanatorjum, ale panna d’Espard nie jest tą osobą, któraby nie umiała dostarczyć posiłku i w niewczasie, — sama pomaga przy przynoszeniu go z kuchni. Spożywają więc i piją wino, w sercu piersiowo chorego człowieka jest radość, odtajał, policzki nabierają kolorów, życia.

Dzień upływa. Radość wciąż wypełnia serce p. Fleminga, a przed wieczorem parka znów pije trochę dobrego wina. Wieczorem p. Fleming sądzi, widać, że jeszcze mowy być nie może o rozłączeniu się, choć panna wykazuje pewne zmęczenie, nie, on sam czuje się świeżym i wyspanym, a noc będzie się dłużyła, co czynić? Siedzą i rozprawiają o tern, samo rozbieranie wydaje mu się nie do zwalczenia, to odplątywanie sznurowadeł choćby. Z tego ona się śmieje. Siedzą tak długo w palarni, że ostatni goście opuszczają ich i udają się do łóżek, wreszcie podnoszą się i oni i wstępują na schody; panna d’Espard z trudnością trzyma oczy otwarte.

Tedy on ujmuje jej rękę, a ona mówi: dobranoc, dobranoc!

Nie, nie o to mu chodzi. On pragnie zabrać ją dalej, do własnego swego pokoju, do wnętrza.

Na to ona nie przystaje.

Ale noc tak mu się dłużyc będzie, tak rozpaczliwie, będzie to pustynia jawy, tak. Patrz pani, — każe przynieść wino do swego pokoju, mogą w dalszym ciągu pic wino!

—    Tak, dziękuję. Ale nie teraz. Nie, dziękuję.

Czy więc wolno mu pójść z nią do jej pokoju?

Mogą tam posiedzieć. W przeciwnym razie noc będzie tak długa.

—    Nie, dobrej nocy, — mówi panna, — z pewnością pan uśnie, — mówi. —Ale zresztą, mogę pójść z panem i zdjąć panu obuwie.

—    O, tysiąckrotnie dziękuję! Nazbyt pani uprzejma!

Gdy wchodzą do pokoju, mówią dla ostrożności szeptem, lecz panna nie pozwala mu zamknąć drzwi na klucz.

—    To tylko dlatego, aby dziewczętom nie wpadło na myśl tu zajrzeć, — objaśnia p. Fleming.

—    Tak, ale ja zaraz odejdę. Usiądź-że pan!

Rozwiązuje sznurowadła i na chwilę przerwała ze zdumienia, co też z jego strony było może intencją: ten elegancki młodzieniec używał jedwabnych skarpetek, i, o ile poznać się mogła, nader kosztownych skarpetek. Aby otrząsnąć się z wrażenia, oświadcza obojętnie: — Nosi pan zbyt cienkie skarpetki tu w górach.

—    Sądzi pani?

—    Tak. Tu należy mieć wełnę. No, resztę może pan dokończyć sam!

Podnosi się, idzie ku drzwiom i znika.

IV.

dy adwokat Robertsen przybył do sanatorjum, niemało miał do załatwienia w jego kierownictwie: tu musiał zachęcić — ówdzie poradzić, nie brakowało okazji do zużytkowania cierpliwości i dobrej chęci, a tak był pełen uprzejmości, iż bardzo rzadko posługiwał się swym autorytetem.

Pierwszą osobą, o którą zapytał, była mylady, a owszem, dzięki, miewała się dobrze. Zachowywała się wytwornie i ekskluzywnie, czytała ilustrowane miesięczniki, kąpała się, odbywała małe przechadzki ze swą tłumaczką, norweską służącą, wstawała około obiadu i jadała swój własny obiad wieczorem o godzinie ósmej. Zdawała czuć się tu dobrze. O, mylady też miała zapewne swe kłopoty, nie chorowała, lecz dziewczyna jej opowiadała, że chwilami płakała i oddawała się ponurym myślom. A więc i w jej życiu zostało snąć coś zdruzgotane.

—    Poczęła już otrzymywać wielkie rachunki, rzekła szafarka.

—    Tak? Wybornie! — odparł adwokat Robertsen. — Czem większe, tern lepiej! — rzekł.

Tę kwestję mógł rozstrzygnąć z miejsca. Inne natomiast bardziej były zawiłe. Doktór mówił z nim o samobójcy. Ten kaduczny samobójca miał swoje muchy w nosie: poco ma wstawać z łóżka, poco ma się ubierać w odzież, poco jeść, mowie, używać nóg? Po krótszym czy dłuższym czasie przecie i tak umrze! Innym znów razem miał zwykły dobry humor i toczył nawet kule w kręgielni. Był człowiekiem porządku i płacił swe rachunki.

— No, to nie widzę, cobyśmy mogli więcej uczynić dla niego — mówi adwokat.

Doktór odpowiada, że nie, więcej uczynić nie mogą. Z drugiej strony jednak prawdą jest, że niekiedy wygrażał się swemi głupiemi figlami, i chciał koniec z sobą zrobić. Nic nie można nigdy wiedzieć.

— Czy koniec z sobą zrobi tu, czy w innem miejscu, wychodzi właściwie na jedno. Takie jest moje zdanie. Ale może to zaszkodzić sana-torjum.

— Właśnie! —odparł doktór. — Jeśli istotnie to wykona, wznieci niepokój śród gości i cała miejscowość straci na reputacji.

— Czy i pan sądzi, że on się powiesi?

— Może nawet i nie powiesi się, o tern jeszcze można wątpić. Są inne jednak możliwości. Sam

powziął tę ideę, iż musi wynaleźć jakiś nadzwyczajny i subtelny rodzaj śmierci.

—    Jakże to?

— To tylko niedorzeczne brednie. Samobójstwo uważa za niżej stojące od mordu, to też zależy mu, aby dźwignąć w górę swój sposób śmierci.

—    Tak mówi?

—    Coś w tym sensie. Dźwignąć go tak, aby wzniósł się do wyżyny mordu.

Doktór i adwokat śmieją się, śmieją się naturalnym i rozsądnym śmiechem. — Tak, — opowiadał adwokat, — czyż nie nabierzemy uszanowania dla mordu, czy nie będziemy mogli wznieść się do mordu! To jest przepyszne!

Zgodzili się na to, że jeszcze czas jakiś pozostawią w sanatorjum tę zabawną figurę i poczekają. ‘

Następnie przyszła kolej na dobrego jego towarzysza, Antoniego Mossa, tego z wysypką. Nie należało do największej przyjemności, że tu przebywał, twarz jego nie zdobiła ani werandy, ani jadalni, lecz szkody też nie przynosił, a inni goście, zdawało się, nie uciekali stąd z jego powodu. Inspektor Svendsen bardzo go cenił, gdyż umiał pomóc zarówno w prowadzeniu ksiąg porą wieczorną, jak i przystąpić do partji kart, jeśli który z gości tego pragnął.

Przebrano i rostrząsano jednego pacjenta po

drugim, a adwokat znów zatrzymał się przy angielskiej ministrowej; więc i nadal nic jej nie brakuje?

O, owszem, doktór przepisał jej pigułki arszeni-kowe na pokrzepienie i proszki na sen. Niecałkiem była zdrowa duchowo. Doktór wielokrotnie był dopuszczony do niej i nabrał już określonego wrażenia co do jej stanu: pewnego razu była wzburzona tern, że pocztarek sanatoryjny stał przed nią z czapką na głowie, innym znów razem gniewała się z powodu jakiejś bielizny, która suszyła się na powietrzu, a którą widać było z jej okien. No, ani jedna z tych bagatelek nie miała wielkiego znaczenia i obie zostały usunięte. Poza tern mylady była zgodliwym gościem, trzymała się na uboczu, odchodziła i wracała ze swoją dziewczyną i nie zawadzała nikomu. Gdy doktorowi Óyen stawało się zbyt trudnem bezpośrednie z nią porozumienie, przystępowała tłumaczka, i wszystko szło wcale dobrze, norweska dziewczyna była prawdziwym zuchem w przekładaniu jego odpowiedzi. Zazwyczaj jednak głos zabierała mylady, mówiła naprzy-kład, że podobne rzeczy, jak ta bielizna i te prześcieradła na sznurze, mogły ją o siwe włosy przyprawić. Przy innej sposobności objaśniła, czemu leży w łóżku do południa: tak, bo światło poranne skrzeczało do niej, mówiła, wrzeszczało do niej*

mówiła. O, to jest okrutne! Wyobraź pan sobie, doktorze, poranek po balu: wieczór ubiegły był piękny, noc łagodna i kołysząca — no, a potem obudzić się nazajutrz śród światła — dziennego! Co się tyczy ogólnego jej stanu zdrowia, to sama zdawała sobie sprawę, iż znajdowało się ono w stanie rozkładu, była przepracowana, ale zgoła nie sądziła, że jest już bliską śmierci, uśmiechnęła się i rzekła: — Wcaleby to do mnie nie było podobne, gdybym umarła!

—    Czy nie życzyła sobie muzyki? zapytał adwokat.

—    Przeciwnie, wyprosiła sobie muzykę. Nie mogę powiedzieć, by wzbroniła grac dla innych gości, ale gdy pianista Selmer Eyde kazał ją zapytać, czy nie pragnęłaby usłyszeć specjalnego rodzaju muzyki, naprzykład utwory owego arystokraty i Anglika Sulliwana, odparła, że wcale nie życzy sobie muzyki. Jeśli o to chodzi, nie ma tu Selmer Eyde nic więcej do czynienia, zakończył doktór. Tenże Eyde wałęsał się i był bardzo niezadowolony, aczkolwiek mieszka tu za pół ceny.

— Według mego zdania, — rzekł adwokat, — Eyde jest tu bardzo pożytecznym. Ubiegliśmy inne sanatorja i pod tym względem, że mamy stałą muzykę dla gości. Czy nie jest to i zdanie pańskie?

—    Owszem,—odpowiedział doktór i przytaknął mu. — Po to on tu jest.

Adwokat Robertsen wyciągnął nogi przed siebie i rzekł: — Ja nawet uczyniłem reklamę z naszej stałej muzyki. Ukaże się w gazetach jednego z najbliższych dni.

Doktór uśmiechnął się, potrząsnął głową i dał wyraz swemu podziwowi. A adwokat bardziej rósł jeszcze: — Uczynimy z Torahuzy elegancką miejscowość i doskonałą miejscowość, interesujące to zaprowadzać w niej nowe urządzenia. Nieprawdaż, człowiek odczuwa zadowolenie, widząc postęp i rozwój swej pracy? Ja obejmuję czynność praktyczną, pan — naukę. Wszystko pójdzie dobrze z pewnością!

—    Oczywiście, że pójdzie!

—    Przechodząc do innej rzeczy: nie mogę odnaleźć mylady w kalendarzu Gotha.

Doktór odpowiada naiwnie: — Nie, nie. Lecz co z tego?

—    Tak, ma pan rację, co to znaczy! Ani trochę! — Adwokat rozwija swój pogląd i na tę sprawę: w każdym bądź razie jest ona ministrową, on ogłosił nawet: księżniczką. Powinni wykorzystać pobyt mylady w Torahuzie, musi ona bezwarunkowo się opłacić. Księżniczka taka a taka ze służbą. Gazety były nader uprzejme. Gdybyż to tylko można uczynić coś dla niej, coś nadzwyczajnego. Czy nie dałoby się urządzić dla niej wesela chłopskiego z kuchmistrzem i muzyką na skrzypcach, ze strojami narodowymi?

Doktór wątpił, czy wszystko to zdołałoby przynęcić mylady. Ona wcale nie dba o tutejszych ludzi, o ludzi z naszego kraju.

—    Czy nigdy nie rozmawiała z nikim?

—    Owszem, z panią Ruben. Zadziwiające, że z panią Ruben. Odwiedziła ją nawet w jej pokoju.

—    Tak, —rzekł adwokat Robertsen, — nie takie to znów dziwne, ona szuka tam, gdzie i jej mowa i ona sama zostanie zrozumiana. Pani Rubenowa jest kosmopolitką.

—    Ale są tu i inni. Dlaczego nie mówiła nigdy naprzykład z p. Flemingiem?

—    Bóg wie. A propos, zapomnieliśmy p. Fleminga. Czy on się poprawia?

—    Właściwie nie poprawia się, — odpowiada doktór. — Czasem wspłonie i znów gaśnie, stałej poprawy niema. Niedobrzeby to było, gdyby temu szlachetnemu gościowi gorzej się tutaj zrobiło, ponieważ powietrze zbyt silne jest dla niego, lub gdyby może umarł.

—    Czy należałoby mu poradzić, aby wyjechał? Ale na jakiej zasadzie? Że miejscowość mu nie odpowiada? Ani jedno uzdrowisko na świecie nie

wydaliłoby z tego powodu miłego gościa. Czy nie da się wyleczyć p. Fleminga?

Doktór objaśnił, że w ciągu dni ostatnich p. Fleming przyszedł do sił, humor mu się poprawił, sam on składał raporty, że sypiał lepiej. Dziwak na swój sposob z tego pana Fleminga, codziennie chadzał do sąsiedniego szaletu na kwaśne mleko. Zdaje się też, niekiedy tam sypiał. Słowem powiedziawszy, ostatnie dni dobrze nań wpłynęły. Sza-farka wspomniała coś o tern, że nawet oczkował nieco z dziewczętami, tak, tak, a może nawet tylko z panną d’Espard.

— O, do licha! — rzekł adwokat, — a więc da go się uleczyć!

Zgodzili się na to, że go zatrzymają w sanatorjum jaknajdłużej. Poczem adwokat mówił z nim nawet osobiście i odniósł doskonałe wrażenie z duchowego jego stanu, pan Fleming mógł naprzykład żartować z tego, że jest stałym abonentem zsiadłego mleka w szalecie sąsiednim. Dobrze mu to służyło, rzekł, przychodził do zdrowia od tego. Jedyne, czego mu tam u Daniela brak było —to młodej i pięknej gospodyni.

Sama żartobliwość i ochota do życia.

Co adwokatowi takiej dodało zachęty, że uregulował też stosunki z Selmerem Eydem, pianistą.

Udało mu się to łatwo, zabrał się do tego w swój najnaturalniejszy sposób.

Ostatni rozdział.

Nadszedł oto Bertelsen i blady był z wściekłości czy goryczy; niewiadomo z jakiejby przyczyny nie odpowiedział na ukłon adwokata i nagle stał się gburowaty: — Wypraszam sobie przysyłania mi na kark petentów, — rzekł.

Obaj panowie byli dobrymi znajomymi z Kryst-janji, to też adwokatowi zdawało się, że może odparować cięcie: Zapytał: — Czyś nie otrzymał pan swego piwa rannego?

—    Co to pana obchodzi ? — zapytał Bertelsen. — Ale narzuca mi pan wygłodzonego pianistę, który żąda ode mnie podróży zagranicę.

—    Aha, Eyde! —rzekł adwokat. — Nie pojąłem, do czego pan zmierza. Czy był on u pana?

—    Tak. I mówił, że przychodzi od pana. Ale ja poprostu nie życzę sobie takich posłańców od pana, wiedz pan o tern!

Adwokat przyznał mu słuszność: — Tak, mogę to dobrze pojąc. Ten młody człowiek jest z natury nieco natrętnym, ot gorączkowy artysta, nie umie ani trochę czekać. Ja go wszak, — oczywiście, — do pana nie posłałem, on sam wymienił pana.

—    Facet przychodzi wprost do mnie i pyta, jak rzecz stoi ze stypendjum, i kiedy je może otrzymać.

— Hahaha, —śmiał się adwokat, — zwarjowany jest na tym punkcie. Zresztą muszę poważać ten jeg° płomienny zapał i chęć do wyjazdu. A pewny jestem, że i pan go szanuje.

— Tak, ale niech on nie jedzie na mój rachunek, niech idzie do djabła! —piszczy Bertelsen rozgoryczony. — Zdaje mi się, żeście powarjowali obaj. Mówił, że pan go przysłał.

W tej chwili adwokat dostrzega pannę Ellingsen, a za nią pannę d’Espard i pana Fleminga. Zjawili się jak odsiecz. Adwokat rzekł: — Naturalnie, że nie ja go przysłałem. Ale ponieważ sam on pana wymienił, twierdząc, że spróbuje udać się do pana, odpowiedziałem zapewne cos w tym rodzaju jak: Owszem, idź pan! W każdym razie nie pierwszy to raz zwracają się do p. Bertelsena z podobnemi sprawami! Coś takiego musiałem odpowiedzieć.

Bertelsen łagodnieje nieco i mówi: — Co to za świńska maniera przychodzenia prosto z mostu i nagabywania mnie.

pozdrawia

— Dzieńdobry, panno Ellingsen! adwokat. — Stoimy tu i mówimy o muzyku Eyden.

Bertelsen odwraca się, dostrzega ją także, lecz się nie kłania. Za chwilę panna d’Espard i p. Fleming zbliżają się do nich, jest ich więc pięcioro obsądzających kwestję pianisty. Adwokat gorąco się za nim ujmuje, niewiadomo nawet dlaczego, chwali ponownie gorliwość młodego człowieka i poważa ją. — Jak pani sądzi, panno Ellingsen?

6*

83

—    Nie gorliwości jego przy ganiałem, przerywa teraz Bertelsen. Lecz sposobowi jego postępowania. Co mię obchodzi jego stypendjum!

—    No, no, nie czyń pan z siebie gorszego, niż nim jesteś w istocie, mówi adwokat dowcipnie i przebiegle. — Dobrze panu wiadomo, że nie pierwszy to raz się panu kto naprzykrzał. A o ile wiem, nie pierwszy też byłby to wypadek, gdyby pan poparł talent. Proszę o wybaczenie, jeśli objawiam wobec towarzystwa tę pańską właściwość.

Bertelsen bardzo jest teraz udobruchany, ten szatan-adwokat całkiem go otumanił i uczynił zeń coś więcej, aniżeli zwykłego handlarza drzewem. Patrzy ukradkiem na obecnych i spuszcza potem oczy w ziemię.

—    On gra wyśmienicie! —mówi panna d’Espard o Selmerze Eydem. Najmniej się może na tern rozumiała, dlatego też najwięcej gadała. — Nieprawda? — zapytała i zwróciła się do panny Ellingsen.

— Owszem.

— Tak, ale o co chodzi?

Adwokat odpowiada: — Chodzi o podróż, proszę pani, o pobyt w Paryżu w celu studjów.

—    Chodzi o niebyłejaką sumę, — mówi Bertelsen.

Tedy naraz pyta p. Fleming: — Jak wielką

sumę?

Wszyscy milczą chwilę, poczem adwokat wylicza półgębkiem: rok pobytu, podróż tam i z powrotem, opłata szkoły, drobiazgi —

W tej chwili wszakże Bertelsen poczuł, zda się, niebezpieczeństwo, tak jakby p. Fleming był w stanie ubiec go i odebrać mu pierwszeństwo, mówi więc nagle stanowczo i decydująco: — Dobrze, ja mu dam stypendjum!

Wszyscy spoglądają na niego. Rumieniec pokrywa twarz Bertelsena, a adwokat przychodzi mu z pomocą i mruczy: — To rozumiem, tak, — to

rozumiem:

—    Ale pod tym warunkiem, że wyjedzie natychmiast, — mówi Bertelsen. — Że wyniesie się stąd natychmiast.

—    Tego pragnie on z pewnością więcej, niż chętnie, —• odpowiada adwokat. — Ale czemu to?

za mną.

pytał, kiedy będzie mógł otrzymać owo stypendjum Tak zupełnie, jakbym go wypłacić nie mógł. Może

—    Czemu? Nie życzę sobie, aby ten facet biegał Tak. Nie chcę, aby mię dzień po dniu

otrzymać pieniądze niezwłocznie, wypiszę mu czek.

—    To jest wspaniały, nadzwyczajny uczynek! Pozwolę sobie podziękować panu w jego imieniu.

—    No, nie będziemy o tern mówili! —kończy Bertelsen. — Powiedz mi pan tylko, ile mu potrzeba na rok pobytu w Paryżu.

Jeden spogląda na drugiego i znów wszyscy milczą. Panna d’Espard, która przebywała we Francji, zaczęła mowie, ale adwokat proponuje, aby wszyscy weszli do pokoju i obradzili kwestję.

Tak też uczynili i udali się do pokoju Bertelsena, największego i najdroższego w sanatorjum, poprostu małego salonu z alkową. Były tam: na ścianach malowane obrazy w złotych ramach i kotara do alkierza, złocona lampa kryształowa nad stołem, a na oknach firanki spadające w bogatych fałdach i wyłączające większą część światła, poza tern dywan na ziemi, otomana, krzesła pluszowe.

—    Proszę, moje panie i panowie, zajmijcie miejsca!

Bertelsen, właściciel najelegantszego pokoju w sanatorjum, kazał przynieść wina i ciastek, okazał się też szczodrobliwym względem muzyka i pragnął dać mu przyzwoite stypendjum.

—    Domyślałem się tego, poznaję to! — rzekł adwokat, ten chytrzeć.

Po załatwieniu wszystkiego i wypisaniu czeku, towarzystwo zostało nadal razem, rzekłbyś — piątka ta teraz dopiero się znalazła. Naturalnie, że mówiono też i o innych gościach i pacjentach, a nie tyko drobnostki i niewinności donoszono sobie o nich. Bertelsen nie krępował się bynajmniej w swych sądach o mylady i o pani Rubenowej, obie te damy kłuły go w oczy, jedna swoją wytwor-nością; druga — swą tuszą: — Ty dobry Boże, rzekł, — i to maj ą się nazywać maniery! Przecież i my ludźmi jesteśmy, my również, na co więc cała ta wytworność i ten tłuszcz? — Jedynie panna d’Espard zdawała się znajdować w tern jaką logikę, śmiała się i wykrzyknęła: — To prawda, to prawda! — I wogóle coraz bardziej zbliżały się ku sobie gusta i sympatje panny d’Espard i Bertelsena, obejmowały nawet teatr, języki i sposób życia wykwintnego, — para stanowiła jedność.

Wniesiono więcej wina i ciastek, Bertelsen zasmakował snąć w tern przypadkowem przyjęciu, a choć adwokat i p. Fleming spoglądali na zegarki, poproszono ich, by zostali jeszcze, wszystko pod pozorem, że Bertelsen uważał, iż przyjemnie jest tak siedzieć.

— Przecie nam tu dobrze, — rzekła również panna d’Espard i znów się z nim zgodziła.

Biedna panna Ellingsen, wobec całej tej jedności, była nieco zbyteczną, Bóg wie, może coś zaszło dzisiaj między nią a Bertelsenem, w przeciwnym razie nie mógłby on jej chyba tak przeaczać. Wszystkim było widoczne, że unikał przysłuchiwania się jej słowom, zagadywał je i unicestwiał, nie miał ochoty im przeczyć i nie uważał tego za potrzebne. Mniejsza o to, panna Ellingsen na tern nie traciła, pan Fleming przejął rolę zwracania się do niej, szło to składnie i naturalnie, pan Fleming znal się na swej rzeczy. 0, lecz panna Ellingsen niespokojną była i zgoła nie sobą, kiedy panna d’Espard przeszła na język francuski i zaczęła parlowac z handlarzem drzewa, a Bóg wie, co ona tam wygadywała, dla panny Ellingsen była to mowa niezrozumiała.

— 0 czem wy tam mówicie ? — zapytała i uśmiechnęła się obojętnie. — Co to za tajemnice?

Pan Fleming uśmiechnął się jej obojętnie w odpowiedzi i odrzekł: — Oni się tylko ćwiczą.

Ale djabełby tam zrozumiał, coś musiało zajść też z p. Flemingem i jego damą, był to widać feralny dzień dla oddanych sobie par, w powietrzu unosiła się obraza i obraźliwość. Pan Fleming umiał udawać, jakby nigdy nic, ale nie mógł skryć całkowicie, że interesowało go zachowanie panny d’Espard. To biedactwo, ta panna d’Espard, o, okaz temperamentu, dziewczyna w guście mężczyzn! Mogła nachylać swą postać ku mówiącemu i przyprowadzić go przy tern o pewne uczucia, mogła ująć kapelusz Bertelsena, który wisiał na krześle, i popatrzeć na niego, niby w zamyśleniu, potem powiesić go napowrót, ale tymczasem uczyniła coś względem Bertelsena, wykazała czułość względem Bertelsena. To był jej powab.

—    Umiem czytać trochę po francusku, odezwała się panna Ellingsen, aby nie pozostać w tyle — Ale, niestety, mówić nie umiem.

—    Oczywiście, — że umie pani po francusku, rzekł adwokat. —W przeciwnym razie nie zostałaby pani chyba telegrafistką?

W tej chwili Bertelsen i panna d’Espard zaśmiali się między sobą, a pannę Ellingsen coś jakby tknęło. Zapytała ich wprost, z czego się śmiali, czy i ona nie mogłaby śmiać się wraz z nimi, lecz nie otrzymała żadnej odpowiedzi. Tedy panna Ellingsen zwróciła się w desperacji do p. Fleminga i napomknęła, że powoli zaczyna znów tęsknić do roboty, do stolika telegraficznego. Niech p. Fleming nie sądzi, że jest to nieinteresujące zajęcie, nie, nie, ona wolała to, aniżeli próżniacze życie, telegraf — to ekstrakt życia, codzień była zmuszona wtajemniczać się w dolę i niedolę ludzi, o, stolik telegraficzny, to studnia tajemnic.

—    Mam nadzieję, że nie wie pani zbyt wiele złego o mnie, — żartował p. Fleming. Ale jednocześnie

nieco kolorów ukazało się na jego zwiędłej twarzy.

—    Tego samego spodziewam się i co do mnie, — żartował adwokat Robertsen.

Pominęła to lekko: nie, nic złego o panach! Ale mogą jej wierzyć, iż wiedziała niejedno. Tajemnice stanu? Oczywiście, że nie tajemnice stanu, ale, nieprawdaż, mogły to być jednakże sprawy poważne. Zdarzało się też, że dreszcz nią wstrząsał, gdy siedziała tam jako pośrednik, jako marne narzędzie między jednym z naszych posłów, a ministerjum spraw zewnętrznych.

Obaj panowie słuchali.

— Ale, —-ciągnęła dalej panna Ellingsen, —najbardziej interesujące są może depesze między policją wszystkich krajów, tropienie morderców, fałszerzy, oszustów, band złodziejskich. Należą do nich i damy z wyższego świata, arystokraci, francuscy politycy, banki, trucizna, polityka —

Teraz panowie słuchali zdziwieni. Owa panna Ellingsen, która tylko przechadzała się po sanator-jum, wysoka i przystojna, i niemal nic nie mówiła, niemal wcale nie umiała zwrócić na siebie uwagi, okazywała się teraz tak jakby otoczona promieniami, aureolą, miała zdolności opisywania, ręce jej przyjmowały dyskretnie udział, a oczy spoglądały w dół, jakgdyby słowa swe czerpała z głębiny: — Tak, —rzekła, — życie idzie swym trybem, a Bóg jest w niem wszędzie. Niektórzy ludzie odbywają długą podróż za biletem kolejowym, inni dłuższą jeszcze — dzięki kuli rewolwerowej! — Opowiadała tragedje miłosne, odtwarzała całe dzieje, w których telegraf służył za pośrednika i wtajemniczonego. Ot naprzykład historja o owych dwuch cudzoziemcach i powozie myśliwskim:

— Ano, przybyli do Norwegji dwaj cudzoziemcy, pan i jego sługa. Chcieli tu polować w kraju, posiadali własny swój powóz myśliwski i jeździli na własną rękę po dolinach i borach. W kilka dni później telegraf alarmuje: — Miejcie na oku pana i jego sługę! Znajdowali się obecnie w tej czy owej dolinie. Cudzoziemcom wydaje się, że doliny nasze służą do ukrywania się w nich, że cały nasz kraj jest ukryty, a doliny nie do odnalezienia. Dobrze. Tak więc pan, jego sługa i powóz znajdowali się w dolinie Hallinga. Po upływie tygodnia przybywa z zagranicy, inny pan wysłany po owych dwuch. Ze swego kraju otrzymał przez telegraf następujące roskazy: — Zostawić pana i sługę, a aresztować powóz myśliwski! Nasza policja pomagała mu, odnaleziono osoby, lecz powóz zniknął. Wysłaniec telegrafuje tedy do domu: — Powóz zaginął, podobno skradziony przez Węgrów, czy cyganów. Następuje poszukiwanie cyganów, odnajduje się ich na przełęczy do Valdres i tam też jest powóz. Owszem, z całą pewnością jest tam i powóz, lecz cyganie utrzymują, że dostali go od pana i sługi. Wysłaniec odkupuje więc powóz i raportuje do swego kraju, że powóz odprowadzono w ustronne miejsce i otwarto, otwarto wszystkie spojenia —

ale był pusty. Powóz opróżniono, nim cyganie go otrzymali! Z raportu wynikało, że powóz zgoła nie zawierał złota ani drogocennych kamieni, tylko papiery, o, tylko papiery, pomyślcie sobie, drobne czarne słówka na białem polu, lecz kosztowniejsze od wszystkich drogocenności, niezmiernie ważne, wielki los, śmierć i życie. No i niema papierów!

W tern miejscu panna Ellingsen przerywa i pyta:

—    Czy chce się panom słuchać dalej ?

Jakto? Co ona ma na myśli? Ma się rozumieć, chcieli słuchać dalej. Naprężenie dochodziło właśnie do najwyższego punktu.

— No tak, ale niewiele już pozostało do końca,

—    mówi panna. — Wysłaniec i policja zmuszeni byli powrócić nazad do doliny Hallinga, przeszukali pola i lasy, ale napróżno, wreszcie musieli zwrócić się do pana i jego sługi, aby im wyznali kryjówkę. Więc odkupili od nich papiery.

Słuchacze siedzieli nieco zakłopotani: — No, więc odkupili papiery?

— Tak.

Dziwna zmiana zaszła w pannie, straciła jakby wątek opowieści, nie pozostało już w niej nic. Z czegoby to też pochodziło?

Tedy pan Fleming pyta ostrożnie: — Ale czemu zaraz nie aresztowali pana i jego sługę?

— Nie wiem, — odpowiada panna Elingsen

niepewnie. — Może byli bliskimi krewnymi okradzionych.

Milczenie.

— Ale sługa? — pyta P- Fleming!

Panna wydaje się znękaną, ale zbiera siły do ostatniej wielkiej mowy i odpowiada: — Sługa — tak, ależ to była dama.

To naprawia nieco sytuację i panowie wykrzykują mimo woli: — Aa! — Lecz wkrótce potem . znów nie rozumieją całego zajścia i stawiają pyta-. nia: — Ale co znaczy to wszystko? Jakaż jest myśl tego? Powóz myśliwski? I czemu nie aresztowano kompletu?

Panna Ellingsen nie wie, mówi, nie wie. Wydaj® się bezradną. Nagle znalazła — rzekłbyś — inne wyjście i mówi tajemniczo: — Czemu ich nie aresztowano? Możliwe, że rząd ich chciał im dać okazję do zabicia się własnemi strzelbami.

I panowie, zdawało się, poprzestali na tern. Przed nimi siedziała oto panna, panom żal się jej zrobiło, nie chcieli męczyć jej dłużej. Aby jej pomóc, zaczęli mówić o czem innem.

— Tak. To możliwe!

Adwokat znów wraca do tematu o mylady i pyta p. Fleminga, czy nie posiada, jako szlachcic, kalendarza Gotha?

P. Fleming zdaje się nieco zmieszanym przy tern pytaniu i pyta: — Jakto? Czemu to?

— Czy ma pan kalendarz Gotha? Chciałem poprosić pana o grzeczność i zobaczyć, czy mylady jest tam wymieniona. Sam znaleźć jej nie mogę.

Pan Fleming śmieje się z ulgą i odpowiada: — Nie wiem nawet, czy ja sam tam figuruję. Można być księciem i księżną, a nie figurować w nim. Nie, nie mam kalendarza Gotha.

Lecz panna siedzi nadal, jakby nigdy nic, a pan Fleming jął jej teraz opowiadać o byku na hali sąsiedniej, byku Daniela. Czy nie spotkała go na swych wędrówkach?

— Nie.

— Tern lepiej, byk jest niebezpieczny, w każdym razie nie wykluczone jest niebezpieczeństwo, najlepiej zejść mu z drogi! Tak, trudno, Daniel posiadał tego wołu, a porządny to był okaz, dwu-trzylatek, rogaty, błyszczącej bronzowej maści, o nienaturalnie szpetnym wzroku. Daniel sam powiedział, że się rozbestwiał i że nie należy z nim żartować.

Nie, panna Ellingsen na szczęście nie natknęła się na niego. — Uha, — dreszcz ją przebiegł!

— Skoro to zwierzę przedstawia niebezpieczeństwo dla gości w sanatorjum, powinien się go Daniel pozbyć, — mówi adwokat.

— Chce zatrzymać swego wołu do jesieni i sprzedać na rzeź, — objaśnił p. Fleming.

—    Poślę natychmiast naszego odźwiernego i każę go kupić, postanawia adwokat. Żaden gość nie powinien chodzić w obawie z powodu tego zwierzęcia. To nie ma sensu.

Adwokat Robertsen nie mógł wyzbyć się uczucia, że jest czemś w rodzaju mecenasa, dobroczyńcy względem całego sanatorjum, a kiedy panna Elling-sen podziękowała mu za to kilku słowy, uważał snąć, że jedno uznanie zasługuje na drugie. Rzekł przeto do panny: — To, co pani opowiadała — tę szczególną historję z powozem myśliwskim — dziwne, że jej pani nie opisała.

— Ja? Nie.

—    Powinnaby pani opisać. Było w niej napięcie i polot. Nieprawda? — pyta p. Fleminga.

Owszem, pan Fleming kiwa na to potwierdzająco głową.

Panna Ellingsen ochłonęła nieco, opowiadanie tylko trochę jej się widać nie udało, no, ale teraz już ochłonęła. Nie, nie, ona nie umie pisać, sama się musiała uśmiechnąć do tego uniewinniaj ąco; umiała jednak siedzieć przy stoliku telegraficznym i słuchać. Do czego innego się nie nadawała. O tern, co słyszała, przemyśliwała dalej w samotności. Nie było to bez znaczenia dla niej, nie bez pokarmu dla jej ducha.

No, więc spisywała to jednak?

Owszem, nie było to całkiem wykluczone, zgodziła się. Naturalnie, że próbowała już i miała nawet kilka skryptów, temu dłużej nie będzie przeczyła. Ale skąd panowie mogli o tern wiedzieć?

— Nietrudno odgadnąć. Tak wysoki polot.

Panna Ellingsen siedzi nader szczęśliwa z uznania i ze swego sprytu, który ją wyratował, zapomniała na chwilę tych dwoje, którzy parlcwali, ba, udało jej się nawet po chwili skłonić ich do tego, że poczęli się jej przysłuchiwać. Wykrzyknęła z nieoczekiwanym przekonaniem, jakgdyby chodziło o co ważnego: — Tak, najbardziej interesujące na stacji telegraficznej nie są te drobne i nieznaczne przestępstwa lub w jaki sposób jeden człowiek oszukuje drugiego na transporcie drzewa — to są tylko kawały cygańskie i oszukaństwa handlowe. Ale otóż pewnego dnia stolik puka o czemś innem, z drogi tam, Anglja pragnie połączenia, księżna z Somewhere zniknęła, uciekła lub została uprowadzona —

I raz jeszcze długie opowiadanie. Skończyło się wtedy dopiero, gdy się panna znów zacięła i nie wiedziała, co rzec dalej.

Wszyscy nadsłuchiwali, Bertelsen i panna d’Espard nie parło wali dłużej, słuchali i oni. Handlarz drzewem Bertelsen przerwał raz na początku i oświadczył, że wykluczone to, aby móc urządzać kawały cygańskie na transporcie drzewa. — Nie, odparła również panna Ellingsen i przeprosiła, tak tylko powiedziała, mogłaby wymienić inny handel, handel końmi, naprzykład. Dalej nieco, w ciągu opowiadania Bertelsen zapytał: — Ale czy nie złożyła pani przysięgi?

—    Przysięgi? Owszem.

—    Przysięgi milczenia?

Pytanie zmieszało ją nieco, wybąkała: — Jakto? Owszem, podpisała oświadczenie. Za nic na świecie nie chciałaby naruszyć swej przysięgi. Czyżby to uczyniła ?

—    Nie, — odparł p. Fleming.

—    A zresztą, — ciągnął Bertelsen nadal w tonie prześladowczym, — nie pojmuję całej tej historji, czy księżna była tu w kraju?

— Tu?

—    Zdaje mi się, że coś podobnego czytałem w jakiejś historji kryminalnej. Czy to stamtąd czerpie pani swe wspomnienia?

Panna Ellingsen protestuje przeciw temu silnie, podczas gdy głęboki rumieniec powleka jej oblicze: Zgoła nie, ona historyj zbójeckich mało czytała w swem życiu. Ale istniały one naprawdę, leży to już w czasie, przedostają się do życia codziennego9 telegraf przepełniony jest niemi. A co się tyczy przysięgi, to nie wymieniła ona ani miejsca, ani nazwiska, księżna ta mogła być gdziekolwiek. Chyba spostrzegli sami, że przerwała nagle i nie opowiadała dalej? Uczyniła to umyślnie, gdyż nie mogła posunąć się dalej ze względu na swą przysięgę.

Bertelsen okazał się niemiłosiernym: — Dziwne! rzekł, — w opowiadaniu o powozie myśliwskim wymieniła pani prosto z mostu nazwy miejscowości: Krystjanja, Dolina Hallinga —

W tej chwili jest to już za wiele dla panny Elling-sen, wybucha ona płaczem. Nie podnosi się i nie odchodzi, lecz osuwa się w swem krześle, jako coś niemego i posłusznego słowom Bertelsena. Wstrząsa nią szloch histeryczny.

—    Ty dobry Boże! — woła Bertelsen i nadbiega śpiesznie, — co to ma znaczyć, czy warto o to płakać! Nie myślałem — ale, — oczywiście, — głupio, żem to powiedział! Do licha! Co ja mogę wiedzieć o pani przysiędze i o wszystkiem innem, o tern może wiedzieć pani, a nie ja. Pragnąłbym, aby sobie pani z tego nic nie robiła, pragnąłbym tego szczerze. No, przestań-że pani!

—    To nic! — szlocha panna Ellingsen. — No, usiądź pan, słyszy pan, to nic! Niech mię pan nie pociesza, miał pan słuszność, słuszność w większej części, może nawet we wszystkiem, — z pańskiego punktu widzenia. To tylko dlatego, że mi poczerniało w oczach. Nie przeszkadzaj mi pan, chwilkę tylko, a przejdzie. Trochę mi pociemniało przed oczyma —

Panowie urządzają tak, by panna Ellingsen miała czas powrócić do spokoju. Adwokat wyraża swój podziw dla dobrego wyglądu p. Fleminga, zdrowego jego wyglądu, jakże on się poprawił, jakiej to on nabrał dobrej tuszy! A p. Fleming odpowiada, że owszem, dzięki Bogu, wkrótce nic mu już nie będzie brakowało, chyba tylko narzeczonej, hehe.

Panna d’Espard z wyrazem napół zdziwionym i napół szyderczym, była w oddali obecną przy niefortunnej scenie z panną Ellingsen, teraz wstaje i podchodzi do znękanej damy, mówi do niej szeptem i gładzi ją po włosach. Panowie piją ze swych szklanek, rozmawiają głośniej, niż potrzeba, aby znów wytworzyć nastrój. To im się udaje, damy mało po mału dołączają się do nich, znów więc za-panowuje święto i znów przybywa więcej wina i jadła. Owszem, wszystko idzie dobrze, niema już żadnego rozdźwięku między Bertelsenem i jego damą, przysunął się tuż do niej i bawi ją rozmową. Potem zabiera głos i wypowiada mowę na czesc miejscowości, sanatorjum Torahuzy, a adwokat Robertsen występuje w roli gospodarza i dziękuje. P. Fleming ożywia się coraz więcej, odchyla się wtył na krześle, ściąga w dół kamizelkę na swój zapadły brzuch i uderza się w pierś: Spojrzyjcie, co on może zrobić, tego nie mógłby uczynić przed paru tygodniami, tu mieszka zdrowie! Poprosił towarzystwo, aby przyłączyło się do napisania wesołej depeszy do matki.

Zawsze pamiętał o domu i o swej matce, na twarzy jego pojawia się silne wzruszenie, zachwyt, on ma swą dobrą matkę, nikt nie wie, jaką ona jest doskonałą kobietą, gdybyż oni tylko wiedzieli! Z falującą piersią zasiadł do napisania depeszy, a towarzystwo dodało podpisy. — Dziękuję! —rzekł, — posłużą one jako świadectwo, że matka nie potrzebuje troszczyć się o niego!

Ośmielił się nawet przemówić ponownie do panny Ellingsen, jakgdyby nie zdarzyła jej się żadna niefortunna przygoda, ba, wszczął bez ogródki rozmowę o księżnej Somewhere i wyraził pannie Ellingsen uzuanie z powodu jej opowiadania. Czynił to tak miło, bez przesady.

—    O, wiem ja daleko więcej — odpowiedziała — mogłabym opowiedzieć, co się z nią dalej stało — jeślibym śmiała. Ale mam obowiązek milczenia. Czy nie zauważył pan, że musiałam zamilknąć?

—    Owszem. I podziwiam, że miała pani tę siłę samozaparcia się i przerwania pośrodku dobrej historji.

Na dziedzińcu rozległ się turkot powozu, a Ber-

I—I

telsen rzekł żartem: — Musi pan zejść nadół i czynić honory, adwokacie! — Ale ponieważ nie oczekiwano żadnego gościa, zaśmiał się tylko adwokat i pozostał na miejscu. — Nie żartuj pan, — rzekł, — ogłosiłem w gazetach, że mamy tu hrabiego i księżniczkę, to już poskutkuje!

Nagle coś zachodzi: Hrabia czyni ruch głową, jakgdyby mu coś w gardle stanęło, wyciąga swą chusteczkę z kieszeni i przykłada ją do ust, poczem patrzy na nią i — rzekłbyś — nie wierzy temu, co widzi, podnosi się, idzie do okna i znów patrzy w chusteczkę.

—    Co się stało? — pyta trwożniepanna d’Espard.

Pan Fleming nie odpowiada.

— Co się stało? — powtarza panna i wskakuje z miejsca.

Pan Fleming wyciera sobie usta i chowa chusteczkę. — To nic! — odpowiada i siada z powrotem na swe miejsce.

Ale wszyscy widzieli, że to coś było, trudnoby to ukryć. P. Fleming podniósł szklankę i opróżnił ją, twarz jego poszarzała.

—    Ma tu pan małą plamkę, mówi panna d’Espard i wskazuje.

—    Gdzie?

—    Tu, w kąciku ust. Jeśli mi pan da swą chusteczkę —

—    Dziękuję, mogę sam! — Powstaje, podchodzi do lustra i wyciera. Panna d’Espard śledzi go oczyma, inni również zwracają baczniejszą uwagę.

P. Fleming zachował się dobrze, słowa jego i ruchy były bez pośpiechu, tylko twarz jego zwiotczała i zapadła. Reszta towarzystwa nie dała znać po sobie, że przypuszcza najgorsze, lecz panna d’Espard wlepiła przerażone oczy w chorego człowieka i w czułej bezmyślności złożyła nawet swą rękę w jego dłoni. Wzrok ich się spotkał. — Dziękuję!— szepnął p. Fleming. Jeśli istniał przedtem jakiś supeł na wiążącej ich nici, został on teraz roz-plątany.

