gpgggS5B5g^^^jsl

|Щ!

S5S53

sæÜÜ    ШШ⁵⁵*

«Шш

v/Êr

=gsæ8SageBsgg=3=gS55S3SS

шт

мЖ

:;-

^ÆmmÈrnmÊÊmMm

;Ш

^gfipillgggi

^МШИЯНМИМ

isg

Шшшш

ЯШИ!

rv-r

-- ;;

WÊKIÈÊÊÊItÈLir

^шшштшштш

шщ

аая

тшт

Шй

“Г :

Seri

ЁШЁЁЁЁЁЁШШШШ

ш.

JMi

======

^уЩр11р

;:?:Ж

sh

шш

?Й?

ЁШШ

g~§

шшшш

-

Ййхйл

£££~r

___JggH",

тШШ ШШШШЁ

ЛР^^м

щ|вШ

ОД1Ш-„

■- ssssssesës

555â55d§si^sSsâ^gS^gÿ^^^^H

ggeaj^SSE - - “ *в

-"^r-r.->" --_-->~->1-С _ ;

£5§£=§§1§

üS

asi:v»c.jsG

ШВДИ

&*£&шйтзт - ---

•>

ЗЙЙЗВВЯЙН

шш.

тт

ïigglg

sssrsssis.

i-.ÿ.V:

ЩШ

1ШШШ1

SIŁ-

““Ш

äO

Цр^з

îS£5=£22

lilii

::....

шш

■ ?u

йзйн

§ш

штш

гуу£^~.т^5___

=2“^

;:- jV_-

ЩШщ

sasHHg^u-

ftHHaSIsîsg

ЬазааайааЦ

sSSSgBrä

-

шшёшШёШё

iii

jgMs-ggjjj

ШР

?«S=2£

ЗЙ£

•:Г:У'г.

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000231592

N5

'U

J

!

-4Г

1.^

fr

.

Шш

ш

oCa

OSiblioteka

Mêla

ша

%V.

f?

ШяШШкж

. ли

I?'¹'

».

p,:"*    ,;

ggg

JtizMjßtrs

МхЫ

••

Яадоге

Qcra

&Жл

•>

:<

/

■

I

г

ft

> к

f **■*'

K

•о

о

й I

m¹

JO

©

a

\*

* t

\P 8 L.y

BIВ LJ ОТЕКА LAUREATÓW NOBLA

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ XIV.

ROZDZIAŁ XIX.

ROZDZIAŁ XXIV.

ROZDZIAŁ XXX.

ROZDZIAŁ XXXVIII.

ROZDZIAŁ XLIV.

ROZDZIAŁ L.

ROZDZIAŁ LVII.

ROZDZIAŁ LXI.

ROZDZIAŁ LXYII.

ROZDZIAŁ LXXII.

BIВ LJ ОТЕКА LAUREATÓW NOBLA

POD REDAKCJĄ Dra STANISŁAWA LAMA

TOM 43.

RABINDRANATH TAGORE

GÓRA

J\ iWJ

LWÓW—POZNAŃ 1926

NAKŁADEM WYDAWNICTWA POLSKIEGO

RABINDRANATH TAGORE

POWIEŚĆ

AUTORYZOWANY PRZEKŁAD

JÓZEFA B1RKENMAJERA.

Wj

LWÓW—POZNAN 1926

NAKŁADEM WYDAWNICTWA POLSKIEGO

13.533

ii' ,rД0> *

•i

\    4

⁴ '•\SSSYJ?

WSZELKIE PRAWA ZASTRZEŻONE.

ODBITO NA PAPIERZE BEZDRZEWNYM. DRUKARNIA CONCORDIA SP. AKC.. POZNAŃ.

Г*

|>c

•» -

GÓRA.

\ * AJ

/n

ROZDZ

I.

Dyło to w Kalkucie podczas pory deszczowej; roz-•*-' pierzchły się obłoczki poranne i niebo było zalane jasnem światłem słonecznem.

Binoy-Bhusan stał sam jeden na górnej werandzie swego domu, przyglądając się gnuśnie, wzrokiem pełnym nudy, nieustannie przepływającemu tłumom przechodniów. Niezbyt dawno ukończył studja, ale dotychczas nie wziął się jeszcze do systematycznej pracy. Wprawdzie pisywał do dzienników i organizował wiece — lecz na tern przecie nie mógł poprzestawać. To też właśnie w ów poranek, tęskniąc do pracy bardziej określonej, nie mógł usiedzieć spokojnie.

Przed sklepem naprzeciwko stał żebrzący baul *), odziany w pstrokatą szatę, jaką noszą ci włóczędzy-pieśniarze, i śpiewał:

Do klatki wleciał ptaszek nieznany,

Sam nie wiem, skąd się wziął tutaj.

Myśl ma nie zdoła spętać mu nóżek: Poleciał — sam nie wiem, dokąd...

Binoy odczuł chętkę, by zawołać baula na górę i spisać jego kantyczkę o nieznanym ptaszku. Ale podobnie jak w nocy, gdy nastanie nagły chłód, zbyt wiele fatygi kosztuje nas sięgnięcie po drugą derkę, tak też i baul nie został wezwany, kantyczka o nieznanym ptaku nie została zapisana i jedynie jej nuta dźwięczała przez czas jakiś echem w głowie Binoya.

Właśnie w tej chwili przed jego domem zdarzył się wypadek. Jakaś wytworna kareta, zaprzężona w parę

*) Ba-ul — wędrowny asceta i śpiewak religijny; pisze o baulach sam Tagore w dziele ,Jedność twórcza“. (Przyp. tłumacza.)

Góra.

koni, najechała na hołotną dorożkę i pędziła dalej, nie troszcząc się o nawpół przewróconą dryndę, którą pozostawiła za sobą.

Wybiegłszy na ulicę, Binoy ujrzał młodą panienkę, wysiadającą z dorożki oraz podeszłego już wiekiem pana, usiłującego się wygramolić. Pospieszył im z pomocą i widząc, że starszy pan pobladł, zapytał:

— Przypuszczam, że pan nie uległ okaleczeniu?

— Nie, nic się nie stało — odrzekł ów, próbując się uśmiechnąć, lecz uśmiech zamarł mu na ustach i było rzeczą widoczną, że biedak był bliski omdlenia.

Binoy przytrzymał go za ramię i zwracając się do przerażonej panienki, odezwał się:

— Oto mój dom, bardzo proszę, żeby państwo byli łaskawi wstąpić.

Gdy ułożyli już starego pana na łóżku, panienka rozejrzała się wokoło, szukając wody, i chwyciwszy dzbanek, skropiła mu twarz, poczem wachlując go, rzekła do Binoya:

— Czy byłby pan łaskaw posłać po doktora?

Ponieważ doktór mieszkał w pobliżu, więc Binoy natychmiast wyprawił służącego, by go zawezwał.

W pokoju było lustro, a Binoy, stojąc za panienką, przyglądał się jej odbiciu. Od dzieciństwa zajęty był studjami w swej rodzinnej Kalkucie i niewielką swą znajomość świata zawdzięczał książkom. Nie znał poprzednio żadnej kobiety poza własnem kółkiem rodzinnem, to też zachwycał go obraz, jaki obecnie widział w zwier-ciedle. Nie umiał oceniać szczegółów urody kobiecej, lecz zdawało mu się, że w tych młodzieńczych licach, pochylonych w tkliwym niepokoju, odsłania się przed nim nowy świat, uroczy i świetlany.

W chwilę później sędziwy pan otworzył oczy i westchnął; dziewczynka pochyliła się nad nim i zapytała go drżącym szeptem:

— Ojczulku, czy cię co boli?

— Gdzie jestem? — zapytał sędziwy pan, starając się usiąść.

Lecz Binoy podbiegł ku niemu, mówiąc:

— Niech się pan nie rusza, póki nie nadejdzie lekarz.

W tej chwili usłyszano kroki lekarza, a niebawem wszedł on sam, lecz nie znalazłszy u chorego poważniejszego uszkodzenia, pożegnał się, zapisując mu dawkę koniaku z gorącem mlekiem.

Po jego odejściu ojciec dziewczęcia okazał podniecenie i zakłopotanie, lecz córka, odgadując przyczynę, uspokoiła go zapewnieniem, że skoro przybędą do domu, odeśle honorarjum doktorskie i koszta lekarstwa. Następnie zwróciła się do Binoya.

Jakież cudne miała oczy! Nigdy mu na myśl nie przyszło, by się zastanawiać nad tem, czy są duże czy małe, czarne czy piwne. Od pierwszego wejrzenia znać było w nich szczerość. Nie było w nich ani śladu jakiejkolwiek wstydliwości czy wahania, owszem pełne były pogodnej stanowczości.

Binoy odważył się jej sprzeciwić:

— Ależ honorarjum lekarskie to błahostka... niech sobie pani nie robi kłopotu... ja... ja... chciałbym...

Lecz oczy dziewczęcia, utkwione w niego, nietylko nie pozwoliły mu dokończyć zdania, lecz upewniły go, że przyjmie koszta odwiedzin lekarskich.

Gdy sędziwy pan nie chciał się zgodzić, by posyłano po koniak, córka zaczęła nalegać, mówiąc:

— Ależ, ojczulku, doktor tak kazał!

Na to ów odparł:

— Doktorzy mają zły zwyczaj przepisywania chorym koniaku przy lada sposobności. Odrobina mleka wystarczy aż nadto na mą niewielką słabość.

I wypiwszy łyk mleka, zwrócił się do Binoya, mówiąc :

— Trzeba nam już w drogę! Boję się, żeśmy sprawili panu nieco kłopotu.

Panienka zaczęła się dopytywać o dorożkę, lecz ojciec jej zawołał niedowierzająco:

— Na co mamy pana jeszcze więcej fatygować? Nasz dom jest tak blisko, że możemy dojść piechotą.

Lecz ona nie chciała na to pozwolić, a ponieważ ojciec już się nie upierał, Binoy sam wyszedł, by sprowadzić dorożkę.

Przed rozstaniem staruszek zapytał się o nazwisko swego gospodarza, a dowiedziawszy się, że ma do czynienia z Binoyem-Bhusanem Chatterji, przedstawił się sam jako Paresh-chandra Bhattacharya, podając, że mieszka w pobliżu, pod numerem 78-ym na tejże ulicy, poczem nadmienił:

— Gdy pan mieć będzie chwilę czasu, bardzo nam będzie przyjemnie widzieć pana u siebie, — a oczy dziewczęcia dały milcząco znak zezwolenia na te zaprośmy.

Binoy miał ochotę towarzyszyć im w drodze do domu, lecz zawahał się, ponieważ nie był pewny, czy byłoby to w zgodzie z dobrem wychowaniem; tymczasem, gdy powóz miał ruszyć, dziewczę skinęło mu na pożegnanie zlekka głową, co tak zmieszało Binoya, że nawet zapomniał się odkłonić.

Wróciwszy do pokoju, Binoy wyłajał się kilkakrotnie za swe drobne zapomnienie. Odbył w myśli niejako szczegółowy przegląd swego zachowania od chwili spotkania aż do odjazdu i czuł, że od początku do końca postępował sobie nazbyt zuchwale. Na-próżno starał się dociec, co powinien był mówić i czynić, a czego nie powinien był czynić i mówić — wtem wzrok jego spoczął na chusteczce, którą panienka zostawiła na łóżku. Pochwycił ją pospiesznie i przyszła mu na myśl zwrotka kantyczki baula:

Do klatki ivlecial ptaszek nieznany, Sam nie wiem, skąd się icziął tutaj...

Mijały godziny i wzmógł się skwar słoneczny. W stronę banków i domów handlowych popłynęła bystro fala powozów, lecz Binoy tego dnia nie mógł skupić się do żadnej pracy. Jego ciasne domostwo i brzydka dzielnica miejska, które je otaczała, wydały mu się czemś urojonem. Płomienny blask słońca lipcowego rozpalał mu mózg i krążył mu w żyłach, kotarą olśniewającej światłości przesłaniając przed oczyma jego. duszy wszystkie drobiazgi życia codziennego.

Naraz spostrzegł na ulicy siedmio- czy ośmioletniego smyka, przyglądającego się uważnie numerom kamienic. Tknęło go coś, że chłopak szuka jego domu, więc wychyliwszy się, zawołał:

— Tak, to ten dom! — i wybiegłszy pędem na ulicę, prawie przemocą zaciągnął chłopca do wnętrza. Wpatrywał się gorączkowo w twarz chłopca, gdy ów wręczył mu list, na którym ujrzał swe nazwisko, wypisane pięknie ręką kobiecą po angielsku. Chłopiec odezwał się:

— Siostra kazała mi to doręczyć.

Rzekłszy to, zabierał się do wyjścia, lecz Binoy nakłonił go, by poszedł z nim razem na górę. Miał on cerę ciemniejszą od siostry, lecz pozatem było pomiędzy niemi uderzające podobieństwo, więc Binoy, mocno uradowany, poczuł ku niemu wielką sympatję.

Mały berbeć snadź ochłonął już całkowicie, gdyż wszedłszy do pokoju, wskazał portret, wiszący na ścianie i zagadnął:

— Czyj to obraz?

— To portret mojego przyjaciela — odrzekł Binoy.

— Portret przyjaciela! — zawołał malec. — Któż

on taki?

— E, pewno go nie znasz, — rzekł Binoy śmiejąc się. — Nazywa się Gourmohan, lecz ja nazywam go Górą. Byliśmy stale kolegami w szkole jeszcze od dzieciństwa.

— Czy pan jeszcze chodzi do szkoły?

— Nie, już ukończyłem studja.

— Naprawdę? pan już skończył to... jak się nazywa?...

Binoy nie mógł się oprzeć pokusie wyzyskania podziwu nieletniego posłańca, więc odrzekł:

— Tak, ukończyłem wszystko!

Chłopiec spojrzał nań oczyma szeroko rozwartemi ze zdumienia i westchnął. Zapewne myślał, kiedy to on dosięgnie takich wyżyn wiedzy.

Zapytany o imię, odparł:

— Nazywam się Satish-chandra Mukerji.

—Mukerji? — powtórzył Binoy posępnie.

Zaprzyjaźnili się w mig, więc niebawem Binoy dowiedział się, że Paresh Babu nie był ich rodzonym ojcem, lecz że wychowywał ich od dzieciństwa. Siostra dawniej nazywała się Radharani, lecz żona Paresha Babu zmieniła je na mniej prawowierne imię: Sucharita.

Gdy Satish miał odejść, Binoy zapytał go:

— Czy wolno ci tak chodzić samemu?

Na co mały brzdąc odparł z urażoną dumą:

— Przecież zawsze tak chodzę!

Gdy Binoy zaproponował:

— Odprowadzę cię do domu! — wtedy ów uczuł się na dobre dotknięty takiem lekceważeniem jego męskości i rzekł:

— Na co pan ma się trudzić? Całkiem dobrze mogę zajść sam!

I zaczął opowiadać różne dawniejsze wypadki, by pokazać, jak mu to było rzeczą zwykłą, chodzić bez opieki. Czemu jednak pomimo wszystko Binoy uparł się iść z nim do bramy domu, pozostało dla chłopca zagadką, jak również i to, czemu na zaproszenie Sa-tisha, by wszedł do ich domu, Binoy odmówił, powiadając:

— Nie, nie mogę dzisiaj; przyjdę innym razem.

Po powrocie do domu Binoy wyciągnął kopertę i jął odczytywać adres na niej wypisany, a czynił to tylekroć, że niebawem umiał już na pamięć każdą kreskę, czy zakrętas pisma. Następnie włożył je wraz z całą zawartością do skrzynki, okazując taką troskliwość, iż ktoś mógłby mieć pewność, że te pieniądze chyba nigdy nie będą użyte, nawet w najcięższej biedzie.

ROZDZIAŁ II.

\\7 pewien ciemny wieczór, podczas pory deszczowej, * * niebo zaciągnęło się ciężkiem brzemieniem wilgoci. Pod cichą władzą posępnych, jednobarwnych zwałów obłocznych nieruchomo spoczywało miasto Kalkuta, niby wielkie niepocieszone psisko, zwinięte w kłębek, z głową wtuloną w ogon. Od zeszłej nocy mżyło zawzięcie, co wystarczało do stworzenia błota na ulicach, lecz nie wystarczało do spłókania kurzu. O czwartej popołudniu deszcz ustał, lecz chmury wyglądały jeszcze wciąż groźnie. W taką to pieską pogodę, gdy niezbyt przyjemnie pozostawać w domu, a niebezpiecznie wychodzić, dwaj młodzi mężczyźni siedzieli w plecionych fotelach na płaskim dachu trzypiętrowego domu.

Na tym tarasie obaj przyjaciele jeszcze w latach młodszych bawili się razem po powrocie ze szkoły; tutaj uczyli się głośno na pamięć tematów egzaminacyjnych, chodząc jak opętani tam i z powrotem; tutaj również w dni upalne jadali wieczerzę po powrocie z wszechnicy, często wiodąc dysputy do drugiej w nocy i budząc się o wschodzie słońca ze zdumieniem na widok, że spali razem na jednej rogoży. Gdy już nie musieli zdawać egzaminów uniwersyteckich, wówczas na tymże dachu odbywały się raz na miesiąc zebrania hinduskiego towarzystwa patrjotycznego, którego przewodniczącym był jeden z przyjaciół, a drugi sekretarzem.

Nazwisko przewodniczącego było Gourmohan, lecz przyjaciele i swojacy nazywali go Górą. Zdawał on się znacznie przerastać całe swe otoczenie. Jeden z jego profesorów na wszechnicy zwykł go nazywać Górą Śnieżystą, gdyż miał cerę nadzwyczaj białą, której nie mącił nawet najmniejszy odcień barwy ciemniejszej. Był wysoki prawie na pięć stóp, nogi miał potężne, a pięści niby łapy tygrysa. Głos jego tak był niski i chrapliwy, że wzdrygał się każdy, kto nagle usłyszał jego zawołanie: — Kto tam? Twarz jego wydawała się nieproporcjonalnie szeroka i nadzwyczaj energiczna, a kości jego szczęk i podbródka były nakształt niezłomnych bram warowni. Prawie nie posiadał brwi, a czoło staczało się szeroko ku uszom ; wargi miał cienkie i zaciśnięte, a nos sterczał nad niemi jak miecz. Oczy niewielkie, lecz bystre, były niby groty strzał, wymierzone w jakiś przedmiot daleki, lecz zdolne też były, jak błyskawica, ugodzić znienacka w coś, co było w pobliżu. Trudno było nazwać Gourmohana przystojnym, lecz niepodobna było nie zwrócić nań uwagi, gdyż wyróżniał się w każdem towarzystwie.

Jego przyjaciel Binoy był skromny, a przecie wesołego usposobienia, jak większość wykształconych Bengalczyków. Wrodzona wytworność, skojarzona z bystrością umysłu nadawały twarzy jego odrębny wyraz. Na wszechnicy zdobywał zawsze wysokie odznaczenia i podbijał sobie kolegów, natomiast Góra nie umiał dotrzymać mu kroku, nie znajdując upodobania w czytaniu, nie pojmując tak wszystkiego w lot, jak Binoy, ani też nie mając tak doskonałej pamięci; to też Binoy, niby wierny rumak, musiał przeciągać Gorę przez tarapaty wszelkich egzaminów uniwersyteckich.

W ów słotny wieczór obaj przyjaciele zajęci byli następującą rozmową:

— Powiedz mi, — rzekł Góra — czemu niedawno tak rozgniewałeś się, gdy Abinash obelgami obrzucał Brahmosów ¹)? wszak to świadczyło jeno, że odznacza się wielką tężyzną ducha i zdrowiem moralnem.

— Bzdury! — odparł Binoy. — Nie można mieć dwóch zdań o jego upodobaniach!

— Jeżeli tak myślisz, to chyba sam się mylisz. Nie możesz wymagać od społeczeństwa, by miało patrzeć spokojnie i z pobłażaniem, jak kilku renegatów stara się je obalić, czyniąc wciąż to co im się podoba. Jest rzeczą zupełnie naturalną, że społeczeństwo nie rozumie takich ludzi i uważa za występek to, co owi może czynią w dobrej myśli. Jeżeli społeczeństwo nie może zapatrywać się na ich rzekome „dobro“ inaczej jak na zło, jest to tylko jedna z wielu kar, które muszą spaść na tych, którzy świadomie drwią z niego.

— Być może, że jest to rzeczą naturalną, — rzekł Binoy, — lecz nie zgodzę się z tobą, by wszystko, co jest naturalne, miało być dobre.

— E, zawracaj sobie głowę dobrem! — przerwał Góra. — Mojem zdaniem, świat chętnie powita niewielu naprawdę dobrych ludzi, którzy na nim kiedykolwiek zamieszkają — reszta niech będzie tylko na-turalną! Inaczej nie udałoby się żadne dzieło, ani też nie warto byłoby żyć. Jeżeli ludzie chcą udawać świętoszków, jak Brahmosi, niech będą przygotowani na małą nieprzyjemność, że będą niezrozumiani lub znieważani przez tych, którzy nie są Brahmosaini. Trudno wymagać poklasku ze strony swego przeciwnika, gdy ktoś się puszy jak paw; gdyby tak było, żle byłoby-na świecie.

— Nic mnie to nie obchodzi, że jakaś sekta, czy-stronnictwo doznały obelgi — wyjaśnił Binoy. — Lecz gdy obelga staje się osobistą...

— Co ma na celu znieważanie sekty? Jest to tyl& samo, co krytykowanie ich wierzeń. A zresztą, człecze bez winy, czy sam nigdy nie uniosłeś się przeciw komuś osobiście?

— Owszem, — potwierdził Binoy — zdaje mi się> nawet, że często; ale się tego wstydzę z całego serca.

— Nie, Binoyu! — zawołał Góra w nagłem uniesieniu. — Tak być nie może! Przenigdy!

Binoy zamilkł na chwilę.

— Cóż się stało? — zapytał wreszcie. — Cóż cię zatrwożyło?

— Widzę aż nadto wyraźnie, że stąpasz drogą słabości.

— Słabości? co znowu! — zawołał Binoy podrażniony. — Sam przecie dobrze wiesz, że mogłem iść do ich domu, kiedybym chciał... wszak mnie sami zaprosili... a przecież widzisz, że nie poszedłem.

— Tak jest, wiem. Lecz ty, zdaje się, nigdy nie zapomnisz, żeś się od tego powstrzymał. Dniem i nocą wciąż tylko jedno śpiewasz: nie idę, nie idę! O wiele lepiej już pójść i skończyć z tern raz na zawsze!

— Czy nie na żarty radzisz mi, bym tam poszedł? — zapytał Binoy.

Góra palnął się ręką po kolanie i odrzekł:

— Nie, tego ci nie doradzam, ale mogę ci dowieść czarno na białem, że skoro pójdziesz do ich domu, przejdziesz zupełnie na ich stronę. Na drugi dzień zaczniesz bywać u nich na obiedzie, a potem wsławisz swe imię jako gorliwy kaznodzieja Brahmo Samadżu!

— Naprawdę? i cóż dalej? — uśmiechnął się

Binoy.

— Co dalej? — ciągnął Góra z przekąsem. — Nic już „dalej“ nie będzie, gdy staniesz się umarły i stracony dla swego własnego świata. Ty, syn bramina, odrzucisz od siebie wszelkie poczucie przyzwoitości i czystości, a wkońcu ciebie samego wyrzucą na śmietnik, jak padlinę. Niby sternik ze strzaskaną busolą zatracisz swój kierunek, a gdy ktoś będzie chciał «prowadzić statek do portu, wyda ci się to ograniczeniem i przesądem: według twego zapatrywania naj-Jepszą metodą byłoby puszczenie okrętu samopas, gdzie ;go oczy poniosą. Lecz brak mi już cierpliwości, by «taczać z tobą pojedynek na słowa, więc tyle tylko ci powiem: idź tam i na tern poprzestań, gdy tak już być musi, lecz nie szarp sobie nerwów tern ciągiem wahaniem się nad brzegiem otchłani.

Binoy parsknął śmiechem.

— Chory, na którego lekarz już machnął ręką, nie zawsze umiera, odezwał się. — Nie widzę jeszcze :żadnych objawów zbliżającego się końca.

— Nie widzisz? — zadrwił Góra.

— Nie!

— Nie czujesz, jak ci puls słabnie?

— Gdzie tam! Jeszcze tętni z całej mocy!

— Czy ci się nie zdaje, że gdyby jakaś nadobna Tączka podała ci strawę niedozwoloną, mogłaby ona tem-samem stać się biesiadą, godną bogów?

— Dość już tego, Góra! — rzekł Binoy, rumieniąc się po uszy. — Skończ z tern nareszcie!

— Czemu? — sprzeciwił się Góra. — Nie chciałem ci dokuczyć. Piękna niewiasta, o której mowa, nie chwali się, że „jest niewidzialną nawet dla słońca“*). Jeżeli tedy ostatnia wzmianka ojej ręce, jak kwiat pięknej, którą ma prawo uściskać pierwszy lepszy śmiertelnik, oburza cię, niby świętokradztwo, toś już, bratku, przepadł z kretesem!

— Słuchajno, Goro, ja mam cześć dla kobiet, a i w naszych księgach...

— Nie świadcz się księgami świętemi, gdzie chodzi o określenie twego uczucia. To nie nazywa się czcią, lecz nosi inną nazwę, na wspomnienie której jeszcze-byś się bardziej rozgniewał.

— Wolno ci twierdzić bez dowodu — rzekł Binoy, ruszając ramionami.

*) Zwrot snnskrycki, oznaczający kobiety, ściśle przestrzegające purdah etyli wyodrębnienia od mężczyzn. (Obj. Suredranatba Tagore.)

— Księgi święte nauczają — ciągnął dalej Góra — że kobieta zasługuje na cześć, gdyż napełnia światłością zakątek domowy, ale poszanowanie, jakiem się ją darzy na sposób angielski, nie zasługuje na nazwę czci.

— Czy dlatego pogardą obrzucasz wielką myśl, że zaćmiła się przypadkiem na chwilę? — zapytał Binoy.

— Binu, — odpowiedział Góra niecierpliwie. — Ponieważ widocznie straciłeś władzę rozsądku, przeto powinienem być ci przewodnikiem. Zapewniam cię, że wszystkie te pięknobrzmiące chwalby kobiet, jakie znajdziesz w książkach angielskich, są w gruncie rzeczy tylko pożądliwością. Ołtarzem, na którym kobieta prawdziwie może doznawać czci, jest jej macierzyństwo i stanowisko czystej, uczciwej pani domu. W pochwałach tych, którzy usuwają ją z tego stanowiska, kryje się pewne szyderstwo. Przyczyną tego, że umysł twój krąży dokoła domu Paresha Babu, jak ćma dokoła świecy, jest, mówiąc otwarcie, to co Anglicy nazywają „miłością“; ale na miłość Boską, nie małpuj bałwochwalstwa Anglików, przenosząc tę miłość nad wszelkie inne zamysły, jako przedmiot uwielbienia mężczyzny.

Binoy zerwał się, jak źrebak, uderzony biczem. — Dosyć już, dosyć! — krzyknął. — Za daleko idziesz, Goro!

— Za daleko? — wykręcił się Góra. — Przecież jeszcze nie doszedłem do sedna sprawy. Jedynie dlatego, że namiętności przesłaniają nam poczucie prawdziwego stosunku między mężczyzną i kobietą, czynimy zeń przedmiot poezji.

— Jeżeli nasze własne namiętności mącą nam poczucie prawdziwego stosunku między mężczyzną a kobietą, to czyż za to należy ganić jedynie cudzoziemców? Nie jest-że to ta sama namiętność, która doprowadza naszych kaznodziejów do niebywałej gwałtowności, gdy głoszą, że kobieta jest złem, od którego trzeba stronić? Są to poprostu dwa skrajne objawy tego samego usposobienia u różnych ludzi. Jeżeli ganisz jednych, nie powinieneś usprawiedliwiać drugich.

— Widzę, żem cię nie rozumiał—zaśmiał się Góra. — Twój stan nie jest jeszcze tak beznadziejny, jak się obawiałem. Dopóki jeszcze w głowie masz miejsce na filozoficzne wywody, możesz bez obawy zajmować się miłością, lecz miej się na baczności, żebyś się ustrzegł przed nią, nim będzie zapóźno. O to się modli człowiek, dobrze ci życzący.

— Chyba masz bzika, mój drogi przyjacielu! — zawołał Binoy. — Skądżeś tu zaraz wyjechał z miłością? Żeby cię uspokoić, muszę ci powiedzieć, że z tego, com słyszał o Paresh Babu i jego rodzinie, mogłem powziąć dla nich jedynie wielki szacunek. Być może, że właśnie coś mnie ciągnie, by zobaczyć na własne oczy, jak wygląda ich życie domowe.

— Ciągnie cię... niech tak będzie, jeżeli ci się podoba, lecz przed tym pociągiem winieneś się mieć na baczności. Co ci się stanie, jeżeli nie wprowadzisz w czyn swych zoologicznych dociekań? To nie ulega wątpliwości, że ta zwierzyna należy do rodzaju drapieżców, więc jeżeli badania zanadto cię do nich zbliżą, dojdzie do tego, że nie pozostanie z ciebie nawet koniuszek ogona.

— Masz jedną wadę, Goro, — zauważył Binoy. — Wydaje ci się podobno, że Bóg całą siłę, jaką miał do rozdania, wlał w ciebie, a reszta to cherlaki.

Ta uwaga podziałała silnie na Gorę, niby jakieś objawienie.

— Masz rację! — zawołał, klepiąc Binoya z zapałem po ramieniu. — Święta prawda! To moja wielka wada.

— Mocny Boże! — zajęczał Binoy. — Masz, Goro, jeszcze większą wadę, a mianowicie zupełną niezdolność obliczenia wytrzymałości kręgosłupa ludzkiego.

W tejże chwili na schodach pojawił się starszy brat przyrodni Gory i zdyszanym głosem zawołał:

— Góra!

Góra zerwał się natychmiast z krzesła i powstawszy z wyrazem szacunku, odrzekł:

— Słucham!

— Przyszedłem tu — rzekł Mohim,— by zobaczyć, czy to chmura gromowa rozbiła się nad naszym dachem.

Cóż to dziś za podniecenie? Zdaje mi się, żeś już o mało co nie wypędził Anglików za Ocean Indyjski! Nie bardzobym się przejmował wygnaniem Anglików, lecz na dole twoja siostra ma ból głowy i leży w łóżku, a twój lwi ryk daje się jej nieco we znaki!

To powiedziawszy, Mohim pożegnał ich, schodząc na niższe piętro.

ROZDZIAŁ III.

Y\/Jaśnie gdy Góra i Binoy zamierzali zejść z dachu, W nadeszła tam matka Gory. Binoy powitał ją

z uszanowaniem, ocierając kurz z jej stóp.

Patrząc na Anandamoyi niktby się nie domyślił, że była matką Gory. Kibić miała wysmukłą, lecz dobrze zbudowaną, a choć włosy jej były już miejscami siwe, nie wpadało to jednak w oczy. Na pierwszy rzut oka możnaby dać jej poniżej lat czterdziestu. Rysy jej twarzy były bardzo subtelne, jakby cyzelowane starannie ręką biegłego mistrza. Prosty kontur jej głowy był próżen wszelkiej przesady, a z czoła patrzył jej zdrowy i bystry rozsądek. Cerę miała ciemną, zgoła niepodobną do Gory. Jedna rzecz u niej zrażała wszystkich znajomych, a mianowicie, że obok sari nosiła gorset. W czasie, w którym rzecz się dzieje, niektóre młode kobiety zaczęły używać tej części stroju, natomiast panie starszej daty patrzyły krzywo na noszenie gorsetu, jako na coś, co trąciło chrześcijaństwem. Mąż Anandamoyi, Krishnadayal Babu, miał dawniej posadę w wydziale komisarjatu, więc Anandamoyi spędziła wraz z nim większość życia, jeszcze od lat dziecinnych, zdała od Bengalu i sądziła, że okrycie ciała nie może być przedmiotem wstydu lub wyśmiewam Pomimo, że z całą gorliwością poświęcała się zajęciom domowym, począwszy od prania i szorowania podłóg, a skończywszy na szyciu, łataniu i prowadzeniu rachunków, jakoteż interesowała się sprawami wszystkich członków własnej rodziny i sąsiadów, zdawaćby się mogło, nigdy nie miała dość roboty.    jfe

Pozdrowiła nawzajem Binoya i rzekła:

— Gdy doszedł do nas głos Gory, byliśmy pewni* że przyszedł Binu. W tych dniach u nas w domu było-tak cicho, że zachodziłam w głowę, co z tobą się stało* mój chłopcze. Czemuś nie był u nas tak długo? Czyś był chory?

— Nie — odparł Binoy z pewnem wahaniem. —— Nie, mateczko, nie byłem chory, lecz pomyśl sobie, jakie były ulewy!

— Phii, ulewy! — wmieszał się Góra. — A gdy przyjdzie pora deszczowa, Binoy będzie się zastawiał słońcem! Jeżeli zwalasz winę na żywioły zewnętrzne* to one nie będą się broniły, lecz prawdziwą przyczynę zna tylko sumienie.

— Co też pleciesz, Goro! — bronił się Binoy.

— Tak, to prawda, mój chłopcze — przytakiwała; Anandamoyi. — Góra nie powinien wyrażać się w ten sposób. Bywamy różnie usposobieni, raz towarzysko* to znów posępnie, nie może być zawsze jednakowo.. Nie należy z tego sądzić ludzi. Chodź, Binoyu, do mego-pokoju na małą przekąskę. Przygotowałam dla ciebie ulubione przysmaki.

Góra potrząsnął głową stanowczo, mówiąc:

— Nie, nie, mateczko, nic z tego, bardzo cię proszę! Nie pozwolę, by Binoy jadł w twoim pokoju.

— Nie bądź śmieszny, Goro, — rzekła Anandamoyi^ — Ciebie to nigdy o to nie poproszę. Twój ojciec był do tego stopnia prawowierny, że nie chciał jeść nic* czego nie ugotował własnoręcznie. Lecz Binu jest poczciwym chłopakiem, nie takim nabożnisiem, jak ty, to też chyba nie zmusisz go przemocą, by nie czynił tego co uważa za stosowne?

— Owszem, tak zrobię! — odparł Góra. — Muszę się tego domagać. Nie wolno spożywać pokarmu w twoim pokoju, dopóki trzymać będziesz u siebie tę służącą, chrześcijankę Lachmi.

— Ach, drogi Goro, jakże mogły ci przejść przez gardło podobne słowa! — zawołała Anandamoyi, dotknięta do żywego. — Czyż ty nie jadałeś stale pokarmu z jej ręki, bo przecież to ona cię wykarmiła i wy-piastowała? Jeszcze niedawno nie smakowała ci potrawa, której ona nie przyprawiła. Zresztą czy mogłabym kiedy zapomnieć, jak ona swem pieczołowitem poświęceniem ocaliła ci życie, gdyś chorował na ospę?

— Tedy poślij ją na chleb łaskawy — rzekł Góra zniecierpliwiony. — Kup jej spłacheć gruntu i wybuduje jej chałupinę, ale nie trzymaj jej w domu!

— Goro, czy sądzisz, że każdy dług można spłacić pieniędzmi? — zapytała matka. — Jej nie potrzeba ani gruntu ani gotówki; chce tylko widzieć ciebie, bo inaczej, umrze z żalu.

— Więc zatrzymaj ją, gdy ci się tak podoba — rzekł Góra z poddaniem. — Lecz Binoy nie będzie jadł w twoim pokoju. Przepisy naszych ksiąg winny być nienaruszone. Mateńko, dziwię się, że ty, córka tak wielkiego Pandita, nie dbasz o nasze prawowierne obyczaje. To zanadto...

— Oj, Goro, głuptasku! — zaśmiała się Ananda-moyi. — Był czas kiedy ta twoja matka z wielką sumiennością przestrzegała tych wszystkich zwyczajów* i to za cenę wielu łez. Gdzieś ty był wówczas? Co-dzień oddawałam cześć posągowi Shivy, zrobionemu własnemi rękoma, a ojciec twój nieraz mnie na tern zdybał i wyrzucał posąg z wściekłością. Wówczas czułam się nawet nieszczęśliwa, gdy jadłam ryż ugotowany przez jakiegoś bramina. Wtedy mało jeszcze było kolei i często musiałam pościć po całych dniach, podróżując arbą *) lub palankinem, czy też na wielbłądzie. Ojciec twój zdobył sobie uznanie Anglików za nieprawowierny obyczaj brania z sobą żony w każdą podróż; za to dostał wysoki urząd i pozwolono mu przebywać na stałe w miastach stołecznych zamiast ciągłego przerzucania z miejsca na miejsce. Lecz czyż dlatego przypuszczasz, że łatwo mu przyszło przełamać moje zwyczaje wyznaniowe? Otóż w starości zetknąwszy się z gronem mędrców, naraz stał się gorliwym wyznawcą i nietolerantem — lecz ja nie mogłam już za nim nadążyć w tego rodzaju koziołkach. Tradycje siedmiu pokoleń moich przodków były wykorzeniane jedna za drugą — czy przypuszczasz, że można je wskrzesić jednem słowem?

*) Arba, wóz zaprzężony w bawoły.

— Dobrze, dobrze! — odrzekł Góra — dajmy spokój przodkom, oni tu nam nie wadzą. Ale nawet pominąwszy względy osobiste musisz przystać na pewne rzeczy. Chociażbyś nie zważała na święte księgi, powinnaś mieć w poszanowaniu prawa miłości.

— Czy koniecznie masz tak uporczywie tłumaczyć mi te prawa? — zapytała Anandamoyi ze smutkiem. — Czy nie wiem aż nadto dobrze, jak one opiewają? Jakąż miałabym przyjemność w tern, by za każdym krokiem wchodzić w nieporozumienia z mężem i synem? Lecz czy wiesz, że gdym pierwszy raz wzięła cię w ramiona, rozstałam się z przesądami? Kto miał kiedy dziecię przy piersi, ten czuje niezaprzeczenie, że nikt na tym świecie nie rodzi się z przynależnością do kasty. Od owego dnia zrozumiałam, że jeżelibym spojrzała kiedy z pogardą na człowieka z niższej kasty lub na chrześcijanina, wówczas Bóg mi cię odbierze. O, pozostań jeno w mem objęciu, jako światło mego domu (takem się modliła), a przyjmować będę wodę z rąk każdego człowieka z tego świata!

Na te słowa Anandamoyi, po raz pierwszy przez głowę Binoya przeszło niejasne podejrzenie i rzucił chyżo okiem na twarz Gory; atoli natychmiast odrzucił z myśli nawet cień podejrzenia.

Góra wydawał się również zakłopotany.

— Mateńko, — rzekł — nie mogę zgodzić się z twem rozumowaniem. Wszak nic nie stoi na przeszkodzie, by dzieci miały żyć i dorastać w domu tych, którzy przestrzegają nakazów ksiąg świętych; kto wmówił w ciebie, że Bóg w wypadku wspomnianym przez ciebie okazał szczególną łaskawość?

— Myślą tą natchnął mnie Ten, który dał mi ciebie — odpowiedziała Anandamoyi. — Cóż ja sama mogłam zrobić? Byłam wówczas bezradna. O mój drogi, niedowarzony chłopcze, nie wiem czy mam się śmiać czy płakać nad twoim nierozsądkiem. Lecz mniejsza o to, dajmy temu spokój. A więc Binoyowi nie wolno jeść w moim pokoju — na tem stanęło?

— Jeżeli zdarzy się sposobność, to wpadnie on jak strzała — zaśmiał się Góra, — a nie brak mu apetytu. Lecz, matko, nie mogę mu na to pozwolić. On jest

synem bramina i dla paru smakołyków nie wolno mu zapominać o swojej odpowiedzialności. Musi dokonać więle poświęceń i bardzo czuwać nad sobą, zanim stanie się godnym tego wysokiego stopnia, do jakiego prawo daje mu urodzenie. Lecz nie gniewaj się na mnie, mateńko, błagam cię, padając do twych drogich stóp.

— Co ci znów przyszło do głowy! — zawołała Anandamoyi. — Czemużbym miała się gniewać? Sam nie wiesz, co robisz i na tern kwita. Jest to mojem zmartwieniem, że chociażem cię wychowała, to jednak żadną miarą nie mogę przystać na to, co wy nazywacie swą religją. Jeżeli ty nie będziesz u mnie jadał, to zniosę to tak, jakbym cię miała u siebie od rana do wieczora. Binoyu, mój drogi, nie smućże się! Zanadto jesteś wrażliwy i myślisz, że mnie coś boli, ale tak nie jest. Nie trap się, chłopcze! Zaproszę cię kiedyindziej i przykażę, by jadło było przyrządzone przez prawdziwego bramina! Co się jednak mnie tyczy, to uprzedzam was, że będę nadał brała wodę z ręki Lachmi! — po tych słowach zeszła wdół.

Binoy stał przez chwilę w milczeniu, poczem zwrócił się do Gory i rzekł zwolna:

— Czy nie było w tern małego przeciągnięcia struny, Goro?

— Któż to przeciągnął strunę?

-Ty!

— Ani na tyci włosek! — odezwał się Góra wyniośle. — Jestem za tern, by każdy z nas trzymał się w swych granicach, bo jeżeli się od nich oddali, choć na jotę, to niewiadomo czem się to skończy.

— Przecież to twoja matka! — zaznaczył Binoy.

— Wiem, co to matka — odrzekł Góra — nie potrzebujesz mi tego przypominać. Iluż to ludzi ma taką matkę jak ja! Lecz jeżeli kiedy zacznę gardzić tradycją, to może dnia pewnego przestanę też poważać własną matkę. Słuchajno, Binoyu, powiem ci jedno: serce jest dobrą rzeczą, lecz nie jest najlepszą ze wszystkich.

Po chwili milczenia rzekł Binoy z wahaniem:

— Słuchaj, Goro. Gdym dziś usłyszał słowa twej matki, odczułem jakiś dziwnv niepokój. Zdawało mi

17

O ora.

się, że w jej myślach jest coś, czego nam nie może wyjawić i to ją boli.

— Ech, Binoyu! — ozwał się Góra zniecierpliwiony. — Nie popuszczaj zanadto wodzy swej wyobraźni; nic ztąd dobrego nie wyniknie, jeno czas ci zabiera.

— Nigdy nie zwracałeś uwagi na to, co się dzieje dokoła ciebie, — odciął się Binoy, — to też lekceważysz, niby mrzonkę, to czego nie umiesz dostrzec. Ale zapewniam cię, że często miałem wrażenie, jakby matka coś ukrywała w duszy... jakieś uczucie, które tworzy rozdźwięk z jej otoczeniem i napawa smutkiem jej pożycie domowe. Goro, powinieneś dawać baczniejsze ucho na jej słowa.

— Jestem dość uważny na to, co mi mówi słuch — odparł Góra. — Jeżeli nie staram się wnikać w to głębiej, to przedewszystkiem dlatego, że boję się omylić.

ROZDZIAŁ IV.

A/lyśli oderwane mogą być wcale dobremi sądami, lecz w zastosowaniu do poszczególnych osób tracą swą niezwruszoną pewność; tak przynajmniej było z Binoyem, gdyż rządził się on przeważnie sercem. Albowiem jakkolwiek podczas każdej dysputy był tęgi w dowodzeniu, jednakże gdy chodziło o stosunek do ludzi, brały w nim górę zgoła ludzkie nawyczki. Wskutek tego trudno było określić, o ile z zasadami wygłaszane-nemi przez Gorę, zgadzał się ze względu na nie same, a o ile ze względu na wielką przyjaźń dla niego.

Gdy w ów dżdżysty wieczór powracał z domu Gory, wlokąc się zwolna błotnistemi ulicami, w duszy jego toczyła się walka między głosem zasad oraz własnych jego uczuć.

Kiedy Góra dowodził, że aby ocalić społeczeństwo współczesne od wszelakich napaści jawnych i ukrytych, należy mieć się nieustannie na ostrożności w tern, co się tyczy jedzenia i kasty, Binoy łatwo się z nim zgadzał, a nawet sam gorąco bronił tej sprawy wobec jej prze-

ciwników. Raz się wyraził, że gdy nieprzyjaciel szturmuje ze wszystkich stron do twierdzy, wówczas nie świadczy o braku liberalności to, że ktoś choćby z narażeniem własnego życia pilnuje każdej drogi, ścieżki, bramy, okna czy nawet szczeliny, prowadzącej do jej wnętrza.

Lecz zakaz Gory, nie pozwalający mu jeść w pokoju jego matki, był ciosem, który zabolał go dotkliwie.

Rinoy ojca swego nie pamiętał, a matkę również utracił dość wcześnie. Miał wuja gdzieś na wsi, ale sam od lat chłopięcych prowadził odludne życie żakowskie w Kalkucie, odkąd zaś został przez swego przyjaciela Gorę wprowadzony w dom Anandamoyi, nazywał ją „mateczką.“ Często zachodził do jej pokoju i przekomarzał się, aż przyrządziła mu ulubione słodycze; niejednokrotnie próbował pobudzić zazdrość Gory, skarżąc się na jego matkę, że darzy go szczególnemi względami, podając mu jadło. Jeżeli zamierzał ją odwiedzić przez dwa lub trzy dni, wiedział doskonale, z jaką niecierpliwością spodziewała się i oczekiwała jego odwiedzin oraz oddania sprawiedliwości jej przysmakom. A teraz w imieniu społeczeństwa zabraniano jej z nim jadać! Czyż ona mogła znieść coś podobnego i czy on mógł na to zezwolić?

Powiedziała wprawdzie z uśmiechem:

— Wobec tego nie będę dotykała twojego jadła, gdy cię zaproszę, lecz postaram się o prawowitego bramina, by przyrządził ci potrawy!

...Lecz jakże musiała czuć się urażoną!—Tak rozmyślał Binoy, doszedłszy do swego mieszkania.

Jego pokój był pusty i ciemny, a zawalony leżą-cemi w bezładzie książkami i papierami. Potarłszy zapałkę, Binoy zapalił lampę, umorusaną odciskami palców służącego. Na białym obrusie, przykrywającym jego biurko, były plamy z tłustości i atramentu. Coś go dławiło w tym pokoju; brak ludzkiej obecności i miłości wprost go przygnębiał. Wszystkie takie obowiązki, jak wybawienie ojczyzny lub ochrona społeczeństwa, wydawały mu się mętne i fałszywe. O wiele prawdziwszym wydał mu się ów „nieznany ptak,“ co pewnego pięknego poranku lipcowego przyleciał do drzwi jego klatki i odleciał precz. Lecz Binoy postanowił nie dopuszczać do siebie marzeń o tym „nieznanym ptaku,“ więc aby uspokoić myśl, starał się odmalować sobie pokój Anandamoyi, z którego wygnał go Góra. "Widział gładką podłogę cementową, utrzymaną nadzwyczaj czysto — w jednym kącie było miękkie łóżko, zasłane białą kapą, niby otulone skrzydłem łabędzia, a obok niego, na małym stołeczku, stała zapalona lampa. Anandamoyi zapewne w tej chwili, zgarbiona nad robótką, wyszywała różnokolorowemi nitkami wzorzystą kołderkę, a u stóp jej siedziała służąca Lachmi, papląc w prostaczem narzeczu bengal-skiem. Była to kołderka, którą Anandamoyi zawsze ścibała, gdy ją trawił jakiś niepokój, a Binoy utrwalił sobie w myślach obraz jej spokojnej twarzy, zatopionej w pracy. Mówił sobie:

— Niech miłość, promieniejąca z jej twarzy, ustrzeże mnie od wszelkich błędów. Niech mi ona będzie jako odzwierciedlenie mej ojczyzny i utrzyma mnie na drodze obowiązku.

W myślach zwał ją zawsze mateczką i mawiał:

— Żadne księgi mi nie dowiodą, że pokarm z jej ręki nie jest dla mnie nektarem.

W ciszy pokoju słychać było jedynie nieustanne tykanie wielkiego zegara; Binoyowi wydało się to nie-znośnem. W pobliżu lampy pełzła po ścianie jaszczurka, chwytająca owady. Binoy przypatrywał się jej przez chwilę, poczem powstał, wziął parasol i wyszedł.

Zrazu sam nie wiedział dokąd się udać. Pierwszą jego myślą było powrócić do Anandamoyi, lecz naraz przypomniał sobie, że była to niedziela, więc postanowił iść posłuchać kazania Keshuba Babu na nabożeństwie Brahmo Samadżów. Wiedział, że kazanie zapewne już w tej chwili się kończy, lecz to nie zmieniło jego zamiaru.

Gdy przybył na miejsce, zgromadzenie już się rozchodziło; stojąc pod parasolem na rogu ulicy, zobaczył wychodzącego Paresha Babu, na którego twarzy kreśliła się spokojna dobrotliwość. Przy nim było czterech czy pięciu członków jego rodziny, lecz oczy

Binoya spoczęły tylko na młodocianej twarzy jednej tylko osoby, oświeconej na chwilę w przechodzie blaskiem latarni ulicznej ; potem zaturkotały koła powozu i zjawisko znikło, jak bańka w głuchem morzu ciemności.

Binoy nie doszedł tego wieczora do domu Gory, lecz w zamyśleniu powrócił do mieszkania. Nazajutrz popołudniu począł się znów wałęsać i po długich kołowa-niach znalazł się w sam raz przed domem Gory, gdy już nastawa! pochmurny zmierzch.

Góra właśnie zapalił był lampę i zasiadł do pisania. Spojrzał z nad arkusza na wchodzącego Binoya i przemówił:

— Hola, Binoyu, jakiż to dzisiaj wiatr wieje?

Nie zważając na zapytanie, Binoy odezwał się:

— Goro, chciałbym cię zapytać o jedną rzecz. Powiedz mi, czy dla ciebie Indje są czemś realnem, absolutnie jasnem. Dniem i nocą myśl twoja zaprzątnięta jest kwestją indyjską, lecz jak ty o niej myślisz?

Góra przerwał pisanie i przez krótką chwilę patrzył badawczo na Binoya. Następnie odłożył pióro i rozpierając się w krześle, rzekł:

— Jak kapitan okrętu, gdy znajduje się hen na oceanie, myśli o przystani zamorskiej zarówno podczas pracy jak i w chwilę spoczynku, tak i myśl moja zawsze zajęta jest sprawą Indyj.

— A gdzie są te twoje Indje? — badał Binoy.

— Tam, gdzie dniem i nocą zwraca się igła tego kompasu — zawołał Góra, kładąc rękę na sercu. — Ot tutaj, a nie w waszych „Dziejach Indyj“ Marshmana.

— A czy jest jakaś określona przystań, ku której zmierza twój kompas? — nagabywał dalej Binoy.

— Czy jej niema! — odparł Góra gorąco. — Mogę nie spełnić swego zadania, utonąć i zginąć, ale ta wielka Przystań Przeznaczenia nigdy nie przestanie istnieć. Są to moje Indje w całej pełni — w pełni dostatków, wiedzy i sprawiedliwości. Może powiesz, że takich Indyj nigdzie niema? Wszak gdziekolwiek spojrzysz, niemasz tu nic, jak tylko fałsz! Ta wasza Kalkuta ze 5wemi urzędami, swym Sądem Najwyższym i kilku zlepkami cegieł i wapna — phhii!

Zatrzymał się i patrzył uporczywie na Binoya, który wciąż milczał, pochłonięty myślami. Po chwili Góra znów mówił:

— Tu, gdzie my czytamy i uczymy się, gdzie na wszystkie strony poszukujemy zajęcia, harując bez sensu i rymu od dziesiątej do piątej, ponieważ to ma-midło jakiegoś złego ducha nazywamy Indjami — czy jest tu jaki powód, dla którego 350 miljonów ludności miałoby czcić to, co jest fałszywe, i chodzić zarażone mniemaniem, że ten świat kłamstwa jest światem prawdziwym? Jakoż zdołamy mimo wszelkich wysiłków wywołać życie z tego mirażu? Z tej to przyczyny powoli umieramy od wewnętrznej czczości... Lecz istnieją i prawdziwe Indje, bogate i wspaniałe; o ile nie oprzemy się na nich, niezdolni będziemy wydobyć soków żywotnych ani z naszych mózgów ani z naszych serc. Przeto, powiadam ci, porzuć to wszystko: te książkowe mądrości, te mamidła tytułów, pokusy służalczego stanowiska; wyrzeknij się wszystkich tych ponęt i prowadźmyż razem okręt do portu. Jeżeli pisana nam śmierć czy rozbicie... i cóż z tego? Nigdy nie stracę ani na chwilę istotnego i całkowitego obrazu Indji — zanadto jest on zespolony z mą własną istotą!

— Czy to tylko poryw zapału, czy istotna prawda? — zapytał Binoy.

— Najświętsza prawda! —- zagrzmiał Góra.

— A co z tymi, którzy nie umieją jej dostrzec, jak ty? — zapytał Binoy spokojnie.