—    Pobiegnę po doktora — rzekła.

—    Doktora? — zapytał i próbował udawać zdumionego. — Całkiem nie potrzeba, to nic zupełnie. Ale skoro pani tak mówi, jedyne, o cobym poprosił może, to cokolwiek lodu —

—    Czy czuje się pan niedobrze?— pyta adwokat. — Doktór przyjdzie niezwłocznie. — Podnosi się i dzwoni, następnie daje służącej rozkaz odnalezienia doktora.

Podczas oczekiwania wszyscy starają się być spokojni i pełni otuchy, p. Fleming sprzeciwia się i nie chce porzucić towarzystwa ani położyć się do łóżka: czemu to on ma być pierwszym, który prze-

rywa biesiadę. Jeszcze raz nawet musiał użyć chusteczki i podejść do lustra, aby sobie wytrzeć usta, a wykonał to w taki sam powolny i naturalny sposób, co i poprzednim razem, nie zakłócił ogólnego spokoju; tylko że wesołość zwionęła już z pokoju Bertelsena, uczta skończyła się.

Inspektor Svendsen puka i wchodzi, donosząc, że konsul siedzi na dole, czy adwokat nie zechciałby go przywitać.

— Kogo?

— Konsula, pana Rubena, męża pani Ruben — przyjechał.

Adwokat nic nie wiedział o tern, że konsul Ruben miał przyjechać, lecz powstaje niezwłocznie i prosi, by mu towarzystwo wybaczyło. Zwraca się do Bertelsena i powtarza, co już pierwej przewidywał: — Nie żartuj pan z przybycia gości, otóż przyjeżdżają i konsulowie.

Gdy inspektor zabiera się do odejścia, p. Fleming przywołuje go napowrót. O, p. Fleming wygląda^ jak sama śmierć szara, ale on jeszcze żyje, jeszcze myśli i żyje. Mruga oczyma, oddycha ustami, dysponuje mózgiem. Rozkłada lub splata swe ręce według własnej chęci, on jeszcze nie umarł. Oto oddaje inspektorowi depeszę do swej matki w Finlandji i nakazuje mu wysłać ją na stację dzisiaj, natychmiast.

Nie całkiem to już zgodna z prawdą ta depesza, p. Fleming nie mógłby już z dobrym sumieniem pysznić się swem odzyskanem zdrowiem. Jednakże — wysłał depeszę do swej matki. A sumienie jego, zdawało się, zachęcało go właśnie do tego.

V.

ozmaite potem zaszły wypadki. Ludzie mrowili się dokoła siebie. A otóż i śmierć poczęła się panoszyć. Kładła trupem samowolnie i na-oślep.

P. Fleming leżał w łóżku — na początku z lodem i w ustach i na piersiach z powodu swych krwio-toków, ale skoro one minęły, wrócił do sił; siedział w łóżku, spędzając czas układaniem kabały. Panna d’Espard poszła do Daniela, oddała ukłony od p. Fleminga i zawiadomiła, że się zaziębił i narazie nie może przychodzić na swe mleko, ale skoro tylko mu się polepszy, będzie znów przychodził.

Na tej to przechadce panna d’Espard była narażona na napaść byka, gonił ją z rykiem i panna powróciła nader zdyszana do sanatorjum.

Tak, byk ten wciąż jeszcze stał w polu; sanatorjum chciało go kupić natychmiast, ale Daniel słyszeć nie chciał o sprzedaży przed jesienią, kiedy to już wół utuczy się całą letnią paszą i będzie ciężkim a cennym. W ten sposób mijał dzień za dniem i nic nie zostało postanowione. Adwokat Robertsen też już odjechał do swego biura w Chryst-janji. Nawet to, że pannę d’Espard prześladował byk, nie wywarło szczególnego wrażenia, panna d’Espard nie była tak ogólnie łubianą, aby ktoś ujął się za nią, przeciwnie, inne damy uważały, że panna d’Espard mogłaby trzymać się nieco zdaleka od pola, gdzie stoi byk, co ona tam miała do roboty!

Zjeżdżali się goście. Konsul Ruben przyjechał, po nim przybyło kilkoro innych gości tegoż samego dnia, a wreszcie, w końcu tygodnia, przyjechało przez Dover towarzystwo, złożone z pół tuzina osób. i osiadło w Torahuzie. Zdawałoby się, że sprawdziło się wszystko, co przepowiadał adwokat Robertsen: reklamowanie stałym pianistą i dystyngowanemu gośćmi, — księżniczką i hrabią, — poskutkowało, aby ściągnąć ludzi w progi. Gdzie jest hrabia? pytały damy. A gdzie jest księżniczka? pytali: i damy i panowie. Sanatorjum tu w górach stało się światową, wielką miejscowością, pałacowi zagrażało przepełnienie, i co wtedy?

Okazało się, że na jesień trzeba było umeblować więcej pokojów, aby sanatorjum mogło okazać się całkowicie przygotowanem na przyszłą wiosnę. Narazie nie brakowało pokojów, ale nie wszystkie

były wykończone, zbywało na meblach i urządzeniu, w niektórych pokojach brakło pieców. Nic jeszcze nie nagliło, niektórzy z gości nie mieli dość czasu, inni — środków na dłuższy pobyt w Torahuzie, odjeżdżali po kilku dniach, lub po tygodniowym postoju, ustępując miejsca nowemu napływowi. Łóżka zmieniały właścicieli, poprostu nie ostygnąwszy jeszcze.

Konsul Ruben przyjechał, aby odwiedzić swą żonę, . był on jednym z tych, którzy nie mieli czasu i nie mogli pozostać dłużej. Zaraz pierwszego wieczora, siedząc w pokoju swej żony, wykazał zniecierpliwienie, — zapytał swą żonę o panią — gdzież jest ta pani? — rzekł.

Pani Ruben — niezmiernie otyła i z trudem dysząca, powstała i zwróciła się ku drzwiom. O, jakże tęgą była, toczyła się, niczem ptak błotny; nawet zstępując ze schodów sapała, jak gdyby wchodziła po nich do góry. Otwarła drzwi, wyjrzała na kurytarz i znów drzwi zamknęła. Wszystko było bezpieczne.

— Tutaj w domu tak się rozlega — ostrzegła — mów cicho! Pani? To nie jest zwykła pani, przychodzi, kiedy sama zechce, lub też wcale nie przychodzi, nie można po nią posyłać.

Konsul niezadowolony takiemi ceregielami i wo-góle wszystkiem: — Czemu kazałaś wstawić tu

łóżko dodatkowe? Czy nie mógłbym dostać oddzielnego pokoju?

Pani wymijająco: — To sprawa dziewcząt. Nie wiedziałam — może dom pełny. —

—    Gadanie. Odetchnąć niepodobna w tej klatce. Pytam cię, czego chce ta dama?

—    Czego chce? — Pani Ruben opowiedziała i objaśniła stanowisko damy: znalazła się w wielce kłopotliwej sytuacji, nie sypiała po nocach, zdana była na wędrówkę, — nieszczęsny to człowiek, — rozwiedziona z mężem, nigdzie nie zakorzeniona.

—    A to ci okropne! — rzekł konsul.

Dama ta przyszła tu kilka razy, zapukała do pokoju, uśmiechnęła się i przeprosiła, — naogół z nikim nie rozmawiała. Pani Ruben tak była zdumiona, gdy za pierwszym razem sama przyszła, że zapomniała podnieść się i ukłonie.

— Skąd ona pochodzi? — spytał konsul.

—    Z Anglji. — Czy tego nie wiedział? Ryła to lady, mąż jej — lord, minister, należał do składu rządu.

—    No, — rzekł konsul, — o niej to więc czytałem! — Ale konsul nie przywiązywał do tego żadnej wartości i nie wykazał wielkiego zainteresowania.

Pani musiała go pobudzić, wypowiedziała się wyraźnie: — Czego ona chce? Znalazła się w kłopocie, potrzebuje pieniędzy.

—    Wszyscy ich potrzebujemy—odparł konsul.

—    Szkoda jej, znalazła się w położeniu bez wyjścia, znikąd nie otrzymuje pomocy.

Konsul pochyla się naprzód i przypatruje się ręce żony: — Nowy pierścionek. Pokaż mi!

O, pani dopiero co powiodła tą właśnie ręką po włosach i strzepnęła coś na sobie, mąż nie mógłby nie zwrocie uwagi na piękny klejnot. — Czyż on nie prześhczny! — rzekła. — Nie chciałam go przyjąć, Bóg świadkiem, nie chciałam, ale zmusiła mię do tego. Czyś widział już kiedy podobną głębię?

Konsul skinął tylko głową i rzeki: — A więc chce sprzedać kilka innych pierścieni?

Pani odparła urażona: — Chyba nie myślisz tego na serjo! Ma się rozumieć, że nie chce sprzedać pierścionków, nie przyjdzie ona do nas z podobnemi sprawami. Zwraca się do ciebie, jako do konsula, to co innego. Ponieważ nie może, ani chce udać się do swego konsula, więc przychodzi do ciebie. Nie, do swego konsula zwrócić się nie może, on stałby po stronie jej męża, to zrozumiałe.

—    Musi jednak mieć krewnych. Czy mąż zupełnie ją porzucił?

—    Nie wiem, czy tak się można właściwie wyrazić, zawsze mówiła tylko pięknie o mężu.

—    Ach tak, to tak zwykle bywa!

—    Co takiego?

—    Że słowa stają się coraz piękniejsze po rozwodzie — gdy się zaczyna żałować wszystkiego.

Pani Ruben znów się czuje urażona. Mowa tu nadal nie o jakiejś zwykłej pani, lecz o lady; konsul trochę zbyt łatwo wychodził z założenia, że wszystkie damy podobne są do panien urzędniczek w jego kantorze. — A więc, ona wyrażała się o mężu tylko w pięknych słowach, — ciągnęła dalej pani Ruben — że na swój sposob spełnił, co do niego należało, że absolutnie nie przeciwdziałał jej i teraz, lecz że zachowywał się ozięble i nie odpowiadał jej nigdy. Co za maniery! A krewni? Widać utraciła całą sympatję u rodziny męża, o ile z jej słów sądzić można, a sama nie miała krewnych, którzyby jej pomóc mogli.

—    A więc pochodziła z całkiem niskich sfer?

Pani Rubenowa broniła jej: — Co znaczą niższe

sfery w Anglji, gdzie wszyscy mogą ożenić się z byle kim? Król może ożenić się poprostu z mieszczanką, jeśli tego zechce, to chyba i lord może ożenić się z aktorką.

—    A więc była aktorką?

—    Coś w tern rodzaju, zdaje się. Może też tancerką.

—    Coraz lepiej i lepiej! A zatem — teraz ja, jako konsul, mam interwenjować? Tego, oczywiście, uczynić nie mogę, to wykluczone, nie leży to w mej

mocy* Ty i ona równie głupie jesteście, jeśli tak sądzicie.

Pani Rubenowa zaniechała przemawiać do miłości własnej męża. Powinien był zrozumieć, że jeśli lady zwracała się do niego, to zaszczycała go, wyróżniając śród innych, inaczej nie można tego przyjąć. Uczyniła go nieomal swoim powiernikiem, pytała go uprzejmie o to, czy tamto, postawiła się przez chwilę na jednej z nim stopie. Jeśli jednak konsul Ruben nic nie odczuwał w duszy wobec tej grzeczności, to pani musi pójść inną drogą: — Dlatego też potrzebne jej są pieniądze, ciągnęła spokojnie i puszczała mimo uszu uwagi męża. — A pieniądze ona otrzyma, to jest całkiem pewne. Ma waitości na Bóg wie jak wielką sumę.

— Jak wielką sumę?

ministra.

— To zależy, na ile ty taksujesz angielskiego Może być tam mowa o dobrobycie lub ruinie, życiu lub śmierci.

— A to dopiero. Jakiego rodzaju wartości posiada ?

— Papiery. Listy.

Jeśli pani oczekiwała od tego objaśnienia wielkich rezultatów, to się rozczarowała, konsul, przeciwnie, nie zapalił się, a skrzywił. To jej nie przygnębiło. Dziwne, widać przedsięwzięła sobie, że zostanie po stronie obcej damy i chciała to przeprowadzić do końca. Skąd pochodziła ta stanowczość? Tę kobietę, panią Ruben, ustawicznie dręczyła chroniczna nerwowość, była wprost obezwładniona otyłością, ciężar jej ciała narzucał bezczynność, nie jako roskosz, lecz jako okropne brzemię, owszem, wszystko to prawda. Ale pani Rubenowa umiała też wykazać innym dobroć i uprzejmość. Co ją obchodziła angielska lady? Sympatjaras? Być może. Ale w takim razie i lord wszak pochodził z absolutnie tej samej rasy, a jemu działała wprost naprzekór!

Konsul rzekł: — Nie mogę wdać się w tę sprawę jedynie z tego powodu, żeś ty dostała pierścionek.

—    Nie, — rzekła także pani i z kolei uczyniła grymas. Pierścionek — to bagatelka, cieszył ją pierwszego dnia i nie dłużej. Ale czy mogła bez naruszenia zasad dobrego wychowania wzdragać się co do przyjęcia go, dłużej aniżeli uczyniła? I czy wypada poważnie odmówić przyjęcia podarku od wysoko postawionej osoby? Pani Rubenowa miała pierścionki i przedtem, aż nazbyt wiele, męczyły ją i przeszkadzały. Sam widział, że musiała wszystkie przełożyć na swe małe palce.

—    Tak, w miarę, jak wszystkie inne stawały się samemi paluchami.

Pani pochyliła głowę i odparła: — Gdy miałam lat ośmnaście —

—    Owszem, znam tę piosenkę — przerwał konsul — Ale nie masz już lat ośmnastu, masz drugie tyle! Więcej niż w jednein znaczeniu drugie tyle, a nawet wielokroć więcej.

—    Gdy miałam lat ośmnaście, — ciągnęła pani uparcie — miałam równie cienkie palce, jak twoje panny w kantorze. — Poraź drugi wymieniła panny w kantorze, a nie tylko mimochodem, lecz w sposób stanowczy, jakgdyby to było coś nader ważnego. I poraź drugi konsul słuchał tego obojętnie i wzruszył ramionami.

—    Te papiery, — rzekł — listy — ja jestem konsulem, a listy oznaczają skandal, wymuszanie pieniędzy — nie, ja się ich nie dotknę!

Pani Ruben sądziła, że skandal będzie mniejszy, jeśli wielki konsul uczyni dyskretny użytek z papierów, aniżeli gdyby lady sama działać musiała, co bez wątpienia sprowadzi zgubę jej męża.

I niewiadomo czy to wpływ „wielkiego konsula⁴⁶, czy też rozsądek zawarty w ostatnim argumencie żony — lecz konsul zapytał, jakgdyby chcąc temu koniec położyć: — Gdzie są papiery?

Badał je długo do późnej nocy. Podczas czytania kręcił niekiedy głową, wyciągał nagle nogi przed siebie, jakby w napięciu, wymachiwał ręką, wznosił brwi do góry, — miał rozrywkę. Tak, ten krewki człowiek o krótkiej szyi znalazł tu wszystko, czego

Ostatni rozdział.

f—*

i—¹

mógł żądać: nieczyste myśli i intymne zwierzenia. Czemu tak mało delikatności, czemu tak wiele nie-ukrytej brutalności w tych listach? Dla konsula była to kałuża, w którą się zanurzał; eks-tancerka musiała mieć nawet niezwykłe powody do znoszenia lekkomyślności męża, — nie zatykając sobie nosa. Były tam listy z Indyj i innych krajów, polityka, orgje egipskie, sprzeczki osobiste z administracją, prywatny handel wątpliwe mi towarami, zakup tytułu lorda, dostawy do wojska — wszystko — jedno przez drugie, a wszędzie natrętny, zły odór.

Pani Rubenowa obserwowała swego męża w milczeniu. Listy stawały się coraz krótsze a krótsze, rzekłbyś, — autor listów nie miał już dłużej pełnego zaufania do żony, albo znalazł inną powiernicę; ostatnie listy zawierały wzmianki o powrocie lady do tańców, o podróży do Szkocji z jakimś ciemnego pochodzenia dyrektorem tancbudy. Lady, zdawało się, przeczyła temu, lecz następny list męża trwał w oskarżeniu i kończył się zerwaniem. Dwa ostatnie listy były wreszcie decydujące. Koniec!

Pani Rubenowa rozumiała, że zainteresowanie konsula ochładzało się w miarę, jak zbliżał się ku końcowi. Nie przedstawiało to już nic dla niego, natomiast, zdawałoby się, właśnie coś dla niej.

Ów dobry lord rozpoczął przy pomocy posagu żony — tancerki, to ona utorowała mu drogę swym małym mająteczkiem, który sobie zebrała tańcem, własnemi nogami, on zaś zamienił go w mózg i w czyn, a to pomogło obojgu wybić się w górę. Ale na co zdało się teraz to wszystko!

Pani Rubenowa siedziała, jakby pogrążona we własne myśli i wspomnienia. Czy i ona znajdowała się w podobnem położeniu, co i lady, odprawiona i wyranżowana przez męża? Jakżeby inaczej? Zbyt nieprawdopodobne, aby zajęła się tak silnie dolą obcego człowieka z samej bezinteresowności, nawet gdyby tu chodziło o sympatję rasową. Konsul żadnej widocznie nie podejrzewał biedy, ale gdyby był podniósł wzrok do góry, wzbudziłyby w nim podejrzenie coraz bardziej rozpalone oczy żony: siedziała ona, obserwując go z boku, wzrok jej migdałowy stał się miękki i błądził, wskazując na wewnętrzną robotę w tej tłustej głowie.

—    Uf! — westchnął konsul — a to dopiero bagienko! He ona ma lat?

—    Tak, to jest bagienko — odparła pani.

—    Ja n'e mogę nńeć z tern nic do czynienia.

Pani milczała.

—    Ile ona ma lat?

—    Owszem, mógłbyś coś uczynić, gdybyś zechciał.

Konsul nagle wzb urzony: — Ile ona ma lat, pytam? Co to za tajemnica, do licha.

Pani uśmiechnęła się krzywo: — Ile ona ma lat ? Ja jej się nie pytałam. Nie wiem też, czy jest przystojna — według twego gustu. Ale mniejsza o to, nie to przecież ciebie interesuje.

Konsul bardzo zirytowany: — Nie, to mię nie interesuje. Ani ta pani, ani jej skandale. Posłuchaj-no, jest to w najwyższym stopniu dziwna myśl z twej strony, żeś kazała wstawić jeszcze jedno łóżko do tej komórki. Dobrze, że tylko na jedną noc. Nie rozumiem wogóle, pocoś mię tu zwoływała w te góry.

Tak, nie ulegało wątpliwości, że pani zdążała do pewnego celu i pracowała na własną rękę, w przeciwnym razie nie mówiłaby tak, jak to czyniła. 0, robiła wrażenie, jakgdyby postanowiła sobie coś przeprowadzić, śród wielkiej beznadziejności zachowanie jej było stanowcze, niech co chce nastąpi!

— Przeszkodziłam ci w czemś w domu ? — spytała. — Tyś mi swym przyjazdem nie przeszkodził.

— Czy nie mogłabyś się zastanowić! A bo ty masz tu interes, pocztę, biuro, wielki personel?

— Nie, ja nie mam nic, jedynie siebie, zawsze tylko siebie! — Ciągnęła dalej płaczliwie: — Wyjechałam pewnego czwartku i zaraz napisałam, mijał jeden czwartek za drugim, ale ja żadnej wieści nie dostawałam od ciebie. Pisałam znów i znów. Nic. Wtedy to depeszowałam.

—    Ty tego nie rozumiesz, — odparł, — ale ja nie miałem czasu. Właśnie obecnie mam tyle do roboty: ludzie wyjeżdżają jeden po drugim na urlopy, pracę ich należy wykonać, sam muszę mieć czas na jedzenie, muszę też spać cokolwiek.

Milczenie.

—    Ale ty tego nie rozumiesz, powtarza konsul i zaczyna się rozbierać.

—    Skoro ty tak mówisz, musi to być prawdą, — odparła.

— Jest prawdą. A teraz późno już, połóżmy się! Nie, do tej historji z tancerką ja się nie chcę wtrącać. Chyba przyznasz mi rację?

Milczenie. Wreszcie pani mówi: — Ona musi otrzymać odpowiedź od męża, jeszcze nie wszystko zostało rozstrzygnięte; stała się zbyt ciężką, by znów wrócić do tańca, nie mogłaby rozpocząć odnowa. Nie otrzymuje odpowiedzi w sprawie małego gospodarstwa z hodowlą kur i królików, czemu on nie odpowiada? Lord jest obecnie potężnym człowiekiem, milczy tylko, zaś własny jej adwokat stał się ospały i, jak się wydaje, przeszedł na stronę przeciwnika. Do kogo ma się ona udać?

— To mię zastanowiło, — mówi konsul — czy są to listy oryginalne?

—    Chyba że tak. Czemuby nie? Dlaczego pytasz? Nie masz przecież w podejrzeniu listów?

—    Nie. Połóż-że się także.

Pani siedzi dobrą chwilę, poczem zbliża się do swego łóżka i tam znów kramarzy się dobrą chwilę, a podczas tego konsul leży, wzdycha i przewraca się z boku na bok.

—    Czy ty się dziś nie położysz, — pyta.

Żadnej odpowiedzi.

Może pojął, że zachował się niegrzecznie, to też mówi: — Gdybyś się położyła i zgasiła lampę, to zaznalibyśmy wreszcie spokój.

—    Tak, ty zaznasz spokoju! — odpowiada pani naraz ostro, a nieoczekiwanie.

Następuje scena: konsul widocznie zaniepokoił się, czuje on coś złego, odpowiedź pani jest zastanawiająca, rzuca się więc nawznak i poraź pierwszy patrzy na żonę prosto w twarz. Co ona, do djabła, zamyśla? Stała przy swem łóżku, teraz zbliża się nagle ku niemu kilku szybkimi krokami, może chce mu powiedzieć parę wściekłych słów, które się same cisną na usta, i zapomina, że trzyma poduszkę w rękach! W świetle lampy ukazuje się ona ze skrzywioną twarzą, przewraca oczami, jakby w hi-sterji, jak w obłąkaniu, oczywiście, że nie posiada się z gniewu, skoro nawet nie może wypowiedzieć nic, — ani słówka. Naraz konsul podnosi się jednym ruchem na łóżku, wątpliwe czy po to, aby lepiej jeszcze widzieć, lecz zapewne poprostu, aby się bronić; ale w tejże chwili ulega dziwniej zmianie. Twarz jego blednie i zapada się, ręce sztywnieją, przechyla się cały ciężko i martwo w tył karkiem uderza o gzyms łóżka. Tak pozostaje w leżącej pozycji.

Ano, jakaś zmiana, krach! Pani zatrzymuje się i stoi — potrzebuje czasu, by zebrać myśli i wrócić do rozwagi, ale nie szuka krzesła, na któreby się mogła opuścić, tylko w dalszym ciągu jest natarczywa, jakby chciała powiedzieć: — Tak, oto masz! Nie uczyniła przecie nic złego, — to, co się stało, przyszło w porę, było oparte na sprawiedliwości. Pojmuje już chyba, że niema w tern żadnego sensu, ale mówi wprost do męża: — No, dość już tego! A gdy on się nie rusza i nie daje znaku życia, postępuje nadal tak, jak na początku; wtem ukazuje się krew z jego jednego ucha, a może też i z drugiego, którego pani nie widzi, myśli więc o doktorze i rozgląda się po pokoju, czy jest w niem dość porządnie, by tu doktór przyszedł: — Odpo-powiadaj-że, słyszysz! — mówi głośno do męża. Widzi, że głowa jego leży źle, spoczywa na gzymsie łóżka, a podbródkiem dotyka piersi, lecz ona jej nie poprawia, zanosi natomiast swą poduszkę z powrotem na miejsce, sprząta ze stołu paczkę listów lady i wybiega za drzwi, po doktora.

Pierwszy wypadek śmiertelny w sanatorjum Torahuza.

Niesłychany zbieg okoliczności: jakiś pan przyjeżdża, trzymając w ręce małą podróżną walizeczkę na szczotkę do zębów i nocną bieliznę, chce odwiedzić swą żonę, która tu jest gościem w sanatorjum, przebywa kilka godzin na miejscu i — spotyka go śmierć!

Nic dziwnego, że żona znalazła może to zdarzenie nieco wyszukanem, ot ślepe zrządzenie, fikcja niemal. Mąż mógłby zapewne utrzymywać, że skonał nie bez ważnej przyczyny: dręczono go do późnej nocy angielskim skandalem i w ten sposób doprowadzono go do pomylenia się odnośnie owej poduszki, którą żona trzymała w dłoniach, wyglądało to snąć okropnie w jego oczach, wyobraził sobie coś takiego jak uduszenie, a histeryczny wzrok żony pozbawił go zdrowego sądu o rzeczy — o, mąż mógłby dowieść, że nie umarł z idjotycznego wymysłu.

Z drugiej zaś strony żona mogłaby zaznaczyć, że nie było to tak pomyślane, katastrofa ta była nieproporcjonalnie srogim ciosem. Gdy myślą sięgnęła wstecz i widziała się z ową niewinną poduszką w dłoniach, nie mogła zachować powagi, wypadek ten był komiczny, musiała się śmiać, hoho. I, powiedzieć można, była też pewna doza komizmu

w tem, że mąż tak śpieszył powrocie do domu, haha, eliciał jechać nazajutrz, nazajutrz rano, a w miejsce tego umarł. Tak, życie nie jest pozbawione komizmu, a i śmierć również nie.

Doktór Óyen i inni mieszkańcy sanatorjum usiłowali zataić ten niedorzeczny wypadek śmierci, ale nie udało się to zupełnie, wieść rozchodziła się od pokoju do pokoju i dotarła nawet do chorego p. Fleminga. Jakim to sposobem stać się mogło? Panna d’Espard przesiadywała przy nim po kilka godzin dziennie i uważała, — musiał więc chyba słyszeć przez ścianę do sąsiednego pokoju, w którym chodziła tam i napo wrót owa pani, skręcająca swą chusteczkę^ swe rękawiczki, swe palce, i mówiła z sobą głośno i rozpaczliwie.

P. Fleming rzekł do panny d’Espard: — Mogę opowiedzieć pani nowinę: parę dni temu nocą umarł tu gość. — Wyrzekł to spokojnie i z umiarkowaniem, całkiem, jako coś nieważnego.

Panna d’Espard podniosła się nagle, zdjęła kapelusz z głowy i powiesiła go. Zwrócona ku ścianie odparła: — Tak? gość? Umarł? A może była to dama?

— Dama? Nie, czy nie był to jakiś przybysz, konsul z Chrystjanji? Nie wiem. Czy nie słyszała pani o tem? To ten, który przyjechał, gdyśmy siedzieli w pokoju pana Bertelsena przed paru dniami.

—    Nie, nie słyszałam o tem.

—    Aha. No, proszę zająć miejsce, panno d’Espard, zamierzam być dzisiaj niezwyciężony.

I zasiedli do zwykłego bezika. Za stół użyli tekturowej płyty, którą rozpostarli wpoprzek łóżka p. Fleminga.

Dobrze dotrzymywał placu, liczył sumy skrupulatnie i przestawiał wskazówki na swej tablicy, — nic nie zdradzało nieprzytomności umysłu, nie, ale bo też p. Fleming tak niezwykle się poprawił w ciągu paru dni, niemal że znów wyzdrowiał i nabrał świeżej odwagi, wypadek z konsulem był mu obojętny.

Czyżby rozczarowało to pannę d’Espard, że pan Fleming przyjął śmierć konsula tak spokojnie? Czyżby bała się, że nie zauważył jej troskliwości i subtelności, gdy, wieszając kapelusz, mówiła z pod ściany? O, ta przebiegłość ludzka! Rzekła pytająco: — Jakieś zamieszanie daje się odczuwać w sanatorjum ostatniemi dniami?

P. Fleming mruknął obojętnie — Widać z powodu tej śmierci.

—    Zapewne. A skoro już pan mówi o tem — zdaje mi się, że słyszałam coś takiego. No, — przerwała siebie samą, — mniejsza z tem! Spał pan dobrze tej nocy?

—    Tak, dziękuję, co noc sypiam teraz dobrze.

to

to

Milczenie.

—    Owszem, może był to i konsul, — oświadcza panna. — Ale umarł na atak, a nie skutkiem choroby.

—    To na jedno wychodzi. Poczekaj pani — cztery walety!

—    Pomyśl pan, przyjechał dniem, a umarł w nocy! Nie wspomniałabym, ale że już pan i tak wie o tern.

—    Wiem o czem? Aha, owszem. Nie znałem tego człowieka, a pani?

—    Nie. Tak, wiem kto on taki, wielki człowiek w Chrystjanji, potężny interes, znam jedną z pracujących u niego pań. Tak, okropny to przypadek losu!

—    Czy wydaje pani doprawdy asy? — pyta p. Fleming.

—    Nie, przepraszam! Konsul Ruben był więc mężem pani Ruben, wie pan, tej tęgiej osoby, która tu mieszkała. Odjechała już z trupem.

—    Aha.

—    A mylady też się z nią zabrała, mylady i jej służąca. Tak, skończyły się więc te wieczne herbaty i ustawiczny lunch tu w sanatorjum. Możemy znów grywać razem na fortepianie. —

A tak, grali na fortepianie i nucili, idąc schodami, i próbowali śmiać się niekłopotliwie podczas obiadu, ale wielkich skutków to nie wywarło, nawet w tydzień jeszcze po odjeździe damy z trumną, goście nie przestawali mowie o tern wielkiem nieszczęściu. Była to bomba, która wybuchła pośrodku gromadki cherlaków. Pierwszy wypadek śmierci! rzekł samobójca i kiwnął głową, tak zupełnie, jakgdyby miał ich daleko więcej w zanadrzu. Ten niesamowity osobnik też nie mógł przyczynie się do rozjaśnienia nastroju w kuracyjnej miejscowości.

Żaden z gości nie ubolewał właściwie nad tern, że owe trzy panie odjechały, a jednak luźno zrobiło się po nich, zostawiły trzy wolne pokoje. To i co? Zachowały się całkowicie poprawnie, zapłaciły za siebie i odjechały, nikt nie umknął, nie takiego kalibru byli to ludzie. Nawet i mylady uiściła swe rachunki i rozdała szczodre napiwki, ba, istny okup. Widzicie, konsul Ruben zaopatrzył się, nim wyjechał z domu, w błogosławionej grubości pugilares, znaleziono go wewnątrz kamizelki, z lewej strony, gdzie leżał za jego życia i otaczał serce. Teraz przydał się on paniom przy obrachunku, pani Rubenowa zapłaciła za wszystkie. Niema tego złego, któreby się na coś nie zdało.

A kiedy tydzień minął, znów przybyła gromada nowych gości, wypełnili oni puste pokoje, zalali sanatorjum i wywołali nędzę mieszkaniową, doszło nawet do tego, że doktór, szafarka i inspektor musieli nabiedzić się porządnie, by znaleźć wyjście.

obchód dokoła. Wszedł

Inspektora wysłano na do pokoju numer 7 i zastał pannę w domu. Przyszedł z tern, aby zapytać, czy panna nie byłaby tak uprzejmą zmienić na czas krótki miejsce i zając inny pokój?

—    Co takiego?

—    Inny pokój. Niema w nim pieca, ale poza tem jest równie jasny i miły, jak ten. Wstawią tam dla niej łóżko połowę. — Czy wolno mu pokazać jej ten nowy pokój ?

Panna poczęła wykręcać swe palce i zapytała, czemu ona ma się przenieść?

Ano, sanatorjum zostało przepełnione tego popołudnia, okazał się brak pokojów, nie wiedzą, jak sobie z tem poradzić.

Panna chwyciła ze stołu swe rękawiczki i poczęła je także skręcać. Przybladła i zeszczuplała jakby na twarzy, patrzyła na inspektora zmieszana.

Nie byliby jej o to prosili, rzekł, nie wpadłoby im to nawet do głowy. Ale akurat właśnie, kiedy dom został szczelnie zapełniony, przybyło jeszcze jedno grono gości, a śród niej pastor i dwaj jego synowie, którzy ziębli i prosili o pokój z piecem.

— Tak, — rzekła panna, — tak, tak, — rzekła ważąc głową. Nie należała do niezgodliwych, ustąpiła. Nie uchodziło przecie, aby ktoś ziąbł.

— Nie, czy nieprawda! —rzekł i inspektor. A panna może przecież iść tam, gdzie jest ciepło i przebywać w salonie, naprzykład. Zamiana ta zresztą trwać będzie czas krótki, obiecywał inspektor i dziękował pannie serdecznie. Poczem wskazał jej nowy pokój.

Zachęcony pomyślnem załatwieniem sprawy, inspektor poszedł dalej i znalazł samobójcę. Siedział z Mossem, człowiekiem o wysypce na twarzy, i gawędził na wielkiej werandzie. Inspektor grywał w karty z tymi dwoma towarzyszami i mógł się zwrócić do nich nieco obcesowo: Przyszedł z żałobną nowiną, rzekł żartobliwie. Ale gdy spostrzegł, że samobójca bynajmniej nie był w humorze, zmienił ton i zapytał, czy panowie nic nie mają przeciw temu, aby zrobić i jemu i miejscowości wielką przysługę.

Obaj panowie podnieśli wzrok.

Czy mogliby pomyśleć sobie zamianę pokoju na czas krótki?

Co takiego ? Dlaczego ?

Po otrzymaniu objaśnienia samobójca wręcz odmówił okazania uprzejmości — ani mu się śniło, podobny wymysł i bezwstydność! Moss poprosił o bliższe szczegóły, a tym razem inspektor wyprowadził na scenę trzy panie, — trzy nauczycielki, — które przyjechały po południu, gdy dom był już pełny, i co z niemi zrobić? Pomyślcie, trzy młode, piękne panie, przyjechały zza góry, przewiane wiatrem i wygłodzone, prosiły tak błagalnie o dwa pokoje z piecem.

—    Więc zamierzaliście umieścić mnie w pokoju bez pieca ? —zapytał samobójca pobladłemi wargami.

—    Tylko na krótki czas, może tylko na dni parę, na pewno rychło ktoś odjedzie, przyjechał tu pastor z dwoma synami, może za tydzień odjadą.

Samobójca był wściekły: czy to się godzi tak postępować i czy to nie do gniazda zbójeckiego on się tu dostał? Co za śmiałość! co za bezceremonjal-ność! O, ten samobójca, okazał się młodzieńcem, który wyłącznie był rad temu, że wogóle żył. — Nie, nie zadzieraj pan tak wysoko nosa, panie inspektorze! — rzekł. — Nie bujaj pan na nim w przestworzach, ale użyj go do węszenia wzdłuż ziemi!

—    No, no! — odparł inspektor, śmiejąc sie dobrodusznie.

—    Niesłychane! — utrzymywał samobójca: — miejscowość kuracyjna, uzdrowisko, które chce, bym zsiniał z mrozu i stał się całkowicie niezdatnym na człowieka!

Moss śmiał się również z rozgoryczenia samobójcy i cudacznego doboru jego słów. — Mój pokój stoi do dyspozycji! — rzeki do inspektora.

—    Tak, nieprawdaż! — wołał samobójca — O, wstyd mi za pana, jesteś pan wszą bezkostną! Tak, tak, panie inspektorze, jego pokój stoi do usług! Ale czy wysypka jego zniesie zimny pokój ?

—    Ja i tak w piecu nie palę, — wtrącił Moss.

—    A nie, dlatego też pan tak wygląda, może nawet z mrozu to pan dostał. Nie, i ja w piecu nie palę. Ale jeśli mróz wróci jutro lub pojutrze?

—    Hababa!

—    Tak, hahaha! — przedrzeźniał samobójca. — Tfu, do djabła, baba umie powiedzieć słowa, które zmuszają mężczyznę do spuszczenia oczu. Śmiech idjotyczny, czy to odpowiedź? Baba z pana!

—    Niech panie zajmą mój pokój, — powtórzył Moss.

Inspektor podziękował i wyszedł.

Milczenie.

—    Nie, nie mogę tego zapomnieć! —wykrzyknął samobójca, — ja miałbym czekać, póki pastor i jego bębny wyjadą, aby znów otrzymać swój pokój! Nie pański pokój, nie pokój pastora, lecz swój własny!

—    Zapomina pan trzy nauczycielki!

—    No, to co z tego?

—    Pomyśl pan, trzy młode, piękne damy w potrzebie. Czy nie jest pan kawalerem i rycerzem?

—    Nie! — krzyknął samobójca.

CNI

co

—    Hahaha! Ale co tam, zasłużył sobie pan uczciwie na pokój z piecem, ale ci ludzie tu w sanatorjum na tern się nie znają. — Oni nawet nie zmiarkowali, że pan właściwie przyjechał po to, aby sobie życie odebrać.

—    Zostaw pan to w spokoju, nie mieszaj się pan do tego! — przestrzegał samobójca po ojcowsku. — Jeśli pan uważa, że w pańskim stanie możesz zachować się jak kawaler, to bądź nim pan sobie!

Moss przycichł na chwilę, poczem rzekł: — Rzecz się ma zapewne tak, że pan to zarzucił. Chce się panu żyć, począł pan myśleć o tej bogatej wdowie.

— Co za wdowie?

—    Pani Rubenowej, oczywiście.

—    Ach tak, pani Ruben!— Samobójca ziewnął i poczuł się zmęczony swarzeniem, po wzburzeniu nastąpiła reakcja, pogrążył się w medytacje.

—    O, tak, onaby mogła być odpowiednią dla pana, — nie przestawał Moss: — w najlepszych latach, objętości za dwie, bogata, wielki interes. —

—    Mogłaby raczej być odpowiednia dla pana* Co pan wie o jej bogactwie. Bądź pan cicho!

—    Tego rodzaju ludzie zawsze są bogaci.

—    Milcz pan!

Moss posiedział chwilę, następnie wstał i poszedł. Samobójca spojrzał za nim i natychmiast podążył wślad — nie mogli długo pozostawać bez siebie.

Położyli się nawznak na pagórku słonecznym i nie mówili więcej. 0, jakże wspólne nieszczęście sprzęgło z sobą tych dwoje, tych dwuch rozbitków na jednym lądzie! Moss usnął. Nakrył sobie twarz kapeluszem, aby ochronie swe rany przed muchami.

Gdy się zbudził, samobójca leżał nadal z otwar-temi oczami, bez snu. Rzekł: — Zasnął pan?

— Tak, żar słoneczny uczynił mię sennym.

—    To ze znużenia. Otrzymujemy tu marny posiłek, same konserwy, zasypiamy wszędzie gdziekolwiek stoimy i chodzimy.

— Nie pomyślałem nad tern, — odparł Moss. — Czy to konserwy otrzymujemy?

—    Czemu, do szatana, nie dostajemy wreszcie tego wołu? — spytał nagle samobójca. — Miałbym ochotę dowiedzieć się tego. Czy nie obiecali nam wołowiny ?

— Pytaj pan inspektora!

Samobójca sarknął szyderczo: — Inspektora! Nie, chodź pan, pójdziemy wprost do doktora!

Ale Moss nie chciał, nie chciało mu się, nie miał sił —

— Tak, i to także z osłabienia i z niedostatecznej pielęgnacji, czuję się gorzej z dniem każdym. Nikt nie powinienby tu zostać.

— Czy myśli pan odjechać?

—    Odjechać? Tak, być może. Dlaczego pan o to pyta? Nie odjadę, nie mysi pan tego czasem. Inspektor zsinieje pierwej, zanim mię stąd wygoni, nawet gdyby przyszedł z dwoma pastorami! Ja im pokażę! — Przechowywał dziwną i zajadłą urazę do tego pastora, który zjawił się i przyprawił go o niepokój co do własnego pokoju.

Nie lepiej było wieczorem, gdy zasiedli do stołu, a pastora i dwuch jego chłopaczków ironją losu, a może przez psotę inspektora, posadzono obok samobójcy. Pastor skłonił się swemu sąsiadowi, i samobójca też się nieco skłonił, zresztą niezmiernie skąpo i oszczędnie. Było się na miejscu pierwej, więc należy czynić nieco trudności nowoprzybyłym, a nie kłaniać się rozrzutnie.

Obcy pan wyrzekł parę słów, samobójca nie odpowiedział, lecz Moss odparł głośno i uprzejmie.

Obcy pan powiedział swe nazwisko: — Oliwer; samobójca nie dbał o to i nazywał go Jensenem.

—    Jensen? — zapytał przybysz.

—    Czy wymawia to się może Nikolajsen?

Przybyszowi twarz się wydłużyła z niezrozumienia, począł jeść bez przerwy.

—    Dobrze, żeśmy dostali tu w sanatorjum pomoc przy spożywaniu konserw, — rzekł do niego samobójca.

Przybysz przepuścił to mimo uszu, i dzielnie

co

i—i

używał z nałożonych na talerz knedelków mięsnych — był głodny.

Samobójca zapytał: — Czy przybywa pan zza góry, panie pastorze?

Obcy podniósł oczy: — Czy ma pan mnie na myśli? Nie jestem pastorem, jestem rektorem.

Samobójca w zmieszaniu: — Rektorem?

Obcy dobywa swą kartę wizytową i wręcza ją, Samobójca czyta: Frank Oliwer dr. phil. —rektor.

— Przepraszam! — mówi samobójca pobity. — To ten dumy inspektor uczynił z pana pastora.

Ale, tak czy owak, samobójca powziął jakąś złość do tego przybysza i przeniósł ją z pastora na rektora, przecież i tak była to ta sama osoba, która pozbawić go chciała dachu; w ciągu całego czasu, który rektor przebywał na Torahuzie, samobójca znalazł nie jedną dobrą sposobność, aby mu wykazać swe niezadowolenie.

Ów nieborak, rektor Oliwer, nie czynił zresztą nic zdrożnego, — jeśli wiele o nim powiedziećby się nie dało, nic mu natomiast zarzucić nie było można. Chudy był wskutek nauki i z braku środków, paltot wisiał na jego barkach, jak na wieszaku, miał małą bródkę i mało włosów, a te co posiadał, były siwe, — zgoda na to. Ale nie dość na tern. Snąć wewnętrzną miał w sobie wartość, która sprawiła, że nosił głowę wysoko. Nie ukrywał swej osoby; było coś naiwnego w jego solidnej zarozumiałości, gdy śpieszył z wypowiedzeniem swego nazwiska i swych tytułów, aby od jednego zamachu zdobyć sobie respekt. Oczywiście, że rektor Oliwer nie osiągnął chyba najwyższego celu w życiu; ale kto go osiągnął! On zdobył to, do czego zgoła na-próżno dążą nieskończenie liczni, a i to jest celem. Zajął znaczne stanowisko w szkolnictwie i sam czuł niewzruszony szacunek dla tego stanowiska; tak też czynili wszyscy inni ludzie, bez żadnego wyjątku. Co było jego powołaniem i działalnością, czy nie coś takiego, jak wpajanie ludziom wykształcenia? Czyż nie wychował on całej średniej klasy w cywilizacji szkolnej ? Dobrze. Jeżeli nie było już śród młodzieży nieuków, zawdzięczano to jemu, on rozsiewał światło, on wykorzeniał analfabetów — i Norwegja stawała się oświeconą.