— Zmusimy ich, by przejrzeli! — odparł Góra, zaciskając pięść. — Nasza już w tern głowa. Jeżeli ludzie niezdolni są dostrzec oczywistej prawdy, będą się poddawali wszelkim majakom. Pokażmy jeno wszystkim nieposzlakowany obraz Indyj, a ludzie będą nim oczarowani. Wtedy nie będziesz chodził od wrót do wrót, by wykołatać jakiś tam zasiłek: ludzie będą popychać jedni drugich do dzieła, by wysoko postawić swe życie!

— Dobrze, więc pokaż mi ów obraz albo też pozwól mi przyłączyć się do niewidzącej rzeszy!

— Próbuj sam to urzeczywistnić — odrzekł Góra. — Jeżeli tylko masz wiarę, znajdziesz radość w swej surowej pobożności. Nasi modni patrjoci nie mają wiary w prawdę, przeto nie mogą mieć wielkich pre-tensyj ani do siebie ani do drugich. Gdyby bóg bogactwa we własnej osobie dawał im do wyboru dar, jaki zechcą, jestem przekonany, że nie mieliby odwagi prosić o coś więcej, jak o pozłacaną odznakę uległych poddanych wicekróla. Nie mają wiary, więc nie mają nadziei.

— Goro, — sprostował Binoy — nie każdy ma tę samą naturę. Ty sam masz wiarę i osłania cię twa siła, więc niełatwo ci zrozumieć sposób myślenia innych ludzi. Powiem ci otwarcie, daj mi jakie pole działania, mniejsza o to jakie. Chcę pracować dniem i nocą. Swoją drogą, zdaje mi się, że mogę wziąć się do czegoś uchwytnego jeno wtedy, gdy jestem z tobą, a skoro od ciebie się oddalę, nie wiem, za co uczepić się rękoma.

— Mówisz o pracy? — podchwycił Góra. — Na razie jedynem naszem zadaniem jest wlewać w niewierzących naszą własną niezachwianą i niezłomną ufność we wszystko, co związane jest z ojczyzną. Wskutek ciągłej na wyczki wstydzenia się własnego kraju trucizna służalczości zalała nam dusze. Jeżeli każdy z nas własnym przykładem będzie zapobiegał działaniu tej trucizny, to niebawem znajdziemy pole działania. Dotychczas, we wszystkiem cokolwiek przed-sięweźmiem, przedrzeźniamy poprostu to, co jak nauczają nasze podręczniki historji, czynili niegdyś inni. Czy możemy kiedykolwiek naprawdę oddać się sercem i duszą takiej służbie, wziętej z drugiej ręki? Tym sposobem możemy conajwyżej kroczyć ścieżką znikczemnienia.

W tej chwili do pokoju powolnemi i ociężałemi krokami wszedł Mohim, trzymając w ręce długą fajkę. Była to pora, w której po powrocie z biura i małej przekąsce, siadywał w drzwiach domu, żując betel i fajcząc. Schodzili się doń po jednemu kumotrzy z sąsiedztwa i przenosili się do salonu, by sobie ciupnąć w karty.

Na jego widok Góra powstał, a Mohim, pykając lulkę, zagadnął:

— Ty, który chcesz ocalać Indje żebyś ocali! swego brata!

wolałbym,

Góra spojrzał pytająco na Mohima, który mówił

dalej :

— Nowy Burra Sahib w naszym urzędzie jest pospolitym łotrem. Ma gębę jak buldog, a nasz tytuł Babu przekręca na baboon. *) Jeżeli komuś umrze matka, on nie chce dać mu urlopu, mówiąc że to łgarstwo. Ani jeden z urzędników •— Bengalczyków nie otrzymuje całkowitej płacy z końcem miesiąca, bo wynagrodzenia ich bywają poszatkowane grzywnami. Niedawno w dzienniku ukazał się bezimienny artykuł o nim, a ten drab myśli, że jest on mego pióra. Może zresztą nie bardzo się myli! Grozi mi, że mnie odprawi ze służby, jeżeli nie napiszę stanowczego zaprzeczenia co do mego autorstwa. Wy, jako dwie perły naszego uniwersytetu, winniście mi wysmażyć tęgi list, sypiąc jak z rękawa takiemi zwrotami, jak „bezstronna sprawiedliwość,“ „niezawodna wspaniałomyślność,“ „łaskawa uprzejmość“ itd. itd.

Góra milczał, lecz Binoy zaśmiał się i rzekł:

— Dada **), jakże to ktoś potrafi jednym tchem wyrazić tyle obłudy?

— Trzeba oddawać ząb za ząb i oko za oko — odpowiedział Mohim. — Długo przebywałem wśród tych sahibów i nic, co się ich tyczy, nie jest mi nieznanem. Sposób, w jaki umieją gromadzić kłamstwa, urąga wszelkim opisom. Nic nie staje im w drodze, gdy przyjdzie konieczność. Jeżeli który z nich opowiada jakieś łgarstwo, zaraz cała ich hałastra wyje chórem jak szakale — nie tak jak my, których nie stać na nic więcej, jak na branie zaliczek na skaptowanie kontrolera. Bądź pewny, że nie jest grzechem ich oszukiwać, dopóki cię nie odkryją!

Przy tych słowach Mohim zaśmiał się głośno i przeciągle, a również i Binoy nie mógł się powstrzymać od tiśiniechu.

*) Babu znaczy po indyjsku pan ; tak nazywa się również urzędników Hindusów w służbie angielskiej. Baboon, pawjan. Angielską grę słów można-by od biedy przełożyć: z panów robi pawjanów. (Przypisek tłumacza).

**) Tytuł starszego brata.

— Spodziewasz się, że zawstydzisz ich, stawiając ich w obliczu prawdy! — ciągnął dalej Mohim. — Jeżeliby Opatrzność nie wyposażyła cię tego rodzaju przemyślnością, to kraj nie doszedłby do takiego stanu! Winieneś doprawdy dojść do zrozumienia, że te kute łotry z za morza nie schylą głowy ze wstydu, choćbyś ich przyłapał na włamaniu, naodwrót podniosą na ciebie żelazne drągi, zapewniając cię o swej niewinności. Czy nie tak?

— Zupełna prawda! — przytwierdził Binoy.

— Wobec tego — prawił Mohim — jeżeli użyjemy kapki oleju z kuźni kłamstwa i będziemy im kadzić: „o sprawiedliwy, o święty, rzuć nam łaskawie cokolwiek ze swej sakwy, nawet chociażby to miał być proch z niej“ — wtedy może wróci się nam jakaś cząstka naszej własności. Równocześnie powinniśmy unikać wszelkiego zakłócenia pokoju. Jeżeli będziecie dbać tylko o to, tern samem ujawnicie prawdziwy patrjotyzm. Lecz Góra jest zły na mnie. Uwziął się okazywać mi wielkie uszanowanie, jako starszemu bratu, odkąd stał się ortodoksem, lecz dziś słowa moje tak nań działają, jakby nie pochodziły od starszego brata. Cóż mam począć, mój braciszku? Muszę mówić prawdę nawet o kłamstwie. Bądź co bądź jednak musisz mi, Binoyu, napisać list. Poczekaj chwilkę, a przyniosę ci swój bruljon z najważniejszemi punktami.

I wyszedł, zawzięcie pykając fajkę. Góra zwrócił się do Binoya i rzekł:

— Binu, idź do pokoju Dady i zabaw go, dopóki nie skończę mego pisma.

ROZDZIAŁ V.

Д nandamoyi zapukała do drzwi modlitewnego poko-ju swego męża.

— Czy słuchasz? — zawołała na niego. — Nie bój się, nie mam zamiaru wchodzić, lecz gdy skończysz, chciałabym z tobą pomówić dwa słowa. Odkąd dostałeś nowego sannyasi, wiem, że nie mogę się z tobą zobaczyć

przez czas dłuższy, przeto przyszłam tutaj. Nie zapomnij przyjść do mnie na chwilę, gdy się już uporasz. Rzekłszy to, powróciła do swych zajęć gospodarskich.

Krishnadayal Babu był mężczyzną smagłym, nie-bardzo wysokim i skłonnym do otyłości. W jego rysach najwięcej wyróżniały się wielkie oczy, gdyż reszta twarzy była niemal całkiem zakryta krzaczastą, szpakowatą brodą i wąsami. Miał zawsze upodobanie do żółtawych sukni jedwabnych i drewnianych trepek, a za wzorem ascetów nosił z sobą mosiężny kubek. Był łysy aż po ciemię, lecz na czubie miał włosy długie i skręcone.

Gdy ze względów zawodowych bawił zagranicą, był czas, że w towarzystwie żołnierzy pułkowych używał sobie dowoli na zakazanem mięsie i winie. W owym czasie zwykł sobie poczytywać za dowód cywilnej odwagi znieważanie i naigrawanie się z kapłanów, san-nyasów i wszelkich osób duchownego stanu. Obecnie jednak wszystko, co trąciło nabożnością, miało w nim gorliwego hołdownika. Ilekroć zobaczył jakiegoś san-nyasi, natychmiast siadał u nóg jego, spodziewając się nauczyć nowego sposobu odbywania ćwiczeń nabożnych. Jego żądza zdobycia jakiejkolwiek krótkiej drogi do zbawienia i jakiegokolwiek środka pozyskania sobie potęg tajemniczych była wprost niepomierna. Niedawno, wtajemniczając się gorliwie w zasady tantry *), wyłowił skądś pewnego mnicha budyjskiego, który znów przewrócił na nice jego umysł.

Miał zaledwie lat dwadzieścia trzy, gdy pierwsza żona zmarła mu w połogu. Nie mogąc znieść widoku syna, który stał się przyczyną śmierci matki, oddał go Krishnadayal pod opiekę swego teścia i udał się na zachód, przejęty rozpaczliwą rezygnacją. W sześć miesięcy potem poślubił Anandamoyi, wnuczkę wielkiego pandita.

W głębi kraju dostał posadę w wydziale komisa-rjatu i dzięki różnym fortelom udało mu się zaskarbić sobie łaskę zwierzchników. Po śmierci dziadka swej

*) Tantra, klasy nowosanskryckich praktyk religijnych, przeważnie

magicznych.

żony byl zmuszony w braku innego opiekuna wziąć ją cło siebie.

Tymczasem wybuchło powstanie sipajów, w czasie którego, dzięki pewnym pomyślnym okolicznościom, udało mu się ocalić życie kilku wysokim osobistościom angielskim, za co wynagrodzono go ziemią i odznaczeniami. Wkrótce po uśmierzeniu powstania złożył swój urząd i powrócił do Benares z nowonarodzonym Górą. Gdy dziecko miało już pięć lat, Krishnadayal przeniósł się do Kalkuty i odebrawszy swego pierworodnego Mohima od jego wuja, zaczął go wychowywać. Następnie, dzięki poparciu przyjaciół ojca, przyjęto Mohima do Naczelnej Izby Skarbowej, gdzie, jak widzieliśmy, pracował z zapałem.

Góra od dzieciństwa był przywódcą malcerji z sąsiedztwa i ze szkoły. Głownem jego zajęciem i rozrywką było uprzykrzanie życia nauczycielom. Gdy nieco podrósł, kierował chórem narodowym w klubie studenckim, urządzał odczyty po angielsku i był słynnym prowodyrem szajki młodych rewolucjonistów. Nakoniec, gdy się już wykłuł z jaja klubu studenckiego, zaczął gdakać publicznie na wiecach młodzieży, co zdawało się wielce bawić Krishnadayala Babu.

Z czasem zaczął sobie zdobywać pewną sławę nawet poza domem, lecz nikt z rodziny nie brał go na serjo. Mo-him ze względu na swe stanowisko urzędowe uważał za stosowne uczynić, co było w jego mocy, by pohamować Gorę, z którego sobie podrwiwał, nazywając go „mędr-kiem-patrjotą“ ,,Harishem Mookerji’m Drugim“ itd., co niekiedy omal nie doprowadzało do bójki pomiędzy oboma. Anandamoyi bardzo się w duszy niepokoiła tą wojowniczą postawą Gory wobec wszystkiego, co angielskie, i dokładała wszelkich starań, by go uspokoić, jednakowoż bezskutecznie. Było to dla Gory największą przyjemnością, gdy zdarzyła mu się sposobność do sprzeczki z Anglikiem na ulicy. Równocześnie pod wpływem wymowy Keshub Chandra Sena czuł wielki pociąg do Brahmo-Samadżu.

Właśnie w tym czasie Krishnadayal stał się nagle surowym ortodoksem, tak iż wpadał w złość nawet wówczas, gdy Góra wchodził do jego pokoju. Część domu przeznaczył wyłącznie na własny użytek, nazywając ją swą pustelnią, a nawet tę nazwę wypisał na tablicy. Góra buntował się w duszy przeciwko tym zarządzeniom ojcowskim.

— Nie mogę znosić tych błazeństw, — mówił, — nie pozwolę poprostu na to.

W rzeczy samej zanosiło się już na to, że Góra zerwie z ojcem, gdy wdała się w to Anandamoyi, której udało się jakoś załagodzić sprawę.

Góra, gdy mu się nawinęła sposobność, dysputo-wał zajadle z bramińskimi panditami, którzy gromadzili się dokoła jego ojca; właściwie trudno było nazwać jego słowa dowodzeniem, gdyż raczej wyglądały na policzkowanie. Większość owych panditów odznaczała się niewielką uczonością, a zato wielką chciwością zysku. Nie mogli oni w dowodzeniu sprostać Górze i czuli śmiertelną trwogę wobec jego tygrysiej napastliwości.

Był jednak jeden, dla którego Góra żywił zczasem wielki szacunek. Zwał się Vidyavagish, którego Krish-nadayal sprowadził w celu nauczenia się odeń filozofji wedyjskiej. Zrazu Góra próbował odnosić się do niego ze zwykłą brutalnością, lecz niebawem został rozbrojony. Przekonał się, że ten człowiek posiadał nietylko ogromną wiedzę, ale i umysł niezwykle liberalny i lotny. Góra nigdy sobie nie wyobrażał, że człowiek, oczytany tylko w sanskrycie, może mieć głowę tak bystrą i szeroką. W charakterze Vidyavagisha tyle było mocy i spokoju, tyle niewzruszonej cierpliwości i głębokości, że Góra czuł się skrępowany w obecności pandita. Zaczął studjować wraz z nim wedantę i, jako że nie umiał niczego czynić połowicznie, pogrążył się po uszy w jej spekulacjach.

Przypadło to współcześnie ze sporem, zaczętym w gazetach przez pewnego misjonarza angielskiego, który w swych artykułach napadał na religję i społeczeństwo hinduskie i wzywał do dyskusji. Góra naraz się zapalił gniewem, gdyż chociaż sam był skłonny do wymyślania na przepisy ksiąg świętych oraz zwyczaje narodowe, by pognębić swych przeciwników, to jednak zabolała go do żywego ta wzgarda okazana społeczeństwu hinduskiemu przez cudzoziemca. Wystąpił więc do boju i podjął się obrony. Nie chciał uznać, choćby nawet w najmniejszym ułamku, żadnej z wad, jakie zarzucała Hindusom partja przeciwna. Po wymianie wielu listów, wydawca zamknął nakoniec dyskusję.

Lecz Góra był poruszony do głębi, więc przedsięwziął napisanie po angielsku książki o hinduizmie, w której wszelkiemi siłami starał się wykazać, na podstawie dowodów rozumowych i zaczerpniętych z pism, nieskazitelną doskonałość religji i społeczeństwa hinduskiego. Wkońcu dał się sam przekonać własnym dowodzeniom.

— Nie powinniśmy na to pozwolić, — były jego słowa, — by nasi ziomkowie stawać musieli przed cudzoziemskim sądem i byli sądzeni podług prawa ctidzoziemskiego. Dla naszych pojęć o sławie i hańbie nie może na każdym kroku być miarodajną skala pojęć cudzoziemskich. Nie powinniśmy się poczuwać do obowiązku tłumaczenia się przed sobą lub przed innymi z tradycji, wierzeń i pism naszego kraju, ale należy nam strzec siebie i kraju od zniewagi, znosząc mężnie, z całą dumą i mocą, wszystkie uciążliwości naszej oj

czyzny.

Przejęty takiemi zapatrywaniami, Góra zaczął według rytuału kąpać się w Gangesie, odprawiać regularnie co rano i wieczór przepisane nabożeństwa, zważać pilnie na to, co jadł i czego się dotykał, a nawet zapuścił sobie tiki *). Co wieczora przychodził do rodziców, by okazać im swą czołobitność, Mohima nie nazywał już, jak dotąd, „gburem⁴⁴ i „mydłkiem,⁴⁴ lecz wstawał za jego przybyciem i oddawał mu pokłon, należny starszemu. Mohim nie szczędził Górze docinków z powodu tej nagłej przemiany, lecz Góra nigdy nie odpowiadał na nie.

Swoim przykładem i kaznodziejstwem Góra zdobył sobie karną gromadkę młodych zapaleńców, których jego nauka niejako wyzwalała z pęt, szarpiących im sumienie.

— Nie potrzebujemy się tłumaczyć — zdawali się mówić sami do siebie z westchnieniem ulgi. — Mniejsza

*) Osetedec, noszony na czubku głowy przez prawowiernych braminów

w Bengali».

o to, czy jesteśmy dobrzy lub źli, ludźmi cywilizowanymi czy barbarzyńcami, bylebyśmy byli sobą.

Rzecz dziwna jednak, Krishnadayalowi widocznie nie podobała się ta zmiana w usposobieniu Gory; co więcej wezwał go pewnego razu do siebie i rzekł:

— Zważ, mój synu, hinduizm jest kwestją bardzo głęboką. Nie tak to łatwo lada komu zgłębiać bezdeń wierzeń, ustanowionych przez Rishi’sôw. Lepiej się tem nie parać, jeżeli się nie rozumie wszystkiego dokładnie. Twój umysł jeszcze do tego nie dojrzał, tem więcej, że dotychczas byłeś wychowywany po angielsku. Początkowa twoja skłonność ku Brahmo-Samadżowi bardziej odpowiadała pokrojowi twego ducha, to też bynajmniej się tem nie gryzłem, a nawet poniekąd mi się to podobało. Ale ta droga, którą teraz postępujesz, nie jest twoją drogą. Boję się, że to nie doprowadzi do niczego.

— Co też mówisz, ojcze! — żachnął się Góra. — Czyż nie jestem Hindusem? Jeżeli nie zrozumiem hinduizmu dzisiaj, to zrozumiem go jutro. Nawet gdybym go nie zdołał ogarnąć w całej pełni, jednakże jest, to jedyna droga, jaką mogę postępować. Dzięki zasługom jakiegoś prabytu hinduskiego urodziłem się tym razem w rodzinę bramińskiej i tymże sposobem po wielu odrodzeniach przez religję i społeczeństwo hinduskie dojdę kiedyś do ostatecznego kresu. Jeżeli wskutek jakiejś pomyłki zejdę z wytyczonej drogi, to jedynie podwoję wysiłki, by na nią powrócić.

Lecz Krishnadayal wciąż jeno potrząsał głową i rzekł:

— No, mój chłopcze, nazywać się jedynie Hindusem, to jeszcze nie to samo, co nim być. Łatwo stać się mahometaninem, jeszcze łatwiej chrześcijaninem — ale Hindusem!... Mocny Boże, toć to zgoła co innego!

— Zapewne, — odparł Góra; — lecz ponieważ urodziłem się Hindusem, tedy przynajmniej przestąpiłem już próg. Jeżeli będę trzymał się nadal prawej ścieżki, to stopniowo będę robił coraz to lepsze postępy.

— Boję się, mój synu — odpowiedział Krishnadayal, — że cię nie zdołam przekonać. To co mówisz, samo przez się zawiera wiele słuszności. Jakąkolwiek wyznajesz religję podług własnej karmy *), do tej powrócisz prędzej czy później — nikt temu nie przeszkodzi. Dziej się wola Boża! Czemże jesteśmy, jak nie Jej narzędziami?

Krishnadayal miał zwyczaj przyjmować z jednakowo otwartemi ramionami naukę o Karmie i wiarę w wolę Bożą, zjednoczenie z Bóstwem i cześć Bóstwa — i nigdy nawet nie odczuwał potrzeby złagodzenia tych sprzeczności.

ROZDZIAŁ VI.

Oamiętając o prośbie żony, Krishnadayal po kąpieli i spoczynku udał się do jej pokoju; zawitał tu po raz pierwszy od wielu dni. Rozesłał rogożę i usiadł wyprostowany jak drąg, jak gdyby wyodrębniając się troskliwie ze swego otoczenia.

Anandamoyi zagaiła rozmowę:

— Ty zabiegasz o zdobycie świętości i nie troszczysz się o sprawy domowe, lecz ja śmiertelnie się niepokoję o Gorę.

— Naprawdę? jakaż przyczyna obawy? — zapytał Krishnadayal.

— Nie umiem dokładnie się wyrazić, — odpowiedziała Anandamoyi, — lecz zdaje mi się, że jeżeli Góra będzie nadal w ten sam sposób brnął w hinduizm, to niedługo czekać, a zdarzy się jakaś katastrofa. Przestrzegałam cię, byś go nie przepasywał świętą taśmą, lecz wówczas tyś nie dbał o to i mówiłeś: Co tam ma do rzeczy jakiś kawałek powroza? Ale teraz chodzi już o coś więcej, niż o ten sznur. Kiedyż położysz temu kres?

— Tak, tak! — burknął Krishnadayal. — Oczywiście na mnie spadają wszelkie zarzuty! Lecz czyż pierwsza wina nie była po twojej stronie? Tyś przecież uparła się, żeby go nie wydawać. W owym czasie i ja byłem lekkomyślny i nie zważałem na nakazy religji. Dzisiaj aniby mi się nie śniło o czemś podobnem!

*) Karma, po sanskrycku czynność lub los, gra wielką rolę w bu-dyźmic.

— Mów, co chcesz, — odparła Anandamoyi, — lecz nigdy nie będę się poczuwać, że uczyniłam coś złego. Pamiętasz, czegom to nie próbowała, by mieć własne dziecko! Czyniłam wszystko, co mi zalecano — ileż to modlitw zasyłałam! iluż czarom się poddałam! Otóż dnia pewnego śniło mi się, że ofiarowałam Bogu koszyk białych kwiatów. Po pewnym czasie kwiaty znikły, a na ich miejscu zobaczyłam dziecko, tak białe, jak one. Nie zdołam ci opowiedzieć com czuła na ten widok — oczy miałam łez pełne; miałam już przytulić dziecię do piersi — gdym się obudziła. W sam raz w dziesięć dni później dostałam Gorę — w darze od Boga. Jakoż miałam go oddać komu innemu? Niewątpliwie w którymś z żywotów dawniejszych musiałam go nosić w łonie, znosząc wielkie bóle, dlatego to on teraz przyszedł do mnie, by mówić mi: mateńko! I pomyśl sobie, jak dziwnym sposobem przybył on do nas!... Owej nocy, gdy wszędzie wokoło nas lała się krew, gdyśmy sami drżeli o własne życie, w naszym domu ukryła się ta Angielka. Ty bałeś się trzymać ją w domu, lecz ja bez twej wiedzy dałam jej schronienie w oborze; tej samej nocy ona zmarła, wydając na świat syna. Gdybym nie zatroszczyła się o sierotkę, dziecina nie pożyłaby długo. Czemużem się troszczyła? Ty chciałeś go oddać księdzu. Poco? Czemu miałam go oddawać księdzu? Czem był ksiądz dla niego? Czy ocalił życie dziecka? Czy ten sposób otrzymania dziecka był mniej cudowny, niż gdybym go sama urodziła? Cokolwiek powiesz, ja nigdy go nie oddam, chyba, że Ten, który mi go dał, zabierze go ode mnie.

— Czyż nie wiem o tern? — rzekł Krishnadayal. — Zresztą, rób sobie, co chcesz, ze swoim Górą, nigdy nie miałem zamiaru wtrącać się do tego. Przepasania taśmą musiałem dokonać, gdyż trzeba zważać na społeczeństwo, wobec tego że podaliśmy go za własnego syna. Jeszcze pozostają dwie sprawy do załatwienia. Według prawa Mohim ma być spadkobiercą wszystkiego, co posiadam — więc...

— I któż chce zabierać część twojej własności? — przerwała Anandamoyi. — Możesz całe mienie zapisać Mohimowi: Góra nie upomni się ani o złamany grosz.

Jest mężczyzną i to wykształconym, może sam sobie zarobić na życie; czemu ma pożądać cudzego bogactwa? Co do mnie, wystarcza mi to, że on żyje — innej majętności mi nie potrzeba.

— No, przecież nie chcę go pozostawiać bez grosza przy duszy — łagodził sprawę Krishnadayal. — Dostałem kawałek gruntu, który rocznie winien dawać tysiąc rupij zysku. Trudniejsza sprawa jest z jego ożenkiem. Co się stało, to się nie odstanie, ale nie mogę już zrobić nic nadto i nie wolno mi według praw hinduskich skłaniać go, by pojął żonę z rodziny bramińskiej ... czy cię to oburzy, czy też nie.

— Więc myślisz, że nie mam już sumienia, dlatego, że nie pryskam wszędzie, jak ty, świętą wodą Gangesu? Czemubym miała pragnąć, by żenił się z córką bramina albo też gniewać się z tego powodu?

— Cóż? czy sama nie jesteś córką bramina?

— I cóż z tego, że jestem? — odrzekła Anandamoyi. — Dawno przestałam chełpić się mą kastą. Co więcej, gdy nasi krewni podnieśli wrzawę na weselu Mohima z powodu mego nieprawowiernego zachowania, oddaliłam się poprostu bez słowa sprzeciwu. Prawie każdy nazywa mnie chrześcijanką i co mu tam jeszcze ślina na język przyniesie. Wszystkie ich słowa przyjmuję za dobrą monetę, poprzestając na odpowiedzi: Czy chrześcijanie nie są ludźmi? Jeżeli tylko ty jesteś wybrańcem Boga, czemuż to On sprawił, że czołgałeś się w prochu zrazu przed Pathanami (poganami), następnie przed Mogołami, a teraz przed chrześcijanami?

— O, to długie dzieje! — odrzekł Krishnadayal, nieco zniecierpliwiony. — Jesteś kobietą i jest to dla ciebie rzecz niezrozumiała.

— Nie będę sobie też zaprzątała tern głowy — rzekła Anandamoyi. — Tyle tylko rozumiem, że gdybym, wychowawszy Gorę jako własne dziecko, zaczęła się teraz bawić w prawowierność, to zostawałoby to w sprzeczności z mem sumieniem. Nigdy nie kryłam się z niczem, bojąc się dharmy, i znosząc cierpliwie wszelkie przykre słowa, dawałam każdemu do zrozumienia, że nie powrócę do zwyczajów ortodoksalnych. Jedną tylko rzecz zataiłam i dlatego wciąż się obawiam kary Bożej. Słuchaj, powinniśmy wyznać wszystko Górze, niech się dzieje co chce.

— Nigdy, przenigdy! — krzyknął Krishnadayal, przerażony tą radą. — Nigdy, pókim żyw! Znasz przecie Gorę. Skoro dowie się prawdy, wtedy nie da się powiedzieć, co on uczyni, a wtedy całe społeczeństwo zwróci się przeciwko nam. Nie dość na tern; będziemy mieli do czynienia i z władzą, bo chociaż ojciec Góry zginął w powstaniu, a wiedzieliśmy o śmierci jego matki, to jednak po uśmierzeniu rozruchów naszym obowiązkiem było donieść o wszystkiem do urzędu. Jeżeli zaczniemy grzebać w tej przykrej sprawie, wtedy na nic się nie zdadzą wszystkie me obrządki religijne i niewiadomo jakie nieszczęście może wyniknąć w dalszym ciągu.

Anandamoyi milczała; po chwili znów podjął rzecz Krishnadayal :

— Ile chodzi o małżeństwo Gory, to mam pewien pomysł. Paresh Bhattacharya był moim kolegą szkolnym. Był wizytatorem szkolnym, a obecnie, przeszedłszy na emeryturę, mieszka w Kalkucie. Jest on czystej wody brahmosem, a słyszałem że ma w domu kilka córek na wydaniu. Jeżeli uda się nam wprowadzić go w ten dom, wtedy po niedługiem bywaniu u nich niechybnie zakocha się w jednej z nich. Resztę możemy bezpiecznie zdać na bożka miłości.

— Co? Góra miałby bywać w domu brahmosa! Minęły dlań te czasy! — zawołała Anandamoyi.

Ledwo słów tych domówiła, gdy do pokoju wszedł sam Góra, wołając grzmiącym głosem:

— Mateczko!

Lecz ujrzawszy siedzącego ojca, zatrzymał się na chwilę w osłupieniu. Anandamoyi podeszła ku niemu prędko i z twarzą rozjaśnioną kochaniem, zapytała:

— Co, moje dziecko? czego chcesz ode mnie?

— Nic pilnego! mogę zaczekać.

I zabierał się do wyjścia, lecz Krishnadayal zatrzymał go, mówiąc:

— Poczekajno chwilkę, Goro, chcę ci coś powiedzieć. Mam przyjaciela brahmosa, który niedawno przyjechał do Kalkuty i mieszka na Beadon-Street.

— Czy nie Paresh Babu? — zapytał Góra.

— Skądże go znasz? — zapytał Krishnadayal zaskoczony.

— Słyszałem o nim od Binoya, który mieszka w pobliżu jego domu — wyjaśnił Góra.

— Dobrze, — ciągnął dalej Krishnadayal — chciałbym, żebyś go odwiedził i dowiedział się, co u niego słychać.

Góra zawahał się na chwilę, snadź ważąc coś w myśli, a następnie wypalił:

— Dobrze, pójdę tam natychmiast jutro z rana.

Anandamoyi była nieco zdumiona tą gotowością, ale Góra w tejże chwili odezwał się:

— Nie, zapomniałem, nie mogę iść jutro.

— Czemuż to? — zapytał Krishnadayal.

— Jutro mam iść do Tribeni.

— Do Tribeni? cóż tak spiesznego?

— Tam odbędzie się uroczystość kąpieli z powodu jutrzejszego zaćmienia słońca — wyjaśnił Góra.

— Dziwię ci się, Goro — przemówiła Anandamoyi. — Czy nie masz Gangesu tu w Kalkucie, że za każdym razem gdy chcesz się wykąpać, idziesz aż do Tribeni? Przesadzasz w gorliwości!

Lecz Góra wyszedł z pokoju, nie mówiąc ni słowa. Przyczyną, że postanowił kąpać się w Tribeni, była chęć spotkania się z tłumem pątników. Góra węszył każdą sposobność, by pozbyć się docna swego niedowiarstwa i dawniejszych uprzedzeń oraz stanąć narówni z pospólstwem swego narodu, ażeby mógł powiedzieć całem sercem:

— Jestem wasz, a wyście moi.

¹

Bralimosami nazywają się zwolennicy woinoinyślnej sekty indyjskiej Brahmo-Samadż, powstałej pod wpływem chrześcijaństwa, a czczącej Boga ■lewidzialnego. (Obj. tłum.

ROZDZIAŁ VII.

Dankiem Binoy się obudził i ujrzał świt, wykwita-jący na niebie niby uśmiech nowonarodzonego dziecka. Kilka obłoczków płynęło niefrasobliwie po niebie.

Gdy stał na werandzie, wywołując w duszy błogie wspomnienie innego podobnego poranku, ujrzał Pa-resha Babu, idącego powoli ulicą; w jednej ręce trzymał laskę, a drugą prowadził Satisha.

Skoro Satish spostrzegł Binoya, klasnął w ręce i zawołał: — Binoy Babu!    •

Paresb Babu spojrzał też w górę i spostrzegł Binoya, który zbiegł co rychłej na dół; spotkał ich wchodzących do domu. Satish chwycił Binoya za rękę i za-pytał :

— Binoy Babu, czemu pan nie był u nas ani razu? Przecież pan wtedy przyrzekł.

Binoy położył w rozczuleniu rękę na ramieniu chłopca i uśmiechnął się do niego; tymczasem Paresh Babu oparłszy troskliwie laskę o stół, usiadł i zagaił

rozmowę.

— Nie wiem, cobyśmy zrobili bez pana w ów dzień. Pan był dla nas tak dobry.

— O, to drobnostka, niema o czem mówić — wymawiał się Binoy.

— Chciałem zapytać, Binoy Babu, czy pan nie ma psa? — ni stąd ni zowąd odezwał się Satish.

— Psa? — uśmiechnął się Binoy. — Niestety nie

mam.

— Czemu pan nie trzyma psa? — nagabywał

Satish.

— No... nigdy mi nie przyszło do głowy, by go

trzymać.

— Opowiedziano mi, — rzekł Paresh Babu, podejmując wątek rozmowy, — że tego samego dnia był tu Satish. Boję się, że porządnie panu się naprzykrzył. Jest tak gadatliwy, że jego siostra przezwała go Py-telkiem.

— Ja też umiem pytlować, gdy mnie najdzie ochota, — rzekł Binoy, — to też dobraliśmy się jak w korcu maku, prawda, Satish Babu?

Satish zadawał pytania bez przerwy, a Binoy odpowiadał mu niestrudzenie, natomiast Paresh Babu mówił niewiele, wtrącając tylko tu i owdzie ze spokojnym uśmiechem jakieś słówko. Zabierając się do odejścia, rzekł:

— Numer naszego domu jest 78, trzeba iść prosto, prawą stroną ulicy.

— On zna doskonale nasz dom — przerwał Satish.

—    Wtedy doszedł ze mną aż do samej bramy.

Wprawdzie ten postępek nie dawał powodu do zawstydzenia, mimo to Binoy poczuł się onieśmielonym, jak gdyby go przyłapano na gorącym uczynku.

— A, więc pan zna nasz dom — rzekł sędziwy pan.

—    Jeżeli więc pan kiedy...

— Ma się rozumieć... skoro tylko będę... — jąkał się Binoy.

— Jesteśmy tak bliskimi sąsiadami, — rzekł Pa-resh Babu, powstawszy, — że jeżeliśmy dotąd nie zawarli bliższej znajomości, to jedynie dlatego, że mieszkamy w Kalkucie.

Binoy odprowadził gości aż na ulicę i stał przez chwilę w drzwiach, patrząc za nimi; Paresh Babu szedł powoli, wspierając się na lasce, a Satish, idąc z boku, wiódł nieustanną gawędę.

— Nie widziałem nigdy tak miłego staruszka, jak Paresh Babu — myślał Binoy. — Miałoby się ochotę paść mu do nóg. Ä jakiż to miły chłopak ten Satish! Jak dorośnie, będzie z niego dzielny mężczyzna. Jest zarówno rozsądny, jak obrotny.

Jakkolwiek dobrymi ludźmi mogli być stary pan i chłopiec, to trudno było na karb ich zapisać cały ten nagły wybuch szacunku i rozczulenia. Lecz umysł Binoya nie potrzebował zapuszczać się zbyt daleko.

— Wobec tego — dodawał w myśli, — muszę pójść do domu Paresha Babu, jeżeli nie chcę okazać się gburem.

Lecz widmo Indyj, urobionych na modłę Gory, ostrzegało go:

— Uważaj! nie powinieneś tam wstępować!

Dotychczas Binoy ulegał na każdym kroku zakazom tego widma. Niekiedy napadały go wątpliwości, a mimo to był uległy. Teraz w głębi jego duszy zjawił się duch krnąbrności, gdyż ów majak Indji wydał mu się obecnie poprostu wcieleniem sprzeciwu.

Wszedł służący, oznajmując, że podano obiad, lecz Binoy tego dnia nawet nie zażył kąpieli; było już po południu. Stanowczym ruchem głowy odprawił służącego, mówiąc:

— Nie będę dziś jadł w domu; nie potrzebujesz na mnie czekać.

I nawet nie zawiązawszy fontazia, porwał parasol i wybiegł na ulicę. Skierowrał swe kroki wprost do domu Gory, ponieważ wiedział, że codzień o dwunastej w południe przyjaciel jego wychodzi do biura Hinduskiego Towarzystwa Patrjotycznego na Amherst-Street, gdzie spędzał pół dnia na pisaniu płomiennych listów do członków swego stronnictwa w całym Ben-galu. Tam zwykle gromadzili się jego wielbiciele, czekając na jego słowa, a jego całą duszą mu oddani pomocnicy czuli się szczęśliwi, gdy mogli mu w czemś się przysłużyć.

Sprawdziło się przypuszczenie: Góra, jak zwykle, był w biurze, to też Binoy, prawie przelatując przez pokoje, wpadł do alkowy Anandamoyi. Właśnie zabierała się do obiadu, a koło niej, wachlując ją, siedziała Lachmi.

-— Ach, Binoyu, co się stało? — zawołała Anandamoyi zdumiona.

— Mateczko, jestem głodny — rzekł Binoyi, siadając przed nią. — Daj mi co do jedzenia.

— O, co za szkoda! — odpowiedziała Anandamoyi, mocno zakłopotana. -— Kucharz bramiński dopiero co wyszedł, a ty...

— Czy myślisz, że przyszedłem zajadać potrawy bramińskie? — zawołał Binoyi. — A cóżby miał do roboty mój własny kucharz bramiński? Chcę jeść to, co ty, mateczko. Lachmi, bądź dobra, przynieś mi szklankę wody.

Wychylił duszkiem podaną wodę, a Anandamoyi, przyniósłszy drugi talerz, nałożyła mu z największą troskliwością i tkliwością z własnego półmiska. Binoy jadł, jakby od wielu dni nie miał nic w ustach.

Tego dnia Anandamoyi jakby pozbyła się wielkiej jakiejś zgryzoty, więc i Binoyowi spadł ciężar z serca, gdy widział ją szczęśliwą.

Anandamoyi usiadła nad robótką; pokój zapełniała woń kwiatów Keya. Binoy położył się u jej nóg, podparłszy głowę na ramieniu, i zapomniawszy o całym świecie, gwarzył z nią, jak za dawnych dni.

ROZDZIAŁ VIII.

po przełamaniu tej zapory nowa fala buntowniczego ¹ usposobienia rozkołysała się w sercu Binoya,

a gdy wychodził z domu, jego stopy tak lekko dotykały ziemi, iż zdawało mu się, że leci w powietrzu. Brała go ochota ogłaszać wszystkim przechodniom, że nareszcie wyzwolił się z pęt, co go krępowały tak długo.

Właśnie mijał Nr. 78, gdy napotkał Paresha Babu, nadchodzącego z przeciwnej strony.

— Proszę wejść, proszę wejść — odezwał się Pa-resh Babu. — Bardzo się cieszę, że pana widzę, Binoy Babu.

Wprowadził go do salonu, którego okna wychodziły na ulicę. Jego umeblowanie stanowił mały stolik z drewnianą ławką po jednej stronie, a dwoma krzesłami trzcinowemi z pozostałych boków. Na jednej ścianie wisiał kolorowy obraz, przedstawiający Chrystusa, a na drugiej fotograf ja Keshaba Chandra Sena ¹). Na stole były porządnie złożone gazety, unieruchomione ołowianym przyciskaczem. W kącie stała szafa z książkami, a na najwyższej półce stało rzędem całkowite wydanie dzieł Teodora Parkera. Na szafie znajdował się globus, przysłonięty pokrowcem.

Binoy usiadł w jednem z krzeseł i serce poczęło w nim bić na myśl o kimś, kto mógł wejść przez drzwi poza nim. Jednakże Paresh Babu odezwał się:

— Sucharita chodzi co poniedziałek do mojego przyjaciela, by uczyć jego córkę, a ponieważ jest tam chłopiec w jednym wieku z Satishem, przeto i on poszedł z siostrą. Właśnie ich odprowadzałem i powracałem stamtąd. Gdybym przyszedł o chwilę później, jtiżbym się z panem zminął.

Na tę wiadomość Binoy odczuł jednocześnie i ulgę i gorycz zawodu. Bądź co bądź rozmowa z Pareshem Babu poszła gładko, a w ciągu pogawędki niebawem Binoy opowiadał mu całe swoje życie — a mianowicie, że był sierotą, a wuj z ciotką mieszkali na wsi, gdzie mieli niewielką posiadłość — że następnie studjował razem z dwoma braćmi ciotecznymi, z których starszy otrzymał posadę obrońcy w sądzie okręgowym, a młodszy zmarł na cholerę. Pragnieniem wuja było, żeby Binoy wstąpił do służby państwowej, lecz Binoy, nie mając upodobań w tym kierunku, poświęcał czas jedynie zajęciom, nie dającym zarobku.

Upłynęła w ten sposób blisko godzina, a dłuższe pozostawanie bez jakiejś widocznej przyczyny mogło się wydawać niegrzecznem, to też Binoy powstał i przemówił :

— Żal mi bardzo, że nie zastałem mego przyjaciela Satisha. Proszę mu powiedzieć, żem tu był.

— Jeżeli pan poczeka chwilkę, to jeszcze ich pan zobaczy — odrzekł Paresh Babu. — Tylko patrzeć, jak wrócą.

Binoyowi wstyd było korzystać z tego na chybił-trafił rzuconego przypuszczenia. Możeby to i uczynił, gdyby Paresh Babu choć trochę bardziej nalegał, ale ów był człowiekiem małomównym i nie lubiał przymuszać ludzi wbrew ich woli. To też nastąpiło pożegnanie, a Paresh Babu rzekł tylko tyle:

— Będę szczęśliwy, jeżeli pan będzie u mnie bywał możliwie często.

Binoy nie miał w domu nic pilnego do roboty. Wprawdzie pisywał do gazet i chwalono jego angielszczyznę i styl, lecz od kilku dni nie mógł skupić myśli, które, ilekroć zasiadł do pisania, błądziły po obłokach; przeto bez żadnej osobliwej przyczyny, powlókł się w kierunku wprost przeciwnym.

Ledwo uszedł kilka kroków, usłyszał donośny krzyk chłopięcy :

— Binoy Babu! Binoy Babu!

Odwróciwszy się, zobaczył Satisha, wychylającego się z dorożki i dającego znaki ręką. Z przelotnego błysku sari i białego rękawa sukni kobiecej nietrudno było się domyślić, kto był drugim pasażerem dorożki.

Według zwyczaju bengalskiego nie wolno było Binoyowi zaglądać do wnętrza dorożki; w tejże chwili jednak Satish wyskoczył z powozu i chwytając Binoya za rękę, odezwał się:

— Proszę do domu, Binoy Babu!

— Dopierom stamtąd wyszedł — tłumaczył się

Binoy.

— Ale mnie nie było w domu, więc pan musi zawrócić — upierał się Satish.

Binoy nie umiał się opierać namowom Satisha, który wkraczając do domu ze swym jeńcem, zawołał: ■— Ojczulku, sprowadziłem znowu Binoya Babu! Staruszek wyszedł ze swego pokoju i rzekł, śmiejąc się:

— W silne ręce dostałeś się, panie Binoy, i niełatwo ci się z nich wymknąć. Idź, Satish, poproś tu siostrę.

Binoy wszedł do pokoju, a serce biło mu prędko i gwałtownie. Paresh Babu zauważył:

— Widzę, że pan się zmachał. Z Satishem trzeba się mieć na ostrożności!

Gdy Satish wprowadził siostrę do pokoju, Binoy najpierw poczuł delikatną won perfum, następnie posłyszał słowa Paresha Babu:

— Radha, przyszedł Binoy Babu: pewno go pamiętasz?

Binoy spojrzał nieśmiało i zobaczył Sucharitę, która ukłoniwszy mu się, usiadła w krześle naprzeciwko niego. Tym razem nie zapomniał się odkłonić.

— O tak, — odparła Sucharita, — Binoy Babu mijał nas, a Satish ledwo go ujrzał, wyskoczył z powozu i zatrzymał pana. Może pan, Binoy Babu, szedł w jakimś interesie — czy on panu nie pomieszał szyków'?

Binoy nie ośmielał się nawet żywić nadziei, że Sucharita przemówi doń we własnej osobie, to też tak się zdumiał, iż zdołał tylko odpowiedzieć pospiesznie:

— Nie, nie miałem nic do roboty — w niczem mi nie przeszkodził.

Satish, pociągnąwszy siostrę za suknię, rzekł:

— Didi,*) proszę cię, daj mi klucz. Chcę pokazać panu Binoyowi naszą skrzynkę grającą.

Sucharita roześmiała się mówiąc:

— Co? już odrazu? Przyjaciele pana Pytelka nigdy nie zaznają spokoju. Najpierw muszą słuchać skrzynki grającej, nie mówiąc już o innych próbach i udrękach. Binoy Babu, muszę pana przestrzec, że żądaniom tego małego przyjaciela niema końca. Nie wiem czy pan im wydoła.

Binoy nie wiedział, choćby go zabito, jak ma odpowiedzieć Sucharicie w tonie równie niewymuszonym. Postanawiał nie dać poznać po sobie najmniejszego zmieszania, ale udało mu się tylko wyjąkać kilka słów:

— Nie, nie... bynajmniej... proszę nie być ... mnie naprawdę to cieszy.

Satish wziął klucze od siostry i przyniósł skrzynkę grającą. Składała się z oprawy szklanej, z boku której znajdował się okręcik umieszczony na falach z jedwabiu. Gdy nakręciło się sprężynę, odzywała się muzyka, w takt której kołysał się okręcik. Satish wodził oczyma to po okręciku, to po twarzy Binoya — i ledwo potrafił utrzymać w karbach swój zachwyt.

Tak to Satish wybawił Binoya z zakłopotania, a niebawem ów był już w możności patrzenia w twarz Sucharicie, gdy z nią rozmawiał.

W chwilę później do pokoju weszła Lila, jedna z rodzonych córek Paresha Babu, mówiąc:

— Mamusia prosi was wszystkich na werandę.

ROZDZIAŁ IX.

TVTa tarasie, znajdującym się n d kolumnadą, był stół ^ nakryty białym obrusem, wokoło niego krzesła. Na gzymsie, poza balustradą stały rzędem rośliny w donicach, a spojrzawszy w dół, widziało się lśniące,

*) Tytuł starszej siostry. (Przyp. tłumacza).

deszczem wymyte listowie drzew sirish i krishnachura, rosnących po bokach ulicy.

Słońce jeszcze zaszło, a skośne jego promienie lśniły blado w jednym rogu tarasu.

(Malutki),

Gdy Paresh Babu wprowadził tu Binoya, nie zastali nikogo, ale za chwilę zjawił się Satish, prowadząc kudłatego czarnowłosego jamnika. Wabił się Khudè a na wezwanie Satisha pokazał wszystkie swoje sztuczki: umiał robić salem-alej kum jedną łapą z równoczesnem pochyleniem głowy do samej podłogi i prosić o ciastko. Całą sławę zasług Khudègo brał na siebie Satish ; Khudè nie dbał o sławę, uważając ciastko za rzecz większej wagi.

Od czasu do czasu z sąsiedniego pokoju dochodził gwar głosów dziewczęcych, zmieszany z wybuchami śmiechu, w które niekiedy wtrącał się jakiś głos męski. Ta kaskada wesołości zbudziła w duszy Binoya poczucie nieznanej słodyczy, zmąconej nieco udręką zazdrości. W swem dotychczasowem życiu nigdy jeszcze nie zetknął się z żywiołową wesołością dziewcząt w ich domowem osiedlu; teraz ta muzyka rozbrzmiewała tak blisko, a jednak tak dlań niedostępna! Biedny Binoy w roztargnieniu nawet nie mógł uważać na to, co paplał Satish.

Naraz na widowni ukazała się żona Paresha Babu z trzema córkami i młodym mężczyzną, dalekim krewniakiem. Baroda (bo takie było imię pani) była już nie pierwszej młodości, mimo to znać w niej było wielką staranność stroju. W latach młodszych żyła w warunkach nader skromnych, a potem nagle rozwinęła się w niej troska, by dotrzymać kroku wyższym warstwom społeczeństwa; z tego to powodu jej jedwabna namiotka szeleściła tak zawzięcie, a buciki na wysokich obcasach tyle robiły tartasu. Zawsze dbała o to, by zaznaczyć jasno różnicę między tern, co było zgodne lub niezgodne z zasadami brahmosów, dlatego to zmieniła staroobrzędowe imię Radharani na Sucharita.

Najstarsza jej córka zwała się Labonya. Była tęga, twarz miała pucołowatą o cerze lśniącej a ciemnej i wielkich oczach; była towarzyska i miła w obejściu i lubiła rozmawiać. O strój niezbyt się troszczyła, ale matka trzymała ją krótko w tym względzie; nie lubiła bucików na korkach, ale musiała je nosić, a gdy po obiedzie szła na przechadzkę, matka przymuszała ją do barwienia policzków pudrem i różem. Z powodu tuszy suknie robiono na nią tak ciasne, iż skoro matka wyprowadziła ją z gotowalni, Łabonya wyglądała jak paczka towaru wprost z pod tłoczni.

Średnia córka nazywała się Lolita, a była niemal we wszystkiem przeciwieństwem swej siostry starszej. Była smukła i wyższa, cerę miała ciemniejszą, umiała zawsze postawić na swojem, a choć małomówna, zdobywała się w razie potrzeby na cięte przymówki. Matka bała się jej w głębi serca i uważała, by jej nie zadrażnić.

Najmłodsza, Lila, liczyła sobie dopiero dziesiątą wiosnę, a była sobie zwykłą trzpiotką, wciąż bijąc się i kłócąc z Satishem. Przedmiotem ich sporu było najczęściej, kto jest prawnym właścicielem Khudègo. Gdyby zapytać samego pieska, prawdopodobnie żadnego z tych dwojga nie życzyłby sobie za pana, choć w razie czego kto wie, czyby nie oświadczył się za Satishem, którego surowość łatwiej mu było znosić, niż ataki pieszczot ze strony Liii.

Gdy pani Baroda weszła na taras, Binoy powstał i złożył jej niski ukłon. Paresh Babu zaczął go przedstawiać :

— Oto przyjaciel, w którego domu niedawno...

— O! — przerwała Baroda z rozczuleniem. —

Jak pan był uprzejmy! Żywimy dla pana ogromną wdzięczność.

Binoy czuł się tak onieśmielony tą nawałą wdzięczności, że nie stać go było na odpowiedź. Przedstawiono go z kolei młodemu mężczyźnie, towarzyszącemu dziewczętom. Na imię było mu Sudhir, a studjował na uniwersytecie, przygotowując się do stopnia bakałarza sztuk wyzwolonych; miał miłe wejrzenie, cerę jasną, mały wąsik i nosił binokle. Wyglądał na wielkiego wiercipiętę, bo ani chwilki nie mógł usiedzieć spokojnie, lecz wciąż się kręcił, ożywiając dziewczęta figlami i przekomarzaniem. Dziewczynki karciły go nieustannie, lecz żadną miarą nie mogły obejść się bez

Sudhira. Zawsze był gotów załatwiać ich sprawunki łub towarzyszyć im do cyrku czy ogrodu zoologicznego. Swoboda i poufałość Sudhira z temi dziewczętami była dla Binoya czemś zgoła nowem, a nawet go nieco raziła; początkowo potępiał ją w duszy, ale niebawem przymieszało się do tego lekkie uczucie zazdrości.

— Zdaje mi się, żem pana widziała raz czy dwa na nabożeństwach brahmo-samadżystów — zagaiła rozmowę Baroda.

Binoy miał wrażenie, jakby go schwytano na gorącym uczynku, więc tonem niepotrzebnie usprawiedliwiającym wyjaśnił, że był raz czy dwukrotnie, by posłuchać kazania Keshuba Babu.

— Przypuszczam, że pan studjuje na uniwersytecie? — pytała Baroda w dalszym ciągu.

— Nie, już skończyłem uniwersytet.

— Jak daleko pan zaszedł?

— Dobiłem się stopnia magistra sztuk wyzwolonych (filozofji).

To przejęło widocznie Barodę czcią należną dla tego młodzika o chłopięcym wyglądzie. Westchnąwszy, zwróciła się do Paresha Babu, mówiąc:

— Gdyby nasz Manu żył, i on byłby dziś magistrem.

Jej pierworodny Manorandżan zmarł w dziewiątym roku życia, a pani Baroda ilekroć usłyszała o młodym mężczyźnie, który zdał chlubnie egzamin, otrzymał dobrą posadę lub napisał dobrą książkę, zaraz myślała, że jej syn, gdyby żył, dokazałby tego samego.

Bądź co bądź po jego stracie uważała za swój obowiązek ujawniać społeczeństwu zalety swych trzech córek. Nie omieszkała opowiedzieć Binoyowi, jaką pilnością odznaczają się jej córki, ani też nie ukryła pod korcem tego, co guwernantka Angielka powiedziała o ich rozumie i wybitnych zdolnościach. W dniu rozdawania nagród w szkole żeńskiej, gdy był obecny sam zastępca namiestnika z żoną, Labonya została wybrana z całej szkoły, by ich uwieńczyć — a obecnie Binoy dostąpił zaszczytu wysłuchania słowo w słowo całej pochwały, z jaką ku niej zwróciła się żona

— Przynieśno, kochana, ten haft, za który dostałaś nagrodę.

namiestnika. Nakoniec Baroda odezwała się do La-bonyi:

Owa postać papugi, wyszyta na suknie, oddawna była znana wszystkim krewnym i odwiedzającym. Została wykonana po ciężkich trudach wielomiesięcznych, przy ciągłej pomocy guwernantki, tak iż mało w tern było własnoręcznej pracy Labonyi; atoli żaden z nowych gości nie mógł uchylić się od obrzędu popisywania się tern arcydziełem. Paresh Babu zrazu się na to zżymał, lecz wkońcu ustąpił, widząc bezowocność swych sprzeciwów.