Jeśli rektor Oliwer rusza się teraz w życiu, to nie w tym celu, aby uciec od czegoś, lub dopiąć czego, on jest tym, kim jest, los jego —jest zakończony, łódź jego zawinęła do przystani. Odtąd żyje rok za rokiem nieuszkodzony; jest niezmiennie i stale ten sam, prawa krajowe pozwalają mu zarabiać na chleb tak, jak on to czyni, — jest przełożonym szkoły; kiedy rektor coś mówi, to — rektor tak powiedział!

Nie zwykł zapewne przyjeżdżać do domu, w którym przebywało pięćdziesiąt obcych osób, lecz wiele godzin nie minęło, a był już znanym, kłaniano mu się na dzieńdobry, słuchano uważnie tego, co mówił, powstawano i ustępowano mu krzesła; dla przypodobania się rektorowi zadawano się z jego chłopcami i gawędzono z nimi długie godziny.

Tylko samobójca krzywo patrzył na niego. — Czy wie pan, rzekł do Mossa, — ten pastor — ten rektor — on się podał, oczywiście, za pastora, żeby otrzymać pokój. Chytrze to zrobione. Ale mnie on nie oszukał.

Wreszcie znów poczęto mowie o tem, by zakup c dla sanatorjum wołu Daniela. — Czemu teraz? — spytał samobójca, wtrącając się w sprawę, dlaczego nie pierwej ? Akurat, kiedyśmy dostali ludzi, którzy mogą żyć z zakonserwowanych knedelków mięsnych, — to nam dają wołu!

Całkiem odmienił swe zapatrywanie, nie było pośpiechu z wołem. Zarówno śród gości, jak i śród personelu agitował za odroczeniem kupna, można odłożyć to aż do czasu, kiedy rektor odjedzie, inaczej — na jak długo starczy taki kadłub wołowy! Co za chciwość i niegościnność w tym samobójcy! To też nikt nie zważał na jego brednie. — Czy i tak

nie zamierza pan umrzeć ? — spytał go inspektor, śmiejąc się, — czemu się pan tak troszczy o jadło?

Byk został zakupiony.

Nie uczyniliby tego, gdyby przewidzieli skutki, oto ich usprawiedliwienie, mieliby o jedną winę i jedną odpowiedzialność mniej, gdyby zaniechali kupna. Potem mogli rezonować, sprzeczać się, winić się wzajemnie — tego, co się stało, nie sposób było odrobić. Mogli natomiast ręce załamywać i ubolewać.

Tak, Daniel mógł już sprzedać swego wolu, kilkaset koron — to pieniądz dla człowieka na bali Torahuza, na górze i lesie, — jemu pieniądze są potrzebne. Dużo względów przemawiało z jego punktu widzenia za tern, aby targ odbył się natychmiast: lato dobiegało końca, pasza na łąkach stawała się coraz gorsza, cena była wysoka, a w dodatku młody byczek Daniela dobrze podrósł w ciągu lata i mógł zastąpić stadnika.

Dwoje ludzi udało się na halę Daniela, by sprowadzić byka do sanatorjum, był to odźwierny i pocztarek. Przynieśli z sobą linę, którą odźwierny kunsztownie zawiązał dokoła szyi i pyska wołu.

—    A to ci jakaś cienka linka, — rzekł Daniel.

—    Dość gruba, — odparł odźwierny.

Zanim jeszcze rozpoczęli swą wędrówkę, Daniel

miał swe wątpliwości i rzekł: — To pytanie, czy doprowadzicie bydlaka do domu.

Odźwierny gwizdał na to i uważał, że nie pierwszy to byk, z którym się uporał w swem życiu.

Przebyli już kawał powrotnej drogi i wszystko szło dobrze, lecz nagle byk się odwrócił, utkwił pyskiem w ziemię i jął potrząsać łbem. Poznał, widać, że przyszedł na nieznane sobie pole, ludzie też mu byli obcy i djabła tam pozwoli się prowadzić dalej na jakimś sznurku do bielizny, na szpagacie! Pieszczotliwe słowa i poklepywanie ani go grzały ani ziębiły, nic też nie wskórał kij, którego pocztarek użył na byka, ten zbywał go tylko sapaniem. Ano. Ale nie mogli przecie pozostać tu w miejscu, odźwierny klął już srodze. — Czy nie mógłbyś mu trochę przegiąć koniec ogona, przykazał, — ale zaczekaj, póki go dobrze uchwycę. Teraz!

Ale nic to nie pomogło, byk został tam, gdzie stał.

Odźwierny krzyknął porywczo: — Ależ nie, przetrąć, co się zowie.

O tak, pocztarek zagiął ogon porządnie.

Bóg i niebo powinnyby strzedz od tego odźwiernego, — to, co nastąpiło, było eksplozją. Pocztarek został jakby w pustej przestrzeni i patrzył, jak byk kropnął naprzód z odźwiernym, kropnął wprost przed siebie, w bok od drogi, ku krzakom i górom.

Na początku pocztarek uważał, że nigdy jeszcze nie był uczestnikiem siarczystszej uciechy, odźwierny unosił się za wołem niby plewa — już to w powietrzu, już na ziemi, a gdy przebywali mokradła, błocko pryskało z pod nich obu wysoko w górę. Pocztarek aż beczał wewnętrznie ze śmiechu. Nagle słyszy wołanie, — jęk, — leci więc i on także, — byk przystanął, drzewo wstrzymało go, a tuż przy drzewie stoi odźwierny, z jedną ręką doń przypartą, i ściśniętą liną. — Zaczekaj trochę, to ją przerżnę! — mówi przerażony pocztarek i sięga po kozik. — Nie! — wrzeszczy odźwierny. Człowiek ten jest wściekły, djabelski z gniewu, zgrzytający zębami. — Rozplącz tylko i zesuń pętlicę liny tędy, ale nie puszczaj byka!

Gdy się wreszcie oswobodził, drży od stóp do głowy, dłoń ma zsiniałą i poturbowaną, kilka palców spływa krwią. Potrząsa ręką parę razy tam i napowrót i mówi nienawistnie: — Czy nie prosiłem cię, byś zagiął mu ogon wpoprzek.

Pocztarek mruczy tylko: — Jakto, wpoprzek?

Nie.

—    Ty gamoniu!

—    Powinienbyś puścić linę, — odparł pocztarek.

—    Nie puszczę! — krzyczał odźwierny.

—    Bądź cicho! Czy nie widzisz, że straszysz zwierzę takim krzykiem?

Aczkolwiek odźwierny zmuszony był zniżyć głos, niemniej jednak wpadł w furję i silnie zwymyślał towarzysza.

Na drodze ukazali się goście sanatoryjni, którzy dowiedzieli się, co miało dziś nastąpić i wyszli naprzeciw transportowi. Dość wielu ich było, również i panie, nawet i Bertelsen, nawet p. Fleming wyszedł pierwszy raz po swej chorobie. 0, może nietylko z przyrodzonej mu odwagi nie wypuścił odźwierny sznura, miał on swą dumę w tern, by się okazać chwatem w obecności wszystkich tych gości a widzów.

—    Spróbujmy znowu! —rzekł głośno i grzmiąco.

Pocztarek zamruczał coś, ostrzegając.

—    Babsko z ciebie!—wybuchnął odźwierny — Czy to nie tylko wół, czy to nie kawał bydła rzeźnego? Mamy ustąpić temu? Haha.

Byk się nie ruszył.

—    Spojrzyj na jego oczy, — rzekł pocztarek, — jakie czerwone.

— Djabła dbam o to!— odparł odźwierny. — No, ciągnij!

Ale byk się nie ruszył.

—    Chodź tu — komenderował odźwierny, — uchwyć i ty także silnie za linę u pyska — nie, z drugiej strony, ma się rozumieć! Wyjdźmy znów na drogę z bydlakiem i nie stójmy tu dłużej.

Szykują się należycie. Byk stoi tymczasem tak, jakby na co czekał, z pyskiem opuszczonym ku ziemi, łyskając ślepiami krwią nabiegłemi, od czasu do czasu posapując.

Przygotowania tymczasem ukończone, obaj mają dobry punkt oparcia dla swych nóg, odźwierny mocno trzyma jedną ręką, a drugą zadaje bykowi ukłucie w zad — niewinny poniekąd środek do popędzenia go naprzód: ukłucie szpilką.

Nowa eksplozja, hoho! Pocztarek nie śmieje się teraz, nie beczy teraz. Ziemia ucieka mu z pod nóg, — zarówno on, jaki towarzysz jego, wydają się niby te plewy w powietrzu. 0, co znaczy dwoje ludzi wobec przewagi wołu! Nagle obydwaj leżą na ziemi, porzuceni, ciśnięci na stronę, a odźwierny trzyma jeszcze linkę w ręce, on i teraz nie wypuścił jej z garści — mężnie się sprawił, tylko że się lina przetarła.

Owszem, a byk był wolny.

Otóż i stoi sobie na wolności zwierzę, jednolitej maści brunatnej i błyszczące, cetnarową swą wagą spoczywa na krótkich nogach. Ogromna szyja posiada grubość niemal całego zwierzęcia, a siłę parowozu. Zwierzę jest widowiskiem.

Jest widowiskiem, lecz ludzie znieść go nie mogą, ludzie są gośćmi sanatorjum i wydają okrzyk, opadając niemal na kolana, są strwożeni. Zapano-wuje śród nich jakaś bezradność, a choć zwierzę jest brunatne i błyszczące, promieniuje z niego chłód i niebezpieczeństwo, ludzie czują się nieswojo. W pierwszej chwili nikt się nie porusza, prócz obu chłopców, nie mogą oni opanować swej ciekawości i wdrapują się na górę, by mieć lepszy widok. A, jakgdyby to posłużyło sygnałem, i inni wdrapują się za nimi na górę. Tutaj odetchnęli; ludzie nabrali znów odwagi, czują się w cyrku, są widzami w cyrku.

Jest nadal

Pocztarek wstaje z ziemi i ręką wodzi po swych członkach, by się przekonać, czy całe. Odźwierny, nieco oszołomiony, nieco drżący, już bada linę, związuje ją razem i idzie po byka. równie zawzięty i udaje, jakby był jednako nieustraszony. Jedna z pań stoi, z całej mocy skręca swe rękawiczki i prosi go, aby zostawił wołu w spokoju, ale odźwierny nawet tego nie słucha. Lecz gdy i Bertelsen — handlarz drzewem Bertel-sen, który posiada tak znaczną część sanatorjum — gdy i on przemawia do niego i prosi, by zaczekał, odźwierny przystaje i pyta: — Dlaczego mam zaczekać ?

— A tak, zaczekajcie trochę,— odpowiada Bertelsen, — panna d’Espard poszła na halę po Daniela.

Ale nie, skoro odźwierny to słyszy, ani myśli czekać na Daniela, on gwiżdże na Daniela, gwiżdże na całego wołu, wół musi dojść do sanatorjum! Ogląda się za pocztarkiem i przyzywa go, — pocztarek zawrócił kawał drogi po czapkę, którą zgubił w biegu — tę czapkę ze złotym sznurem, oznakę jego stanowiska. Odźwierny czeka i znów go woła: — Czy się boisz byka, cielaka? Przecież on nie ma nawet porządnych rogów na głowie, tylko parę brodawek! Tfu!

— Trzyletni byk nie jest cielakiem, — odpowiada rozgoryczony pocztarek, — nie chcę mieć z nim nic do czynienia. Pamiętaj to sobie!

Czas przechodzi na sporach, byk zaczyna wykazywać wściekłość, ryje głową w pniakach i zaświnia się przeraźliwie, grzebie przedniemi nożyskami, ryczy, niczem grzmot. Nagle dostrzega odźwiernego i pędzi ku niemu, o, jakiż on potężny, gdy ^ąk pędzi,

nadzwyczajny, a waży i kołysze słabizną — odźv

• pH

■7 <    # y vik

w erny ratuje s ę, szybko wbiegając na gorę^na-owi:

— Jeśli ta figura tam nie chc^'mi pon^óę^tą ju£.

muszę dać pokój! Naszyjcie mut^ną czapce jeszęzej/

jeden galon, to się może odważy

winę na pocztarka.

Nadchodzi Daniel. Owa panna d’Espard była niemiłą i mało łubianą, ale szatan z niej dziewczyna i z rozumem, otóż i teraz uczyniła jedyną rozsądną rzecz: sprowadziła Daniela. Daniel przychodzi z wybornym powrozem w ręce, zbliża się do wołu przyjaźnie i przymilająco. Wyciągniętą ręką i tkliwemi, pieszczotliwemi nazwami, daje mu do zrozumienia, że i teraz, jak zazwyczaj, chce go ująć dobrocią, ale wól tylko się rozwydrza i ryje ziemię przedniemi nogami. — Nie, toście wy skrzywdzili zwierzę ! — mówi Daniel zgorszony.

— Dość nas tu ludzi, żeby go schwytać na sznur, — proponuje odźwierny. Tak, ludzi tu było dosyć, to pewna, ale. A odźwierny miałby też może dość odwagi ku temu. Lecz nie dało się to wykonać. Schwytać rozwścieczonego wołu na sznur? Jeśliby go ze wszech stron osaczyli, jeszcze pozostałoby najgorsze do wykonania.

Tak więc stoją i nie wiedzą, którędy podejść.

— Zdaje mi się, że musi kto iść po Martę, — mówi Daniel, — ją zna najlepiej. — Marta jest to stara służąca Daniela.

Dobrze, ktoś udaje się po Martę. Ponieważ nikt inny nie wykazuje do tego ochoty, i wszyscy tłumaczą się tern, że nie znają drogi, idzie znów panna d’Espard, zawiesza tylko swój kapelusz na drzewie i zstępuje z góry. Tak uczyniła panna d’Espard. Podczas gdy inni stali, patrzyli się i mieli stracha.

Tymczasem odźwierny stoi i wynosi się potrosze nad Danielem, że i on nie umie dać rady bykowi. — Patrzajcie, i on też nie umie! —Ale wszyscy poznaliby się na odwadze odźwiernego, gdyby był i milczał;

spojrzawszy bezstronnie na sprawę, on to zresztą, a nie kto inny, sprowadził na nich to nieszczęście. Milczałbyś, odźwierny!

Bertelsen mówi: — Stoję i myślę, czy nie mam pobiec do domu po pistolet i zastrzelić tę bestję.

— Tak, zrób to pan! —wykrzykuje dama, która wykręca rękawiczki i ręce.

Bertelsen rozgląda się za jakiemś bezpiecznem zejściem, ale jakoś go nie znajduje, przecie każdej chwili można się spotkać z tern wściekłem zwierzęciem. Panna Ellingsen ujmuje Bertelsena pod ramię i prosi go, by dał pokój, rychło przyjdzie, dzięki Bogu, Marta!

Daniel znów próbuje ująć wołu, ale, gdy się to raz po raz nie udaje, wstępuje i on na górę. Otóż stoją tam wszyscy zebrani. Wół wyrabia po swojemu: grzmi i znów dokazuje. Rzekłbyś, nic go nie obchodzi, że gromadka zainteresowanych ludzi znajduje się w pobliżu. I co dalej ? Wołanie z gaiku. To nowi goście i widzowie z sanatorjum pytają, czy mogą się odważyć podejść bliżej ? Nie, nie, wół jest na wolności! odpowiadają wszyscy z góry i: wracajcie do domu, natychmiast! krzyczy Bertelsen w ich stronę i odgania ich napowrót. Krzyki te zdają się mieszać byka, stoi chwilę i drży — i wtedy to — staje się!

Wół ryczy krótko i nienaturalnie, —ryk to, jakgdy-by w napadzie szaleństwa, —i nagle, niby po nowem ukłuciu, obraca się dokoła siebie i galopuje wzwyż góry. Jeden jedyny wielogłośny wrzask ludzi, dzika ucieczka na wsze strony i góra jest opuszczona, góra jest zgolona. Tylko jedna pani pozostała w miejscu, nie wykręca już swych rękawiczek, jest jakby sparaliżowana, a otóż chwieje się, opuszcza na kolana i pada. Wół bierze ją na kark i rzuca, niby tłumok, przez górę. Gotowe!

No, a teraz odźwierny. Odźwierny nie chciał jednakże uciec, jakiinni, i całkiem nasposób małp wdrapał się na drzewo. A to czart z tego odźwiernego, zapewno obmyślił sobie taki ratunek już naprzód, inaczej nie zdobyłby się na podobną przytomność umysłu i chytrośc. Otóż siedzi sobie w swej pieczarze i niczego się nie boi. Nawet kiedy wół go dostrzega, nie obawia się, — ani trochę —, ale nie trwa i minuty jednej, a wół rzuca się na drzewo. Wygląda w tej chwili, jakgdyby był zdolny do wszystkiego.

Nic już teraz nie pomoże odźwiernemu, można go uważać za straconego, drzewo trzeszczy i drży pniem całym. Odźwierny krzyczy z góry do zwierza, przeklina, wymyśla mu, lecz skoro widzi, że życie jego znajduje się w niebezpieczeństwie, po długich daremnych próbach przestaje, przychodzi do rozsądku i modli się do Boga o pomoc.

Uciekinierzy widzą zdaleka jego położenie i wołają do niego, by przyszedł, nie rozumieją, że to niemożliwe, że nie ma on żadnego wyjścia. Od czasu do czasu toczy się grom z paszczy wołu, zwierzę zacięcie boryka się z pniem i przegina go; wtedy kapelusz panny d’Espard spada z gałęzi, a wół wkopuje go w ziemię, wkopuje coraz głębiej, cały pogrąża się w kopanie. Kapelusz zbawia człowieka. W tej chwili, gdy wół całą swą uwagę skupia na kapeluszu* odźwierny zsuwa się na ziemię, zupełnie jak małpa, i biegnie, biegnie —

Cud go ocalił.

Dogania resztę towarzystwa i niezwłocznie krzyczy im o tern, co wół uczynił: zabił człowieka, panią, leży ona na wzgórzu, trochę od drugiej strony wzgórza, może nawet już nie żyje, ale trzeba zobaczyć, spróbować —! O, odźwierny znów się stał zuchem, znów mu powrócił jego obrotny rozum, żąda pomocy, by ratować panią. A otóż, zaiste, tłumaczy nawet, że przyszedł tylko dlatego, aby o tern zawiadomić, jedynie po to, bo mógłby przecie zostać na drzewie, gdzie mu było dobrze!

— Ja

Daniel zawraca z nim spiesznie. Bertelsen z szlachetną nieostrożnością ofiarowuje się im towarzyszyć, ale panna Ellingsen odwodzi go od tego.— Pozostań tu pan, zaczekaj tutaj! — mówi wrócę natychmiast! — Iz temi słowy biegnie za

tamtymi dwoma. Dzielnie postąpiła! Może majaczy jej się, że swą bluzką czerwoną odwróci wołu od trupa.

I bardzoby to się przydało — wół przypomniał sobie swą ofiarę, swego trupa, i znalazł go napowrót. Gdy obaj ludzie przybywają na ratunek, wół jest całkowicie zajęty dokonywaniem zniszczenia trupa. Wszczynają krzyk, hałasują, lecz zwierzę pracuje z desperacją i nie zwraca na nic uwagi. Aż wreszcie, z drogi głos jakiś go dobiega, przymilne gadanie, tak znane bykowi, to Marta nadchodzi. Dźwiga ona skopek i zbliża się wprost do rozjątrzonego zwierzęcia, podając mu mleko. Próba udaje się. A Daniel jest tuż obok z powrozem.

VI.

kres pełen niepokoju i niespokojności.

Nie można było tego uniknąć, tak smutny wypadek należało omawiać dniem i nocą, dobami ca-łemi. Jakże to się wszystko odbyło ? Doktora dręczono i zamęczano prośbami o pokrzepiające krople, odźwierny i pocztarek nie mogli się ukazać, aby ich nie nagabywano, Daniela uroczyście zapytano, czy nie posiada więcej jeszcze rozbestwionych wołów, jedną lub kilka sztuk więcej. Czy panował jakiś ład w tutejszych sprawach, czy nie należy trupa przystroić i pogrzebać, czy wół zostanie zarżnięty? Czy nie należałoby tego uczynić czem prędzej tern lepiej ?

Adwokat Robertsen musiał porzucić swe biuro i swe zajęcia w mieście i znów, jako naczelny szef wszystkiego, wrócić do Torahuzy. Ciężko pracował, by stłumić niezadowolenie, pacjenci byli tak wystraszeni, jaką bo pewność mieli w podobnej miejscowości co do swego życia i swych członków! — Odźwierny był mordercą, owszem, ale i Daniel, który posiadał wściekłego wołu, był li i on całkiem bez wTiny? A adwokat i doktór, którzy zbudowali sanatorjum w pobliżu wściekłego wołu! Jakże to zresztą zrozumieć, czy żył jeszcze ten potwór po dziś dzień, czy i nadal stał i żarł w oborze sanatoryjnej ?

Samobójca kiwnął głową i rzekł proroczo: — Drugi wypadek śmierci!

Pozatem wszystko szło mniej więcej według życzenia samobójcy: czem dłużej odkładano rzeź wołu, tern mniej świeżej wołowiny przypadnie na część rektora, według obliczenia ludzkiego — rychło cały wół zostanie zaoszczędzony!

Ale adwokat przeszkodził temu obliczeniu.

Siedział z doktorem zajęty rozmową i rozważaniem sytuacji. Doktór był jakiś niespokojny ostatniemi czasy: dwa wypadki śmiertelne, jeden po drugim, a śród nich śmierć wielkiego konsula, — przypuśćmy, że to wypadki nieszczęsne, lecz za reklamę dla miejscowości służyć nie mogły.

—    Miecz trafia i tu i ówdzie, — odparł adwokat.

—    Nowoprzybyli goście pytali o stałego grajka, — opowiadał doktór. — Pisano o tern w gazecie, mówiono, że sanatorjum ma stałego pianistę, gdzie on ?

Adwokat odrzekł, że niechże gazety piszą o tern, nie należy ufać wszystkiemu, co jest w gazetach.

Nasz grajek przebywa na urlopie, mówił, wysłaliśmy go zagranicę, aby się wyrobił na jeszcze większego. Bardzo proste, powróci do nas, jako kompletnie wydoskonalony, jako mistrz. — Zresztą zawsze mówiłem, że szanuję w tym młodym człowieku tęsknotę do świata. Chyba to wiadome.

w gazecie.

— Tak, gdzie ona, licho ją wie, — rzeki adwokat

— Pytali też goście o księżniczkę. I o niej czytali Gdzież ona?

szczerze. — Może i ona już nie żyje, albo zbiegła i jest aresztowana, nie wiem. Mieszkała tutaj i zapłaciła nam swe rachunki.

Obaj panowie zamyślają się nad tern. — Ale w każdymbądż razie mamy hrabiego, — ciągnie dalej adwokat.

mówi doktór potrząsając

—    Hrabiego! głową. — On jest chory. To nic godnego widzenia.

Adwokat nie stoi bezradny: — A teraz mamy też rektora Oliwera!

—    A tak. Owszem.

—    Człowiek znany w kraju całym, uczony. Pójdę go przywitać.

—    Nie pozostanie zapewne dłużej, jak do końca tygodnia.

—    Ja z nim pomówię, — odpowiada adwokat, — przywitam go, wyrażę nadzieję, że się dobrze czuje, zapytam, czy ma coś przeciwko temu, abym go umieścił w gazecie. Już to poskutkuje!

Doktór nabiera więcej odwagi i śmieje się z zaradności adwokata. Przecież suszą sobie głowy w najzupełniejszej niewinności, nikomu tern nie szkodzą, a tylko czynią na korzyść uzdrowiska Torahuza.

— Siedzę tu i myślę, czy rektor nie jest moim kolegą z czasów matury, — mówi adwokat. — Coś mi się zdaje, że byliśmy dobrymi przyjaciółmi.

Doktór śmieje się głośniej.

Adwokat marszczy brwi i mówi poważnie: — Zatrzymamy go tu w każdym razie, dopóki nie dostaniemy kogo innego. Jeśli nie ma dość środków, to może mieszkać darmo.

I rektor Oliwer oraz dwaj jego chłopcy pozostali dwa i trzy tygodnie. Wół został natychmiast zarżnięty i zamieniony w potrawy, konserwy zastąpiono delikatnemi pieczeniami i befsztykami, a ogólny stan zdrowia wzrastał. Owszem, rektor czuł się dobrze i tył, próźniaczył, czytał francuskie książki panny d’Espard i omawiał z nią potem ich treść. Wielkie to przeżycie dla niego, że mógł spotkać tak wykształconą damę, w rodzinnem swem miasteczku żył prawie że bez godnego sobie towarzystwa.

Ale samobójca zgrzytał zębami.

Samobójca rozumiał bardzo dobrze, iż nie można było wyrzucie rektora, dama, która ustąpiła mu pokój, już nie żyła i rektor nie wypierał dłużej nikogo. Ale na tern nie kończyła się jego niechęć i gniew przeciwko człowiekowi, który przybył tu i zażądał pokoju z piecem. Kto po niego posłał? Z jakiego powodu mianoby czynie z nim tyle ceregieli? I co za apetyt u tego bakałarza szkolnego! Samobójca rzekł do swego towarzysza Antoniego Mossa: — Czynię wszystko, aby omijać tego człowieka, ale nie zejdę mu z drogi przy spotkaniu!

No i poczęło się od tego, że pewnego dnia samobójca usiadł w palarni i czekał. Czekał na gazety, które miały nadejść z poczty. Owszem, gazety nadeszły. Ale oto weszło w zwyczaj, że rektor, jako najuczeń-szy i najbardziej interesujący się umysł w sana-torjum, przeglądał gazety pierwszy, wszyscy goście uważali to za słuszne, jedynie samobójca się złościł. Skoro gazety nadeszły, postarał się szybko rozrzucie je po stole i zmieszać z kilku starszemi dziennikami, oddawna przeczytanemi, sam zaś usiadł z angielską gazetą, zaabonowaną specjalnie dla my lady. Wszystko zostało przygotowane.

Wszedł rektor.

Nagle obaj panowie popadli w niezgodę: rektor nie mógł znaleźć świeżych gazet i jął porównywać

numery i daty ze staremi, zapytał też samobójcy:

—    Jaki pan ma numer?

Samobójca odparł, jakgdyby nic nie zrozumiał:

—    Ja? jaki mam numer? Nie mam żadnego numeru, ale litery, nazwisko moje — Magnus.

Rektor dalej szukał między gazetami i mówił raz po raz: — Nigdy nic podobnego nie widziałem!

—    Co się stało? — pyta samobójca.

—    Co się stało? — wykrzykuje rektor rozgoryczony. — Czemuś pan pomieszał wszystkie gazety razem ?

Na to czyni samobójca następujące oszałamiające pytanie: — Czyś pan to sam wymyślił?

Rektor milczy. Może pojął, że ma do czynienia z szaleńcem. Siada i zaczyna przeglądać te dzienniki, które już uporządkował.

Ale szaleniec czyni wrażenie, jakby nie myślał stąd się ruszyć, rektor przegląda dzienniki dwa i trzy razy, ale końca temu niema, szaleniec wciąż jeszcze ściska angielską gazetę w ręce, akurat jakby odgadł, że rektor na tę właśnie czeka. Tak, bo po dziś dzień jeszcze zajmują rektora Oliwera zagraniczne gazety, jest to jego najwyższa rozkosz, jego słabostka z lat młodzieńczych.

—    Czy nie byłby pan łaskaw zamienić się ze mną gazetą? — pyta zdesperowany.

Żadnej odpowiedzi.

—    Zwróciłem mianowicie uwagę, że pan wcale nie czyta, nie przewraca stronic.

Była to mowa wyraźna, ale i ona nie wywarła żadnego wrażenia na szaleńcu.

Panna d’Espard wchodzi do pokoju i kłania się z szacunkiem: — Dzień dobry, panie rektorze!

Rektor niezwłocznie czyni aluzje do dzienników, że wkradł się w nie dziki nieporządek i że on nie może się w nich połapać.

Panna d’Espard zabiera się natychmiast do uporządkowania, zajmuje to jej kilka minut tylko, ona ma głowę nie od parady i zręczna jest do wszystkiego. Poczem zbliża się do samobójcy i mówi cicho i prosząco: — Czy nie chciałby mi pan na chwilkę użyczyć swej gazety? — Szatan-dziewczyna, tak była nielubiana przez panie, lecz miała inną przewagę : podobała się panom. Otóż stoi pełna słodyczy, przystępuje bliziutko do samobójcy, owiewa go swym oddechem. — Ale może jej pan jeszcze nie przeczytał? — mówi.

—    Nie, — odpowiada samobójca i podaje gazetę, — ja jej też wcale nie czytam. Nie umiem jej czytać.

Ale rektor poczyna teraz wylewać swój gniew, — aczkolwiek już otrzymał gazetę: — Nie umie jej pan czytać? To czemuś pan przetrzymywał gazetę tak długo? Nie pojmuję tego.

Samobójca odparł: — Gdybym powiedział, że źle widzę i z tego powodu nie mogłem jej czy tac, byłoby to nieprawdą. Ja widzę dobrze, ale mój towarzysz Antoni Moss widzi, niestety, źle.

— No, to co z tego?

pyta rektor skonfudo-

wany.

— Nie, nic więcej. Dostał wysypki na twarzy i to poczęło osłabiać jego wzrok.

Rektor dał mu pokój. Patrzył chwilę pytająco na pannę d’Espard. Ta rzekła: — On z pewnością zna język angielski!

—    Nie, nie znam! — zadecydował samobójca.

Rektor i panna d’Espard poczynają czytać. Ale

przyzwyczajenia uczonego męża zostały naruszone, a on sam wytrącony z równowagi, nie mógł opanować swego gniewu: — Pomyśl pani, jak można nie znać angielskiego! — rzekł do panny d’Espard. — Więc on chyba żadnym językiem nie włada. A moi chłopcy już się uczyli języków i to wcale nie tak mało.

A panna odpowiada: — Mają przecie ten awantaż, że są synami samego rektora Oliw era.

—    Nie wszyscy, zaprawdę, w naszych czasach poczytują sobie za awantaż być wykształconym człowiekiem i znać języki.

Czytają dalej. Słowa panny d’Espard nastroiły nieco łagodniej rektora, a gdy oto patrzy na owego nieuka, siedzącego bez gazety samotnie w kącie, budzi się w nim jakby współczucie. On jest rektorem, jest nauczycielem i według tego powinien postępować. Oczywiście, że nie wszyscy rodzą się w szczęśliwych warunkach, jego dzieci są szczęśliwsze od innych! Mówi kilka słów w tym sensie i czyta dalej. Panna pisze coś, notuje coś na kawałku papieru i podaje ją rektorowi. Może to po francusku. — Aha, — mówi rektor i kiwa głową, — owszem, mówi. I naraz, jakgdyby go kto uświadomił, jakby pojmował więcej, niż przedtem, coś mu się rozjaśniło w głowie. Powstaje, zajmuje krzesło tuż obok samobójcy, wdaje się z nim w przyjazną pogawędkę: — Wpadło mi na myśl — jestem, jak pan wie, nauczycielem szkolnym — że jeśliby pan zechciał, mógłbym chętnie poduczyć pana nieco języków, dopóki tu jestem. Jak pan sądzi?

Samobójca patrzy na niego.

—    Rektor nie jest człowiekiem nieznośnym, niechże pan tak nie sądzi. Gdybyś pan mieszkał w mojem miasteczku, uczyłbym pana prywatnie darmo.

Samobójcy to nie imponuje: — Chyba że literalnie tego rozumieć nie należy, tkwi w tern zapewne jakaś myśl wyższa?

—    Nie, ależ skądby! — odpowiada rektor z uśmiechem. — Niema w tern żadnej chytrości, chętnie nauczę pana tego, czego pan nie umie.

—    A gazety, o któreś pan tu tyle narobił hałasu, mówi samobójca nagłe i grubiańsko, — jakeś je pan tu dziś znalazł, tak je pan znajdziesz codzień porozrzucane dokoła przez siebie samego.

Rektor pobity: — Niepodobna! — Patrzy się nieporadnie na pannę d’Espard i pyta: — Czy to możebne, czy to ja pozostawiam gazety w takim nieładzie? Jeśli tak, bardzo to niesłuszne z mej strony.

Panna d’Espard tłumaczy go przed samobójcą: — Rektor jest uczonym człowiekiem, wie pan, on nie może być akurat takim, jak inni ludzie.

—    Owszem, owszem, — protestuje rektor, — ja doprawdy — to się nie powtórzy. —

—    Tę damę, która umarła, — mówi dalej samobójca, niewzruszony jak kamień,--czy wie pan,

że to pan wyrugował ją z jej pokoju i uczynił jej życie nieznośnem? Nie raz życzyła sobie śmierci.

—    I tego nie rozumiem. Jaka dama?

—    Panna. Dostała pokój bez pieca i życzyła sobie śmierci. Więc ją byk zabódł na śmierć.

Wtedy zaśmiała się głośno panna d’Espard z mowy samobójcy i nie przyjęła jej dosłownie, nie, już bo sobie zbyt wiele żartował, za dużo wymyślał! On zaś siedział nadal tak samo poważny i niemiłosierny, i nie objawiał chęci poniechania swej har-dości. Co zamierzał tern nieuprzejmem zachowaniem się ? Nic na niem nie zyskał, słuchacze pobłażali mu tylko coraz bardziej i uśmiechali się przytakując jego słowom. Wreszcie podniósł się i wyszedł.

—    Aha, więc jest to dziwak potrosze, głupkowaty? Dobrze, że mię pani o tern uprzedziła. Pomyśleć tylko, suicidant! mówi rektor i czyta raz jeszcze kartkę panny d’Espard. — Widział to kto!

—    Tak, ale może on tylko tak gada. Doktór temu nie wierzy.

—    Ja się przecie ładnie z nim obszedłem, nieprawdaż ?

—    Rektor rozmawiał z nim nader uprzejmie, proponował naukę, no i wogóle.

—    Ale słyszała pani przecie, że nie przyjął, nie podziękował nawet. Tak, znam to. Lecz co to chciałem powiedzieć: Widzi pani, jak dobrze znać języki! Gdyby pani napisała po norwesku, mógłby on jeszcze przypadkiem sam przeczytać.

—    Tak, — mówi i panna, — więcej, niż raz, miałam przyjemność i korzyść z mojej francuszczyzny.

—    Ale słyszała, pani — ciągnie rektor strapiony, — on nie dba o naukę. Z takimi ludźmi do ładu nie dojdziesz, próbowałem tego, nie łakną nauki, nie dziękują nawet.

— Tak jest doprawdy! —kiwa przesadnie głową panna d’Espard, jakgdyby rektor akurat utrafił w sedno.

— O, wierzaj mi pani, doświadczyłem tego nawet na moich najbliższych! Mam naprzykład brata w swem mieście rodzinnem. Jest kowalem. Dzielny kowal i ma dobrą głowę na swój sposób, ale jakiż niewykształcony i ignorant! Nie mamy nic wspólnego z sobą, zrozumie pani chyba, że nasze zainteresowania są wręcz odmienne; nie spotykamy się prawie nigdy. Nie chcę go szkalować, dalekim od tego, on mię nie hańbi, zarabia dobrze i cieszy się ogólnym szacunkiem, ale nie obcujemy z sobą. Gdy został przewodniczącym w radzie miejskiej, posłałem mu swój bilet wizytowy, ale on nawet nie podziękował. Kilka razy mówiliśmy z sobą krótko: jeden raz wtedy, gdy mi miał okazać pomoc w formie pożyczki. Owszem, zrobił to, lecz w taki sposób, w jaki byłby pomógł każdemu innemu. Żadnej większej gotowości, prawie że przeciwnie, namyślał się. Odbierał swe dzieci ze szkół stopniowo, gdy dochodziły do wieku konfirmacji, aczkolwiek nie zbywało im na zdolnościach; ja pragnąłem, aby dalej dążyły do osiągnięcia wyższych stanowisk w społeczeństwie. Ale nie. I mój dobry brat Abel począł mi perorować, poprostu mowę miał do mnie: — Wyższe stanowiska! — gwizdał na nie. Nad czem ja pracuję? pytał. Nad czemś zimnem i martwem, martwem jak kamień, nauczaniem dzieci języków i obcych słów i wszystkiego, co jest dystyngowane i nienaturalne. Ileż to czasu kosztuje dzieci i ile sił w ciągu całej ich młodości! A więc tak, jakby było, trud strwoniony, rozumie pani! I niech pani nie sądzi, że on żartował, nie — on tak doprawdy myślał. Ja pracuję, jak on twierdzi, dziko i bezmyślnie, ja i moi koledzy jesteśmy uczeni, lecz ślepi; pustka i zaćmienie umysłowe, które w sobie nosimy, nawet nie zadziwia nas samych. Za czem ty się uganiasz, pyta mię. Za nazwą ulicy w na-szem mieście, za uHcą Oliwera? O, skazany jestem, według niego, na życie w nędzy ciałem i duszą, i to aż do śmierci. Duszą też, powiedział!

Panna załamuje ręce.

— Tak, — mówi rektor z uśmiechem, — wierzaj mi pani, że mam się z czem borykać. I to jest przewodniczący rady, znajduje ludzi, którzy go słuchają, a nauczył się tak wyrażać w zarządzie gminy i ludzie uważają, że w tern, co mówi, jest zdrowy sens. No, a następnym razem, gdy z nim mówiłem, było to wtedy, kiedy ubiegałem się o stopień doktora i ponownie potrzebowałem pomocy. I znów on nic jakby nie pojmował: Stopień doktora, co to takiego? zapytał, znów się zabierasz do czegoś martwego? Nie, mówię mu, to jest zaprawdę żywe, to jest badanie, nauka, to jest coś, co nigdy nie zamiera! Tak, więc co to takiego, czy o tern nikt pierwej nie wiedział? I jął wyliczać: czy to coś takiego, co ma krew w sobie, czy to nawóz sztuczny, wieść pochodząca z gwiazd, ryby mórz głębokich, muzyka, środek na wszy roślinne — on lubi kwiaty i posiada ogród — słowem, czy jest to coś, co ma wspólnego z miłością lub z czerwonemi policzkami? — Tego rodzaju mową nauczył się posługiwać. Nie, powiedziałem zupełnie ubogi i stałem, jak sztubak, przed mym bratem kowalem, nie — to nie jest nic w tym rodzaju, to jest filozoficzna rozprawa o Ba-trachomyomachji, to jest badanie językowe, wynalazek, wszystko potrosze, Margiles, Homonymi it. d. Lecz na co to? rzekł mi. Na co? mówię,— kto może odpowiedzieć na podobne pytanie. Ale czy nie pojmujesz, że jeśli nie Homer jest autorem tego starożytnego utworu, to może nim być Pigrjusz z Karji? Nie, tego on pojąć nie mógł. Ty się znów zajmujesz czemś martwem, jak kamień, rzekł. O, wszystko to było dla niego najbzdurniejszym nieużytkiem, toć to wyrzucone pieniądze, rzekł mi, gdy mi je wręczał. Arno, na to nic nie odparłem, przyjąłem sobie za regułę nie wdawać się z nim w dyskusje, to beznadziejne. Powrócił on raz jeszcze do sprawy nazwania jednej z ulic w miasteczku moim imieniem, ale odpowiedziałem, że będzie to zbyteczne, otrzymam już kiedyś swój pomnik w samej Krystjanji.

—    Tak, otrzyma go pan, z pewnością! — wykrzykuje panna d’Espard.

—    No, przyszłość to wykaże, od współczesności nie wiele sobie obiecuję. A więc to były owe dwa razy, kiedy mówiłem z bratem Ablem. A pewnego dnia zaciął się zamek u drzwi w moim domu, więc zatelefonowałem do mego brata, aby przyszedł i naprawił. Objaśniłem, że widać jakąś trudniejszą będzie miał robotę, bo nie mogliśmy obrócić klucza w należyty sposób. Myśli pani może, że on sam przyszedł? Przysłał jednego ze swych chłopaczków, a nawet nie starszego z nich! No, chłopak dał sobie radę, odśrubował zamek, rozłożył go na części i zreparował, bo przecie tacy chłopcy uczyli się tylko używania swych rąk do roboty. A moi, którzy się uczyli i języków i matematyki, musieli stać i przyglądać się temu! Nie, na subtelność nie należy rachować u tych ludzi! Zresztą zauważyć się daje, że całe miasto trzyma stronę mego brata, a gdy ludzie mówią o nas, to tak: co za różnica między braćmi, jeden jest rozumny, drugi — uczony! A to, że się jest uczonym, należy do czegoś pośledniejszego! — dodaje rektor i uśmiecha się.

—    Tak, to jasne! — mówi także panna d’Espard i uśmiecha się.

—    Ach tak, niewiele zrozumienia znajduje się w swem rodzinnem enem miasteczku, często bardzo

to przygnębia! Nagle rektor kiwa kilka razy głową i mówi: — Naturalnie, że przy pierwszej okazji otrzyma on swe pieniądze napowrót.

—    Oczywiście.

—    Doprawdy, że je otrzyma. Muszą to chyba zrozumieć wreszcie owi wielcy panowie u steru wiedzy, że zasłużyłem sobie na stypendjum.

Biedny rektor Oliwer, i jemu działo się nienajlepiej, taki był pokrzywdzony i tak źle traktowany. Posiadał słuszność jasną, jak słońce, ale słuszność tę posponowały niewykształcone, gminne mniemania. Miał więc kapitulować ? Stanowisko zmuszało go trzymać się dumnie, podkreślać siebie i co swoje, możnaby mu nawet wybaczyć i to, że przesadzał, mówiąc, ile to chłopcy umieli języków i matematyki, w rzeczywistości umieli ogromnie mało, nie chcieli się uczyć, lecz przebywali w kuźni stryjka, lub szukali przygód. Nie wiodło się rektorowi, nie widział owoców godnych swej pracy.

Wszedł p. Fleming zmęczony i z zapadniętą piersią, lecz uśmiechnięty i kłaniający się, suchotnik, pacjent, w ubraniu — kawaler: — Dzieńdobry pani! Skłonił się też rektorowi.

— Siedzimy tu i gawędzimy, — mówi panna d’Espard. — Rektor był uprzejmy i opowiedział mi o stosunkach w swojem miasteczku.

Pan Fleming siada i pyta ze wzrokiem utkwionym stół: — Jest co nowego w gazetach?

Rektor odpowiada: — Sądzę, że nic nowego. Zresztą nie czytałem jeszcze wszystkiego.

—    Rektorowi przeszkodził dziś nasz przyjaciel samobójca, —objaśnia panna. — Oskarżał rektora, że wspólnie z bykiem zmówib się, by pozbawić życia tę panią.

Uśmiechają się i omawiają to dalej, przechodzą nawet na temat owego wielkiego nieszczęścia i rektor dziwi się, że wół, czworonożne zwierzę, mogło wieże na górę. Pan Fleming, jako ziemianin, jest biegły w tych sprawach i objaśnia: — Zwierzę to posiada rogowe kopyta, mogło, że tak powiem, wrazić pazury w ziemię, a że było rozbestwione i miało wściekłą szybkość, wdrapało się na górę w ciągu kilku sekund.

—    Czy i pan był na górze?

—    Nie, — odpowiada pan Fleming, — panna d’Espard wygoniła mię już przedtem do domu.

—    Tak, bo nie był pan jeszcze dość silny, — szepce panna.

—    Bałem się o mych chłopców, — mówi rektor, — ale co mogłem robić. Po całym tym wypadku dostali wprawdzie karę, na jaką zasłużyli, ale Muszę tylko mieć nadzieję, że w przyszłości będą trzymah się zdaleka od wszystkich niebezpieczeństw.

O ile tylko można trzymać się zdała od niebezpieczeństw.

— Dzielnie się zachowali, — odpowiada panna d’Espard, — oni pierwsi wbiegli na górę i nam drogę wskazali. W przeciwnym razie mogłoby zakończyć się gorzej. A zatem, zginęło jedno życie ludzkie i jeden damski kapelusz.

Przy tej lekkomyślności panny cień przemknął po twarzy pana Fleminga, który pyta: — Czy pójdziemy ?

Panna d’Espard mówi, powstając: — Wyobraź pan sobie, pan Fleming obiecał mi nowy kapelusz! Jestem go bardzo ciekawa. Owszem, pójdźmy! — I tłumaczy rektorowi: — Idziemy na halę Daniela po zsiadłe mleko dla pana Fleminga.

Idą więc.

Nie zdążyli jeszcze wyjść poza obręb sanatorjum, gdy ton ich rozmowy się zmienił. Nowy ton był taki, że — milczeli. Ludzie nie mogą zawsze grać na tej samej strunie, niektóre struny pękają, czasami więc grają na ostatniej. A oto i panna d’Espard, ona, która z taką łatwością rozmawiała o wszystkiem, czemu teraz nic nie mówiła? Musiało to dziwić pana Fleminga. Sam on nigdy z natury nie był wielomówny, nie był żadną kaskadą, żadnym strumieniem, ale lubił, by go zabawiano rozmową. Mógł od czasu do czasu wstawiać subtelne i trafne słowa, innym zaś pozostawiał resztę, — taką była jego natura. Ale panna d’Espard!

Wreszcie i ona mówi coś, co nie może nadal pozostać niewypowiedziane: że tak, już poraź ostatni zapewne towarzyszy mu teraz na halę!

To ugodziło:—Tak? Jakto? — rzekł pan Fleming. Co za niespodzianka, całkiem był na to nieprzygotowany. — Czy wyjeżdża pani? —zapytał.

Tak, bo już po raz drugi wzywano ją do biura.

—    Aha. — P. Fleming mocno się zamyślił: — Nie wiedziałem nawet o pierwszym razie, —rzekł.

—    Nie, bo dlaczego miałabym — nie był pan jeszcze silny — nie było też co do opowiadania —

Pan Fleming zamyślił się bardziej jeszcze, oboje zamilkli.

Dążą śród najpiękniejszej pogody, w okresie Indian summer, przed nimi rozciąga się widok na szeroką dolinę — hen głęboko w dole, — oboje są młodzi, oboje rozkochani w życiu i oboje milczą. Panna d’Espard zniosła ze spokojem poważne zdarzenie : wszak już przed dwoma tygodniami dostała nakaz powrotu i objęcia swego stanowiska, lecz nie pojechała, nie mogła zapewnie opuście chorego człowieka, który potrzebował jej towarzystwa. A przed paru dniami otrzymała dymisję. Dymisję. Zniosła to dzielnie, z tego czy innego tajemniczego powodu — nic nie powiedziała panu Flemingowi, a nawet i dzisiejszego‘ranka dobrze ukryła swe frasunki i siedziała, słuchając uważnie rektora Ołiwera. To zuch dziewczyna, taka nie kwęka! Ale otóż poczęły wyczerpywać się jej fundusze i musiała wreszcie wystąpić z prawdą.

—    Do którego razu wolno pani czekać ? — pyta p. Fleming. — Ma może nadzieję na odroczenie i zgaduje: — Do trzeciego razu, trzeciego powołania ?

—    Nie, — odpowiada z uśmiechem — już nic więcej nie otrzymam. To już było ostatnie.

—    Ano, niema na to rady. Wyjeżdża więc pani jutro ?

—    Tak, jutro.

Milczą ponownie. Pan Fleming przystaje, zdawałoby się, nie warto mu już iść dalej.

Panna d’Espard przybywa mu z pomocą: — Co to za budynek? — mówi. — Ten budynek nie stał tu pierwej. Zobaczmy.

Dochodzą do maleńkiej stodoły w polu, szopy, którą Daniel postawił niedawno, aby w niej chować siano, zbierane na swych łąkach, a że jest tak nową i świeżo napełnioną sianem, wchodzą do wnętrza i odpoczywają. Szopa jest bez drzwi, słońce świeci aż do nich poprzez szeroki otwór, młode wróble wlatują i wylatują poszukując komarów. W duszy p. Fleminga budzą się może wspomnienia, staje się rozczulonym i rzewnym, poczyna opowiadać o swym domu rodzinnym, który nie jest wielki, właściwie wcale nawet nie jest to majątek ziemski, w gruncie rzeczy i nie pałac, nie, tylko izba, a więc nijakie bogactwo, gdzieżtam. —

— Z pewnością patrzy pan na to zbyt ciemno, — pociesza panna.

Ano, może zbyt ciemno patrzył na to, lecz w każdym razie były tam jakieś drzewa w lesie, siano pachniało, szemrał strumyk, kładka leżała wpoprzek strumyka, a na tej kładce sam leżał więcej niż raz i łowił ryby, szpilkę zagiąwszy, jako haczyk. Wspomnienie dzieciństwa i roztkliwienie smutek i poezja młodego człowieka, który wędrował z jednej wsi do drugiej ze swemi chore mi płucami. Napomknął o tern, że powinienby pojechać do domu, ale pierwej przebędzie tu w górach czas jakiś, aby postarać się wrócić do zdrowia. Niekiedy czuł się przybitym i wątpił czy wyzdrowieje, ale panna d’Espard właśnie dodawała mu otuchy i rozpalała w nim nadzieję. Ależ tak, tak, nie powinna temu przeczyć i nie bagatelizować, on jest jej wdzięcznym za wszystko, co dla niego uczyniła i nie wyobraża sobie, jakby mu czas zeszedł bez niej.

O tern mówi p. Fleming.

Ona słucha go z radością — zapanowuje między nimi ton czuły i intymny, — otwierają się sobie nawzajem i uśmiechają do siebie, zgadzając wszystkiem. Kiedy zaś on znów przypomina sobie, że się jutro mają rozstać, wtedy bieleje na twarzy i opuszcza wdół kąciki ust; ona mówi tedy: — Czy nie pójdziemy na zsiadłe mleko?

we

—    Nie. Prawdę powiedziawszy, obojętne mi już wszystko.

poznaję pana!

— Tak, obojętne mi wszystko, — powtarza

—    E, co za brednie! Nie

p. Fleming.

Milczenie. Każde z nich myśli o swojem — a może też myślą o jednem i tern samem. Nagle panna d’Espard odzywa się, ratując sytuację: — Czy to o mnie pan się tak trwoży ? Nie troszcz się pan o to. Mam dość pieniędzy, by stąd wyjechać.

Odpowiedział zdumiony, że: Boże święty, nie o to chodzi! Ale co potem? Mniejsza o pieniądze. Może je otrzymać od niego. Lecz jakże on tu sam pozostanie ?

Milczenie. Ona siedzi i patrzy na jego cienkie palce, pierścionek zdaje się spadać mu z ręki. Palce te są do niczego, myśli sobie może, nie umieją wymierzyć ciosu, nie umieją za nic chwycić, nie, takie są bezradne i raczej potrzebna im pieszczota i głaskanie. I znów widzi skarpetki jedwabne, na jego nogach i przypomina sobie z czasów choroby elegancką nocną koszulę, którą zmienił w' dzień po

tem, jak na nią spadła kropla kawy nie większa nad główkę szpilki. Takimi zapewne są hrabiowie. Dwa razy był nieco natarczywy i wykazywał więcej uprzejmości, niżby wolno jej było przyjąć, owszem, a oczy jego stawały się wtedy tak jakby ssące. Całkiem słuszne. Ale to było z choroby, teraz mogła łatwiej temu wybaczyć, a i naogół przywiązała się więcej do niego od owego czasu.

—    Nie wiem, co nam czynie należy, — mówi panna d’Espard. — Mogłabym może tu pozostać. —

Było to mile i poufnie powiedziane. On pyta bez ogródki: — Czy mogłaby pani porzucić swe stanowisko w mieście?

—    Tak, — odpowiada panna.

—    A więc uczyń to pani! Resztę ja załatwię.

Oboje ożywiają się przy tem postanowieniu, on

odrzuca wszystkie względy na stronę i staje się nader uprzejmym, skubie źdźbła słomy na jej piersi, zgarnia źdźbła słomy z jej kolan, głaszcze, klepie, otacza ją ramionami. Niektórzy nazywają to wolną wolą —

Później idą do Daniela. Zadziwiające, jak przycichła ich radość, mówią stłumionym głosem, nie żartują już z sobą, lecz spoglądają ku ziemi. Nastrój się poprawia, gdy dochodzą do hali, gdzie ich przyjmują powitaniem i zsiadłem mlekiem, stara gospodyni odmawia przyjęcia szczodrej zapłaty, lecz

wkońcu przyjmuje i dziękuje, podając rękę. Twarz pana Fleminga wyraża zadowolenie.

Na powrotnej drodze znów przychodzą do do małej stodółki w polu, a p. Fleming mówi: — Wejdźmy tam i odpocznijmy! — Panna d’Espard patrzy w ziemię i podąża za nim.

I odtąd znów co dzień chodzą na halę na zsiadłe mleko i po leki dla chorych płuc. I znów wszystko idzie dohrze. Zdrowie p. Fleminga postępuje tak widocznie naprzód, że wraca mu humor i naturalna cera twarzy, jednocześnie okazuje więcej zainteresowania wszystkim sprawom dokoła siebie, pyta ciekawie o nowiny w gazetach i sam rzuca się na telegramy. Doktór ponownie odzyskał swój autorytet wobec niego, kłania mu się zdaleka i zmiata ziemię swym pióropuszem. A że i doktór nic przeciwko temu nie ma, aby chory pił wino z umiarem, pije więc p. Fleming chętnie, nieraz trochę ponad miarę. Zresztą, nic mu to nie szkodzi, wszak nie wszczyna wrzasku, lecz zachowuje się przyzwoicie, wzrok mu tylko drętwieje, a chodzi jakby po kresce przeciągniętej kredą. Panna d’Espard dotrzymuje mu towarzystwa.

Lecz pewnego dnia zdarza się fakt zadziwiający: p. Fleming nagle staje się niespokojny o sławę panny d’Espard, prosi ją, aby wprowadziła do towarzystwa pannę Ellingsen, będą więc we trójkę.

i stare zgryźliwe córy pastorskie nie będą już miały nic do powiedzenia.

Mądrze to może obmyślił p. Fleming, a może wcale nie obmyślił, tylko chwilowo czuł potrzebę zmiany. To współżycie, ta nierozłącznośc poczęła mu zapewne ciężyć w miarę, jak przychodził do zdrowia i już nie tak silnie potrzebował pielęgnacji panny d’Espard, w ostatnich czasach zdawało się też, jakoby dama dokuczała mu swą francuszczyzną. Oczywiście, że znał chyba język i rozumiał wszystko, co ona mówiła, nic innego nie było do pomyślenia; ale zdarzało się, że irytował się, kiedy ona parlowała w najlepsze, a szczególniej, kiedy wprost pytała go o coś w owym wyższym języku i czekała na odpowiedź. Wtedy całkiem nie odpowiadał na pytanie pod pozorem, że nie rozumie po francusku — na co wszyscy uśmiechali się, jakby z żartu.

Panna d’Espard coraz bardziej przyzwyczajała się ustępować i pomysł zaproszenia trzeciej osoby przyjęła w takiż uległy sposób. Zdumiała nieco, owszem, namyślała się, coby to miało oznaczać — i czemu akurat panna Ellingsen? Była ona wysoka i przystojna, o tak, ale miała skośne oczy, i byłoż to także śliczne ? A i wogóle — trzeci człowiek, poco? Panna d’Espard nie czyniła żadnych korowodów, przywiodła i wprowadziła trzeciego człowieka, ale miała przy tern swe myśli: przecież nie

włóczyła się dokoła, lecz była wierna jednemu, nie flirtowała, nie piła, lecz siedziała niemal cały czas i patrzyła na mężczyznę, który pił — i cóż gorszącego w tern być mogło? Ale hrabia musiał się chyba znać na tern. Panna Ellingsen nie zamierzała znów długo pozostać w sanatorjum, może tylko jeszcze z tydzień. A więc, panno Ellingsen, proszę bardzo do naszego towarzystwa! Kieliszek wina?

• Cukierków? Z chęcią. Ale żebyś ty była jaką pięknością, żebyś choć odrobinę piękniejszą była ode mnie — nie. Prócz tego zaczynasz beczeć, gdy chcesz uczynić się interesującą opowiadaniem hi-storji i plączesz się w kłamstwach. —

A więc było ich teraz troje, a że kawaler panny Ellingsen przyłączył się również, było ich czworo. Twoi żyli partję bezika. Towarzystwo mogło więc bez niechęci z czyjejkolwiek strony zająć kąt w palami.

Było im dobrze. Złościli się wzajem na siebie, że nie wpadli na tę myśl pierwej, trącali się kieliszkami i było im miło z sobą. Bertelsen, handlarz drzewem, nie należał właściwie do szlachty, nie, to pewna, ale był bogatym człowiekiem, kształcił się zagranicą w Southamptonie i w Hawrze, a prócz tego całe niemal sanatorjum Torahuza należało do niego i mógłby, gdyby mu się chciało, zaznaczyć swą wyższość. I jakże, czy nie miał też na swych

barkach stypendysty, muzyka, który przebywał w Paryżu! Bertelsen nie przynosił towarzystwu wstydu. Żądał, by i jemu z kolei wolno było zapłacić za wino.

Rektor Ołiwer zaszczycał niekiedy towarzystwo swą obecnością i wypijał kieliszek wina, aczkolwiek był absolutnym zwolennikiem obyczajności. Karty odkładano wtedy na stronę, rektor brał krzesło, siadał i przemawiał. O, rektor Oliwer nie był zwykłym filologiem, on był specjalistą, umiał rzeczy rzadkie. Ten nawskroś uczony może nie śmiał się nigdy, on był tak wypełniony czemś, co niektórzy nazwaliby wynaturzeniem, że stał się ślepym na ten świat, który rozwesela duszę i cieszy oko. Ale miał on swe zasługi, był pilnym całe życie, wstrzemięźliwym w swych wymaganiach, nigdy nie hulał, nigdy nie pił, ani się nie hazardował. Dzieci swe przyuczył do takiegoż poprzestawania na małem: co rano siadał i krajał swym scyzorykiem cztery równej wielkości papierki z gazety, były one przeznaczone na pewien użytek. Dzieci zapytały w swym czasie, czemu akurat było ich cztery, a ojciec odparł: — Mnie nie potrzeba więcej, cztery wystarczają, przyjmijcie to sobie i wy za prawidło !

Nie, rozrzutnym i trwonicielem nie był, natomiast zadowalał się zawsze tanim tytoniem, w domu — wiktem swej żony i przetartem ubraniem na ciele. Wystarczał mu ten respekt, który unosił się dokoła jego imienia. Zazdrośni koledzy rzucili się z pewnem krasomóstwem na jego rozprawę doktorską, a on, jako sumienny mąż, poddał badaniu całą swą twórczość. Wahał się, lecz pozostał niewzruszony, mógł sobie sam powiedzieć: — Miałem wątpliwości, czy jestem uczony, ale liczne moje książki wskazują, że nim jestem. Zajrzyjcie też do mej rozprawy doktorskiej, znajdują się w niej całe dwie strony z wyszczególnieniem źródeł! — Skrupuły jego zostały wtedy usunięte.

Gdy rektor Oliwer przychodził i zasiadał do towarzystwa, był na początku sztywny z nadmiaru pewności i wyższej wiedzy. Mógł mierzyć się, arcy-mierzyc się z kimkolwiekbądź, a skoro on otwierał usta, inni musieli milknąc. Mówił tak, że go rozumiano odrazu, umiał napamięc objaśnienia słów z leksykonu i nie mylił się, nie używał fałszywie słów cudzoziemskich. Już i to było wiele, wiele — śród przypadkowych gości sanatoryjnych —, ale nie wszystko. Można się było udać do niego i otrzymać w wypadkach wątpliwych rozstrzygającą odpowiedź autorytetu, to był szczyt. A odpowiadał tak chętnie, był tak szczęśliwy, iż może nauczać „języków⁴⁶, — jaśniał zadowoleniem. Przytem dostarczało mu to sposobności do mówienia o sobie, ale zawsze w niewinny i grzeczny sposób, był wymagalnym tylko w granicach możliwości.

Powziął teraz pewne wątpliwości co do samobójcy: ten człowiek musiał jednakże znać angielski, rektor zastał go siedzącego całkiem samotnie u inspektora, ze starym numerem gazety w ręce, jakiżby miał ku temu powód?

Coś tajemniczego było w tym samobójcy, każdy to uważał. — Tak, — rzekła panna d’Espard, — od tego człowieka można spodziewać się niejednego! — A że wszyscy się z tern zgadzali, Bertelsen musiał ją prześcignąć i przesadzić: — Napewno więcej umie, niż my sądzimy, jest tylko trochę dziwaczny. Ani wątpię o tern, że zna też francuski i inne języki!

Rektor zaląkł się, — przykro mu, że proponował samobójcy naukę i sam nie wie, jak to teraz załagodzić. Jest poprostu wzburzony; tamci muszą go uspokajać i przekonywać, że nic złego nie uczynił. Chcą go odwrócić od tej myśli, przechodzą do ogólnej gawędy o nowinach dnia, o książkach, modach, wychowaniu, o zagranicznych instytutach dla młodych panien. Rektor jest znów w swym żywiole, wypowiada swe zdanie: — Czy zdążamy naprzód? Oczywiście, że zdążamy naprzód! Niema nawet porównania z tern, co było dawniej. Jakie to mieliśmy sanatorja i hotele wiejskie za czasów mego dzieciństwa? Teraz znajdziesz je nie-

mai na każdem wzgórzu. Mam uczucie, jakbyśmy posunęli się o całe stulecia naprzód, poczynamy dościgać Szwajcarję. Jakież to mieliśmy szkoły i oświatę? A co mamy teraz? Nie dziw, że zaliczają nas do najbardziej postępowych narodów w świec e. Mamy lekarzy, księży, prawników i profesorów, do jakich wiele innych krajów musi jeszcze wzdychać, nasza nauka przyswaja sobie natychmiast wszystko, cokolwiek się ukazuje u wielkich narodów, dotrzymujemy im dobrze kroku. Owszem, postępujemy naprzód. Tutaj naprzykład siedzą dwie młode damy, z których każda skorzystała już z ogólnego postępu, jaki uczyniła nauka z książek. Jednym z najbardziej radosnych objawów w naszym kraju jest chyba to polepszenie się stanowiska kobiety. Może się ona teraz podnieść społecznie narówni z mężczyzną i wybrać drogę swego życia, podobnie jak i on. Niesłuszne to, gdy w swoim czasie kilku zazdrośników przedstawiło mnie, jako człowieka o niewolnomyślnem zapatrywaniu, pedanta, który tylko szpera w przeszłościach. Tak, śmiejecie się państwo, ale tak było naprawdę. Szczególniej jeden, imieniem Reinert, syn dzwonnika steczku, nie mógł mi wybaczyć osięgnięcia tytułu doktora. On i ja kolegowaliśmy w szkole i studjo-waliśmy jednocześnie na uniwersytecie, ale ja wyprzedzałem go cokolwiek pod każdym względem

w naszem mia-

i to go nękało. Drogi z niego był chłopak, rujnował swego ojca, w końcu stary dzwonnik musiał pożyczać pieniądze na poczet swych przyszłych darów gwiazdkowych, aby tylko eleganckiemu synalko winie zbywało na niczem. Krótko powiedziawszy: chłopak nie pracował, jakby powinien, dwa lata dłużej, niż mnie, zajęło mu zdawanie egzaminów, aczkolwiek miał przecież we mnie przykład do naśladowania. Obecnie jest nauczycielem gimnazjum w jakiemś małem miasteczku Westlandji i nigdy chyba niczem innem nie zostanie, jak nauczycielem. Ale nie zbrakło mu przy tern ani zazdrości ani wściekłości, by mię napastować. Pisał, że wyrecytowałem w swej rozprawie doktorskiej aż dwie strony wykazu źródeł jedynie i wyłącznie poto, by się wydać uczonym, większa część tych źródeł nie miała nic wspólnego z tematem, mówił. Odpowiedziałem na to spokojnie i rzeczowo i dodałem, że on czyni wrażenie oślepionego prywatną urazą do mnie. Przyszedł mu tedy na pomoc jakiś inny kolega. I z niego niewielka była figura, jakiś radykał i hulaka, ów to nowy człowiek zarzucał mi staromodne szperanie w nauce i niewspółczesny sposób myślenia. Mnie! Mnie, który nic innego nie czynię, jeno walczę dla każdego z oddzielna o dopuszczenie do wyższego rozwoju. Mogę powiedzieć, że mam najczystsze sumienie pod tym względem. Zacząłem nawet urządzać od-

nie udały się

czyty dla moich współmieszkańców

wprawdzie, ale nie moja w tern wina. Wyobraźcie

sobie, że stoję przed nimi i opowiadam coś z historji Helenów, no i wymieniam Tukididesa. Wtem jakiś zwarjowany osobnik z ławki przerywa mi ze śmiechem i pyta, czy to był „gruby Dides“!*) O, więc już nic nie pozostało mi tam do roboty, całe audy-torjum wybuchnęło śmiechem, ja zeszedłem z katedry i porzuciłem myśl wygłoszenia reszty odczytów. Było to wszak beznadziejne. Ale, nieprawdaż, dałoby się tego uniknąć, gdyby słuchacze posiadali więcej szkoły. Tukidides nie jest, jak wiadomo, grubym Didesem. Więcej szkoły, więcej szkoły! Dlatego też wciąż, całe życie gorliwie agitowałem za oświatą ludową i mógłbym każdej służącej życzyć ukończenia matury oraz zostania wykształconym człowiekiem. Hołduję również jaknajbardziej postępowym zapatrywaniom naprzykład na polu wyzwolenia kobiety: niech się ona rozwija, niech korzysta w równej mierze ze wszystkich praw życia, — wtedy, jak pewien wielki Anglik mówi, ludzkość urośnie w dwójnasób! I tak powinnoby dziać się na całej linji, szkoły i kursy istnieć dla dzieci i dorosłych, dla mężczyzn i kobiet, szkoły wszystkich rodzajów, instytuty nauczycielskie wszystkich rodzajów. I tak się też właśnie teraz dzieje. Kobieta

*) Grasłów: „tyk" oznacza gruby po norwesku (prz. tł.)

może być wszystkiem, czem zechce, roi się od studentek, mogą one zostać sędziami, lekarkami i nauczycielkami, mamy szkoły wszystkiego, szkoły handlowre, rysunkowe, przemysłowe, kursy języków, seminarja, szkoły dla nienormalnych, gdzie każdy idjota uczy się czytania liter, zakłady, gdzie kaleki bez rąk mogą wyuczyć się rzemiosła, dzięki palcom u nóg, szkoły, szkoły —

Ale oto, kiedy rektor dobrze już jest w toku, przerywa mu jakiś przypadek: za oknem widać oby-dwucb towarzyszy — samobójcę i Antoniego Mossa, którzy siadają przed domem w krzesłach wyplatanych i czynią wrażenie, jakgdyby ziębli. Pierwszy rektor zwraca na nich uwagę, odchyla się w tył i mówi: — Tak, a otóż i tych dwóch! — Bertelsen proponuje, aby ich zaprosić do wnętrza i dać kieliszek wina, a panna d’Espard idzie po nich. Patrzajcie, panna d’Espard jest tą, która to sprawić umie. Towarzystwo dokładnie widzi przez okno zdziwuenie obu przyjaciół z powodu zaprosin, widzi, że mówią z sobą, jakgdyby jeden pytał drugiego, co tamten o tern sądzi; a podczas tego panna d’Espard stoi i przechyla głowę i uśmiecha się. Wreszcie wszyscy troje wchodzą.

Czyni się dobre miejsce dla przybyłych i nalewa im się wina, częstuje cygarami, a popielniczki zostają przesunięte ku nim; ale goście zachowują się biernie, nie mówią ani słowa. Bertelsen oczekiwał zapewne, że go samobójca zabawi nieco rozmową, nieco osobliwą pogawędką, — wyskokiem swej pomieszanej głowy, — lecz nie. Jego towarzysz, Antoni Moss, wyglądał, jak umęczony w tern dobrem towarzystwie, usiłował skryć gałganki na swych palcach, niedowidział dobrze i przewrócił swą szklankę. — To nic nie szkodzi! — rzekła panna d’Espard. Wszyscy byli życzliwi, a i rektor nie należał do ostatnich, chcąc wszcząć rozmowę, zapytał: — Czy panowie, którzy powracają właśnie ze dworu, nie widzieli czasem moich chłopaczków?

—    Owszem, — odpowiada samobójca, — poszli na ryby.

—    Ma się rozumieć! O, te jeziora górskie mają być tak zdradliwe i niebezpieczne, słyszałem o tern zawsze. Zabroniłem chłopcom tam chodzić, tak. Czy byli sami?

—    Nie, towarzyszył im człowiek, który powiedział, że jest sołtysem. Młody człowiek.

—    Naturalnie, garną się do wszystkich ludzi.

Bertelsen odezwał się żartem: — Sołtys — i czego

tu chce ta wyższa policja?

—    Zapytał nas, kto tu mieszka, więc mój towarzysz i ja wyliczyliśmy mu po kolei.

Pan Fleming nagle zaczerpuje oddechu, a gdy wszyscy spoglądają na niego, pochyla się i zaczyna pod stołem kręcić swym trzewikiem. — Nie, tym razem nic mi nie jest! — oświadcza pannie d’Espard,

—    obawiała się snąć nowego krwotoku. Ależ tak, jednak mu coś było, pan Fleming poczuł się źle, uśmiech jego był uśmiechem struchlałym, a od tej chwili pogrążył się w zupełne milczenie. Panna d’Espard mówi w wesołym tonie, aby go rozerwać:

—    Tak, panie rektorze, jeśli chłopcy pańscy mają z sobą policję, to z pewnością może pan być spokojny!

—    Nie jestem spokojny! — odpowiada rektor uparcie. Wstał, podziękował towarzystwu i powtórzył, iż zabronił im tego, surowo zabronił!

—    Jakiż on był zły na swych chłopców! — rzekł Bertelsen, skoro rektor wyszedł.

z pewnością wzorowym

on

—    Nie dziwię się temu, — odparła na to panna d’Espard. — Jest ojcem.

— Wielki człowiek! — oświadczył Bertelsen i prześcignął ją. — Czego on się nie uczył i o czem on nie wie!

Pan Fleming podniósł się, obaj towarzysze przyjęli to zapewne za znak i też powstali, podziękowali i odeszli. Nie, w życiu towarzyskiem nie możnaby zaparadować tymi dwoma. A co z samobójcą? Czy nastąpiła w nim zmiana ? — nieco szaleństwa, jakiś wir ognisty? Lub może siedział zatopiony w sobie, niby ów niepospolicie powabny ptak śpiewający? Towarzysz jego był daleko bardziej sympatyczny, ale hańba, jak ten człowiek wyglądał z powodu swych ran i wrzodów. Bertelsen powiedział, że nawet nie śmie napomknąć, jaką to chorobę ma zapewne Antoni Moss. Oczy mu zarastają, usta — wykrzywiają się.

—    Dowidzenia! — skłonił się p. Fleming i wyszedł.

Panna d’Espard poszła za nim. Znalazła oczekującego ją pana Fleminga, znów mu była potrzebną, znów w najwyższym stopniu nieodzowną, jej pielęgnacja — niezbędną. Ależ oczywiście, że mu coś było, p. Fleming zachowywał się z widocznym niepokojem, on — który zazwyczaj miał tak piękne ułożenie i był hrabią, dziś całkiem inną przybierał posturę, bardzo mu była potrzebna zachęta.

Wstąpili na schody i weszli do pokoju pana Fleminga, który powiedział: — Nic to takiego, tylko znów zły dzień.

—    Jeszcze pan nie dość silny, — tłoinaczyła go panna.

—    Tak. — I p. Fleming chwyta się nerwowo za kieszeń na piersiach i mówi: — Widzi pani, na wypadek, gdyby się co zdarzyć miało, to czy tamto, — nigdy przewidzieć tego nie można —

—    Niech pan tylko wyzdrowieje.

— Nie chodzi o to, że umrę. Owszem, i o to również. Czy może pani sobie wyobrazić, jak małą chęć mam umrzeć ? Mógłbym oddać się w niewolę, aby zachować życie, mógłbym zabić, aby mi wolno było zachować życie. Ale teraz nie o to chodzi. To jest, owszem, o to. Gadam bez związku, ale chodzi o to. Jeśli mnie nagle uwiężą, to ja umrę.

Panna d’Espard jest nieco w zamieszaniu i odpowiada: — Ależ pana nikt nie uwięzi. Co to za brednie!

—    Otrzymałem na dole przestrogę. Ano, rzecz w tern, że posiadam nietylko i wyłącznie przyjaciół, kilku nieprzyjaciół ze stron rodzinnych śledzi za mną. Czy mogę mówić z panią otwarcie?

—    Tak! — odpowiada panna pod niebiosa wzięta i śmieje się.

P. Fleming nie mógłby zwrócić się do kogo lepszego ze swą poufnością, panna d’Espard nie była małą dziewczynką, która zabłąkała się w dużym lesie, i nie mogła znaleźć wyjścia, nie, nie. A otóż siedziała tu.

—    Nie jestem człowiekiem niewinnym, — mówi p. Fleming i uśmiecha się żałośnie.

Panna d’Espard odpowiada usłużnie: — I ja nim nie jestem. Nikt nim nie jest.

Droga jest utorowana:

Nie było to poślizgnięcie się, wcale nie, to był czyn obmyślony, chciał uczynić to nawet raz jeszcze. Poczęło się od tego, że śmierć mu zagrażała. Było to tak niespodziane, i tak przedziwnie bolesne, prawie jakby nieprawdziwe, pluł krwią i tajał, czemu miałby pluć krwią i tajać? Nie miał żadnego wyjścia, jeśliby nie uczynił jakiegoś nagłego kroku. Czy go zrozumiała?

Zrozumiała.

Uczynił więc ten krok, a uczynił go tak przemyślnie, że tylko bardzo podejrzliwa rewizja mogłaby wynaleźć niewinną pomyłkę pisarską w jednem miejscu, jakiś nul i zero, nic. Poczem wyjechał i przybył tu do sanatorjum. Czy było to miejsce odpowiednie, czy znajdzie tu, czego szukał? Szło mu raz lepiej, raz gorzej, znów lepiej i znów gorzej, Bóg wie, może go w błąd wprowadzano. A przez cały czas wisiało wszak coś nad nim, dniem i nocą, jakiś ucisk, jakaś męka. Miało to swe znaczenie, gdy wypytywał o nowiny w gazetach i gdy węszył w depeszach. Nie należało jednak węszyć zbyt usilnie, nikomu nie powinno to się wydać zastanawiaj ącem, nikomu nie wolno zauważyć jego tajemnicy. Żył na kołyszącym się gruncie.

Nie, gdzieżby, nie zasmuciło to panny d’Espard, tej małej, mężnej duszyczki, nie zapatrywała się czarno na sprawę, przeciwnie, patrzyła na nią do pewnego stopnia ze znajomością rzeczy i śmiała się

uniewinniająco. I już sam ten wesoły sposób ujęcia sprawy dodał otuchy biedakowi, nie czuł się już dłużej kompletnie zdradzonym, ona go ochraniała.

I wyjaśnił dokładniej: jeśliby sobie wyleczył płuca i zdobył napo wrót siły, byłby się sam zameldował i przyjął swą karę, Bóg mu świadkiem, nieskończenie chętnie, z radością w sercu. — Dajcie mi tylko czasu! wykrzyknął, — uczyńcie mię zdatnym do cierpień, nie zabijajcie mnie, nim nie wypróbuję tej kuracji!

To i owo wydawało się pannie jeszcze niejasnem, a on zeznawał prosto z serca: Nie, oczywista, nie jest żadnym szlachcicem z Finlandji, on jest ze wsi i z roli, z małego gospodarstwa o jednym koniu i czterech krowach, jakieżby więc to miało znaczenie dla niego, gdyby otrzymał możność przebywania na świeżem powietrzu! Ale on stał w banku przez lat sześć, i nie zaznał tam ani jednego radosnego dnia, był chłopcem wiejskim i wiedział co do joty* że byk — to zwierzę z kopytami; dusza jego wyrywała się do ziemi rodzinnej. Nie bez powodu uciekał się do hali Daniela, do małych domeczków, do zsiadłego mleka, do łoża o futrzanej kołdrze, przecież to go powinno uzdrowić napowrót, nieprawdaż ?

— Tak.

To go musi uzdrowić, do djabła! Ale ci idjoci tego nie rozumieli, oniby go tylko pragnęli schwytać przy pierwszej okazji. Nie, z pewnością nie miał pańskich zachcianek, nie pojechał wszak do wielkiego hotelu w Paryżu i nie zamieszkał tam, trwoniąc swą zdobycz, szukał jeno świeżego powietrza, gór i nieba. Czemu podawał się za hrabiego? Nietrudno to pojąć: naturalnie, że z powodu tej bezpieczności, jakiej mu to dostarczało. Dłużej potrwa, nim zaczną podejrzewać Fleminga, aniżeli Aksel-sona. Dodał: — W domu chodzimy do obory rano i popołudniu, dwa razy na dzień, ojciec mój nie żyje, matka nazywa się Liza. Najwyższa radość niebiańska ją ogarnia, gdy słyszy, jak dobrze się wiedzie jej synowi tu w górach, pyszni się mną przed innemi kobietami, a zawsze była dumna, żem się dostał do banku. Niechby tylko umarła w porę i uniknęła katastrofy!

Tego, zaprawdę, było już nazbyt wiele nawet dla panny d’Espard, rzekła jednak: — No, no, nie bierz pan tego w ten sposób!

Owszem, zdawał sobie jasno sprawę z tego, że pewnego dnia zostanie uwięziony, to tylko kwest ja czasu, tam, w towarzystwie, ugodziło weń słowo jedno, niczem iskra.

P. Fleming sięga na serjo do pugilaresu i dobywa stamtąd rodzaj listu, grubą paczkę: — Chcę być

przygotowanym, mówi. To są pieniądze, co począć z niemi Spalić ?

•-o

—    Nie myśli pan chyba tego czynić!

—    Ma się rozumieć, że nie. Ale niema już czasu ich ukryć, w tej chwili właśnie chodzi na dworze człowiek i czyha na mnie. Rozumie pani, o kim

—    Ja je schowam, — mówi panna.

—    Ach, chce pani naprawdę? Odważy się pani? Panna czyni tylko śmiały rzut głową i uśmiecha

się.

ni nie może

-    Tak, ale taec* się

być zupełnie bezpieczna, na to mi się tięzy otwarły przed paru dniami. Przebywaliśmy razem tak

wiele, ze podejrzenie *moze pa^c tę^ i n,a parną.

<7h3

.    «    %$ VłI «jl

W gruncie rzeczy dlatego to prosiłem anią przyciągnąć do nas pannę Elling^i, a_t^nr Samem kupca Bertelsena.

Panna d’Espard chwyciła grubą kopertę ze stołu i wetknęła ją głęboko na swej piersi, na samej skórze. Tymczasem! rzekła.

—    Dobrze! — Owszem, oczywiście, mógłby spalić pieniądze, ciągnął dalej. Ale zdarzyć się może, iż on nie umrze, że, przeciwnie, karę przeżyje, choroba jego jest kapryśną chorobą, widziano już najdziwaczniejsze jej rodzaje. Jeśli przetrwa uwięzienie —

Panna d’Espard głową kiwa, że nic nie potrzeba dodać więcej, ona sama byłaby rada znaleźć nieco pieniędzy po odbytym więzieniu.

—    Chciałbym poruszyć jeszcze jedną sprawę, — rzekł p. Fleming. — Aby pani nie nazbyt wiele straciła tu w tej miejscowości z powodu zaznajomienia się ze mną, wyprę się, naturalnie, wszystkiego. Zrozumiane? Wyprę się każdego źdźbła. Zostanę osądzony, ale wypieram się bezustanku. Co mi pozostaje innego ? W rzeczywistości nie popełniłem przestępstwa, chciałem tylko zdobyć sobie możność życia.

—    Ma się rozumieć.

Łączyła ich taka zgoda w tej sprawie, taka jedność, pieniędzy nie policzono nawet, żadnej sumy nie wymieniono. Gdy panna d’Espard wyszła z pokoju, oswobodziła p. Fleminga od połowy ciężaru, przytłaczającego pierś jego. Wszystko odbyło się tak naturalnie.

Wnet potem znów zastukała do drzwi p. Fleminga, weszła i rzekła: — To nie sołtys tu przyszedł, lecz jego pomocnik.

P. Fleming obawiał się zapewne, że zeszła do służby i poczyniła nieostrożne pytania, lecz ona uspokoiła go przebiegłym uśmiechem: — Pytałam o chłopców rektora, — rzekła.

—    No, zatem pomocnik sołtysa — to i co?

—    Ten, który odbił narzeczoną Danielowi.

P. Fleming zamyślił się: — Sołtys czy pomocnik sołtysa — wszystko jedno, to tylko kwest ja czasu. Dziś jest środa, ja muszę precz stąd.

wecz

P. Fleming mógł się czuć spokojnym co do dnia dzisiejszego, pomocnik sołtysa już wrócił z połowu ryb, opuścił sanatorjum i udał się do domu; panna d’Espard sama to widziała. Cokolwiekbądź zaś uczynić zamierzał, przypadek obrócił to w ni-. Śród gości szła wielka rozmowa o pomocniku sołtysa: zanurzył się w wodzie, wyszedł stamtąd przemokły od stóp do głowy, nawet czapka jego ze złotym sznurem ociekała, jak ścierka do szorowania. — Co się panu stało? — zapytali go niektórzy, a śród nich i panna d’Espard. — Nie mówcie już o tern, odparł, — nieszczęście, potknięcie na ślizkiej górze, zsunąłem się na dół, na samo dno! — Nie mógł ukryć, że malcy go wyratowali.

Dziwni ci chłopcy, z początku zarzucili kij, tyki, ale gdy pomocnik sołtysa wciąż jeszcze leżał na dnie, w mule, i nie wychodził, skoczyli do wody i wyciągnęli go na światło dzienne. O, ci szatańscy chłopcy rektora, niebywałe łobuzy, awan-tumiki, lecz istne zuchy! Poszli teraz do łóżka, podczas gdy suszono ich odzież.

P. Fleming i panna d’Espard mogli odetchnąć; tak też uczynili, pili wino, poweseleli, wyciągnęli

nogi przed siebie i bujali niemi. Był to humor wisielców.

Panna d’Espard żartowała sobie z jego obawy przed pomocnikiem sołtysa, rybakiem, który w wodę wpadł, Boże zmiłuj się!

P. Fleming zaraził się na chwilę jej niefrasobliwością i wtórował jej w przesadnej odwadze: — Musiał na ten raz zwrocie się nosem w stronę domu!

—    Musiał się przemykać do domu, jak zlany pies. Widziałam go!

—    W gruncie rzeczy — rzekł p. Fleming ze śmiechem — było coś taktownego, coś z dobrego wychowania w jego zachowaniu się. Gdyby miał dziś użyć ręcznych kajdanków, zmoczyłyby mi mankiety.

—    Hahaha! — śmiała się panna i jaknajwiększą przydawała wagę wesołości śmiertelnie chorego człowieka. A że się już wyczerpała, uciekła się do zwykłego swego żartu, którym lubiła zabawiać innych, mianowicie: do mówienia złą francuszczyzną: — Kawa z ,,avec“, łóżko — ,,lit de paradę⁶⁴.

—    Nie powinna pani mówić do mnie po francusku! — rzekł z uśmiechem, a nawet jaśniej się jeszcze wyraził. — Z wiadomych powodów! — rzekł.

Później nieco, o zmierzchu, poprosił ją o zwrot pewnej ilości pieniędzy, potrzebne mu były. Przy tej sposobności on to musiał odpiąć jej bluzkę na plecach, i w tejże chwili nastąpił gorący uścisk, szał czułości, z pocałunkami i szlochem i pół-histerją. Naprężenie uczyniło ich obu tkliwymi. Jeśli panna czuła może nieco rozczarowania, że on nie był ani dziedzicem, ani hrabią, dość mądra była, by to ukryć, stał się też jej bardziej bliskim z powodu swego zwierzenia, nie przestawał być człowiekiem o subtelnem i dystyngowanem obejściu, — z tern się urodził, — a w każdym razie posiadał kosztowny pierścień i kopertę z pieniędzmi.

Wspominając pieniądze, raz jeszcze ją pouczał, by zachowywała się ostrożnie, a w razie potrzeby — spaliła je.

— Nigdy w świecie! — odparła.

Pożegnali się z sobą bardziej uroczyście, niż zazwyczaj, tak sobie życzył. Kochali się wzajemnie, całowali się wzajemnie i składali sobie przysięgi na życie całe. Dobranoc! A propos, pierścień jego mogłaby otrzymać, ale byłby ją tylko kompromitował. Nowe pocałunki i nowe dobranoc. Rozeszli się, a on nawet nie otworzył paczki banknotów i nie wyjął z nich kilku. Może był to pretekst tylko.

Nazajutrz rano panna d’Espard podeszła ku drzwiom p. Fleminga i nasłuchiwała, obuwie stało nazewnątrz, zapukała więc grzecznie i czekała, jak zwykle, dopóki on nie otworzy i nie wróci do łóżka.

Nie. Zapukała ponownie. Nie. Tedy ujęła za klamkę, drzwi były niezamknięte, więc weszła do pokoju. Nikogo w nim. Poza tern wszystko w porządku, łóżko nietknięte. Na ścianie wisiały ubrania, na podłodze stały dwa kufry z kluczykami w zamkach, natomiast brak ręcznej walizki.

Panna d’Espard rzuciła wzrokiem dokoła i pojęła związek, może go nawet oczekiwała. Pierwszą rzeczą, którą uczyniła, było — że zamknęła drzwi na klucz, by pozostać samą w pokoju, robiła to tak często, gdy p. Fleming był niezdrów i leżał w łóżku. Skoro dziewczyna zapukała przed południem, panna objaśniła przez odemknięte drzwi, że p. Fleming znów się zaziębił i że należy przynieść do pokoju śniadanie dla obojga, jak zwykle. A gdy jedzenie nadeszło, przyjęła tacę we drzwiach. Pozostawało teraz zjeść nieco na obu talerzach.

W ciągu trzech dni utrzymywała wszystkich w tymże mniemaniu, zamykała na noc pokój p. Fleminga, aby spać w swym własnym, a dniem znów zajmowała swe miejsce przy p. Flemingu. A obuwie wciąż jeszcze stało przed drzwiami.