Gdy Binoy czynił wszelkie zabiegi, by okazać należny podziw i szacunek temu dziełu sztuki, pojawił się służący z listem do Paresha Babu. Gdy Paresh przeczytał list, twarz mu się rozjaśniła radością i rzekł do sługi:

— Poproś tego pana na górę.

— Kto to? — zapytała pani Baroda.

— Syn mego starego przyjaciela Krishnadayala przyszedł złożyć mi wizytę — odrzekł Paresh Babu.

Binoy zbladł i serce nagle przestało mu bić. Siedział z zaciśniętemi rękoma, jak gdyby gotując się do odparcia napaści. Nie wątpił, że Góra będzie niemile dotknięty trybem życia tych ludzi i że będzie ich sądził wedle niego, to też zawczasu przysposabiał się, by stanąć w ich obronie.

ROZDZIAŁ X.

/T'ymczasem Sucharita ustawiała przekąski na ta-cy i właśnie podawszy ją służącemu do obnoszenia, przybyła na taras i przysiadła się do innych. Wślad za służącym wszedł Góra. Każdemu odrazu wpadała w oko jego biała cera i olbrzymi wzrost. Na czole miał znak kasty z iłu gangesowego, a ubrany był w zgrzebny fartuch, zwany dhuti, oraz staroświecką kusą gunię, przepasaną wstęgą. Obuwie miał domorosłe z zadartemi nosami. Wszedł niby uosobienie buntu przeciwko wszelkiej postępowości. Nawet Binoy nigdy go nie widywał w tak wojowniczej odzieży.

Istotnie Góra był dziś pełen zaciekłego buntu przeciwko panującym stosunkom, a miał po temu powód szczególny. Dnia poprzedniego odjechał parowcem na uroczystość kąpieli w Tribeni. Po różnych przystaniach podczas drogi wsiadały na statek rzesze pąt-niczek w towarzystwie garstki mężczyzn. W obawie, że nie dostaną miejsca, przepychały się i roztrącały łokciami, ponieważ zaś miały nogi zabłocone, a jedyna deska, służąca za pomost, była śliska, kilka pośliznęło się i upadło, a niektóre wprost zostały zepchnięte do wody przez marynarzy. Wiele z tych, które zdołały zdobyć sobie miejsce, straciło w tłoku swe towarzyszki. Na dobitkę, strugi deszczu zacinającego raz po raz, nie zostawiały na nich suchej nitki, a pokład, na którym musiały siedzieć, był zawalany grząskiem błotem. Ich twarze zdradzały udrękę i zmęczenie, a oczy żałość i obawę. Aż nadto dobrze wiedziały te babiny, że stworzenia tak słabe i nieznaczące, jak one, nie mogą spodziewać się pomocy od kapitana lub załogi, wobec czego każde z ich poruszeń pełne było trwogi i nieśmiałości. Jedynie Góra czynił co było w jego mocy, by pomóc pątnikom w tej opłakanej sytuacji.

Na górnym pokładzie pierwszej klasy stali, oparci o burtę, jakiś Anglik z anglizowanym babu bengalskim, paląc cygara, gawędząc i przyglądając się ze śmiechem widowisku. Raz po raz, gdy któraś z pielgrzymek dostała się w szczególnie ciężkie opały, Anglik parskał śmiechem, a Bengalczyk mu wtórował.

Gdy w ten sposób przejechano kilka przystani, Góra nie mógł już się pohamować. Wyszedłszy na górny pokład, ozwał się grzmiącym głosem:

— Dość już tego! czy się nie wstydzicie?

Anglik zmierzył tylko Gorę groźnem spojrzeniem od stóp do głów, lecz Bengalczyk pozwolił sobie na odpowiedź :

— Czy się wstydzimy? — zakpił. — O tak, wstydzę się, widząc bezdenną głupotę tych bydląt!

— Są jeszcze gorsze bydlęta niż prostaczkowie, — huknął Góra z twarzą roziskrzoną, — to ludzie bez serca!

— Wynocha stąd! — odkrzyknął Bengalczyk, wzbierając gniewem. — Nie twoje tu miejsce na pokładzie pierwszej klasy!

— Juści prawda, — odrzekł Góra, — nie dla mnie tu miejsce z takimi jak ty; moje miejsce jest koło tych biednych pątników. Lecz ostrzegam cię, nie chciej mnie zmuszać, bym przyszedł ponownie do waszej klasy!

Po tern zajściu Anglik rozparł się w leżaku, oparłszy się nogami na burcie i zatopił się w powieści. Jego towarzysz Bengalczyk próbował kilkakrotnie podjąć wątek rozmowy, lecz napróżno, więc aby pokazać, że nie należy do pospolitego gminu swych ziomków, przywołał khansamę i poprosił go o porcję pieczonego kurczaka. Kuchta odpowiedział, że nie posiada nic oprócz herbaty i chleba z masłem, na co ów wykrzyknął po angielsku głośno, tak, żeby sahib mógł słyszeć:

— Ależ na tym statku wszystko jest pod psem! Brak najprostszych wygód!

Jego towarzysz nie zwrócił wcale uwagi na te wynurzenia; gdy w chwilę później wiatr zdmuchnął ze stołu gazetę Anglika, a Bengalczyk zerwał się z krzesła, by ją pochwycić, nie otrzymał w nagrodę słowa podzięki.

Wysiadając w Chandernagore, sahib zwrócił się nagle do Gory i uchylając lekko kapelusza, odezwał się:

— Przepraszam pana za moje zachowanie. Ja bardzo się wstydzę... — i wyszedł pospiesznie.

Jednakowoż Gorę paliło wciąż poczucie hańby, że jego rodak, mający pretensje do ogłady, mógł wraz z cudzoziemcem naigrawać się z ciężkiej doli własnego narodu i śmiać się z ziomków, przybierając ton wyższości. Przyczyną tego, że mieszkańcy jego kraju byli wystawieni na wszelkiego rodzaju szyderstwa i zel-żywości, że godzili się niby z nieuchronną koniecznością z traktowaniem ich, jak bydła, przez szczęśliwszych rodaków i uważali takie obchodzenie się za rzecz naturalną i słuszną, była głęboko zakorzeniona ciemnota;

Góra wiedział o tem i serce mu się krajało na tę myśl. Atoli dotkliwiej jeszcze bolał go ten fakt, że ludzie wykształceni nie chcieli brać na własne barki brzemienia wiecznej hańby i szyderstwa, lecz niejako chlubili się swą względną niezależnością. To właśnie było powodem, że Góra, aby okazać wzgardę wszelkiej wiedzy książkowej i niewolniczym konwenansom takich ludzi ogładzonych, przybył do domu brahmosa, naznaczony na czole iłem gangesowym i obuty w dziwaczne chodaki wieśniacze.

— O Boże! — rzekł sobie w duszy Binoy, — Góra się zjawił w pełnem uzbrojeniu!

Serce w nim zamierało na samą myśl, co też Góra będzie najpierw mówił i czynił, i czuł się powołany do podjęcia obrony.

Gdy pani Baroda rozmawiała z Binoyem, Satish chcąc nie chcąc był zniewolony bawić się sam bąkiem w kącie tarasu; lecz ujrzawszy Gorę, przestał się interesować tą zabawką i zakradłszy się cichaczem do krzesła Binoya, zapytał go szeptem, wskazując oczyma nowego przybysza :

— Czy to pański przyjaciel?

— Tak, — odrzekł Binoy.

Góra rzucił okiem w przelocie na Binoya i odtąd już nie zważał na jego obecność. Przywitał się z Pa-reshem Babu z należytą uprzejmością, a następnie niczem się nie krępując, odsunął od stołu jedno z krzeseł i usiadł. Co się tyczy pań, etykieta starowiercza wymagała, by nawet nie dać po sobie poznać, że się je widzi.

Pani Baroda postanowiła już usunąć swe córy z towarzystwa tego nieokrzesanego gbura, gdy Paresh Babu przedstawił go jako syna swego starego przyjaciela, na co Góra zwrócił się do niej z ukłonem.

Sucharita słyszała, że Binoya łączyły stosunki z Górą, ale nie zrozumiała, że on był właśnie tym przybyszem, i od pierwszego spojrzenia poczuła ku niemu pewną odrazę, ponieważ zarówno z natury jak i wskutek wychowania nie mogła zrozumieć ludzi wykształconych, którzy jeszcze trwali w starej wierze.

49

O ora.

Paresh Babu zaczął się dopytywać o swego przyjaciela z lat dziecięcych Krishnadayala i opowiadać zdarzenia z czasów studenckich.

— Pomiędzy studentami uniwersytetu w owym czasie — wspominał — my dwaj byliśmy najzaja-dlejszymi obrazoburcami, jakich można sobie wyobrazić; nie mieliśmy żadnej czci dla tradycji i uważaliśmy prawie za swój obowiązek spożywanie potraw zakazanych. Wieleż to wieczorów spędziliśmy na zajadaniu takiej strawy w jadłodajni mahometańskiej koło Placu Uniwersyteckiego, a następnie wysiadując do północy rozprawialiśmy, jak zreformujemy społeczeństwo hinduskie!

Baroda wtrąciła pytanie:

— A jakie są dziś zapatrywania twego przyjaciela? •— Teraz przestrzega ściśle zwyczajów prawowiernych — odrzekł Góra.

— Czyż mu nie wstyd? — zapytała Baroda w oburzeniu.

— Wstyd jest oznaką słabego charakteru — zaśmiał się Góra. — Niektórzy wstydzą się nawet własnych rodziców.

za-

— Czyż nie był on dawniej Brahmosem? — pytała Baroda.

— Ja też niegdyś byłem Brahmosem — odrzekł

Gora.

— A teraz pan wierzy w bóstwo, co ma określoną

formę?

— Nic nie może stać się widocznem, jeżeli nie ma określonej formy—zawziął się Góra.— Sam Nieskończony posłużył się formą, by się ujawnić, bo jakżeby inaczej mógł się objawić? To co się nie objawiło, nie może być doskonałem. To co jest bezkształtne, wypełnia się w kształcie, jak myśl spełnia się w słowach.

— Pan sądzi, że forma jest doskonalsza od tego, co niema kształtów? — zawołała Baroda, trzęsąc głową na znak, że ją to nie przekonało.

— Mniejsza o to, co sądzę — odciął się Góra. — Postać świata nie zależy od tego, co mówię. Gdyby to, co nie ma kształtu, było naprawdę doskonałe, wtedy we wszechświecie nie byłoby wogóle kształtów.

Sucharita pragnęła z całego serca, by ktoś upokorzył tego pyszałkowatego młokosa, pobijając go argumentacją i gniewała się, widząc Binoya siedzącego spokojnie, nawet nie poruszającego ustami. W tejże chwili jednak służąca przyniosła imbryk z wodą gorącą i Sucharita zajęła się przyrządzaniem herbaty, a Binoy ośmielił się na pytające spojrzenie w jej stronę.

Choć w rzeczach tyczących się religji poglądy Binoya niezbyt się różniły od poglądów Góry, to jednak bardzo to Binoya zabolało, że Góra przybył nieproszony do tego domu brahmoskiego i okazał tyle nieubłaganej zawziętości. Był pełen podziwu dla Paresha Babu za jego spokój i panowanie nad sobą, które tak odbijały od napastliwości Gory.

— Mniejsza o przekonania, — myślał sobie, — na-dewszystko należy cenić powściągliwość i spokój prawdziwego ich urzeczywistnienia. Co tam komu z tego, czy argument jest prawdziwy czy błędny; to co się posiada w duszy, jest rzeczą istotną.

W ciągu dysputy Paresh Babu raz poraź zamykał oczy i zatapiał się w głębinach własnego jestestwa — było to jego zwyczajem — a Binoy, jak oczarowany, przyglądał się blaskowi spokoju, jaki bił z jego twarzy, gdy myśli skierowane były do wnętrza duszy. Wielki zawód przyniosła mu świadomość, że Góra nie ujawniał szacunku dla tego czcigodnego człowieka i nie trzymał języka na wodzy.

Gdy Sucharita skończyła nalewać herbatę do filiżanek, spojrzała pytająco na Paresha Babu; była w kłopocie, komu z gości ma podać herbatę.

Pani Baroda obrzuciła wzrokiem Gorę i wypaliła:

— Pan pewno nie tknie się niczego?

— Nie, — odrzekł Góra stanowczo.

— Czemu? — nalegała Baroda. — Czy pan się boi zatracić kastę?

— Tak, — odrzekł Góra.

— Więc pan wierzy w kastę?

— Czy kasta jest moim własnym wytworem, bym miał w nią wierzyć? Ponieważ winienem być uległym społeczeństwu, więc muszę szanować i kastę.

— Czyż więc pan jest obowiązany we wszystkiem słuchać społeczeństwa? — pytała Baroda.

— Nie słuchać społeczeństwa, to tyle, co je obalać.

— A cóż z tego, że się obali?

— Niech pani się zapyta, co to komu szkodzi, że się podetnie gałąź, na której ktoś siedzi!

— Mamo! — zawołała Sucharita w gniewie. — Na cóż te jałowe spory? On niechce jeść z nami i kwita!

Góra utkwił na chwilę wzrok w Sucharicie, ona zaś, zwracając się do Binoya, zapytała z pewnem wahaniem w głosie:

— A pan czy... ?

Binoy nigdy w życiu nie pił herbaty. Oddawna zaniechał już jadania chleba lub ciastek, wypiekanych przez mahometan, lecz dziś czuł się w obowiązku jeść i pić wszystko co mu podadzą, to też z pewnem wysileniem spojrzał przed siebie i odrzekł:

— Tak jest, proszę! — i rzucił okiem na Gorę, na którego obliczu igrał lekki uśmiech zjadliwości, poczem mężnie wypił herbatę, choć była gorzka i wcale mu nie smakowała.

— Co za miły chłopak ten Binoy! — mówiła sobie w duszy Baroda i obróciwszy się do Gory plecami, skierowała całą uwagę na Binoya. Skoro to spostrzegł Pa-resh Babu, przysunął spokojnie swój stołek do Gory i rozpoczął z nim rozmawiać półgłosem.

Oznajmiono nowego gościa. Wszyscy powitali go jako Panu Babu, choć właściwe jego miano było Haran-chandra-Nag. W swojem kółku cieszył się reputacją człowieka nadzwyczaj rozumnego i uczonego i chociaż żadna ze stron nie mówiła o tem ni słowa, zanosiło się na to, że on to poślubi Sucharitę. W każdym razie nie ulegało wątpliwości, że miał na to chrapkę, a wszystkie rówieśniczki dokuczały tem Sucharicie.

Haran uczył w szkole, to też pani Baroda miała sobie za nic tego gołego, jak bizun, belfrzynę i dawała mu do zrozumienia, że nie powinien sobie głowy zawracać żadną z jej rodzonych córek. W jej marzeniach zięciami dla niej być mieli odważni błędni rycerze, dla których jedynym celem do osiągnięcia byłby wysoki urząd.

Gdy Sucharka podawała Haranowi filiżankę herbaty, Labonya z pewnej odległości posłała jej znaczące spojrzenie i złożyła usta do śmiechu. Nie uszło to przed okiem Binoya, gdyż w ciągu niedługiego czasu wzrok mu się niespopolicie wyostrzył i stał się przenikliwy w niejednej rzeczy, choć poprzednio nie słynął ze zmysłu obserwacji.

Natomiast w umyśle Sucharity przybycie Harana wznieciło iskierkę nadziei. Jeżeliby jej nowemu bojownikowi udało się upokorzyć hardego zwycięzcę, czułaby się pomszczoną. Kiedyindziej zamiłowanie Harana w dysputowaniu jeno ją gniewało, lecz dzisiaj z radością witała tego rycerza wymowy i nie poskąpiła mu zasiłków orężnych pod postacią herbaty i piernika.

— Panu Babu, oto nasz przyjaciel — rozpoczął Paresh Babu, lecz Haran mu przerwał:

— O znam go doskonale! niegdyś był on zapalonym członkiem Brahma Samadżu.

Rzekłszy to, odwrócił się od Gory i całą uwagę poświęcił filiżance herbaty.

— Co komu z tego, — zadrwił Haran, — choćby Bengalczyk nie wiem jak dobrze zdał egzamin, to jeszcze nie jest zdatny do rządzenia.

I aby dowieść, że Bengalczycy nie umieją podołać pracy w jednym okręgu, jął wymownie rozwodzić się nad różnemi wadami i słabostkami ich charakteru.

W tym czasie dopiero kilku Bengalezyków zdało egzamin służby państwowej, a Sudhir opisywał przyjęcie urządzone ku czci jednego z nich po powrocie z Anglji.

W miarę tych wywodów twarz Gory coraz to bardziej czerwieniała, aż wkońcu wybuchnął, opanowując, jak umiał, swój lwi poryk:

— Jeżeli pan raczy tak sądzić, to czyż panu nie wstyd siedzieć tak wygodnie tu za stołem i przeżuwać chleb z masłem?

— Cóż mam więc robić, według pańskiego zdania? — zapytał Haran, podnosząc brwi ze zdumienia.

— Albo próbować zetrzeć tę zakałę z charakteru Bengalczyków, albo też iść sobie precz i powiesić się! — odparł Góra. — Czy to tak łatwo powiedzieć, że nasz naród niczego nigdy nie dokona? Dziwię się, że panu chleb nie stanie w gardle!

— Mamże powiedzieć prawdę? — zapytał Haran.

— Przepraszam — mówił Góra dalej w uniesieniu, — ale gdyby pan wierzył w to, co mówi, nie przeszłoby mu to tak łatwo przez gardło. Jedynie dlatego, że pan wie o fałszywości słów własnych, wychodzą one tak gładko z pańskich ust. Pozwól mi powiedzieć, Panu Babu: kłamstwo jest grzechem, fałszywe posądzenie jeszcze większym grzechem, lecz są to małe grzechy w porównaniu z niesłusznem szkalowaniem własnego narodu!

dalej :

Haran zatrząsł się od gniewu, lecz Góra mówił

— Czy pan sobie wyobraża, żeś pan jest jedyną wyższą osobistością pośród wszystkich rodaków? że pan jedynie jesteś upoważniony piorunować na nich, a my reszta ze względu na naszych pradziadów mamy spokojnie poddać się pańskiemu wyrokowi?...

Haran uważał za rzecz niemożliwą wycofanie się ze stanowiska, to też w jeszcze ostrzejszej formie jął dawać wyraz swej niechęci ku Bengalczykom, wymieniając różne złe nałogi, rozpowszechnione w społeczeństwie bengalskiem i utrzymując, że póki te istnieją, niema dla tych ludzi żadnej nadziei.

— To, co pan wygaduje o złych obyczajach — rzekł Góra z pogardą, — wykuł pan na pamięć z książek angielskich, ale brak panu wiadomości z pierwszej ręki. Gdyby pan mógł z tern samem oburzeniem potępiać obyczaje Anglików, wolnoby było panu zabierać głos.

Paresh czynił, co było w jego mocy, by zmienić przedmiot rozmowy, ale niepodobna było okiełznać rozszalałego Harana. Tymczasem słońce zaszło i niebo świetniało blaskiem, przedzierającym się skroś rąbka obłoków; pomimo całego zgiełku słownej utarczki Binoyowi zdawało się, że dźwięki jakiejś melodji napełniają mu serce.

Ponieważ był to czas rozmyślań wieczornych* Paresh Babu opuścił taras i zszedłszy w ogród, usiadł pod pniem czampaku.

Baroda poczuła stanowczy wstręt do Gory, a i Ha-ran nie był jej ulubieńcem, przeto nie mogąc już znosić ich kłótni, zwróciła się do Binoya, mówiąc:

— Chodź, Binoy Babu, pójdziemy do mieszkania.

Binoyowi nie zostało nic innego, jak ocenić tę szczególną łaskę, okazaną mu przez panią Barodę i iść posłusznie za nią do pokoju. Baroda zawołała na córki, by szły za nią, a Satish straciwszy nadzieję, by spór miał się zakończyć, wyszedł wraz z pieskiem.

Baroda skorzystała ze sposobności, by przedstawić Binoyowi zalety swych córek i obracając się do La-bonyi, rzekła:

— Przynieśno swój album, moja droga, i pokaż go Binoyowi Babu.

Labonya tak była przyzwyczajona do pokazywania tego albumu każdemu nowemu gościowi, że tylko czekała na to wezwanie i była bardzo rozczarowana, że rozmowa przeciąga się w nieskończoność.

Otworzywszy album, Binoy zobaczył wpisane po angielsku wyjątki z Moore’a i Longfellowa. Inicjały i nagłówki wierszy były wykonane ozdobnie, a pismo odznaczało się wielką starannością i czystością. Podziw Binoya był niekłamany, gdyż w owym czasie tak piękne wykaligrafowanie utworów angielskich było dla dziewcząt pracą nielada.

Widząc, że Binoy nasycił się należycie, pani Baroda zwróciła się do drugiej córki z prośbą:

— Lolito, kochanie, może zadeklamujesz...

Ale Lolita odpowiedziała z całą stanowczością:

— Nie, mamo, doprawdy nie mogę, nie przypominam sobie dokładnie... — i zapatrzyła się w okno.

Baroda wytłumaczyła Binoyowi, że ona dobrze pamięta, lecz jest tak skromna, że nie chce się popisywać; taka była już od dzieciństwa, w dowód czego matka opowiedziała kilka przykładów jej wybitnych uzdolnień, dodając że jest nadzwyczaj mężna, bo nigdy nie płacze, gdy się skaleczy; zdaniem jej, miała to po ojcu.

Następnie przyszła kolej na Lilę. Z początku, gdy kazano jej deklamować, zaniosła się chichotem, lecz gdy już zaczęła, jednym tchem niby nakręcona maszyna wyterkotała: „Błyśnij, błyśnij gwiazdko mała!⁴⁴ bez najmniejszego śladu zrozumienia treści.

Wiedząc, że następnym punktem programu miał być popis śpiewu, Lolita wyszła z pokoju.

Na tarasie spór doszedł do najwyższego napięcia. Haran przestał wysilać się na dowodzenie i wymyślał bez opamiętania najgorszemi słowami. Sucharita, zawstydzona i zgorszona zapamiętałością Harana, stanęła po stronie Gory, co bynajmniej nie uspokoiło Harana ani też nie było dlań pocieszające.

Niebo zaciemniło się ciężkiemi chmurami deszczo-wemi. Przekupnie, krzycząc w sposób szczególny, zaczęli sprzedawać na ulicy wiązanki jaśminu. Robaczki świętojańskie błyskały z pośród liści drzew przydrożnych, a głęboki cień zaścielał wodę sąsiedniego stawu.

Binoy wyszedł znów na werandę, by się pożegnać, a Paresh Babu mówił do Gory.

— Przychodź do nas, kiedy ci się podoba. Krish-nadayal był mi jakby bratem rodzonym, a choć dziś różnią się nasze poglądy, i choć nigdy się z sobą nie widujemy, ani też nie pisujemy do siebie, to jednak przyjaźń lat młodszych wchodzi nam niejako w krew i kości. Jesteś mi bardzo bliski z powodu dawnej mej zażyłości z twoim ojcem.

Spokojny i serdeczny głos Paresha Babu, niby siła czarnoksięska, podziałał uspokajająco na rozogniony sporem umysł Gory. O ile w pierwszem przywitaniu Góra nie okazał staruszkowi zbyt wiele uszanowania, o tyle teraz przy pożegnaniu ukłonił się z prawdziwym szacunkiem. Na Sucharitę nie zwrócił najmniejszej uwagi, gdyż według niego byłoby szczytem grubjaństwa, gdyby choć jednem skinieniem dał po sobie poznać, że ją zauważył. Binoy pokłoniwszy się nisko Pareshowi Babu, oddał następnie lekki ukłon Sucharicie, poczem jakby zawstydzony tern co uczynił, pospieszył za Górą.

Haran, by uniknąć pożegnania, wszedł do domu i przewracał kartki śpiewnika brahmoskiego, leżącego na stole, lecz ledwo obaj goście wyszli, wypadł znów na werandę i odezwał się do Paresha Babu:

— Kochany panie, nie powinno się przedstawiać córek byle komu.

Sucharita była tak oburzona, że nie potrafiła już ukrywać swych uczuć i zawołała:

— Gdyby ojciec słuchał tej rady, nigdybyśmy nie zawarły znajomości z panem.

— Powinniście się ograniczyć do ludzi,"należących do waszych sfer — wyjaśnił Haran.

Paresh Babu zaśmiał się:

— Pan chce, byśmy powrócili do systemu zenana, ograniczając swą działalność do własnej gminy. Ja jednakże sądzę, że dziewczęta powinny się stykać z ludźmi o różnych poglądach, inaczej pozostaną gą skami. Czemu pan się tak bardzo tern trapi?

— Bynajmniej nie mówiłem, że nie powinny się stykać z ludźmi różnych zapatrywań, — odparł Haran, — ale te dryblasy nawet nie wiedzą, jak się mają zachować w stosunku do kobiet.

— O, nie! — sprzeciwił się Paresh. — To co pan uważa za brak manier, jest poprostu nieśmiałością, a tej nigdy się nie pozbędą, jeżeli nie będą bywali w towarzystwie kobiecem.

ROZDZIAŁ XI.

Î-4 aran w dniu owym czynił wszelkie zabiegi, by * * w oczach Sucharity skarcić Gorę i odnieść nad nim zwycięstwo. Zrazu tego po nim spodziewała się i Sucharita, lecz niebawem sprawa przyjęła obrót zgoła przeciwny. W zakresie religji i społeczności Sucharita nie mogła przyklasnąć Górze, lecz poszanowanie rasy i życzliwość względem rodaków były jej wrodzone, więc choć nigdy przedtem nie rozważała położenia swej ojczyzny, to jednak gdy słyszała Gorę piorunującego na tych, co bezcześcili własny naród, cała jej dusza odbrzmiewała głosem przychylności i zgody. Nigdy przedtem nie zdarzyło jej się słyszeć, by ktoś z taką mocą i niezłomną wiarą mówił o kraju rodzinnym.

Gdy zaś później Haran zaczął lżyć zaocznie Bi-noya i Gorę, nazywając ich nieobytymi prostakami, Sucharita, oburzona tą nikczemnością, znów była skłonna stanąć po ich stronie. Nie znaczy to, jakby miała w sobie uśmierzyć niechęć do zasad Gory. Nawet i teraz drażnił ją jego wyzywająco schłopiały strój. Domyślała się, że w tern przesadnem uwydatnieniu prawo-wierności było dużo nie tyle szczerego przekonania, co przekory, — że ta wiara nie dawała zupełnego zadowolenia, słowem, że był to umyślny postępek, wywołany gniewem i butą, a mający na celu dokuczenie drugim.

Owego wieczora, do czegokolwiek wzięła się Sucharita, czy to zasiadła do wieczerzy, czy opowiadała Liii bajki, odczuwała jakiś dotkbwy ból, nurtujący duszę do głębi i nieustannie. Cierń da się wyjąć tylko wówczas, gdy się wie, gdzie tenże się znajduje, więc Sucharita siadła samotna na werandzie, by doszukać się ciernia, który kłuł ją tak boleśnie; chłodem wieczornym starała się ukoić nagłą gorączkę swego serca, lecz nie zdało się to na nic. Chciało jej się płakać pod nieokreślonym ciężarem, który ją przygniatał, ale łzy nie napływały do źrenic.

Trudno o rzecz bardziej niedorzeczną nad przypuszczenie, jakoby udręka Sucharity pochodziła stąd, że przybył jakiś nieznany wyrostek z wyzywającem piętnem na czole lub że niepodobna było upokorzyć pyszałka i zwalczyć jego dowodzenia; odpędzała od siebie takie wyjaśnienie, jako zgoła niemożliwe. Naraz zapłoniła się wstydem, bo nareszcie zaświtała jej w głowie istotna przyczyna: oto przez kilka godzin siedziała naprzeciw tego młodzieńca, nawet niekiedy brała jego stronę w dyspucie, a on na nią zupełnie nie zwracał uwagi, ani też przy pożegnaniu nie raczył dostrzegać jej obecności. Wprawdzie i Binoy okazał się mrukiem, co da się wytłumaczyć u tych, którzy nie nawykli do towarzystwa kobiet, lecz jego zachowanie było skromne i przyzwoite, czego u Gory nie było ni śladu.

Czemu Sucharita nie mogła znieść tej zakamienia-łej obojętności Gory, albo też wyrzucić jej pogardliwie z serca? Umrzeć jej się chciało ze wstydu na wspomnienie, że pomimo takiego lekceważenia nie zdołała się powstrzymać od uczestnictwa w sporze. Zdarzyło się, że gdy rozjątrzyła się niewytwornością jednego z twierdzeń Harana, Góra rzucił na nią okiem; w tern spojrzeniu niewątpliwie nie było cienia nieśmiałości, lecz co w niem było — nie da się powiedzieć. Czy uważał ją za natrętną, czy też zarozumiałą, że tak bez pytania wtrącała się do sporu mężczyzn? Ale cóż to kogo obchodzi, co on sobie myślał? Nic a nic!... a przecież Sucharita nie mogła nic poradzić na swój ból. Czyniła wszelkie wysiłki, by zapomnieć o wszystkiem, wymazać rzecz całą z pamięci, lecz nie stać ją było na to. Później zżymała się na Gorę i chciała wzgardzić nim do cna, jako zarozumiałym i zabobonnym młokosem, lecz przypominając sobie nieugięty wzrok tego ogromnego mężczyzny o grzmiącym głosie, czuła się upokorzoną i była niezdolną przeciwstawić mu godność własnego charakteru.

Szarpana sprzecznemi uczuciami siedziała Sucharita sama jedna do późnej nocy. Pogaszono już światła i każdy udał się na spoczynek. Słyszała zamykanie bramy kamienicznej, z czego wniosła, że służba pokończyła robotę i szła już spać.

W tejże chwili z mieszkania wyszła Lolita w nocnej odzieży i nie mówiąc nic, podeszła ku balustradzie. Sucharita uśmiechnęła się do siebie, przypuszczając, że Lolita gniewa się na nią, gdyż przyrzekła spać tej nocy u niej i zupełnie o tern zapomniała. Ale uznanie swego zapominalstwa nie zdołałoby ugłaskać Lolity, gdyż samo to już było winą, że mogła o niej zapomnieć, a Lolita nigdy nikomu nie przypominała o obietnicy; postanowiła przeto leżeć spokojnie w łóżku, nie dając poznać po sobie, że czuje się dotkniętą, lecz gdy upłynęło sporo czasu, wzmogło się jej rozczarowanie, aż nie mogąc dłużej wytrzymać, wstała z łóżka, by pokazać, że jeszcze nie śpi.

Sucharita podniosła się z krzesła i podszedłszy cicho do Lolity, wzięła ją w objęcia i rzekła:

— Kochana Lolito, nie gniewaj się na mnie.

Lecz Lolita odsunęła się, mrucząc:

— Gniewać się? za cóżbym miała się gniewać? siedź sobie, proszę.

— Chodź, moja droga, chodźmy do łóżka — nalegała Sucharita, biorąc ją za rękę, lecz Lolita nie ruszyła się z miejsca i milczała, aż nakoniec Sucharita wciągnęła ją do alkowy. Wtedy dopiero Lolita zapytała zdławionym głosem:

— Czemuś siedziała tak późno? Czy nie wiesz, że już jedenasta? Słyszałam jak biła godzina za godziną, a teraz pewno jesteś zbyt zmęczona, by rozmawiać.

— Tak mi smutno, moja droga, — rzekła Sucharita, przytulając się do niej.

Ponieważ nastąpiło przyznanie się do winy, gniew Lolity znikł bez śladu i dziewczynka zmiękła:

— O kim myślałaś, Didi, siedząc tak długo sama? czy o Panu Babu?

— Przestań! — zawołała Sucharita z wyrzutem.

Lolita nie cierpiała Pana Babu i nigdy nim nie dokuczała Sucharicie, jak to miały we zwyczaju jej siostry. Sama myśl, że Haran chce pojąć Sucharitę za żonę, napełniała ją wściekłością.

Po chwili milczenia Lolita znów podjęła:

— Prawda, Didi, że Binoy Babu jest przystojnym mężczyzną?

Nie można powiedzieć, że to pytanie nie było próbą zbadania myśli Sucharity.

— Tak, moja droga, Binoy Babu wydaje mi się wcale miłym człowiekiem — brzmiała odpowiedź. Wszakoż w jej tonie nie było tego, czego oczekiwała Lolita, więc ta mówiła dalej :

— Ale cokolwiekby się dało powiedzieć, Didi, ten Gourmohan Babu jest nieznośny! Co za brzydka cera, jakie ostre rysy! A jak strasznie zarozumiały! Jakie wrażenie odniosłaś co do niego?

— Dla mnie jest zanadto staroświecki — odpowiedziała Sucharita.

— Nie, nie! nie o to chodzi! — zawołała Lolita. — Przecież i stryj jest starowierzącym... ale jest różnica... nie... nie umiem jasno wytłumaczyć, co mam na myśli.

— Tak, w istocie wielka różnica! — zaśmiała się Sucharita i przypomniawszy sobie wysokie, białe czoło Gory napiętnowane znakiem kasty, zakipiała znów gniewem przeciw niemu, bo czyż to nie oznaczało, że Góra ogłaszał im wielkiemi literami: Jestem inny, niż wy! —?— Jej zniewagę mogłoby ukoić jeno upokorzenie tej ogromnej pychy.

Niebawem przestały rozmawiać i zasnęły. O drugiej godzinie Sucharita obudziła się i słyszała szum ulewnego deszczu. Lampa w rogu pokoju zagasła, a poprzez siatki, chroniące od moskitów, raz po raz migotały błyskawice. W ciszy i pomroczy nocnej, wśród nieustającego szmeru ulewy, Sucharicie było jakoś ciężko na sercu. Przewracała się z boku na bok, chcąc zmusić się do spania i patrzyła z zazdrością na twarz Lolity, która chrapała na dobre — do niej jednak sen nie przychodził.

W tej rozterce opuściła łóżko i podeszła ku drzwiom. Otworzywszy je, stała i przyglądała się kroplom deszczu, rozbryzgującym się na dachu. Wszystkie zdarzenia owego wieczora jedno po drugiem przychodziły jej na myśl. Obraz twarzy Gory, rozgorzałej uniesieniem i oświeconej promieniami zachodzącego słońca, zajaśniał w jej duszy, a wszystkie dowodzenia, które słyszała, lecz pozapominała, rozbrzmiały w niej ponownie jego grubym, gromkim głosem. Przypominała sobie każdy szczegół jego przemówień, a w miarę tych wspomnień serce bolało ją coraz więcej. Nakoniec znużona powróciła do łóżka i zakrywając oczy rękami, usiłowała odegnać precz te myśli i zasnąć; atoli twarz i oczy jej płonęły, a w mózgu wrzało od zwalczających się wzajem pojęć i wyobrażeń.

ROZDZIAŁ XII.

domu Paresha Babu i znalazł

/^|dy Binoy wyszedł z X-* się na ulicy, odezwał się:

— Goro, mógłbyś iść nieco wolniej, stary drabie; masz nogi dłuższe od moich i jeżeli nie zmniejszysz nieco kroku, stracę dech, próbując ci dorównać.

Binoy nie miał poczucia, jakoby Góra postąpił niesłusznie, rozstając się z nim w gniewie; ale pierwszy to raz w ciągu ich długiej zażyłości zdarzyło się, że wybuchło pomiędzy nimi prawdziwe nieporozumienie, to też szedł przygnębiony w tę posępną noc deszczową, pod oponą chmur czarniawych, od czasu do czasu ożywających się gromem. Zdawało mu się, że życie jego nagle wykoleiło się z ubitego toru i ruszyło w odmiennym kierunku. W ciemności Góra poszedł inną drogą, a Binoy inną.

— Chcę dziś iść sam — odrzekł Góra szorstko — mam dużo do przemyślenia.

I odszedł prędko, jak miał w zwyczaju. Binoy uczuł się głęboko dotkniętym. Dzisiaj, poraź pierwszy buntując się przeciw Górze, złamał tryb swego życia i doznałby ulgi, gdyby Góra go wyłajał. Burza oczyściłaby parną atmosferę, jaka zawisła na niebie ich długoletniej przyjaźni, a on mógłby swobodnie odetchnąć.

Nazajutrz powstawszy, czuł się lepiej na duchu. Powiedział sobie, że w nocy niepotrzebnie dręczył się myślami, bo teraz nie czuł takiej ogromnej przepaści między przyjaźnią Gory i znajomością z Pareshem Babu; uśmiechnął się nawet na myśl, że tak bardzo się tern przejmował i tak się czuł nieszczęśliwy ubiegłej

nocy.

Zarzuciwszy więc szal na ramiona, szybkim krokiem skierował się do domu Gory. Góra siedział na dole, zatopiony w czytaniu. Spostrzegł Binoya na ulicy, lecz mimo to nie odrywał oczu od gazety. Binoy nie mówiąc słowa, wyjął gazetę z rąk Gory.

— Zdaje mi się, żeś się pomylił — rzekł Góra chłodno. — Jestem Gourmohan, przesądny Hindus.

—- Chyba ty się mylisz — odciął się Binoy. — Jestem Binoy-bhusan, przesądny przyjaciel właśnie owego Gourmohana.

— Lecz Gourmohan jest tak niepoprawnym chłystkiem, który nigdy nie usprawiedliwia się przed nikim ze swych przesądów.

— Taksamo i Binoy, tylko, że nie próbuje on narzucać innym swych przesądów.

W chwilę później obaj przyjaciele prowadzili na dobre zażartą sprzeczkę, to też sąsiedzi wiedzieli w mig, że Góra zetknął się z Binoyem.

— Jaki miałeś w tem powód, gdyś mówił, że nie bywasz u Paresha Babu? — zapytał Góra.

— Powód był zgoła niepotrzebny — zaśmiał się Binoy. — Zaprzeczyłem poprostu dlatego, żem tam nie bywał. Wczoraj poraź pierwszy wszedłem do tego domu.

— Zdaje mi się, że umiałeś znaleźć tam wejście, ale wątpię, czy tak łatwo wydostaniesz się stamtąd — zadrwił Góra.

— Niech-ci tak będzie — rzekł Binoy. — Może to już we mnie wrodzone, ale nie uważam za rzecz łatwą, opuścić kogoś, kogo kocham lub szanuję; sam na sobie mogłeś stwierdzić tę właściwość mego charakteru.

— Czyż więc odtąd będziesz chodził tam ustawicznie?

— Czemużbym miał być jedynym, który chodzi i wychodzi? I ty także masz władzę w nogach: przecież nie jesteś przybity kołkiem do ściany!

— Ja też chodzę, ale i powracam — rzekł Góra, — natomiast te objawy, które zauważyłem u ciebie, nie świadczą bynajmniej, byś miał powrócić. Jak ci smakowała herbata?

— Była dość gorzka.

— Czemuż więc..?

— Jej odmówienie byłoby jeszcze większą go

ryczą.

— A zatem grzeczność jest koniecznia do zbawienia społeczeństwa? — spytał Góra.

— Nie zawsze. Ale, Goro, jeżeli stosunki społeczne ścierają się z nakazami serca...

Góra zniecierpliwiony nie dał Binoyowi skończyć.

— Oho, serca!.. . — ryknął. — To dla ciebie społeczeństwo tyle znaczy, że na każdym kroku upatrujesz starcia jego nąkazów z nakazami serca! Gdybyś ty kiedy zdał sobie sprawę, jak okrutnie boli każdy cios zadany społeczeństwu, wstydziłbyś się tych roztkliwiań nad własnem sercem. Tobie się serce rozdziera za naj-mniejszem uchybieniem w stosunku do córek Paresha

— Eh, doprawdy, Goro — bronił się Binoy — jeżeli wypicie szklanki herbaty, ma być ciosem dla społeczeństwa, to niech się święcą takie ciosy, zadane naszemu krajowi. Jeżeli będziemy usiłowali bronić ojczyzny od rzeczy tego rodzaju, to uczynimy ją jeno słabą i zniewieściałą.

Babu, a mnie serce pęka, gdy widzę, jak łatwo ci przychodzi obraza całego społeczeństwa dla tak błahej przyczyny!

— Mój drogi — odparł Góra, — znam każdy z tych poważnych argumentów; nie uważaj że mnie przecie za głupiego jak pień. Lecz w obecnych warunkach na nic się one nie zdadzą. Gdy chore dziecko nie chce pić lekarstwa, matka choć jest zupełnie zdrowa, sama wypija troszeczkę, by pocieszyć dziecko myślą, że oboje są w jednakowej biedzie. Nie wynika to z przepisów lekarskich, lecz z miłości macierzyńskiej, a gdy tej brak, to choćby postępowanie matki było jaknajrozumniejsze, nie naprawi to stosunku między matką a dzieckiem, a tern samem nie osięgnie zamierzonego skutku. Nie będę się kłócił o szklankę herbaty, ale boli mnie zrywanie stosunku z naszą ojczyzną. O wiele łatwiej byłoby odmówić herbaty — choćby to miało obrazić córki Paresha Babu! W obecnem położeniu kraju najważ-niejszem naszem zadaniem jest duchowe zjednoczenie ze wszystkimi. Skoro to osiągniemy, będzie można w dwóch słowach rozstrzygnąć kwestję, czy nam wolno pić herbatę, czy nie.

— O, to wiele wody upłynie, zanim wypiję drugą szklankę herbaty! — zauważył Binoy.

— Niema powodu, by miało to trwać tak długo — rzekł Góra. — Lecz czemuż to, Binoyu, koniecznie masz być ze mną związany? Przyszedł na cię czas, w którym winieneś porzucić mnie wraz z wszystkiemi rzeczami, które cię rażą u Hindusów... w przeciwnym razie obrazisz córki Paresha Babu!

W tejże chwili do pokoju wszedł Abinash. Był to uczeń Gory, który w formie tuzinkowej i gwarze pro-staczej rozgłaszał szeroko, cokolwiek usłyszał z ust swego mistrza; dzięki temu, ci, którzy nie rozumieli Gory, rozumieli doskonale Abinasha i przyklaskiwali jego słowom. Abinash miał szczególną zawiść do Bi-noya i przy lada sposobności wszczynał z nim spór, wytaczając najniedorzeczniejsze argumenty. Binoya niecierpliwiła jego głupota, to też zbywał go krótko, póki w sprawę nie wdawał się Góra, a Abinash słuchając jego wyłuszczeń brał je za własne pomysły.

Binoy, czując, że pojawienie się Abinasha udaremniło narazie wszelkie zakusy pojednania się z Górą, poszedł na górę do śpiżarni, gdzie siedziała Anandamoyi, krając włoszczyznę.

— Słyszałam oddawna twój głos — rzekła Anandamoyi. — Skądże tak wcześnie? Czy jadłeś śniadanie przed wyjściem z domu?

Gdyby to było kiedyindziej, Binoy powiedziałby, że nie miał dziś nic w ustach, a następnie usiadłby koło niej, apetytem swym radując gościnną Anandamoyi; dziś jednak odrzekł:

— Dziękuję, mateńko, jestem po śniadaniu.

Tego dnia nie chciał już niczem rozjątrzać Gory; wiedział, że nie otrzymał jeszcze całkowitego przebaczenia, i trapił się w duchu świadomością, że jeszcze nie doszło między nimi do ponownego nawiązania bliższych stosunków.

Wyjął nóż z kieszeni i siadłszy koło Anandamoyi, zaczął jej pomagać w obieraniu ziemniaków. W kwadrans później zszedł na dół, a przekonawszy się, że Góra wyszedł z Abinashem, przesiedział czas jakiś w milczeniu w jego pokoju, następnie zaś wziął gazetę, bezmyślnie przerzucając ogłoszenia. Wkońcu westchnął głęboko i wyszedł na ulicę.

Po obiedzie znów spokoju mu nie dawała chęć powtórnego zobaczenia Gory. Nigdy nie wahał się ukorzyć wobec przyjaciela, lecz miał to poczucie, że jeżeli już nie miłość własna, to przynajmniej godność jego przyjaźni ma swe prawa. Wprawdzie jego bezwzględna uległość względem Gory została naruszona nawiązaniem serdecznych stosunków z Pareshem Babu, wskutek czego był przygotowany na drwinki i wyrzuty ze strony Góry, jednakowoż nigdy nie przypuszczał, że spotka go takie odtrącenie. Uszedłszy kilka kroków od domu, Binoy począł wracać, nie mając odwagi wchodzić do domu Gory, gdzie jego przyjaźń mogłaby stać się znowu przedmiotem szyderstwa.

ROZDZIAŁ XIII.

WJ kilka dni potem, w czas popołudniowy, Binoy ’ » zasiadł nad listem do Gory; nie szło mu to wcale, więc składając winę na tępe pióro, zacinał je długo z wielką starannością. Podczas tego zajęcia posłyszał, że ktoś z dołu woła go po imieniu. Rzuciwszy pióro na stół, zbiegł co żywo po schodach, krzycząc:

— Chodźno na górę, Mohimie Dada!

Mohim wszedł na piętro i rozsiadł się wygodnie na łóżku Binoya. Przyjrzawszy się każdemu szczegółowi umeblowania pokoju, rzekł po pewnym czasie:

— Nie myśl sobie, Binoy, że nie znałem twego adresu, albo że nie miałem ochoty przekonać się naocznie, jak ci się tu mieszka; rzecz w tern, że u takich przykładnych młodzieńców, jak wy w dzisiejszem pokoleniu, niepodobna żuć betelu, ani palić w mieszkaniu, tak, iż gdyby nie specjalny powód, nigdybym... — tu urwał, widząc, że Binoy chciał się zakrzątać koło przyjęcia, lecz za chwilę znów mówił: — Jeżeli zamierzałeś wyjść w celu kupienia hookah (fajki, w której dym przechodzi przez wodę), to proszę cię o litość nade mną. Wybaczę ci, żeś mnie nie poczęstował tytoniem, ale nigdybym nie przeżył nowej fajki, napełnionej ręką niezgrabnego nowicjusza!

Podniósł wachlarz, leżący obok i wachlując się nim przez chwilę, przystąpił do sedna sprawy:

— Istotnie miałem w tern powód, że przyszedłem do ciebie, wyrzekając się nawet niedzielnej drzemki poobiedniej. Chciałem cię prosić o spełnienie pewnej przysługi.

— Cóż to za przysługa? — zapytał Binoy.

— Powiem ci, jeżeli mi przyrzeczesz, że ją spełnisz — odrzekł Mohim.

— No tak, jeżeli mogę cokolwiek...

— Jest to rzecz, którą tylko ty możesz wykonać. Powiedz tylko: tak!

— Czemu dzisiaj tak mi niedowierzasz? — zapytał Binoy. — Przecież wiesz dobrze, że prawie należę do waszej rodziny; jeżeli mogę ci w czemś być pomocny, uczynię to chętnie.

Mohim wydobył z kieszeni wiązkę liści betelu i podając kilka z nich Binoy owi, pozostałe wepchał sobie do ust, i przeżuwając mówił:

— Znasz moją córkę Sasi; nie jest brzydka i pod tym względem nie wzięła sobie przykładu z ojca. Dochodzi ona do lat dojrzałych i trzeba mi myśleć o wydaniu jej za mąż; nie sypiam po nocach, myśląc, że może się ona dostać jakiemuś nicponiowi.

— Co cię tak niepokoi? — rzekł Binoy na pocieszenie. — Jeszcze masz dosyć czasu, by myśleć o jej małżeństwie.

— Gdybyś sam miał córkę, zrozumiałbyś mój niepokój— ozwał się Mohim z westchnieniem. — Jej młodość upływa sama z latami, lecz narzeczony sam nie przyjdzie, to też z biegiem czasu ogarnia mnie coraz to większa troska. Ale jeżeli ty dasz mi pewną nadzieję, tedy zaiste zgodzę się poczekać jeszcze czas jakiś.

Binoy w zakłopotaniu bąknął:

— Niestety, nie znam wielu ludzi, którzyby się nadawali. Prawdę mówiąc, nie znam w Kalkucie nikogo poza waszą rodziną... no, ale jeszcze się rozejrzę. ..

— W każdym razie znasz Sasi i wiesz, co to za dziewczyna? — rzekł Mohim.

— Pewnie, że wiem! — zaśmiał się Binoy. — Przecież znałem ją jeszcze, gdy była małym brzdącem... a teraz z niej ładna panienka!

— Wobec tego nie potrzebujesz szukać daleko, mój chłopcze. Ja ci ją daję! — zawołał Mohim, jaśniejąc triumfem.

— Co? — wykrzyknął Binoy, zupełnie zbity z tropu.

— Przepraszam cię, jeżeli postąpiłem zbyt obcesowo — tłumaczył się Mohim. — Prawda, że twój ród lepszy jest od naszego, lecz chyba to nie stoi na zawa-

5*

67

dzie człowiekowi, wychowanemu, jak ty, podług zasad nowoczesnych?

— Nie, nie! — zawołał Binoy. — Nie chodzi tu o pochodzenie... ale myślę o jej młodocianym wieku. . .

— Co ci się troi? — sarknął Mohim. — Sasi jest już dorosłą panną! Dziewczęta hinduskie nie są mem-sahib (Europejkami)... nie będzie to bynajmniej w sprzeczności z naszemi tradycjami.

Mohim niełatwo wypuszczał zdobycz ze swych szpon, więc Binoy nie wiedział, co począć, aż w końcu rzekł:

— Chcę mieć jeszcze nieco czasu do namysłu.

— Owszem, namyśl się, daję ci czas; nie myśl, że przyszedłem już naznaczać termin ślubu.

— Muszę się zapytać o zdanie mych krewnych. . . — z innej beczki zaczął Binoy.

— Oczywiście, oczywiście — przerwał Mohim. — Rzecz prosta, że należy ich zapytać. Póki żyje twój wujaszek, nie możemy nic przedsiębrać naprzekór jego woli.

I wyjąwszy znów garstkę pan (betelu) z kieszeni, oddalił się, snadź uważając sprawę za ubitą.

Przed niedawnym czasem Anadamoyi rzuciła przypuszczenie, że Binoy może poślubi Sasi, lecz ów nie zwrócił na to uwagi. Dziś również ta propozycja nie wydała mu się godniejszą uwagi, jednakowoż dopuszczał ją do siebie; myślał sobie w duchu, że gdyby to małżeństwo doszło do skutku, stałby się naprawdę członkiem rodziny Góry i nie tak łatwo byłoby go odepchnąć. Śmieszny zawsze mu się wydawał angielski pogląd na ożenek, jako na sprawę serca, tak iż nigdy nie uważał małżeństwa z Sasi za rzecz niemożliwą. Przez chwilę bardzo się nawet cieszył, gdyż w tern swataniu córki przez Mohima miał pretekst do zasięgania rady Gory. Był napoły przekonany, że przyjaciel będzie go wprost nakłaniał do tego związku, gdyż nie ulegało wątpliwości, że w razie zwlekania Mohim poprosi Gorę o poparcie.

Te myśli wyrwały Binoy a z przygnębienia, a pragnąc natychmiast widzieć się z Górą, ruszył w stronę

jego domu. Uszedłszy niewielki kawałek drogi, usłyszał naraz poza sobą nawołujący go głos Satisha.

Wrócił z nim do mieszkania, a chłopiec wyciągnąwszy z kieszeni coś zawiniętego w chusteczkę, rzekł:

— Proszę zgadnąć, co jest we środku!

Binoy wymieniał różne niestworzone rzeczy, jak „łódka,⁴ „lalka⁴⁴ itp., lecz Satish jeno na wszystko odpowiadał przecząco. Wkońcu malec, rozwiązawszy zawiniątko, pokazał kilka czarnych owoców i przemówił:

— Niech pan powie, co to takiego?

Binoy zgadywał na chybił-trafił, a gdy nie doprowadziło to do niczego, Satish wyjaśnił, że jego ciotka, która mieszka w Bangoon, przysłała rodzinie paczkę tych owoców, a matka przysyła część ich w prezencie Binoyowi Babu.

Birmańskie mango nie często w owym czasie widywano w Kalkucie, więc Binoy tłukł je i gniótł, aż na-koniec zapytał:

— Jakże to się jada takie owoce, Satish Babu?

Satish, śmiejąc się z nieświadomości Binoya, rzekł:

— Patrzno pan, nie trzeba tłuc, ani gryźć: wystarczy rozkroić je nożem i wyjeść jądro.

Niedawno sam Satish wielce ubawił rodzinę darem nem usiłowaniem rozgryzienia tego owocu, lecz teraz, śmiejąc się z Binoya, mógł zapomnieć o własnej niezręczności. Gdy tak obaj nierówni wiekiem przyjaciele zabawiali się przez chwilę, Satish rzekł:

— Binoy Babu, mamusia powiedziała, że jeżeli pan ma czas, musi pan zajść do nas. Dzisiaj są urodziny Liii.

— Bardzo mi przykro, ale nie mam dziś czasu — odrzekł Binoy. — Mam dziś wizytę.

— Dokąd pan się wybiera? — spytał Satish.

— Do mego przyjaciela.

— Co do tego pańskiego przyjaciela?

— Tak jest.

Satish nie mógł zrozumieć przyczyny, która nie pozwalała Binoyowi iść do ich domu, a skłaniała do odwiedzenia innego przyjaciela — i to właśnie tego, który chłopcu tak był wstrętny. Nie podobało mu się nawet to, że Binoy chciał widzieć się z takim przyja-cielem, со to wyglądał poważniej od samego kierownika szkoły i z pewnością nie poznałby się na zaletach cudownej skrzynki grającej; to też obstawał przy swojem:

— Nie, Binoy Babu, pan musi iść ze mną.

Niedługo trzeba było czekać na kapitulację Binoya. Zżymał się i wymyślał coraz to nowe wykręty, ale wkońcu wziął małego utrapieńca za rękę i wyruszył pod nr. 78. Pochlebiło mu i to, że jego to właśnie poczęstowano rzadkiemi owocami z Birmy i nie mógł okazać się nieczułym na tę serdeczność.

Podchodząc do domu Paresha Babu, Binoy oba-czył Harana, wychodzącego w towarzystwie kilku nieznajomych mężczyzn, zaproszonych na urodziny Liii; jednakowoż Haran Babu przeszedł, jakby nie zwracając nań uwagi.

Wszedłszy do domu, Binoy posłyszał głośne śmiechy i bieganinę. Sudbir wykradł był klucz od szuflady, w której Labonya chowała swój album; wśród wierszy wpisanych ręką tej młodocianej miłośniczki literatury było kilka takich, które mogły być przedmiotem żartów, a Sudhir odgrażał się, że odczyta je wobec całego zgromadzenia. Walka wrzała w całej pełni, gdy na placu boju zjawił się Binoy; za jego przybyciem błyskawicznie rozpierzchło się stronnictwo Labonyi, a Satish pobiegł za nimi, by wziąć udział w zabawie. W tejże chwili do pokoju weszła Sucharita, mówiąc:

— Mama prosi, by pan był łaskaw chwilkę zaczekać, bo zaraz tu zejdzie. Ojciec poszedł z wizytą do Anatha Babu i też powinien przyjść lada chwila.

Żeby ośmielić Binoya, zaczęła z nim mówić o Górze :

— Zdaje mi się, że on już nigdy nie przestąpi naszych progów — zaśmiała się.

— Skądże takie przypuszczenie? — zapytał Binoy.

— Z pewnością przejęty był zgrozą, widząc nas dziewczęta w obecności mężczyzn — wyjaśniła Sucharita. — Przypuszczam, że uznaje on tylko takie kobiety, które poświęcają się całkowicie zajęciom domowym.

Trudno było Binoyowi odpowiedzieć coś na tę uwagę. Z całą przyjemnością byłby się jej sprzeciwił, ale jakże mógł powiedzieć, że to nieprawda? Przeto rzekł tylko:

— Góra, jak sądzę, jest zdania, że dziewczęta nie spełniają wiernie swej powinności, jeżeli nie zaprzątają myśli wyłącznie gospodarstwem.

Na to rzekła Sucharita:

— Czyż więc nie byłoby lepiej rozdzielić zupełnie obowiązki mężczyzn i kobiet? Jeżeli pozwala się na przebywanie mężczyzn w domu, to podobnież ucierpieć na tern mogą ich obowiązki w stosunku do świata zewnętrznego! Czy pan podziela poglądy swego kolegi?

W zapatrywaniach na rolę kobiet w życiu spo-łecznem dotąd Binoy zgadzał się z Górą i nawet pisał o tern artykuły w dziennikach, lecz teraz trudno mu było przyznać się do tego.

— Prawdę mówiąc, wszystko zależy od umowy i jesteśmy jej niewolnikami. Najpierw nas to razi, gdy widzimy kobiety poza domem, bośmy do tego nie nawykli, później ^»aś staramy się usprawiedliwić nasze uczucia, zmyślając, że jest to niewłaściwe lub niezdarne. Podstawą jest tu w istocie tradycja, a argumenty są tylko wykrętem.

Drobnemi pytaniami i przypuszczeniami Sucharita skierowała rozmowę na osobę Gory. Binoy opowiadał szczerze i szczegółowo o swym druhu; nigdy jeszcze nie był tak wymowny — niewątpliwie i sam Góra nie potrafiłby tak jasno i świetnie unaocznić swych zasad. Zapalony niebywałą u siebie swadą i dobitnością wyrażeń, poczuł się w usposobieniu wesołem i promieniej ącem, i przytaczając mantr am ksiąg świętych: „Poznaj sam siebie,“ nazywał Gorę wcieleniem samo-poznania Indyj. Gawęda ciągnęłaby się w nieskończoność, gdyż Sucharita cała w słuch się zamieniła, lecz ni stąd ni zowąd z przyległego pokoju doszedł wrzask-liwy głos deklamującego Satisha:

Nie nuć mi posępnej śpiewki:

„Życie snem jest jeno czczym“... *)

Biedny Satish nigdy nie miał sposobności popisać się swemi zdolnościami wobec gości. Goście często chcąc nie chcąc musieli słuchać angielskich wierszy, deklamowanych przez Lilę, natomiast Baroda nigdy nie powoływała Satisha, choć między obojgiem było

*) Longfellow, Psalm of Life. (Przyp. tłumacza).

silne współzawodnictwo. Największą rozkoszą dla Sa-tisha było przytrzeć rogów dumie Liii. Ostatnim razem Lila zdawała egzamin przed Binoyem, zaś Satish nie będąc proszony, nie mógł dowieść swej wyższości, bo gdyby zaczął bez pytania, natarłoby mu porządnie uszu; dlatego też dzisiaj zaczął, niby to dla siebie, deklamować w sąsiednim pokoju. Sucharita nie mogła powstrzymać się od śmiechu.

W tejże chwili do pokoju weszła Lila, uczesana w dwa warkocze i podbiegłszy do Sucharity, szepnęła jej coś do ucha.

Tymczasem zegar wybił czwartą. Binoy, idąc do domu Paresha Babu, postanowił być tu krótko i prosto stąd podążyć do Gory, im więcej zaś opowiadał o swym przyjacielu, tern goręcej pragnął się z nim spotkać. Słysząc uderzenie godziny, zerwał się pospiesznie z krzesła.

— Czy pan już chce uciekać? — zawołała Sucharita. — Mama zaraz poda panu herbatę. Czy pan nie mógłby zatrzymać się jeszcze na chwilę?

Dla Binoya prośba ta była rozkazem, więc usiadł z powrotem. Ukazała się Labonya w pięknej sukni jedwabnej i oznajmiła, że herbata już gotowa, a mama prosi wszystkich na taras.

Przy herbacie Baroda zabawiała Binoya opowiadaniem całego życiorysu swych córek. Lolita wyszła wraz z Sucharitą, a w pokoju pozostała jedynie Labonya, siedząc z głową pochyloną nad robótką. Od czasu gdy ktoś pochwalił ruch jej delikatnych paluszków w robieniu pończoszki, zawsze bez specjalnej przyczyny rozpoczynała tę robotę, ilekroć był ktoś z gości.

Paresh Babu nadszedł, gdy już zapadał wieczór, a ponieważ była to niedziela, zaproponował, by się wybrać na nabożeństwo Brahmo-Samadżu. Pani Baroda zwróciła się do Binoya, mówiąc, że o ile nic nie stoi mu na przeszkodzie, będą bardzo radzi jego towarzystwu; oczywiście Binoy nie mógł odmówić.

Usiedli w dwie dorożki i pojechali do Brahmo-Samadżu. Gdy nabożeństwo się skończyło i zabierali się do odjazdu, Sucharita, jakby wzdrygnąwszy się, zawołała :

— Patrzcie-no! idzie Gourmohan Babu!

Nie ulegało wątpliwości, że Góra dojrzał towarzystwo, lecz popędził, jak gdyby nie zwracał na nich uwagi. Binoya wstydem przejęło grubijaństwo przyjaciela, lecz odrazu domyślił się powodu tej pospiesznej ucieczki: oto w tern towarzystwie Góra dostrzegł —jego«. Natychmiast zagasła radość, opromieniająca dotychczas jego duszę. Sucharita wyczytała wnet myśli Binoya i odgadła ich przyczynę, a w sercu jej znów odzyskało przewagę oburzenie na Gorę, który okazał się niesprawiedliwy w stosunku do takiego przyjaciela, jak Binoy, li tylko wskutek uprzedzenia do Brahmosów; to też w większym stopniu niż kiedykolwiek życzyła sobie upokorzenia Gory.

¹

Obok ojca poety, Debendranatha Tagore, najbardziej wpływowy przywódca brahmosów. (Przyp. tłumacza).

ROZDZIAŁ XIV.

jydy Góra zasiadł do obiadu, Anandamoyi rozpo-'s-®- częła rozmowę od tematu, który najwięcej ją zajmował.

— Był tu dziś rano Binoy; czyś się z nim nie widział?

Nie odrywając oczu od jadła, Góra odrzekł krótko:

— Tak, widziałem.

— Prosiłam go, by pozostał, — mówiła znów Anandamoyi po długiem milczeniu, —lecz wyszedł jak nieprzytomny.

Góra nic nie odpowiadał, więc Anandamoyi ciągnęła dalej :

— Goro, jestem pewna, że ma on jakąś zgryzotę;: nigdym go nie widziała w takiem usposobieniu. Wcale mi się to nie podoba.

Góra wciąż jadł, nie mówiąc ani słowa. Anandamoyi przy całej swej tkliwej miłości ku Górze, obawiała się go potrochu, więc zazwyczaj nie nalegała nań, gdy widziała, że nie chce być z nią otwarty; to też kiedyindziej dałaby spokój nagabywaniom, lecz dziś była tak niespokojna o Binoya, że znów podjęła:

— Słuchaj, Goro, nie miej mi za złe, że powiem ci bez ogródek. Bóg stworzył rozmaitych ludzi i nie wymaga wcale, by wszyscy szli jednakim torem. Binoy kocha cię jak życie własne, dlatego też przyjmuje wszystko od ciebie; jednakże nie powinieneś go przemocą naginać do własnych poglądów.

— Mateczko, czy nie mogłabyś mi przynieść jeszcze kapeńki mleka? — było za całą odpowiedź; na tern zakończyła się rozmowa.

Anandamoyi, zjadłszy również obiad, usiadła w zamyśleniu na łóżku i zajęła się szyciem. Lachmi, która nadaremnie starała się wciągnąć ją w rozmowę o szczególnej zdrożności jednej ze służących, ułożyła się do drzemki na podłodze. Góra wiele czasu strawił na kończeniu listów. Jego nadąsanie nie uszło jeszcze rano baczności Binoya, to też Górze nie mogło się w głowie pomieścić, że ów nie przyjdzie, by się z nim pojednać, przeto pomimo ciągłych zajęć wciąż nadsłuchiwał, czy nie posłyszy kroków Binoya. Lecz dzień przemijał, a Binoy nie nadchodził.

Właśnie Góra nosił się z myślą, by przerwać pisanie, gdy do pokoju wszedł Mohim, rozwalił się na krześle i odrazu wyciągnął kawę na ławę:

— Co myślisz o zamążpójściu Sasi?

Ponieważ Góra nigdy ni przez chwilę nie zastanawiał się nad tą kwestją, przeto stać go było tylko na kłopotliwe milczenie, wobec czego Mohim wziął się do budzenia w nim poczucia obowiązków stryjowskich, rozwodząc się nad wysoką ceną oblubieńców na rynku małżeńskim tudzież nad trudnością wysupłania dostatecznego posagu w obecnych warunkach. Góra, przyparty do muru, oświadczył, że nie widzi wyjścia z tej trudności, a wówczas Mohim uwolnił go z kłopotu, napomykając o Binoyu. Mohim zgoła nie potrzebował zdążać do celu drogą tak okólną, lecz jakkolwiek nieraz umiał Górze wyciąć prawdę w oczy, na dnie serca czuł przed nim pewien lęk.

Górze nigdy się nawet nie śniło, że imię Binoya może być wymienione w związku z podobną sprawą, zwłaszcza, że obaj postanowili pozostać w stanie bez-żennym, by móc się całkowicie poświęcić służbie dla kraju; więc odpowiedział:

— Lecz czy Binoy wogóle myśli o żeniaczce?

— I ty masz być Hindusem? — obruszył się Mo-him. — Mimo znaków kastowych i liki, wychowanie angielskie weszło ci w krew i kości. Chyba wiesz, że księgi święte zalecają małżeństwo jako obowiązek każdego syna bramina!

Mohim nie pomiatał staroświeckiemi obyczajami, jak złota młodzież ówczesna, ale też nie przywiązywał wielkiej wagi do ksiąg świętych. Śmiesznostką, niegodną człowieka trzeźwego i zrównoważonego, wydawało mu się zarówno ostentacyjne jadanie po hotelach, jako też ustawiczne przytaczanie urywków ksiąg świętych, jak to czynił Góra. Atoli za dewizę wziął sobie:

Kiedy wlazłeś między wrony, kracz, jak i ony⁴⁴ — więc przemawiając do Gory, nie omieszkał powołać się na księgi święte.

Gdyby podobną propozycję uczyniono dwa dni temu, Góra nie zechciałby poprostu o niej słyszeć, lecz dzisiaj wydała mu się godną uwagi, a przynajmniej nastręczała mu sposobność zobaczenia się z Binoyem, więc, koniec końcem, ozwał się:

— Dobrze, dowiem się, co Binoy o tern myśli.

— Nie potrzebujesz się dowiadywać — odrzekł Mohim. — On tak zatańczy, jak ty mu zaśpiewasz. Jeżeli poprzesz mnie choć słówkiem, to sprawę uważam za załatwioną.

Tego samego wieczora Góra wyprawił się do mieszkania Binoya i jak wichura wpadł do jego pokoju, lecz nikogo nie zastał. Huknął na służącego i dowiedział się, że Binoy poszedł do kamienicy pod nr. 78.

Serce Gory wezbrało nagłą nienawiścią do Pa-resha Babu, jego rodziny i wszystkich brahmosów, a uniesiony tą burzą uczuć, pognał do domu Paresha Babu; chciał wypalić prawdę i sprawić cięgi zarówno tej rodzinie brahmoskiej, jak i samemu Binoyowi, lecz doszedłszy do domu, dowiedział się, że wszyscy poszli na nabożeństwo wieczorne.

Przez chwilę wątpił, czy Binoy udał się w ich towarzystwie, gdyż równie dobrze mógł być w tej chwili w domu Gory. Nie wytrzymał i ze zwykłą furją podążył w stronę Brahmo-Samadżu; doszedłszy do drzwi, zobaczył, że Binoy wsiada do dorożki z panią Barodą.

Aha, więc ten bezwstydny młodzik nie wahał się wobec całej ulicy zasiadać w gronie obcych dziewcząt! Głupiec! Tak się dał złapać w sidła — i to jeszcze jak łatwo i prędko! Więc już przyjaźń nie posiada dlań najmniejszego powabu! Góra pomknął jak wicher, a Binoy w głębi ciemnego powozu siedział w milczeniu, zapatrzony w ulicę. Pani Baroda, myśląc, że tak podziałało nań kazanie, nie przerywała jego rozmyślań.

ROZDZIAŁ XV.

|жОга, powróciwszy nocą do domu, udał ię na taras i zaczął się przechadzać tam z

tem. Niebawem nadszedł zasapany Mohim, zrzędząc :

— Po kiego licha budują te trzypiętrowe domy? przecie człek nie ma skrzydeł! Bogowie niebiescy nie powinni pozwalać, żeby stworzenia ziemskie wdzierały się pod niebiosa! Czy widziałeś się z Binoyem?

Góra, nie dając bezpośredniej odpowiedzi, odrzekł :

— Małżeństwo Sasi z Binoyem jest rzeczą niemożliwą.

— Czemu? czy Binoy się nie zgadza?

— Ja się nie zgadzam!

— Co? — krzyknął Mohim, wznosząc dłonie w zdumieniu. — Co ci się znów ulęgło w mózgownicy? czy mógłbym wiedzieć, czemu to tak?...

— Przekonałem się — wyjaśnił Góra, — że niepodobieństwem jest utrzymać Binoya w prawowier-ności, więc nie można go wprowadzać do naszej rodziny.

— Ech, bodaj cię! — rozsierdził się Mohim. — Widziałem w życiu wielu zaślepieńców, lecz im ani równać się z tobą; zaszedłeś dalej niśli panditowie z Nadia czy Benares. Im wystarcza, gdy widzą gorliwość religijną, ty zaś domagasz się, by ona była utwierdzona raz na zawsze, a chcesz, by ktoś kajał się dlatego, że tobie się uroiły iż jest on chrześcijaninem!

Po wymianie kilku słów ponadto, Mohim ozwał się:

— Przecież nie mogę oddać dziecka pierwszemu z brzega nieokrzesanemu obszarpańcowi. Ludzie oświeceni niekiedy muszą rozmijać się z zasadami ksiąg świętych; możesz się z nimi kłócić, lub szydzić z nieb z tego powodu, lecz czemuż za to karać biedną moją dzieweczkę, zabraniając jej małżeństwa z nimi? Ale też z ciebie raptus — wszystko musisz nawspak wywrócić!

Mohim, zszedłszy na dół, udał się wprost do Anan-damoyi i rzekł:

— Mamo, okiełznaj swego Gorę!

— Czemu? cóż to on zrobił? — spytała Anan-damoyi.

Mohim jął wyjaśniać:

— Postanowiłem, że Binoy ożeni się z moją Sasi, a Góra też zgodził się na to; teraz jednak ni stąd ni zowąd ubrdało mu się, że Binoy nie jest takim Hindusem, jakim go mieć pragnął; zdaje się, że poglądy Binoya niezupełnie są zgodne ze starymi ustawodawcami, wskutek czego Góra poczuł do niego wstręt

—    a wiesz co to u niego znaczy! Oprócz prawodawców ty jesteś jedyną w świecie osobą, z której zdaniem liczy się Góra; jeżeli przemówisz choć słowo, przyszłość mej córki jest zabezpieczona. Nie znajdę lepszego dla niej małżonka.

Następnie opowiedział ze wszystkiemi szczegółami swą rozmowę z Górą; Anandamoyi doznała niepokoju, gdyż zrozumiała, że drobne nieporozumienie między Górą a Binoyem urasta w przepaść. Wyszedłszy na górę, przekonała się, że Góra nie chodził już po tarasie, lecz siedział w pokoju nad książką, przewiesiwszy nogi przez poręcz drugiego krzesła. Przysunęła stołek i usiadła obok; Góra spuścił nogi na ziemię i wyprostowawszy się, spojrzał w twarz matki.

— Goro, moje kochanie, — zaczęła Anandamoyi.

—    Posłuchaj mnie i nie wszczynaj waśni z Binoyem. Dla mnie jesteście jakby dwoma braćmi i nie mogłabym znieść myśli o jakichkolwiek niesnaskach między wami.

— Jeżeli mój przyjaciel sam chce ze mną zerwać — rzekł Góra,— nie będę tracił czasu na pogoń za nim.

— Mój kochany, nie wiem, co was poróżniło, ale? jeżeli dopuszczasz do siebie przypuszczenie, że Binoy chce zerwać węzły, które go łączą z tobą, to gdzież się podziała moc twej przyjaźni?

— Mateczko — odparł Góra, — wiesz, że lubię chodzić prostą drogą. Jeżeli ktoś chce siedzieć okrakiem na płocie, to proszę go, by zabrał nogę z mej strony, i nie dbam, czy który z nas nie poniesie przy-tem szwanku.

— Cóż więc ostatecznie się stało? — nalegała Anandamoyi. — Że był z wizytą w domu brahmosa — czyż to znów tak wielka wina?

— Dużoby o tern mówić, mateczko.

— Pozwól mi zatem wtrącić naprzód jedno słowo.. Puszysz się swą stałością i mówisz, że nigdy nie sprzeniewierzasz się temu, do czego się weźmiesz. Czemu więc tak z lekkiem sercem porzucasz Binoy a? Gdyby twój Abinash chciał wystąpić z twej partji, czy odprawiłbyś go tak łatwo? Czy tak mało zależy ci na zatrzymaniu Binoy a właśnie dlatego, że jest on tak. wiernym przyjacielem?

Góra trwał w milczeniu i zadumie, gdyż słowa Anandamoyi rozjaśniły mu w głowie. Dotychczas mniemał, że poświęca przyjaźń dla obowiązku, obecnie poznał, że rzecz miała się zgoła inaczej, a mianowicie* że chciał Binoya ukarać jaknajdotkliwiej jedynie za nieuleganie wymaganiom jego przyjaźni; albowiem Gorę bolało to najwięcej, źe nie powiodło mu się uczynić Binoya zawisłym od swej woli, na czem polegała* wedle jego pojęć, siła ich przyjaźni.

Skoro Anandamoyi spostrzegła, że słowa jej nie przechodzą bez skutku, powstała, chcąc odejść w milczeniu. Również i Góra porwał się z krzesła i ściągnął szal z wieszadła.

— Gdzie się wybierasz? — zapytała Anandamoyi.

— Do Binoya.

— Nie zjadłbyś wpierw obiadu? Już jest gotowy.

— Przyprowadzę Binoya i zjemy razem.

Anandamoyi zwróciła się do wyjścia, lecz posłyszawszy przybliżające się kroki, ozwała się:

— Otóż i Binoy we własnej osobie.

Za chwilę istotnie ukazał się Binoy; na jego widok oczy Anandamoyi napełniły się łzami:

— Pewno jeszcze nie jadłeś obiadu, Binoyu, moje, dziecię? — zapytała z rozrzewnieniem.

— Nie mateczko! — odpowiedział.

— Więc zjesz u nas.

Binoy spojrzał na Gorę, a Góra odezwał się:

— Binoy, będziesz żył długo. Właśniem się wybierał w gości do ciebie!

Kamień spadł z serca Anandamoyi; wyszła, zostawiając druhów sam na sam. Usiedli obaj, lecz żaden z nich nie zdobył się na odwagę, by poruszać temat, który najbardziej zaprzątał ich myśli, więc Góra nawiązał rozmowę o błahostkach:

— Czy wiesz, jakiegośmy pozyskali sobie nauczyciela gimnastyki dla chłopców z naszego klubu? Morowy człek!

I tak szło dalej, póki nie poproszono ich na obiad., Z rozmowy przy obiedzie Anandamoyi wniosła, że nie skruszały jeszcze lody między nimi, więc gdy powstano od stołu, rzekła:

— Binoyu, jest już tak późno, że musisz u nas zanocować. Poślę zawiadomienie do twego mieszkania.

Binoy rzucił badawczym wzrokiem na Gorę i przemówił :

— Przypowieść sanskrycka głosi, że kto sobie po-obiadował, winien zachowywać się jak król; przeto nie wyjdę dziś w nocy na ulicę, lecz zostanę tutaj.

Udali się więc obaj na dach i pokładli się na rozesłanej rogoży. Niebo zalane było poświatą księżycową. Zwiewne białe obłoczki, niby senne zjawy, przechodziły wpoprzek tarczy miesięcznej i odbiegały kędyś daleko.. Ze wszech stron, po sam widnokrąg, piętrzyły się dachy o różnej powierzchni lub wysokości, zlewając się gdzieniegdzie z czubami drzew w jakąś niepojętą, bezcielesną fantazję świateł i cieni.

Na wieży sąsiedniego kościołaj^wybiła jedenasta* Przebrzmiały ostatnie nawoływania sprzedawców lodu» ucichł już gwar uliczny. Dokoła nie było słychać żywej istoty; czasem jeno pies zaszczekał lub w sąsiednich stajniach w drewnianą podłogę zatupotały wierzgające konie.

Przez długi czas żaden z przyjaciół się nie odzywał; nakoniec Binoy, zrazu z wahaniem, następnie dając coraz silniejszy upust swym wzruszeniom, zaczął się wy-wnętrzać.

— Zanadto mam serce wezbrane, Goro, bym miał trzymać język na uwięzi. Wiem, że ciebie nie obchodzi zbłiska treść mych myśli, lecz nie spocznę, póki ci się nie zwierzę z wszystkiego.

Po tym wstępie, jak umiał, tak zaczął odmalowywać przed Górą czarowaną zmianę, jaka zaszła w jego życiu. Zapewniał, że zdaje mu się, jakoby wszystkie dni i noce splatały mu się w jedno, jak gdyby niebo nie miało najmniejszej szczeliny, lecz było wypełnione słodyczą, niczem ul na wiosnę miodem. Wszystko, co go teraz otaczało, co miało z nim styczność, nabrało dlań odmiennego znaczenia. Przedtem nigdy nie zdawał sobie sprawy, że jest przejęty tak wielką miłością dla świata, że niebo tak jest cudne, światło tak urocze, a nawet fala nieznajomych przechodniów może zawierać tyle prawdy i głębi! Chciał być na coś przydatnym każdemu, kogo napotkał, i jako słońce, poświęcać swe siły na wieczne usługi całego świata.

Z tonu, jakim mówił Binoy, trudnoby było wnosić, że miał na myśli jakąś określoną osobę. Wyglądało to, jakby jaka delikatność nie pozwalała mu na wymienienie czyjegokolwiek imienia — lub chociażby podanie pola domysłom, że chce wspomnieć czyjeś imię. Niemal poczuwał się do winy, że wogóle o tern mówił; było to zuchwalstwo, profanacja — ale niepodobna było się oprzeć takiej pokusie w taką noc, przy boku przyjaciela, pod namiotem cichego nieba.

... Jakże czarowne było owo oblicze! Jakiż blask życia krył się nieznacznie w powabie jej czoła! Jaka przedziwna bystrość, jak niewypowiedziane głębie taiły sie w jej rysach! Jak promiennie z oczu wykwitały jej myśli, gdy się śmiała! jak przyczajały się niewymownie w cieniu jej rzęs!... A te jej dłonie!. . . zdawało się, że są obdarzone mową — tak pięknie i tak rączo umiały wyrażać subtelności jej myśli. Binoy czuł, że jego życie i młodość przepełnione są tem widzeniem — to też za każdym jego napływem serce kipiało i falowało weselem.

Cóż mogło być dziwniejszego, jak to, że dane mu było zaznać tego, czego nawet na oczy nie zobaczy w swem życiu tak wielu innych ludzi? Byłoż to obłędem? Czy było w tem co złego? Cokolwiekby to było -— już nie czas, by iść wspak. Jeżeli ta fala zaniesie go na jakieś wybrzeże, to i owszem, ale jeżeliby miała nim miotać po odmętach lub nawet pogrążyć go w nich — na to już nie było ratunku; co gorsza, nawet nie pragnął wybawienia — miał wrażenie, że prawdziwym celem jego życia było wyzwolić się z wszelkich więzów tradycji i nałogów.

Góra słuchał w milczeniu. W ciągu wielu podobnych nocy księżycowych obaj przyjaciele, pośród otaczającej ciszy, rozprawiali o wszystkiem, co się nawinęło : o literaturze, o ludziach, o dobru społeczeństwa — snuli plany na przyszłość, ale tak poufnej rozmowy jeszcze nigdy przedtem nie zdarzyło im się prowadzić, nigdy też przedtem Góra nie spotkał się z tak szczerem wyznaniem, z tak żywem wysłowieniem istotnej zawartości serca ludzkiego. Dotychczas tego rodzaju sprawy poczytywał za smalone duby poetów, lecz dziś poruszyło go do głębi to, co usłyszał, i nie mógł przejść nad tem spokojnie. Nie dosyć na tem: gwałtowność tego wybuchu wyważyła i drzwi jego duszy, a zapał tych słów przedzierał się przez jego całe jestestwo, niby migoty błyskawic. Na chwilę podniosła się zasłona, zakrywająca nieznane dziedziny jego serca, a czar jesiennej nocy księżycowej napłynął do wnętrza i rozjaśnił ten, tak jeszcze ciemny, zakątek.

Rozmawiając, ani się spostrzegli, jak księżyc zaszedł za dachami, a zamiast niego na wschodzie widniał blady skrawek światłości, podobny do uśmiechu śpiącego dziecka. Gdy nakoniec z serca Binoya zwalił się przytłaczający je ciężar, obudziło się w nim coś jakby wstyd. Po chwili mówił dalej :

— To, co się ze mną stało, pewno ci się wydaje czemś nader płytkiem. Może odczuwasz dla mnie pogardę — lecz cóż mam począć? Nigdym nie taił niczego przed tobą, więc i teraz otwarłem przed tobą serce, mniejsza o to, czy mnie zrozumiesz, czy nie.

Góra odpowiedział:

— Binoyu, nie mogę ci ręczyć mą uczciwością, żem wyrozumiał to wszystko dokładnie, a pewno też nielepiej rozumiałbym to kilka dni temu. Nie będę się również zapierał, że wśród całego ogromu życia ta jego strona, pomimo całej wylewności i przejęcia, wydaje mi się nader płytką. Może jednak w rzeczywistości jest inaczej — ile mogę przypuszczać. Ta strona życia wydała mi się nikłą i bezpostaciową, ponieważ nigdy nie zaznałem jej mocy lub głębi. Teraz wszakże nie mogę uważać za złudę tego, co się sprawdziło na tobie i tak wstrząsnęło twą istotą. Dalibóg, gdyby człek nie przywiązywał mniejszej wagi do prawd, nie leżących w zakresie jego działalności, niktby nie zdołał pchnąć naprzód swych zamierzeń; dlatego też Bóg, nie chcąc w człowieku budzić zamętu, nie wszystkie przedmioty uczynił jednakowo dlań widocznemi. Musimy sami wybierać sobie pole, na którem mamy zogniskować swą uwagę, i dać spokój pragnieniom wszystkiego, co jest nazewnątrz, bo inaczej nigdy nie doszukamy się prawdy. Nie mogę czcić ołtarza, na którym tyś zobaczył wizerunek prawdy, gdyż w takim razie musiałbym postradać wewnętrzną prawdę własnego żywota. Musimy wybrać albo wóz albo przewóz.

— Widzę to! — zawołał Binoy. — Albo drogę Bi-noya albo Gory! Moim torem jest własne nasycenie, twoim zaś oddawanie siebie samego.

Góra przerwał niecierpliwie:

— Nie baw się w docinki. Widzę doskonale, że stoisz dziś w obliczu wielkiej prawdy, z którą nie należy igrać; musisz się jej oddać całkowicie, jeżeli chcesz wogóle dojść do prawdy — inną drogą nie dotrzesz do niej. Jedynem mem pragnieniem jest, by i przede mną moja prawda stanęła kiedyś tak żywo. Dotychczas poprzestawałeś na tem, co o miłości wiedziałeś z książek; również i ja jedynie z książek znam miłość ojczyzny. Teraz, skoro poznałeś rzecz samą z własnego doświadczenia, przekonywasz się, o ile jest ona prawdziwszą od tego, co znałeś z czytania: opanowuje ona cały twój

lwiąt i niema miejsca, gdzie mógłby! od niej uciec. Jeżeli i moja miłolć ojczyzny objawi mi się kiedy w takiej potędze, tedy i ja nie ujdę przed nią: ona zagarnie moje mienie i życie, przesyci mą krew i szpik moich kolei, stanie się mem życiem, Iwiatłem i wszystkiem. Gdy słucham słów twych, nabieram wyobrażenia, jak czarownie piękny, czysty i jasny będzie ów prawdziwy obraz mej ojczyzny — jak silna i przemożna będzie jej boleló i radolć, które wezbraną falą równoczelnie przelewać się będą nad życiem i Imiercią. Doświadczenie, które wstąpiło w twoje życie, obudziło nowe życie i we mnie. Nie wiem, czy zdołam pojąć to, co! ty odczuł, lecz zdaje mi się, że zdołam sobie wyrobić przedsmak tego, o czem marzę sam dla siebie.

Mówiąc to, Góra podniósł się z rogoży i jął się przechadzać. Brzask, świtający na niebie, wydał mu się jakby dobrą wróżbą; wzruszył się do głębi duszy, jak gdyby posłyszał śpiewanie mantr asów wedyjskich na jakiem! starem uroczysku hinduskiem. Przez chwilę stał nieporuszony i przejęty jakimś dreszczem wewnętrznym; zdawało mu się, że z mózgu wystrzelił mu pęd lotosu i rozwinął się w przejasny kwiat, co roz-postartemi płatkami ogarnął niebo nad jego głową; całe życie, świadomość i moc niejako roztopiły mu się w błogiej i niebywałej piękności tego kwiecia.

Oprzytomniawszy, Góra odezwał się raptownie:

— Binoyu, musisz przestąpić nawet tę swoją miłość

—    mówię ci, że nie wypada w tern miejscu się zatrzymywać. Kiedyś pokażę ci, jak wielki jest Ten, który powołał mnie swą wszechmocą. Dziś jestem pełen radości

—    wiem, że nie oddam cię nigdy w ręce mniej godne.

Binoy powstał z rogoży i stanął koło Gory, który z niezwykłym zapałem przycisnął go do piersi, mówiąc:

— Bracie! myśmy obaj powinni być w jedno złączeni; nikt nas nie powinien rozłączać, ani nam przeszkadzać.

Gwałtowne wzruszenie Gory, jak fala, rozkołysało serce Binoya, tak iż nie mówiąc już ni słowa, poddał się zupełnie wpływowi przyjaciela. Jęli kroczyć razem wzdłuż tarasu; na wschodzie niebo płonęło szkarłatem.

— Bracie, — podjął znów Góra — bogini, której ja oddaję cześć, nie jawi mi się spowita pięknością. Widzę* ją tam, gdzie nędza i głód, gdzie ból i hańba; nie tam„ gdzie składa się hołdy wśród śpiewów i kwiecia, lecz: tam, gdzie poświęca się krew. Dla mnie jednak to stanowi radość największą, że niema w tern ni krzty uwodzicielskiej rozkoszy; tu trzeba dobyć pełni sił i być: przygotowanym na wyrzeczenie się wszystkiego. Takie* stanowisko nie jest słodkie; jest ono ciągłem czuwaniem,, niezmożonem, groźnem i zaciekłem, które tak brutalnie* uderza w struny naszego jestestwa, że wszystkie jęczą, naraz całą gamą tonów, jakby miały popękać na dwoje. Gdy myślę o tern, serce mi skacze — czuję, że taka dość godna jest mężczyzny — jest to taniec Sivy, pląs żywota. Wszystkie zabiegi ludzkie zdążają do tego, by stworzyć wizję rzeczy nowych, jawiących się w całej piękności ponad gorejącą głową niszczejących rzeczy starych. Na tle tego krwawego nieba widzę promienną przyszłość, wyzwoloną z więzów — widzę ją w brzasku nadchodzącego dnia! Słuchaj... czy słyszysz, jak jej pobudka, niby bębnów dudnienie, odzywa się w mej piersi?

ra-

I ująwszy dłoń Binoya, przyłożył ją sobie do serca.

— Goro, bracie mój! — rzekł Binoy, wzruszony do głębi. — Chcę być twym przyjacielem do ostatniego tchnienia, lecz ostrzegam cię, byś nigdy nie pozostawiał mnie w niepewności. Winieneś bez pobłażania, niby bezwględny los, ciągnąć mnie za sobą. Obaj idziemy jedną drogą, lecz nie jednakie mamy siły.

— Mamy odmienne usposobienia, to pra-wda, — odrzekł Góra, — ale najwyższa radość zjednoczy nasze charaktery; zespoli nas większa miłość niźli ta, która nas teraz wiąże ze sobą. Dopóki ta wznioślejsza miłość nie stanie się prawdą dla nas obu, co krok będą między nami się zdarzały utarczki i swary. Nadejdzie kiedyś dzień, gdy zapominając o niesnaskach, zapominając nawet o swej przyjaźni, zdołamy stanąć ręka w rękę, niewzruszenie, w ogromnej namiętności samopoświęcenia. W tej gorzkiej radości znajdziemy ostateczne udoskonalenie naszej przyjaźni.

— Tak niech się stanie! — odpowiedział Binoy, ściskając dłoń Gory.

. co

— Narazie jednak niejednokrotnie zadawać ci będę ból — ciągnął Góra. — Będziesz musiał znosić wszystkie me tyraństwa — gdyż nie możemy uważać przyjaźni za cel, nie wolno jej nam znieważać usiłowaniem, by ją zachować wszelkiemi sposobami. Jeżeli nasza, przyjaźń musi ulec zniweczeniu ze względu na wznioślejszą miłość, tedy niema na to rady, lecz jeżeli się ostoi i przetrwa, to stanie się naprawdę doskonałą.

Wzdrygnęli się, słysząc za sobą kroki; gdy się obejrzeli, zobaczyli, że przyszła Anandamoyi. Wzięła ich obu pod ręce i poprowadziła w stronę sypialni, mówiąc :

— A idźcie już do łóżka!

— Nie, mateńko, nie chce się nam spać! — zawołali jednocześnie.

— Ее, zaraz się wam będzie chciało! — rzekła Anandamoyi, zmusiła obu przyjaciół, by się położyli, poczem, zamknąwszy drzwi, usiadła koło wezgłowia i zaczęła ich wachlować.

— Na nic się nie zda twoje.wachlowanie, mateczko; — rzekł Binoy. — Nie sprowadzi to na nas snu w tej ⁴ chwili.

— Co znowu? zaraz zobaczymy! — odparła Anandamoyi. — W każdym razie, póki tu jestem, nie będziecie mogli znów gadać ze sobą.

Skoro obaj posnęli, Anandamoyi cicho wymknęła się z pokoju i spotkała Mohima, idącego po schodach na górę.

— Nie chodź teraz — upomniała go. — Nie spali przez noc całą, właśnie ich nakłoniłam, by się położyli.

— Moja droga, to ci dopiero przyjaźń! — rzekł Mohim. — Nie wiesz, czy nie rozmawiali przypadkiem o żeniaczce?

— Nie wiem — odparła Anandamoyi.

— Chyba doszli już do jakiegoś postanowienia — rozumował głośno Mohim. — Kiedyż to się obudzą? Jeżeli nie będzie wnet wesela, to jeszcze wynikną z tego jakieś zawikłania.

— Nie będzie żadnych zawikłań — zaśmiała się Anandamoyi, — byleby im pozwolono trochę się przespać; niewątpliwie obudzą się jeszcze dzisiaj.

ROZDZIAŁ XVI.

za mąż

—    Y\7ięc zgoła nie masz zamiaru, by wydać

* » Sucharitę? — zawołała pani Baroda.

Paresh Babu swoim zwyczajem pogładził spokojnie brodę i zapytał głosem łagodnym:

— A gdzież pan młody?

Na to żona:

— Jakto? przecież już to prawie ułożone, że weźmie ją za żonę Panu Babu... przynajmniej wszyscy jesteśmy tego zdania... a Sucharita też wie o tern.

— Nie mam pewności, czy Sucharita spogląda życzliwem okiem na Panu Babu — odważył się sprzeciwić Paresh.

— Słuchaj no! — krzyknęła jego połowica. — Nie znoszę takiego gadania! Jeżeliśmy zawsze odnosili się do tej dziewczyny, niby do jednej z rodzonych córek

—    to czemu miałaby stroić dąsy? Jeżeli spodobała się tak wykształconemu i bogobojnemu człowiekowi, jak Panu Babu, to miałaby uważać to sobie za ujmę? Mów sobie co chcesz, ale choć moja Labonya jest o wiele przystojniejsza, to jednak ręczę ci, że nie odmówi nikomu, kogo jej wybierzemy na małżonka. Jeżeli będziesz nadal utrzymywał Sucharitę w jej zarozumiałości, to niełatwo będzie znaleźć jej narzeczonego.

Paresh Babu nigdy nie spierał się z małżonką, zwłaszcza co do Sucharity, więc milczał.

Gdy matka Sucharity zmarła po urodzeniu Sa-tisha, dziewczynka miała zaledwie siedem lat. Jej ojciec, Ram-sharan Haldar, po stracie żony, przystąpił do Brahmo-Samadżu, i aby uniknąć prześladowania ze strony sąsiadów, schronił się do Dakki. Pracując tam w urzędzie pocztowym, wszedł w zażyłą przyjaźń z Pareshem Babu, tak iż Sucharita kochała tegoż jak własnego ojca. Ram-sharan Haldar zmarł nagle, zostawiając dwojgu dzieciom cokolwiek grosiwa i mianując Paresha ich opiekunem; odtąd sieroty zamieszkały na stałe w domu Paresha Babu.

Czytelnikowi już wiadomo, jak zapalonym zwolennikiem Brahmo-Samadżu był Haran. Uczestniczył on we wszystkich czynnościach sekty: był wykładowcą

w szkole wieczorowej, wydawcą dziennika, sekretarzem szkoły żeńskiej, słowem, był niestrudzony. Wszyscy oczekiwali, że ten młodzieniec zajmie kiedyś wysokie stanowisko w Brahmo-Samadżu. Przez uczniów swej szkoły stał się sławny i poza Samadżem dzięki świetnej znajomości angielszczyzny oraz wykształceniu wfilozofji.

Z tych i innych powodów Sucharka okazywała szczególne uszanowanie Haranowi, podobnie zresztą jak i innym wybitnym brahmosom. Gdy przybyła z Dakki do Kalkuty, nawet była żądna jego znajomości.

Koniec końcem, Sucharita nietylko poznała tę słynną osobistość, ale nawet stała się przedmiotem niedwuznacznych jego hołdów. Wprawdzie Haran otwarcie nie wyznawał Sucharicie swej miłości, ale z taką wyłącznością poświęcił się pracy nad wyplenianiem jej niedoskonałości, poprawianiem jej błędów, rozdmuchiwaniem w niej zapału i wogóle nad jej kształceniem, iż wszystkim było jasno, że chciał z tej dzieweczki uczynić godną współpracownicę. Co się tyczy Sucha-rity, to odkąd się przekonała, że podbiła serce tego sławnego człowieka, nie mogła się oprzeć uczuciu dumy własnej, zmieszanej z czcią dla niego.

Chociaż nie było jeszcze formalnych oświadczyn, to jednak Sucharita, słysząc od wszystkich, że Haran chce ją pojąć za żonę, godziła się z tern, jak gdyby z rzeczą już przesądzoną; to też szczególną jej troską było, by przez naukę i czyn stać się godną męża, który poświęcił życie dla dobra Brahmo-Samadżu. Myśl o tern małżeństwie wydawała jej się jak gdyby kamienną warownią bojaźni, głębokiej czci i odpowiedzialności — nie szczęśliwem pożyciem, ale usilną działalnością — nie zdarzeniem rodzinnem, lecz wypadkiem dziejowym.

Wobec takiego stanu rzeczy, gdyby doszło do małżeństwa, tedy przynajmniej w mniemaniu domowników oblubienicy byłoby to wyciągnięciem wielkiego losu. Niestety jednak Haran zaczął uważać zadania swego czynnego życia za tak doniosłe, iż niegodną wydawała mu się myśl o ożenku dla samej-li skłonności wzajemnej. Nie czuł się na siłach do postawienia tego kroku, za-nimby wszechstronnie nie rozważył, czy to małżeństwo będzie z pożytkiem> dla Brahmo-Samadżu. Ma-

jąc to na względzie, rozpoczął bacznie obserwować Sucharitę.

Atoli kto bierze się do obserwowania innych, sam też podobnie staje się przedmiotem obserwacji z ich strony. To też odkąd do Harana przylgnął w tym domu bardziej poufały przydomek Panu Babu, niepodobna było widzieć w nim jedynie składnicę uczoności angielskiej i zbiornik wiedzy metafizycznej oraz wcielenie tego wszystkiego, co było ostoją Brahmo-Samadżu; zaczęto brać w rachubę okoliczność, że był również i człowiekiem, a w tym charakterze przestał być li tylko przedmiotem czci, ale bywał też narażony na pochwały lub

nagany.

Dziwna rzecz, że nawet owe cechy, które zdaleka budziły poszanowanie w Sucharicie, przy bliższej znajomości poczęły ją razić. To ciągłe odgrywanie roli opiekuna i obrońcy wszystkiego, co było dobre, prawdziwe i piękne w Brahmo-Samadżu, czyniło Harana śmiesznie małym. Pod tym względem Sucharita nie mogła nie zauważyć różnicy pomiędzy Pareshem Babu a Haranem. Gdy się spojrzało na spokojną twarz Pa-resha, widziało się w niej dostojeństwo wnętrznej prawdy; z Haranem było wręcz przeciwnie, gdyż w każdym jego czynie czy słowie wychodziła na jaw opryskli-wość i zarozumiałość, która nic nie widziała poza sobą i brahmoizmem.

Gdy Haran, opętany myślą o powodzeniu Brahmo-Samadżu, nie wahał się napadać na twierdzenia Pa-resha Babu, Sucharita wiła się jak raniona żmija. W owym czasie Bengalczycy wychowani po angielsku, nie studjowali Bhagavadgity, lecz Paresh Babu czytywał ją w wolnych chwilach Sucharicie, a nawet przeczytał z nią prawie całą Mahabharatę. Haranowi to się nie podobało, ponieważ chciał tego rodzaju książki wygnać z domów brahmoskich i sam nigdy ich nie czytał, pragnąc być zdała od wszelkiej lektury, popieranej przez starowierców. Z ksiąg religijnych jedyną dźwignią jego była biblja. To, że Paresh Babu nie czynił różnicy między tern, co brahmoskie i nie-brahmoskie, gdy chodziło o rzeczy takie, jak zgłębianie ksiąg i inne rzeczy, nie uważane przezeń za zasadnicze, było Hara-

nowi kolką w boku. Tymczasem Sucharita nie znosiła, by ktoś śmiał, choćby pokryjomu, wytykać jakąś wadę Pareshowi Babu; więc ta jawna bezczelność ze strony Harana poniżyła go w jej oczach.

Atoli chociaż z każdym dniem Sucharita coraz to większy odczuwała wstręt do sekciarskiej zaciekłości Harana i jego bezlitośnej oschłości, to jednak żadna ze stron nie podawała jeszcze w wątpliwość możliwości małżeństwa. W gminie religijnej człowiek, który sam siebie wysoko ceni, często bywa szacowany i przez innych na podstawie własnej oceny. Nawet Paresh Babu nie zaprzeczał Haranowi praw do ręki Sucharity, a ponieważ wszyscy uważali go za przyszłą podporę Samadżu, więc i on godził się w milczeniu z tą myślą. Co więcej, jedynem pytaniem, które go czasami dręczyło, była myśl, czy Sucharita byłaby godna takiego męża; nigdy nie przyszło mu na myśl, by zapytać, czy Haran podobał się Sucharicie.

Ponieważ nikt nie uważał za rzecz konieczną, pytać Sucharitę o zdanie w tej sprawie, więc i ona niezupełnie zdawała sobie sprawę ze swej skłonności osobistej. Podobnie jak reszta Brahmo-Samadżu, i ona uważała to za wolę niebios, że gdyby Haran oświadczył gotowość jej poślubienia, jej obowiązkiem byłoby przystać na ten związek.

Wszystko byłoby jeszcze szło tym trybem, ale Pa⁻resh Babu, usłyszawszy kilka gorących słów, wypowiedzianych przez Sucharitę do Harana w obronie Góry, począł powątpiewać, czy ma ona dla niego należyty szacunek; domyślał się, że różnica ich przekonań musi mieć głębszą przyczynę. Przeto gdy Baroda skierowała ' rozmowę na małżeństwo Sucharity, nie okazał tego przejęcia się tą sprawą, co dawniej.

Tego samego dnia pani Baroda wziąwszy Sucharitę na stronę, odezwała się do niej :

— Sprawiłaś ojcu wielki niepokój.

Sucharita struchlała na samą myśl, że choćby bezwiednie mogła Paresha Babu nabawić kłopotu; pobladłszy, zapytała :

— Naprawdę? cóżem takiego zrobiła?

— Skądże mogę wiedzieć, moja droga? — odpowiedziała Baroda. — On sobie wyobraził, że ty nie lubisz Panu Babu. Wszak cały Brahmo-Samadż jest przekonany, że twoje małżeństwo z nim jest rzeczą zupełnie pewną... więc jeżelibyś teraz...

— Co znowu, mamo! — przerwała Sucharita zdumiona, — przecież nikomu nie mówiłam nic podobnego!. ..

Miała powód do zdumienia. Często gniewało ją zachowanie Harana, lecz ani na chwilę, nawet w myślach, nie opierała się myśli o wyjściu za niego, gdyż, jak wiemy, wbito w nią, że w tym wypadku obojętną zgoła rzeczą jest jej osobiste szczęście.

Następnie przypomniała sobie, że jednego dnia pozwoliła sobie na nieostrożność, iż jej niezadowolenie z Harana nie uszło uwagi Paresba Babu, i przypuszczając, że to właśnie go zabolało, uczuła niezmierną skruchę. Nigdy przedtem nie zdarzyło jej się wybuchnąć w ten sposób, więc przyrzekała sobie, że się już to nigdy nie powtórzy.

Zdarzyło się, że w sam raz po południu przyszedł Haran. Pani Baroda poprosiła go do swego pokoju i rzekła:

— Wiesz co, Panu Babu, wszyscy mówią, że nosisz się z myślą poślubienia naszej Sucharity, ale nigdy nie słyszałam tego z twoich ust. Jeżeli to naprawdę jest twoim zamiarem, to czemu o tern nie mówisz?

Haran nie mógł już dłużej kryć się ze swym zamiarem. Czuł, że musi sobie ostatecznie zapewnić zdobycie Sucharity; pytanie, czy okaże się ona zdatna do pomagania mu w pracy lub czy odczuwa ku niemu przywiązanie, mogło być rozwiązane później. Przeto odpowiedział:

— Ależ co do tego niema dwóch słów. Chciałem tylko czekać, aż ona dojdzie do lat osiemnastu.

— Zanadto jesteś skrupulatny — rzekła Baroda. — Wystarcza, że jej minęło lat czternaście.*)

Paresh Babu był zdziwiony zachowaniem się Sucharity w czasie podwieczorku, gdyż już od dłuższego czasu nie okazywała Haranowi takiej uprzejmości, ba nawet,

*) Wiek uprawniający do małżeństwa.

gdy ów miał już odchodzić, zmusiła go wprost, by usiadł, i pokazała mu nową robótkę Labonyi.

Paresh Babu odetchnął; myślał sobie, że chyba się omylił, i uśmiechał się pod wąsem, myśląc, że pomiędzy obojgiem zaszła wpierw jakaś sprzeczka miłosna, która obecnie została już załagodzona.

Tego wieczora przed pożegnaniem Haran oświadczył się formalnie Pareshowi Babu o rękę Sucharity, dodając, że nie chciałby nazbyt odwlekać wesela. Paresh Babu był nieco zaskoczony.

— Przecież mawiałeś, że niedobrze brać za żonę dziewczynę poniżej lat osiemnastu, nawet pisałeś o tern w gazecie...

— To nie stosowało się do Sucharity, — wyjaśnił Haran, — gdyż ona jest nad swój wiek rozwinięta umysłowo.

— Być może — sprzeciwiał się Paresh Babu stanowczo pomimo całej łagodności, — lecz, o ile, Panu Babu, nie zajdzie jakaś szczególna przyczyna, powinieneś żyć w zgodzie z własnemi przekonaniami, czekając, aż dojdzie do swych lat.

Haran zawstydzony, że przyłapano go na słabości, pospieszył z poprawką, mówiąc:

— Istotnie to mój obowiązek. Miałem to jedynie na myśli, że powinniśmy odbyć formalne zaręczyny jak najwcześniej wobec przyjaciół i Boga.

— Zapewne, świetna myśl — przytakiwał Paresh

Babu.

ROZDZIAŁ XVII.

|ydy Góra, zbudziwszy się po kilkugodzinnem spa-niu, zobaczył śpiącego Binoya, serce napełniło mu się radością. Czuł taką ulgę, jak ktoś, komu śniło się, że zgubił coś drogocennego, i obudziwszy się, poznał, że był to jeno sen. Widząc Binoya koło siebie, uświadomił sobie, jak ułomne byłoby jego życie, gdyby się był wyrzekł przyjaciela. Ogarnęła go taka wesołość, że począł tarmosić Binoya i krzyczeć, by go zbudzić ze snu:

— Chodźno ze mną, czeka nas robota!