Siedzi więc pogrążona w tysiącznych rozmyślaniach, jaki temu będzie koniec? Nie rozpacza i rozkoszuje się w gruncie rzeczy zbytkownością swego przymusu i swego strachu; zadziwiające, że czuje też sekretną bezpieczność bogacza, dzięki świadomości pewnej paczki banknotów, znajdującej się w jej posiadaniu. Wpakowała ją tymczasowo w wyściełaną poręcz krzesła, dopóki sama nie będzie mogła wydobyć się na swobodę.

Niechby tylko p. Flemingowi udało się zemknąc koleją! Byleby tylko — przedewszystkiem — dostał się do kolei i nie skonał na własnych rękach! Nie był jeszcze nader silnym, łatwo się pocił, jedyne, coby go podtrzymywać mogło, to chęć życia, energja rozżarzająca się wobec niebezpieczeństwa. Bóg wie.

Jednego dnia znów dojrzała przez okno pomocnika sołtysa na gruncie sanatorjum. Ubranie jego było suche, a czapka nanowo wygładzona. Czyżby tym razem przyszedł na serjo, z powinności urzędu? Musiał snąc otrzymać fałszywą informację, wr każdym razie po spożyciu obiadu opuścił sanatorjum. Tak, myślała zapewne panna d’Espard, zaziębionego i leżącego w łóżku człowieka zostawia się w spokoju!

Trzeciego dnia zaszły trzy wypadki: po pierwsze, — posłaniec z poczty przyszedł z dużym okrągłym pudłem dla panny d’Espard. O, był to kapelusz, obiecany jej przez p. Fleminga, nie zapomniał o nim. Odetchnęła głęboko i uspokoiła się, otrzymała zatem dowód, że dostał się szczęśliwie do Krystjanji; a to, że miał jeszcze w myśli taką ba-

193

13

Ostatni rozdział.

gatelkę, jak kapelusz damski, świadczyło również, że położenie jego narazie nie było zagrożone. I panna d’Espard poczuła się tak lekką, beztroską, że w temże miejscu i w tym samym pokoju, w którym trzymała straż, otworzyła pudło i w napięciu przymierzyła przed lustrem swój nowy kapelusz. Wspaniały upominek, klejnot, tylko że nazbyt drogocenny.

Drugim ważnym wypadkiem, który się zdarzył, był przyjazd adwokata Robertsena do Torahuzy, miało to ten skutek, że panna d’Espard została uwolniona ze straży. Widać musiało niezwłocznie przedostać się z ust służby do adwokata o wielokrotnych wizytach pomocnika sołtysa i o tern, że pytał o pewnego człowieka, adwokat wszedł po schodach i zapukał do drzwi p. Fleminga. Jeszcze przed zamkniętemi drzwiami stojąc, wołał przyjaźnie do wnętrza, kto to prosi o pozwolenie przywitania pacjenta.

Panna d’Espard otworzyła drzwi. Powzięła swe postanowienie, była odważna, była harda i nader dzielna.

Adwokat rozejrzał się dokoła, może nawet zdumienie jego było nieco udane. Zapytał ze ściągnię-temi brwiami: — Ależ — gdzie jest pacjent?

— Nie wiem tego, — odparła panna i spojrzała mu prosto w twarz.

—    No. Tak, ałe kto wie o tem?

—    Może on sam tylko, — odparła. — Proszę, czy nie zechce pan usiąść?

—    Co to wszystko ma znaczyć, czy hrabia zem-knął?

Panna nie mogłaby na to odpowiedzieć. Wszystko, co wiedziała, to — że gdy weszła dziś rano tu do pokoju, nie było w nim pana Fleminga.

Adwokat pyta: — Czy wie pani, co on przewinił ?

—    Nie, skądby! Czy on coś przewinił?

—    Ja o tem nic nie wiem. Zapłacił swój rachunek i opuścił sanatorjum. Gdzie on jest? Czy miał z panią jakiś zatarg i poszedł na halę Daniela ?

—    Nigdy nie mieliśmy z sobą zatargów, — odpowiedziała krótko. — Iz pewnością niema go u Daniela.

—    Proszę nie brać za złe mego żartu, — mówi nagle adwokat Robertsen, — myślałem: ot — mały supełek na nici.

—    I supełków między nami nie było. Wcaleśmy się tak dobrze nie znali, rozmawialiśmy tylko z sobą niekiedy, przy sposobności.

—    Bardzo jestem nieszczęśliwy z powodu tego zajścia, —objaśnia adwokat. — O ile tylko nie wyszedł sobie na spacer i nie powróci zaraz. Miejscowość, jak ta tutaj, cierpi z powodu każdego naruszenia porządku, dostaje się to do gazet i do ust ludzkich, zyskamy mniej dobrą renomę.

—    Tak.

—    Nieprawdaż, panno d’Espard, pani to rozumie?

—    Owszem. Byłam zupełnie tego samego zdania, dlatego też siedziałam tu przy zamkniętych drzwiach, dopóki pan nie przyszedł.

Adwokat obrzuca ją wzrokiem. Ano, stać w bezpośredniej zmowie z tą panią też nie mógł, rzekł przeto: — Nie jest to nieprawdopodobne, że sołtys przyjdzie tu i przesłucha panią. Może to pani tymczasem traktować lekko. Zresztą może też pan Fleming wróci, dobry to znak, że jego bagaż pozostał.

— Tak.

— Zamkniemy narazie jego kufry na klucz i poczekamy. Gdyby sprawa z nim żle stała — nie mówię, że tak jest, nie wierzę temu nawet. Wielki Boże, gdybym wiedział, że hrabia Fleming ma jakieś nieporozumienia z justycją, byłbym pierwszym, któryby o nim doniósł. Ale w moich oczach jest on prawdziwym i wytwornym szlachcicem. Z drugiej znów strony możliwe wszak, że go poszukują, jako obciążonego całkiem nieuzasadnionem podejrzeniem, a i w takim razie, odbije się to, niestety, na sanatorjum. Nie chciałbym zgoła widzieć go

I—*

vO

o\

tu przyłapanego w naszem pobliżu. Poczekajmy trochę.

Adwokat miał powód do przestrzegania ostrożności. Sanatorjum Torahuza, ten nowiuteńki zakład, już kilkakrotnie przeżywało niefortunne sprawy, na początku — kilka kompromitujących wypadków śmierci, następnie — z pewną angielską księżniczką, a żoną ministra, do której nikt, zda się, nie chciał się więcej przyznać, sanatorjum nie powinno kusić się o nowe wstrząśnienia— tym razem z powodu fińskiego hrabiego. Adwokat nie chciałby zadzierać z panną d’Espard o ten współudział, który, — możliwe, — przyjęła w ucieczce p. Fleminga, tego rodzaju rozprawy nie leżały w jego naturze, on tu był gospodarzem, czemś w rodzaju opiekuna nad wszystkimi, jemu chodziło głównie o to, by znaleźć drogę na bezdrożu.

wypłynie do jutra.

— Tak, mówi i panna.

Rozważał nad tern chwilę i rzekł: — Nie znalazła go tu pani dziś rano, miał więc ośm godzin czasu by wyprzedzić. Dość to mało, niechętnie zobaczyłbym go tu sprowadzonego napowrót — to jest, jeśli sam z siebie nie powróci. A więc oćm godzin; pociąg ranny odszedł 6.15. Czekam — wszystko z zastrzeżeniem, o ile p. Fleming nie na powierzchnię w ciągu dnia — czekam

— Tak jest, czekam do jutra. Ale czy wie pani, co wtedy zrobię? — zapytał z miną rezolutną. — Pójdę sam do sołtysa z mojemi zeznaniami. Zaoszczędzi to nam jego widoku tutaj; rzeczywiście — daleko to przyjemniejsze dla nas wszystkich. Całą rzecz dobrze obracbowawszy, nie powinno to leżeć wr interesach sołtysa lub gminy, aby czynie nam wstręty, płacimy tu wielkie podatki, dostarczamy chłopom pracy, zakupujemy ich wytwory i ich bydło, rzucamy blask na cały okręg.

VII.

ektor i jego chłopczyki odjechali, handlarz drzewem Bertelsen odjechał, panna Ellingsen odjechała, a tak, ma się ku jesieni, wakacje skończyły się dla letników w górach.

To i co, wiele gości jeszcze pozostało, drobni rentjerzy, wdowy-pastorowe, żony drobnych kupców, które wciąż jeszcze były nerwowe i wcale jakoś poprawić się nie mogły, kilku młodych sportowców, którzy ponieśli szwank podczas wypełniania swego zawodu a teraz musieli się leczyć, — dość więc jeszcze pozostało ludzi. Prócz tego od czasu do czasu przyjeżdżali goście w miejsce tych, którzy opuszczali sanatorjum, byli to wprawdzie ludzie w przejeździe między jedną górą a drugą, zatrzymywali się z reguły tylko przez noc i nie nadawali się do tego, by ich adwokat wymieniał w gazecie, jako reklamę, ale byli to mile witani goście, sanatorjum zarabiało na nich lepiej, niż na pacjentach, opłacających miesięcznie.

Z pierwotnych gości — dwuch, a mianowicie samobójcy oraz jego towarzysza z wysypką, nie-sposób było stąd wydostać. Może najmniej chętnie ich tu wdziano, — jednego z powodu stanu wewnętrznego, drugiego — z powodu zewnętrznego, oni jednak nie ruszali się z miejsca — z wierności, czy przekory.

Właściwie nie czynili nic zdrożnego, nie hałasowali i na myśl im nie wpadło brać górne C, byli to nieznaczni panowie, nędzni panowie. Dzień po dniu życie układało im się dość głupio i smutno, chodzili sobie i czytali białe plakaty na słupach, studjowali przepowiednię pogody, wieczorami grywali w karty z inspektorem i odźwiernym. W czasie posiłków siedzieli przy stole z pacjentami nerwowymi, którzy z uderzeniem godziny przyjmowali pigułki i sole zdrowa. Na tern schodził im dzień.

Ale ostatniemi czasy samobójca rozpoczął dla odmiany przebywać na dworze, i łazić po górach, dla wzmocnienia zdrowia. Dziwny to człowiek, on, który, od czasu gdy był wielki jak pięść, zdawał się żyć nie dla czego innego, jak dla swego samobójstwa, teraz począł zmieniać zapatrywania. Czy to nie on wyraźnie odroczył pozbawienie się życia do czasu, gdy wynajdzie taką formę, która nie zbeszcześci mordu? Jadł wszak i dawniej strawę i ubierał się w odzież, owszem, i pierwej także żył i pracował; ale wówczas był tylko jasnowidzącym świadkiem błazeństwa całego tego poczynania, o, pogardzał sobą z tego powoda, pluł na siebie. Teraz nastąpiła zmiana. Czy to powietrze Torahuzy podziałało, czy też inna mądrość go przeniknęła ? Stał się ustępliwszym zarówno względem samego siebie jak i względem innych, usuwał się na stronę, gdy mu kto naprzeciw" drzwiach stanął, począł mowie o swem samobójstwie z pewną niewiarą. Gdy Antoni Moss, jego towarzysz, szydził z niego, samobójca utrzymywał, że każdy punkt widzenia, na którym stał człowiek, był czasowy, każde mniemanie — przemijające.

we

Wyśmienicie. Człowiek uratowany dla siebie samego i dla innych. Jak to łatwo być żywym, ba, a jak łatwo można być nieśmiertelnym! Jeśli nie jest się akurat śpiewakiem, można w każdym razie pójść w góry i śpiewać głośno i weselnie. Cała rzecz tylko w tern, jak długo ten jasny stan potrwa.

—    Czyś pan żonaty? — zapytał go towarzysz podejrzliwie.

—    Żonaty ? Nie.

—    Czy był pan żonaty?

—    Co to pana obchodzi! — odpowiedział samobójca ostro. — Nie pytam pana, czy pan ma chorobę, której nie chciałbym wymienić.

Moss skulił się. Poczem ciągnął dalej: — Bo w każdym razie już pan od tego odstąpił, o ile pojmuję. Djabełby się też strzelał o kobietę.

Samobójca wydawał się zaskoczonym znienacka i rzekł: — Nie pytałem pana o to, co mi czynić należy.

Milczenie. Na drżące usta samobójcy, rzekłbyś — wyznanie jakieś chciało się przecisnąć. Zdawał się jakby przyłapany. — Skąd to do pana? — wykrzyknął. — Czy pan chodzi a podsłuchuje, czy pan słyszał od dziewcząt, że gadam ze snu? Tak, człowiek narażony jest na niejedno!

Według tego sądząc, samobójca był tęgim zuchem, — gdyby nawet nosił się z tajemnicą, pragnął zachować ją w ukryciu. Zaprawdę, nie życzył sobie opinji człowieka o losie tragicznym, lub człowieka, którego zrujnowała gra na giełdzie, albo takiego, którego żona oszukała. Czemu więc nie wytrzymał, czy doprawdy struna jakaś w nim pękła? Począł znów mówić. Była to parafiań-szczyzna i filozofowanie, nieco zwykłej a afektowanej junakierji. — Ale zresztą ma pan rację, że djabełby się tam strzelał z powodu żony. Pozbawić się życia, aby zemścić się na żonie, toż to szarpać siebie samego. Może to przyprawić damę o pewne drgnięcie w danej chwili, ale wnet po tern staje się jej obojętnem, będzie jadła i piła, myślała o tern, czy nie najeżyły jej się włosy, będzie pamiętała o swych strojach. A jeszcze po pewnym czasie zrodzi się w niej uczucie dumy, że godną była strzału rewolwerowego, sama uważać się będzie za interesującą z tego powodu, że ktoś się dla niej zabił, będzie tem paradowała. Tak, nie pojmuj mię pan tylko fałszywie, nie mówię o pewnej żonie, lecz o żonach wogóle.

—    Oczywiście! — odparł Moss. Ale widać — coś obcego dosłyszał w głosie towarzysza. Moss miał słabe oczy, lecz dobre uszy, może obawiał się, że obróci się to w wyznanie i rozczulenie, uciekł się przeto, jak zwykle, do kpiny, do szyderstwa: — No, nie należy znów całkiem odrzucić samobójstwa, nie całkiem, ma to swoją wartość zarówno jako cnota

—    i jako emocja. —

—    Małpa z pana, — odrzekł samobójca i spojrzał zezem ku niemu.

I znów powietrze między nimi się oczyściło, docięli sobie według zasługi i byli złośliwi według ochoty serca. Ale w tego rodzaju przekomarzaniach Antoni Moss nie umiał pobijać, musiał ulegać.

—    Stracił pan wczoraj wieczorem piękny grosz,

—    rzekł.

—    Tak, a pan zapłacił za mnie!

—    Nie, lecz złościło mię, że pan tak głupio grał. Przegrać do pocztarka — może to dlatego, że ma sznur błyszczący dokoła czapki. Szczególniej przegrywa pan do pocztarka.

przegrywanie.

— Niech to pana nie boli. Pocztarek nie ma środków na

—    No, więc to dlatego?

—    Nie. Jest pan znowu nie do uwierzenia ograniczony. To całkiem nie dlatego.

—    Ograniczony? Tak, pan chciałby może, abym się wstydził, że mię pan pominął, kiedy pan dostał swą idee fixe.

—    A pan nie posiada już wogóle całej twarzy! — wykrzykuje morderca ze wstrętem. Tak, a nawet nie mów pan już więcej wyraźnie, usta ma pan popękane.

—    Hahaha! — rzekł Moss. Nie zaśmiał się, a powiedział to, — i co to za bzdury! — rzekł także. Ale dobrze miał nos przycięty, zdobył się tylko na niezdarną odpowiedź: — Ja się poprawiam i tyję, ale panu zapadają coraz bardziej oczy, i staje się pan trzpiotowaty. Dziwne, że pan nie nosi słomkowego kapelusza.

—    A pan zawsze chodzi niegolony, — nie ustępuje samobójca.

I tu musiał się Moss poddać, nie wyglądał czysto i schludnie, prócz swoich ran, miał jeszcze kłaczki brody na twarzy i czuł się przygnębionym, tak, unikał nawet spoglądania ludziom w oczy. Odpowiedział : — Ma pan humor i sposób myślenia, które mię o dreszcz przyprawiają. Mógłby pan równie dobrze rozpocząć handlować bydłem. Nie mogę się więcej golić, robią mi się dziury w skórze. Ale

—    wychodzi to na jedno — strzygę się często tuż, tuż przy skórze, nożyczkami do haftowania. Każdy inny byłby to zrozumiał.

A teraz przyszła kolej na samobójcę, aby czuwać i nie dopuścić do rozczulenia, rzekł: — Zamilcz już pan, nie doprowadź pan czasem do łez!

—    Hahaha, —- rzekł Moss znowu.

Pogrążyli się obaj w milczenie, obaj siedzieli,

mrugali oczami i myśleli o swojem, od czasu do czasu czynili ruch głową i chrząkali dla wykazania męskości.

—    Chłodno dzisiaj, — odezwał się samobójca, — wkrótce śnieg spadnie. Nie, co to chciałem powiedzieć — zresztą, wszystko już jedno, ale pan podaje się za takiego niemal, który pojmuje zagadkowości życia. Czy rozumie pan sam siebie?

Moss odrzekł: — Sam siebie? Rychło oślepnę, to rozumiem.

—    Mówi pan — djabełby tam się strzelał o żonę!

—    Owszem. Ale gdyby pan był bezstronnym człowiekiem, toby pan pojął, jak powierzchownie pan gada. Czy to naprzykład chodzi tylko o żonę i męża ? A dziecko ? Pojmij mię pan dobrze, dziecko

—    w ogólności.

Moss zbył go rzutem głowy i odpowiedział: —

Nie wiem, o czem pan bzdurzy, wszystko, co pan mówi, jest tak bez znaczenia. Nie chcę mieć obowiązku dyskutowania z panem.

— Jak pan sobie życzy! — Ale samobójca ciągnął dalej, jakgdyby to dlań było koniecznością. — A więc dziecko, chłopak lub dziewczynka, zresztą może to być dziewczynka. Przypuśćmy, że ma trzy miesiące, więc mi pan nie wmówi, że jej pan nie widział, lub uważał za dziwną. Co czyni matka ? Co czyni matka po trzech miesiącach? No! Ale dziecko leży oto, i trzyma cię za palec, trzyma mocno i nie puszcza. Myśli pan, że pan sam puści? Mówię w ogólności----

Przerwano im, ktoś wszedł i zaczął opowiadać, — zdarzenie tej nocy, wielkie nieszczęście, śmierć. Nie była to żadna nadzwyczajna klęska lub strata dla świata, nie — i nie wpłynęła ona na poniechanie przez mordercę swych zdrowotnych wędrówek po górach, ale tylko tyle, że skinął głową; oto nowy wypadek śmierci! Rozniosło to również nową zgrozę po całej miejscowości.

Dziwne, iż tak wiele wyniknąć mogło stąd, że jedna z dziewcząt sanatorjum usiadła w jednym z pustych pokojów na drugim piętrze i — siedziała tam.

Szafarka znalazła ją tam wchłoniętą w noc i ciemność. Szafarka, w poczuciu swego obowiązku, skoro tylko wszyscy się położyli, biegała dokoła po domu i węszyła, pocierała zapałką i szła dalej. No, więc znalazła służącą, która siedziała, nie zamknąwszy drzwi na klucz, tak, jakby tam miała coś do czynienia; — nie płakała, a i nie siedziała, kołysząc się lub nucąc, przeciwnie — zachowywała się jaknajciszej, siedziała i podsłuchiwała, ledwie oddychać się ważyła.

Szafarka tak była zdumiona, że wytchnęła tylko, stojąc we drzwiach: Jakże — siedzisz tutaj?

Dziewczyna macha jej ręką i każe wejść do pokoju. Obie nadsłuchują, przysłuchują się niepokojowi w sąsiednim pokoju gościa, — jakiś płacz, szeptem wydawane jęki, dosłyszalne biadanie. To panna d’Espard, myśli szafarka, czyżby jej co było ? Czy to już trwa długo ? szepce do dziewczyny. — O, tak, już chwilę tego wieczora. Ale tak jest już od tygodnia co wieczór. Nie je też nic, wymiotuje każde zwykłe jedzenie.

Szafarka wychodzi na kurytarz, puka do drzwi panny d’Espard i pyta: — Czy pani co dolega, panno d’Espard?

— Mnie? — odpowiada panna dziarskim głosem. — Nie. Czytałam tylko głośno z książki francuskiej.

Szafarka, napewno z nieco przeciągniętą twarzą w ciemności: — Przepraszam więc! — Dziewczynie zapowiedziała, by się położyła natychmiast, z miejsca!

Następnej nocy służąca znów przyszła. O, sły_ szała snąc zbyt wyraźnie, że odczytywano norweskie jęki z francuskiej książki, ciekawy jej nos wietrzył, że się w tern coś kryło, siadła więc w pustym pokoju i znów pozwoliła wchłonąć się ciemności. I wtedy to — staje się: panna d’Espard stoi we drzwiach, w bieli, przyświecając zapałką. —

Dziewczyna wydaje struchlały okrzyk, łokciem zakrywa sobie twarz i, zataczając się, mija pannę we drzwiach, zatacza się dalej przez kurytarz, coraz da. lej. Z tylnych schodów dochodzi odgłos upadku i krzyk, poczem nic już nie dochodzi z ciemności...

Ale ta śmierć — aczkolwiek przypadkowa i tak mało znaczna — zdawało się — przestraszyła pannę d’Espard. Młoda panna, siedząca w kantorze i przy maszynie do pisania, nie znosiła w tym czasie właśnie więcej wstrząśnień, miała ich dość przedtem, więcej niż dość. Przebywanie w sanatorjum Tora-huza nie było dłużej dla niej wakacjami i przyjemnością, podejrzewała służące, że poszepty wały o jej chorowitości, jakoby nie znosiła zwykłego posiłku, jakoby natomiast wymagała niesłychanych potraw, istnych chimer, coś takiego, jak śledź smażony na herbatniku, lub talerz surowego grochu. Okazało się też, że dziewczęta czaiły się nawet po kury-tarzach i sąsiednich pokojach i szpiegowały ją. Czy można to wytrzymać!

Była poprostu opuszczoną, porzuconą, — przyjaciel odjechał od niej, musiała samotnie znosić swe brzemię. Swe brzemię — jakie brzemię? Że jakaś pokojówka kark skręciła? Ani trochę. Ponieważ nikt nie zadawał jej pytań w sprawie tego nic nie znaczącego wypadku, przemilczała i ona o swym w nim udziale. Owszem, słyszała krzyk podczas czytania książki francuskiej, ale to wszystko.

Wybierała się w pole, aby zakopać pewną paczkę banknotów w bezpieczne miejsce. Dotychczas wiernie pilnowała pewnej poręczy krzesła, wypełnionej pieniędzmi, a nie przywłaszczyła z nich sobie nic — skądby. Była to uczciwość względem p. Fleminga, wielkoduszność względem swego cho-rego przyjaciela, a może też i co innego, może miłość, nadzieja na zobaczenie się, mogło to się składać z tylu rzeczy naraz.

Nie uszło jej uwagi, że samobójca zaczął się błąkać po górach i ścieżkach ostatniemi czasy, to też wybierając się na swą sekretną ekspedycję, upewniła się teraz, że był daleko od jej drogi. Znalazła sobie odpowiednie miejsce, — o, dość było bezpiecznych miejsc w polu, szczególniej po stronie Daniela, — w pobliżu maleńkiej stodółki, którą znała tak dobrze —

Owszem.

Ale ważąc tak grubą kopertę w ręce, wpadło jej na myśl, by otworzyć ją i zajrzeć do niej, nim ją umieści pod kamieniem. Pierwszy raz wpadło jej to na myśl, — napięcie po ucieczce przyjaciela, a następnie pewne tajemne mdłości, nie pozostawiły jej dotąd czasu na taką ciekawość. Znalazła w kopercie list, był pisany do niej, list upominkowy: załączone pieniądze należały do niej, obiecał jej przecie wsparcie wzamian za miejsce w kantorze, które utraciła z jego powodu; sam miał dość pieniędzy. Powinna tylko przestrzegać jaknajwiększą ostrożność i w razie potrzeby spalić pieniądze. —

Panna d’Espard dotyka się swego czoła, swych oczu, — powiew władczy przebiega przez jej główkę, — w następnych minutach wszystkie męki tak dziwnie ustają. Jakże pięknie postąpił, delikatnie postąpił, tak po hrabiowsku, czy czemkolwiek on tam był! Dla panny d’Espard nie były to tylko rzeczy kradzione, które nosiła na piersi, był to dar pożegnalny, upominek od szlachcica. Liczy banknoty, nie, nie liczy ich, ale ocenia na oko, rzutem oka, dobre to banknoty, grube banknoty, kilka tysięcy, nie aż tak wielkie sumy, które niekiedy wypisywała na maszynie w kantorze, nie, ale jednak — kilka tysięcy, wiele tysięcy, bogactwo. A było też kilka mniejszych papierków i drobne papierki— tak jakby na czas jakiś pragnął uchronić ją od zmieniania. O wszystkiem pomyślał.

Po tern siedzi i przekłada sobie. Czy ma jeszcze teraz powód do załamywania rąk i wzdychania po nocach? Ależ z pewnością, ten sam powód, w tern sęk właśnie. Lecz pieniądze są pieniędzmi, i nagle — zda się — wstąpiła w nią dobra myśl, podnosi się, — jest w tern coś wybuchowego — wpycha znów paczkę pieniędzy na piersi, a pobiedziwszy się z kilku zatrzaskami na plecach, opuszcza miejsce.

Najchętniej pragnęłaby zapewne wrócić bez przeszkody wprost do sanatorjum, lecz oto Daniel wyłania się nagle i dostrzega ją — trzyma sznur w ręce i spódnicę, jedną z Marty spódnic, w której ma przynieść do domu siano z małej stodółki, tak, a kłania się już zdaleka, więc panna musi z nim pomówić, czyni się z tego wielkie przypomnienie znajomości, Daniel okazuje się rad ze spotkania.

Tak dawno już temu, gdy ją ostatnim razem widział, mówi, myślał, że już wyjechała.

—    Nie.

—    No, a hrabia, gdzie jest hrabia?

—    Hrabia odjechał. Być może powróci jeszcze, ale o tej porze właśnie za zimno jest w górach dla jego chorej piersi.

—    I ja tak sądzę! kiwa Daniel głową rozsądnie.

Więc teraz sama tu chodzi sobie, całkowicie sama? Tak, tak, potrwa to tylko krótko.

Panna d’Espard zagięła bez wszelkich ceregieli ramię na plecy, znów odpięła kilka zatrzasków, a podczas gdy wydobywa paczkę banknotów, stają się oczy Daniela wielkie i niedowierzające, panna wyjmuje dziesięciokoronówkę tuż przed jego oczyma i wręcza mu ją z temi słowami: — To dla was, prosił mię o to. Bardzo to dobrze, że was spotkałam.

—    Nie, nie, nie, — mówi Daniel i cofa się nieco. — To chyba nie możliwe? Od hrabiego?

—    Od hrabiego. O, on pamiętał o wszystkich!

Wszczyna się większa gawęda o hrabim, — nadzwyczajny to człowiek, Marta ani jednego dnia go niezapominała. Szkoda, że takiemu człowiekowi coś dolega —

Panna mówi: — Możebyście zapięli mnie trochę na plecach, ja dosięgnąć nie mogę.

On rzuca na ziemię sznur i spódnicę i odpowiada: — To zależy, czy ja potrafię coś takiego — coś tak delikatnego —

Udaje mu się, panna czuje ręce jego na plecach i słyszy, że haftki zatrzaskują się jedna z drugą. Owszem, idzie dobrze, panna d’Espard dostrzega, że Daniel jest niewinnie strwożony, by nie dotknąć się jej zgruba.

Poszli dalej ścieżką ku stodółce, panna d’Espard zagląda do środka i powstały w niej snąc własne myśli. Tam, we wnętrzu, nie jeden raz siedziała ze swym przyjacielem, całował ją i obejmował. O, oboje okropnie bali się skutków, owszem, a przecie tak stale powtarzali te okropności. Nie, nie był to sport i zapasy, to były fermenty we krwi, konieczna głupota i dumość — według najstarszych wzorów świata, może też nawet coś złocistego, może miłość, mogło to być tak wiele rzeczy naraz.

— Do widzenia, — rzekła panna i pozostawiła Daniela przy jego sianie.

Przyszedłszy do sanatorjum, spakowała swe rzeczy, zebrała swe francuskie romanse i zamknęła je w kufrze, zażądała rachunku i zapłaciła kilku banknotami, które na ten cel wyjęła. Czuła się z tego powodu niemało dumną, a ponieważ rachunek opiewał o dzień jeden za mało, odesłała go napo-wrót i kazała poprawić, rozdała też przyzwoite napiwki. Poczucie paczki z pieniędzmi na piersiach było mistyczną, wszechmożną podporą.

Przyszedł doktór. Jeśli rozumiał nieco więcej, niżby powinien, z jej nagłej podróży, był tym razem dość mądrym, aby udawać nie wiedzącego, zresztą doktór Oyen pewnie nic nie rozumiał. — I ty także, Brutusie! — rzekł żartobliwie, a z tego, czy innego powodu zadowolony był ze swych słów i śmiał się z nich. Zresztą, wcale go to nie dziwiło, że odjeżdżała, poczynało być chłodno w górach, sam chętnieby odjechał. Czy nie zapomniała czasem czego, tej lub innej książki?

Toby nie miało żadnego znaczenia, powróci rychło nazad, pragnie tylko udać się na krótki pobyt do Krystjanji, a kufer swój tu zostawi.

Doktór radośnie zdziwiony: — Słusznie tak, proszę pani, serdecznie powitamy panią z powrotem! Droga nam pani wdwójnasób, jako jedna z wiernych, jedna z najpierwszych gości.

Przyszła szafarka. Te same zapewnienia, ta sama uprzejmość.

Gdy panna d’Espard odchodziła z małą walizką ręczną w dłoni, obrała drogę przez salon. Było to z rozmysłem. Wiedziała nader dobrze, iż nigdy nie lubiły jej inne damy, przebywające tu jako goście, i pragnęła teraz, jak i poprzednio, wykazać im swą obojętność. Niechaj nic złego nie mają o niej do pomyślenia, chce być widzianą, proszę! I nie byłaż zuchwałość największą ostrożnością! Przeszła przez salon, niczem procesja z widzami po obu stronach, tak, a nawet małym palcem pokręciła sobie trochę w uchu. Bardziej wyniosłym niktby być nie potrafił.

W pociągu nieznana była nikomu.

Zaraz pierwszego dnia spotkała w Krystjanji kawalerów z byłego swego kantoru. Poczęły się przywitania i ugrzecznienia i zaproszenia do znanych mieszkań kawalerskich, do których dawniej uczęszczała. Owszem, dzięki, ona przyjdzie, ale pierwej musi udać się do miasta.

Urządziła tak, że natknęła się też na Bertelsena, handlarza drzewem. Pan ów zgoła krzywo nie patrzył na nią w sanatorjum, przeciwnie, nawet wykazał, że ją szanował. A raz, w chwili rozweselonej winem, nastąpił jej nieco na nogę pod stołem.

Zapytała o pannę Ellingsen.

Owszem, widywał ją dość często, miewała się dobrze. Zapytał z kolei o pana Fleminga. Czy, zresztą, nie mogliby wejść do kawiarni, zamiast stać tu na otwartej ulicy?

Chętnie, ona dziękuje, o ile pan Bertelsen zadzwoni po pannę Ellingsen.

Obiecał jej to, poszli więc do kawiarni i zasiedli do picia i jadła. Bertelsen opowiadał o pani Ru-benowej, że zeszczuplała bardzo, może już teraz chodzić; pamięta pani panią Rubenową? Tak, jest teraz nie do poznania, niewiadomo czy ze zgryzoty po śmierci męża, czy Bóg wie z czego. Ale czy pamięta też pani mylady, ową angielską ministro-wą ? O, wszystko to razem było kłamstwem tylko, jak się dowiaduję ze Szwecji, niebezpieczna to

<M

Ol

oszustka! Ale, słuchaj pani, czy nie przejedziemy się raczej samochodem, do mnie, do domu? Przyjemniejsze to, niż siedzenie tu i gawędzenie.

— Tak, jeżeli zatelefonuje pan po pannę Ellingsen.

— Panna Ellingsen — tak, — nie, ona ma swój dyżur, nie może się oswobodzić. —

I otóż następuje to zadziwiające, że panna d’Espard staje się rozgoryczona. Wcale nie jest zakochana w pannie Ellingsen, lecz bieleje na twarzy z gniewu, ponieważ Bertelsen ją oszukał, okpil. O, jakże stała się drażliwą, wystarczało niewiele, lub też nic zgoła, by ją wzburzyć, znajdowała się snąc w niezwykłym stanie ducha. Co takiego — panna d’Espard nie rozumiała, co on jej proponował? Nie była uczenicą szkolną. Ale to, co on jej proponował — temu najmniej ze wszystkiego zdołałaby zadość uczynić w tej chwili, mogłaby plunąć na jego przejażdżkę. Oczywiście, że się wnet udobruchała znowu i podziękowała za zaprośmy, ale rozeszli się przed kawiarnią i każdy poszedł w swoją stronę.

Po obiedzie odwiedziła pannę Ellingsen i znalazła ją niezmienioną, pełną romantyzmu, historyj zbójeckich i poezji, z głową przetykaną tuzinem interesujących historyjek, które chciała opisać, a które notowała. Z pewnością coś z.tego wyjdzie, wszyscy

to mówili. Nieprzyjemne było tylko to, że miała swój obowiązek milczenia, swą przysięgę.

Panna d’Espard pragnęłaby zapytać tej damy, która tak wiele wiedziała od stolika telegraficznego, o pewnego zbiega, o chorego arystokratę, lecz nie miała odwagi. Bogu dzięki, nie został chyba jeszcze schwytany, być może umknął na jednej z zamorskich linij do Australji, do Południowej Ameryki.

—    Czy panna Ellingsen chciałaby przyjść dziś wieczór do kawalerskiej izdebki zwierzchnika wydziału ?

—    Tak, dziękuję. Czy i Bertelsen tam przyjdzie?

—    Bertelsen — tak, — owszem, mieli zatelefonować po niego.

Panna d’Espard przyszła po nią wieczorem i obie pojechały do izdebki. Ale nie, radości stąd żadnej nie miała, starzy koledzy, którzy się tu zebrali, zbyt byli tymi samymi, co wprzódy, a panna d’Espard zmieniła się. Dobry Boże, i czy to mogło być dla niej zajmujące usłyszeć, jak się rozwijał interes, lub że sam zarządzający zalecał się do nowej maszynistki !

—    Czy zna ona język francuski? — zapytała panna d’Espard.

—    Francuski a francuski — to dwie różne rzeczy. To nie to, co kiedy pani ruszy z kopyta, ale...

Owszem, panna d’Espard uśmiechnęła się, lecz w istocie rzeczy było jej to obojętne.

— Przyjęto ją na zasadzie fotografji, — rzeki jeden z panów.

I to było obojętne.

— Otrzymała już podwyższoną pensję.

Obojętne, obojętne. Panna d’Espard miała co innego w głowie. Był to czysty instynkt samozachowawczy i nie wolno jej było się oszczędzać. Spojrzyjcie tylko na pannę Ellingsen, jak jej dobrze, ale bo też jej sytuacja nie przynagla jej do pośpiechu i nie zmusza do walki o życie. Otóż siedzi sobie wielka i przystojna, człowiek etatowy, ale nic sama nie czyni, bo nie jest do tego zmuszona. Panowie zachwyceni są na początku jej postacią — wzrok ten pochodzi od pary oczu, siedzących cokolwiek skośnie i czyni ją niezwykłą, —posiada ona najśliczniejsze duże usta i pyszne bronzowe włosy — a jednak nie bryka wraz z innymi, nie przyjmuje udziału w niczem, nie ma w sobie życia. Stała się istnym mechanizmem: nakręć ją, a zacznie opowiadać i bajać, wypuści z siebie uwięzioną fantazję i da jej folgę, dopóki się nie zepsuje. Ale umiała przecie komponować i zmyślać, że aż oczy jej błyszczały i policzki nabierały rumieńców? Całkiem słusznie. Mechanizm zagrzewał się w biegu. Poczem zaczynało w niej coś skwierczeć i wtedy przystawała, płacz.

Po tem wszystkiem następował

—    Ryba suszona! — myślała panna d’Espard, a mówi: — Na zdrowie, panno Ellingsen!

—    Na zdrowie!

Panna d’Espard zajęta jest swojemi sprawami, dzieli się, badając, między kolegów. Wszyscy oni są mniej lub więcej łysi, zniszczeni staniem lub pisaniem przy biurku, przywiędli w tem rzemiośle bez pracy, najwięcej — zwierzchnik oddziału; ten starzejący się kawaler sam kpi z swej łysiny, gładzi ją rozpłaszczoną dłonią i wskazuje na nią: słabość rodzinna, mówi. Elegancki człowiek, pierścień sygnetowy na wskazującym palcu, — śród równych sobie uchodzi za bywalca zawołanego, za bumlera, ale zgoła jeszcze nie jest abdykowany. Zresztą w domu u siebie wszystko ma odpowiednio do swego stanu — według skromnych środków: dwa pokoje i port jera pomiędzy niemi. Ale dla panny d’Espard nie jest to człowiek stosowny, zbyt jest oderwany, bez gruntu, bez podstawy, — porzuca myśl o nim.

—    Czy nie zatelefonujemy? — szepce panna Ellingsen.

—    Telefonować? Aha, do Bertelsena — owszem. Ale panna d’Espard zajęta jest swojem, wszystko inne musi zaczekać. Przyczepia się do jednego z kantorzystów, jednego z młodszych w towa* rzystwie, do człowieka o pospolitym wyglądzie i ze wszystkiemi swemi włosami. Pochodzi ze wsi, z chłopów, był już w interesie lat siedem, pensja jego wystarcza mu dostatecznie, ale nie raźno jakoś idzie z odkładaniem porządnej sumki na stronę. Panna d’Espard wie, iż spekuluje on nieco na uboczu, zmyślny to karjerowicz, chłop po czubki pa-znogci. Wdzięczny jest zwierzchnikowi oddziału, że i jego zaprosił dziś wieczorem i pije ostrożnie,

—    wykazuje przez cały czas respekt.

Godziny upływają. Są tu kanapki, wódka, piwo, gawęda i whisky z wodą sodową, fajki i papierosy

—    nie, w innych warunkach nie nudziłoby to panny d’Espard, ale teraz o czem innem miała do myślenia. Gdy pojawia się kawa i ciasto jabłeczne, może jeszcze tylko zabawie towarzystwo swem: kawa z avec.

Panna Ellingsen znów szepce: — Czy nie mogłybyśmy zatelefonować?

— Zatelefonować? Owszem. Ale nie wiem, czy Bertelsen zna tych panów.

Panna Ellingsen zgnębiona: — Bertelsen nie lubi, abym wychodziła bez niego.

O, lecz panna d’Espard jest chętna do usług i pyta głośno: — Czy wolno nam zatelefonować po Bertelsena ?

— Bertelsena?

— Firma Bertelsen & Syn, wie pan. Do syna.

Wszyscy go znają, zwierzchnik oddziału go zna.

—    Proszę, tam stoi telefon!

Damy idą za portjerę i poczynają dzwonić. Bertelsena niema ani w biurze, ani w domu, jest w jakiejś kawiarni, panna Ellingsen coraz bardziej się trwoży. — Wróć pani tylko do innych i usiądź, — mówi tedy panna d’Espard, — ja go już znajdę!

—    Wypycha pannę Ellingsen i woła kantorzystę, chłopa: — Przyjdź pan tu i pomóż mi, taki pan był dzielny do telefonowania, pamiętam to jeszcze.

Obydwoje więc telefonują i tu i tam w pół-oświetlonej sypialce, a gdy się z tern załatwili i znaleźli poszukiwanego człowieka, panna d’Espard zaczyna się nieco objawiać na własną rękę i ramiona zarzuca dokoła chłopa i ręką gładzi wszystkie jego włosy. Tam do djabła, on wszak nigdyby nie przypuścił — nigdy nie oczekiwał —

A tak, ona miała go w pamięci bezustanku.

On jest zmieszany i napół wylękły, obcość tego przeżycia każe mu być powściągliwym, — oczywiście, że ją całuje, ale nie bez pewnej podejrzliwości. Co, na Boga, panna d’Espard, do której sam zwierzchnik oddziału smalił cholewki! — Nie, musimy już pójść do tamtych, — rzekł.

Tak. Ale teraz będzie wiedział, że ona myśli o nim, że ona — wręcz powiedziawszy — nie mogła go zapomnieć. Co on na to?

Hm. Tak, o tern nigdy nie marzył nawet, ani odrobinki. I on przecież taki jej niegodny, on człowiek marny, — ubożuchne miejsce w biurze — żadnej przyszłości —

O, lecz ona dość posiadała sama. Nie chce powiedzieć nic więcej, lecz ma maleńką sumkę, spadek od swej rodziny we Francji, a więc dar z nieba! Lecz

—    jak gdyby chcąc pozostawić sobie furtkę otwartą

—    mówi w końcu: — Nie powinien był pan mię całować, jeśli mnie pan nie kocha. Och, jak mię głowa boli!

Gdy wchodzą znów do tamtych w pokoju, chłop wydaje się dość zaskoczonym, panna d’Espard radzi sobie lepiej, być może —ponieważ jest zmuszona do tego, — ręką przysłania oczy i woła:

—    O, ile tu światła! Tak, proszę pani, znaleźliśmy Bertelsena dla pani, zaraz tu przyjdzie!

I Bertelsen przyszedł, opuścił swe towarzystwo, rzekł, i przyszedł. Jest podniecony i gadatliwy, nieco podpity, widać — nie przestawał bywać po kawiarniach od samego południa. Niezwłocznie zabrał się do panny d’Espard i wyzyskał to, że się znali z sanatorjum. Ów hrabia — to doprawdy nic dla niej, człowiek na brzegu mogiły, może nie należał nawet do szlachty.

Panna d’Espard znów wzburzona: — Nie był może szlachtą blankową, a nie.

Tę rubaszność przyjął handlarz drzewem nader grzecznie i rozbroił ją: — Nie należy pluć na blanki, na pieniądze, na bogactwo. — Co do niego — mógł oddawać usługi swoim przyjaciołom, miał nawet na utrzymaniu — o ile sam już musi to powiedzieć — stypendystę w Paryżu, muzyka...

—    Tak, wiemy przecie o tern! — wykrzykuje panna d’Espard pełna skruchy. — Był to doprawdy znakomity postępek!

—    No, nie przesadzajmy tylko,— odpowiada Ber-telsen, — zbyt wiele nadaje pani temu znaczenia.

—    Całkiem nie! — I w swej potrzebie okazania się znów dobrą i uprzejmą, nadaje temu nawet jeszcze więcej znaczenia: — Wiem, że nie pierwszy to raz okazał się pan dobroczyńcą.

Bertelsen patrzy z udanem zdziwieniem dokoła na towarzystwo i mówi: — Ona szaleje! No, zresztą, nie chciałem wyrazić nic niepochlebnego o pani hrabim, panno d’Espard, był to przyjemny człowiek, grywaliśmy razem w karty i piliśmy wino, był bezwątpienia gentlemanem. Szkoda tylko, że tak śmiertelnie chory. Czy pani z nim zaręczona ?

—    Ja? Nie. Co też pan gada!

—    Gadam, ano tak. Ale może to pani obracać

i wykręcać, jak się pani podoba, lecz — to ja je-dynie kocham panią.