Góra nałożył na siebie obowiązek społeczny, żeby codziennie odwiedzać nędzarzy z sąsiedztwa, i to nie dla jakiejś chęci, by prawić im kazania, ani też, by obdarzać ich jałmużną, ale poprostu dlatego, by przebywać w ich towarzystwie. Istotnie, z gronem jego wykształconych przyjaciół nie łączyły go stosunki tak poufałe, jak z tymi ludźmi. Nazywali go wujaszkiem i podawali mu fajkę, specjalnie przyrządzoną dla dostojniejszych gości, a Góra wprost zmuszał się do palenia, byle się do nich więcej zbliżyć.

Najgorętszym wielbicielem Gory był niejaki Nanda, syn stolarza. Miał on lat dwadzieścia dwa i był zatrudniony w pracowni swego ojca wyrobem drewnianych skrzynek. Był świetnym sportowcem i najlepszym graczem w kriketa w miejscowym klubie. Góra utworzył klub sportowy, do którego wprowadzał tych synów stolarzy i kowali narówni ze śmietanką towarzystwa. W tej zbieranej drużynie Nanda z łatwością wybił się na pierwsze miejsce w każdych zapasach, wskutek czego członkowie pochodzący z warstw wyższych, czuli zazdrość względem niego, lecz żelazna ręka Gory zmusiła ich do uznania tegoż kapitanem.

Przed kilku dniami Nanda skaleczył sobie dłutem nogę i od tego czasu nie pokazywał się na boisku krike-towem. Góra był podówczas tak pochłonięty sprawą Binoya, że nie był w możności czynienia jakichkolwiek dociekań, przeto dzisiaj ruszyli obaj razem do mieszkania stolarza, by odwiedzić Nandę.

Gdy doszli do drzwi jego domu, posłyszeli wewnątrz płacz kobiecy. W domu nie było ani ojca Nandy ani żadnego z mężczyzn-domowników, a od sąsiedniego sklepikarza Góra powziął wiadomość, że Nanda umarł rankiem, a teraz właśnie zaniesiono jego zwłoki na miejsce palenia ciał.

Nanda umarł! Tak zdrowy i krzepki, tak ruchliwy i zacny, a do tego taki młody! umarł! tego właśnie dnia! Góra stał jakby skamieniały. Nanda był synem zwyczajnego sobie stolarza: jego strata niezbyt dotkliwie, i to zapewne przez czas krótki, mogła dać się odczuć w kole najbliższych, ale Górze ta śmierć wydała

Dowiadując się o przyczynę śmierci, usłyszeli, że był to tężec mięśni. Ojciec Nandy chciał zawezwać lekarza, lecz matka uparła się, że syn jej został opętany przez djabła, więc posłała po egzorcystę, który całą noc spędził na mruczeniu zaklęć i dręczeniu pacjenta, przypiekając go do żywego ciała rozpalonym drutem. Na początku choroby Nanda prosił, by zawiadomiono Gorę, lecz matka, bojąc się, by ów jej nie zmusił do wezwania pomocy lekarskiej, nie wypełniła polecenia.

się okrutną, nieuzasadnioną i niemożliwą. Widział był, jaką ów odznaczał się żywotnością — wielu ludzi żyło, lecz czyż wśród wielu można było znaleźć taką bujność życia?

— Co za głupota i jakież straszne jej skutki! — westchnął Binoy, gdy odeszli od domu.

— Nie dość to, Binoyu, nazwać podobny postępek głupotą i odwrócić się od niego — rzekł Góra z przekąsem. — Gdybyś sobie uświadomił, jak wielka jest ta głupota i dokąd sięga jej spustoszenie, napewnobyś nie zbył tej sprawy zdawkowym wyrazem ubolewania!

Góra coraz to bardziej przyspieszał kroku, w miarę jak rosło w nim wzburzenie, a Binoy, nie mówiąc już ni słowa, starał się za nim nadążyć. Po krótkiem milczeniu Góra ozwał się znowu:

— Binoyu, ja nie potrafię tej sprawy poniechać lekkiem sercem. Katusze, jakie ów szarlatan zadał Nandzie, dręczą mnie i dręczą wszystkich mych współziomków. Nie mogę tego uważać za błahe lub odosobnione zdarzenie.

Widząc, że Binoy jeszcze nie znalazł odpowiedzi, Góra ryknął:

— Binoyu, wiem-ci ja dobrze, co o tern myślisz! Przypuszczasz, że temu nie można zapobiec, conajwyżej po upływie długiego czasu. Ja jednak nie umiem tak myśleć! Gdybym umiał, to jużby było po mnie! Wszystkim bolączkom mej ojczyzny, nawet najcięższym można zaradzić — a środek zaradczy mam w rękach. Ponieważ w to wierzę, przeto stać mnie na znoszenie wszelkiej troski, niedoli i zniewag, jakie widzę wokoło.

— Mnie brak odwagi, — rzekł Binoy, — by wytrwać w wierze wobec tak rozpowszechnionej i strasznej nędzy.

— Ja zaś — odrzekł Góra — nigdy nie uwierzę, że ta nędza będzie trwać wiecznie. Cała siła woli i myśli świata wali w nią od wewnątrz i zewnątrz. Binoyu, po stokroć mogę cię zapewnić, że nawet we śnie nie uważam wyzwolenia ojczyzny za rzecz nieziszczalną. Winniśmy trwać w pogotowiu, pełni w sercu niezłomnej ufności w jej wyzwolenie. Ty otumaniasz się mglistą nadzieją, że kiedyś w szczęśliwą chwilę rozpocznie się walka o wolność Indji; ja zaś ci powiadam, że bój się już rozpoczął i toczy się w każdej chwili. Niema większego tchórzostwa jak siedzenie z założonemi rękoma.

— Słuchajno, Goro, — odparł Binoy. — Pomiędzy tobą i resztą nas jest ta różnica, że na ciebie zdarzenia powezednie, a nawet rzeczy, które dzieją się wciąż od długiego czasu, oddziaływują wciąż z nową potęgą, my zaś nie zdajemy sobie z nich sprawy, jak z tego, że od-dechamy — nie budzą one w nas ani nadziei ani zwątpienia, ani wesołości czy też rozpaczy.

Wtem Góra poczerwieniał, żyły nabrzmiały mu na czole i zacisnąwszy pięści, począł z wciekłością ścigać jakiegoś jegomościa, powożącego dwukonką, krzycząc przytem głosem rozlegającym się po całej ulicy:

— Stój, stój!

Otyły, wytwornie ubrany Bengalczyk, siedzący w powozie, obejrzał się, a następnie podciąwszy biczem ogniste rumaki, zniknął na zakręcie ulicy.

Oto co się stało: przez ulicę przechodził sędziwy kucharz-mahometanin, niosąc na głowie koszyk z zapasami żywności dla swego pana, Europejczyka. Nadęty babu wołał nań, by zeszedł z drogi, lecz starowina był głuchy i omało co nie został przejechany. Udało mu się wprawdzie w porę wycofać, ale równocześnie przewrócił się i wysypał na bruk całą zawartość kosza w postaci owoców, warzywa, nabiału i jaj. Przejeżdżający, obracając się z gniewem na koźle, krzyknął: „Ty Świnio przeklęta!“ i śmignął biedaka biczem tak mocno, aż na jego ciele wystąpiła krwawa pręga.

— Allah! Allah! — biadolił starowina, zabierając się potulnie do zbierania w koszyk tego, co nie uległo rozbiciu; Góra przybywszy z powrotem na miejsce wypadku, zaczął pomagać biedakowi. Kucharz czuł się

w kłopocie, widząc, że tak strojny pan zadaje sobie tyle trudu, więc ozwał się:

— Na cóż tyle zachodu, Babu? To już i tak niewiele warte!

Góra doskonale wiedział, że tem, co robił, niewiele mógł mu dopomóc i że jedynie sprawiał kłopot swą pomocą, ale chciał pokazać przechodniom, że przynajmniej jeden człowiek z dobrej rodziny starał się powetować brutalność drugiego, biorąc na siebie krzywdę i czyniąc zadość sprawiedliwości.

Gdy koszyk był już napełniony, Góra rzekł:

— Tę stratę trudno byłoby ci przeboleć. Chodź ze mną do naszego domu, a ja już się zajmę tem, co potrzeba, a powiem jedno, że Allah nie przebaczy ci, żeś się poddał bez szemrania takiej zelżywości.

— Allah ukarze złoczyńcę — odrzekł mahometanin. — Czemużby miał mnie karać?

— Ten, kto poddaje się złu,— rzekł Góra — jest również złoczyńcą, gdyż jest przyczyną wszelkiego zła na ziemi. Może mnie nie rozumiesz, lecz pamiętaj, że religja nie polega na samej tylko pobożności, gdyż to rozzuchwala złoczyńców. Wasz Mahomet dobrze o tem wiedział i dlatego nie nakazywał potulnej uległości.

Ponieważ dom Gory był dość daleko, wziął on starowinę do mieszkania Binoya i stanąwszy przed biurkiem, rzekł do przyjaciela:

— Wyjmij pieniądze.

— Poczekaj chwilę, — odrzekł Binoy, — zarazi przyniosę klucz.

Atoli niecierpliwy Góra szarpnął nazbyt mocno, by zamek mógł strzymać, i szuflada otwarła się z łoskotem. Pierwszym przedmiotem, który ukazał się oczom, była w niej wielka fotograf ja całej rodziny Paresha Babu, którą Binoyowi udało się wyłudzić od małego Satisha. Góra odprawił starowinę z odpowiednią sumą pieniędzy, lecz o fotografji nie powiedział ani słowa. Binoy, widząc zasępienie Gory, nie starał się nawet wszczynać o tem rozmowy, choć myślom jego ulgę przyniosłaby wymiana kilku słów na ten temat.

— No, ja już wychodzę! — ozwał się Góra raptownie.

Wyprawiwszy w ten sposób Binoya, Mohim zwrócił się do Gory i rzekł:

— Ładnie to z twojej strony! — zawołał Binoy. — Chcesz sam wychodzić! Czyż nie wiesz, że matka zaprosiła mnie na śniadanie z tobą? Ja też wychodzę.

Wyszli razem z domu. Przez całą drogę Góra nie przemówił ani słowa. Widok fotografji przekonał go, że najważniejszy prąd w sercu Binoya płynął w kierunku, z którym on nie miał nic wspólnego. Binoy aż nadto dobrze rozumiał przyczynę milczenia Gory, lecz nie próbował przełamać tej zapory, gdyż wyczuwał, że umysł Gory utknął w punkcie, który był najsilniejszą przeszkodą w ich porozumieniu.

Gdy doszli do domu, zastali Mohima stojącego w drzwiach i rozglądającego się po ulicy.

— Cóż to się stało? — zawołał, spostrzegłszy obu przyjaciół. — Ponieważ zeszłej nocy nie zmrużyliście oka, więc myślałem, że śpicie sobie gdzieś w najlepsze na jakiejś drodze. Ale już późno. Idź, Binoyu, i wykąp się.

— Słuchaj no, Goro, winieneś myśleć poważnie o sprawie, którą poruszyłem. Chociażby nawet w twych oczach Binoy uchodził za opieszałego w wierze, to gdzież na całym świecie znajdę kogoś lepszego? Nie dosyć to być gorliwym w wierze — trzeba być i wykształconym. Przyznaję, że zwykły sojusz wykształcenia i prawowierności nie bardzo się zgadza z zasadami naszych ksiąg, lecz bądź co bądź nie może uchodzić za rzecz złą. Gdybyś miał córkę, ręczę, że przyklasnąłbyś mym zapatrywaniom.

—Wszystko pięknie, Dada — odrzekł Góra.— Nie sądzę, by Binoy miał się w czemkolwiek sprzeciwiać.

— Mów tu z takim! — krzyknął Mohim. — Któż się tern trapi, czy Binoy będzie się sprzeciwiał? Boję się tylko twojego sprzeciwu. W zupełności mi wystarczy, jeżeli sam zapytasz o to Binoya. Jeżeli to nie osięgnie skutku, to daj spokój.

— Zrobię to — zapewnił Góra.

Mohim wyrozumiał z tego, że mu nic nie pozostało, jak tylko zarządzić przygotowania do wesela. Góra przy pierwszej sposobności zagadnął Binoya:

— Dada zaczął bardzo nalegać na małżeństwo twoje z Sasi. I cóż ty na to?

— Powiedz mi najpierw, czegobyś ty pragnął.

— Hm, zdaje mi się, że nie byłaby to rzecz najgorsza.

— Przedtem jednak byłeś odmiennego zdania. Czyż nie umówiliśmy się, że żaden z nas się nie ożeni? Przypuszczałem, że to postanowienie niezłomne.

— No, więc teraz postanówmy, że ty się ożenisz,

a ja nie.

— Czemuż to? Czemu jedną drogą mamy dochodzić do różnych celów?

— Właśnie dlatego, że obawiam się rozdwojenia naszych celów, podsuwam ci takie rozwiązanie kwestji. Bóg jednych ludzi zesłał na świat, by byli gotowi do podjęcia wszelkich ciężarów, natomiast drudzy z dziwną łatwością od nich się uchylają. Jeżeli się sprzęgnie ze sobą te dwa rodzaje stworzeń, to jedno z nich musi być objuczone, by mogło ciągnąć narówni z drugiem. Tak też my będziemy mogli stąpać jednomiernie dopiero wówczas, gdy ty będziesz obarczony jarzmem mał-żeńskiem.

— Doskonale! — zaśmiał się Binoy. — A więc przerzuć, o ile możesz, ciężar na tę stronę!

— Lecz czy nie masz jakich zastrzeżeń co do samego bagażu w szczególności?

— Jeżeli idzie tylko o obciążenie, tedy wszystko jedno, czy cegła czy kamień!

Binoy zgadywał istotny powód zapału, z jakim Góra popierał to małżeństwo, i bawiła go ta widoczna chęć wyratowania przyjaciela z sideł, zastawionych przez jedno z dziewcząt w domu Paresha Babu.

Przez resztę dnia po obiedzie obaj starali się długą drzemką powetować godziny, w nocy ukradzione snowi. Pogawędkę podjęli na tarasie dopiero wówczas, gdy już zapadły mroki wieczorne. Binoy spojrzał w niebo i przemówił :

— Wiesz co, Goro, powiem ci rzecz jedną. Zdaje mi się, że w naszej miłości kraju rodzinnego jest pewna usterka: —myślimy jeno o połowie Indji.

— Jakto? co chcesz przez to powiedzieć? — pytał Góra.

— Uważamy Indje jedynie za kraj mężczyzn, a zgoła zapominamy o kobietach — wyjaśnił Binoy.

— Chciałbyś jak Anglik, wszędzie widzieć kobiety, — sarknął Góra — w domu i w świecie, na ziemi, na wodzie i na niebie, w jedzeniu, zabawie i przy pracy; skutkiem tego kobiety zasłaniają ci mężczyzn, — zatem i twój pogląd jest jednostronny.

— Nie, nie! — zaprzeczył Binoy. — Nie pozwolę ci tak przekręcać mych argumentów. Pocóż to prawo-wać się, czy zapatruję się na tę rzecz, jak Anglicy, czy też nie? Dość na tem, że zdaniem mojem, nie dajemy w swych rozważaniach kobietom naszym należnego miejsca. Wezmę ciebie za przykład. Mogę śmiało powiedzieć, że nigdy ani przez chwilę nie myślałeś o kobiecie; twoja idea ojczyzny nie uznaje wcale kobiet, a taka idea nigdy nie może być prawdziwą.

— Wszak widuję i znam matkę własną — zauważył Góra, — widzę w jej osobie wszystkie kobiety kraju i wiem, jakie miejsce winny zajmować.

— Dobierasz pięknych słów, by samego siebie wprowadzić w błąd — rzekł Binoy. — Poufały stosunek w domu rodzinnym z kobietami, oddanemi pracy gospodarskiej, nie jest jeszcze prawdziwem poznaniem. Wiem, że wpadniesz w gniew, jeżeli ośmielę się porównać społeczeństwo angielskie z naszem; nie mam tego zamiaru, ani też nie chcę rozstrzygać kwestji, czy i o ile naszym kobietom wypadałoby ukazywać się w miejscach publicznych bez przekraczania granic przyzwoitości, lecz mam to wrażenie, że dopóki nasze kobiety będą zasłaniać się purdahem, poty ojczyzna tylko w połowie będzie nam prawdą i nie będziemy zdolni osiągnąć całej pełni miłości i poświęcenia.

— Jak czas ma dwa oblicza: dzień i noc, tak i społeczeństwo rozpada się na dwie gromady: mężczyzn i kobiety, — dowodził Góra. — W naturalnych warunkach społeczeństwa kobiety są niewidoczne, jak noc; cała ich praca odbywa się za sceną, nie rzuca się w oczy. Tam, gdzie społeczeństwo wykoszlawiło się, noc przy-

właszcza sobie czynności dnia i zarówno praca jak zabawa odbywają się przy sztucznem świetle. Jakież to daje wyniki? Ginie tajemne działanie nocy, coraz to wzmaga się znużenie, wypoczynek staje się niemożliwością i żyje się tylko odurzeniem. Podobnie, jeżeli będziemy się starali wciągnąć kobiety w sferę obowiązków pozadomowych, wtedy utrudni się im właściwą cichą pracę, ulegną rozbiciu spokój i szczęście społeczeństwa, a zamiast nich zapanuje szał. Na pierwszy rzut oka niejeden weźmie ów szał za siłę, lecz jest to siła, która prowadzi do ruiny. Z dwóch odłamów społeczeństwa mężczyzna, choć ujawniający się w czynach, nie jest jednakowoż w nich wydatniejszy. Jeżeli będziemy usiłowali wydobyć na wierzch ukrytą siłę kobiety, to społeczeństwo dojdzie wnet do bankructwa. Powiem ci, że jeżeli my mężczyźni będziemy starali się o miejsce biesiady, a kobiety będą dbały o żywność, wtedy dopiero uda się uczta, choć kobiety będą niewidoczne. Jedynie w stanie nieprzytomnym można wymagać, by wszystkie siły były użyte w jednym kierunku, na tern samem miejscu i w jednakowy sposób.

— Goro, — rzekł Binoy. — Nie chcę rozstrząsać tego, coś powiedział, nie mniej jednak nie obaliłeś tego, co ja udowadniałem. Rzecz w tern...

— Słuchajno, Binoyu, — przerwał Góra, — jeżeli będziemy dłużej rozprawiali na ten temat, doprowadzi to chyba do zwyczajnej kłótni. Przyznaję, że kobiety nie wdarły się w myśl moją w tym stopniu, co u ciebie, przeto nigdy mnie nie skłonisz, bym odczuwał to, co ty. Dajmy na razie temu spokój.

Góra odrzucił kwestję na bok; atoli posiew, rzucony w bok, pada nie mniej na ziemię, gdzie jeno czeka pomyślnych okoliczności, by zakiełkować. Dotychczas Góra całkowicie wykluczał kobiety ze swych myśli i nie czuł, by wskutek tego brakło mu czegoś w życiu lub doznawał jakiegoś uszczerbku. Dzisiaj podniecenie Binoya przypomniało mu o ich istnieniu i o zakresie ich znaczenia w społeczeństwie, lecz ponieważ nie mógł dokładnie określić ich właściwego stanowiska i pożytku, przeto czuł niechęć do rozprawiania na ten temat z Bi-noyem. Nie potrafiłby ani opanować przedmiotu, ani

zbyć go lekceważeniem, to też wolał wogóle nie zabierać głosu w tej sprawie.

Gdy późnym wieczorem Binoy żegnał się z Anan-damoyi, ta zapytała go:

— Czy godzisz się na małżeństwo z Sasi?

Binoy odpowiedział z uśmiechem, choć nieco zakłopotany :

— Tak, mateczko! Góra odegrał rolę swata.

— Sasi jest bardzo dobrą dzieweczką — rzekła Anandamoyi; — lecz nie postępuj po dziecinnemu, Binoyu. Znam cię aż nadto dobrze, mój chłopcze; pospieszyłeś się z decyzją, ponieważ zdaje ci się, że sam nie umiesz nic naprawdę postanowić. Ale jeszcze masz dużo czasu do namysłu. Jesteś już w tym wieku, że możesz myśleć sam za siebie — nie rozstrzygaj kwestyj tak poważnych bez naradzenia się z własnem uczuciem.

Rzekłszy to, poklepała Binoya zlekka po ramieniu i odeszła powoli, nic już nie mówiąc.

ROZDZIAŁ XVIII.

Dowracając do domu, Binoy rozmyślał nieustannie 1 nad słowami Anandamoyi. Nigdy dotychczas w najdrobniejszym szczególe nie pogardzał jej wskazówkami, to też przez całą noc czuł na duszy jakiś przytłaczający ciężar.

Nazajutrz obudził się z poczuciem, że uwolnił się od wszelkich zobowiązań, wypłaciwszy nakoniec się Górze równą miarką za jego przyjaźń. Czuł, że dozgonne więzy, jakie sobie narzucił, godząc się na małżeństwo z Sasi, dawały mu prawo, by rozluźniać więzy w innych kierunkach. Pęta małżeńskie były rękojmią, która miała go zabezpieczyć nawet od bezpodstawnych posądzeń Gory, że chce zerwać z prawowiernością, starając się o pannę z rodziny brahmoskiej. Odtąd już Binoy zaczął bywać stale i bez obawy w domu Paresha Babu, i nie było mu nigdy trudno zżyć się bliżej z domem tych, których lubił. Gdy już raz rozproszył podejrzliwość Gory, nie trzeba było długo czekać, by w ro-

dżinie Paresha Babu poczęto go uważać za jednego ze swoich.

Zrazu Lolita była wrogo usposobiona względem Binoya, lecz trwało to tylko tak długo, póki podejrzy-wała Sucharitę o skłonność ku niemu. Skoro jednak poznała jasno, że Sucharita nie darzy go wyjątkowemi względami, przestała się buntować i bez sporu przyznawała, że Binoy Babu był niezmiernie miłym człowiekiem.

Nawet Haran nie okazywał nieprzyjaźni — owszem niejako chciał rozgłosić fakt, że Binoy naprawdę zna się nieco na dobrym tonie, w przeciwieństwie do nieokrzesanego Gory. Ponieważ zaś Binoy nie wdawał się w spór z Haranem, do czego podżegiwała go Sucharita, przeto nigdy nie stał się powodem zakłócenia spokoju podwieczorkowego.

Ale gdy nie było Harana, Sucharita ośmieliła Binoya do wypowiadania swych zapatrywań na sprawy społeczne. Nie mogła oprzeć się ciekawości, jakim sposobem dwaj tak wykształceni młodzieńcy, jak Góra i Binoy, mogli uznawać stare przesądy swego kraju. Gdyby obu nie znała osobiście, machnęłaby ręką na podobne zakusy, jako na rzecz niegodną wzmianki, lecz od czasu pierwszego spotkania z Górą nie mogła się zdobyć na uśmiech pogardy dla niego. Dlatego ilekroć znalazła dogodną porę, zawsze naprowadzała rozmowę na poglądy Gory i jego tryb życia, starając się coraz to głębiej wniknąć w tę rzecz przez coraz to nowe pytania i uwagi. Paresh Babu zawsze uważał za dowód liberalnego wykształcenia Sucharity, że przysłuchiwała się poglądom różnych sekt, wskutek czego nie obawiał się zejścia na manowce i nigdy nie przerywał tych rozpraw.

Pewnego razu Sucharita zagadnęła:

— Proszę mi powiedzieć, czy Gourmohan Babu naprawdę wierzy w kasty, czy może głoszone przezeń zasady są jeno przesadną formą jego miłości względem kraju?

— Sądzę, że pani uznaje szczeble w drabinie? — odrzekł Binoy. — Czy pani ma któremu z nich za złe, że jest wyższy nad inne?

— Nie mam żadnemu z nich za złe jedynie dlatego, że muszę iść po nich w górę, ale na równym gruncie nie uznaję takiej konieczności.

— Otóż to — rzeki Binoy. — Zadaniem drabiny takiej, jak społeczeństwo, jest dawać ludziom możność by z dołu wychodzili na górę — prosto ku celowi życia ludzkiego. Jeżelibyśmy ceł swój upatrywali w społeczeństwie, a choćby w samym świecie, wobec czego nie byłoby potrzeby uznawania owych różnic, wówczas, jak Europejczykom, wystarczałoby nam w życiu społe-cznem nieustanne gramolenie się, by zająć jak największą przestrzeń.

— Boję się, że niedokładnie pana rozumiem — wtrąciła Sucharita. — Zadam następujące pytanie: czy pan chce mi powiedzieć, że cel, dla którego, według zdania pańskiego, w społeczeństwie naszem powstały różnice kastowe, był uwieńczony skutkiem?

— Nie tak to łatwo na tym świecie obaczyć twarz szczęścia — odrzekł Binoy.—Indje ukazały doniosły sposób rozwiązania problemów' społecznych, a mianowicie system kastowy; to rozwiązanie dokonywa się jeszcze w obliczu całego świata. Europa nie zdołała dotychczas wynaleźć czegoś bardziej zadowalającego, gdyż tam społeczeństwo jest w ciągiem wrzeniu i niesnaskach. Społeczeństwo ludzkie wciąż jeszcze czeka na ostateczny wynik rozwiązania, podanego przez Indje.

— Proszę się na mnie nie gniewać — rzekła Sucharita z obawą, — lecz niech mi pan powie, czy pan jest jedynie echem poglądów Gourmohana Babu, czy też pan wziął tę wiarę sam ze siebie?

— Prawdę mówiąc, —rzekł Binoy z uśmiechem, — to nie mam tej siły przekonania, co Góra. Gdy widzę wady naszego społeczeństwa, nadużycia naszego systemu kastowego, nie stać mnie na nic, jak tylko na wyrażanie powątpiewania; lecz Góra powiada mi, że wątpliwości płyną jedynie z usiłowania, by widzieć wielkie rzeczy w nadmiernej obfitości szczegółów — zdaniem jego, poczytywanie obłamanych gałązek i zeschłych liści za ostateczny przymiot drzewa jest poprostu wynikiem intelektualnej niecierpliwości. Góra mówi, że nie zamierza wcale chwalić opadających konarów, lecz

każe nam przyglądać się całości drzewa i stąd dochodzić do zrozumienia jego celu.

— Zostawmy więc na boku uschnięte konary — rzekła Sucharita, — lecz pewno wolno nam myśleć o owocach. Jakież owoce naszej ojczyźnie przyniosła kastowość?

— To co pani nazywa owocem kastowości, nie jest nim, ale jest wynikiem wszystkich warunków naszego kraju. Jeżeli chcemy gryźć jednym tylko zębem, doznajemy bólu: z tego powodu gniewamy się nie na ząb, ale na osamotnienie tego właśnie zęba. Ponieważ z różnych przyczyn opadły nas słabość i zniechęcenie, przeto jesteśmy zdolni jeno zniekształcać ideę, na której wspierają się Indje, a nie zapewniać jej powodzenie. Dlatego też Góra nieustannie nas napomina: Bądźmy zdrowi, bądźmy silni!

— Dobrze, więc pan uważa bramina niejako za człowieka zesłanego od Boga? — ciągnęła dalej Sucha-rita. — Czy pan naprawdę sądzi, że pył z nóg bramina oczyszcza człowieka?

— Czy wiele objawów czci na tym świecie nie jest naszym wymysłem? Czyżby to było rzeczą małej wagi dla naszego społeczeństwa, gdybyśmy stworzyli prawdziwych braminów? Potrzeba nam ludzi od Boga zesłanych — nadludzi, a będziemy ich mieć pomiędzy sobą, jeżeli będziemy tęsknili do nich calem sercem i duszą. Lecz jeżeli będziemy ich pragnąć w sposób niedorzeczny, wtedy z konieczności musimy się z tern zgodzić, że obciążamy ziemię demonami, którym nie obce jest żadne zło i którym pozwalamy na bezkarne żerowanie, sypiąc sobie na głowę pył ich stóp.

— Czy ci wasi nadludzie wogóle kiedykolwiek ui-stotnią się? — zapytała Sucharita.

— Już istnieją : w celach i potrzebach Indyj, podobnie jak drzewo ukryte w nasieniu. Innym krajom potrzeba generałów, jak Wellington, uczonych, jak Newton, i miljonerów jak Rotszyld, natomiast naszej ojczyźnie potrzeba braminów, — braminów, którzy nie znają, co strach, nienawidzą łakomstwa, umieją pokonać zgryzotę, nie dbają o stratę — których istota jest zjednoczona z Istotą Najwyższą. Indjom potrzeba

braminów o umyśle silnym, spokojnym i niezależnym. Nie pochylamy głów przed królami, ani nie uginamy karku pod jarzmem ciemięzców; nie, to przed własnym strachem pochyliliśmy głowy tak nisko; daliśmy się pochwycić w sidła własnej zachłanności, staliśmy się niewolnikami własnej głupoty. Niech prawdziwi bramini przez swą surową regułę uwolnią nas od tego strachu, tej zachłanności, tej głupoty — nie pragniemy, by za nas walczyli lub za nas pracowali lub zapewniali nam jakiekolwiek korzyści ziemskie.

Aż do tej chwili Paresh Babu jeno przysłuchiwał się słowom młodzieńca, lecz teraz zabrał głos, mówiąc łagodnie:

— Nie powiem, że znam Indje i z pewnością nie wiem, czego im potrzeba oraz czy to uda im się osiągnąć — lecz czy można wracać do dni, które upłynęły? Powinniśmy walczyć o to, co możliwe w chwili obecnej

—    pocóż wyciągać ramiona i napróżno przyzywać przeszłość?

— Sposób, w jaki te rzeczy ujmuje pański przyjaciel — nadmieniła Sucharita, — jest odmienny od sposobu ujęcia ich przez zwykłego człowieka. Skądże więc możemy mieć pewność, że wy mówicie w imieniu całego kraju?

— Proszę nie przypuszczać— sprzeciwił się Binoy,

—    że mój przyjaciel Góra jest jednym z tych zwykłych ludzi, którzy przechwalają się, że są nader sumiennymi Hindusami. Zważa on na wewnętrzne oznaki hinduizmu i to tak poważnie, że nigdy nie uważał życia prawdziwego Hindusa za przedmiot zbytku, który ulega zniszczeniu za najmniejszem dotknięciem.

— Zdaje mi się, że to on szczególnie unika najlżejszego dotknięcia — ozwała się Sucharita z uśmiechem.

— Ta jego ostrożność odznacza się swoistą odrębnością — wyjaśnił Binoy. — Jeżeliby go zapytać w tej mierze, odpowie od razu: ,,Tak jest, wierzę w każdy szczegół: że można utracić kastę przez zetknięcie, że można stracić czystość przez niewłaściwe jadło

—    wszystko to jest niezachwianie prawdziwe.“ Lecz wiem doskonale, że wynika to u niego tylko z dogma-tyzmu; im dziwaczniej brzmią w uszach słuchaczy jego

poglądy, tem dobitniej chce on je podkreślać. Obstaje za surowem i ślepem przestrzeganiem przepisów, aby w razie jego ustępliwości w rzeczach mniejszej wagi ludzie głupi nie byli skłonni do lekceważenia żywotniejszych zasad, lub by strona przeciwna nie poczytała tego za swoje zwycięstwo. Wobec tego nie okazuje on najmniejszej pobłażliwości, nawet w stosunku do mnie.

— Wielu jest takich ludzi i między Brahmosami, — ozwał się Paresh Babu. — Ci pragną zerwać wszystkie bez wyjątku nici, łączące ich z hinduizmem, aby ludzie postronni czasem nie pomyśleli, że oni wybaczają złym nałogom tegoż. Tacy ludzie uważają za rzecz trudną prowadzenie naturalnego życia, ale albo udają albo przesadzają, myśląc, że prawda jest tak słaba, że ich obowiązkiem jest osłaniać ją siłą lub krętactwem. Zasadą obłudników jest: prawda zależy ode mnie, ja zaś jestem niezależny od prawdy. Co się mnie tyczy, proszę Boga, bym mógł zawsze pozostać skromnym i cichym czcicielem prawdy, czy w świątyni brahmo-skiej czy w kaplicy hinduskiej — żeby żadna zapora zewnętrzna nie utrudniała ani nie uniemożliwiała mej czci.

To powiedziawszy, Paresh Babu zamilkł, zatapiając się myślą w głębiach swej istoty. Tych kilka słów niejako nastroiło wyżej całą dyskusję — nie poszło to ze samych słów, lecz ze spokoju, biorącego źródło w ży-ciowem doświadczeniu Paresha Babu. Lolita i Sucharka podniosły twarze, rozjaśnione uwielbieniem. Binoy nie miał już ochoty mówić. Mógł się przekonać, że Góra miał za ciężką rękę: nie było w nim tej cichej prostoty i pewności, jaka przystraja myśli, słowa i czyny tych, którzy noszą w sobie prawdę; boleśnie to odczuwał Binoy, słuchając słów Paresha Babu.

Owego wieczoru, gdy Sucharita udała się na spoczynek, przyszła do niej Lolita i usiadła na brzegu łóżka. Sucharita widziała aż nadto wyraźnie, że Lolita coś waży sobie w myśli i — że chodzi tu o Binoya. To też sama przystąpiła odrazu do rzeczy:

— Naprawdę, Binoy Babu bardzo mi się podoba.

— Pewno dlatego, że przez cały czas mówił tylko o Gourmohanie Babu — zauważyła Lolita.

Chociaż Sucharka poznała się na docinku, jednak udała, że ją to nie obeszło i rzekła z miną niewiniątka:

— Prawda i to; bardzo mi miło słyszeć z jego ust poglądy Gourmohana Babu. Zdaje mi się wtedy, że mam tego człowieka prawie przed oczyma.

— Mnie bynajmniej nie jest miło! — dogryzła Lolita. — Mnie to złości.

— Czemu? — zapytała Sucharka w zdziwieniu.

— Dzień po dniu nic innego, jak tylko wciąż Góra, Góra i Góra! — odparła Lolita. — Jego przyjaciel Góra może sobie być wielkim człowiekiem, ale czyż i on sam nie jest też człowiekiem?

— Zapewne, ale czemużby jego uwielbienie miało mu przeszkadzać, by był człowiekiem? — zapytała, śmiejąc się, Sucharka.

— Przyjaciel tak go zakrył swym cieniem, że Binoy Babu nie ma możności ukazania siebie samego; zupełnie jakby karaluch połknął komara. Nie mam najmniejszego współczucia dla komara, że dał się złapać, ale nie zwiększa to mego szacunku dla karakona.

Sucharka, ubawiona podnieceniem Lolity, roześmiała się tylko i nic nie odpowiadała, tymczasem Lolka mówiła dalej :

— Śmiej się, jak ci się podoba, Didi, lecz powiem ci, że jeżeliby kto mnie starał się tak postawić w cieniu, nie zniosłabym tego ani na dzień jeden. Weźmy na-przykład ciebie: cokolwiek ludzie będą sobie myśleć, nigdy nie usuwasz mnie na plan dalszy; nie leży to w twej naturze i za to cię tak kocham. Rzecz w tern, że jesteś uczenicą ojca — on każdemu daje należne miejsce.

Obie dzieweczki były z całego domu największem przejęte uwielbieniem względem Paresha Babu. Na samo wspomnienie „ojca“ serca zdawały się im rozszerzać.

— Toś dopiero wymyśliła! porównywać kogoś z ojcem! — obruszyła się Sucharka. — Mów sobie jednak co chcesz, moja droga, ale ten Binoy Babu umie ładnie mówić.

— Ależ, moja kochana, czy nie widzisz, że jego ideje dlatego właśnie brzmią tak pięknie, że nie są jego

własne. Gdyby mówił to, co naprawdę odczuwa, to słowa jego byłyby proste i rozważne — a nie brzęczałyby, jak wytoczone frazesy — i wtedy bardziejby mi się podobały.

— I czemu się na to oburzać? — rzekła Sucharita. — Świadczy to jedynie, że przekonania Gourmohana Babu stały się własnością i jego przyjaciela.

— Gdyby tak było, uważałabym to za rzecz straszną — rzekła Lolita. — Czyż Bóg dał nam rozum po to, by rozwijać cudze pomysły, i usta po to, by powtarzać cudze frazesy, choćby najpiękniejsze?

— Czyż więc nie widzisz, że ponieważ Binoy tak kocha Gourmohana, więc obaj mogli istotnie w swych myślach postępować jedną drogą?

— Nie, nie, nie! — przerwała Lolita, — ani się nie śniło o czemś podobnem! Ot, Binoy Babu wpadł w nałóg przyjmowania za prawdę wszystkiego, co mówi Gourmohan Babu; nie jest to miłość, to niewola! Sam chce się łudzić, myśląc, że ma przekonania jednakowe ze swym przyjacielem, lecz cóż z tego? Gdy ktoś kocha, może towarzyszyć drugiemu, nie podzielając jego zapatrywań, może poddać się komuś, nie zamykając jednak oczu na wszystko. Czemu nie przyzna się, bez obwijania rzeczy w bawełnę, iż zgadza się z poglądami Gourmohana Babu tylko dlatego, że go kocha? Czyż postępowanie takie nie byłoby wszystkim zrozumiałe? Powiedz mi szczerze, Didi, czy ty sądzisz, że to prawda?

Sucharita nigdy jeszcze nie zastanawiała się nad tą sprawą z tego punktu widzenia; cała jej uwaga skupiła się na Górze i nie żywiła chęci, by oddzielnie zajmować się Binoyem; dlatego też, nie dając bezpośredniej odpowiedzi na zapytanie Lolity, odrzekła:

— Dobrze, przypuśćmy, że masz słuszność, ale co tu można zrobić w tej sprawie?

— Ja pragnęłabym rozwiązać jego więzy i uwolnić go od jego przyjaciela — odparła Lolita.

— Czegóżby tego nie spróbować, moja droga?

— Moje próby na niewiele się zdadzą, lecz jeżeli ty się tem zajmiesz, wtedy pewno będzie to miało jakiś skutek.

Sucharita zdawała sobie sprawę w głębi serca, że zdobyła sobie wpływ na Binoya, lecz starała się zbyć to śmiechem. Lolita mówiła dalej :

— Jedyna rzecz, która mi się w nim podoba, jest to usiłowanie, by uwolnić się z pod nadzoru Gourino-hana Babu, przechodząc pod twój wpływ. Kto inny na jego miejscu zacząłby pisać satyrę przeciwko dziewczętom brahmoskim — on jednak ma głowę otwartą, jak to wykazuje jego szacunek dla ciebie i cześć, okazywana przezeń ojcu. Spróbujmy dopomóc Binoyowi, by stanął na własnych nogach. Byłoby to okropnością, gdyby miał on istnieć jedynie po to, by głosić poglądy Gourmohana Babu.

W tejże chwili do pokoju wpadł pędem Satish,

wołając :

— Didi! Didi!

Okazało się, że Binoy wziął go dziś do cyrku, więc choć było już tak późno, chłopak nie mógł ukryć zachwytu z powodu widowiska, które widział po raz pierwszy w życiu. Opisawszy swe wrażenia, dodał:

— Starałem się namówić Binoya Babu, by dziś zanocował u mnie, lecz wszedłszy w bramę cofnął się, mówiąc, że przyjdzie jutro. Didi, powiedziałem mu, że powinien kiedy zabrać was wszystkie do cyrku.

— Cóż on na to? — zapytała Lolita.

— Powiedział, że dziewczęta się zlękną, gdy zobaczą tygrysa. Ale ja nie bałem się wcale! — i z męską dumą uderzył się w pierś.

— O, tak! — rzekła Lolita. — Wiem doskonale, że twój przyjaciel Binoy Babu jest dzielnym mężczyzną. Wiesz co, Didi, musimy go kiedy naprawdę namówić, żeby nas wziął do cyrku.

— Jutro popołudniu będzie przedstawienie — rzekł

Satish.

— Doskonale! pójdziemy jutro! — zadecydowała

Lolita.

Nazajutrz, skoro nadszedł Binoy, Lolita zawołała: — Widzę, że pan przychodzi w samą porę. Może wyruszymy?

— Dokąd? — zapytał Binoy zaskoczony.

— No, do cyrku! — oświadczyła Lolita.

Binoy odczuł złośliwość, lecz zaśmiał się, a Lolita mówiła dalej :

.. .Do cyrku! siedzieć w gronie dziewcząt wobec całej widowni, w biały dzień!... Binoy był oszołomiony.

— Przypuszczam, że Gourmohan Babu będzie się gniewał? — badała Lolita.

Binoy nadstawił ucha na to zapytanie, a gdy Lolita powtórzyła :

— Zapewne Gourmohan Babu ma jakieś osobiste zapatrywania na zabieranie dziewcząt do cyrku? — wówczas odrzekł twardo:

— Pewno, że ma!

— Niech pan będzie łaskaw je nam wyłożyć — błagała Lolita. — Pójdę zawołać siostrę, żeby też posłuchała.

— Czemu pan się śmieje, Binoy Babu? Wczoraj pan opowiadał Satishowi, że dziewczęta boją się tygrysa — czyżby pan też się kogoś obawiał?

Wobec takiego postawienia kwestji Binoyowi nie pozostało nic innego, jak tylko towarzyszyć panienkom do cyrku. Co więcej, podczas drogi miał dość czasu, by żywo zastanawiać się nad tem, jak sam i jego stosunek do przyjaciela przedstawiać się mógł oczom nietylko Lolity, ale i pozostałych dziewcząt tego domu.

Gdy w czas niedługi potem Lolita zobaczyła się z Binoyem, zapytała go tonem najniewinniejszym w świecie:

— Czy pan opowiadał Gourmohanowi Babu o niedawnej bytności w cyrku?

Tym razem pocisk był dobrze wymierzony, gdyż Binoy zaciął się i poczerwieniał, odpowiadając:

— Nie, jeszcze nie.

ROZDZIAŁ XIX.

Dewnego poranku Góra siedział przy pracy, gdy * niespodzianie nadszedł Binoy i rzekł urywanym

głosem :

— Przed kilku dniami byłem w cyrku z córkami Paresha Babu.

Góra nie odrywając się od pisania, przemówił:

—    Słyszałem już o tem.

—    Od kogoś słyszał? — zagadnął Binoy w osłupieniu.

— Od Abinasha, który przypadkiem tego samego dnia był w cyrku, — odparł Góra i pisał w dalszym ciągu, nie okazując szczególniejszego przejęcia.

To, że Góra już o tem słyszał i to nie od kogo innego, jak od Abinasha, który pewno w opowiadaniu nie poskąpił barw jaskrawych, wywołało w Binoyu na mocy dawnych na wyczek pbczucie wstydu. Jednocześnie, jak błyskawica, przez głowę przeszło mu przypomnienie, że od dnia wczorajszego jeszcze nie spał, gdyż zajęty był przez noc całą staczaniem wewnętrznej walki z Lolitą.

— Lolita myśli, że się boję Gory, jak uczniak belfra. Jak to ludzie umieją źle o kimś sądzić! Prawda, że szanuję Gorę dla jego niepospolitych przymiotów, lecz nie w taki sposób, jak mniema Lolita — co jest niesłuszne zarówno w stosunku do mnie, jak do niego. Patrzcie no! bierze mnie za dziecko, a Gorę za mego -opiekuna! — takie było brzemię jego myśli przez noc całą.

Góra pisał bez przestanku, a Binoy znowu sobie przypomniał kilka uszczypliwych zapytań, które skierowała ku niemu Lolita ; przekonał się, że trudno byłoby wyzbyć się ich z myśli. Naraz w sercu jego podniósł się bunt.

— I cóż z tego, że byłem w cyrku? — zżymał się sam w sobie. — Skądże Abinash przychodzi do tego, by omawiać z Górą moje sprawy? i czemuż to Góra pozwala temu idjocie wdawać się w podobne rozprawy? Czy Góra jest moim zwierzchnikiem, bym miał być przed nim odpowiedzialny za to, gdzie idę i z kim? To ubliża naszej przyjaźni!

Zapewne Binoy nie byłby się tak oburzał na Gorę i Abinasha, gdyby naraz nie uświadomił sobie swego tchórzostwa. Chciał poprostu przypisać przyjacielowi winę za tajemnicę, którą czuł się zmuszony zachowywać tak długo. Gdyby Góra powiedział mu na to parę ostrych słów, przyjaciele mogliby dojść do równowagi

i Binoy mógłby się pocieszyć, ale uroczyste milczenie Gory czyniło na nim wrażenie, że ów siedzi przed nim w roli sędziego, wskutek czego przypomnienie zgryźliwych uwag Lolity nękało go coraz bardziej.

Do pokoju wszedł Mohim z fajką ręce i poczęstowawszy Binoya betelem z pudełka, rzekł:

— Pomiędzy nami wszystko już ułożone, Binoyu, mój synu. Byle tylko wuj dał zezwolenie, to będziemy się czuli szczęśliwi. Czyś już pisał do niego?

To przynaglanie do żeniaczki dzisiaj szczególnie drażniło Binoya. Czuł, że wistocie po stronie Mohima niema winy, ponieważ Góra dał mu do zrozumienia, że Binoy się zgadza; lecz on sam niewiele sobie robił z tej swojej zgody. Anandamoyi, biorąc ściśle, próbowała mu to odradzić: przecież nic go nigdy nie ciągnęło do tego zamierzonego małżeństwa. Czy z tego zamętu mogło się wyłonić jakiekolwiek jasne postanowienie? Nie można było mówić, żeby Góra go do tego przymuszał jakimkolwiek sposobem, gdyż nie wywierałby nań żadnego nacisku, gdyby spotkał się choćby z najlżejszym oporem ze strony Binoya — więc cóż jeszcze...? W tern jeszcze odczuł znowu ukłucie uwag Lolity. Albowiem nie chodziło tu o coś co się właśnie zdarzyło, lecz o całkowitą przewagę, jaką nad nim uzyskał Góra w ciągu długich lat ich przyjaźni. Binoy zazwyczaj nie sprzeciwiał się tej wyższości jedynie wskutek ogromnego przywiązania i z powodu łagodnego i pojednawczego usposobienia. Tym sposobem stosunek mentorski zaczął brać górę nawet nad samą przyjaźnią. Dotychczas Binoy nie zdawał sobie z tego sprawy, lecz teraz nie mógł temu zaprzeczyć. Wobec tego zmuszony był za żonę pojąć Sasi!

— Nie, jeszcze nie pisałem do wuja, — odpowiedział na zapytanie Mohima.

— Ja tu doprawdy pokpiłem sprawę! — ozwał się Mohim. — Czemuż ty miałeś pisać list do wmja? toćto mój obowiązek! Jaki jest jego pełny tytuł, mój synu?

— Czemu się tak z tern spieszyć? — wykręcił sprawę Binoy. — Wesele nie może się odbyć w miesiącach Aświn i Kartik. W miesiącu Aghran byłyby jakieś przeszkody, sam dokładnie nie pamiętam, jakie. Jest

to miesiąc nieszczęśliwy w dziejach naszej rodziny, więc nigdy w Aghran nie urządzamy ważniejszych uroczystości.

Mohim postawił fajkę w kącie pod ścianą i rzekł:

— Słuchajno, Binoyu, jeżeli będziesz wierzył w podobne przesądy, to chyba całe twoje nowoczesne wykształcenie polegało jeno na wykuciu z pamięci kilku frazesów. W naszej nieszczęsnej krainie dość trudno wyszukać w kalendarzu dni pomyślne, a gdyby na dobitkę każda rodzina sięgała do własnych wspomnień w każdem przedsięwzięciu, jakaż czynność mogłaby mieć powodzenie?

— Dlaczego więc właśnie miesiące Aświn i Kartik uważasz za niepomyślne? — zapytał Binoy.

— Ja uważam?... — krzyknął Mohim. — O, nie, bynajmniej! Lecz cóż mam począć! W naszej krainie nie wymaga się oddawania czci Bogu, ale jeżeli się nie przestrzega przepisów o miesiącach Bhadra, Aświn, Kartik, o czwartkach i sobotach i przeróżnych fazach księżyca, to nie wpuszczą cię w dom! I chociaż mówię, że nie uznaję tego wszystkiego, to jednak przyznam ci się, że w praktyce odczuwam, jakby mi czegoś brakowało, gdy nie postępuję według kalendarza; nasza atmosfera dyszy obawą, jak gdyby malarją, i ja też nie mogę się otrząsnąć z tego rodzaju uczucia.

— Podobnie i w mojej rodzinie — rzekł Binoy — nikt nie potrafi zrzucić z siebie obawy przed miesiącem Aghran. W każdym razie ciotka nie zgodziłaby się żadną miarą.

W ten sposób udało mu się, bądź co bądź, zyskać na czasie. Mohim, nie mając narazie o czem mówić, oddalił się.

Góra z tonu uwag Binoya mógł wyciągnąć wniosek, że jego przyjaciel począł się wahać. Binoy nie przychodził do niego przez kilka dni, wobec czego przyjaciel podejrzywał go, że musiał częściej, niż zwykle, odwiedzać dom Paresha Babu. Ponieważ zaś obecnie starał się odsunąć sprawę ożenku, przeto Góra, przejęty poważnym niepokojem, odłożył pióro i rzekł:

— Binoy, skoro dałeś raz słowo memu bratu, to czemuż pogrążać go w te zbyteczne niepewności?

Binoy sarknął z nagłą niecierpliwością:

— Czy słowo dałem sam, czy je wydarto ze mnie?

Góra zdumiał się na tę niespodzianą buntowniczość i nasrożywszy się, zapytał z przekąsem:

— Któż ci je wydarł?

- ТУ!

— Ja? Zaledwie wypowiedziałem kilka słówek w tej kwestji — i to nazywasz wymuszeniem obietnicy!

Istotnie Binoy nie miał przekonywujących dowodów, by poprzeć swe oskarżenie; to co mówił Góra, było prawdą : wymienili niewiele słów, a to co ów powiedział, nie było czemś tak natarczywem, by można to było nazwać przymusem. A jednak i to było poniekąd prawdą, że Góra odebrał Binoyowi samodzielność sądu. Im trudniej o dowód namacalny, tern zuchwalszy staje się oskarżyciel, więc i Binoy, z brzmieniem bezpodstawnego podrażnienia w głosie, odezwał się:

— Nie potrzeba wielu słów, by wymusić obietnicę!

— Odwołaj swoje słowo! — huknął Góra, zrywając się z za stołu. — Twoja obietnica nie ma znowu tak bezmiernej wagi, bym miał chęć prosić cię o nią, albo ci ją odbierać!.. . Dada! — wrzasnął na Mohima, który znajdował się w sąsiednim pokoju. Gdy ów wpadł co sił do pokoju Gory, ów jął krzyczeć:

— Dada! czym ci nie mówił od samego początku, że małżeństwo Binoya z Sasi jest rzeczą niemożliwą? czy się jemu nie sprzeciwiałem?

— Prawda, żeś to czynił. Nikt inny nie mógłby powiedzieć czegoś podobnego. Kto inny na twojem miejscu, będąc stryjem, zainteresowałby się nieco więcej zamążpójściem swej bratanicy.

— Czemuś użył mnie za pośrednika w celu uzyskania Łgody Binoya? — krzyknął Góra.

— Nie z innej przyczyny, jak tylko z tej, że uważałem to za najlepszy sposób zdobycia jego zgody — odrzekł Mohim żałośnie.

Góra zaperzył się jak indyk.

— Proszę cię, daj mi święty spokój z tern wszyst-kiem! — krzyczał. — Nie jestem zawodowym swatem; mam co innego do roboty! — mówiąc to, wyszedł z pokoju.

Góra.

113

Zanim nieszczęsny Mohim mógł lepiej zmiarkować, co się stało, już i Binoy znalazł się na ulicy; Mohimowi jedyną osłodą doli pozostała fajka, którą podniósł z kąta, gdzie postawił ją poprzednio.

Binoy miewał nieraz sprzeczki z Górą, lecz do tak wulkanicznego wybuchu, jak teraz, nigdy jeszcze przedtem nie doszło, to też zrazu był ogłuszony własnym postępkiem. Gdy doszedł do domu, zdawało mu się, że jakieś ostrza rozdzierają mu sumienie. Nie chciało mu się ani jeść ani spać i tylko wciąż myślał, jaki to cios zadał Górze w tej jednej, krótkiej chwili; odczuwał żal zwłaszcza na myśl o swym nierozsądku i wzburzeniu, które nakłoniły go, by całą winą obarczać Gorę.

— Postąpiłem źle, źle, źle! — powtarzał sobie nieustannie.

W późniejszej nieco porze dnia, gdy Anandamoyi, zjadłszy obiad, siedziała nad szyciem, Binoy przyszedł do niej na górę i usiadł koło niej. Wiedziała już coś niecoś z ust Mohima o tern, co się stało, lecz kiedy przy obiedzie ujrzała twarz Gory, poznała, że srożyła się tu jakaś burza.

— Mateczko, — rzekł Binoy, — postąpiłem źle. To, co rano mówiłem Górze o małżeństwie z Sasi, było bzdurstwem.

— Co znowu, Binoyu? Tego rodzaju rzeczy zdarzać się muszą zawsze, ilekroć ktoś stara się stłumić jakiś ból w duszy. Nawet może to dobrze, że się tak właśnie stało. W krótkim czasie obaj zapomnicie o tej kłótni.

— Lecz, mamo, chciałem ci właśnie powiedzieć, że nie mam nic przeciw małżeństwu z Sasi.

-— Nie pogarszaj sprawy, moje dziecko, próbując załagodzić naprędce wasz spór. Małżeństwo jest na całe życie, a sprzeczka tylko na pewien czas.

Ale Binoy nie był w możności przyjąć tę radę. Nie mógł iść ze swym projektem wprost do Gory, więc poszedł do Mohima i zawiadomił go, że co do małżeństwa niema żadnej przeszkody, a zatem może odbyć się po upływie czterech miesięcy, sam zaś wziął na siebie skaptowanie wuja.

— Czy zaręczyny mogą się odbyć zaraz? — naglił

Mohim.

owszem, o tern zdecydujesz po naradzie z Górą — odparł Binoy.

— Co? znowu naradzać się z Górą! — jęknął Mo-him w gniewie.

— Tak, tak! to nieodzowne!

— Dobrze, niech tak będzie, gdy musi tak być, ale... — tu Mohim zatkał sobie usta, wpychając w nie zwitek betelu.

Tego dnia Mohim już nic nie mówił, ale nazajutrz udał się do pokoju Gory, przejęty obawą, że przyjdzie mu ciężko walczyć, by powtórnie uzyskać jego zgodę. Lecz zaledwie wspomniał, że poprzedniego dnia był u niego Binoy i wyraził ochotę poślubienia Sasi i nawet prosił go, by zapytał Gorę o radę w sprawie zaręczyn, Góra odrazu zgodził się, mówiąc:

— Dobrze, wszelkimi sposobami doprowadźmy do zaręczyn!

— Widzę, że teraz jesteś zupełnie przejednany, lecz na miłość Boską nie wymyśl znów niezadługo nowej trudności.

— Nie trudność, ale prośba z mej strony wywołała nieporozumienie — rzekł Góra.

— No, dobrze! — rzekł Mohim —proszę uprzejmie, byś ani nie robił żadnych trudności ani też nie udawał się z prośbą. Dość mi będzie tego, co zrobię własnemi siłami. Skądże mogłem wiedzieć, że twoja prośba osięgnie skutek zgoła przeciwny? Chcę tylko wiedzieć, czy istotnie życzysz sobie, by małżeństwo zostało zawarte?

— Tak jest, życzę sobie.

— Wobec tego poprzestań na tern życzeniu'i już nie bierz się do pośrednictwa ^w tej sprawie.

ROZDZIAŁ XX.

/^ora doszedł obecnie do wniosku, że trudno będzie czuwać nad Binoyem na odległość, że zatem należy ustawić straż w miejscu, skąd zagrażało niebez-

pieczeństwo. Czuł, że najlepszym sposobem, by utrzymać Binoya w skrępowaniu, byłoby nawiązanie ściślejszych stosunków z samym Pareshem Babu. To też zaraz następnego dnia po kłótni udał się po południu do mieszkania Binoya. Binoy nigdy się nie spodziewał że Góra przyjdzie o tak wczesnej porze, to też był zarówno uszczęśliwiony, jak zdumiony. Jeszcze większe zdumienie go ogarnęło, gdy Góra wszczął rozmowę o córkach Paresha Babu, nie okazując względem nich ni śladu nieprzyjaznego usposobienia. Nie potrzeba było wielkich wysiłków, by zainteresować Binoya tym przedmiotem, tak więc obaj przyjaciele omawiali ten temat z najrozmaitszych punktów widzenia aż do późnej nocy.

Nawet powracając nocą do domu, Góra nie mógł wyrzucić z myśli szczegółów tej rozmowy, a nawiedzały go te myśli bezustannie, dopóki nie zasnął. Nigdy w życiu swem poprzednio nie doświadczał w duszy tak wielkiego niepokoju — rzecz prosta, gdyż nigdy przedtem umysł jego nie zajmował się kobietami. Teraz Binoy dowiódł mu, że są one częścią zagadnienia światowego, który może być okupiony rozwiązaniem lub kompromisem, ale którego nie można pominąć milczeniem.

Dlatego też, gdy Binoy rzekł do Gory:

— Chodź razem ze mną do Paresha Babu, on często pytał się o ciebie, — ów zgodził się bez najmniejszej zwłoki. Nie dość, że się zgodził, ale w jego umyśle nie było już dawnej obojętności. Zrazu zgoła nie zaciekawiała go ani Sucharita ani córki Paresha Babu, następnie budziło się w jego duszy wzgardliwe ku nim uprzedzenie, lecz obecnie ogarnęło go pragnienie, by poznać je bliżej. Chciał koniecznie odkryć, jaka to ponęta wywarła taki wpływ na serce Binoya.

Był już wieczór, gdy doszli do domu. W gabinecie na górze przy świetle lampy stojącej Haran czytał Pa-reshowi Babu jeden ze swych artykułów angielskich. Jednakowoż Paresh Babu był tylko środkiem do celu, gdyż istotnym zamiarem Harana było zrobić wrażenie na Sucharicie. Ta słuchała w milczeniu, siedząc koło stołu i wachlarzem z liści palmowych zasłaniała sobie oczy od blasku lampy. Z wrodzoną sobie uległością czy-

niła, co było w jej mocy, by uważać, lecz myśl jej raz po raz ulatywała w inne strony.

Gdy służący oznajmił przybycie Gory i Binoya, zerwała się i chciała wybiec z pokoju, lecz Paresb Babu zatrzymał ją, mówiąc:

— Dokądże to uciekasz, Radha? Przecież to przybył nie ktoś obcy, ale nasz Binoy i Gour.

Sucharita usiadła nieco zmieszana, lecz z ulgą, że przerwało się czytanie obrzydliwego artykułu Harana. Była niewątpliwie podniecona zapowiedzią, że znów zobaczy Gorę, lecz czuła zarazem nieśmiałość i udrękę na myśl, że on przybywa wtedy, gdy w pokoju znajduje się Haran. Trudno powiedzieć, czy pochodziło to z obawy, by się znów nie pokłócili, czy też z innej przy

czyny . . .

Samo imię Gory w kąt zapędziło Harana. Sztyw nie odkłonił się na pozdrowienie Gory i usiadł w milczeniu, patrząc z podełba. Co się tyczy Gory, to na sam widok Harana odżyły w nim wszystkie wojownicze instynkty.

Pani Baroda wyszła była ze swymi trzema córkami w odwiedziny i ułożono się, że Paresh Babu miał zajść po nie, by odprowadzić je do domu. Był już czas na Paresha Babu, gdy zatrzymało go nadejście Gory i Binoya; ponieważ jednak nie mógł nazbyt długo się ociągać, przeto szepnął Haranowi i Sucharicie, że powróci jaknajrycblej i polecił im zabawianie gości roz

mową.

Rozmowa zawiązała się dość prędko, gdyż prawie na poczekaniu, doszło do regularnej walki na ostrze. Treścią zwady było co następuje: Był sobie pewien urzędnik powiatowy, nazwiskiem Brownlow, stacjonowany w pobliżu Kalkuty, z którym Paresh Babu jeszcze w Dakka utrzymywał zażyłe stosunki. On i żona jego okazywali Pareshowi Babu wielką cześć, gdyż ów nie trzymał w zamknięciu żony i córek. Rokrocznie sahib obchodził urodziny, urządzając wiejski kiermasz. Pani Baroda niedawno odwiedziła panią Brownlow i jak zawrsze, rozpływała się nad biegłością swych córek w literaturze i poezji angielskiej, na co mem-sahib zapewniła z entuzjazmem, że skoro w tym roku wicenamiestnik przyj edzie z żoną na kiermasz, byłoby im bardzo miło, gdyby

córki Paresha Babu potrafiły odegrać przed nimi krótką jakąś komedyjkę angielską. Ta rada spotkała się z radosną zgodą ze strony Barody, która właśnie z tego powodu wzięła córki do domu przyjaciela celem urządzenia próby. Góra, gdy go zapytano, czy mógłby być na tem przedstawieniu, odparł z nadmierną gwałtownością :

— Nie!

Poczem nastąpił zażarty spór na temat trudności porozumienia się społecznego Anglików i Bengalczyków w Indjach.

Haran mówił:

— Wina jest po stronie naszego narodu. Mamy tyle złych nawyczek i przesądów, żeśmy niewiele warci.

Na to odpowiedział Góra:

— Gdyby to było istotnie prawdą, to jednak, choćbyśmy byli najmniej warci, powinniśmy się wstydzić podlizywania się społeczeństwu angielskiemu.

— Przecież tych, którzy naprawdę są godni poszanowania, Anglicy darzą największą czcią — weźmy za przykład naszych przyjaciół z tego domu, — mówił Haran.

— Ten sposób obdarzania niewielu osób szacunkiem, co jedynie uwydatnia upokorzenie reszty współziomków, jest w mych oczach niczem innem, jak tylko urągowiskiem — odrzekł Góra.

Niebawem gniew wziął górę nad Haranem, a Góra, coraz bardziej przypierając go do muru, zmusił wkrótce przeciwnika do zdania się na łaskę i niełaskę.

Gdy w ten sposób toczył się spór, Sucharita z poza zasłony wachlarza wpatrywała się uporczywie w Gorę. Słowa, które obijały się o jej uszy, nie zostawiały najmniejszego wrażenia w jej umyśle. Gdyby zdawała sobie sprawę, że przygląda się Górze, z pewnością byłaby się zawstydziła, lecz teraz zapomniała się zupełnie. Góra siedział naprzeciw niej, wsparty na stole potężnemi ramionami, wyciągniętemi przed siebie. Światło lampy padało na jego rozrosłe, jasne brwi, z pod których wy biegał to uśmiech wzgardy, to zmarszczka gniewu. Atoli w całej grze jego twarzy była godność, która wskazywała, że nie pozwalał sobie na jakąś igTaszkę słowną,

lecz że jego poglądy miały za sobą wiele lat rozwagi i doświadczenia. Przemawiał nietylko głosem, ale i wyrazem twarzy, a każdy ruch jego ciała zdawał się okazywać głębokie przekonanie. Sucharka, przypatrując mu się, nie mogła wyjść z podziwu. Rzecby można, że po raz pierwszy w życiu patrzyła na prawdziwego mężczyznę, który wyróżniał się z przeciętnego typu innych mężczyzn. W zestawieniu z nim Haran Babu wyglądał tak nikle, że jego rysy, ruchy, a nawet odzież wydawały się niemal śmieszne. Tak często rozprawiała z Binoyem o Górze, że wyobrażała go sobie li tylko jako przywódcę osobnego stronnictwa o wyrobionych i określonych zapatrywaniach własnych, a w najlepszym razie uważała go za człowieka, obdarzonego jakiemś stanowiskiem w kraju. Teraz, patrząc w jego twarz, nie dbała o wszelkie względy partyjne czy zewnętrzne i widziała w Górze — jedynie człowieka. Po raz pierwszy w życiu przekonała się, czem był mężczyzna i czem była jego dusza; uradowana tern niezwykłem spostrzeżeniem doszczętnie zapomniała o istnieniu własnem.

Skupiony wyraz twarzy Sucharity nie uszedł uwagi Harana, który wskutek tego nie był zdolny z całą siłą popierać swych argumentów. Wkońcu zerwał się niecierpliwie z krzesła i takim głosem, jakby zwracał się do bliskiej krewnej, przemówił:

— Sucharito, nie poszłabyś ze mną do drugiego pokoju? Chcę ci coś powiedzieć.

Sucharita wzdrygnęła się, jak gdyby ją ktoś uderzył, gdyż Haran był z nią na stopie tak poufałej, że mógł do niej tak przemawiać, i kiedyindziej nie przeszłoby jej przez głowę żadne podejrzenie z tego powodu, jednak dzisiaj w obecności Gory i Binoya, wydało się jej to jak gdyby szyderstwem, zwłaszcza gdy Góra rzucił na nią okiem w ten sposób, jakby chciał obrazę Harana uczynić rzeczą nie do wybaczenia. Zrazu udawała, że nie usłyszała słów jego, ale Haran z odcieniem podrażnienia w głosie powtórzył:

— Czy mnie nie słyszysz, Sucharito? Mam ci coś powiedzieć. Proszę cię, byś poszła do drugiego pokoju.

Odpowiedziała, nie patrząc na niego:

— Poczekajmy, aż ojciec powróci, a wtedy możesz mnie poprosić.

Wobec takiego obrotu rzeczy Binoy powstał, mówiąc :

— Boję się, że przeszkadzamy; już nam czas się pożegnać.

Sucharita odpowiedziała pospiesznie:

— Nie, Binoy Babu, nie wolno odchodzić tak prędko. Ojciec prosił, by panowie byli łaskawi zaczekać. On tu zaraz nadejdzie.

W jej głosie była jakaś nuta niepokoju i usprawiedliwienia, jakby tu ktoś zamierzał oddać zwierzynę w ręce łowcy.

Haran wysunął się z pokoju, mówiąc:

— Nie mogę czekać, muszę iść, — znalazłszy się jednak za drzwiami, począł żałować pospiechu, lecz nie mógł wymyślić pozoru, któryby go skłaniał do powrotu. Po jego wyjściu Sucharita zapałała wstydem i siedziała ze spuszczoną głową, nie wiedząc, co ma mówić lub czynić. Właśnie wówTczas Góra znalazł sposobność, by przyjrzeć się jej rysom. Gdzież był choćby najdrobniejszy ślad nieskromnej zuchwałości, jaka, zdaniem jego, była nieodłączna od kobiety wykształconej? Niewątpliwie wyraz jej twarzy znamionował bystrość inteligencji, lecz jakże pięknie złagodzony był skromną nieśmiałością! Jej brwi były czyste i niepokalane jak połysk nieba jesiennego; wargi jej milczące w łagodnych wygięciach niewypowiedzianego słowa, jakże podobne były do powrabnego pąkowia! Góra nigdy dotąd nie przyglądał się z tak bliska ubraniu kobiety nowoczesnej, gardząc niem nawet na niewidziane, lecz dzisiaj przedziwnie piękną wydała mu się nowomodna sari, spowijająca kibić Sucharity.

Jedna z jej dłoni spoczywała na stole, a wysuwając się z bufiastego rękawa jej bluzki, czyniła na Górze wrażenie jak gdyby jakiejś wysłanniczki wzajemnością przejętego serca. W spokojnem świetle lampy, oblewa-jącem Sucharitę, cały pokój, pełen cieni, obrazy na ścianach i cała schludność umeblowania zdawały się tworzyć całkowity obraz, z którego wyłaniały się nie szczegóły materjalne, lecz ciepło rodzinne, płynące

z miłego rysu dbałości kobiecej. Wszystko to naraz stanęło, jak żywo, przed oczyma Gory.

Gdy się jej przypatrywał, stawała mu się coraz bardziej rzeczywista i prawdziwa — od zwichrzonych kędziorków nad skrońmi aż po rąbek sari. W jednym i tym samym czasie widział Sucharitę w całokształcie i we wszystkich szczegółach.

Przez niedługą chwilę zachowali kłopotliwe milczenie, ale wnet Binoy, spojrzawszy w stronę Sucharity, podjął temat rozmowy, na który oboje rozprawiali przed kilku dniami:

— Jak pani słyszała ode mnie kilka dni temu, ja sam kiedyś myślałem, że dla naszego kraju i społeczeństwa niema znikąd ratunku — że zawsze będziemy upośledzeni, a Anglicy będą na wieki naszymi zwierzchnikami. Takie też jest przekonanie większości naszych ziomków. Wobec takich założeń ludzie mogą albo pogrążyć się w samolubnych interesach, albo też stać się obojętnymi na los. Ja przez czas pewien myślałem na serjo o zapewnieniu sobie posady rządowej za poparciem ojca Gory. Ale Góra przez swe sprzeciwy doprowadził mnie do opamiętania.

Góra, widząc na twarzy Sucharity lekki objaw zdziwienia z powodu tej uwagi, rzekł:

— Proszę sobie nie myśleć, że moja niechęć ku rządowi wypływała z tego, co mówiłem. Ci, którzy pozostają na służbie rządowej, zwykli się chlubić siłą rządu, jak gdyby własną siłą, i dlatego starają się utworzyć klasę, stojącą zdała od reszty rodaków. Z każdym dniem spostrzegam to wyraźniej. Jeden z moich krewnych był niegdyś urzędnikiem sądowym. Obecnie jest już dymisjonowany, ale gdy jeszcze był w służbie, naczelnik okręgu nieraz czynił mu wymówkę: „Babu, czemu w waszym sądzie tak często ułaskawia się pod-sądnych?“ — a ów na to odpowiadał: „Nie dzieje się to bez przyczyny, sahib. Ci, których ty wtrącasz do więzienia, są dla ciebie czemś w rodzaju psów czy kotów, ale dla mnie ci, których uwalniam, są braćmi.“ W owym czasie wielu naszych ziomków było zdolnych powiedzieć tak szlachetne słowa, a z drugiej strony nie brakło Anglików, którzy słów tych słuchali. Obecnie

jednak kajdany służby stały się ozdobą, a dzisiejsi urzędnicy sądowi dochodzą coraz bardziej do tego, że własnych rodaków mają ledwo za coś lepszego od psów. Doświadczenie zaś wykazuje, że im wyżej postępują w służbie, tern stają się gorsi. Jeżeli się ktoś wespnie ponad barki drugiego, musi patrzeć z góry na własnych ludzi, a odkąd zacznie ich uważać za niższych od siebie, zmuszony jest wyrządzać im krzywdę. To nie doprowadzi do niczego dobrego.

Mówiąc to Góra, grzmotnął w stół, aż lampa się zatrzęsła.

— Goro — rzekł Binoy z uśmiechem — stół nie jest własnością rządu, a lampa należy do Paresha Babu.

Góra ryknął śmiechem na tę uwagę, napełniając cały dom wesołością. Sucharita była zdziwiona, a nawet uradowana, widząc, że Góra umie się śmiać z chłopięcą serdecznością z powodu żartu, skierowanego przeciw niemu samemu. Dotychczas nie wiedziała, że ci, którzy piastują w duszy wielkie myśli, mogą również śmiać się serdecznie.

Tego wieczoru Góra rozmawiał o najrozmaitszych rzeczach, a choć Sucharita wciąż milczała, to jednak jej oblicze wyrażało tak nietajone uznanie, że serce jego napełniło się entuzjazmem. Wkońcu rzekł, zwracając się przedewszystkiem do Sucharity.

— Chcę zwrócić uwagę na jedną rzecz. Jeżeli mylnie sądzimy, że wobec potęgi Anglików sami nie możemy być silni, chyba że staniemy się całkiem do nich podobni, to tą drogą nie dojdziemy do niczego, gdyż przez ślepe naśladownictwo nie będziemy ani tern ani tamtem. Do pani mam tylko jedną prośbę; niech pani przeniknie w samą głąb Indyj ; jeżeli są tam ułomności, wtedy należy leczyć je od wewnątrz, czyli przyjrzeć się im własnemi oczyma, rozumieć je, myśleć o nich, zwracać ku nim oblicze, obcować z niemi. Nigdy ich nie zrozumie, kto powstaje przeciwko nim, a przepojony do szpiku kości ideami chrześcijańskiemi, jeno powierzchownie przygląda się tamtym. Wtedy tylko się zadaje ranę a nie przynosi się żadnego pożytku.

Góra nazwał to prośbą, lecz było to raczej nakazem. W jego słowach było tyle przerażającej mocy, że

niepodobna było mówić o wyczekiwaniu czyjejś zgody. Sucharita słuchała z głową pochyloną, a serce w niej biło jak młotem w poczuciu, że Góra zwracał się przede-wszystkiem do niej z taką gorącością. Przezwyciężyła wstydliwość i rzekła z prostotą:

— Nigdy przedtem nie myślałam o kraju tak wzniośle i prawdziwie; ale zadam panu jedno pytanie: jakiż to związek zachodzi między ojczyzną i religją? Czy religja nie góruje nad ojczyzną?

Pytanie to, wypowiedziane głosem łagodnym, słodko zadźwięczało w uszach Gory, a więcej jeszcze słodyczy nabrało dzięki wyrazowi oczu Sucharity. Odpowiedział :

— To co góruje nad ojczyzną, co jest większe od ojczyzny, może się objawić, jedynie przez czyjąś ojczyznę. W tej różnorodności form Bóg ujawnił swą jedną i wieczną naturę. Lecz ci, którzy mówią, że prawda jest jedna i że przeto tylko jedna forma religji jest prawdziwa, wierzą jedynie w tę jedność prawdy, a nie uznają, że prawda jest niezmierzona. Bóg Niezmierzony ujawnia się w niezmierzonej mnogości. Mogę panią zapewnić, że na otwartem niebie indyjskiem można również zobaczyć słońce — w tym celu nie potrzeba przebywać mórz, ani też wysiadyw ać w oknie kościoła chrześcijańskiego.

— Pan chce powiedzieć, że Indje mają własną odrębną drogę, prowadzącą do Boga. Na czemże polega ta odrębność? — zapytała Sucharita.

— Odrębność ta — odrzekł Góra — polega na poznaniu, że Istota Najwyższa, której niepodobna określić, ujawnia się w pewnych granicach. W jednym i tym samym czasie posiada nieskończoną ilość cech i jest bez żadnej cechy, ma mnóstwo kształtów i nie ma kształtu. W innych krajach próbowano ująć Boga w jakąś definicję; niewątpliwie i w Indjach nie brakło prób wykrycia Boga w jednym z Jemu właściwych przejawów, ale nigdy nie uważano ich za ostateczne lub za jedyne. Żaden z świętobliwych mężów indyjskich nie wahał się uznawać, że Bóg w Swej nieskończoności przekracza wszelkie poszczególne przejawy, które w oczach jego czcicieli mogą uchodzić za prawdziwe.

— Może to prawda, ile chodzi o świętobliwych mędrców, ale cóż rzec o innych? — zapytała Sucharita.

— Sądzę, że w każdym kraju nieuk zniekształci prawdę — odparł Góra.

— Lecz czyż takie zniekształcenie w naszym kraju nie zaszło dalej niż w innych? — nadmieniła Sucharita.

— Być może — odparł Góra. — W każdym razie nie powinno nas to odrywać od wielkiej, urozmaiconej i cudownej drogi, na której Indje starały się z każdego punktu widzenia wcielić w myśl i czyn Jedynego, który jest prawdziwy zarówno w postaciowości jak i bez-postaciowości, w objawieniu zarówno cielesnem. jak duchowem, w odczuciu zarówno zmysłowem, jak i we-wnętrznem; nie powinno nas to prowadzić do tego zaślepienia, by zamiast tego, jako jedyną religję, przyjmować mieszaninę teizmu i ateizmu, oschłą, ciasną i beztreściową, jaka rozwinęła się w Europie XIX-go wieku.

Sucharita na chwilę zgubiła się w myślach, a Góra nie doczekawszy się odpowiedzi, mówił dalej :

— Proszę sobie nie wyobrażać mnie, jako jakiegoś świętoszka, a w najlepszym razie za jednego z tych, co nagle powrócili do starej wiary — moje słowa nie były pomyślane w duchu tychże. Umysł mój przejęty jest zachwytem dla głębokiej i wielkiej jedności, jaką odkryłem, poznając naocznie różne objawy życia Indji oraz ich najróżnorodniejsze dążności, to zaś zabezpiecza mnie od obawy, bym miał zniżyć się do poziomu najnędzniejszych i najciemniejszych współziomków. To posłannictwo Indyj może jedni zrozumieją, drudzy zaś nie; nie wpłynie to jednak na zmianę mego poczucia, że jestem w jedności z całemi Indjami, a cała ludność ich należy do mnie; i nie mam najmniejszej wątpliwości, że w tej ludności pocichu, lecz ustawicznie, pracuje duch

Indyj.

Słowa Gory, wypowiedziane głosem potężnym, drgały niejako i krążyły w ścianach i sprzętach pokoju. Sucharita jeszcze nie wszystko zdołała w nich wyrozumieć; bądź co bądź była to pierwsza fala przypływu nowych przekonań, bijącego silnie w jej duszę. Świadomość, że życie nie zamyka się w granicach rodziny i sekty, ogarnęła ją siłą nieprzemożoną i bolesną.

Na tern przerwała się rozmowa, gdyż ze schodów doszedł tętent nóg i odgłos śmiechów dziewczęcych. To wracał Paresh Babu z córkami, a Sudhir, jak zwykle, stroił z niemi figle.

Wszedłszy do pokoju i ujrzawszy Gorę, Lolita i Satish spoważnieli i zatrzymali się, natomiast Labonya wyszła pospiesznie. Satish podkradł się do krzesła Bi-noya i zaczął doń coś szeptać, a Lołita przysunęła krzesło poza Sucharitę i usiadła tam nawpół zasłonięta. Niebawem wszedł Paresh Babu, mówiąc:

— Nieco się spóźniłem z powrotem. Zdaje mi się, że Panu Babu wyszedł?

Ponieważ Sucharita nie odpowiadała, Binoy ją wyręczył :

— Tak jest, mówił, że nie może czekać.

Zaś Góra powstał i ukłoniwszy się z szacunkiem Pareshowi Babu, odezwał się:

— I my też musimy odejść.

— Nie miałem dziś wiele sposobności, by z wami pogawędzić — rzekł Paresh Babu. — Spodziewam się, że będziecie nas odwiedzali często, skoro tylko czas pozwoli.

W sam raz, gdy Góra i Binoy wychodzili z pokoju weszła pani Baroda. Ukłonili się jej obaj, a ona zawołała:

— Co, już panowie odchodzą?

— Tak! — odparł mrukliwie Góra. Na to Baroda zwróciła się do Binoya:

— Ależ, Binoy Babu, ja pana nie puszczę; pan musi zostać u nas na kolacji. Zresztą mam panu coś powiedzieć.

Satish podskoczył z radości na to zaproszenie i chwyciwszy Binoya za rękę, wtrącił i swoje trzy

grosze:

— Tak, tak, mamo, nie puszczaj Binoya; on musi dziś zanocować u mnie.

— Widząc, że Binoy zawahał się nad odpowiedzią, Baroda zwróciła się do Gory:

— Czy pan koniecznie chce nam zabrać Binoya Babu? Czy jest on panu tak bardzo potrzebny?

— Nie, nie, bynajmniej — mruknął Góra z zawziętością. — Zostań Binoyu, ja wychodzę! — i wypadł z domu pospiesznie.

Gdy pani Baroda nakłaniała Binoya, by pozostał, ów mimowoli przechwycił ukradkowo spojrzenie Lo-lity, która z uśmiechem odwróciła twarzyczkę. Binoy ledwo wyczuwał te drobne uszczypliwości, których mu nie szczędziła Lolita, a przecie kłuły go, jak ciernie. Gdy usiadł, Lolita odezwała się:

— Binoy Babu, mądrzejby pan postąpił dzisiaj, uciekając z placu.

— Czemu? — zapytał Binoy.

— Mama chce pana postawić w trudnem położeniu — wyjaśniła Lolita. — Brak nam jednego aktora do przedstawienia na wieczornicy u urzędnika, a matka postanowiła tę lukę zapełnić pańską osobą.

— Na miłość Boską! — krzyknął Binoy. — Ależ tego nie mogę uczynić!

— Mówiłam o tern matce na samym początku — powiedziała Lolita, śmiejąc się. — Powiedziałam, że pański przyjaciel nigdy panu nie pozwoli wziąć udziału w tej zabawie.

Binoy żachnął się na to ukłucie:

— Nie mamy po co roztrząsać sądów mego przyjaciela. Ale chodzi tu o to, że jak żyję, nigdy jeszcze nie grywałem na scenie -— pocóż więc mnie nagabywać?

— Cóż dopiero o nas mówić? — rozżaliła się Lolita. — Czy pan sądzi, żeśmy choć raz w życiu grały na scenie?

W tej chwili nadeszła pani Baroda, a Lolita odezwała się:

— Mamo, nie zda się na nic zapraszać Binoya Babu, by wziął udział w przedstawieniu, chyba, że zdołasz wy dębić zezwolenie jego przyjaciela--

— Nie chodzi tu wcale o pozwolenie mego przyjaciela — przerwał Binoy, wijąc się jak piskorz, — ale o to, że nie mam zgoła zdolności aktorskich.

— E, niech się pan tem nie trapi — zawołała Baroda. — Uda się nam raz-dwa z pana coś wykrzesać.

Więc pan sądzi, że dziewczęta to potrafią, a pan nie?

Co za niedorzeczność! ^____ _

W ten sposób przed    zamknęła się ostatnia

furtka ucieczki.    ,■^ \

•) il

ROZDZIAŁ XXI.

VT*

Ч/

ii a.

. f/o

%.

/^"jora wyszedłszy z domu, riłą ruszył raźnym krokiem, jak zwykle, i zamiast ISó-prnsto do domu, włóczył się ponad rzeką. W owym czasie Ganges i jego po-brzeże nie były zeszpecone gorączką handlową, jaka wre tu dzisiaj. Za rzeką nie biegł tor kolejowy, ani wpo-przek jej nurtów nie przechodził most, a niebo w wieczór zimowy nie było zasnute pełnym sadzy wyziewem roj-nego miasta. Rzeka przynosiła niejako zwiastowanie pokoju — od niepokalanych wierchów odległych Himalajów w sam środek zgiełkliwej i pełnej kurzu Kalkuty.

Natura nigdy nie przykuwała uwagi Gory, bo umysł jego zawsze bywał pochłonięty własnemi dążnościami; co nie było bezpośrednio z niemi związane w jego otoczeniu, tego zazwyczaj nie dostrzegał.

Wszakoż w ów wieczór niebo, ciemne, acz gwiazdami usiane, obudziło w jego sercu najróżnorodniejsze drgnienia, ledwo dostrzegalne. Toń była bez najlżejszej zmarszczki. Na łodziach uwiązanych w przystani migotały światełka, a gęste listowie drzew na brzegu przeciwnym wydawało się zwartą bryłą ciemności. Ponad wszystkiem strażowała planeta Jowisza, niby nieuśpione sumienie nocy.

Aż do tego czasu Góra żył zdała od tego wszystkiego, we własnym świecie myśli i czynów — cóż więc oto z nim się stało? Wszedł w pewną styczność z przyrodą — i oto zdawały się go witać głębokie ciemne nurty rzeki, ciemne bryły brzegów i ciemna, bezgraniczna roztocz nieba nad głową. Góra czuł, że tej nocy uległ powabowi przyrody.

Z ogrodu przydrożnego, należącego do jakiegoś kupca, niesamowicie połyskiwały jakieś kwitnące egzotyczne pnącze, a blask ich padał na niespokojne serce

Gory, niby kojące dotknięcie; rzeka zaś wabiła go z pola nieznużonej pracy ludzkiej w jakąś dziedzinę mroczną i niezbadaną, gdzie drzewa wydają czarowne kwiaty i rzucają tajemnicze cienie na brzegach nieznanych wód, gdzie pod czystem, otwartem niebem dnie wydają się swobodnem spojrzeniem szeroko otwartego nieba, a noce wstydliwym cieniem, drżącym pod przymru-żonemi rzęsami.

Okrążył Gorę istny wir upojenia i zdawał się go ciągnąć w nieznane, odwieczne głębie, jakich wpierw nigdy nie przeczuwał. Cała jego istota jednocześnie doznawała wstrząsów bólu i wesela. Doszczętnie niemal zapomniawszy o sobie, stał w tę noc jesienną nad brzegiem rzeki, mając w oczach mgławe błyski gwiazd, a w uszach mętny gwar miasta, — w obliczu zakrytej, nieuchwytnej tajemniczości, ogarniającej wszechświat. Przyroda zemściła się nad nim za to, że przez czas tak długi nie uznawał jej zwierzchnictwa, i wplątała go w czarodziejskie sidła, przykuwając go do ziemi, wody i nieba i odrywając go od życia powszedniego.

Gubiąc się w podziwie, Góra usiadł na ustronnych stopniach zbiegających ku rzece. Siedząc tak, raz po raz zadawał sobie pytanie, co to nagle w nim zaszło, jakie stąd ma wyciągnąć wnioski dla siebie i jak to ustosunkować do życia, jakie sobie wytyczył. Czy była to rzecz, z którą należało walczyć — i przełamać ją?

Lecz gdy Góra z gniewem zacisnął pięści, w pamięci stanęło mu pytające spojrzenie dwojga zachwycających oczu, złagodzonych skromnością, a rozjaśnionych zrozumieniem — iw wyobraźni odczuł dotknięcie dwu miękkich rąk, obdarzonych tak cudnemi palcami! Skroś go przenikał dreszcz niewysłowionej radości, gdy pod wpływem tego wrażenia cichły wszystkie jego wątpliwości i obawy, to też niechętnie rozstawał się z tern uczuciem, powstając z miejsca.

Gdy późno w noc wrócił do domu, Anandamoyi zagadnęła :

— Czemuż tak późno, moje dziecko? Kolacja ci zupełnie wystygła.

— Sam nie wiem, co mi jest, mateczko. Zasiedziałem się nad rzeką.

— Czy Binoy był z tobą?

— Nie, byłem sam.

Anandamoyi zdziwiła się niepomału, wiedziała bowiem, że Góra nie miewał przedtem zwyczaju dumać do tak późnej godziny nad Gangesem; nie zgadzało się to z jego naturą, by siedzieć bezczynnie w milczącej zadumie. Przyglądała mu się, gdy z roztargnieniem spożywał wieczerzę, i zauważyła w jego rysach jakiś niespotykany dotąd u niego niepokój i podniecenie. Po chwili milczenia zapytała go spokojnie:

— Przypuszczam, że byłeś dziś u^Binoya?

— Nie, byliśmy obaj popołudniu u Paresha Babu.

To znowu dało Anandamoyi wiele do myślenia, to też po chwili odważyła się na inne zapytanie:

— Czy poznałeś się z całą rodziną?

— Tak, bez żadnych wyjątków — odrzekł Góra.

— Sądzę, że ich dziewczęta nie boją się ludziom pokazywać?

— O nie, bynajmniej — rzekł Góra. W każdym innym czasie w odpowiedzi Gory byłaby nuta przesady, a jej brak zupełnie zbił z tropu Anandamoyi.

Nazajutrz rano Góra nie zabierał się ze zwykłą gorliwością do pracy codziennej. Przez czas dość długi stał nieprzytomnie patrząc w okno sypialni, wychodzące na wschód. W końcu zaułka, opodal od głównej ulicy, w którą ów wpadał, znajdowała się szkoła. Na dziedzińcu szkolnym wznosiło się stare drzewo jambolanu, nad którego koroną snuło się pasemko mgły porannej, ledwo że przepuszczając różowe promienie wschodzącego słońca. Zwolna mgła się rozpływała, a jasne groty światłości słonecznej przeszywały tkaninę listowia, niby niezliczone lśniące ostrza bagnetów; ulica ożywiała się ruchem przechodniów i gwarem targowym.

Nagle wzrok Góry padł na Abinasha i kilku jego kolegów szkolnych, którzy, wyszedłszy z zaułka, zdążali w stronę jego domu. Jednym silnym porywem otrząsnął się z czarodziejskich pęt, w które się był uwikłał:

— Nie, nie, żadną miarą! — krzyknął z siłą, która niby cios zraniła jego duszę, i wypadł z pokoju.

Czynił sobie gorzkie wyrzuty, że nie był na czas gotów do przyjęcia kolegów — na co przedtem nigdy

sobie nie pozwalał. Postanowił nie bywać już w domu Paresha Babu i wszelkiemi sposobami pozbyć się myśli o tej rodzinie, choćby mu przyszło na czas pewien rozstać się z Binoyem.

W ciągu rozmowy przyjaciele jego ułożyli plan, by wspólnie odbyć pieszą wyprawę wzdłuż głównego gościńca. Miano nie brać z sobą pieniędzy, a utrzymywać się jedynie z tego, co im po drodze dać mogła gościnność ludzka.

Góra niebywale się zapalił do tego projektu. Ogarnęła go ogromna radość, że w ten sposób wyzwoli się od więzów i wydostania się na swobodną przestrzeń; zda-waćby się mogło, że sama wzmianka w tern przedsięwzięciu uwalniała serce jego z sieci, w którą się zaplątało. Niby chłopiec, wypuszczony ze szkoły, wybiegł niemal z domu, by czynić przygotowania do wymarszu, a w głowie wałkował tę myśl, że jedynie prawda jest czemś istotnem, a wszystkie te uczucia, jakie nim owładnęły, są jeno mamidłem.

Właśnie do domu wchodził Krishnadayal, niosąc stągiewkę poświęconej wody gangesowej, przepasany był szarfą zapisaną imionami bóstw i klepał wersety man-trasów. Góra zderzył się z nim w rozpędzie, a zawstydzony tern co uczynił, pochylił się mu do nóg, chcąc go przeprosić; lecz Krishnadayal odsunął się od niego, mówiąc pośpiesznie:

— Dajno teraz spokój, daj spokój!

I umknął boczkiem, czując, że zetknięcie się z Górą zniweczyło skuteczność porannej kąpieli w Gangesie.

Góra nigdy nie poznał się na tem, że cała ostrożność Krishnadayala zmierzała w szczególności do tego, by unikać— właśnie jego; ot poprostu przypuszczał, że ta odraza była objawem jego dziwacznego pragnienia, by przez unikanie zetknięcia się z najrozmaitszymi ludźmi uchronić się od skalania — wszak nawet ze swą żoną Anandamoyi rozmawiał z odległości, a prawie nie stykał się z Mohimem, który zresztą zanadto wiele miał zajęć. Jedyną osobą w rodzinie, z którą Krishnadayal utrzymywał jakąś łączność, była jego wnuczka Sasi; często uczył ją wygłaszania na pamięć tekstów sanskryckich oraz przestrzegania ścisłości obrzędów.

Z tego to powodu, gdy Krishnadayal się oddalił, Góra uśmiechnął się. Postępowanie ojca, mówiąc prawdę, coraz to bardziej obcym czyniło go Górze, który choć nie pochwalał nieprawowiernych zwyczajów Anan-damoyi, to jednak na nią właśnie, dzięki jej naturalności, przelał całe swe uwielbienie i miłość synowską.

Zjadłszy śniadanie, Góra zwinął w tobołek jedną zmianę odzieży i przytroczywszy ją sobie na plecy na-wzór turystów angielskich, poszedł do Anandamoyi.

— Mamo, chciałbym urządzić sobie kilkadniową wycieczkę. Pozwól mi iść.

— Dokąd się wybierasz, mój synu? — zapytała.

— Sam tego nie wiem dokładnie — odpowiedział.

— Czy masz jakie zajęcie?

— Nie takie zajęcie, jak to zazwyczaj rozumieją. Sama podróż jest już zajęciem.

Widząc, że Anandamoyi trwała w milczeniu, Góra jął trwożnie ją zaklinać:

— Mamo, nie sprzeciwiaj się doprawdy. Znasz mnie chyba dostatecznie. Nie powinnaś się trwożyć, że staję się ascetą i wybieram się w drogę ku dobremu. Wszak wiesz, że nie mógłbym oddalać się od ciebie na długo.

Nigdy przedtem Góra w słowach tak wyraźnych nie wyjawiał swych uczuć względem matki, to też zaraz po ich wypowiedzeniu uczuł się nieco zawstydzony. Spostrzegła to Anandamoyi, acz przejęta wnętrzną radością, więc aby go ośmiebć, przemówiła:

— Czy Binoy idzie z tobą?

— Takiego pytania tylko po tobie można się było spodziewać, mateczko! Tobie się zdaje, że ci ktoś ukradnie twego Gorę, o ile Binoy nie będzie go pilnował. Binoy nie pójdzie ze mną, a ja wyleczę cię z tej zabobonnej wiary w niego, powracając cało i zdrowo nawet bez jego opieki!

— Ale od czasu do czasu przyślesz mi jakąś wiadomość o sobie? — odezwała się Anandamoyi.

— Lepiej przygotuj się na to, że nie będziesz otrzymywała żadnych wiadomości, bo w takim razie będziesz szczęśliwsza. Nikt ci przecież nie chce ukraść Gory — nie bój się! Nie jest-ci on takim skarbem, za jaki go

uważasz! Jeżeli ktoś będzie miał chrapkę na mój tło-moczek, zrobię mu z niego upominek i powrócę do domu; nie mam zamiaru walczyć o to zawiniątko z narażeniem życia — mogę cię zapewnić!

Góra schylił się, by otrzeć kurz ze stóp Ananda-moyi, ona zaś błogosławiła go, całując własne palce, które dotknęły jego głowy, lecz nie próbowała mu odradzać. Nie miała zwyczaju sprzeciwiać się czemukolwiek dlatego, że sprawiało jej to przykrość lub wywoływało obawę przed jakiemś urojonem niebezpieczeństwem. Przebiła się w życiu przez wiele trudności i niebezpieczeństw i wiedziała coś niecoś o szerokim świecie. Nigdy nie znała trwogi, a dzisiejszy jej niepokój płynął nie stąd, że Górze mogło się coś przydarzyć, ale że od ubiegłego wieczora domyślać się w nim poczęła jakichś zgryzot, które niewątpliwie spowodowały tę nagłą wycieczkę.

W sam raz, gdy Góra z węzełkiem na plecach przestąpił próg domu, naprzeciwko ukazał się Binoy, niosąc z największą ostrożnością dwie ciemno-czerwone róże.

— Binoyu, — ozwał się Góra, — niebawem się okaże, czy byłeś ptakiem dobrej czy złej wróżby.

— Co? wybierasz się w podróż? — zapytał Binov. — Tak.

— Dokąd?

— Echo odpowiada: dokąd! — zaśmiał się Góra. — Czy cię nie stać na lepszą odpowiedź?

— Nie. Idź do matki, a ona opowie ci o wszystkiem Muszę już odejść! — mówiąc to Góra, ruszył raźnym krokiem.

Binoy, wszedłszy do pokoju, pokłonił się Ananda-moyi i u stóp jej złożył dwie róże. Podniósłszy je, zapytała :

— Gdzieżeś to dostał, Binoyu?

Binoy, nie dając bezpośredniej odpowiedzi, rzekł:

— Ilekroć otrzymam coś ładnego, najpierwszem mem pragnieniem bywa, by złożyć to w hołdzie u twych stóp. Aleś ty, mateczko, czegoś zamyślona — co tobie?

— Skądże coś podobnego przyszło ci do głowy? — zapytała Anandamoyi.

— Ponieważ zapomniałaś mi podać, jak zwykle, liść betelu, — odparł Binoy.

Anandamoyi spełniła prośbę zawartą w tej przy-mówce i gawędzili tak we dwoje aż do południa. Bi-noyowi nie udało się dorzucić światła na tajemnicę bezcelowej podróży Gory; ale kiedy w toku rozmowy Anandamoyi zapytała go, czy to on wziął wczoraj Gorę do domu Paresha Babu, opowiedział jej ze wszystkiemi szczegółami, co się tam działo. Każdego słowa słuchała z naprężoną uwagą.

Na odchodnem Binoy rzekł:

— Mateczko, czy hołd mój został przyjęty i czy mogę teraz odebrać te kwiaty wraz z twojem błogosławieństwem?

Anandamoyi zaśmiała się, wręczając róże Binoyowi. Widziała to dobrze, że te kwiaty otoczone są taką pieczołowitością nie dla samej tylko piękności; była w tern pono jakaś głębsza przyczyna, niż botaniczne zainteresowanie.

Gdy Binoy odszedł, ona długo ważyła to, co jej ciężyło na sercu, i modliła się gorąco do Boga, żeby Górze nie przytrafiło się jakieś nieszczęście i żeby nic nie doprowadziło do zerwania jego przyjaźni z Binoyem.

ROZDZIAŁ XXII.

^7 temi dwiema różami wiązała się długa historja.

Poprzedniego wieczora, gdy Góra sam jeden wyszedł z domu Paresha Babu, zostawił biednego Binoya w niemałym kłopocie z powodu propozycji, by tenże uczestniczył w przedstawieniu na wieczornicy u urzędnika.

Lolita niezbyt się entuzjazmowała tern przedstawieniem, a może nawet była szczerze znudzona całą tą hecą, niemniej jednak zawzięła się, by jakimkolwiek sposobem wplątać w to Binoya. Była oburzona na Gorę i pragnęła nakłonić Binoya, by uczynił cokolwiek naprzekór życzeniom przyjaciela. Sama nie zdawała sobie sprawy, czemu tak przykro było jej myśleć

o Binoyu, jako o hołdowniku swego kolegi — jednak, cokolwiekby też mogło tu być przyczyną, czuła, że odetchnęłaby swobodniej, gdyby tylko się jej powiodło wyrwać Binoya z tej niewoli. Przeto, potrząsając wyzywająco głową, rzekła do niego:

— Ależ, cóż zdrożnego dopatruje się pan w tem przedstawieniu ?

— W samem przedstawieniu może nie być nic zdrożnego, — odrzekł Binoy, — lecz to mi się nie podoba, że będzie się ono odbywać w domu urzędnika.

— Czy to pańskie zdanie czy cudze?

— Nie jestem powołany do wygłaszania czyichkolwiek poglądów — rzekł Binoy, — a zresztą nie tak to łatwo je wypowiadać. Może pani trudno przychodzi w to uwierzyć, lecz podaję własne poglądy, niekiedy własnemi słowami, niekiedy cudzemi.

Lolita tylko uśmiechnęła się, nie mówiąc nic, lecz po pewnym czasie znów podjęła:

—- Pański przyjaciel Gour Babu, jak mi się zdaje, wyobraża sobie, że jest to wielkie bohaterstwo zlekceważyć sobie zaproszenie urzędnika. Czy to ma być rodzaj walki z Anglikami?

— Mniejsza z tem, czy mój przyjaciel myśli tak czy inaczej, ale w każdym razie ja sam tak myślę! — odpowiedział Binoy, nieco unosząc się. — Czy nie jest to rodzaj walki? Jakże mamy zapewnić samym sobie poszanowanie, jeżeli nie przestaniemy łasić się tym, którzy sądzą, że czynią nam wielki zaszczyt, gdy na nas kiwną małym palcem?

Lolita miała z natury dumne usposobienie, więc podobało jej się, że Binoy mówił o konieczności szacunku dla samych siebie; jednakowoż czując słabość własnych argumentów, w dalszym ciągu dokuczała Binoyowi nie-potrzebnemi docinkami.

— Niechno pani zwróci na jedną rzecz uwagę — rzekł w końcu Binoy. — Pocóż bawić się wciąż w dowodzenia? Czemu pani nie powie poprostu: „Życzę sobie, żeby pan wziął udział w tem przedstawieniu⁴⁴? wtedyby mi było przyjemnie zrobić ofiarę z mych zapatrywań przez wzgląd na prośbę pani.

— Oho! — zawołała Lolita — Pocóż mam to mówić? Jeżeli pan ma uczciwe poglądy, to czemu robić im naprzekór ze względu na moją prośbę? Przecież to winno być w zgodzie z pańskiem sumieniem!

— Niechże tak będzie, jeśli taka wola — rzekł Binoy. — Przypuśćmy, że pogląd mój jest nierealny: jeżeli nie wolno mi ich się wyrzec na prośbę pani, to przynajmniej niech mi pani pozwoli złożyć broń wobec jej dowodzeń i zgodzić się na uczestnictwo w przedstawieniu.

W tejże chwili do pokoju weszła pani Baroda. Binoy powstał i odezwał się:

— Proszę mi powiedzieć, na czem polega moja rola?

— Nie potrzebuje sobie pan nad tem suszyć głowy

—    odpowiedziała Baroda triumfująco. — Już się o to postaramy, żeby pana należycie wciągnąć we wszystko. Pańską powinnością jest tylko regularne uczęszczanie na próby.

— Doskonale, wobec tego na razie się wynoszę.

— Nie, nie! pan musi zostać na kolacji — nalegała pani Baroda.

— Czy pani mi nie daruje dzisiejszego wieczoru?

— Nie, Binoy Babu, pan koniecznie musi pozostać

—    uparła się Baroda.

Trudna rada, Binoy musiał pozostać, lecz nie czuł się tak swobodnie, jak po inne czasy. Nawet Sucharita tego wieczoru siedziała cicho, zatopiona w myślach; gdy wywiązał się spór między Lolitą i Binoyem, nie wtrącała się do niego, lecz powstawszy, zaczęła się przechadzać po werandzie. Zdawało się, jak gdyby zerwała się pomiędzy nimi nić łączności.

Żegnając się z Lolitą, Binoy przyjrzał się jej spoważniałej twarzy i rzekł:

— Otóż takie moje szczęście! Choć się poddałem, to jednak jeszcze nie spodobałem się pani.

Lolita nic nie odpowiedziała i obróciwszy się, wyszła z pokoju. Nie była z natury beksą, lecz nocy dzisiejszej czuła, że nie zdoła przemóc łez, napływających jej do oczu. Cóż to się z nią stało? Cóż to nakłaniało ją, by nieustannie starała się drażnić Binoya — zadając ból jedynie sobie samej?

Dopóki Binoy wzbraniał się grać w przedstawieniu, poty jedynie wzmagała się nieustępliwość Lolity, lecz skoro się zgodził, cały jej entuzjazm rozwiał się doszczętnie, a nawet w duszy jej całą hurmą odzywały się argumenty przeciwko jego uczestnictwu w przedstawieniu; dręczyła ją myśl, że on nie powinien był się zgodzić tylko na jej prośbę. Czemże była dla niego jej prośba? Byłaż to jeno grzeczność z jego strony?... jak gdyby to jej zależało na jego grzeczności!

Czemuż jednak teraz z kolei popadać w taką sprzeczność? Czyż nie czyniła wszystkiego, co było w jej mocy, by zwerbować Binoya do tego widowiska? Co ją upoważniało do tego, by gniewać się na niego za to, że ustąpił przed jej uporem — choćby to nawet płynęło z grzeczności? Takie to wyrzuty nękały Lo-litę więcej, niżby to z natury rzeczy wynikać mogło.

Kiedyindziej, gdy ją coś trapiło, szukała pocieszenia u Sucharity — dziś atoli tego nie uczyniła. Bo też doprawdy nie mogła zrozumieć, czemu serce bije jej tak w piersi i czemu łzy tłoczą się jej do oczu...

Nazajutrz rano Sudhir przyniósł Labonyi bukiet; były w nim dwie czerwone róże. Lolita natychmiast wyjęła obie z wiązanki; gdy ją zapytano o przyczynę, odpowiedziała:

— Nie mogę ścierpieć, ażeby tak piękne kwiaty miały być stłamszone w środku bukietu. Uważam to za prostactwo, by w ten sposób, bez braku, wiązać kwiaty.

Mówiąc to, rozwiązała pęczek i porozmieszczała kwiaty w różnych częściach pokoju. Podbiegł na to Satish, wołając:

— Didi, skądeś dostała te kwiaty?

Nie odpowiadając na to pytanie, Lolita zagadnęła: — Czy chcesz dziś pójść z wizytą do swego przy

jaciela?

Aż do tej chwili Satish nie myślał jeszcze o Bi-noyu, ale na samą wzmiankę o nim zaczął tańczyć i odezwał się:

— Tak, tak, chcę! — i już się zabierał do wyjścia, lecz Lolita zatrzymała go, pytając:

— Czem się zabawiacie, gdy jesteś u niego?

Na to Satish odrzekł zwięźle:

— Rozmawiamy.

— On ci daje tyle obrazków, czemu ty mu się nie odwzaj emniasz ?

Binoy powycinał z czasopism angielskich wszelkiego rodzaju ryciny, które Satish wklejał sobie da specjalnego zeszytu. Żeby zapełnić jego stronnice, doszedł do takiej śmiałości, że ilekroć zobaczył jakąś ilustrację, choćby w najcenniejszej książce, świerzbiały go palce, by ją wyciąć, a ta zachłanność ściągała na głowę winowajcy stek łajań ze strony sióstr.

Zgoła nieoczekiwanem i niemiłem odkryciem była dla Satisha wiadomość, że na tym świecie wymaga się wzajemności za podarki. Niełatwo było zżyć mu się z myślą, że trzeba będzie poświęcić jedno z ukochanych cacek, z taką troskliwością przechowywanych w starem pudełku blaszanem; to też twarz jego wydała zakłopotanie. Lolita uszczypnęła go w policzek i odezwała się z uśmiechem:

— No, no! nie trap się! Dasz mu oto te dwie

róże.

Uradowany tak łatwem rozwiązaniem trudności,, Satish wyruszył z kwiatami, by spłacić dług wdzięczności wobec przyjaciela. Po drodze spotkawszy Binoya, zawołał na niego:

— Binoy Babu! Binoy Babu! — i ukrywając róże za pazuchą, rzekł: — Czy pan zgadnie, co mam dla pana?