Z tego zaśmiali się wszyscy i traktowali to w najwyższym stopniu żartobliwie, tylko panna Ellingsen siedziała chmurna, dziwna i bez radości.

Bertelsen gadał, co mu na język popadło —-znowu o pani Rubenowej: spotkał ją niedawno, była bardzo zmieniona, widać przeszła jakąś kurację. Bogata dama, kolosalnie, przystojna też w swoim rodzaju, prześliczne oczy, migdałowe oczy. A słyszeliście o adwokacie Robertsenie? Ano, nazywa się teraz Rupprecht, podał do króla proszenie, aby się nazywać Rupprecht. Błazen. Miałbym ja prosić króla o pozwolenie nazywania się Bertillon? Jamais!

Bertelsen pił coraz więcej, a że był silnym człowiekiem, znosił wiele i nie padał plackiem, tylko hałasował, jako ten bogaty pan, i nie był — wyłącznie — przyjemnym. Panna d’Espard nie krępowała się puszczać mimo uszu jego mowy, chciała nawet przeładować część jego uwagi na pannę Ellingsen, ale nie działało to na Bertelsena. Odczepił zaprawdę klucz wejściowy z kółka i w swem podochoceniu chciał go dać pannie d’Espard — był niepoczytalny.

—    Czy to dla mnie? zapytała.

—    Ja go pani daruję.

—    Nie, czemuż to? Nie chcę go wcale.

Zwierzchnik oddziału przybył z pomocą: — Poczekajcie, proszę dać mi klucz. Pan Bertelsen ma z pewnością wiele srebrnych rzeczy u siebie w domu.

—    Hahaha! śmiali się wszyscy. Ale panna Ellingsen siedziała wysoka i ładna i milczała. Czyżby wstydu nie posiadała, czyżby znosiła i to i wszystko! Niezmieniona. Szła poprzez życie z głową wysoko do góry, nie słyszała, nie widziała, była nieporuszona i nietknięta, nudna i śliczniutka. Z pewnością umiała też szydełkować i grać na fortepianie. Namiętność jej znalazła sobie ujście w literaturze i w ploteczkach z linji telegraficznej, w marzeniach i urojeniach. — Suszona ryba! myśli panna d’Espard.

—    Na zdrowie raz jeszcze, panno Ellingsen! Taka pani milcząca.

—    Na zdrowie!

Bertelsen nie ustępuje, trzyma się ciągle przy boku panny d’Espard, staje się poufałym i nazywa ją Julie, Żuli.

Panna d’Espard odsuwa się nagle od stołu i mówi niemiłosierna: — Siedzi pan tu i raz po raz depce na niewłaściwą nogę, panie Bertelsen!

Nic nie pomaga, nic go nie bierze.

Panna d’Espard powstaje i mówi do chłopa z włosami: — Późno już; proszę, chodź pan i pomóż mi znaleźć samochód.

Chłop patrzy na zwierzchnika oddziału, swego przełożonego, i znów wchodzi za portjerę.

Panna d’Espard znajduje się w jakiejś histerji, promieniuje z niej beznadziejność i żądza zamąż-pójścia, przyciska go do muru i wprost zapytuje. On wydaje się zakłopotanym, a że przeszkadza mu ona w telefonowaniu, więc musi zadzwonić ponownie. Stara się też odsunąć nieco od niej i mówi, że — przecież niczem jest wobec niej, ani dla oka ani dla czego innego, gdy dojdzie poważnie do sprawy, z pewnością go ona nie zechce, sama to zobaczy

Panna d’Espard pojmuje, że na nic jej się zdadzą usiłowania i pyta krótko: — Czy znalazł pan samochód ?

— A teraz on widać bada ją

— Przyj edzie trochę: — Nie wiem, co mam powiedzieć, ale w każ-

zaraz:

dym razie szczęście to dla pani, że mogła pani otrzymać owe pieniądze, ów spadek. Winszuję pani z serca:

— Dziękuję, — odpowiedziała. — Pan mi z pewnością nie wierzy, wszystko mi też jedno, ale dotknij się pan tutaj!

Pozwala mu pomacać swą bluskę na piersi, ach a on wykrzykuje: —Wielki Boże! Więc chodzi pani

z tem na sobie? Niechże pani niezwłocznie wniesie to do banku, natychmiast! Ile to wynosi?

O, więc teraz właśnie jest chwila stosowna, panna d’Espard nie przepuszcza wszystkiego milczeniem, nie pozwala na wszystko: — Chciałoby się to panu wiedzieć, — odpowiada. I nagle dostaje jakby ataku, napadu, i skrzeczy mu w twarz: — Chciałoby się to panu wiedzieć, co? Obliż się pan! Może też pan myśli, że byłabym pana pocałowała, gdybym nie była podraczona? Idź pan do djabła!

Czy na tem poprzestała? 0, więcej jeszcze popełnia szaleństw, a że bystro umie myśleć i jest mądra, nie przestaje teraz, chcąc pokryć swą porażkę, zdaje się czytać z nut, pognębia go warkotem francuszczyzny, której on nie rozumie, którą on nie parluje, wymachuje rękami. On może to przyjąć za żart czy powagę, ona jednak parluje, a nie ustaje i wtedy, kiedy już portjerę uchyliła i weszła do reszty towarzystwa.

Towarzystwo patrzy na nią ze zdziwieniem, a zwierzchnik oddziału mówi żartobliwie do chłopa: — Odpowiedz-że jej pan, czemu pan nie odpowiada ?

Panna d’Espard objaśnia: — Ja mu się oświadczyłam, ale on mnie nie chce. Jedzie pani ze mną, panno Ellingsen? — Podchodzi do gospodarza, zwierzchnika, i dziękuje za mile spędzony wieczór,

uu

tSD

CNI

żegna się też z pozostałymi, nawet i z chłopem, podaje mu rękę i mówi: — Dziękuję za towarzystwo! No, więc pani jedzie e mną, panno Ellingsen? sam nie wiem —

— Tak —

—    Przecież widzi pani, że Bertelsen usnął.

—    Tak, ałe —

—    Otóż i trąbka samochodu! Tak, więc tysiączne dzięki za dzisiejszy wieczór!

Ale w samochodzie nie mogła już trzymać się dłużej tak butnie, zaczęła płakać. Dojechała do swego hotelu, wydała rozkaz, by ją zbudzono o oznaczonej godzinie i położyła się do łóżka. Naturalnie, że ani mowy o tern, aby zasnąć mogła, długo czuła się wzburzoną i męczyła obawą o przyszłość. Jej podróż do Krystjanji — zdawało się — będzie daremną, nic nie załatwiła, niczego nie dopięła, leżała ot z duszą pełną cierni i znów płakała. W jakiem to towarzystwie ona była! Bardzo możliwe, iż krzywdziła chłopa z czupryną, lecz wyniosła wrażenie, że jest łapczywy, że pragnął przywłaszczyć sobie jej pieniądze, pragnął usłyszeć, ile mu mogła ofiarować. A tak. Ale potem, gdy dziecko już będzie i pieniądze zostaną ulokowane w tym, czy innym interesie — co wtedy ? Czy nie okazałby się wtedy z całkiem innej strony ?

Czuła się bardzo nieszczęśliwą, płakała, zakrzywiała palce w szpony i wpijała je w kołdrę, raz po raz czyniła przegląd całego szeregu swych męskich znajomości, nie zatrzymawszy się ani przy jednej. Mogłaby zaślubić pana Fleminga — słusznie, ale wplątałaby się wtedy w jego sprawy, on zaś, widocznie, pragnął jej zaoszczędzić losu, którego mogła uniknąć. O, lecz gdyby on wiedział, czego on jej nie zaoszczędził! Do wszystkiego innego dołączyło się jeszcze i to, że wygląd jej ucierpiał, wyskoczyła z łóżka i przejrzała się w lustrze, ostat-niemi dniami zbrzydła bardzo, twarz poszarzała i wzdęła się. Lepiej uciec stąd jaknajszybcej. Tutaj niema nawet lasu, bezpiecznego ukrycia dla jej pieniędzy, tutaj roi się od ludzi, którzyby ją śledzili, gdyby poszła je zakopać.

Rankiem, po następnej nieprzespanej nocy, siadła znów z pewną ulgą w pociąg. Postępowała bez namysłu, podróż jej była bez planu, chciała tylko uciec znów z Krystjanji i sądziła, że najlepiej raz jeszcze zajechać do sanatorjum Torahuza. Dlaczego? Bóg wie. Tam przynajmniej był las. Pozwroliła, by przewodziły nią: własna bezwola, rozum rzeczy, gnuśna mądrość.

Skoro przybyła na miejsce, nie czuła się w nastroju tryumfowania nad kimkolwiek, powróciła wszak ze swej wycieczki z niezałatwioną sprawą, panie w sanatorjum mogły sobie używać swobodnie. Zresztą, liczba ich zmniejszyła się podczas tych kilku dni, to, czego nie zauważyła poprzednio, uderzyło ją w oczy teraz: nie pozostawało tu wiele gości, miejscowość cała poczynała sprawiać wrażenie pustki. Ponowa i chłód tu nastały, nie było żadnego życia, żadnego nartownictwa, żadnego dziecka. Tam i sam na dróżkach widniały ślady stóp ludzi, którzy docierali do słupu i czytali przepowiednię pogody lub nowe ogłoszenia.

Otrzymała napowrót swój dawny pokój i wypakowała swe tanie francuskie książki w żółtych po-szytach, — jej bagaż, — jej dawną dumę, — obecnie stały jej się bardziej obojętne, nie dodawały otuchy, nie pomagały w niczem.

I otóż poczęły się dnie i noce w tej samej męce

irnirmiwiin

VIII.

októr naradzał się z inspektorem nad urządzeniem czegoś, czegoś przyciągającego, jakiejś rozrywki dla gości, — wyścigów na nartach po wzgórzach, lub ślizgawki na jednem z jezior górskich. 0 tak, owszem, to się uskuteczni. Ale inspektor Svendsen, stary marynarz, nie miał wielkiego pojęcia o sporcie na stałym lądzie i musiał szukać pomocy u pocztarka i odźwiernego. Trzej mężczyźni zajęli się więc wyborem odpowiedniego wzgórza do nartowania, a skoro i lód skrzepł dostatecznie na jeziorze, zmietli z niego śnieg, by się zamienił w błyszczący tor ślizgawkowy. I wtedy to adwokat Robertsen znów wykazał uprzejmość i zalety gospodarza: wysłał do sanatorjum kilka par nart i łyżew do dowolnego użytku gości. W odezwie, która im towarzyszyła, a którą nalepiono na słupie, radził żartobliwie raczej strzaskać narty, aniżeli kark. Odezwa była podpisana: Rupprecht.

Napół chorzy goście i pacjenci, którzy nic nie mieli do czynienia, przyglądali się przygotowaniom,

najmłodsi i najodważniejsi przyjmowali w nich nawet niekiedy udział; tylko podstarzałe damy nie mogły się do nich przyłączyć, od biedy mogłyby jeszcze zjeżdżać na saneczkach, ale że nie były dziećmi, saneczki ich musiałyby raczej być saniami. — Weil, dostarczymy odpowiednich sań! rzekł — inspektor Svendsen.

Narazie brakło dostatecznego śniegu do narto-wania, ale był lód na ślizgawkę, lód stalowy, liczący wieku pięć przymrozków nocnych, a niebezpieczny tylko w jednem miejscu: przy strumieniu spływającym w dół, do hali Daniela.

Goście zmuszeni byli zaopatrzyć się na surową zimę w zwierzchnią odzież, niektórzy woleli odjechać sobie w swą stronę. Tedy bardziej jeszcze wyludnił się pałac i oba aneksy dla gości. Samobójcy, jako temu bogaczowi, nadesłano zarówno paltot jak i zarzutkę, ale że nie miał użytku dla obu tych okryć, oddał jedno Mossowi, który nie posiadał żadnego zwierzchniego ubrania.

— Czemu więc pan nie odjeżdża? — zapytał samobójca:

— Odjadę wkrótce, — odparł Moss.

— Ja też rychło odjadę.

Żaden z nich nie odjechał i może też mieli ku temu swe przyczyny: samobójca przyjechał tu snąć, aby w każdymbądź razie nie siedzieć w domu, — dla czegożby innego — i mógł to on wyjechać z powrotem?

Idą i przypatrują się łyżwiarzom, tyle wszystkiego mieli do roboty. Od czasu, gdy wzrok Mossa tak osłabł, chodził o kiju i namacywał nim trochę, lecz dość wiernie zdążał wszędzie za towarzyszem, nawet na góry, nawet, jak i teraz, na ślizgawkę.

Uczestnikami okazali się: odźwierny i pocztarek, niekiedy brali oni między siebie jaką damę i sunęli z nią naprzód, później i innych skłonili do wypróbowania swego szczęścia, jakaś młodsza pastorowa, lub drobny kupiec mógł przyczepić łyżwy i o własnych siłach puścić się, zataczając, naprzód. Nad lodem unosiły się okrzyki i krótkie piski, upadki i łoskot.

Pod wieczór, gdy samobójca i Antoni Moss wracali do domu, spotkali pannę d’Espard. Owinęła się prawdopodobnie we wszystkie okrycia, jakie posiadała, jedną sztukę na drugiej, tylko źle się działo łydkom.

Obaj towarzysze ukłonili się. Powzięli oni afekt dla tej damy, a pisał on się od owego dnia z przed kilku tygodni, kiedy zaprosiła ich na wino i ciastka do dystyngowanego towarzystwa.

— Zimno na lodzie, — mówi samobójca, patrząc na jej rynsztunek.

— Tak, — odpowiada panna d’Espard, — a ja nie mam wcale odzieży, ale.

Moss odpina zarzutkę i poczyna ściągać ją z siebie.

— Co pan robi? —krzyczy panna.

— Nie chce jej pani?

— Nie. Cóż — na miłość Boską —! Nie, dzię-kuję.

— Idę przecie do domu, — wtrąca Moss.

— Tak, ale to wszystko jedno. Zresztą i ja wracam do domu. Właśnie że to czynię. Acli, jak głupio z mej strony, mogłam była przecież przywieźć z sobą cieplejsze okrycie, gdy pojechałam do Kry-stjanji, ale nie myślałam o tern. Napisałam już po płaszcz i wysokie trzewiki na śnieg.

Idą razem do domu. Panna wyznaje bez ogródki, że jej markotnie i nudno, stało się tu pusto, melancholijnie w tych górach. Czy panowie nie wyjadą stąd?

O, owszem, wyjadą. Ale niema pewności, że w innem miejscu będzie lepiej.

— Nie, — mówi i panna d’Espard, zgadzając się. I, jakby z własnego doświadczenia, dodaje, że na nic zda się chyba frasowanie, nie będzie od tego weselej. Nieprawdaż?

Towarzysze wychodzą z założenia, że brak jej p. Fleminga, hrabiego, i pojmują że krzywda jej się dzieje. Moss opuszcza w dół oczy i mówi, aby jej dodać otuchy: — Do djabła tam z frasowaniem!

Wyglądał, jakby najmniej ze wszystkich miał powód czuć się zadowolonym. Pannie d’Espard żal go się zrobiło i, wbrew serdecznemu swemu przekonaniu, przyświadczyła mu:

— Ma pan doprawdy słuszność. Na nic zda się ślęczenie, na nic siedzenie w swym pokoju i doma-cywanie się własnych oczu. Jaki sens temu?

Samobójca jest bardziej krytyczny: — To zależy, odpowiada na to. — Można może długiemi a ści-słemi rozmyślaniami znaleźć jakieś światłe wyjście. Nie wiem.

Przyszli do domu. Ci dwaj nie byli do pogardzenia, nie pletli banialuk i kurtuazji, było w nich coś. Podczas następnych dni widywano pannę d’Espard częściej w ich towarzystwie. Swój ciągnie do swego. A że i ona popadła w nieszczęście, obaj towarzysze nie przedstawiali dla niej zbyt marnego towarzystwa, pokrzepiali ją pewną przewagą w sposobie myślenia i zabawną mową, niekiedy śmiać się z nich musiała. Co za hardość w obojgu, choć przecież i ich los dotknął — każdego na swój sposób. Samobójca był wszystkiem innem, ale nie szalonym. On — szalony? Ani śladu. Umiał dobrze przeniknąć pytanie i dać odpowiedź z pełnym logicznym sensem. Antoni Moss był bardziej cichy i zażenowany, był sympatyczny, uchodziłby za przystojnego, gdyby nie rany na jego twarzy i wzmagająca się ślepota. Nic innego mu nie brakowało. Szatani-chłopcy, cudaccy chłopcy; popisywali się nieco swemi dowcipami, swym humorem wisielcowym, ale to właśnie ich podtrzymywało. Nie aż tak, iżby mogli gwizdać na wszelkie niepowodzenia — o, chroń nas, Boże, daleko im do muszkieterów! Czy zdobyliby się na coś śmiałego, czy umieliby odrąbać od siebie troski szablą? A kiedy pożądali czego, czy umieli pójść i kupić to sobie, wynająć lub ukraść? Nie. Czy byli zuchami co się zowie, panami sytuacji? Czy cieszyli się na jakąś za wikłaną sytuację, czy umieli zapobiec czemu i bronić się? Nie.

Tak, byli to pomarnowani młodzieńcy, ot każdy na swój sposób, a nawet sen nocą i ochotę do jadła musieli udawać. Ale za to błogosławioną mieli tęgo-skórność do znoszenia wszystkiego w sobie.

Przypadek zrządził, że panna d’Espard jeszcze bliżej zetknęła się z towarzystwem obu towarzyszy.

Przyszedł sołtys, właściwie pomocnik sołtysa, ale nazywano go wszędzie sołtysem. Był to ów młody, ten, który się ożenił z narzeczoną Daniela, przyszedł ponownie do sanatorjum Torahuza. Pod pachą niósł protokuł do zapisywania, mówił z sza-farką i z inspektorem i pragnął dowiedzieć się bliższych szczegółów o p. Flemingu.

Szafarka nic nie wiedziała, inspektor nic nie wiedział, a zresztą — co takiego zaszło z p. Flemingiem ?

—    Wydaje się, że cos tam takiego zaszło, został aresztowany.

—    Boże, bądź nam miłosierny!

A do sołtysa nadszedł rozkaz dochodzenia tego i owego szczegółu w ostatniem miejscu pobytu p. Fleminga, którem było sanatorjum Torahuza. Adwokat Robertsen doniósł swego czasu, że pozostały tu dwa kufry, należące do p. Fleminga, gdzież są one?

Inspektor poszedł z nim na strych i przeszukał kufry, leżały tam ubrania, po części drogie ubrania, jedwabie, lecz nic poza tern. Sołtys zamknął napo-wrót, przyłożył nawet pieczęć na kluczykach, ale zostawił je tkwiące w zamkach. Poczem spisał pr ot okuł.

A jednak oba kufry z odzieżą były niczem wobec pewnej większej sumy, którą pan Fleming podobno pożyczył, czy wziął w jakimś banku w Finlandji. Gdzie są pieniądze?

O tern nie wiedzieli ani szafarka ani inspektor. Posłano po doktora, a i on tego nie wiedział.

— Czy pan Fleming nie zadeponował czego, nie złożył grubych tysiączków do żelaznej kasy sana-torjum?

— Nie.

Sołtys zapisywał.

Doktór jako lekarz znakomitego pacjenta został dokładnie wypytany. Nie, nic nie mógł doktór objaśnić ponad to, co wszyscy wiedzieli, że p. Fleming był piersiowo chory, od czasu do czasu czuł się lepiej, ale zachowywał się nieostrożnie, zaziębiał się, poczem następowały recydywy i musiał żmudnie dorabiać się nowej poprawy. Niekiedy bywał hipochondrykiem, kiedyindziej nadmiernie pełnym nadziei — i jedno i drugie; pijał trochę wina, ale ta rozrzutność niewielkie stanowiła sumy, co wykażą księgi sanatoryjne. Zresztą doktór nie widział nawet chorego podczas jego ostatniego zaziębienia, panna d’Espard pielęgnowała go, siedząc przy nim, ona to widziała go ostatnia.

Sołtys zapisywał. Gdy skończył, pytanie jego tyczyło się panny d’Espard.

—    Czy mam pójść po nią? — pyta szafarka.

—    Mieszka ona tutaj ? Proszę trochę poczekać! Tedy wolę, aby zaprowadzono mię wprost do jej pokoju.

Panna d’Espard widocznie była zaskoczona, gdy jakiś człowiek zapukał i wszedł do pokoju z proto-kułem pod pachą i złotym galonem na czapce, której nie zdjął pierwej, aż wywarła swój skutek. Trwało krótką chwilę, nim go poznała.

—    Przepraszam panią, przyszedłem usłyszeć, co pani wie o p. Flemingu, który tu mieszkał niedawno. Jestem tu z powinności urzędu.

—    Pan Fleming — o — czy on umarł?

—    Nie, nie. A zresztą, gdyby nawet? Nie, to co innego.

Panna d’Espard nie zawsze stała na pewnych stanowiskach, z czasem nabrała pomysłowości i dzielności, o, bohater z niej w władaniu sobą. Mówi: — Zawsze nieprzyjemnie to usłyszeć o czyjejś śmierci, to miałam na myśli.

—    Pani znała przecie owego pana, była ostatnią, która go widziała, nim uciekł.

—    Uciekł?

—    Nim więc stąd odszedł. Czy chce pani odpowiedzieć na moje pytanie?

—    Znać a znać

mówi panna d’Espard. — P. Fleming często bywał chory, ja siedziałam przy nim, tyle tylko go znałam.

— Nie więcej, nie ponad to? Sołtys odszukuje coś na początku protokułu i udaje, jakby coś znalazł : — Miałem wrażenie, że przebywała z nim pani, powiedziałbym stale, czy to tak? Mówiono mi o tern.

Panna uśmiecha się teraz, nieco blado, lecz uśmiecha się i mówi: — Jak często i jak długo ja z nim przebywałam? Zdaje mi się, mogę powiedzieć -— codziennie, ale nie całemi dniami, byliśmy tu gośćmi oboje w sanatorjum, rozmawialiśmy z sobą.

—    Czy posiadała pani jego zaufanie?

—    Rozmawialiśmy z sobą. Ja przecie jestem

raczej francuską, aniżeli norweżką a z człowiekiem wykształconym, jakim był p. Fleming, mówiliśmy po francusku, — objaśnia panna.

—    Tak? — mówi sołtys. To go nieco powściąga, imponuje mu cokolwiek. — W języku francuskim?

Panna wskazuje dokoła na swe książki: — Czytuję prawie wyłącznie po francusku. P. Fleming i ja omawialiśmy te książki, któreśmy czytali, czy to pan ma na myśli, mówiąc o zaufaniu?

Sołtys urażony: — To ja pytam, proszę pani. Jestem tu dla spisania raportu.

Panna: — Ja odpowiem.

—    Dziękuję. A więc, rzecz w tern, że p. Fleming jest aresztowany...

—    Czy on co przewinił?

—    Tak — fałsz, kradzież w banku, czy coś podobnego, rozchodzi się o większą sumę. Ot co. I otóż pragnąłbym zapytać: czy nie wie pani czasem, gdzie on zakopał te pieniądze?

— Ja? — śmieje się panna głośno i piskliwie. —-Czy przeszukał pan jego kieszenie?

Sołtys, czerwieniąc się, i zgorszony: — Uczyni pani najlepiej, odpowiadając na moje pytanie!

Panna śmieje się nadal, nie wykazując właściwie przerażenia, tak, mówi ze śmiechem: — Wybaczy pan, muszę się śmiać. To takie komiczne.

Ale wesołość ta brzmiała snąć nieszczerze w jego uszach, sołtys zbiera się do nowego ataku, ciosu, pyta nagle krótko i ostro: — Gdzież więc są te pieniądze ?

O, ona siedzi wszak, mając je na swej piersi, a drzwi są zamknięte! Owszem, pieniądze są u niej, złączyły się z nią w jedno, wygięły i uformowały się według jej ciała, spoczywały przez wiele tygodni w ciepłym miejscu. Panna d’Espard jest bohaterem tak mężnym, pojmuje, że grozi jej niebezpieczeństwo lecz nie opuszcza placówki, nie; czuje się urażona grubiaństwem zapytania sołtysa, ba, jest zranioną do żywego, i temu nie powinien się on dziwić. Naraz szybkim rzutem ciska przed nim na stół klucz od kufra, wskakuje i woła: — Proszę bardzo, zrewiduj pan mój pokój i mój kufer, ja panu nie będę przeszkadzała!

Z temi słowy otwiera gwałtownie drzwi i wypada jak burza z pokoju!

Pędzi dalej jak wicher przez kurytarz i ratuje

się, zbiegają schodami, poczem wpada na werandę. Tam siedzi samobójca i Antoni Moss.

Po drodze jednem szarpnięciem rozpięła swe haftki na plecach i wydobyła wielką kopertę, teraz podaje ją w najwyższem wzburzeniu i mówi: — Pomocnik sołtysa jest tutaj, chce ją zabrać!... Schowaj ją pan; to są listy od hrabiego, od p. Fleminga, tylko listy —

Moss siedzi bliżej i chwyta paczkę, spogląda nieco, lecz widzi, że panna d’Espard jest ścigana, że rozpiętą ma bluzkę, że głos brzmi strachem, nie namyśla się więc, lecz odpina zarzutkę i marynarkę, chowa paczkę i zapina się napo wrót.

—    Och! — odetchnęła i rzuca się na wyplatane krzesło.

—    Co się dzieje? —pyta samobójca.

—    Bo ja wiem! Ano tak, chodzi o pana Fleminga, jest komuś winien jakieś pieniądze, dobrał się do jakichś pieniędzy, które do niego nie należą, co ja mogę o tern wiedzieć! A pomocnik sołtysa wymaga, abym wiedziała, gdzie on schowTał te pieniądze.

—    Czy zrewidował panią? — pyta samobójca z niedowiarą.

—    Tak. To jest chciał zrewidować. Ale nie dostanie paczki listów. Czy nie

—    Nie! — mówi Moss ogromnie spokojnie.

I samobójcę również żar objął, przybiera minę niepokonanego i zwraca się do towarzysza: — Pożycz mi pan swej pałki, Moss! Chcę ją mieć tutaj w razie wypadku!

— Nie mogę jej oddać, — odpowiada Moss. — Mam pierwszeństwo!

— O, dzięki, dzięki! śmieje się i płacze panna. — Uczynię wszystko, o co mię panowie poprosicie. — W końcu sama się, widać, przestraszyła własnej odwagi; oczywiście, jest się dzielną, ale trudno to wytrzymać długo, szczególnie, gdy się już poprzednio było osłabioną kłopotami i niepomyśl-nością, tak — wtedy jest się w gruncie rzeczy ptaszyną, i kryje się w krzaki.

Ale otóż dostała się pod ochronę i opiekę dwóch pacjentów, dwóch nieboraków, również dość znędz-niałych. Siedzą tu, bo wszystko jedno, co z sobą poczną, żyją niepytani dnie i noce.

Samobójca jest w danej chwili wojowniczy: — Gdzie jest ten facet? — pyta.

Panna znów płacze i śmieje się z wdzięczności za tę nieposkromnioną siłę, która nazywa policję facetem, i objaśnia: — Jest w moim pokoju. Prosiłam, aby z łaski swojej przeszukał pokój i mój, kufer, dałam mu klucz.

Towarzysze są zdania, że ona jest wyborna, wspaniała, — tak się właśnie należy temu facetowi I Nie wyrażają tego, lecz kiwają głowami. A kiedy samobójca znów zabiera głos, czyni to, by wypowiedzieć swe skrupuły, czy należy pozostawić w jej pokoju zupełnie obcego człowieka — samego z niezamkniętym kufrem. — Zdaje mi się, że ja tam muszę skoczyć — mówi i podnosi się.

Panna chwyta go za ramię i prosi porzucić ten zamiar: — On nic nie znajdzie, nic tam niema. Nie, na litość Boską! — Ale nie może sobie odmówić, by się nie zaśmiać znowu, by nie udać lekkiego zachwytu nad wspaniałym pomysłem samobójcy, pomysłem podejrzewania policji, samej policji. Mało po mału wzburzenie jej opada, nerwy się uspakajają. Odchyla się na krześle, aby ukryć bluskę otwartą na plecach. Towarzysze sądzą, że ziębnie okrutnie, powinnaby wejść do pokoju, lecz: nie, nie, — mówi panna, — ona poczeka, dopóki nie przyjdzie ów człowiek, — chce go snąć zobaczyć opuszczającego dom, — ona nie marznie! Znowu doskonała, jej nie o wykręty chodzi, ona nie zmyka.

Przyszedł sołtys. Był spokojny i potulny, jego coup nie zdał mu się na nic. — Złe mię pani zrozumiała, nie powinna pani była odejść, — rzekł.

Panna patrzy na niego i milczy.

— Naturalnie, że nie rewidowałem u pani, klucz od kufra leży tam, gdzie go pani położyła. Siedziałem tylko i wniosłem do protokułu oświadczenie pani.

Panna milczy. Ale bardzo się obawia, by przyjaciele jej nie przemówili, by Antoni Moss nie uderzył się w swą kieszeń na piersiach i powiedział: — Tu leżą listy hrabiego do panny, spróbuj pan podejść i zabrać je!

Samobójca dłużej nie milczy, mówi: — Okazuje się, że niebezpieczna to rzecz mieszkać pod jednym dachem z hrabią Flemingiem i rozmawiać z nim.

Sołtys zaskoczony: — Taak? Co?

—    Jestem jednym z tych, którzy z nim rozmawiali.

—    Ja też, — mówi Moss, nie podnosząc wzroku.

Panna w obawie: — Ależ nie! Przestańcie!

Sołtys pyta: — Rzekł pan „hrabia⁶⁴. Czy on był

hrabią ?

— Więc nawet tego pan nie wie! — pyta samobójca w odpowuedzi i czyni wrażenie, jak gdyby nigdy nie spotkał podobnej ignorancji.

Wierzył sołtys w hrabiego, czy nie, w każdym razie pojął, że miał przed sobą wrogo nastrojone towarzystwo i mówi na zakończenie: — No, ja załatwiłem swoją sprawę tutaj! — Poczem kłania się i rękę podnosi do ugalonowanej czapki. Odchodzi.

Jego pożegnanie było wszak przyzwoite i to pogodziło z nim bardzo całe towarzystwo. Przytem pragnął zasłużyć on sobie na ostrogi — o tern wiedziała panna d’Espard od Daniela — usiłował osiągnąć urząd i sam zostać sołtysem, a z swej żony Heleny uczynić cos lepszego. Wszystko to było i stało w związku.

Gdy Moss wręczał napowrót grubą paczkę papierów, odezwał się żartobliwie, z oczami spuszczo-nemi ku ziemi: — Przyjdź z nią pani kiedykolwiek! Nie mam nic przeciw temu, by ją nosić przy sobie, daje mi to uczucie posiadania czegoś w kieszeni, władania czemś! — I uśmiechał się przytem swemi smutnemi ustami.

Ten uśmiech — podziałał on na pannę d’Espard swemnadzwyczajnem zbiedzeniem, sama znajdowała się w rozprzężeniu z powodu poprzednich wzruszeń i mogłaby w tej chwili rzucić się na pierś temu skórnochoremu człowiekowi i poklepać go. — Czem mogę służyć panom w zamian? — spytała. Ale że nie byli oni właściwie kawalerami, nie umieli odpowiedzieć na to z niesłychaną subtelnością, więc pominęli to tylko, jakby jakie nic, tak, Moss zamruczał nawet ze zwykłą mu niezdamością: — To my winniśmy dziękować!

Później spotykała się panna d’Espard z towarzyszami na niejedną dobrą pogawędkę, była wszak w guście mężczyzn, a panowie ze swej strony krzepili ją, sami o tern nie wiedząc. Pragnęła wywiedzieć się nieco o ranach Mossa na twarzy, ale on nie chciał o tern mówić, unikał tego — panna d’Espard zgodziłaby się wykosztować dla niego na przeroz-maite leki, lecz on stronił od tego.

Dzień idzie za dniem, towarzysze rozweselają ją, owszem, ale dni upływają, uciekają, a dla niej nie pozostało obecnie nazbyt wiele dni. Bezradna i niespokojna przyłącza się do towarzystwa obu pacjentów w palarni i przysłuchuje się ich swarom między sobą, wzajemnemu obwinianiu się o przerozmaite złe rzeczy. Nabrali wprawy i stali się nie do uwierzenia uszczypliwymi względem siebie; panna d’Espard nigdy nie słyszała gorszego swarzenia się na żarty. Byłyż to — żarty?

Moss naprzykład może bez ogródki naigrawac się głośno z samobójcy, gdyż ten dotąd chodzi sobie i jest żywy. — Naturalnie, że pan nie ma odwagi pozbawić się życia, — mówi.

— Zaczekaj pan, dopóki się sprytnie namyślę, — odpowiada samobójca. —Postaram się objaśnić panu wszystko.

Panna d’Espard siedzi czerwona z zamieszania. Co też teraz nastąpi?

Moss ciągnie nadal swobodnie: — Rzecz w tern, że pan nawet nie odkrył jeszcze własnej bezuży-teczności, swej własnej zbyteczności tu na ziemi.

— Nie

co innego.

To dopiekło widać, samobójca mówi: wierz mu pani, nie, tego nie odkryłem dotąd. Lecz Nie mogę nagle pojąc, dlaczego

miałbym sam sobie gwałt zadawać, porzucając życie.

—    Tak, — mówi też panna. I nie pojmuje, że Mossowi chce się tu siedzieć i być tak grubiańskim.

—    No, więc nie chce pan tylko czynić sobie na-przekór? Nie, pan nie śmie!

Milczenie.

Moss szydzi dalej i przedstawia rzecz przyciąga-jąco i milutko: — Gdyby on uczynił to dziś w nocy, byłby się obudził jutro w niebie z harfą między kolanami.

Że coś podobnego można było powiedzieć, przedstawiało dla panny d’Espard zagadkę. Z czego też ten samobójca był ulepiony, że nie odpierał ciosu! Siedział oto i śmiał się zlekka, pannie wydało się, że był nazbyt cierpliwy.

Ale to było dopiero pierwsze starcie, drugie wszczął samobójca. O, ten litości godny Antoni Moss — zbyt pobudza on do złośliwości.

—    Czy dałby kto wiarę, że ślepy człowiek tyle ma żółci w sobie! — mówi samobójca.

—    Nie jestem ślepy, — protestuje Moss.

— Nie dojrzy pan, by czytać.

—    Nie? Moss wstaje i chce iść po gazetę na stole, aby zademonstrować swój wzrok, ale potyka się o krzesło i przewraca je.

Samobójca podnosi krzesło i mówi: — Dla za-

oszczędzenia umeblowania tu w pokoju proponuję, żeby się pan udał na podwórze.

Panna znów się wtrąca: — Biedak, nie widział zapewnie krzesła!

—    Tak, ale widzę dość, by czytać, utrzymuje Moss. — Co to za brednie!

—    Patrzaj pan! — wykrzykuje samobójca, — zerwał pan sobie z palca tę okropną szmatkę. Oto tu leży. Nie, ależ usiądźże, człowieku, ja ją podniosę, pan wszak nie widzi. No, nałóż ją pan nazad na palec! Wszystko trza panu powiedzieć, jest pan jak to niemowlę, brzydzę się panem. I nosi się pan z tym palcem wiszącym u ręki, akurat jakby z swoją oblubienicą! Oderżnij go pan nożyczkami!

—    Hahaha! — mówi Moss.

Wszystko razem wziąwszy zawiły snąć był stosunek między nimi. Pasowali się, aby nie upaść na duchu, a rozwinęło to się jakby za obopólną zgodą, — jeden miał cierpienia duchowe, inny — chorobę na ciele, skórną chorobę, młodość obojga była zniweczona.

I jak oni umieli się kłócić! Samobójca wstydził tamtego z powodu jego wyglądu i poczynał od ubrania: — Pańska marynarka stała się żółtą i czerwoną na plecach, i nie można powiedzieć, aby jeszcze była jenolitej barwy. Pańskim ostrym wzrokiem powinienbyś pan to zauważyć.

— Pan tylko zrzędzi i zrzędzi, — odpowiada Moss, — pan ma przesyt życia, nic panu nie dogadza. Dużo należy posiadać samozaślepienia, aby urągać wszystkim innym.

Samobójca do krwi zraniony: — Tak, ależ, drogi panie, niebezpiecznie to zgoła patrzeć na pana! Czy i pani tego nie uważa?

Panna d’Espard przerażona: — Nie, ależ słuchaj pan — słuchajcie obydwaj. —

Samobójca wprost do Mossa: — A gdyby tak pan spróbował się pudrować? Ale może jest pan zbyt nabożny do tego?

— Hahaha! — mówi Moss.

Panna też zmuszona jest skrzywić się uśmiechem, ale jednocześnie ręce splata razem i wykrzykuje: — Nie, o Boże, czyście powarjowali —!

Swarzyli się i swarzyli dalej, zaprzestali na chwilę i znów rozpoczęli. Oczywiście, że byli to nieszczęśni, głęboko i srodze dotknięci losem, na ustach swych nie mieli ani jednego łagodnego żartu, ani jednego rzetelnego uśmiechu. Chyba tylko, że podniecali w sobie gorycz, aby nie jęczeć, że zgrzytali zębami — aby nie wybuchnąć płaczem.

Charkterystycznem dla nich obu było to, że podczas kiedy samobójca często starał się wciągnąć pannę d’Espard w rozmowę, zwracając się bezpośrednio do niej, Moss nigdy nie pozwalał sobie na tę swobodę. Siedział i spoglądał w dół, pochyliwszy ku ziemi swą okropną twarz.

Ale niekiedy trójka rozmawiała z sobą, jakby żadnemu z nich nic nie brakowało, każdy zapominał na chwilę swe utrapienia i odpowiadał oraz pytał bez złośliwości. Chwile te były nie bez znaczenia dla panny d’Espard, wszak i ona się zmieniła, zdarzenia nauczyły ją małomówności, zaczęła myśleć poważniej. Jakże szybko wszystko to się przeistoczyło: niedawno był tu, otoczony respektem wszystkich, pan Fleming, z brylantem, z bielizną jedwabną, hrabia, człowiek wolny, a teraz — w więzieniu! Ona sama, Julja d’Espard, na chwilkę jedną uniesiona ponad swą biedą, by w następnej być rzuconą w daleko głębszą przepaść! Co jej czynie należy — czy chodzie, tu jak po żużlach, z obawy o swój list upominkowy i swoje bogactwo, a jednocześnie męczyc się sekretnemi bólami, do których sama zaledwie przyznać się chciała? Ponieważ osobiste jej kłopoty były tak poważne, od czasu do czasu tylko myśl jej wybiegała ku p. Flemingowi, oddalał się on od niej coraz bardziej — litowała się nad nim, życzyła mu szczęścia, uniknięcia kary, lub sił do zniesienia jej, ale nie ofiarowywała dłużej wierności i tkliwości. Nikt się temu nie powinien dziwić, daleką była od braku serca, ale obecnie również daleką od skłonności do miłości. Samobójca i jego przyjaciel byli dla niej dobrem towarzystwem.

Mogli siedzieć i rozmawiać o szkole i nauczaniu, a panna wspomniała rektora Oliwera. Samobójca ziewnął.

Antoni Moss rzekł: — Miał dwóch chwackich chłopców.

—    Tak, ale sam rektor? — spytała.

—    Człowiek, którego wymyślili ludzie, — rzekł samobójca, mieszając się do rozmowy.

I od tej chwili niemal on wyłącznie zabierał głos. Handlarz drzewem Bertelsen powinienby teraz być tu obecny, on, który tak pałał chęcią usłyszenia wybuchu pomieszanego, tak, powinienby tu być teraz, mógłby usłyszeć niejedno między niebem i ziemią, niektóre były może całkowicie jasne rzeczy, inne — niezwykłe i wątpliwe, coś z każdego rodzaju, szaleństwo i słuszność: rektor Oliwer, — jest to człowiek o wielu wyczytanych słownikach w głowie; z tego chaosu ukazywał nam się tylko jako bezradny: gdzież to jego mamka, jego flaszka z mlekiem? I jako obłąkany, który mniemał, że można rozwinąć się na człowieka z czytania książek: gdzież więc jest jego charakter, gdzie osobistość? Czego to nie można nauczyć papugi, czego to się człowiek nie może doczytać w książkach? Ale będzie to tylko człowiek należący do kasty, tak jak rektor 01iver jest filologiem kastowym, on zna „języki⁶⁶, i nic poza tern.

To dotknęło pannę cokolwiek osobiście, wtrąciła więc z pospolitego gimnazjalnego punktu widzenia: — Ależ języki nie są chyba rzeczą najgorszą, życzyłabym sobie znać ich kilka więcej.

—    Czemu? Na co? — zapytał.

—    Czemu? Tak, ale po co wogóle uczymy się języków? Chyba po to, aby rozwinąć ducha swego, aby śledzić za literaturą zagraniczną, aby być człowiekiem wykształconym.

—    Nie mogę nadążyć nawet, aby śledzić za naszą własną literaturą, — mówi samobójca.

—    Ech, naszą własną! — odpowiada panna d’Espard, jak zwykle.

Samobójca staje się nagle gorączkowy i nieprzyjemny, bitny, jak gdyby sprawa jego zbyt dobra była do pokalania: — Języki, książki obcych narodów — cóż u licha! Posiadamy w języku norweskim miljon tomów, przez które przeskakujemy, aby się dobrać do „zagranicznych⁶⁴. Czy nasze są równie dobre? Tak, bodaj może nawet czy nie szczyptę lepsze, a przedewszystkiem — łatwiejsze do przyswojenia! A co się tyczy intelektualnego rozwoju, który ma wynikać ze studjowania języków, to — spojrzyjcie na filologa — rektora: pospolity typ, nieróżniący się od wielu innych, a więc właściwie nie gorszy od nich, co też wcale nie było jego celem dążenia, ale czem on jest lepszy? Wyższy polotem, subtelniejszy życiem duchowem, głębszy wiedzą, spokojniejszy podczas niepomyślności, szczęśliwszy, o bardziej gwiezdnych oczach? Ach, czego spodziewać się można po nim, dusza jego przepełniona jest rupieciami, słowami, słowami i wogóle tylko słowami.

To było okrutne!

Niesposób tego pojąć, nie — patrząc na respekt motłochu dla niego. Ludziska wszak mają na oku tę niesłychaną figurę, — wypchał on swą głowę słownikami, umocnił swą idjotyczność, a ludzie wołają, biją mu poklask: popróbuj sprawić się jeszcze z kilku słownikami, tylko z paru jeszcze, *ot tak, brawo, my za ciebie zapłacimy! I wszystko to się dzieje, aby on mógł założyć wyprzedaż, szkołę, aby mógł zaopatrywać uczniów — dzieci ludzkie — w swToje kramidła.

— Jakiż więc stąd wniosek, czy nie powinni egzystować nauczyciele języków? Czy w szkołach nie powinny być wykładane języki?