Gdy Binoy, jak zwykle, przyznał się do swej nie-domyślności, Satish wydobył z pod poły dwie róże, na co ów wykrzyknął:

— O jakież cudne! Ale, Satish Babu, czy one należą do ciebie? Ej, nie chciałbym wpaść w ręce policji za przyjmowanie rzeczy ukradzionych!

Satisha naszły nagle wątpliwości, czy może nazwać kwiaty swojemi, czy też nie, więc po chwili namysłu rzekł:

— Ma pan słuszność! Przecież dała mi je siostra moja, Lolita, żebym je panu doręczył.

W ten sposób wyjaśniła się zagadka, a Binoy pożegnał się z Satishem, zapowiadając się z wizytą na popołudniu.

Binoy nie zdołał zapomnieć przykrości, jakiej doznał zeszłego wieczora od Lolity. Rzadko z kim się kłócił, więc nie spodziewał się od nikogo tak ostrych słów. Zrazu uważał Lolitę jedynie za osobę podrzędną w stosunku do Sucharity, lecz obecnie jego stosunek do niej przypominał dolę kłutego słonia, który nie znajduje czasu, by mógł zapomnieć o poganiaczu. Główną jego troską było przejednać jakimkolwiek sposobem Lolitę i zapewnić sobie choć chwilę spokoju. Lecz skoro nocą powrócił do domu, jej kłujące, drwiące słowa jedno po drugiem powracały mu na myśl, tak iż uznał za rzecz niemożliwą zaśnięcie.

— Jestem tylko jak gdyby cieniem Gory. Nie mam własnego zdania. Lolita gardzi mną, bo takie ma o mnie wyobrażenie — lecz jest ono z gruntu fałszywe.

Myśli jego rozbiegały się w poszukiwaniu wszelkich dowodów, mających obalić ów pogląd. Były to jednak uderzenia w próżnię, gdyż Lolita nigdy nie postawiła mu określonego zarzutu i starała się nie dawać mu sposobności do rozwinięcia tematu. Binoy miał tyle odpowiedzi w razie oskarżenia, a nigdy nie udało mu się ich wydobyć na jaw — i to go tak dręczyło. Nadomiar wszystkiego, gdy zgodził się na kapitulację, Lolita nie okazała najmniejszego uradowania. To zgryzło go do reszty.

— Czyżbym był tak godzien wzgardy? — pytał sam siebie z goryczą.

Kiedy więc usłyszał z ust Satisha, że za pośrednictwem chłopaka róże te przysłała mu Lolita, wpadł w upojenie. Uważał to za znak pojednania w następstwie jego kapitulacji. Początkowo zamierzał zanieść je do domu, lecz ostatecznie postanowił uświęcić je przez złożenie u stóp matki Anandamoyi.

Wieczorem tego dnia, gdy Binoy zawitał w dom Paresha Babu, Lolita przesłuchiwała Satisha z zadanej lekcji. Pierwsze słowa Binoya były:

— Czerwień jest barwą, oznaczającą nastrój wojenny; kwiaty pojednania powinny były być białe.

Lolita pobladła, nie rozumiejąc znaczenia tych słów; na to Binoy wydobył z pod szala więź białych oleandrów i podał jej, mówiąc:

— Pomimo, że róże pani są przepiękne, jednakowoż mają na sobie jakby nalot gniewu; te zaś moje kwiaty nie mogą się równać z niemi co do piękności, niemniej jednak w tym białym stroju, oznaczającym skromność i pokorę, zasługują na to, by pani je przyjęła.

— Jakie kwiaty pan nazywa mojemi? — zapytała Lolita, czerwieniąc się po uszy.

— Czyżbym więc się omylił? — wyjąkał Binoy zmieszany. — Satish Babu, od kogo były te kwiaty, któreś mi podarował?

— Jakto? czy Didi Lolita nie kazała mi ich dać? — odrzekł Satish z miną obrażoną.

— Komu miałeś je zanieść? — badał Binoy.

— Juści, że panu!

Lolita rumieniąc się ponad zwykłą miarę, dała Satishowi szturchańca w bok i rzekła:

— Nigdy nie widziałam tak głupiego berbecia! Czyż nie miałeś dać tych kwiatów Binoyowi Babu od siebie z wdzięczności za jego obrazki?

— Tak, lecz czyś to ty mi nie kazała, bym je podarował? — wrzasnął Satish, do reszty tracąc głowę.

Lolita przeświadczyła się, że utarczka słowna z Sa-tishem doprowadza tylko do coraz większego zagmatwania, gdyż obecnie Binoy już wiedział napewno, że to ona posłała mu róże, lecz nie chciała, by o tern się dowiedział. Binoy rzekł :

— Mniejsza o oto! zrzekam się pretensji do kwiatów pani, lecz niech mi wolno będzie powiedzieć, że co do moich kwiatów niema najmniejszej omyłki. Są one godłem przymierza po załagodzeniu naszego sporu.

Lolita przerwała mu, potrząsając głową:

— Kiedyśmy to się kłócili i o jakiem załagodzeniu pan mówi?

— Czyż więc wszystko od początku do końca było złudzeniem? — zawołał Binoy.— Nie było kłótni,

nie było kwiatów, nie było nawet pojednania! Podobno nie tylko w' wypadku omyłki, że ktoś wziął połysk za złoto, ale nawet nie było samego połysku! A ta propozycja w sprawie przedstawienia?...

— Co do tego w każdym razie nie było omyłki — przerwała Lolita. — Któż to się o to kłócił? Skąd to się panu przywidziało, że należałam do spisku, mającego wymusić pańskie przyzwolenie? Pan się zgodził, czyniąc mi tern wielką przyjemność — otóż wszystko. Lecz jeżeli panu istotnie coś nie pozwalało wziąć udziału w zabawie, to pan nie powinien był się zgodzić, choćby nie wiem kto pana o to prosił! — to mówiąc, wyszła z pokoju.

Wszystko szło na wspak. Tego samego poranku Lolita była zdecydowana uznać się za pokonaną przez Binoya i zamierzała go prosić, by zaniechał myśli o przedstawieniu. Jednakowoż los pokierował wszystkiem inaczej.

Binoy doszedł do wniosku, że Lolita nie przestała się martwić z powodu jego dawniejszego sprzeciwiania się i wciąż była nadąsana, sądząc, że choć Binoy na-pozór kapitulował, to jednak w duszy był przeciwny przedstawieniu. Bardzo mu było przykro, że Lolita wzięła tę sprawę tak serjo, to też postanowił, że odtąd już nigdy nie będzie się sprzeciwiał, nawet w żartach, oraz że rolę swą w przedstawieniu wykona z takiem przejęciem i starannością, że nikt nie będzie mógł oskarżać go o obojętność.

Sucharita od wczesnego rana siedziała samotnie w swej sypialni, usiłując czytać „Naśladowanie Chrystusa“. Tego poranku nie mogła się zabrać do żadnego ze swych zajęć codziennych. Raz po raz myśl jej odbiegała kędyś daleko, a stronice książki zlewały jej się w oczach; wówczas ze zdwojoną energją przymuszała się do skupienia uwagi na książce, nie chcąc przyznać się do słabości.

Naraz zdało jej się, że słyszy głos Binoya; pod wpływem tego wrażenia położyła książkę na stole i chciała wyjść do bawialni, lecz w tejże chwili odczuła znudzenie i brak zainteresowania się jego osobą, więc wzięła znów książkę i usiadła, zasłaniając sobie uszy

rękoma, aby żaden głos dochodzący nie wprawiał jej w roztargnienie.

Często się zdarzało, że gdy Binoy bawił z wizytą, przychodził i Góra, to też Sucharita zachodziła w głowę, dokąd to ów udał się dzisiaj. Zrazu bała się, żeby przypadkiem nie przybył, potem zaś dręczyło ją przypuszczenie, że pewno nie przyszedł.

W takiem roztargnieniu zastała ją wchodząca do pokoju Lolita.

— Cóż to? cóż ci się stało, moja droga? — krzyknęła Sucharita na widok jej twarzy.

— Nic! — odparła Lolita, potrząsając głową.

— Gdzieś była przez cały ten czas? — zapytała Sucharita.

— Binoy Babu przyszedł — rzekła Lolita. — Zdaje mi się, że pragnie z tobą porozmawiać.

Sucharita bała się pytać, czy ktoś jeszcze przybył oprócz Binoya. Gdyby kto przyszedł, Lolita z pewnością nie omieszkałaby o tern wspomnieć ; mimo to jednak była w niepewności, nakoniec wszakże wyszła, postanawiając uczynić zadość obowiązkom gościnności; przedtem jednak zagadnęła Lolitę:

— Ale i ty przyjdziesz?

— Idź pierwsza, ja przyjdę później — odpowiedziała Lolita z odcieniem niecierpliwości.

Wszedłszy do gościnnego pokoju, Sucharita zastała jedynie Binoya w pogawędce z Satishem, więc odezwała się :

— Ojciec wyszedł, ale niebawem powróci. Matka wzięła Labonyę i Lilę do domu naszego nauczyciela, by przygotować role. Na odchodnem powiedziała, żebyśmy w razie pańskiego przybycia prosiły, by pan był łaskaw chwilę zaczekać.

— Czy pani nie zamierza również grać w tern przedstawieniu? — dopytywał się Binoy.

— Gdyby każdy miał grać, skądżeby się wzięli widzowie? — odpowiedziała Sucharita.

Zazwyczaj, gdy Binoy i Sucharita byli razem, nie brakło im wątku do rozmowy, lecz dzisiaj pomiędzy nimi stanęła jakby jakaś zapora, nie pozwalająca rozmawiać im swobodnie. Sucharita postanowiła nie po-

ruszać zwykłego tematu, dotyczącego Gory, a Binoy również nie miał ochoty wymieniać jego imienia, wyobrażając sobie, że Lolita, a może i reszta rodziny, uważała go jedynie za satelitę swego druha.

Po wymianie kilku oklepanych zdań, Sucharita nie widząc innego sposobu wyjścia, poczęła rozprawiać z Satishem o zaletach i usterkach jego zeszytu z nakle-jankami. Udało jej się wywołać gniew Satisha przez wynajdywanie wad w ułożeniu obrazków, a malec, dotknięty do żywego, jął się spierać wrzaskliwym głosem. Tymczasem Binoy patrzył niepocieszenie na odrzuconą kiść białych kwiatów oleandru, leżącą na stole i rozmyślał w urażonej dumie:

— Lolita powinna była, choćby przez grzeczność, przyjąć ode mnie te kwiaty.

Wtem ozwały się kroki, a Sucharita wzdrygnęła się, ujrzawszy wchodzącego Harana. Na jej twarzy tak uwydatniał się jeszcze wciąż niepokój, że pod badawr-czym wzrokiem Harana oblał ją rumieniec. Haran siadając, ozwał się do Binoya:

— Cóż to? pański Góra Babu dziś nie przyszedł?

— I cóż z tego? — odciął się Binoy, podrażniony tern natrętnem pytaniem. — Czy panu on potrzebny?

— Rzadko się zdarza widzieć pana nie w jego towarzystwie — odparł Haran, — i dlatego się pytałem.

Binoya tak to oburzyło, że nie chcąc dać po sobie tego poznać, rzekł krótko:

— Niema go w Kalkucie.

— Poszedł się modlić, jak sądzę, — zadrwił Haran.

W Binoyu żółć zakipiała, lecz zagryzł wargi i milczał. Sucharita, nic nie mówiąc, opuściła pokój. Haran zaraz powstał i poszedł za nią, lecz ona umknęła zbyt szybko, by mógł ją doścignąć, dlatego też zawołał na nią:

— Sucharito, proszę na słóweczko.

— Czuję się dziś niedobrze — odpowiedziała Sucharita i zatrzasnęła za sobą drzwi sypialni.

W tejże chwili zjawiła się pani Baroda i poprosiła Binoya do drugiego pokoju, by udzielić mu wskazówek co do widowiska. Gdy powrócił w czas jakiś, zobaczył, że kwiaty, przyniesione przezeń, znikły ze stołu.

Lolita tego wieczora nie przyszła na próbę. Co się tyczy Sucharity, ta siedziała aż do późna wnoc w swoim pokoju, trzymając na kolanach zamknięte „Naśladowanie Chrystusa“ i zapatrzywszy się w ciemność, rozścielającą się na dworze. Zdawało jej się, że przed jej oczyma, niby miraż, pojawiła się jakaś nieznana, cudowna kraina, jakoś zgoła odmienna od wszystkiego, czego dotychczas doznawała w życiu, tak iż światełka, które tam lśniły niby różańce gwiazd w pomroczy nocnej, przejmowały jej duszę lękiem, jak gdyby jakaś tajemnica niewymownie odległa.

— Jakże błahe było dotąd me życie! — myślała w głębi ducha. — To co uważałam za pewne, stało się obecnie pełnem wątpliwości; to co czyniłam codzień, wydaje mi się niedorzecznością. W tern tajemniczem królestwie, być może, wszelka wiedza stanie się doskonałą, każda praca szlachetną i może się wkońcu objawi prawdziwe znaczenie życia. Któż to mnie przywiódł przed tajemną bramę tej czarownej, nieznanej i strasznej dziedziny? Co budzi taki dreszcz w mem sercu? czemu członki me zdają się omdlewać, gdy usiłuję iść naprzód?. ..

ROZDZIAŁ XXIII.

Orzez kilka dni Sucharita wiele czasu spędzała na mo-^ dlitwie i coraz to więcej odczuwała konieczność poradzenia się Paresha Babu. Jednego dnia, gdy Paresh Babu siedział sam jeden w pokoju, zajęty czytaniem, Sucharita weszła i usiadła koło niego w milczeniu; na to ów odłożył książkę i zagadnął:

— Co słychać, kochana Radho?

— Nic, ojczulku, — odpowiedziała Sucharita i zaczęła porządkować książki i papiery, chociaż wszystko było w najzupełniejszym porządku. Po chwili odezwała się:

— Ojczulku, czemu nie czytasz ze mną, jak to czyniłeś dawniej?

— Moja uczenica już opuściła szkołę — rzekł Paresh Babu z serdecznym uśmiechem. — Teraz już sama znasz się na wszystkiem.

— Nie, na niczem się nie znam! — zaprzeczyła Sucharita. — Chcę z tobą czytywać, jak dawniej.

— Zgoda! — rzekł Paresh Baku. — Od jutra zaczynamy.

— Ojczulku, — rzekła nagle Sucharita po chwili milczenia, — czemuś mi nie wyjaśnił tego, co Binoy Babu kiedyś mówił o kastowości?

— Wiesz, moje drogie dziecię, — odpowiedział Paresh Babu, — że zawsze pragnąłem, byście myślały samodzielnie, a nie brały na ślepo sądów moich lub czyichkolwiek z drugiej ręki. Udzielanie wyjaśnień co do jakiegoś zagadnienia, zanim ono się zrodziło w u-myśle, znaczyłoby to samo, co częstowanie kogoś jadłem, gdy ów nie jest głodny: psuje to tylko apetyt i prowadzi do niestrawności. Ilekroć jednak zadasz mi jakiekolwiek pytanie, gotów jestem opowiedzieć ci wszystko, co wiem w tej mierze.

— Wobec tego — podchwyciła Sucharita — zadam ci pytanie. Czemu potępiamy odróżnianie kast?

— Jakże nie mamy potępiać systemu kastowego — odrzekł Paresh Babu — jeżeli wypływa zeń dla ludzi hańba i wzajemna pogarda? Jeżeli to nie jest niesprawiedliwością, już nie wiem, co nią bywa. Ci, którzy mogą tak strasznie poniżać swych bliźnich, nigdy nie zdołają wznieść się na wyżynę wielkości, a sami też wzajem spotkają się z pogardą ze strony innych.

— Nienaturalne warunki obecne naszego społeczeństwa zrodziły wiele błędów, — powtórzyła Sucharita jedno ze zdań, zasłyszanych od Gory, — te zaś błędy wtargnęły w każdą dziedzinę naszego życia, lecz czyż z tego powodu jesteśmy upoważnieni ganić rzecz prawdziwą samą w sobie?

— Odpowiedziałbym ci na to — odparł Paresh Babu ze zwykłą łagodnością — gdybym wiedział, gdzie można znaleźć tę rzecz prawdziwą. To co widzę dotychczas, jest jedynie wzajemną niechęcią rodaków w naszym kraju, która rozdrabnia i różniczkuje nasz naród. Czy w takich warunkach będziemy mieli jakąś

pociechę z chwytania się jakichś tam urojonych rzeczy „prawdziwych⁴⁴ ?

— Lecz przecie — zapytała Sucharita, znów będąc oddźwiękiem słów Gory, — czyż nie było to jednem z najszczytniejszych wierzeń naszego narodu, że na wszystkich ludzi należy patrzeć wzrokiem bezstronnym?

— Ów wzrok bezstronny — rzekł Paresh Babu — był jedynie dziełem rozsądku, a nie wypłynął z serca. Niema w nim miejsca ani dla miłości ani dla nienawiści, nie stworzyły go nasze upodobania, ani też niechęci. Atoli serce ludzkie nigdy nie zazna ukojenia w abstrakcji tak zgoła wyzutej z serdeczności. Pomimo istnienia w naszym kraju tej wymędrkowanej równości widzimy, że niższa kasta nawet nie ma prawa wstępu do świątyni bożej. Jeżeli więc nie przestrzega się równości nawet w obliczu Boga, to czyż nas to może obchodzić, że jej pojęcie znajduje się, dajmy na to, w naszej filozofji?

Sucharita w milczeniu rozważała słowa Paresha Babu, starając się je zrozumieć, wkońcu przemówiła:

— Czemuż więc, ojczulku, nie wytłumaczyłeś tego wszystkiego Binoyowi Babu i jego przyjacielowi?

Paresh Babu uśmiechnął się pod wąsem i odrzekł:

— Oni tego nie rozumieją, bynajmniej nie dla jakiegoś braku inteligencji — owszem przeciwnie, są za mądrzy, by chciało im się rozumieć ; oni wolą tłumaczyć innym! Kiedy jednak przyjdzie im naprawdę chęć, by ogarniać wszystko z punktu widzenia najwyższej prawdy czyli sprawiedliwości, wtedy nie będzie im potrzeba polegać na zdaniu twego ojca, by znaleźć wyjaśnienie. Na razie oni zapatrują się na to z zupełnie odmiennego stanowiska i wszystko cokolwiekbym powiedział, byłoby grochem o ścianę.

Chociaż Sucharita przemówienia Gory słuchała z namaszczeniem, to jednak nie przestawała jej dręczyć różnica haseł jego od tych, które uważała za swoje własne, wskutek czego w jego ostatecznych wnioskach nie znalazła zaspokojenia. Podczas słów Paresha Babu czuła, że na chwilę przycichła w niej walka wewnętrzna. Nigdy ani na mgnienie oka nie dopuściłaby do siebie myśli, że Góra, Binoy, czy ktokolwiek mógłby się na

rzeczy znać lepiej, niż Paresh Babn; naodwrót nigdy nie potrafiła oprzeć się uczuciu gniewu na człowieka, którego zapatrywania nie zgadzałyby się z jego zdaniem. Bądź co bądź jednak później nie była zdolna zbywać lekceważeniem zdania Gory tak pochopnie, jak to czyniła na początku. To właśnie było przyczyną tego nieukojonego jej pragnienia, by chronić się ustawicznie pod skrzydłem Paresha Babu, jak za lat dziecinnych.

Powstała z krzesła i podeszła ku drzwiom; naraz wróciła z drogi i kładąc dłoń na poręczy krzesłaParesha Babu, ozwała się:

— Ojczulku, czy pozwolisz mi dziś siedzieć przy sobie w czasie rozmyślania wieczornego?

— Z całą chęcią, moja droga, — rzekł Paresh Babu.

Wtedy Sucharitą odeszła już ostatecznie do swej sypialni; zamknąwszy drzwi, usiadła i usiłowała wybić sobie z głowy wszystko, co mówił Góra.

Lecz nagle pojawiło się przed nią oblicze Gory, jaśniejące ufną pewnością, i przyszło jej na myśl:

— Słowa Gory nie są li tylko słowami — w nich jest sam Góra. Jego mowa nie kształt i ruchy, ma w sobie życie, jest pełna wiary i namiętnej miłości ku ojczyźnie. Z jego poglądami niesposób się uporać przez samo jedynie zaprzeczenie. One stanowią całego człowieka — i to człowieka niepospolitego. Skądże do tego przychodzę, by podnosić nań rękę i odpychać go od siebie?

Poczuła, że w jej duszy rozgrywa się straszna walka; wybuchnęła rzewnym płaczem. Bolało ją to, że on wtrącił ją w taką rozterkę i nawet nie odczuwał żalu, zostawiając ją w takim stanie ducha; ból ten jednocześnie przejmował ją jakimś doskwierającym wstydem.

ROZDZIAŁ XXIV.

1 chwalono, że Binoy stylem dramatycznym wygłosi otwór Drydena „Władza muzyki“, a dziewczęta w odpowiednich kostjumach będą tworzyły żywy obraz,

przedstawiający treść utworu. Ponadto panienki miały się popisywać piosenkami i deklamacjami angielskiemi.

Pani Baroda nieustannie zaręczała Binoyowi, że one przygotują go doskonale na dzień wyznaczony, gdyż choć sama tylko piąte przez dziesiąte znała angielszczyznę, to jednak ufała pomocy kilku osób z jej kółka, które biegle władały tym językiem. Atoli gdy nastąpiło przesłuchanie, Binoy swą deklamacją wprawił w podziw tych znawców, a Baroda została pozbawiona przyjemności mustrowania tego nowicjusza. Nawet ci, którzy poprzednio nie widzieli w Binoyu nic osobliwego, obecnie musieli uchylić przed nim czoła, widząc jak wspaniale władał on angielszczyzną. Sam Haran prosił Binoya o nadsyłanie okolicznościowych artykułów do jego gazety, a Sudhir począł nań nalegać, by urządził kilka odczytów w kółku studenckiem.

Co się tyczy Lolity, była ona w dziwnym nastroju. W pewnej mierze cieszyło ją to, że Binoy nie będzie zależny od niczyjej pomocy, a mimo to czuła się dotknięta. Zrodziła się bowiem w niej myśl, że Binoy, świadom już teraz własnej siły, nie będzie się już spodziewał, by mógł się od nich czegokolwiek nauczyć.

Czego właściwie Lolita chciała od Binoya i w jakim wypadku mogłaby odzyskać dawny spokój umysłu—tego sama żadną miarą nie umiała określić. Wskutek tego jej zgryźliwość zaczęła się przejawiać przy lada sposobności, a za każdym razem celem jej stawał się Binoy. Lolita czuła, że postępowanie jej z Binoyem nie było ani ładne ani grzeczne; nękało ją to i starała się pohamować, ale przy pierwszej lepszej nadarzonej okoliczności brała w niej górę jakaś wewnętrzna uraza, wybuchając w sposób zgoła nieobliczalny.

Jak przedtem naprzykrzała się Binoyowi, aż ów zgodził się brać udział w przedstawieniu, tak z kolei teraz biedziła się nad tern, by go odciągnąć. Lecz jakże w tem stadjum przygotowań mógł Binoy czmychnąć, nie rujnując wszystkich ich planów? Zresztą, prawdopodobnie od chwili odkrycia swych nowych sił, wyglądał na takiego, któryby się mógł ważyć na rzecz podobną.

Nakoniec pewnego dnia Lolita rzekła do matki:

— Doprawdy już nie mogę znosie tego przedstawienia !

Pani Baroda aż nadto dobrze znała tę drugą swą córkę, więc zapytała z przestrachem :

— Czemu? co ci się nie podoba?

— Nie mogę znosić i kwita — powtórzyła Lolita.

Istotnie, odkąd nie można już było uważać Binoya za nowicjusza, Lolita straciła ochotę do deklamowania wierszy lub wygłaszania roli w jego obecności. Ćwiczyła się sama na osobności, przyczyniając tern trudności innym; lecz z nią nie można było sobie poradzić, tak iż 'w końcu ustąpiono i odbywano próby bez niej.

Lecz gdy w ostatniej chwili Lolita oświadczyła się z zamiarem zupełnego wycofania się z przedstawienia, Baroda straciła do reszty głowę. Wiedziała doskonale, że sama nic nie wskóra słowami ni czynem, przeto chcąc nie chcąc uciekła się o pomoc do Paresha Babu.

Ów wprawdzie nigdy się nie wtrącał do tego, co się jego córkom podobało lub niepodobało w błahych sprawach, lecz ponieważ obiecali się urzędnikowi, a nie było czasu na zmiany w programie, Paresh Babu przywołał Lolitę i kładąc rękę na jej głowie, ozwał się:

— Lolito, czy nie będzie to nieładnie, jeżeli teraz odmówisz udziału w przedstawieniu?

— Nie mogę tego uczynić, ojczulku, — odpowiedziała Lolita ze stłumionym płaczem w głosie. — To ponad moje siły.

— Nie będzie to występkiem, jeżeli nie potrafisz grać pięknie — rzekł Paresh Babu. — Lecz jeżeli nie będziesz grała wcale, to będzie brzydko z twej strony.

Lolita zwiesiła głowę, a ojciec mówił dalej :

— Moja droga, jeżeliś już raz przyjęła na siebie odpowiedzialność, to musisz na nią zważać do końca. Nie czas próbować i cofać się li tylko dla tego, że coś tam zadrasnęło twą dumę. Lecz jeżeli twoja duma na tern cierpi, to czyż nie możesz tego znieść dla obowiązku? Nie chcesz spróbować, moja droga?

— Spróbuję — odparła Lolita, patrząc ojcu w oczy.

Jeszcze tego wieczora dokonała niepomiernego wysiłku i odrzuciwszy wszelkie wahania, spowodowane obecnością Binoya, wykonała swą rolę z wdziękiem,

niemal brawurowo. Binoy poraź pierwszy słyszał jej deklamację i był naprawdę zdumiony żywością i wyrazistością jej głosu tudzież niezalęknioną siłą, z jaką wypowiadała treść utworu. Był zachwycony nad wszelkie spodziewanie, a gdy przebrzmiała deklamacja, jeszcze długo dźwięczał mu w uszach jej głos. Dobry deklamator wywiera szczególny urok na słuchaczach — poezja użycza własnego czaru duszy deklamatora, jak kwiaty użyczają go gałązce, na której kwitną. Od tej chwili Binoy uważał Lolitę za osobę znającą się na poezji,

Aż dotychczas Lolita niezmordowanie dokuczała Binoy owi swym ostrym językiem, a jak ręka człowieka mimowoli wciąż się chwyta za miejsce, gdzie czuje dolegliwość, tak i Binoy ze strony Lolity nie widział nie oprócz złośliwych docinków i ironicznych uśmiechów. Wszystkie jego myśli o niej ściągały się do tego, by zbadać, co skłania ją do robienia tych uszczypliwych uwag i grymasów, a im bardziej zagadkową wydawała się jej niełaska, tern większa paliła go chęć, by dociec przyczyny. Bywała to często pierwsza jego myśl po obudzeniu, a za każdym razem, gdy wstępował w dom Paresha Babu, zachodził w głowę, jakie dziś będą kaprysy Lolity. Ilekroć znalazł ją w usposobieniu łaskawem, zdawało mu się, że z duszy spada mu ogromny ciężar, a wtedy stawało przed nim zagadnienie, jakimby sposobem usposobienie to utrzymać na stałe; rozwiązanie tego zagadnienia było jednak pono poza obrębem jego możności.

To było powodem, że po udręce wewnętrznej dni owych deklamacja Lolity podziałała na niego niezwykle silnie, tak iż brakło mu słów, by wyrazić radość, jakiej doznawał. Nie śmiał wszakże czynić Lolicie żadnej uwagi, nie wiedział bowiem, czy jej się spodoba pochwała z jego ust i czy do niej można zastosować ten zwyczaj, będący następstwem i rzeczy samej i wrażenia; wszystko przemawiało za tern, że nie będzie to po jej myśli właśnie dlatego, że jest powszechnie przyjęte! Przeto Binoy udał się do pani Barody i zwierzył się jej ze swego zachwytu dla gry Lolity, przez co Ba-roda nabrała jeszcze pochlebniej szego wyobrażenia o mądrości i zdolnościach Binoya.

Nie mniej nieoczekiwane skutki pociągnęło to zdarzenie i dla drugiej strony. Skoro Lolita odczuła, że jej deklamacja miała powodzenie, że przebyła fale przeszkód, jak łódź zdatna do żeglugi, cała jej zawziętość przeciwko Binoyowi rozwiała się bez śladu i nie pozostało w niej nic z dawnego pragnienia, by mu dokuczać. Odtąd już była na próbach zupełnie odważna, a w miarę ich powtarzania zbliżała się coraz bardziej do Binoya, nawet nie wstydziła się pytać go nieraz o radę.

Widząc tę zmianę w odnoszeniu się Lolity do niego Binoy czuł, jak gdyby mu się kamień stoczył z piersi. Czuł w sercu tak wielką radość, że zapragnął iść do Anandamoyi i zabawić się z nią, jak dawniej, dziecin-nemi psikusami. W głowie kłębiło mu się wiele myśli, o których chciało mu się pogwarzyć z Sucharitą, lecz w tych dniach prawie się z nią nie widywał.

Ilekroć zdarzyła się Binoyowi sposobność, by pogawędzić z Lolitą, imał się tej pogawędki z ochotą, lecz jeszcze miał się na ostrożności. Wiedział, jak krytycznie umie ona osądzić jego i jego przyjaciela, więc rozmowa nie płynęła tak potoczyście, jakby być powinno.

Niekiedy Lolita mówiła mu:

— Czemu pan mówi tak, j akby pan czytał z książki ?

Na co Binoy odpowiadał:

— Strawiłem tyle czasu na czytaniu, iż, jak sądzę, umysł mój musiał się stać nakształt zadrukowanej ćwiartki papieru.

Kiedyindziej znowu Lolita prawiła:

— Niech pan nie mówi tak ozdobnie — niech pan mówi tylko to, co naprawdę odczuwa. Pan mówi tak pięknie, że ktoś mógłby podejrzywać, że to tylko rozsnuwanie cudzych myśli.

Z tej to przyczyny ilekroć w statecznym umyśle Binoya pojawiła się jakaś myśl ułożona w zdanie składne i pięknie zaokrąglone, natychmiast, zanim jeszcze wypowiedział je Lolicie, starał się uprościć i treściwszą uczynić myśl tej zawartości, a ilekroć wymknęła mu się jakaś trafna przenośnia, czuł się onieśmielony.

Co się tyczy Lolity, to rozjaśniła się i wypogódniała, jak gdyby po przejściu jakiejś nieprzeniknionej chmury; nawet pani Baroda była zdumiona, widząc w niej tę zmianę. Nie okazywała się, jak dawniej, krnąbrna, nie dąsała się na nikogo i nie szukała we wszystkiem dziury na całem; naodwrót, całem sercem przyłączała się do ich poczynań, a nawet przewyższyła siostry obfitością pomysłów i projektów, odnoszących się do nadchodzą-cego przedstawienia. W tym względzie bujna natura Barody była nieco pomiarkowana jej zamiłowaniem w oszczędności, tak iż obecnie w kłopot wprawiała ją gorliwość córki, jak poprzednio jej brak.

Lolita, przejęta nowopowstałym w niej zapałem, często udawała się do Sucharity, pożądając usłyszenia z jej ust, co ona sądzi o tern, lecz choć Sucharita śmiała się i rozmawiała z nią, to jednak Lolita czuła się w jej obecności nieco skrępowana i zawsze odchodziła od niej z niezadowoleniem w duszy. Jednego dnia poszła do Paresha Babu i odezwała się :

— Ojczulku, to nieładnie, żeby Didi siedziała samotna pośród swych książek, gdy my trudzimy się nad przedstawieniem. Czemu ona nie przyłączy się do nas?

Paresh Babu ze swej strony też zauważył, że Sucharita trzymała się jakby na uboczu od swych towarzyszek i zaczął się obawiać, że takie fochy nie przyniosą nic dobrego. Obecnie po słowach Lolity doszedł do wniosku, że jeżeli nie uda mu się jej wciągnąć do zabawy z innemi, może to u niej stać się nałogiem. To też rzekł do Lolity:

— Czemu o tern nie powiesz matce?

— Powiem matce — rzekła Lolita, — ale tato musi sam namówić Didi, bo inaczej na nic się nie zdadzą wszelkie zachody.

Gdy Paresh Babu rozmówił się ostatecznie z Sucha-ritą, był mile zdziwiony, widząc, że wcale się nie wymawiała, ale odrazu przystąpiła do wyznaczonej jej powinności.

Skoro Sucharita wyszła ze swego zamknięcia, Bi-noy próbował wejść z nią w taką zażyłość, jak dawniej; atoli przez ten czas snadź zaszło coś, co utrudniało mu

dostęp do niej. W jej oczach był wzrok taki jakiś daleki, w jej twarzy i mowie takie jakieś roztargnienie, że Binoy bał jej się narzucać. Pewne jakby oddalenie było zawsze w jej obejściu, ale teraz uwydatniało się silniej, pomimo że brała udział w próbach; zazwyczaj odrabiała tylko swą rolę, jak za pańszczyznę, i zaraz potem wychodziła z pokoju. Tym sposobem coraz to bardziej z dniem każdym oddalała się od Binoya.

Ponieważ Góry nie było, Binoy z całą swobodą wchodził w coraz to większą poufałość z rodziną Pa-resha Babu, a im otwarciej dobywał na jaw istotne swe przymioty, tern więcej lgnęli doń wszyscy i tern bardziej radowało go zażywanie szerokiej swobody, dotychczas mu nieznanej. Tak się przedstawiał stan jego duszy wówczas, gdy spostrzegł, że Sucharita stroni od niego. W każdym innym czasie bolałaby go taka strata trudna do zniesienia, lecz teraz z łatwością przeszedł nad nią obojętnie.

Było rzeczą dziwną, że Lolita, choć widziała tę zmianę w Sucharicie, nie martwiła się tern, jakby to uczyniła dawniej. Czyż tak całkowicie pochłonął ją zapał dla widowiska i własnej gry?

Haran ze swej strony, widząc, że Sucharita przystąpiła do zabawy, zaczął też ujawniać coraz większy zapał dla przedstawienia. Sam podjął się deklamacji ustępu z „Raju utraconego“ i zobowiązał się wygłosić krótki odczyt o „Wdziękach muzyki,“ jako wstęp do deklamacji utworu Drydena. Ten projekt wprawił w zakłopotanie panią Barodę, a Lolita wcale nie była z niego zadowolona; lecz Haran już napisał do urzędnika i załatwił całą sprawę. To też gdy Lolita napomknęła, że dostojnik może się sprzeciwić ze względu na przeciąganie się uroczystości, Haran zamknął jej usta, wyciągając z triumfem z kieszeni dziękczynny list dostojnika.

Nikt nie był powia do miony, kiedy Góra wróci ze swej wyprawy. Chociaż Sucharita powzięła postanowienie, że nie będzie sobie tern zaprzątała głowy, to jednak z każdym dniem na nowo wskrzesała w niej nadzieja, że może to ma być dzień jego powrotu. I w sam raz wtedy, gdy odczuwała dotkliwie zarówno tę obojętność Gory, jak i wzburzenie w duszy własnej

i gdy z zaniepokojeniem szukała po omacku jakiejś drogi, którąby mogła się wydostać z tej matni, przyszedł Haran i zaczął ponownie nalegać na Paresha Babu, by w imię Boże odbyła się uroczystość jego zaręczyn z Sucharitą.

— Jeszcze tyle zostaje czasu do zawarcia małżeństwa! — uchylał sprawę Paresh Babu. — Czy uważasz, że to mądrze zobowiązywać się tak wcześnie?

— Uważam to za rzecz ważną dla nas obojga, — odrzekł Haran, — abyśmy byli związani ze sobą przez dłuższy okres przed ślubem. Będzie to z korzyścią dla dusz naszych, gdy będzie je łączył ten rodzaj duchowego powinowactwa, niby most pomiędzy naszą dawną znajomością i stanem małżeńskim — węzeł bez brzemienia obowiązków.

— Lepiej przekonaj się, co powie na to Sucharita — doradził Paresh Babu.

— Przecież ona dała już przyzwolenie — przypierał go Haran.

Atoli Paresh Babu miał wciąż jeszcze wątpliwości co do istotnych uczuć Sucharity w stosunku do Tiarami, przeto zawołał ją sam do siebie i opowiedział o projektach Harana.

Sucharita rada była uchwycić się byle jakiej podpory, by nakoniec uwolnić się od rozterki, więc zgodziła się tak chętnie i bez wahania, że rozproszyły się wątpliwości Paresha Babu. Gdy na powtórną prośbę, zwróconą do Sucharity, żeby się dobrze zastanowiła nad całą odpowiedzialnością związaną z długim okresem życia, nie okazała najmniejszego sprzeciwu, uchwalono, że skoro zakończy się zabawa u p. Brownlow’a, ustali się datę uroczystości zaręczynowej.

Dzięki temu Sucharita przez pewien czas miała wrażenie, jak gdyby jej myśli zostały uratowane od jakiegoś żarłocznego smoka, i postanowiła przygotować się poważnie do służenia sprawie Brahmo-Samadżu przez małżeństwro z Haranem. Ułożyła sobie, że będzie codziennie z Haranem czytywała książki angielskie treści religijnej, ażeby móc ukształtować swe życie podług jego zasad, i doznawała uczucia pewnej podnio-

słości w tem przyjęciu na siebie tej trudnej, a nawet niemiłej powinności.

W ostatnich czasach nie czytywała gazety, której wydawcą był Haran. Dnia następnego po decyzji otrzymała odbitkę, świeżo z pod prasy, przysłaną prawdopodobnie własnoręcznie przez samego wydawcę. Sucharka wzięła ją z sobą do pokoju i usiadła, by przeczytać ją od deski do deski, niby celem spełnienia nabożnego obowiązku, gotowa, niby pilny uczeń, wziąć sobie do serca wszystkie zawarte tam wskazówrki.

Zamiast tego jednak, niby okręt płynący o pełnych żaglach, natknęła się odrazu na rafę. Był to artykuł, zatytułowany „Manja oglądania się za siebie⁴⁴, składający się z ostrych wycieczek przeciwko ludziom, którzy, acz żyją w wieku nowoczesnym, uporczywie zwracają się twarzą ku przeszłości. Rozumowanie nie było niedorzeczne — mówiąc prawdę, takich właśnie dowodzeń szukała Sucharita — lecz zaledwie przeczytała artykuł, przeświadczyła się, że przedmiotem napaści był Góra. Wprawdzie nie było najlżejszej wzmianki jego nazwiska ani też żadnych potrąceń o jego pisma, lecz było rzeczą oczywistą, że jak żołnierz raduje się, widząc, iż każda kula jego karabina kogoś zabija, tak też ów artykuł pełen był zjadliwej uciechy, że każde słowo rani osobę żyjącą.

Cały ton tego świstka był nieznośny Sucharicie, to też chciało jej się poszarpać na strzępy każdy ze znajdujących się w nim argumentów. W duszy sobie mówiła :

— Gourmohan Babu byłby w puch rozniósł cały ten artykuł!

A wtedy przed jej oczyma błyskała jego rozpromieniona twarz, a w uszach jej brzmiał jego głos potężny. Wobec tego wyobrażenia i w zestawieniu z nie-pospolitemi zaletami jego wymowy, artykuł ów i jego autor wydał się jej tak płaski i godzien wzgardy, że cisnęła gazetę na ziemię.

Pierwszy to raz wtedy od wielu dni się zdarzyło, że Sucharita usiadła znów w towarzystwie, gdy w gościnie był Binoy. W ciągu rozmowy zagadnęła go:

— Co się stało z numerami gazety, w której ukazują się artykuły pańskie i pańskiego przyjaciela? Czyż pan nie obiecywał daó mi ich do czytania?

Binoyowi nie wypadało mówić, że nie śmiał dotrzymać obietnicy z powodu zmiany, jaką w niej dostrzegł, więc rzekł tylko:

— Mam je w pogotowiu dla pani; jutro je przy-

niosę.

Nazajutrz Binoy przyniósł z sobą cały pęk dzienników i czasopism i wręczył je Sucharicie. Lecz ona, gdy je miała już w ręku, włożyła wszystkie, nie czytając, do skrzynki. Nie mogła się zabrać do czytania poprostu dlatego, że paliła ją taka ku temu pożądliwość. Chciała przywrócić spokój w swem skołatanem sercu, nie dopuszczając do siebie żadnych roztargnień i zniewalając się do przyjęcia bez zastrzeżeń władzy Harana.

ROZDZIAŁ XXV.

Jednej niedzieli popołudniu, gdy Anandamoyi przy-rządzała pan, a Sasi, usiadłszy koło niej, szatko-wała orzeszki betelu, do pokoju wszedł Binoy. Sasi onieśmielona czmychnęła co żywo, rozsypując orzeszki z podołka po całej podłodze. Anandamoyi uśmiechnęła się.

Binoy zwykł był wszędzie zjednywać sobie przyjaciół, a szczególnie z Sasi był zawsze na dobrej stopie. Ilekroć się spotkali, zawsze droczyli się z sobą. Sasi zawsze udawało się jakimś podstępem schować trzewiki Binoya i oddawała mu je dopiero wtedy, gdy jej obiecał opowiedzieć bajkę; Binoy zaś, odpłacając się wet za wet, plótł niestworzone historje, oparte na mocno ubarwionych zdarzeniach z życia samej Sasi. Okazało się to dla niej stosowną karą, gdyż biedaczka zrazu próbowała się wykręcić, oskarżając bajarza o fałsz, następnie zaprzeczając mu głosem donośniejszym od niego, a wkońcu uciekając z pokoju w najdalszy zakątek domu. Niekiedy usiłowała oddać mu pięknem za nadobne, wymyślając podobne bajdy o Binoyu, lecz niestety nie sprostała mu pomysłowością.

Jakkolwiek tam było, to jednak ilekroć Binoy zawitał do domu, ona w te pędy porzucała wszystko co miała pod ręką i przybiegała, by sobie z nim poswa-wolić. Niekiedy tak się dawała we znaki Binoyowi, że Anandamoyi musiała ją strofować; jednakowoż wina bywała nietylko po jej stronie, gdyż Binoy tak umiał wywołać zwadę, że niepodobna jej było panować nad sobą.

Gdy więc teraz ta sama czupurna Sasi uciekła z pokoju za przybyciem Binoya, Anandamoyi uśmiechnęła się wprawdzie, lecz nie był to uśmiech szczęścia. Sam zaś Binoy tak był zdumiony tern dziecinnem zajściem, że przez dobrą chwilę siedział, nie mogąc wykrztusić z siebie ani słowa. Uświadomił sobie odrazu, jak nienaturalną rzeczą był ów nowy stosunek jego do Sasi.

Gdy zgodził się na ofiarowane sobie małżeństwo, miał na uwadze jedynie swą przyjaźń z Górą, a nigdy nie przedstawiał sobie jasno znaczenia tego faktu w związku z innemi okolicznościami. Zresztą wobec tego, co Binoy pisywał tak często w gazecie, że małżeństwo w naszym kraju jest przedewszystkiem sprawą społeczną, a nie osobistą, nie mógł sobie pozwolić na pobłażliwość nawet w tym wypadku, gdy chodziło o własne jego upodobania lub wstręty. Teraz jednak, widząc Sasi onieśmieloną i uciekającą przed swym przyszłym małżonkiem, miał przedsmak, jak będzie w przyszłości wyglądało ich pożycie.

Przekonawszy się, jak daleko zaciągnął go Góra wraz z sobą przeciwko jego własnej naturze, oburzył się na przyjaciela, a jednocześnie zaczął łajać sam siebie. Gdy zaś sobie przypomniał, jak to na samym początku Anandamoyi wyrażała się niechętnie o tych projektach, przejął się ogromnem dla niej uwielbieniem, w którem nie brakło podziwu względem trafności jej przeczuć. Anandamoyi zrozumiała, co Binoyowi w tej chwili przechodziło przez głowę, więc aby skierować myśl jego na inne tory, odezwała się:

— Binoyu, wczoraj otrzymałam list od Gory.

— Co donosi? — zapytał Binoy nieco roztargniony.

— O sobie niewiele — odpowiedziała Anandamoyi. — Za to z wielkiem współczuciem pisze o niedoli biedniejszych warstw ludności wiejskiej, przyczem długo rozwodzi się nad krzywdami, wyrządzonemi przez urzędnika w gminie, zwanej Ghosepara.

Binoy, podrażniony i przejęty uczuciem buntu przeciw Górze, rzekł dość niecierpliwie:

— Oczy Góry dostrzegają zawsze tylko cudze błędy; chciałby on usprawiedliwić wszystkie krzywdy społeczne, jakie my sami codzień wyrządzamy naszym bliźnim, i nazywa je cnotliwemi postępkami!

Anandamoyi uśmiechnęła się, widząc, że Binoy staje jako zapaśnik po stronie przeciwnej, aby rzucić się na Gorę; jednakże nie powiedziała nic na to. Binoy zaś mówił dalej :

— Mateczko, ty się uśmiechasz i dziwisz się, skąd się wzięło we mnie to nagłe oburzenie. Powiem ci, co mnie tak rozgniewało. Jednego dnia Sudhir wziął mnie na wieś do domu swego przyjaciela. Ledwośmy wyjechali z Kalkuty, zaczęło padać, a skoro pociąg zatrzymał się na stacji węzłowej, zobaczyłem pewnego Bengalczyka w ubraniu europejskiem, trzymającego parasol nad własną głową i przyglądającego się spokojnie, jak z powozu wysiada jego żona. Kobieta miała na rękach dziecko i starała się otulić je szalem, a sama stała nieosłonięta na otwartym peronie, kurcząc się z chłodu i lęku. Gdy widziałem, że mąż stał niekłopotli-wie pod parasolem, a zmokła żona bynajmniej się nie uskarżała, jakby to była rzecz sobie zwyczajna, ani też nikt z ludzi obecnych na stacji tern się nie zgorszył, wtedy mi się wydało, że w całym Bengalu niema ani jednej kobiety, któraby miała osłonę przed słotą i skwarem. Od tej chwili poprzysiągłem sobie, że nigdy nie powtórzę kłamstwa, jakobyśmy odnosili się do kobiet z wielką czcią, jako do naszych aniołów-stróżów, bóstw itd.!

Binoy przerwał, poczuwszy, że wskutek wzbierającego w nim uczucia nadmiernie podniósł głos; zwykłym już tonem dokończył:

— Mateczko, zapewne sądzisz, że mam przed tobą ])relekcję, jak to zresztą bywa niekiedy. Być może, że

nabrałem zwyczaju przemawiania tak, jak z książki; dziś jednak tego nie czynię. Nigdy jeszcze przedtem nie zdawałem sobie sprawy, czem dla naszego kraju są kobiety; nigdy nawet o nich nie myślałem. Lecz nie będę już więcej rozprawiał, mateczko; ponieważ mówię tak wiele, nikt nie chce wierzyć, że słowa moje są odbiciem własnych moich zapatrywań. Na przyszłość będę ostrożniejszy! — i tak jak wszedł raptownie, tak i wyszedł, pełen jakiegoś po raz pierwszy odczuwanego wzruszenia.

Anandamoyi, przywoławszy Mohima, rzekła doń:

— Binoy nigdy się nie ożeni z Sasi!

— Czemu? — zapytał Mohim. — Czy ty się temu sprzeciwiasz?

— Tak, jestem przeciwna tym zamiarom, ponieważ wiem, że nic z tego nie wyjdzie... bo czemużbym zresztą miała wam stawać na przeszkodzie?

— Przecież Góra się zgodził, a Binoy także, więc czemużby nie miało nic z tego wyniknąć? Ale doprawdy wiem, że jeżeli tobie się to nie podoba, to Binoy nigdy się z nią nie ożeni.

— Znam Binoy a lepiej niż ty!

— Czy nawet lepiej, niż Góra?

— Tak, znam go o wiele dokładniej, niż Góra, dlatego po gruntownem rozważeniu czuję, że nie powinnam dawać zezwolenia.

— Dobrze, niechno wpierw Góra powróci.

— Słuchajno, Mohimie. Jeżeli będziesz ponawiał próbę, to przeciągniesz strunę, a zapewniam cię, że doprowadzi to tylko do niesnasek. Nie życzę sobie, aby Góra znowu w tej sprawie rozmawiał z Binoyem.

— Doskonale, pomyślę o tern — rzekł Mohim, zapchał sobie usta garścią betelu i wyszedł z pokoju.

ROZDZIAŁ XXVI.

/|dy Góra wyruszył na wyprawę, miał ze sobą czterech towarzyszy: Abinasha, Motilala, Basantę i Ramapatiego. Wszystkim jednak trudną wydało się rzeczą dotrzymanie kroku nieubłaganej gorliwości

Gory. Abinash i Basanta zaraz po kilku dniach wrócili do Kalkuty, wymawiając się chorobą. Dwaj drudzy nie poszli za ich przykładem jedynie przez wzgląd na swe przywiązanie do Gory, gdyż nie chcieli osamotniać swego przywódcy. Jednakowoż Motilal i Ramapati cierpieli w niemniejszym stopniu za swą lojalność, gdyż Góra był niezmordowany i żaden wymiar drogi nie-tylko go nie utrudzał, ale nawet mu się nie sprzykrzył; mógł tak kroczyć niewiedzieć jak długo. Z każdym dniem zatrzymywał się w domach tych, którzy pragnęli udzielić gościny pątnikom bramińskim, i nie zrażał się brakiem jakichkolwiek wygód. Wieśniacy gromadzili się, by słuchać Gory, i niechętnie z nim się rozstawali.

Po raz pierwszy to Góra obaczył na własne oczy, jak wygląda dola jego ziomków zdała od kulturalnego i dostatniego środowiska kalkuckiego. Jak zróżniczkowany, ciasny i bezsilny był ten ogromny przestwór włości indyjskich! jak zgoła nieświadom był swej własnej potęgi, jak nieoświecony i obojętny na własny dobrobyt! Jakież przepaści podziału społecznego rozwierały się pomiędzy wioskami, oddałonemi od siebie zaledwie o mil kilka! Jakież zastępy urojonych trudności, dobrowolnie na się przyjętych, nie pozwalały im wziąć udziału w wielkiem współżyciu całego świata! Rzeczy najbłahsze wydawały im się tak wielkiemi, a najmniejszą ze swych tradycyj uważali za tak nie-przełamaną! Góra, gdyby nie miał takiej sposobności, by przyjrzeć się wszystkiemu naocznie, nigdyby nawet nie zdołał sobie wyobrazić, jak gnuśne były ich umysły, jak małostkowe ich życie, jak słabiuchne ich wysiłki.

Pewnego dnia w wiosce, w której zatrzymali się wędrowcy, wybuchł pożar; Góra był zdumiony, widząc, jak mieszkańcy zgoła nie umieli zorganizować akcji ratunkowej nawet w obliczu tak groźnej klęski. Wszystko było w popłochu, biegano bez celu tam i z powrotem, rozlegały się szlochy i lamenty, nigdzie nie było widać najmniejszego ładu. W pobliżu nie było żadnej krynicy, a kobiety z całej osady musiały z daleka przynosić wodę, potrzebną im do gospodarstwa, ponieważ nawet zamożniejszym nigdy o tern się nie śniło, by wykopać sadzawkę celem zapobieżenia tej codziennej niedogodności gospodarskiej. Zdarzały się pożary i przódziej, lecz wszyscy przyjmowali je jako zrządzenia losu i nigdy nikomu nie przeszło przez głowę, by zarządzić cokolwiek w sprawie przystępniejszego zaopatrywania się w wodę.

Śmiesznością wydało się Górze wygłaszanie odczytów o położeniu kraju — wobec ludzi, którym ślepy nałóg przesłaniał władzę rozsądku, nie pozwalając na rozeznanie się w najbardziej palących potrzebach własnej osady. Co jednak najwięcej go dziwiło, to spostrzeżenie, że ani Motilal ani Ramapati widocznie nic a nic nie byli przejęci tem, co widzieli, a nawet niepokój Gory uważali jak gdyby za niepotrzebne wtrącanie się w cudze sprawy.

— Biedacy już nawykli do takiego życia; to co dla nas byłoby udręką, tego oni wcale nie odczuwają.

Tak sobie mówili, a nawet byli zdania, że dowodem sentymentalizmu jest troszczyć się o polepszenie ich doli. Lecz dla Gory było ciągłą katuszą to stawanie oko w oko naprzeciw przerażającego ogromu ciemnoty, obojętności i cierpliwości, który dławił zarówno bogaczy jak nędzarzy, uczonych i prostaczków, tamując na każdym kroku ich postęp.