— Może i nie, może i wcale nie, a jak pani sądzi? No, a jeśli się więcej dokłada, niż wygrywa na „językach⁶⁴? Życie jest tak krótkie, niema czasu na papugowanie. Uczyć się języków nie powinni ani ona, ani on, ani ja z zwykłych ludzi, lecz ci szcze-golnie uzdolnieni, ci, co nie potrafią osiągnąć nic* poza wyspecjalizowaniem się na tłumaczy, pośredników, dragomanów. Oczywiście, że wyłączamy stąd wielkich gienjuszów językowych, wynalazców, lecz mowa tu o nas, — potakujących automatach. Zaczęliśmy wszak wątpić o korzyści, którą przynosi uczenie się muzyki przez bylekogo, ale z tego powodu nie ważymy lekce muzyka z Bożej łaski. Nieprawdaż ?

—    Ale co pozostanie ze szkół, gdy języki z nich wyrzucimy ?

—    A, ma pani rację: co pozostanie z niewolnictwa? Kilka obojętnych dat panowania królów^ i wojen, jakieś wymysły o gimnastyce w miejsce pożytecznej pracy, jakaś zabawa błazeńska w matematykę dla dwunastoletnich mózgów dziecięcych — to zapewnie pozostanie. Co to jest szkoła? Szkoła to codzienne nauczanie matki i codzienne lekcje ojca; natomiast szkoła książkowa — to coś takiego, co zostało wymyślone, instytucja komplikująca życie z rozmysłem i czyniąca je trudniejszem do zniesienia począwszy od siódmego roku życia człowieka aż do jego śmierci. Książka, to słowo drukowane dla wszystkich i każdego z oddzielna, wypełnia świat niezadowoleniem i nieszczęściem, ilościowem wykształceniem, cywilizacją.

—    A czy nie jest to jednak cokolwiek dziwne, że zazwyczaj wszyscy ludzie — myślę, że wszyscy patrzą z uznaniem na tych, którzy się czego uczyli, a najwięcej na tego, który się uczył najwięcej — na uczonego?

—    Pani myśli, czy nie powinnoby to mię zastanowić? O, nie. Spoglądamy wszak z uznaniem na byle co, na konia — zwycięzcę w wyścigach, na narciarza —króla dnia dzisiejszego —w obu wypadkach szacunek mój miesza się z współczuciem dla

zwierzęcia.

Podnosimy się i odstępujemy swe krzesło kulawemu, słuchamy cierpliwie, aby jąkała wystękał z siebie swoje nicości, otwieramy drzwi przed damą, jak gdyby sama ona rąk nie miała —

Milknie na chwilę.

—    Tak, więc co dalej? — pyta panna.

—    Mówię to tylko. Był niegdyś flecista, wirtuoz, który z przesytu skończył tern, że cisnął muzykę pod krzesło z nutami i wydmuchiwał bańki mydlane na flecie. I to tylko tak mówię.

W tern miejscu ucina. Oboje milczą.

Moss przerywa milczenie: — Pan się znajduje w podniosłym nastroju! — rzekł.

Samobójca patrzy na niego i w zamyśleniu mruga oczyma.

—    Wzruszające to było słuchać pana, chwilami — rzekłbyś — całkiem jakby wiersze, — rzekł Moss.

Panna znów się nieco uśmiechnęła, a że samobójca i teraz zdawał się nic nie słyszeć, Moss nie próbował dłużej wciągnąć go do rozmowy, lecz podniósł się. stał chwilę i wyglądał oknem, poczem wyszedł. Tamci oboje zostali. Poczęło się zmierzchać.

Z chwilą, gdy się okazali sam na sam, zmiana jakaś, zda się, nastąpiła. Dama w guście mężczyzn przechyliła ukośnie głowę i zaczęła myśleć o tern, co on powiedział, udawała przynajmniej, jak gdyby medytowała. Właściwie szaleńcem ten człowiek nie był, i to już jest czemś. Z rozmaitych oznak i cech wywnioskowała, że nie odmawiał sobie koniecznych rzeczy, lecz kupował, co mu było potrzebne — coby więc mu być mogło ? Czy posiadał interes w mieście, czy też żył z renty? Lecz przedewszystkiem — co w nim zostało zdruzgotane? Ona sama jest tą, dla której nie byłoby bez znaczenia dowiedzieć się, w jaki sposób nieszczęsny człowiek mógł odstąpić od samobójstwa.    *

Poniżyła się do proszenia go o wybaczenie, jeśli dokuczyła mu głupiemi uwagami, nie miała dokładnego pojęcia o rzeczy, doprawdy, nie myślała Nie, nie, nie, jemu to raczej należy wybaczyć! Ty wielki świecie, czy ona kpi sobie z niego!

— Myślałam tak często, dlaczego właściwie pan tu jest — mówi panna rezolutnie swym przypadkowym językiem.

T—I

—    Dlaczego ja tu jestem — co takiego?

—    Dlaczego pan tu przebywa, — tak długo w każdym razie. Nie jest pan chory, nic panu nie dolega, wakacje minęły oddawna. Przepraszam, to nie z ciekawości.

—    Mogę mieć swe przyczyny.

—    Tak, naturalnie.

—    A pani sama, czemu pani tu jest?

Panna rzuca się nagle w krześle naprzód i całym swoim korpusem pochyla ku ziemi: — O Boże, o Boże — tak, ma pan słuszność, nie powinnam była pytać!

—    Owszem, owszem, to nic nie szkodzi, mówi samobójca przestraszony. — To znaczy, ja nie powinienem był pytać. Nie zwracaj pani na to uwagi!

—    Myślałam mianowicie — spodziewałam się, że pan, który jest taki dzielny i taki światły, że pan mógłby wskazać mi drogę. Tak. Że wiedziałby pan jaką radę. Nie mogę tego powiedzieć. Raz już mi pan pomógł.

Domyślił się, że napomknęła wizytę sołtysa i pewną paczkę listów, wywnioskował dalej, że to co ją dręczyło były troski miłosne, nic innego.

—    Doprawdy, nie traćmy odwagi, proszę panią! — mówi i pociesza ją. —Nie trzeba. Skoro napotykamy los, nie mamy nic innego do czynienia, jak zejść mu z drogi.

—    Tak. Ale to tak ciężko.

—    Tak, ustępujemy mniej lub bardziej uprzejmie, ale z drogi zejść musimy. Zresztą — jeszcze zależy, czy wszystko warte, abyśmy brali to tak ciężko. Dla niektórych może się to rychło znów naprawić.

—    Dla mnie się nie naprawia, lecz pogarsza się tylko coraz bardziej.

—    Ależ nie! — I, by jej nieco dodać bodźca, czuje się zmuszonym do wyjawienia się cokolwiek przed nią: niechże ona spojrzy na co innego, los—jakich mało! Co tam znaczy fakt, że hrabia odjechał, i nawet może na czas krótki tylko, tak, i że zawikłał się w jakieś sprawy pieniężne, i nie akurat co do dnia zapłacił pewne drobne rachunki! Czy samo jego imię nie dawało więcej, niż gwarancję, czy nie załagodzi tego jakaś rodzina bogata, i czy dłużnicy nie powinni raczej się wstydzić! 0, gorzej działo się innym!

—    Czy i panu jest tak sciężko?

—    0, tak — nie powiem żeby nazbyt dobrze, ale...

I ta mała nieszczęśliwa dama doprowadza samobójcę do wzruszenia się nad własną nędzą, tak, iż wargi zaczynają mu drgać. Czyni aluzje, któreby w innych okolicznościach nie były mu się z ust wymknęły, współczucie jej płata mu tego figla, że zaczyna mu ono być słodkie, z trudem udaje mu

się łzy powstrzymywać. A to szatan-dziewczyna, zachwiała jego siłę woli, którą z takim mozołem wyrobił w sobie, przebywając z Mossem.

Czy panna d’Espard, ze swej strony, miała jakiś cel ukryty, pozostając tu z nim i słuchając go ? Bóg wie, lecz była bardzo zgnębiona, bardzo nieporadna, dużo więc należało jej wybaczyć.

Kiedy go pyta, czy nie ma on domu, czy nie ma żony i dzieci, czekających na niego i stale piszących po niego, samobójca przeczy temu szorstko i odpowiada, że dziwne to wyobrażenie, co ona przez to myśli, jak jej to do głowy wpadło?

Tak, pytała tylko, bardzo to głupie.

On reaguje: — Nie, głupio właściwie — nie powiedziałbym, całkiem nie —

Owszem, ona zrozumieć przecież mogła, że człowiek, który tu osiadł w górach na tak długo, nie pozostawił nikogo mu drogiego tam, skąd przybywał.

— Tak, słuchaj pani — a właściwie czemużby nie?—protestuje Moss, nagle porywczy. Co my, ludzie, wiemy o sobie nawzajem, czy nie mógł on porzucić i żonę i dzieci? on nawet tak daleko się posunie, że powie, iż może z tej właśnie przyczyny jakiś nieborak czmychnął w góry. — Tak, mówię nie o sobie samym, — pośpieszył dodać, — ale o kimkolwiekbądź. Przypuszczam tylko.

Bez wątpienia — panna d’Espard doprowadza go do coraz większej szczerości. Cały czas przecie pilnował, by mówić o wszystkich innych, a nie o sobie i zdawało mu się, snąć, że się dobrze ukrył, przedstawiał jej, czemu człowiek może uciec w góry: — Mogło mu się zdarzyć — a więc zdarzyć komu-kolwiekbądż innemu — że djabeł wstąpił do domu i opętał dajmy na to zamężną kobietę, i co nastąpi potem? Dziecko leży zapomniane, dom cały zapomniany przez Boga, żona nie wraca do domu, licho wie, jak długo. Nie dlatego to mówię, by ją szkalować, i ona wszak mogła mieć swe przyczyny, niesforną naturę, naprzykład, nieposkromione zakochanie, — podobne rzeczy już widziano; lecz dziecko leży, a może jest ono Bóg wie jak śliczne i miłe; jeśli to dziewczynka, to może ma i włoski i wszystko, przecie to nic niezwykłego. No, przechodzi jeden raz i wiele razy w ten sposób, mija zima, powiedzmy, wtedy człowiek nie może więcej, ucieka. Widzi pani! Ucieka na statku do Au-stralji — niema takiego, któryby z podobnej przyczyny uciekał w góry. No, jeśli ów człowiek należy przytem do ograniczonych i poślednich, o umyśle nie nader żywym, to mu się w głowie może zakręcić, i wpadnie na pomysł, by sprawy ująć w własne ręce i skrócić mękę. Tern właśnie może być zajęty, gdy tam sobie chodzi po Australji. No, dajmy na

to, kupił sobie pistolet. Pistolet? Ten już oddawna mógł być zakupiony, i leżeć pod jego opieką, wysmarowany, i wyczyszczony i nabity. Dlaczego się nim nie posługuje? Widzi pani, ów jegomość może być człowiekiem, wszyscy ludźmi jesteśmy, a ten może tkwić jeszcze jakimś korzeniem w życiu, może przecież być zakochanym, pomimo wszystko, i może szarpać go przerażenie, by dziecko nie zginęło nie miałżeby on tedy żyć, czuwać nad niem? Otóż chodzi i jęczy...

Samobójca zasłania się, mówiąc: — Wszystko to słyszałem tylko, sam — prawie wczuć się w to nie mogę. W każdym razie dziecko — co ono może mieć za znaczenie, u licha! Nigdy nie słyszałem, aby mężczyzna interesował się nowonarodzonemi dziewczynkami. A gdybym ja posiadał podobne stworzenie, jakbym je mógł nazwać, jakie imię nadać? Nie, dziękuję pani za to! —mówi niepotrzebnie twardo.

Moss stoi w drzwiach.

Moss nie miał wzroku, ale miał słuch i uczucie. Litości godny samobójca, snąć od dłuższego czasu łaknął współczucia, a skoro je napotkał, popadł w stan rosprzężenia. Moss nie zwracał na to uwagi, rzekł: — Proszę wybaczyć, jeśli przychodzę i przeszkadzam w serdecznym szlochu!

— Szlochu? — odpowiada samobójca i zaczyna

się śmiać. — Że też pan zawsze ma bystry wzrok na sprawy! O, lecz samobójca nie czuł się snąć nader silnym, mógł oczekiwać jeszcze jakiegoś szyderstwa, gdy zostanie sam na sam z towarzyszem, przeto mówi: — Gdybym teraz zadzwonił i kazał pełny kieliszek postawić przed panem, to byłbym ciekaw, coby się stało! Pani, panno d’Espard, nie śmiem chyba proponować czegoś?

— 0 nie, dziękuję, tysiąckrotnie dziękuję!

Nie, panna d’Espard, doprawdy nie jest więcej spragnioną gawędy o cudzych kłopotach, ona posiada swe własne. Dociera znów do swego pokoju, trochę leży na łóżku, trochę czyta książkę, nie czuje w sobie spokoju do niczego, medytuje, wzdycha i czuje się niedobrze. Samobójca też się okazał dla niej niczem, on jest zajęty, żonaty, ba — zakochany, ten szczęśliwiec! Rozmyśla nad tern, czy uczynić nową beznadziejną podróż do Kry-stjanji, w jakim celu — nie wie, ale na co się tutaj kręcić? Pozostała jej jedna pociecha w całem tern opuszczeniu: paczka banknotów, którą nosi na piersi. To ją krzepi, sprawia, że nabiera sił do podniesienia się, by zejść nadół, gdy dzwon obiadowy wzywa, i do jedzenia, to wreszcie czyni, że wieczór mija — a potem nadchodzi noc.

W sanatorjum jest służąca, która pomaga zapinać jej bluzkę na plecach, przychodzi ona co rano i za*

łatwia się pośpiesznie z tą małą czynnością. Palce jej są chłodne, pociąga i obciąga na niej bluzkę, jak gdyby wiedziała coś o pannie: że pewnie już poczęła jeść za dużo, że tyje bardzo. Nie jest to zgoła prawdą, lecz dziewczyna parę razy cisnęła jej to obraźliwie: — Czy doprawdy można utyć od surowego grochu i śledzia smażonego na herbatniku?

To przemądrzałe dziewczynisko! Panna d’Es-pard może więcej jeszcze oczekiwać od niej i mówi, by ją ubiec: — Uf! takie złe sny miewam nocami!

—    Domyślam się tego, — odpowiada służąca, — jęczy pani i tak jakby mówiła pani głośno.

—    To nie ma żadnego znaczenia.

Dziewczyna milczy.

—    Gada się tyle głupstw, gdy się miewa złe sny, można wymieniać nazwy i liczby, sumy pieniędzy i wszystko możliwe. Ale nic to nie znaczy, wiesz.

Dziewczyna milczy. Jaką myśl wr sobie tai, czy czeka na zapłatę za zgodę?

Po odejściu dziewczyny panna otwiera okno i wygląda: śnieg pada na świecie, pola są zasypane, las okrywa się pudrem, góra, tuż na granicy sana-torjum, stoi i pogrąża się coraz bardziej w sobie samej, — to „Szczyt⁶⁴. Ale nie jest to, jak okiem sięgnąć dokoła, cichy a zaprzepaszczony ŚYfiat śniegu, w donośnem powietrzu słychać huk — ktoś strzela w polu, — z początku jeden wystrzał, potem jeszcze jeden, — to Daniel wyszedł, snąć, i poluje na pardwy dla sanatorjum. Daniel wyszedł na polowanie. Daniel jest zdrowy i krzepki, i przebolał swe troski miłosne. Przypominają jej się dwie strzelby na jego ścianie.

Panna d’Espard schodzi na dół — na dół, do innych gości i do nowego dnia. Źle to być nią.

O, lecz dzisiaj wreszcie powstanie w niej owa prosta i niezłożona myśl, na którą — zagadka, że nie wpadła pierwej: pojedzie pod adres według ogłoszenia w gazecie, która leży tuż przed jej oczyma, osiądzie w zacisznem miejscu u uprzejmej damy, biegłej damy, trzy godziny drogi od stolicy. O co więc chodzi, znalazła wyjście ze swych trudności, tak, jest kompletnie zbawiona! Ma środki na tę wycieczkę, ma też czas przed sobą, nie spieszy jej się już dłużej, może odjechać przed lub po Bo-żem Narodzeniu. Kompletnie zbawiona!

Po tym długim czasie mroku i rozpaczy, przebiegają ją teraz płomyki radości, jest napo wrót młoda i uśmiechnięta. Zejść z drogi przed losem? Co to za głupia i rozpaczna nauka! Ona los za kark ujmuje i nagina go!

— Proszę, daj mi pan tubkę wazeliny, — mówi do doktora.

— Na co ona pani? — pyta doktór, by pożarto-wac cokolwiek. — To są niebezpieczne rzeczy, — mówi.

A ona odpowiada i dotrzymuje mu kroku: — Chcę ją posmarować na placek.

—    To mi do pani podobne, — mówi doktór, — wszak pani jada śledź smażony na herbatniku.

—    A jutro będę jadła pomidory na wiórkach brzozowych.

Śmieją się oboje ogromnie z tego wymysłu szatańskiego. Doktór niewiele ma teraz do roboty, pacjentów jest tak mało, więc wrdzięczny jest za małą pogawędkę i mówi: — Proszę zająć miejsce, panno d’Espard!

W tejże samej chwili: — Co

Ona nie ma czasu.

takiego ma Moss na twarzy?

—    Moss? Tak, on wkrótce odjedzie.

—    Ale co mu brakuje, pytam?

Doktór zaczyna przebierać w jakowychś papierach na stole i odpowiada: — Atrofja skóry. Nie, już pani odchodzi?

—    Czy może go pan wyleczyć?

—    Dlaczego pani pyta? Moss wkrótce odjedzie. Panna d’Espard idzie na górę do swego pokoju

i czyni użytek z waseliny, smaruje nią sobie twarz i zaczyna masować. W ostatnich tygodniach sromotnie zaniedbała swą twarz, zwiotczała ona od przebytych cierpień i pełna jest nieznanych drobnych bróz-zdek. Co za znis zczenie! Temu trzeba teraz zaradzić, po postanowieniu udania się do uprzejmej damy z ogłoszenia czuje znów potrzebę ładnego wyglądu i uchodzenia za dobrą partję. Zamierza od tej chwili rozwinąć codzienną akcję na swej twarzy. — Proszę!

To znów dziewczyna.

Panna patrzy na nią zdziwiona i mówi: — Przecież jestem zapiętą?

Dziewczyna: — Tak, ale to tylko, że ja odchodzę. Nie chciałam powiedzieć tego dziś rano, ale nie zostaję tu dłużej.

—    Nie, czyżby?

—    Myślałam, że zadowolona pani była z mojej pomocy, więc już mię pani zna i wie, że ani gadałam coś o pani, ani o niczem innem.

Czy dziewczyna oszalała! Panna d’Espard nie jest dłużej zgnębioną, odprawia dziewczynę, drżąc z rozgoryczenia, i powraca do swego masażu. A więc to dziewczyna miała na myśli, puszczając dziś rano swe przytyki, chciała zmiękczyć pannę d’Espard i otrzymać specjalne wynagrodzenie, za co? Czy panna d’Espard nie wpłacała co miesiąc napiwków do kasy służbowej ? Dużo należy ścierpieć O, lecz chodziło o to, by się nie dać zgnębić, jedyne co skutkowało, to — wyniosłość. Zamierzała odtąd nabrać pewnych wymagań, możliwe, iż zacznie ganić to i owo: stół i usługę tu w sanatorjum, skandaliczne pranie bielizny, które stawiano jej w rachunku po wygórowanej cenie, powietrze w salonie, w którym przesiadywały podstarzałe wdowy po urzędnikach, mieszając do niego swój zapach biedoty. Odtąd panna nie będzie znosiła wszystkiego, nie będzie do tego zmuszona, bo otóż otwarło się przed nią jasne wyjście i otóż ujęła ona los za kark i nagięła go; pragnie, by jej było dobrze, chce opływać w pomyślności. Kawa do łóżka? Więcej jeszcze: kawę i pierwsze śniadanie do łóżka. Tak było w jej książkach francuskich. Ona chce się trochę po-pieścic, zaprawdę, winna to była sobie po wszyst-kiem, co wycierpiała.

A tymczasem chce byc znów dystyngowaną i piękną. Nie ulegało wątpliwości, że masaż pomagał.

—    Słuchajcie, przyjaciele, — mówi do Mossa i samobójcy, — miewam takie dobre sny w ostatnich czasach, już nie trapię się więcej, bywają wszak wyjścia zewsząd, nieprawdaż?

—    Tak? — odpowiadają towarzysze zdziwieni.

—    Wyjścia są zewsząd. A teraz chodźmy i przejedźmy się na saneczkach w śnieżycę!

Moss jest gotów. Moss ze swym wielkim defektem jest gotów, samobójca natomiast podnosi się nieco opieszale i mówi: — Przemoknie nam obuwie.

—    To co? Wysuszymy je napowrót.

—    I nie mamy porządnych saneczek.

Moss odpowiada, że owszem, opatrzono śliczne, małe saneczki, akurat odpowiedniej wielkości, saneczek im nie brak.

—    Tak, z pana wszak olśniewający sportowiec! — mruczy samobójca i zgorszony mierzy go oczami.

Ubierają się więc i wychodzą. W powietrzu aż gęsto od śniegu, nawet „Szczytu⁶⁴ prawie że nie widać.

Wszyscy troje wciągają na wzgórze małe saneczki, wyżej, coraz wyżej, na sam wierzchołek i zjeżdżają potem nadół. Odbywa to się strasznie gwałtownie, samobójca trzyma ster, dama siedzi pośrodku; śnieg wkręca ich w białą omrocz, widzą jedynie, zamknąwszy niemal oczy — o Boże, jak to dobrze i jak desperacko!

Znów idą pod górę, sanki są ciężkie, ale troje ich jest do dźwigania. — Djabeł niech się trapi! — mówi panna i klnie z zachwytu. Znów na dół, taka sama powietrzna podróż — panna rękami obejmuje Mossa i siedzi pod jego zasłoną, szaleństwo to tak żeglować, tak fruwać, lecz jakże to dobrze!

Po kilku przejażdżkach w górę i na dół samobójca chce zaprzestać.

— Czemu to? — pyta panna d’Espard.

—    Nie mam sił więcej. Wy przecie możecie zjeżdżać dalej. — Czy samobójca zmęczony, czy zazdrosny o Mossa, siedzącego na przedzie i otoczonego ramionami? Wszyscy ludźmi jesteśmy. — Nie mam sił więcej! — powtarza.

—    Tak, ładnie to i spokojnie powiedziane, — przyznaje Moss. — Niema w tern przechwałek. A więc jest pan wycieńczony?

Samobójca niezwykle wzburzony: — Kpię sobie z pana, panie Moss! Jeśli mi się chce iść do domu, to idę. Nie mogę w tern dojrzeć żadnego rozhulania. Adje!

Na nic zdałoby się dłużej o tern gadać, samobójca opuścił ich, a panna d’Espard i Moss zostali sami do dźwigania saneczek. Wciągali je i spracowali się.

Stoją na wierzchołku, a Moss pyta niepewnie: — Czy chce pani sterować?

Nie, ona nie umie sterować, nie chce sterować.

A on jest bardzo niezdecydowany.

—    Czy pan nie widzi ? Czy pan ma zbyt słaby wzrok? — pyta panna trwożnie.

On puszy się: — Słaby wzrok? Ani trochę. Tylko to, że mię śnieg oślepia.

—    Ja będę czuwała i ostrzegała, — uspakaja go panna.

Tedy odsądzają.

Ale, siedząc na przedzie, panna nie może otworzyć oczu w wirującym śniegu, Moss zaś niedość widzi* by dostrzec z oddali niebezpieczeństwo, więc pędzą naoślep, pędzą, jak popadnie, — naśrodku wzgórza uniesieni zostają w powietrze, panna krzyczy* w śmiertelnym pędzie uderzają o coś; sanki pękają w jakiemś miejscu, odrzucając ich daleko.

Moss podnosi się, ociera śnieg z oczu i rozgląda się — stoi, jak na wzburzonem morzu. Saneczki zgruchotane, owszem, panna ot tam, nie wstaje, nie rusza się, co jej się stać mogło? Bada ją i pod-nosi, lecz ona opada napowrót. Jest okrwawiona, dolna część twarzy krwawi, podbródek. Moss przemawia do niej. Nie.

Zanosi ją do domu, ale nim doń dochodzą, panna powraca do zmysłów i przytomności. Sama wchodzi na schody, lecz należy ją podtrzymywać, ma ranę* brzydką ranę, podbródek jej rozłupany na ukos.

Alarm po doktora.

KHi

/TAak więc miał doktór nieco więcej do roboty 1 i zeszył pannę d’Espard.

Nadeszła również odpowiedź ze szpitala, iż Moss może przybyć, to też doktór czuł się niezbędnym dla siebie i innycb i miał ważne sprawy do załatwienia.

Nie był

zresztą twardym człowiekiem, litował się nad Mossem i pozwolił mu przebywać tu dłużej,

on

niżby powinien. Niewiadomo, dobrze to czy źle, ale doktór Óyen nikogo nie odprawiał, był grzecznym człowiekiem, któremu trudno było postępować ostro i uczynić kogo nieszczęsnym. Prócz tego dla sanatorjum pożyteczni byli wszyscy goście, jacy tu przebywali.

Doktór przyłapuje Mossa i przygotowuje go: — No, mój drogi panie Moss, mam wreszcie dobrą nowinę dla pana.

Moss blednie na swem poranionem obliczu i pochyla się: — Aha. Tak, tak.

—    Owszem, wszystko zostało uporządkowane. Ostatni mój list był też bardzo naglący.

Moss zdaje się odczuwać nowinę, jako cios, i mówi: — Tak, tak, dziękuję! — Ale jest głęboko znękany.

Doktór, by go pocieszyć: — Najlepsze to dla pana, dostanie pan dobre jedzenie i picie, jaknaj-troskliwszą pielęgnację, towarzyszy, akurat jak tutaj. A po takim a takim czasie wyzdrowieje pan, wynajdzie się środek, serum, nauka czyni w naszych czasach potężne kroki naprzód.

—    Kiedy mam wyjechać? — pyta nieszczęśliwy Moss.

—    Kiedy pan będzie gotowy. Drogi panie, tu nie zależy na godzinie, przyszykuj się pan tylko spokojnie. A, jak powiedziałem, nauka w naszych czasach czyni cuda, wynajdzie ona serum i pan odzyskany zostanie dla życia!

Moss odszukuje swego towarzysza samobójcę, siada przy nim i udaje, jakby nigdy nic. Od owego nieszczęsnego wypadku na wzgórzu kłócili się i swarzyli co dzień i co chwila, a i teraz rozpoczynają również, lecz, dziwnym trafem, to Moss wszczyna teraz niezgodę, zda się, potrzebną mu ona była.

—    Zmoczyłeś pan buty? —pyta.

—    Jakto?

—    Wtedy, na przejażdżce saneczkami.

—    Bądź pan cicho! — odpowiada samobójca.

—    Musi pan przyznać, że postąpił pan, jak tchórz, zostawiając nas samych do kierowania saneczkami.

Samobójca daje się nabrać: -r- Odszedłem sobie, boście się chcieli pieścić. Wstrętnie było patrzeć na to!

—    Habaha! — mówi Moss. — A wczoraj to zdawało się panu, że chciałem zajeździć pannę na śmierć.

—    Tak, może mi pan powie, co z dwojga jest prawdą. Przyszła do domu napół żywa, pan ją nosił. Leży dotąd jeszcze.

—    Nie, wstała już i wkrótce będzie znowu zdrowa, — pociesza Moss.

— W każdym razie oszpecił ją pan na całe życie, chodzi z czerwoną pręgą na twarzy. Nie wszyscy są tak obojętni na to, co mają na twarzy, jak pewni inni ludzie.

Moss milczy.

— Nie jest to nawet prosta pręga, lecz krzywa, szpetna kreska, bo nie miał pan oczu, by dobrze kierować. Wszystko to wzbudza politowanie.

Dzieciństwa i gadanina, przyjaciele byli stępieni, Moss nie mógł się dzisiaj skupić do najlżejszej szermierki, rzekł tylko — poprosił tylko: — Pędź pan dalej, ja tam pana zaraz dogonię!

Tak przeszło do południa, a w tym okresie krótkich dni zaczynało się wszak zmierzchać około godziny czwartej. Samobójca żądał, by Moss poszedł z nim na zwykłą wędrówkę w góry, utorowali drogę w śniegu podczas swych licznych wycieczek, a teraz mróz nastąpił i dobrze było chodzie.

na

Zdążają jeden za drugim, samobójca na przedzie, Moss z laską, zdawał się nic nie widzieć. Jest pogodne popołudnie, pełnia księżyca leży w górze

swym szafirowym jedwabiu, niby złota stukoro-

•

nowa moneta, na zachodzie jednak widać jakieś chmury. Niepewna! oznajmia przepowiednię pogody: trójkąt ponad czworokątem.

Nie było to trudną rzeczą dla samobójcy wejść na „Szczyt⁶⁶, codziennie wzmacniał się umiarko-wanemi ćwiczeniami i zahartował się, stał się bezmyślnie zdrowy. Szydzi z Mossa, który utyka laską i pozostaje wtyle. — I przy tern nosi pan dziś czapę futrzaną, — mówi.

Tamten objaśnia, że odkupił czapkę od inspektora, ponieważ cieplejszą była na uszy od kapelusza. — Co to zresztą pana obchodzi? — pyta.

— Ile pan dał za nią?

— Nic.

Dość dobra dla mnie.

— Jabym jej nie włożył.

Dostałem ją za sześćdziesiąt oerów.

—    Nie, — odpowiada Moss, — pan powiesi się z golą głową, — aby nie zbezcześcić mordu.

na-

—    Żółci to już panu nie brak, chociaż pan wpół zżarty na twarzy!

Moss pozostaje wtyle, a samobójca wyprzedza go o wiele, nim dostrzega, że jest sam. Widzi, że Moss maca laską, woła przeto do niego: — To nic, tylko mała rozpadlina, przesadź ją pan!

—    Jestem oślepiony śniegiem, — odpowiada Moss. — Gdzie pan jesteś?

Samobójca musi zawrócić i wykrzykuje niecierpliwie: — Co to za wymysły? Przechodził pan tu codzień przez tę wąską szczelinę.

—    Pomóż mi pan trochę, podaj rękę!

Samobójca odpowiada: Nie lubię się pana dotykać, musi pan sam przyznać. Ma pan rany wszędzie! — Z wielką niechęcią pomaga towarzyszowi przez rozpadlinę.

— Nie rozumiem, mówi Moss, — wydaje mi się, jakby żaden przedmiot nie był już wyraźny, wszystko wokoło mnie jest takie niedokładne. — Czy to nie kamień ? — pyta i uderza laską.

— Naturalnie.

— I zdaje mi się, że jest szarego koloru. Na tyle widzę.

Samobójca niechętnie snąć przypuszcza naj gorsze i mówi: — A więc jest pan ślepy w nieco figlarny sposób. Pójdź pan, i ruszajmy dalej!

Wdzierają się wyżej. Ale samobójca widzi, że towarzysz nie może znaleźć kierunku, często skręca poza ścieżynkę i pada, znów podnosi się i idzie, potykając się, dalej.

—    Dziwne, mówi Moss, — zostałem tam nadole wtyle, gdyż tak jakbym nic nie widział.

—    Czy widzi pan teraz lepiej?

— Daleko lepiej, znacznie lepiej, oślepił mię trochę śnieg. — Lecz Moss pada tak często, a otóż i przewraca się, jak długi, na nos. Tłumaczy się natychmiast: — Potknąłem się tylko o coś, nic mi nie brak. Czy ten krzak nie jest brzozą, małą brzózką? To przecie widzę.

jest to olszyna, krzak ol-

— Raczej, gzany.

— Hahaha, —mówi Moss zażenowany, — właśnie miałem olszę na myśli.

Byli teraz na tej wysokości „Szczytu“, do której zazwyczaj dochodzili, i każdy z nich siadł na swym kamieniu, by odetchnąć. Chmura przemknęła po księżycu.

— Nie pojmuję, po co ja odbywam te wędrówki, — mówi Moss.

— Zapewne z tego samego powodu, co i ja, — odpowiada samobójca. — Dla zdrowia.

—    Zdrowia? —jestem wystarczająco zdrowy na swoje potrzeby.

—    Mówią, przeciwnie, że żle jest z panem, że włóczy się pan z czemś niebezpiecznem.

Moss uderza w głośny szyderczy śmiech i odpowiada: — Duby, plotki doktorskie!

Trzymał się jednak butnie, ale po upływie jeszcze krótkiej chwili, nie śmiał się już tak zuchwale. Według sposobu, w jaki Moss macał ręką, by odnaleźć pałkę, którą położył obok siebie, samobójca przeczuwał nieszczęście.

—    Najlepiej zrobimy, jeżeli udamy się do domu, — mówi samobójca i wstaje.

Moss siedzi nadal i odpowiada: —Przecież księżyc świeci jasno.

—    Narazie miesiąc skrył się.

—    Tak, widzę to. Idź pan naprzód, ja poczekam trochę.

—    Nie, to i ja zaczekam.

Siedzą jeszcze chwilę, a samobójca mówi: — Chodź-że pan!

—    Czego pan chce? —pyta Moss.

—    Czego chcę? Oczywiście, — iść do domu.

—    Idź pan naprzód, słyszy pan! Że też z pana taki głupiec, chyba się pan domyśla, że ja iść niemogę..

Samobójca zastanawia się: — Tak, tak, już idę. Ale pan musi iść ze mną!

Moss odpowiada: — Ma pan, jak słyszę, większą fantazję, aniżeli ja.

—    Milcz pan! —krzyczy samobójca i ujmuje go za barki. — Muszę pana z sobą zabrać, — widzę, że jestem zmuszony do tego.

—    Szczęśliwie to dla pana, który ma natchnienia, może pan sobie iść. Dla mnie obecnie jest ciemno, choć oko wykol.

—    Brednie! — przerywa samobójca. — To znaczy i dla mnie też jest ciemno, choć oko wykol.

—    Nie wierzę temu.

—    Nie wierzy pan? Ja to panu wytłumaczę dokładnie, gdy pójdziemy.

Pomaga towarzyszowi stanąć na nogi i trzyma go za rękaw zarzutki, w ten sposób przystępują do powrotnej wędrówki. Suną pomaleńku, są już wreszcie u rozpadliny i tam Moss, stąpnąwszy źle, — wpada na dno. Trwa dobrą chwilę, by go stamtąd wydobyć. Po tern obaj siadają i odpoczywają.

—    Przestań pan zbyt źle o mnie myśleć i brzydzić się mną, — odzywa się Moss, — ale mówię wręcz, że nie widzę. Chyba, że to teraz noc.

— Nie, musi pan więc być ślepy, — mówi samobójca.

— Akurat to samo, co i ja myślę, — przyznaje Moss i kiwa głową. — Okazuje się, że mam słuszność.

Samobójca: — Niema się doprawdy czem pysznie.

— Owszem, odpowiada Moss, — myślałem najzupełniej słusznie, nie można znów temu zaprzeczyć. Co racja, to racja.

— Czy doktór wie, co panu dolega?

—    Oczywiście. Oddawna już powiedział, że powinienem odjechać. Dostał już dla mnie miejsce w szpitalu.

—    Czy dawno temu ? Więc dlaczego pan nie pojechał?

Moss milczy.

—    Nie rozumiem, że pan nie wyjechał.

Moss, zwolna rozgoryczony: — Jest pan nie do

uwierzenia śmieszny! Czemu pan sam nie odjeżdża? Na co pan cierpi? Pan też powinienby iść do zakładu, pan jest umysłowo chory.

—    Całkiem nie!

—    Owszem. I co pana obchodzi moja choroba, czego pan węszy?

—    Nie jestem umysłowo chorym, to tylko depresja, troski duchowe.

—    Hahaha! powtórz to pan raz jeszcze! Jak-gdyby inne troski były cielesne! Chodzi pan tu i chce się powiesić, pan powinienby iść do przytułku. Różnica między panem a mną jest ta, że pan musi zdać egzamin, aby zostać przyjętym,

a ja się bez tego mogę obejść. Pan musi dowieść, że jest pan dość umysłowo chorym.

Milczenie.

—    Zmęczyłem się, ciągnąc pana, ale muszę sprowadzić pana do domu, — mówi samobójca niemiłosiernie i popycha towarzysza. Dochodzą do płaskiej równiny i znów przystają. Moss ociera rękawem zarzutki pot z czoła, przygnębienie jego jest wielkie. Samobójca oświadcza: — Ostatni to raz taszczę się z panem, żebyś pan wiedział!

Moss odpowiada: — Tak, bo jutro wyjeżdżam.

—    To dobrze!

Idą tedy do domu. A w trakcie tego samobójca pyta nagle: — Już jutro? Jedzie pan jutro?

—    Tak, jutro.

—    A to ci pośpiech okrutny. Ale mnie to obojętne.

Moss nie odpowiada.

—    Czy zresztą pomyślał pan, jak mnie tutaj będzie? Pewnie, że nie.

—    Panu? Wszystko jedno, jak będzie, — odpowiada Moss.

—    A tak, zaraz widać, jaką to pan ma religję!

—    Będzie pan tu codzień chadzał pieszo i dowodził swej nieprzydatności do życia. Myśli pan, że rna to jaką wagę, iż siedzi pan w jakiemś miejscu, mruga oczyma, kawęczy i nie czyni ani zła ani dobra, lecz nie, — Boże święty, nie stwarza tern pan nic potrzebnego, ani objawienia, ani wartości powszechnej, ani chleba codziennego dla wróbla, ani jednego urywka bajki dla dziecka —

—    Milcz pan! To są słowa, które ja przecie powiedziałem, stosując do czego innego, a pan wyuczył się ich napamięć.

—    Tak, to prawda. Powiedział je pan o mnie.

—    Jest cos niskiego i niegodziwego w panu, — mówi samobójca. — Przechowuje pan sobie zasłyszane słowa, które inni z siebie wyrzucają, chwyta pan parę słów i dokucza pan niemi: samobójstwo bezcześci mord, ględzi pan. Dobrze, że pan wyjeżdża, oddawna już jestem znużony panem. Naturalnie, że niekiedy można myśleć o mordzie zamiast samobójstwa. Słyszałem o człowieku, co chciał zastrzelić swą żonę — w której zresztą był zakochany, ale możemy to odłożyć do innego razu. No, a potem chciał i siebie samego zastrzelić.

—    Na tern więc jest koniec tej sagi.

Mieli

oni

—    Nie, pozostało jeszcze dziecko, dziecko, słyszałem.

Towarzysze idą chwilę w milczeniu. Naraz Moss mówi: — Tak, niedobrze dzieje się ludziom!

Ta maleńka uprzejmość rozbraja samobójcę, ale chrząka, nabiera kontenansu i odpowiada wzgardliwie : — Co pan wie o tern! Bądź pan cicho, nawet nie umie pan gadać wyraźnie.

I znów przez chwilę są milczący. Moss przewraca się raptem jak długi i nawet twarz jego nurza się w śniegu.

—    Czy pan wcale nie widzi? pyta samobójca.

—    Owszem, trochę. Ale oślepia mię śnieg.

—    Czy jest pan nieuleczalny?

—    Ja ? — piszczy Moss i przystaje. I nagle, rzekłbyś, cała tężyzna go opuszcza, pochyla się głęboko naprzód, jak gdyby calem ciałem chciał powiedzieć: tak. W następnej chwili znów się prostuje i odpowiada: — Czy zamierza pan dziś wcale nie dojść do domu!

Nim dochodzą do sanatorjum, Moss pyta i stęka: — Czy jeszcze daleko?

—    Nie. To pan nawet świateł nie widzi?

—    Tak, ma się rozumieć, że widzę światła. Pytałem tylko.

W tej chwili samobójca przystaje i mówi nie-swoim głosem: — Jeśliby pan mógł — mówię tylko, że gdybyś pan mógł — to jest

—    Co takiego?

—    Co takiego? przedrzeźnia samobójca krótko i gniewnie. — Mógłby się pan domyśleć sam z siebie. Chciałem tylko powiedzieć, że co do mnie, to nie wiem tego. Możebne, że to panu pomoże, mnie nigdy nie pomogła modlitwa do Boga. Ani radzę, ani odradzam.

—- Modlić się do Boga? — pyta Moss zdezorjen-towany.

Samobójca wściekły: — To co? Może pan zbyt wielki na to?

Moss słyszy widać, że buta towarzysza jest udana, że towarzysz bliski jest rozpaczy; Moss zaraża się sam wzruszeniem i nic nie może odpowiedzieć.

Samobójca nie ustaje: — Słyszałem, że niektórzy stali się od tego szczęśliwsi. Że umarli spokojniej.

— Trzymaj pan swój pysk! — jęczy Moss.

Teraz więc zależy samobójcy, by pokryć swą słabość i znów wykazać się mężczyzną, ucieka się do pierwszych lepszych dowcipów: Nigdy nie udało mu się zmusić Boga do przebywania, choćby kilku minut, z nim razem, nie, nie chciał On znijść ku niemu przez otwór w dachu

Nazajutrz rano wieść się rozchodzi, że Moss ma odjechać, nawet panna d’Espard słyszy o tern i posyła po niego — niewiadomo, czegoby od niego żądać mogła. Panna d’Espard sama jest zgnębiona i oszpecona, owszem, ale czuje szczerą litość dla nieszczęsnego Mossa i chce wykazać mu tyle dobroci, ile tylko może. Moss ma snąć złe przeczucia, wchodzi poomacku do pokoju panny i stoi tam, jako sprawca jej nieszczęścia na saneczkach. Jej oczy, patrząc na niego, zachodzą wilgocią, — ostatnie miesiące zmieniły twarz jego nie do poznania, —ujmuje więc jego rękę i poprowadzą go do krzesła. Nie, on żadnej winy nie miał, jakżeż mógł wymyślić coś podobnie głupiego! Przeciwnie, to ona mu dziękuje za cały ten czas, który przebywali z sobą tu w sanatorjum, poczem mówi:— Często myślałam o panu, uważam, że bardzo to szkoda, że się pan tak męczy. Ale musi chyba na Bożym świecie znaleźć się rada i dla pana, czy nie sądzi pan? Taki pan młody i odważny, przemoże pan to z pewnością.

—    Słyszałem, że rana pani była ciężka, odpowiada Moss.

—    Całkiem nie ciężka rana, spojrzyj pan sam!

—    Tak, widzę. Naukos podbródka. Owszem, wielkie to było nieszczęście.

Panna d’Espard nic snąc przeciw temu nie miała, by Moss czuł, iż na nim ciążyła wina, ale dlatego właśnie czyniło jej przyjemność pocieszać go i dodawać mu otuchy: — Ech! Nie kłopocz pan się o nic innego, jeno o to, by wyzdrowieć. Czy słyszał kto co podobnego, ta mała różowa blizna nic mi nie przeszkadza! Słuchaj pan, weź pan to sobie i zachowaj ! Włóż to pan do kieszeni! Nie dziękuj pan!

— Co to takiego? — pyta Moss. — Czy to pieniądze ?

— Nie, prawie że nie, słyszy pan! — woła z egzaltacją panna d’Espard. — Uczyni mi pan przyjemność...

—    Dziękuję, — mówi Moss, — mnie nie potrzeba pieniędzy.

—    Mogą się przydać. Patrzaj pan, niewiele tego...

—    Ale mnie są one niepotrzebne, proszę pani!

—    Nie rozumiem pana, mówi rozczarowana.

Moss ponurym głosem: — Jestem jednym z tych,

którzy otrzymują dom publiczny. Dostaję miejsce w zakładzie publicznym.

—    Tak? — pyta panna niewinnie. — Jakiego rodzaju miejsce? Posadę?

—    Tak, lekką posadę. Mam tylko chodzić z grzechotką i wołać: Nieczysty — nieczysty!

Panna, jak pobita, patrzy z osłupieniem na niego i szepce: — Czy pan —? Milknie.

Moss kiwa głową, podnosi się i wychodzi omac-kiem z pokoju...

Ale tym, któremu najtrudniej było przeboleć pożegnanie z Mossem, był zpewnością samobójca. I on usiłował przemycić pieniądze do kieszeni ociemniałego, lecz gdy się to nie udało, wymyślał mu przez długą chwilę. Nietylko błahemi oskarżeniami i przezwiskami go obrzucał: — Nie pojmuję, jaki zamiar miał Bóg, stwarzając podobnego człowieka na ziemi. A jeśli nazywam pana człowiekiem, to dlatego, by nie zajść za daleko, nie wyraża to jednak sądu mego serca.

—    Syp pan dalej! — mówi Moss.

— Nie, nie chce mi się mówić więcej, — odpowiada samobójca, a jednak ciągnie dalej. O, był podniecony i mówił, co mu na język popadło, utracił miarę, ochrypł i przesadzał: — Tak, jak wciąż mówiłem, żółć to pan ma, żółć, złośliwość i upór. Nie dziwiłoby mię, gdyby się pan śmiał w piąstkę, że opuszcza pan świat, którego pan więcej nie może zobaczyć, podczas gdy my skazani jesteśmy na pozostanie śród piękności natury. Toby do pana było podobne. Dokąd to pan teraz odjeżdża? To zależy, co pan takiego uczynił, Bóg wie, czy nie zawiozą pana prościuteńko do aresztu.

Moss opryskliwie: — Czy tkwi w tern słaba aluzja do czegoś niepochlebnego dla mnie?

—    Jak pan sobie życzy — akurat, jak pan sobie życzy!

—    Tak, tedy musimy się bić! — oświadcza Moss i wznosi do góry ściśnięte pięści o wielu szmatkach.

—    Błazeństwa! I nie chcę ani słowa więcej gadać z panem. Wielka małpa zaginęła w panu. Ale niech pan jeno nie sądzi, że pana nie rozumiem, jest pan tak śmiesznie prosty, jak dziecko, a pańska afek-tacja jest sztuką. Coby panu szkodziło, gdyby pan miał drobny szeląg w kieszeni, kiedy pan przybędzie na miejsce?

—    Mam w kieszeni wszystko, czego mi potrzeba.

—    Aha, tak, a kupuje pan wytartą czapę futrzaną za sześćdziesiąt oerów...

—    Zazdrości mi pan ciepłej sztuki odzieży, ot w czem rzecz!

—    Brednie! Pańska zimna krew jest udana, sam pan sobie dostarcza zadośćuczynienia takiem kmą-bmem gębowaniem, tak, tak, jesteś pan w własnych oczach wielkim człowiekiem. Chciałbym najchętniej nazwać pana nieborakiem, pełen pan próżności, ot co. Skąd to wiem? Stąd, że pan taki zbłąkany, taki dziecinny, że pan ustawicznie podkreśla swą odwagę. Czy nie sądzi pan, że pana przejrzałem? Wszystko to razem obłuda i brawura

mu

Pocztarek, który ma powozić, woła za oknami i Moss poomacku wychodzi z pokoju, samobójca pomaga. W ostatniej chwili samobójca podaje mu nawet rękę, ale Moss jej nie widzi i tylko w powietrze mówi: dowidzenia. 0, nie zdobywa się na nic lepszego i silniejszego, tylko mówi: — Dowidzenia, samobójco Magnusie! — Do czego to podobne! Tedy już samobójca był, doprawdy, uprzejmiejszy i wymyślaniem swem dopomógł towarzyszowi przebrnąć godzinę rozłąki.

Na schodach stoi szafarka i życzy szczęśliwej drogi i polepszenia. Doktór znajduje się też przy saniach, mówi do Mossa przyciszonym głosem i pomaga okryć go porządnie, na pożegnanie mówi głośno: — Otuchy, Antonjuszu, pamiętaj pan o tern, co powiedziałem! — Tak, dziękuję, — odpowiada Moss. A że śnieg trochę prószy, więc pewnie jakiś nędzny płateczek ociera sobie z oczu.

Tedy odwożą Mossa — w czapce futrzanej inspektora i w zarzutce samobójcy — odwożą go do jego żywego grobu. Nie dziw, że tak długo wzdragał się porzucić Torahuzę i życie...

I znów, do pewnego stopnia, wszystko jest w porządku.

Lecz otóż i panna d’Espard.

Wyzdrowiała znów, nie leży więcej, tak, jest na nogach, je trochę, sypia trochę, i od czasu do czasu rozmawia z doktorem. Ale daleko jej do dobrego humoru, kreska wpoprzek podbródka nie zdobi jej. Pyta doktora, czy nie sądzi, że zniknie ona po jakimś czasie, a: owszem, odpowiada doktor, zniknie. Narazie masuje sobie panna twarz waseliną i czubkami palców.

Lecz pewnego dnia

Począł się on od tego, że panna d’Espard zbudziła się wyspana, a że to niedziela, ubiera się pięknie. Dzień jest pogodny, to też zaraz po śniadaniu wędruje po śnieżnych dróżkach i dostaje rumieńców na policzkach, później czyta dzienniki, następnie idzie do swego pokoju. Wszystko wydaje się młodej pannie światlejsze, niż kiedykolwiek od dłuższego czasu.

Schodzi do obiadu, a że to niedziela, podano nieco lepsze potrawy, niż zazwyczaj: pardwę i czerwoną kaszę.*) Pozostało tak niewielu gości, że wszyscy siedzą przy jednym stole, doktór, jako gospodarz, na pierwszem miejscu, potem wszystkie wdowy pastorskie i drobni kupcy z damami, na samym końcu — szafarka.

Nagle panna d’Espard zrywa się z swego krzesła.

—    Co się stało? — pyta doktór i pytają goście. Żadnej odpowiedzi. — Co się stało, panno d’Espard? — Nic. Doktór podnosi się i chce się do niej zbliżyć, lecz ona przebiega mimo niego, trzaska drzwiami, tupoce nogami, trzyma rękę przy ustach.

—    Ból zęba! — mówi doktór z uśmiechem i uspokaja gości, którzy dalej zajadają pardwę.

Panna d’Espard wbiega do swego pokoju. Ręka jej drży, lecz odnajduje nią w ustach śrut i odnajduje ząb, a tak, złamany ząb, przedni, piękność — o Boże, mknie do lustra, widzi czarny otwór, okrop-

*) Narodowa potrawa, — jadana ze śmietanką, stanowi ulubiony deser. (P. tł.)

ny otwór. W pierwszej chwili nic jeszcze nie może przedsięwziąć, ale w miarę, jak wypróbowuje przed lustrem uśmiechać się w przenajrozmaitszy sposób, otwierać usta i śmiać się, powstaje w niej niepohamowana wściekłość — wybucha mnóstwem przekleństw. Drobne jej ręce stały się podobne do szponów, wali niemi w powietrzu. O... Boże święty, co dobrego mogła oczekiwać! Jaką korzyść miała teraz panna d’Espard ze swego masażu twarzy i z swej troski o różową bliznę na podbródku? Jaką korzyść miała wogóle ze swego planu ? z damy w ogłoszeniu i z widoku na dobrą partję po przebyciu wszystkiego? Wszystko leżało w gruzach!

Przecież to ona miała ująć los za kark i nagiąć go! I czy niedjabelska to maniera chłostać ją raz po raz akurat w twarz! Ze swym oszpeconym wyglądem była całkowicie pozbawiona nadziei, i co jej teraz czynić należy? Skoro się trochę uspokoiła, zda się, znów znalazła nieco pociechy w grubej paczce banknotów, którą nosi na swej piersi, miała w niej cokolwiek opory, dopóki ją posiadała — nie będzie ani głodna, ani bezdomna. Bada ząb w ręce i widzi, że był już poprzednio napół spróchniały, kwestja czasu, kiedyby się ułamał, a śrut ze strzelby Daniela zastąpił tylko twardą skórkę chleba, lub kość w mięsie. Gdy histeryczna jej wściekłość minęła, próbuje z namysłem i rozwagą, jak to ona będzie w przyszłości śmiać i uśmiechać się swemi oszpeconemi ustami. Rozpaczna próba.

W ciągu dnia przemyślała wszystkie możliwości: nową wycieczkę do Krystjanji, albo: poniechanie wszystkiego, lub podróż do Finlandji, — nic nie przyniosło spokoju, wszystkie te pomyślne rozwiązania rozpadały się w niwecz. Zdana była na życie w ciemności i desperacji. Czuwała noc całą, lecz poranek zastał ją z zaciętym, mocnym wyrazem twarzy. Nie uczyniła wielkich planów, o, nie był jej teraz potrzebny ani hrabia, ani żaden bogacz, ale sama powzięła decyzję.

Idzie do palarni i zbiera tam kilka starych dzienników, które wtyka pod ramię, poczem udaje się w drogę do lasu.

Może nie tak to świetnie i słusznie, że akurat teraz zmierza do hali Daniela, by jęczeć nad swym bólem zęba i wielu kłopotami, ale miała swe wytłumaczenie i miała też w tern, widać, swój cel. Z pewnością nie było to nic gorszego, niż niejedna inna myśl, na którąby wpaść mogła. Daniel był człowiekiem rozumiejącym wiele rzeczy, przeszedł w życiu to i owo, utracił zarówno zagrodę ojcowską, jak i własną narzeczoną, wiedział co znaczą i kłopoty, i zsiadłe mleko, i otucha. Jest to poniedziałek, Daniel zapewne pochłonięty tą czy inną robotą.

Całkiem słusznie, znajduje Daniela wpół drogi, przy owej małej stodółce w lesie, znów musi on zwieźć siano do domu, a że obecnie ma tor śnieżny, zwozi je na saniach. Może to szczęście, dziwny znak losu, że go spotyka już tutaj, w połowie drogi.

Witają się i cieszą, jak zazwyczaj, przy każdem nowem spotkaniu, już tak dawno od ostatniego, — panna strasznie długo nie przychodziła.

Panna d’Espard bierze sobie za pretekst przyjścia dzienniki i podaje mu je, — chyba przydadzą się, by zajrzeć do nich w godzinie wieczornej, czy nie?

On dziękuje i udaje poprostu szczęśliwego. Czytanie było dla niego najzabawniejsze ze wszystkiego co wiedział, miał nawet zamówić gazetę, ale nie przyszło jeszcze do tego, mówi obłudnik, a zapewnie sam ledwie czytać umie.

Może otrzymać gazety codzień z sanatorjum. Panna d’Espard chętnie z niemi przyjdzie. Skoro je goście już przeczytali i tak zostają spalone.

— Spalone?

— Spalone, — kiwa panna głową. — Gazety we wszystkich językach!

Daniel nigdy nic podobnego nie słyszał! Ale mieli tam ludzie w pałacu tak wiele pieniędzy, to tacy bogacze. — A naprzykład ja, — mówi Daniel, — to sam muszę być swoim własnym koniem.

—    Tak, tak, nie jest wam zbyt dobrze, — odpowiada panna.

0 nie, nie może narzekać. Konia mógłby, jak nic, dostać, miał kredyt i dobrą wiarę u ludzi, mógłby zejść do wsi tegoż jeszcze dnia i godziny i dostać konia.

—    Doskonale.

Akurat dzisiejszego dnia i godziny. Ale chce zaczekać do wiosny.

—    Wielkie to dobro dla was, Danielu, że macie tak pyszny humor.

—    Bóg niech błogosławi panią, droga moja, — wykrzykuje Daniel podniecony, — ja mam swe ręce, ja mam dom i ognisko i krowy, sprzedaję niekiedy jakiego wołu, poluję na zające i pardwy. Na wiosnę będę miał konia, wtedy uprawię tu mokradła i po-sieję.

Panna chwyta w lot dobrą okazję, by mu pokazać swe usta: jego śrut wyłamał jeden z jej zębów, niema co mówić, ślicznie, czy on się nie wstydzi!

• ••

Daniel z przerażenia i nieszczęścia ręce wznosi do góry, ale że ona przyjmuje to tak nieobraźliwie i nie płacze, nie wyrzuca mu niczego, nabiera animuszu: — Doprawdy — prawie że tego nie widać, w gruncie rzeczy nic to, równie ładna i śliczna była mimo to

—    O, Boże, śliczna! Patrzajcie! I to również dostałam od czasu ostatniego widzenia się. Piękna blizna, nieprawda?

Musiała opowiedzieć cały wypadek na saneczkach, a Daniel nagle głową kiwa i mówi: — Jabym był powinien kierować!

—    Tak, to racja.

—    Następnym razem niech pani tylko przyśle po mnie, przyjdę i z swoją osobą i z sankami.

Jego gotowość działania i wesoła mowa już teraz wywołują w niej uśmiech i sprawiają, że wydaje się jakby pocieszona, ujmuje go poufnie za ramię i pyta: — Czy to nie strasznie wygląda, gdy się uśmiecham?

— Jakto? Ta mała dziurka? Zapewniam, że nie byłbym jej dostrzegł, gdyby mi pani sama nie powiedziała. To żadna dziura.

— Hahaha!

—    A prócz tego pewny jestem, że i tak równie miło panią całować, — mówi Daniel swawolnie.

— Ależ Danielu! — mówi panna i usiłuje go trzepnąć.

Siadają w stodole, a słońce świeci i jest tam cała ściana pyłu, która kryje ich, niczem zasłona, wszystko to jakby obmyślone i uplanowane. Gdy on ją całuje, panna krzyczy cokolwiek i potem mówi: — Nie, jacyście wy też okropni!

— Tak, słowemby tego nie wyrazie! — odpowiada Daniel.

Ona powstaje i spogląda na niego; gdyby go dobrze wymyć, byłby ładnym chłopcem, te wielkie usta nie są najgorsze. — Musicie zmieść ze mnie słomę, — mówi.

— Tak, jeżeli dostanę jeszcze jednego całusa.

Ona śmieje się zapraszająco i odpowiada: — Może później.

Lecz Daniel nie omiata, sięga po jej ramię i chce ją przyciągnąć napo wrót ku sobie. To się nie udaje, nie, Daniel przebiera miarę, panna chce mieć nieco czasu. To chłopaczysko, — okazuje się, że to ogier i djabeł, należy go powściągnąć. Mimo że tak straciła na wyglądzie, musiała zaryzykować, by się nieco podrożyć i ukrócić go.

Panna d’Espard wychodzi ze stodoły i otrząsa sukienkę, a chcąc osiągnąć swą nagrodę, i on również wychodzi i otrzepuje ją. Raptem przestaje otrzepywać.

—    Nie, nie, nie trzeba brać samemu! — woła panna.

— Widzicie go! Nie powinniście tego robić. Obiecałam to wam, ale wy nie powinniście czynić tego, jabym wam sama dała!

—    Nie jest zapóźno, aby mi pani dała jednego sama.

—    Nie, jesteście zbyt chciwi, proszę! Ale jutro przyjdę znów z gazetami. 0 Boże, taki mam ból zęba, Danielu, i tyle zmartwień!

—    Tak, ból zęba to niedobrze, mówi Daniel, — miałem to ze dwa razy. Marta ma bez przestanku ból zębów, ale tygodniami z nim chodzi i słowa nie piśnie, co zaś do mnie, to nigdy nie mogłem przyzwyczaić się do bólu zęba.

—    Tak, ale gdybyście mieli tyle zmartwień, co ja mam.

—    0, do djabła, na wszystko złe znajdzie się rada. Lecz ból zęba —!

—    Czy to najgorsze ze wszystkiego dla was?

—    Tak, najgorsze.

Ona wylicza inne bóle, troski, bezsenność, los naogół wziąwszy. To go nie bierze. Z czego to on utworzony, czy nigdy nie czuł się nieszczęśliwym? Owszem, przed rokiem. Ale życie, cała walka, męki? Nie, on się nie znał na tych odległych sprawach.

Daniel znów próbuje nakłonić ją do stodoły, ale panna udaje, że nie słyszy. Oczywiście że czart z niego, widzi to po nim, wytrzeszcza on na nią

oczy i ani mrugnie, panna opuszcza ziemi, a gdy je wznosi ponownie do góry, on wciąż

źrenice ku

W tej chwili

jeszcze ma wzrok w nią wlepiony.

Daniel wie tylko jedno: że ona jest słodka i miękko

zbudowana, że jest pełna powabu i gibka ciałem. Napawa się nią z góry, rozpalony jest, niby piec. Owa siła pożądania jest w gruncie cnotą jego wad.

Ona odchodzi parę kroków i odsuwa się od niego napół trwożnie, coś z ludożercy pojawiło się w Danielu, ma tak uprzedzające zachowanie, nozdrza latają tam i napo wrót, białe zęby lśnią, brzuch wznosi się nieco.

—    No, muszę już odejść, — mówi panna d’Espard.

—    Nie, — protestuje Daniel. O, lecz nic to nie pomaga, panna odeszła już spory kawałek, i Daniel nabiera przekonania, że odchodzi na serjo. — Nie odchodź pani, nie odchodź! — woła.

Ona ręką macha w odpowiedzi.

—    Czy nigdy pani nie powróci?

—    Owszem, jutro. Obiecałam wam przecie gazety ...

Nazajutrz po tern.

Bo ina-

Może było to znów niesłuszne, że powróciła do stodoły, ale tkwił w tern pewien cel. czej — dlaczegożby zapuszczała wczoraj sondy? Panna d’Espard nie ma wyboru między wielu środkami.

Otóż idzie, i ona człowiek na tej ziemi, małe dziewczę, Boże święty, zbłąkane życie, nasienie.

Idzie dość niezgnębiona, sama sobie przewodząc, by nie stąpić poza ścieżkę i nie nabrać śniegu w buciki. Pogoda zresztą jest ładna i słońce świeci dziś, jak i wczoraj, paczkę gazet trzyma pod pachą, wie, co ją czeka przy stodole, i oto idzie. Niektórzy nazywają to wolną wolą.

Daniel wcale nie ma dziś z sobą sań, a uczynił to może, by niezupełnie opróżnić stodółkę z siana, czy też inne jakie miał myśli. Jest nieco lepiej odziany i wymył się nader starannie.

Ponieważ nie chce ryzykować niepowodzenia, jak wczoraj, zabiera się do rzeczy zostrożna, o, tak powolutku i z dalekich otoków, a nawet ona to, a nie on, pierwsza wchodzi do stodoły i siada. Lecz Daniel może przyjść za nią, mówi panna, jeśli chce być miłym chłopcem! O tak, Daniel chce nim być — wyraźnie!

Rozmawiają o gazetach, panna wskazuje mu ten i ów ustęp, który radzi przeczytać, a on odpowiada że: tak, a to ci będzie uciecha! Zaprawdę, Daniel dobrze sobą włada, panna dała mu naukę, — dochodzi nawet do tego, że ona przebąkuje już o powrocie do domu, a on mimo to nie otacza jej jeszcze ramieniem. Nie był jednak całkiem sobą, gadał i baj durzył zbyt wiele, przechwalał się i opowiadał pocieszne rzeczy, tedy ona przecina mu nagle mowę i bąka: — Tak mi was wczoraj żal było

--że odeszłam od was. Ja to zrobię teraz — to,

o co prosiliście mię, myślę...

—    Pocałunek?

—    Tak — ten, któregoście żądali ode mnie. Żal mi was było.

Po tern całe napięcie ustaje, panna osuwa się i płacze. Nie może już znieść tego, to dziewczę było dręczone w ciągu wielu tygodni tajemnem nieszczęściem, siły jej się wyczerpały, teraz wybucha szlochem, podnosi się i drżąca stoi pod ścianą stodoły.

Daniel nie pojmuje tego i jest przerażony, nie zna się na histerji i pyta, co jej się stało? Klepie ją i jest grzeczny: — No, no, dlaczego pani płacze?

—    Ja stoję i beczę! — ryczy panna. Kończy się to pół-śmiechem, śmiechem-płaczem.

Daniel znów ją pociąga na siano; tak długo siedzą i gruchają, że raz jeszcze budzi się w nim szaleństwo, a ona znów ulega.

Co za chłopak! Mówi o niej, wypowiada swój sąd o niej: majsterka z niej, o Boże, nieporównana! Prawdę powiedziawszy był nieco wybredny — ot, tak — cieleśnie, ale coś podobnego, jak ona —!

—    Czy nie moglibyście zamilknąć! — woła panna i kryje twarz.

Nie, nie zamilkł, ta nieoczekiwana przygoda z damą miejską, z wielką damą, zakręciła mu w głowie, rozpuścił języka i dalej się nią chełpił. O, nie możnaby powiedzieć, był także zadowolony z siebie i rósł w dumę fachowca.

— Czy nie rozumiecie, że to się może źle skoń

czyć? — pyta panna. — Źle? Ano,

oczywiście, chociaż nie, nie powinna tak myśleć. Dlaczegoby akurat miało pójść

źle?

— Skutki!— mówi panna, jakby pokonana, — skutki!

Daniel jest samą lekkomyślnością i nie chce nawet porządnie o tern słuchać: — Bądźże pani milą i nie niepokój się! — pociesza. — Zapewniam, że niema to żadnego sensu. Broń nas Boże, żeby się pani co przytrafiło! Nie pomogłyby moje dwie krzepkie ręce. Ale powiem pani jedno, że jesteśmy akurat, jako ten puch, co to fruwa w powietrzu, a o którym Bóg postanawia. Nic nie można na to poradzić. Nie chciałbym za cenę całej swej zagrody, aby pani przeze mnie szkodę poniosła, to też nie powinna pani siedzieć i medytować nad niczem, bardzo o to proszę

Głupie paplanie i bredzenie bez związku. I panna d’Espard też nie chciałaby pewnie o tern dyskutować, ale uważała za rozsądne, by już teraz o tern wspomnieć, zaznaczyć, więc później nic nie spadnie nieoczekiwanie. Znów więc była pełna rozwagi.

ers

A i jego bezładne gadanie nie było pozbawione pewnej pociechy, panna potrzebowała życzliwości, jasność jego poglądu działała zdrowo, jego barki — dobre były i szerokie. Zpewnością mógłby ją wziąć na ręce i zanieść do domu, do swego szaletu. W każ-dymbądź razie miała w nim oporę.

—    Tak, tak, będę więc spokojna, jeśli tak mówicie! — oświadcza panna. — Jeżeli chcecie mi pomóc, — mówi.

—    0, ja —! Ale uczynię wszystko, czego pani żąda, licz pani na to! Nic się pani nie stanie, za to ja odpowiadam!

—    Tak, bo tak powinniście, Danielu. Mam tylko was

— Słyszane rzeczy! Niech pani przyjdzie do mnie, a nie do żadnej innej żywej duszy, wszystko jedno, czy chce pani jechać na saneczkach, czy byleco innego.

Nie, to już zakrawało na głupotę. Daniel myślał, powiedziećby można, — zbyt bezmyślnie, przerwała więc na dzisiaj i rzekła: dowidzenia. Narazie musiała sobie pozwolić na odpoczynek, posunęła się na drodze kawałeczek dalej — teraz chce spać, spać i jeść. Co się stało? Całkowite zwycięstwo odniesione i bezsprzecznie udałe. Za dwa tygodnie lub trzy — nowy krok na kurzą stopkę naprzód !

Wracała do domu z lżejszą duszą, aniżeli z niego wyszła, uwolniona z ucisku, który tak długo dźwigała. To małe dziewczątko, nie poddała się, lecz znów uczyniła, co było w jej siłach, ułożyła plan, uporządkowała, zapobiegła — na przekór losowi. To, co uzyska na tym manewrze, nie będzie niezasłużone ...

Dzień schodził za dniem, dobrze wpływał na nią spokój, który sobie sama stworzyła, wróciła jej ponownie ładniejsza cera, a wieczorami, przed zaśnięciem, leżała i wpatrywała się w ciemność, duszę mając pogrążoną w kojące światło. Daniel nie miał oka na jej oszpecenie, tę stronę rzeczy mogła pominąć, wydawał się za każdem nowem spotkaniem coraz bardziej zachwycony tern, co pozostało z Julji d’Espard. Zresztą nie była ruiną, gdzież tam, ciało jej było jednako bez błędu, a ów nieszczęsny przedni ząb mogła wstawić na sztyfcik, wiele osób musiało to uczynić...

Oczekiwano w sanatorjum adwokata Rupp-rechta. Inspektor i szafarka chcieli przygotować się cokolwiek, chcieli przystroić nieco dom: i zewnętrznie i wewnętrznie, zamieść drogi, a przede-wszystkiem dostarczyć jadła, świeżej strawy, — komplot z samobójcą na czele ponownie zaczął skarżyć się na konserwy.

Szafarka wymagała ryby, świeżej pstrągi. In-

spektor nie był rybakiem, lecz starym marynarzem, a prócz tego inspektorem, przełożonym, udał się więc ze sprawą do Daniela. Daniel przerąbał na jeziorze górskiem dziurę w lodzie i stał, łowiąc, dzień cały; tam właśnie spotkała go panna d’Espard i wyjawiła swą niesamowitą nowinę: Niestety nieszczęście na nią spadło, jest tego pewną, wiedziała o tern zresztą od pierwszej chwili. Czy Daniel nie pamięta, że już wtedy powiedziała?

Co miał Daniel odpowiedzieć? — Hm. Ano. Tak.

Za każdym razem, kiedy Daniel pociągał sznurek do góry, zagarniał też i wodę, a ta marzła na lód i czyniła, że gładko i ślisko było dokoła przerębla. To też prosił ją, by się nie zbliżała zbytnio.

—    0, Boże, co za różnica! — rzekła panna. — Najlepiej będzie, jeżeli weźmiesz i zanurzysz mię w przeręblu odrazu!

Odłożył narzędzia rybackie na stronę, podszedł do niej, chwycił za ramiona i posadził trochę dalej. Jednocześnie całował ją prawdziwie nieodzownie.

—    Niech cię Bóg błogosławi! — szeptała śród śmiechu i łez i objęła go za szyję.

Daniel sam był szczęśliwy, że mu wpadł na myśl ten figiel, który tak serdecznie na nią podziałał, wynosił się też silnie i rzekł: — Tak to my postępujemy z tą sprawą!

— Tak, dobrze ci to mówić, ale... Ale co ja mam robić!

— Nie płacz, iiie płacz! Już my temu zaradzimy!

—    0, dziękuję! Taka jestem szczęśliwa, że mi chcesz dopomóc!

— Pomóc ci? Czy nie powiedziałem: Przyjdź do mnie! Chyba radę znaleźć musimy, kiedy nas jest dwoje. Oto stoję na lodzie i zarabiam pieniądze dzień po dniu, i to wcale nie małe pieniądze...

—    Pieniądze, mówi panna, ja ich sama mam trochę.

przy-

Daniel zdumiewa... A owszem, wszak je widział, widział u niej przed kilku tygodniami grubą paczkę pieniędzy, i teraz, kiedy się zastanowił, pomniał sobie, że czuł je na swej piersi, gdy trzymał pannę wr swych ramionach. — Więc o co chodzi! — mówi głośno.

—    No, tak, tak, — przyznaje i ona i ustępuje.

—    Dbaj o swe zdrowie! — woła za nią Daniel, gdy odchodzi. — Nie zamocz bucików w śniegu!

Wszystko zeszło wcale dobrze, Daniel był pysznym chłopcem, był akurat jak wytworny francuski pan w jej książkach, monsieur bez plamy i skazy, nawet jego beztroskliwość była sympatyczna. Często zachodziła do niego na lód na pogawędkę, niekiedy znajdowała go przy nowym prze-ręblu, który musiał przebić, a wkońcu przeniósł się

całkiem na najwyższe jezioro górskie i pilnie łowił. O Boże, nie dobywał znów wielkiego łowu, ale dla Daniela, przyzwyczajonego do skromnego życia, stanowiło to płacę dzienną. Humor go nie opuszczał: — Będzie na kawę dla Marty, rzekł, a dobry to zarobek w dzień zimowy! — Panna zapytała, ile dostawał za każdą rybę, ale tego Daniel powiedzieć nie mógł, nie było tego mało, zależało od wielkości, wagi, za każdą rybę czyniło to dobrą miarkę kawy i cukru, a jeszcze co nie co odłożył na stronę. I naogół wziąwszy chełpił się żartobliwie: chodziło o to, by jako tako pokryć wydatkami przychody, a nie odwrotnie!

W owym czasie kobieca część sanatoryjnego towarzystwa była czemś zajęta, panie zbierały się, jak na sejm wroni i dyskutowały, jedna z nich siedziała z ołówkiem w ręce i wnosiła coś na papier. Za każdym razem, gdy ukazywała się panna d’Espard, zapanowywała cisza.

Pannie Julji d’Espard było to obojętne—o, całkiem jej to nie obchodziło, ona jest damą, która mogła udawać, że nie widzi całego wroniego sejmu! Ale po dłuższym czasie przykro było czuć się postawioną poza nawias, więc próbowała zbliżyć się, proponowała francuskie książki każdej, która tylko chciała ich pożyczyć, ale nie osiągnęła żadnego skutku. Stawało się nudno, stawało się samotnie żyć tutaj, człowiek, zarówno jak i wrona, nie wytrzymuje życia w samotności. Miała Daniela na lodzie, ale daleka i mroźna droga prowadziła do niego na najwyższe jezioro, samobójca zaś był mniej zajmujący po odjeździe towarzysza, nieszczęsny samobójca ponownie zaczął markotnieć i przerwał swe wycieczki w góry. Nigdy też więcej nie dotknął kuli w kręgielni.

To też przyjazd adwokata rozweselił pannę d’Espard. Rupprecht był taki okrąglutki i życzliwy, taki uczynny, — a że panna d’Espard należała do najpierwszych gości sanatorjum, okazywał jej specjalne względy, na złość i ku zazdrości innych. Adwokat mógł opowiedzieć trochę o p. Flemingu, a w opowiadaniu tern to i owo było nowością dla panny: że schwytano go już wKrystjanji, ale jako piersiowo choremu, wolno mu było leżeć w szpitalu i powracać do zdrowia, podczas gdy załatwiano sprawę wydalenia do Finlandji. Płacił zresztą za siebie sam i był panem w każdym calu. Zadziwiało tylko to, że ze strony finlandzkich władz nie traktowano tego oszustwa z surową powagą, proszono, aby pacjenta otoczyć dobrą pielęgnacją i dozorem. — Bóg wie, kto on wogóle taki, i co mógł przeskrobać! — rzekł adwokat. — A może nic złego, może to tylko nieporozumienie, które da się wyświetlić. Ani pani, panno d’Espard, ani ja, tego nie wiemy.

—    Nie.

—    Tak. Co my możemy tu w sanatorjum wiedzieć o gościach? Nie wypytujemy ich, przyjmujemy ich za tych, za kogo się podają. Roi się tu od ludzi ze wschodu i zachodu, stąd znów odjeżdżają niewiadomo dokąd, a większa część tych, którzy udają się w swą stronę, przepada dla nas, życie zamyka się nad nimi. Do sanatorjum przychodzą i odchodzą, pobyt tutaj nie jest całym żywotem, my im dajemy możność odpoczynku i rozrywek, niektórym zdrowie i życie, ale pozostają tu oni jeno ograniczony okres czasu. Może nawet gościliśmy tu parę razy awanturników, to i co? Nie jesteśmy policją. Niekiedy dochodzi nas wieść jaka, wzmianka w gazecie przypomina nam tę, czy ową osobę, którą tu widzieliśmy. Pamięta pani księżniczkę?

—    Tak.

—    Tę angielską mylady, ministrową. Tak, ano przebąkują teraz, że nie była ani lady ani księżniczką. Została zdemaskowana. Ale nas to nie obchodzi. Była tu z tłumaczką i panną służącą tak a tak długo, nie szkodziła miejscowości, nasze rachunki zostały zapłacone. Że w rzeczywistości pani Rubenowa zapłaciła za nią, — jest to jej rzecz, a nie nasza; skoro pani Rubenowa zapłaciła, miała w tem, widać, swój cel. A propos, pani Ruhen ogromnie zeszczuplała.

—    Słyszałam o tem.

—    Bardzo zeszczuplała, daleko lżej chodzi, jest znacznie przystojniejsza, aż miło patrzeć. Nie dziwiłoby mię, gdyby to zawdzięczała skutkom tutejszego pobytu w Torahuzie. Ja sam czuję się ta każdym razem, gdy tu przyjeżdżam, jak nowonarodzony. Nieprawdaż, i pani uważa pobyt tu za bardzo zdrowy?

—    Owszem.

—    Choć właściwie pani nie schudła, nie mógłbym powiedzieć, raczej przybrała pani nieco.

Panna d’Espard w ponsach: — Jestem, jaką byłam.

—    Ale może cokolwieczek bardziej zaokrąglona, tylko nieznacznie, oczywista. I tak właśnie być powinno: dla tęgich — szczuplenie, a wzmożona waga i zaokrąglenie dla chudych. Widocznie woda tutaj tak działa, muszę to doprawdy kazać zanalizować. O, tak wiele powinienbym tu wykonać, weźmy naprzykład flagę. Pomyśl pani, byliśmy tu bez flagi cały czas, zapominałem o tem już dawniej. Mamy dwa drągi bandero we, jeden na dachu, drugi tam w polu, ale żadnej flagi. Za to na Boże Narodzenie musi tu być flaga. A propos, zaprosiłem tu na Boże Narodzenie rektora 01ivera. Przecież pani dobrze zgadzała się z rektorem 01iverem?

— Tak.

—    Zaprosiłem go tu na pobyt w czasie Bożego Narodzenia. Chciałbym go tu chętnie zatrzymać, mąż, — znany w całym kraju, wielkie imię. Gdy powrócił jesienią do domu, pisał bardzo chwalebnie o naszej miej scowości, o tern uzdrowisku w górach, a i o naszej działalności. Wydrukowane to było w gazecie miejscowej, ale teraz pragnąłbym, by napisał o tem do dużego dziennika, myślę też, że i dla niego samego będzie to większem zadowoleniem.

Panna mówi: — Mieliśmy tu przed niejakimś czasem wizytę pomocnika sołtysa. Przyszedł, by nas przesłuchać.

—    Z powodu p. Fleminga, tak. Dowiedziałem się o tem później, niestety — nie mogłem być na miejscu i zapobiec temu. Mam nadzieję, że postępował względnie? Tegoby jeszcze brakowało! Zresztą wpadnę znów do sołtysa, wymagam spokoju dla naszych gości.

—    Skoro już pan wymienia p. Fleminga — chyba nie umarł on jeszcze, żyje dotąd?

—    Spodziewam się, odpowiada adwokat wciąż jednako życzliwy i okrągły względem wszystkich, nawet względem nieobecnego fałszerza. — Nie słyszałem nic takiego, ale mam doprawdy nadzieję, że p. Fleming odniósł korzyść z pobytu tutejszego, i że się poprawił. Pan Fleming był nad wyraz uprzejmym i sympatycznym młodym człowiekiem, arystokratyczny i wytworny — wzorowe maniery, — jeśli powróci, sanatorjum Torahuza będzie znów otwarte dla niego. Naogół mieliśmy szczęście z naszymi gośćmi, sami dobrzy ludzie, których z radością ujrzymy z powrotem. Co się tyczy księżniczki, nie była całkiem złą reklamą dla nas, i ona będzie miłym gościem, jeżeli powróci. Co za zachowanie się, co za air! Nie wiem, czy ma to takie znaczenie dla pani, ale muszę powiedzieć, że na mnie to działało, nazwij mię pani głupcem, ile się pani podoba!

—    To i dla mnie ma znaczenie, — mówi panna.

—    Oczywiście. Dla pani, jako Francuzki. O tak, księżniczka była nienajgorszą. Przemawiała do doktora, do mnie i do nas wszystkich, jak do swej służby. Nie zaszkodzi to dostać małą leęon manier książęcych. Doktór Oyen pytał, czy ma wkładać rękawiczki podczas swych wizyt u niej, ale mnie się to wydało przesadncm, mogłaby zajść potrzeba ujęcia jej za puls, wtedy rękawiczki byłyby przeszkodą. Nie, nie należy być służalczym, i my posiadamy szacunek dla siebie samych. Ale po dziś dzień żałuję, że nie mieliśmy flagi, gdy tu przybyła.

Ano, owszem, przez adwokata Rupprechta przemawiał od czasu do czasu człowiek dziecinny, nauczył się od swego milieu pewnych błazeństw, nieco snobizmu, naiwnych wytwomości; lecz to, co posiadał pierwej, większą miało wartość: jego dobro-duszność, usłużność, doskonałe zalety gospodarza. Nie pozbawiony też był naturalnego taktu, z tern się urodził, tak naprzykład udawał, że nie zauważył nawet oszpeconego obHcza panny d’Espard. Kiedy wreszcie ona zwróciła mu na to uwagę, adwokat Rupprecht pochylił się, by lepiej dojrzeć i rzekł: — Kiedy już pani mówi —!

—    O, — rzekła i zaśmiała się, — co to za delikatność !

—    Tak, jeśli już pani mówi! Nie widzę teraz tak dobrze, jak dawniej, ale jeśli już pani wskazuje na to, wtedy oczywiście, dostrzegam. Ta blizna nic nie znaczy, ani okruszyny, ma pani tę korzyść, że nie potrzebuje pani nalepiać sobie muszek piękności.

—    Tak, — odrzekła z uśmiechem, — już chyba muszę zaprzestać muszek piękności.

—    Podobna kreska wcale nie szpeci. Gdzie ją pani nabyła ?

Gdy usłyszał całe zdarzenie na torze saneczkowym, natychmiast pogrążył się w rozmyślania nad tern, jak zapobiec powtórnemu wypadkowi. Wzgórze zostanie na lato oczyszczone z pni i ka-

go

rH

to

mieni, juź teraz, na Boże Narodzenie, każe wyrównać je śniegiem i obsadzi sztachetkami po obu stronach toru, wszystko będzie zrobione. — Tak, niedługo już do Bożego Narodzenia, — rzekł. — Pani tu zostanie, panno d’Espard?

—    Sądzę, że tak.

—    Ależ, spodziewam się tego! Jest pani jedną z naszych najmilszych. Ja sam tu przyjadę, wiele osób przyj edzie, rozmawiałem z licznymi. Oczyścimy też śnieg dokoła pierwszego jeziora i urządzimy piękną ślizgawkę na przybycie obcych gości. Nie wątpię, że będą mieli tu dobrą zabawę. I ogółem wziąwszy, uczynimy z Torahuzy coś wielkiego i niebywałego, nie oszczędzimy żadnego trudu, — dopóki ja tu jestem dyrektorem przedsięwzięcia. Następnem zarządzeniem będzie światło elektryczne. Zostanie założone. Na wiosnę wymontujemy niewykończone pokoje i sprowadzimy meble. Czy temu koniec? Nie, gdyż poczniemy budować. Okazało się, że sanatorjum jest za małe, musimy rozszerzyć. Tu ma się do kierowania małym światkiem. ..

GO.

KONIEC

TOMU PI ER¹

* B!?Ł/0TekaH * ŁOWNa 4

4^0 w S

WYDAWNICTWO POLSKIE

poznan

BIBLJOTEKA

LAUREATÓW NOBLA

Dotychczas wyszły następujące utwory:

TOM

1.    ROMAIN ROLLAND - colas breugnon - powieść.

2.    RABINDRANATH TAGORB - opowiadania.

3.    MAURYCY MAETERLINCK — życie pszczół.

4.    BJÓRNSTJERNB BJÓRNSON- synnóye solbakken.

5.    RUDYARD KIPLING - księga dżungli.

6.    RABINDRANATH TAGORE - rozbicie — powieść.

7.    SELMA LAGERLOF — tętniące serce — powieść

8.    FRANCE — POGLĄDY KSIĘDZA HIERONIMA COIGNARDA.

9.    TAGORE — SADHANA — SZEPT DUSZY - ZBŁĄKANE PTAKI.

10.    KAROL SPITTELER - imago - romans.

11.    HENRYK PONTOPPIDAN — djabeł domowego ogniska.

12.    KNUT HAMSUN - błogosławieństwo ziemi — powieść.

13.    MAURYCY MAETERLINCK - inteligencja kwiatów

14.    KAROL GJELLERUP — pielgrzym kamanita — romans.

15.    RUDYARD KIPLING — druga księga dżungli.

16 RABINDRANATH TAGORE - wspomnienia.

17.    MAURYCY MAETERLINCK — wielka tajemnica.

18.    PAWEŁ HEYSE - l*arrabbiata — nowele włoskie.

19.    RUDYARD KIPLING — stalky i sp. — powieść.

20.    KAROL GJELLERUP - dojrzali do życia — powieść.

21.    KNUT HAMSUN - głód - powieść.

22.    HENRYK PONTOPPIDAN — ziemia obiecana — pow.

23.    KAROL GJELLERUP — wędrowcy świata — romans.

TOM

24.    BJÓRNSTJERNE BJÓRNSON -Tomasz rendalen.

25.    ROLLAND — dusz a zaczar. i. anetka i sylwja — pow. 26 VERNER v. HEIDENSTAM — hans alienus - pow.

27.    ROLLAND — dusza zaczarowana ii. lato — powieść.

28.    PAWEŁ HEYSB — wesele na kapri—nowele włoskie.

29.    SELMA LAGERLOF — gósta berling — powieść.

30.    WŁADYSŁAW ST. REYMONT - pęknięty dzwon.

31.    GERHARD HAUPTMANN — głupiec - powieść.

32.    MAURYCY MAETERLINCK - gość nieznany.

33.    KAROL SPITTELER - konrad porucznik, gustaw.

34.    MAETERLINCK — mądrość i przeznaczenie.

35.    KNUT HAMSUN — kobiety u studni - powieść.

36.    JACINTO BENAVENTE — źle kochana.

37.    ROMAIN ROLLAND — jan Krzysztof. - tom i.

38.    SELMA LAGERLOF — maja liza. - powieść.

39.    RUDOLF EUCKEN — wielcy myśliciele. — tom i.

40.    RUDOLF EUCKEN — wielcy myśliciele. — tom il

41.    YEATS — OPOWIADANIA 0 HANRAHAN1E RUDYM.

42.    GJ ELLE RU P — gdym po raz pierwszy ujrzał ją.—pow.

43.    RABINDRANATH TAGORE — góra - powieść.

44.    ROMAIN ROLLAND — JAN Krzysztof - tom n.

45.    MAURYCY MAETERLINCK — skarb ubogich.

46.    RUDYARD KIPLING — kim - powieść.

47.    KAROL GJELLERUP — młyn na wzgórzu — powieść.

48.    ROMAIN ROLLAND — jan Krzysztof — tom m.

49.    MAURYCY MAETERLINCK — ŻYCIE TERMITÓW.

50.    ROMAIN ROLLAND — jan Krzysztof. — tom iy.

51.    RABI\DRANATH TAGORE — dom i świat. - powieść.

52.    LAGERLOF — charlota loewenskoeld. - powieść.

Cena każdego tomu zł 7.— w oprawie płóciennej zł 10.—

'1

XOk

■m

ifei

I iik

ry

______Ł 1

rw W

fc>\V gją

mmam

Ki

t*j

«• «

ij‘b i

'

(V

c

C.>0

\ X

S

?vM

i

s

£

V

? np z*

C>

'~~V

mmmm

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

L. inw.

29557

,‘Cdn. 524. 13. IX. 54

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297707