Wtem Motilal otrzymał wiadomość o chorobie jednego z krewnych, co zmusiło go do powrotu, tak że z Górą pozostał tylko Ramapati. Idąc tak we dwójkę, doszli do wioski mahometańskiej nad brzegiem rzeki. Po długich poszukiwaniach miejsca, gdzie mogliby dostać gościnę, znaleźli nakoniec samotną chatkę hinduską, należącą do golibrody. Gdy ów z ochotą powitał pątników bramińskich, weszli w dom i zauważyli, że jednym z jego mieszkańców był chłopiec mahometanin, który, jak się dowiedzieli, był adoptowany przez golarza i jego żonę. Prawowierny Ramapati był do cna zgorszony, a Góra jął czynić gospodarzowi wyrzuty za niedochowywanie przykazań hinduskich, na co ów odparł :

— Na cóż się dąsać, łaskawco? My Jego nazywamy Hari, a oni Allah, ot i kwita!

Tymczasem słońce wzbiło się wysoko i przypiekało okrutnie. Rzeka była daleko, za szerokim spłachciem

rozpalonego piasku. Ramapati, udręczony pragnieniem, zachodził w głowę, gdzieby tu dostać wody do picia, dozwolonej hindusowi. Koło domu golibrody było małe źródełko, lecz nie można było z niego korzystać, gdyż woda jego była splugawiona dotknięciem tego zaprzańca.

— Czy ten chłopak nie ma rodziców? — zapytał Góra.

— I ojciec i matka jego żyją, a mimo to jest on prawie sierotą — odparł golibroda.

— Jak to należy rozumieć?

Na to golarz opowiedział dzieje chłopca. Majętność, w której zamieszkiwali, została wypuszczona w dzierżawę plantatorom indyga, którzy wciąż spierali się z dzierżawcami rolnymi o prawo uprawiania urodzajnych odsepów na brzegach rzeki. Wszyscy czynszo-wnicy dali się wywłaszczyć sahibom, oprócz mieszkańców wioski Ghosepara, którzy oparli się zakusom plantatorów. Byli oni mahometanami, a ich prowodyr Faru Sardar był człowiekiem nieustraszonym. W czasie sporu z plantatorami dwakroć wtrącono go do więzienia za pobicie policji, wkońcu doszedł do takiej nędzy, że nieraz przymierał głodem, — mimo to jednak nie można było przytrzeć mu rogów.

W tym roku rolnikom udało się zżąć zboże z wczesnego zasiewu na świeżych pokładach namułu rzecznego, lecz w niespełna miesiąc później nadeszli plantatorowie z czeredą ludzi, uzbrojonych w pałki, i przemocą zabrali cały plon. Przy tej sposobności Faru Sardar, broniąc swych sielan, zadał sahibowi taki cios w prawą rękę, iż musiano ją amputować. Takiej odwagi nigdy przedtem nie widziano w tych stronach. Od tej chwili policja jęła w całej osadzie szerzyć spustoszenie, niczem rozszalała pożoga. Ża dne domostwo nie uchroniło się od plądrowania i grabieży, nie uszanowano nawet kobiet. Oprócz Faru, wielu jeszcze innych zawleczono do więzienia, a z tych, których pozostawiono, wielu uciekło ze wsi. W domu Faru nie było co jeść, a jego żona była zmuszona nosić, jako sari, jedyny kawałek przyodziewku, który wyglądał tak nędznie, że nie mogła pokazywać się oczom ludzkim. Jedyny syn, ów chłopiec imieniem Tamiz, zwykł był żonę golarza nazywać „ciotką,“ to też poczciwe kobiecisko, widząc że biedak przymiera głodem, zabrała go do swego domu.

W odległości dwóch do trzech mil znajdowały się budynki faktorji indygowej i tam to stał kwaterą inspektor policji ze swym oddziałem. Nikt nie umiał powiedzieć, kiedy ci zjadą znów do wsi i czego się dopuszczą pod pokrywką śledztwa. Cotylko dnia poprzedniego pojawili się ni stąd ni zowąd w domu starego Nazima, sąsiada golibrody. Ów Nazim miał młodego szwagra, który przybył z innego powiatu, by odwiedzić siostrę. Ujrzawszy go, inspektor policji, bez najmniejszej po temu przyczyny, odezwał się:

— Aha! mamy tu ptaszka, jak widzę! Pakuje ma-natki — hę? — i uderzywszy go laską po twarzy, wybił mu zęby i całe usta zalał krwią. Gdy siostra nieszczęśliwca, widząc ten brutalny postępek, przybiegła ezemprędzej, by osłonić brata, została ugodzona tak silnie, że zatoczywszy się runęła na ziemię. Przedtem policja nie miała odwagi, by w tym zakątku dopuszczać się takich okrucieństw, lecz obecnie, ponieważ wszyscy silniejsi mężczyźni bądź siedzieli w więzieniu, bądź pouciekali, mogła bezkarnie wywierać swój gniew na wieśniakach i nikt nie wiedział, jak długo jeszcze ci ucie-miężyciele będą rzucali postrach na osadę.

Góra nie mógł się oderwać od opowiadania golibrody, lecz Ramapati rozpaczał już z pragnienia, przeto zanim gospodarz zakończył swą opowieść, powtórzył zapytanie:

-— Jak daleko stąd jest najbliższe osiedle hinduskie?

— Poborca czynszów w faktorji indyga jest braminem, a nazywa się Madhav Chatterjee — rzekł goli-broda. — Jest to najbliżej zamieszkały hindus. Mieszka w zabudowaniach urzędniczych, dwie lub trzy mile stąd.

— Co to za człowiek? — zapytał Góra.

— Istny syn czarta — odrzekł golibroda. — Trudno znaleźć drugiego łajdaka równie krwiożerczego, a przytem równie ugrzecznionego. On to przez cały ten czas podejmował u siebie inspektora policji a teraz

chce naszym kosztem powetować sobie wydatki, nawet z pewnym zyskiem dla siebie!

— Chodź, Góra Babu, czas w drogę — wtrącał się zniecierpliwiony Ramapati. — Nie mogę już wytrzymać.

Jego cierpliwość wyczerpała się na widok żony balwierza, która ze studni w podwórzu ciągnęła wodę i pełnemi wiadrami oblewała tego niecnotę chłopca ma-hometańskiego, chcąc go wykąpać! Wszystkie nerwy tak były w nim napięte, że niemożliwością dlań było pozostawanie choć na chwilę w tym domu. Góra, zabierając się do odejścia, zapytał golarza:

— A czemu ty tu mitrężysz pomimo tych wszystkich zniewag? Czy nie masz gdzieindziej krewnych, do których mógłbyś się udać?

— Spędziłem tu całe życie — -wyjaśnił balwierz — i przywiązałem się do ludzi tutejszych. Jestem jedynym balwierzem hinduskim na okolicę, a ponieważ nie zajmuję się rolą, więc urzędnicy faktorji mnie nie napastują. Zresztą oprócz mnie niema w całej wsi prawie żadnego mężczyzny, więc gdybym odszedł, kobiety pomarłyby ze strachu.

— No, my już odchodzimy, — rzekł Góra, — lecz ja tu jeszcze przyjdę was odwiedzić, skoro dostanę trochę jedzenia.

Na zgłodniałym i spragnionym Ramapatim cała ta długa historja wywarła jedynie to wrażenie, że jął się oburzać na krnąbrnych chłopów, którzy sami sobie ściągnęli całą tę burzę na głowę. Zadzieranie nosa wobec przemocy wydało mu się szczytem głupoty i bezczelności ze strony tych durniów mahometan. Czuł, że oni zasłużyli na tę nauczkę i że słusznie poskromiono ich butę.

— Wszak jest to klasa ludzi — myślał sobie, — którzy zawsze miewają zatargi z policją, a przeważnie sami sobie są winni. Czemuż nie ulegną swym panom i zwierzchnikom? Jakaż korzyść z tej szopki niepodległościowej, która jest obecnie jeno przechwałką z własnej głupoty? — krótko mówiąc, sympatje Ramapatiego przechylały się coraz bardziej na stronę sahibów.

Gdy tak szli po rozpalonym piachu, w największym skwarze południa, Góra nie odzywał się ni słowem. Kiedy nakoniec dach budynku faktorji ukazał się pomiędzy drzewami, wtedy ów zatrzymał się nagle i rzekł:

— Ramapati, idźno sam zjeść cokolwiek, ja wracam do tego balwierza.

— Cóż ci znowu do łba strzeliło! —zawołał Ramapati. — Czy sam nie masz zamiaru nic jeść? A możebyś poszedł dopiero, gdy dostaniemy coś do jedzenia w domu tego bramina?

— Ja już się zatroszczę o siebie, a ciebie niech e to głowa nie boli! — odparł Góra. — Weź z sobą nieco żywności i powracaj do Kalkuty. Zdaje się, że pobędę przez parę dni w wiosce Ghosepara — ty nie byłbyś do tego zdolny.

Ramapati oblał się zimnym potem. Niedowierzał własnym uszom. Jakimże to sposobem tak zacny Hindus, jak Góra, mógł chociażby mówić o zamieszkaniu w siedlisku tych nieczystych ludzi? Czyżby miał bzika, czy też zamierzał zagłodzić się na śmierć? Atoli nie było czasu na długie namysły; każda chwila wydawała mu się wiekiem, a nie trzeba było wielu namów, by nakłonić go do skorzystania z okazji i drapnięcia do Kalkuty. Jednakowoż zanim wszedł do budynku, odwrócił się, by rzucić jeszcze raz okiem na rosłą postać Gory, kroczącego po rozgrzanym, pustynnym piasku. Jakże on tam wydawał się samotny!

Góra był prawie wyczerpany od głodu i pragnienia, ale sama myśl o tern, by zachować przepisy kastowe, jedząc w domu tego bezwstydnego szubrawca Madhava Chatterjee’go, stawała mu się coraz nieznośniejszą, im dłużej świdrowała mu w głowie. Twarz mu pałała, oczy krwią mu nabiegły, w mózgu mu huczała pożoga myśli.

— Jakże okropnej dopuszczaliśmy się niegodzi-wości, — mówił sam do siebie, — robiąc z czystości kasty jeno rzecz powierzchowną! A zatem kasta moja pozostanie czystą, gdy będę jadł z ręki tego ciemiężcy biednych mahometan, a miałażby być stracona w domu człowieka, który nietylko podzielił ich niedolę, lecz

nawet udzielił jednemu z nich przytułku, narażając się na wykluczenie z kasty? Niechby sobie były ostateczne skutki, jakie chcą, ja jednak w tej chwili nie mogę pogodzić się z takim wnioskiem!

Golibroda był zdumiony, widząc Gorę, wracającego samopas. Pierwszę rzeczą, jaką Góra uczynił, było porwanie dzbanka z wodą, należącego do balwierza; wysączywszy naczynie co do kropli, napełnił je znów wodą kryniczną, a potem ozwał się:

— Jeżeli masz w domu garść ryżu i dal, daj mi, bym sobie ugotował warzę.

Gospodarz zakrzątał się, by przysposobić wszystko do gotowania; Góra zgotowawszy i spożywczy ten posiłek, rzekł:

— Chcę zabawić u was przez czas jakiś.

Balwierz zakłopotał się na tę propozycję i złożywszy ręce błagalnie, ozwał się:

— Jest to doprawdy dla mnie wielki zaszczyt, że wy, panie, tyle mi okazujecie łaskawości, ale dom mój policja ma na oku, a jeżeli te pieski was tu znajdą, to może być z nami krucho.

— Policja nie ośmieli się was krzywdzić, dopóki ja tu jestem; a gdyby spróbowali, już ja cię obronię.

— Nie, nie! — błagał golibroda. — Proszę nie myśleć o niczem podobnem. Jeżeli, panie, będziecie próbowali mnie bronić, wtedy będę już naprawdę człowiekiem zgubionym. Te draby pomyślą sobie, że zamierzałem nabawić im kłopotu, sprowadzając sobie człowieka postronnego na świadka ich przestępstw. Dotychczas udawało mi się jakoś wymigać z ich rąk, lecz gdy raz wpadnę im w oczy, to będę musiał się stąd wynosić, a wtedy wieś dojdzie do ostatecznej nędzy i upadku.

Góra, który całe życie spędził w mieście, z trudnością mógł wyrozumieć pobudki obaw tego człowieka. Zawsze sobie wyobrażał, że należy jedynie stać niezłomnie po stronie sprawiedliwości, gdyż zło można przezwyciężyć. Poczucie obowiązku nie pozwoliłoby mu na myśl o pozostawieniu tych nieszczęsnych wieśniaków ich losowi. Lecz golarz upadł na kolana i objął go za nogi, mówiąc:

— Wy, panie, choć bramin, raczyliście przyjść do mnie jako gość, więc conajmniej zbrodnią jest prosić, byście opuścili te progi; lecz ponieważ widzę, że naprawdę litujecie się nad nami, ośmielam się powiedzieć że jeżeli będziecie usiłowali, bawiąc w mym domu, zapobiec któremukolwiek z gwałtów policji, to w ten sposób jeno ściągniecie burzę na moją głowę.

Góra, zniecierpliwiony tern, co uważał za nierozumne tchórzostwo balwierza, zaraz popołudniu opuścił jego zagrodę. Począł sobie nawet czynić wyrzuty, że posilał się pod dachem tego nicponia-odstępcy! Zmęczony i zniechęcony doszedł pod wieczór do zabudowań faktorji. Ramapatiego już oddawna nie było: nie omieszkał on zaraz po obiedzie puścić się w drogę do Kalkuty.

Madhav Chatterjee okazał Górze ogromny szacunek i zaprosił go do siebie w gościnę, lecz Góra, pełen gniewnych wspomnień, sarknął:

— Ani nie tknę twej wody!

Gdy zdumiony Madhav zapytał o przyczynę, Góra począł w ostrych słowach wytykać mu jego ciemięży-cielskie postępowanie i nawet nie przyjął podanego mu krzesła.

Inspektor policji wylegiwał się na wyrku, opa-trzonem w duży materac i ćmił hookah; usłyszawszy podniesiony głos Gory, usiadł i zapytał opryskliwie: — Jakież to licho cię tu przyniosło i skądeś tu się

wziął?

— Aa! inspektor, jak mi się zdaje! — zauważył Góra, nie odpowiadając na jego pytania. — Niechże mi wolno będzie powiedzieć, że jużem się dowiedział o pańskich sprawkach w Ghosepara. Jeżeli pan natychmiast nie zmieni trybu postępowania, to.. .

— To nas wszystkich powywieszasz, co? — zadrwił inspektor, zwracając się do swego przyjaciela. — Widzę, żeśmy tu natrafili na jakiegoś warchoła o samozwańczych upodobaniach. Myślałem, że to jakiś żebrak, ale przypatrzcie się jego oczom! Sierżancie, sam tu do mnie! — krzyknął na jednego ze swych ludzi.

Madhav z miną zafrasowaną wziął inspektora za rękę i zaczął go hamować:

— Ależ inspektorze, mówię ci, pomału, pomału: Nie obrażaj tego pana!

— Ładny mi pan! to dopiero! — zakpił inspektor.

—    Kimże on, że mu wolno tak ciebie łajać — czyż to nie była zniewaga?

— To co mówił, nie było całkowicie nieprawdą, a wobec tego czemuż wpadać zaraz w gniew? — odparł Madhav z namaszczeniem. — Za swoje grzechy jestem agentem plantatorów indyga — czyż można gorzej wyrazić się o mnie? I nie bierz mi tego za złe, brachu, lecz czyż doprawdy może być gorsza zniewaga nad nazwanie inspektora policji wysłannikiem czarta? Zajęciem tygrysów jest zabijanie i zjadanie zdobyczy, to też czyż miałoby sens nazywanie ich wzorami łagodności? Tak, tak! tacyśmy to, takie życie nam przypadło w udziele!

Nikt jeszcze nie widział, by Madhav wpadał w jakiekolwiek usposobienie, jeżeli nie spodziewał się na tern coś zyskać. Któż mógł z góry powiedzieć, jaka osoba może być mu przydatną, lub wyrządzić mu krzywdę? Dlatego też zawsze rozważał wszystkie szanse za i przeciw, zanim zdecydował się na wyrządzenie komuś krzywdy lub zniewagi; nie chciał nigdy na-próżno trwonić energji.

— Słuchaj no, babu! — ozwał się inspektor do Góry.

—    Przybyliśmy tu, by wykonywać zlecenia władzy. Jeżeli będziesz próbował wtrącać się do tego, będziesz miał się z pyszna, już ci to obiecuję!

Góra wyszedł, nie mówiąc ni słowa, lecz Madhav poszedł wślad za nim i rzekł:

— Co mówicie, łaskawy panie, jest świętą prawdą; zajęcie nasze jest katowskie, a co się tyczy tego hultaja inspektora, to grzech jest zasiadać z nim pospołu! Nie zdołałbym opowiedzieć o wszystkich niegodziwościach, jakie wykonać musiałem za sprawą tego draba! Ale nie potrwa długo. Za kilka lat uciułam sobie tyle grosiwa, bym mógł opędzić koszta ślubu mej córki, a wtedy oboje z żoną przeniesiemy się do Benares, by wieść tam życie świątobliwe. Katuszą są dla mnie wszystkie te sprawy

—    niekiedy bierze mnie chęć, by się powiesić i skończyć z tern wszystkiem raz na zawsze. Ale gdzie pan zamierza zatrzymać się na noc? Czemużby pan nie miał

zjeść u mnie obiadu i tu zanocować? Każę panu przygotować wszystko oddzielnie, tak iż nawet nie będziesz pan miał potrzeby stykać się z cieniem tego djabła wcielonego.

Góra odznaczał się nieprzeciętnym apetytem, a nadto w tym dniu nieszczęsnymi niewiele co włożył do ust, lecz był przejętym tak płomiennem oburzeniem, że żadną miarą nie mógł tu pozostawać; przeto wykręcił się, mówiąc, że ważne sprawy powołują go gdzieindziej.

— Niechże przynajmniej dam panu latarnię na drogę — rzekł Madhav.

Lecz Góra odszedł pospiesznie, nie czekając na odpowiedź. Madhav, powróciwszy do domu, odezwał się do inspektora:

— Ten chłystek gotów jest oskarżyć nas wobec władzy; gdybym ja był tobą, brachu, posłałbym zawczasu kogoś do naczelnika.

— Po co? — zapytał inspektor.

— Ano, żeby go ostrzec, — radził Madhav, — że jakiś młody babu z pod ciemnej gwiazdy chce dołki kopać pod tobą.

ROZDZIAŁ XXVII.

Т)ап naczelnik Brownlow, wybrał się na wieczorną prze-* chadzkę ponad rzeką, a towarzyszył mu Haran.

Pani naczełnikowa opodal zażywała przejażdżki z córkami Paresha Babu.

P. Brownlow miał zwyczaj zapraszać od czasu do czasu na festyn w swoim ogrodzie kilku znanych sobie, czcigodnych Bengalczyków i często przewodniczył na rozdawaniu nagród w miejscowej szkole średniej. Jeżeli go proszono, by⁷ swą obecnością zaszczycił obrzęd weselny wr jakimś dostatnim domu, zawsze łaskawie ulegał natarczywym zaprosinom. Co więcej, jeżeli go proszono, by raczył posłuchać „Jatry“, wówczas siadywał przez czas pewien w wielkim fotelu i starał się cierpliwie wysłuchać kilku śpiewów. Rok temu, gdy grano „Jatrę“ wt domu adwokata, dostojnikowi tak się podobała gra dwu młodocianych aktorów, że ci musieli na własną jego prośbę powtórzyć przed nim swój dialog.

Jego żona była córką misjonarza i często zapraszała żony misjonarzy ze stacji na herbatki do swego domu. Założyła okręgową szkołę dla dziewcząt i starała się w surowej obyczajności wychować grono uczenie. Widząc, jak pilnie córki Paresha Babu przykładały się do nauki, nie szczędziła im zachęty, a nawet teraz, gdy te żyły daleko, często pisywała do nich listy, na każde zaś Boże Narodzenie posyłała im w podarunku książki treści duchownej.

Jarmark już się rozpoczął, więc pani Baroda zjechała z całym fraucymerem, wziąwszy z sobą również Harana, Sudhira i Binoya. Przygotowano im kwatery w rządowem bungalow ¹). Paresh Babu, któremu trudno było znosić tyle krzątaniny i zabiegów, pozostał samiutki w Kalkucie. Sucharita chciała zostać z nim dla towarzystwa, lecz Paresh Babu, uważając za obowiązek przyjęcie zaprosin dygnitarza, wymógł na niej, że pojechała z innymi.

Uchwalono, że przedstawienie i deklamacje odbędą się na wieczorku, który miał być urządzony w dwa dni później w domu naczelnika. Miał być obecny komisarz okręgowy, jako też wicegubernator wraz z żoną, a naczelnik zaprosił wielu przyjaciół swoich, Anglików, nietylko z sąsiednich okręgów, ale nawet z Kalkuty. Przygotowywano się też na przyjęcie kilku znakomitych Bengalczyków, dla których, jak głosiły wieści, miano w ogrodzie rozbić oddzielny namiot z przekąskami, dozwolonemi rytuałem.

gd7

Haranowi w nader krótkim czasie powiodło się zyskać uznanie ze strony urzędnika dzięki wysokiemu poziomowi rozmowy, a swą niezwykłą znajomością świętych ksiąg chrześcijańskich wprowadził sahiba w takie zdumienie, że p. Brownłow zagadnął go, czemu zaszedł tak daleko, wrzbrania się przejść całkiem na wiarę chrześcijańską.

Tego wieczoru, przechadzając się nad brzegiem Tzeki, zajęci byli poważną dysputą na temat działalności Brahmo-Samadżu oraz najlepszych środków zreformowania hinduskiego systemu socjalnego. Naraz w toku tej rozmowy ni stąd ni zowąd zjawił się Góra i podszedłszy do sahiba, powitał go:

— Dobry wieczór panu!

Już w przeddzień starał się on otrzymać posłuchanie u naczelnika, lecz niebawem zrobił odkrycie, że by uzyskać audjencję u sahiba, winien okupić się łapówką jego służbie. Ponieważ miał wstręt do podobnych praktyk, przeto dybał na sposobność, by spotkać się z sahibem podczas jego wieczornej przechadzki. W tem spotkaniu ani Haran ani Góra nie dali po sobie niczem poznać, że się już znają oddawna.

Naczelnik był niepomiernie zdziwiony tem nagłem zjawieniem. Nie mógł sobie przypomnieć, by w tej prowincji zaszła mu kiedy drogę ta oto postać na sześć stóp wysoka, krępa i grubokoścista. Ponadto budowa ciała i cera zgoła nie przypominały pospolitego typu Bengalczyka. Miał na sobie ziemistą koszulę oraz zgrzebne dhuti, nieco przybrukane. W ręce miał laskę bambusową, a na głowie miał chustę skręconą w rodzaj zawoju.

— Przybyłem właśnie z Ghosepara — zaczął Góra.

Na to naczelnik gwizdnął sobie z cicha pod nosem. Poprzedniego dnia otrzymał poufną wiadomość, że jakiś człowiek bliżej nieznany chciał się wtrącać do zarządzeń władzy w Ghosepara. A więc to był ów śmiałek! Zmierzył Gorę wzrokiem od stóp do głów wzrokiem badawczym i przenikliwym, poczem zapytał:

— Z jakiej części kraju pochodzisz?

— Jestem braminem bengalskim.

— O! zdaje mi się, że masz styczność z jakąś ga

zetą?

— Nie.

— Więc cóżeś robił w Ghosepara?

— Zdarzyło mi się tam popasać w czasie wycieczki, -a widząc ślady okrucieństwa policji, które, (na co się zanosi) mogą przybrać jeszcze większe rozmiary, przyszedłem do pana w nadziei znalezienia jakichś środków zaradczych.

— Czy nie wiesz, że mieszkańcy Ghosepary są zgrają nicponiów? — rzekł na to naczelnik.

— Nie są oni nicponiami, lecz są ludźmi odważnymi i niepodległymi, to też nie mogą znosić krzywdy bez szemrania — odparł Góra.

To już naczelnika wytrąciło z równowagi; miał więc przed sobą jednego z tych nowoczesnych młokosów, którym wykształcenie przewróciło w głowie.

— Okropność! — mruknął pod wąsem, dodając głośno: — nie znasz się dobrze na stosunkach miejscowych w tej okolicy.

Mówił to głosem poważnym, który, jak należało się spodziewać, powinien był położyć kres całej sprawie; lecz Góra huknął w odpowiedzi:

— Pan jeszcze mniej zna te stosunki, niż ja!

— Słuchajno — rzekł naczelnik. — Ostrzegam cię, że jeżeli będziesz wtrącał swoje trzy grosze do tego zajścia w Ghosepara, to nie ujdzie ci to na sucho.

— Ponieważ pan jest uprzedzony przeciwko wieśniakom i powziął postanowienie, że nie należy przeciwdziałać ich krzywdzie, — rzekł Góra, — tedy nic innego mi nie pozostaje, jak powrócić do Ghosepara i zachęcać ludzi, ile to leży w mej mocy, by stawiali opór prześladowaniom ze strony policji.

Naczelnik przestał się przechadzać i zwracając się ku Górze, niby gromowa błyskawica, wrzasnął:

— Co za bezczelność, do kroćset!...

Góra odszedł zwolna, nie odpowiadając już ani słowa.

— Czegóż objawem ma być to wszystko u waszych rodaków? — z przekąsem naczelnik zagadnął Harana.

— Świadczy to poprostu, że wykształcenie nie wnikło nazbyt głęboko — rzekł Haran tonem wyższości. — Widać w tern brak wychowania duchowego i moralnego. Ci prostacy niezdolni są przyswoić sobie z kultury angielskiej tego, co najlepsze. Wykuwali tylko na pamięć zadane lekcje, a nie poddawali się kierownictwu moralnemu, skąd poszło, że nie chcą ci niewdzięcznicy uznać rządów angielskich w Indjach za zrządzenie Opatrzności.

— Tej kultury moralnej nigdy nie nabędą, o ile nie uwierzą w Chrystusa — nadmienił naczelnik sentencjonalnie.

— W pewnej mierze jest to prawdą — przystał Haran i zaczął się zapuszczać w subtelną analizę, w czem zgadzał się, a w czem się nie zgadzał z chrześcijańskiemi poglądami. Naczelnik tak się zajął tą rozmową, że nawet nie zdawał sobie sprawy z późnej pory, dopóki nie nadjechała jego żona, zostawiwszy córki Paresha Babu w bungalow, i zawołała na niego:

— Jeszcześ nie poszedł do domu, Henryku?

— Na Jowisza! — wykrzyknął ów, spojrzawszy na zegarek, —toć już dwadzieścia po ósmej! — a gdy wsiadł już do powozu, uścisnął gorąco rękę Harana, mówiąc: — ten wieczór upłynął mi nader przyjemnie na miłej rozmowie z panem.

Haran, powróciwszy do bungalow, opowiedział ze wszystkiemi szczegółami rozmowę, którą miał z naczelnikiem, ale ani słówkiem nie napomknął o zajściu po nagłem zjawieniu się Gory.

ROZDZIAŁ XXVIII.

[ zterdziestu siedmiu nieszczęsnych wieśniaków wtrącono do więzienia bez należytego śledztwa, ot tak — dla postrachu innych.

Góra, rozstawszy się z naczelnikiem, poszedł szukać jakiego prawnika; powiedziano mu, że jednym z najlepszych w tej miejscowości był Satkori Haldar. Gdy przybył do niego, okazało się, że prawnik był dawnym kolegą uniwersyteckim Gory.

— Chyba się nie mylę, toż to Góra! — wykrzyknął ów. — Cóż ty tu porabiasz?

Góra wyjaśnił, że chciałby udać się do sądu w sprawie poręczenia za więźniów z Ghosepara.

— Kto ręczy? — zapytał Satkori.

— Ano ja.

— Czy możesz ręczyć za 47 ludzi?

— Jestem gotów w razie czego dać zwykłą kaucję.

— Będzie cię to kosztowało kupę pieniędzy.

Nazajutrz w sądzie przedstawiono naczelnikowi starannie ułożone podanie o poręczenie. Ledwo naczelnik ujrzał znaną już sobie od wczoraj postać w brudnej odzieży i zawoju, odrazu podanie odrzucił. Tak więc, pomiędzy innemi, chłopcy czternastoletni i starcy powyżej lat osiemdziesięciu musieli nadal znosić tortury więzienia.

Góra prosił Satkoriego, by bronił ich sprawy, ale ów odpowiedział:

— Skądże to chcesz wyciągać świadków? Wszyscy, którzy byli na miejscu wydarzenia, obecnie siedzą w więzieniu! Zresztą całe sąsiedztwo boi się odwetu, gdyby ktoś wyrządził krzywdę sahibowi. Naczelnik zaczyna w tem węszyć spisek rokoszan z klas wykształconych. Jeżeli posunę się za daleko, gotowi jeszcze i mnie podejrzywać! Gazety angielskie wlndjach ustawicznie narzekają, że życie Anglików w mofussi-lach *) stanie się niepewne, jeżeli krajowcom będzie się pozwalało na wszystko; tymczasem to właśnie krajowcom prawie niepodobna żyć we własnym kraju! Wiem, że ucisk jest okropny, lecz niema sposobu, by mu się oprzeć.

— Niema sposobu! — krzyknął Góra. — Czemuż nie możemy. . . ?

— Widzę, że nie zmieniłeś się ani trochę od czasów, jakeśmy byli razem w szkole! — zaśmiał się Satkori. — Nie możemy nic uczynić, ponieważ musimy utrzymywać żonę i dzieci, które powymierają z głodu, jeżeli nie zdobędziemy dla nich chleba powszedniego. Iluż to ludzi narazi na śmierć własną rodzinę, przyjmując sobie na barki niebezpieczeństwa innych ludzi, zwłaszcza w kraju, gdzie rodziny bynajmniej nie bywają małe? Ci, którzy są odpowiedzialni za dobro przeszło dwanaściorga ludzi, nie mogą już podołać utrzymaniu innych dwunastu osób — albo jeszcze z narybkiem!

*) Mofussil (ind. mufassil), posterunki lub kolonje władz angielskich

po wsiach.

— Więc nie uczynisz nic dla tych biedaków? — nalegał Góra. — Czy nie możesz ułożyć podania do* sądu najwyższego lub...

— Zdaje się, że nie rozumiesz dokładnie sytuacji? — przerwał Satkori z niecierpliwością. — Przeciek człowiekiem, który uczuł się dotknięty, jest Anglik.. Każdy Anglik jest współplemieńcem króla — zniewaga wyrządzona najmniejszemu z białych ludzi jest niejako w pomniejszeniu buntem przeciwko radży brytyjskiemu. Nie mam ochoty zadzierać z naczelnikiem.,, krusząc kopję przeciwko temu systemowi, a nie mając widoków zwycięstwa.

Nazajutrz Góra powziął zamiar wyjechania dc» Kalkuty pociągiem, odchodząceym o godzinie 10,30, by zobaczyć, czy inny jaki prawnik nie zdołałbym mu jakoś poradzić. Już zdążał ku stacji, gdy wtem natrafił na niespodziewaną zaporę.

Był to ostatni dzień jarmarku, na który zapowiedziano zawody w palanta między miejscową drużyną, a studenterją z Kalkuty; drużyna gości zabawiała się-ćwiczeniem, gdy wtem jeden z graczy został boleśnie uderzony piłką w nogę. Obok boiska była spora sadzawka, nad której brzeg dwaj studenci zaciągnęli, skaleczonego gracza i jęli mu przewiązywać nogę kawałkiem płótna umaczanego w wodzie. Naraz zgoła nieoczekiwanie, jakby z pod ziemi, wyrósł pachołek policyjny i zaczął rozpędzać studentów na prawo i lewo„ używając przytem słów niesłychanie obelżywych.

Studenci kalkuccy nie wiedzieli, że była to sadzawka o specjalnem przeznaczeniu, z której nie wolno* było korzystać, a nawet gdyby o tem byli wiedzieli, niemieli we zwyczaju, by bez powodu dać się znieważać policji. Byli to krzepcy młodzieńcy, więc wzięli się, jak należy, do pomszczenia zniewagi. Na odgłos wrzawy nadbiegło więcej policjantów, a w tejże chwili na widowni pojawił się Góra.

Góra znał dobrze studentów, gdyż często grywał z nimi w palanta, to też widząc burdę, nie wytrzymał i skoczył chłopakom z pomocą.

— Miejcie się na baczności! — krzyczał na policjantów — radzę wam nie zadzierać z chłopakami!

Na to policjanci obrzucili go stekiem plugawycb przezwisk, a niebawem wywiązała się walka na ostre-Zaczęły się gromadzić tłumy gawiedzi, a prawie na poczekaniu zebrało się do kilkudziesięciu studentów.. Zachęceni poparciem ze strony Gory i jego przywództwem, dokonali wkrótce pomyślnego ataku na policję i rozproszyli jej zastępy. Całe to zajście wielką u-ciechę przyniosło widzom, lecz dla Gory — trzeba to powiedzieć, nie okazało się to żartem.

Między godziną trzecią i czwartą Binoy i Haran znajdowali się wraz z dziewczętami na próbie w bun-galow, gdy nadeszło dwóch studentów, znajomych Bi-noya, oznajmiając mu, że Góra i kilku chłopców zostali aresztowani i znajdują się obecnie na odwachu, czekając śledztwa, które miało się odbyć dnia następnego w obecności naczelnika.

Góra w więzieniu! Ta wiadomość przeraziła ich wszystkich z wyjątkiem Harana. Binoy w te pędy pobiegł do Satkoriego Haldara, swego dawnego kolegi i wziął go z sobą do posterunku policji.

Satkori radził starać się o poręczenie, ale Góra stanowczo nie chciał ani wzywać obrońcy ani też przyjmować poręczenia.

— Otóż widzisz! — zawołał Satkori, patrząc na Binoya. — Któżby pomyślał, że Góra wyszedł ze szkół! Zdaje się, jakoby nie nabył więcej rozsądku, niż go miał wtedy.

— Nie chcę być uwolniony tylko dlatego, że szczęśliwym trafem mam przyjaciół lub pieniądze — rzekł Góra. — Według naszych pism obowiązek sprawiedliwości należy do króla; na nim cięży wina w razie niesprawiedliwości. Lecz jeżeli za rządów obecnych można kupić sobie uwolnienie z więzienia, opłacając się całkowicie własnem mieniem za to co jest li tylko naszem prawem, to w każdym razie ja nie dam ani złamanego grosza za taką sprawiedliwość.

— Za panowania mahometan trzeba było w zastaw dawać własną głowę, by opłacić wszelkie kubany — rzekł Satkori.

— Była to wina wymierzających sprawiedliwość, a nie króla. Nawet i teraz źli sędziowie mogą braó

łapówki. Ale wobec teraźniejszego systemu na istną ruinę naraża się ów człek nieszczęsny, czyto powód, czy obrońca, winowajca, czy niewinny, który ma się stawić przed drzwiami sądu królewskiego. Co więcej jeżeli powodem jest władza, a podsądnymi tacy ludzie jak ja, wówczas wszyscy adwokaci i rzeczoznawcy stają po stronie króla, a za mną nic nie staje, jak tylko moje przeznaczenie. Jeżeli słuszna sprawa sama sobie wystarcza, na cóż tedy potrzeba rządowi adwokata z urzędu? Ale też naodwrót, jeżeli obrona adwokata jest nieodzowna w tym systemie, czemuż więc nie posiada obrońcy i strona przeciwna? Czy jest to osłoną władzy, czy też toczeniem walki przeciwko poddanemu?

— Czemu się tak zapalasz, kolego? — zaśmiał się Satkori. — Cywilizacja nie jest tanim nabytkiem. Jeżeli ktoś został powołany do subtelnego sądzenia, musiał stworzyć subtelne ustawy, a jeżeli są to subtelne prawa, to należy niemi handlować, z czem musi być związane sprzedawanie i kupno. Dlatego cywilizowane sądy, rzecz oczywista, stają się rynkiem do sprzedawania i kupowania sprawiedliwości, a ci, co nie mają pieniędzy, narażeni są wciąż na to, że icb oszukają. A cóż-byś ty zrobił, gdybyś był królem, powiedz-no mi!

— Gdybym nadał takie przesubtelnione ustawy — odrzekł Góra, — że nawet mózgi najlepiej wynagradzanych sędziów nie zdołałyby zgłębić tajników tychże, wtedy przynajmniej ustanowiłbym biegłych adwokatów z obu stron na koszt rządowy, a w każdym razie nie przechwalałbym się, że jestem czemś lepszym od władców mongolskich lub pathańskich, gdy obciążam biednych podwładnych wszelkiemi kosztami w celu uzyskania dobrego wyroku.

— O, już widzę! — rzekł Satkori. — Bądź co bądź, ponieważ ów dzień błogi nam jeszcze nie nastał, a ty nie jesteś królem, lecz tylko więźniem za kratkami cywilizowanego cesarza, musisz albo poświęcić nieco pieniędzy albo też uprosić sobie jakiego przyjaciela na adwokata bezpłatnego. Inne postępowanie nie pociągnie za sobą pomyślnych skutków.

— Pozostaw mnie te skutki, które się dokonają bez najmniejszych zabiegów z mej strony — rzekł Góra

wyniośle. — Chcę, by los mój był taki sam, jak los tych, którzy w tern państwie nie mają żadnej pomocy.

Binoy zaczął go prosić, żeby był rozważniejszy, lecz Góra, nie słuchając, zagadnął go:

— A skądżeś ty się tu wziął?

Binoy zlekka poczerwieniał. Gdyby Góra nie znajdował się w więzieniu, Binoy prawdopodobnie opowiedziałby mu o przyczynach odwiedzin, acz z pewnem wahaniem w głosie; w obecnych jednak warunkach niepodobna było dać bezpośredniej odpowiedzi, przeto powiedział tylko:

— O sobie opowiem później — teraz jest twoje...

— Dzisiaj jestem gościem króla — przerwał Góra, — sam król troszczy się o mnie, więc nikt nie powinien się martwić z tego powodu.

Binoy wiedział, że byłoby niepodobieństwem obalić postanowienie Gory, przeto porzucił myśl, by wezwać adwokata celem obrony; to też poprzestał tylko na słowach :

— Wiem, że nie będziesz mógł się przyzwyczaić do strawy więziennej, więc postaram się, by ci przesyłano jadło z zewnątrz.

— Binoyu, — rzekł Góra niecierpliwie — na cóż te próżne zabiegi? Nie potrzeba mi żadnych przesyłek. Nie chcę nic ponadto, co jest zwykłym udziałem każdego więźnia.

Binoy wrócił w wielkiem podnieceniu do bungalow, gdzie w otwartem oknie swej sypialni wyglądała go Sucbarita. Zamknęła się tam w samotności, nie mogąc znosić żadnego towarzystwa ni rozmowy.

Gdy zobaczyła Binoya, zmierzającego w stronę bungalow, z wyrazem niepokoju i przygnębienia na twarzy, serce zaczęło jej bić pospiesznie i z trwogą, jednakowoż z wielkim wysiłkiem opanowała swe uczucia i wziąwszy książkę, wyszła z pokoju. Lolita znajdowała się w kącie pokoju bawialnego, zajęta szyciem, do czego zazwyczaj miała wstręt; Labonya bawiła się z Sudhirem w rozwiązywanie zagadek, czemu z ciekawością przyglądała się Lila. Haran omawiał z panią Barodą urządzenie nadchodzącej zabawy.

Sucharita, jak zaczarowana, przysłuchiwała się w milczeniu opowiadaniu Binoya o rannej utarczce Gory z policją, tymczasem twarz Lolity oblała się ponsem, a robótka osunęła jej się z kolan na ziemię.

— Niech się pan nie boi, Binoy Babu, — odezwała się pani Baroda; — ja jeszcze dziś wieczór pomówię z żoną naczelnika o Gourmohanie Babu.

— Bardzo proszę, niech pani nie czyni czegoś podobnego — zaklinał Binoy. — Jeżeli Góra dowie się o tern, nie przebaczy mi tego do końca życia.

— Ależ trzeba poczynić pewne kroki w celu jego obrony — rzucił Sudhir.

Binoy tedy zaczął opowiadać o swoich usiłowaniach, by uwolnić Gorę za poręczeniem, i jak to Góra sprzeciwił się wzywaniu rzecznika.

— Co za głupie przeczulenie! — sarknął Haran, nie mogąc już cierpliwości utrzymać na uwięzi podczas tego opowiadania.

Aż do tego czasu Lolita, jakiekolwiek być mogły jej istotne uczucia względem Harana, okazywała mu na zewnątrz szacunek, i nigdy się z nim nie spierała, ale teraz potrząsnęła gwałtownie głową i zawołała:

— Nie jest to wcale przeczulenie — to co uczynił Gour Babu, jest zupełnie słuszne. Czy naczelnik ma prawo dąsać się na nas, żeśmy chcieli bronić samych siebie? Czyż mamy płacić im sute haracze, a następnie opłacać obrońców, by wydrzeć im się ze szponów? Doprawdy o wiele lepiej być w więzieniu, niż znosić taką sprawiedliwość!

Haran patrzył na Lolitę zdumiony. Uwrażał ją za dziecko i nigdy nie podejrzywał, że miała wyrobione własne poglądy. To też zgromił ją surowo za poryw niewczesny:

— Cóż ty się znasz na takich rzeczach? Zdaje się, że zawróciłaś sobie głowę niepoczytalnemi bredniami niedowarzonych studentów, którzy wyuczyli się dosłownie różnych mądrości książkowych, ale nie mają ani własnych poglądów ani kultury.

I zaczął opisywać wczorajsze spotkanie Gory z naczelnikiem, przyczem nie omieszkał przytoczyć słówr naczelnika, później wypowiedzianych. Zajście

w Ghosepara było nowiną dla Binoya i zaniepokoiło go w jeszcze wyższym stopniu, gdyż upewnił się, że naczelnik nie tak to łatwo daruje Górze winę.

Pobudka, dla której Haran Babu opowiedział ową scenę, zupełnie chybiła celu. Sucharita była głęboko zadraśnięta nikczemnością Harana, która pozwoliła mu zamilczeć aż dotąd o całem zdarzeniu; zresztą i wszyscy zaczynali odczuwać pogardę do Harana za jego małostkową niechęć względem Gory, która teraz wyszła na jaw.

Sucharita zachowała milczenie przez cały czas; przez chwilę wydawało się, że i ona wyrwie się z protestem, jednakowoż zapanowała nad sobą i podjąwszy książkę z podłogi, jęła drżącemi rękoma przewracać kartki.

Lolita ozwała się buńczucznie:

— Nie dbam o to, że Haran Babu trzyma z naczelnikiem. Mojem zdaniem, całe zajście świadczy jeno o prawdziwej szlachetności Goura Babu!

ROZDZIAŁ XXIX.

13 o nie waż tego dnia miał nadjechać wice-gubernator, * przeto naczelnik przybył do sądu punktualnie o wpół do jedenastej, spodziewając się, że upora się wcześnie z wymiarem sprawiedliwości.

Satkori Babu, który bronił studentów, starał się wyzyskać tę sposobność, by poprzeć sprawę swego przyjaciela. Rozpatrzywszy wszechstronnie wszystkie okoliczności, doszedł do wniosku, że najlepszym sposobem obrony, jakiego mógł się chwycić, było złożenie całej winy na karb młodego wieku i nierozwagi swych klijentów.

Naczelnik zasądził chłopców na chłostę, od pięciu do dwudziestu pięciu batów, zależnie od wieku i rozmiarów przestępstwa. Za Górą nie przemawiał żaden rzecznik, więc broniąc się sam, starał się wykazać, jak zdrożna była gwałtowność policji, ale naczelnik zamknął mu usta surowem napomnieniem i skazał go na miesiąc ciężkiego więzienia za przeszkadzanie policji w spełnianiu jej obowiązków', przyczem nadmienił, że powinien być wdzięczny za tak łagodny wymiar kary.

Sudhir i Binoy byli obecni w sądzie, lecz drugi z nich nie mógł patrzeć na twarz Gory; opuszczając czemprędzej salę sądową, czuł, jakby go coś dławiło. Sudhir nalegał nań, by powrócił z nim do bungalow rządowego, wykąpał się i zjadł coś niecoś. Lecz Binoy nie zwracał uwagi na jego słowa; przebywszy dziedziniec sądowy, usiadł pod drzewem i ozwał się do Sud-hira :

— Idź do bungalow, ja tam niebawem nadejdę.

Jak długo Binoy przesiedział pod drzewem, tego-by sam nie umiał powiedzieć. Skoro jednak słońce przebyło zenit, nadjechał jakiś powóz i zatrzymał się przed Binoyem, który podniósłszy głowę, ujrzał Sud-hira i Sucharitę, wysiadających i zmierzających ku niemu. Zerwał się corychlej z miejsca na ich widok i usłyszał pytanie Sucharity, wypowiedziane głosem zmienionym od wzruszenia:

— Binoy Babu, czy pan nie przyjdzie?

Binoy naraz uprzytomnił sobie, że stali się przedmiotem ciekawości przechodniów, więc niezwłocznie wsiadł z niemi do powozu, lecz przez całą drogę powrotną żadne z nich nie zdołało wymówić ni słowa.

Gdy dobili do bungalow, Binoy odrazu spostrzegł, że toczyła się zażarta kłótnia. Lolita oświadczyła stanowczo, że nie pójdzie tego wieczora do domu urzędnika, wobec czego pani Baroda znalazła się w nader trudnem położeniu; natomiast Haran uniósł się wściekłością z powodu tego nierozsądnego uporu ze strony „tej smarkatej Lolity“ i raz po raz biadał nad tą zarazą, która opanowała nowoczesnych chłopców i dziewczęta, wyłamując je z pod wszelkiej karności. Oto skutki zezwalania na przestawanie z byle kim i rozmowę o przeróżnych andronach!

Gdy Binoy wszedł, Lolita odezwała się :

— Binoy Babu, proszę pana o przebaczenie. Wyrządziłam panu wielką krzywdę, nie mogąc zrozumieć słuszności zarzutów, stawianych przez pana. Nie znamy nic z tego, co jest poza ciasnem naszem kółkiem, i stąd to poszło, że zupełnie opacznie pojmujemy wiele rzeczy! Panu Babu mówi oto, że rządy tego naczelnika są dla Indyj zrządzeniem Opatrzności. Gdyby tak było, to mogłabym jeno powiedzieć, że zrządzeniem Opatrzności jest również nasze serdeczne życzenie, by licho wzięło takie rządy!

Haran ze złością przerwał:

— Lolito, ty się. ..

Lecz Lolita, odwróciwszy się tyłem do niego, zawołała :

— Proszę być cicho! Nie mówię do pana! Binoy Babu, niechże pan nie pozwala, by mu ktoś narzucał swoje zdanie. Dziś wieczorem nie powinno być przedstawienia, nie — pod żadnym warunkiem!

— Lolito! — zawołała pani Baroda, chcąc położyć kres jej wybuchom. — Doprawdy jesteś grzeczną panienką, niema co mówić! Nie pozwolisz Binoy owi Babu umyć się i przekąsić? Czy nie wiesz, że to już po wpół do drugiej? Patrzajno, jaki pan mizerny i zmęczony!

— Nie mogę jeść w tym domu — rzekł Binoy. — Jesteśmy tu gośćmi naczelnika.

Pani Baroda zrazu starała się załagodzić sprawę, zapraszając Binoya z pokorą, by pozostał, następnie zaś, widząc, że jej córki milczą, jakby zaniemówiły, wpadła w gniew:

— Cóż was to napadło? Suchi, wytłumacz, proszę cię, Binoyowi Babu, że daliśmy słowo i zaproszono gości, wskutek czego musimy jakoś przebrnąć przez ten dzień, inaczej co sobie oni o nas pomyślą? Nie śmiałabym już nigdy pokazać im się na oczy!

Lecz Sucharita milczała zawzięcie, utkwiwszy wzrok w ziemi.

Binoy wyszedł z domu i podążył w stronę przystani parowców rzecznych; dowiedział się, że mniejwięcej za dwie godziny odjeżdża statek do Kalkuty, który przybywa tam nazajutrz rano koło godziny ósmej.

Haran wylewał strugi żółci na Gorę i Binoya w sposób tak obelżywy, że Sucharita, nie mogąc słuchać, wyszła pospiesznie i zamknęła się w najbliższym pokoju. Wkrótce podążyła za nią Lolita, która znalazła ją na łóżku leżącą, z twarzą zakrytą rękoma.

Lolita, zaryglowawszy drzwi od wewnątrz, podeszła cicho do Sucharity i usiadłszy obok niej, zaczęła przebierać palcami w jej włosach. Po pewnym czasie, gdy Sucharita odzyskała spokojność umysłu, Lolita spokojnie odjęła jej ręce od twarzy i mogąc już teraz widzieć ją swobodnie, wyszeptała jej do ucha:

— Didi, opuśćmy to miejsce i powracajmy do Kalkuty. My nie możemy iść dziś wieczorem do domu naczelnika.

Przez długą chwilę Sucharita nie dawała odpowiedzi, lecz gdy Lolita kilkakrotnie powtórzyła tę radę, ona usiadła na łóżku i rzekła:

— Jakże to uczynimy, moja droga? Nigdy nie pragnęłam tu przyjeżdżać, ale skoro ojciec mnie tu przysłał, to czyż mogę stąd odjeżdżać, póki nie wypełnię jego zlecenia?

— Ależ ojciec nie wie o wszystkiem, co tu zaszło — napierała Lolita. — Gdyby wiedział, nigdyby nie żądał, byśmy tu zostały.

— Skądże ta pewność, moja droga? — zapytała Sucharita głosem znękanym.

Jabym nie zdołała wykrztusić ni słowa, chociażbym sobie nawet język do krwi pokąsała!

— Wiem, kochanie, — rzekła Sucharita. — Lecz trzeba znieść męki choćby piekielne — niema już dla nas wyjścia. Czy myślisz, że zapomnę kiedy ten dzień w mem życiu?

Lolita rozgniewała się na potulność i bierność Sucharity i powróciwszy do matki, rzekła:

— Mamo, czy nie wybierasz się w drogę?

— Co znowu napadło tę dziewczynę? — zawołała zdumiona Baroda. — Przecież mamy być tam o dziewiątej wieczorem!

— Mówię o wyjeździe do Kalkuty — rzekła Lo

— No, ale powiedz mi sama, Didi, — mówiła Lolita, — czy naprawdę zdołałabyś odegrać swą rolę? Jakżebyś nawet mogła iść do domu naczelnika? I to jeszcze stać na scenie, w pięknym stroju i wygłaszać wiersze?

lita.

— Słyszane rzeczy! — krzyknęła Baroda.

— Sudhir-Dada, — odezwała się Lolita, zwracając się do tegoż, — czy ty również masz zamiar tu pozostać?

Sudhir był wzburzony wyrokiem, skazującym Gorę na więzienie, lecz nie miał dość silnej woli, by oprzeć się pokusie pokazania swego talentu wobec tak dobranego grona sahibów. Wycedził coś przez zęby, co miało oznaczać, że się niby waha, mimo to jednak miał ochotę iść na zabawę.

— Tracimy czas na tych jałowych sprzeczkach — ozwała się pani Baroda. — Chodźmy się przespać, bo będziemy dziś wieczorem wyglądały tak mizernie, że nie będzie na co patrzeć. Nikomu nie wolno wychodzić z łóżka przed wpół do szóstej! — to rzekłszy, zapędziła wszystkie do alkówek.

Zasnęły wszystkie, oprócz Sucharity, której nie chciał sen nawiedzić, i Lolity, która siedziała nieruchomo na łóżku. —

Syrena parowca odzywała się kilkakrotnie, wzywając pasażerów na pokład, aż wkońcu nadeszła pora odjazdu. Właśnie gdy okrętnicy zabierali się do usunięcia pomostu, Binoy, który stał na górnym pokładzie, ujrzał naraz jakąś damę bengalską, pospieszającą w stronę statku. Jej odzież i postać przypominały Lolitę, ale zrazu Binoy niezbyt dowierzał własnym oczom. Atoli skoro podeszła bliżej, nie mógł mieć już żadnych wątpliwości. Przez chwilę myślał, że przybyła, by go zatrzymać, lecz zaraz potem przypomniał sobie, że Lolita również była przeciwna udania się dziś wieczorem do domu naczelnika.

dół, by

Lolicie udało się w sam raz dostać na statek, a ponieważ majtkowie przystąpili do odbijania od brzegu, więc Binoy z wielkim niepokojem zbiegł na zajść jej drogę.

— Chodźmy na górny pokład — odezwała się.

— Ależ statek już rusza — zawołał Binoy z przerażeniem.

— Wiem o tern, — odparła Lolita i nie czekając na Binoya, wstąpiła na schody.

Parowiec odpłynął wśród ryku syreny. Binoy, znalazłszy na górnym pokładzie krzesło dla Lolity, wpatrywał się w nią w milczeniu pytającym wzrokiem.

— Jadę do Kalkuty, — wyjaśniła Lolita, — uważałam za rzecz niemożliwą pozostawać.

— A co na to inni mówią? — zapytał Binoy.

— Dotychczas nikt o tern nie wie — rzekła Lolita. — Zostawiłam karteczkę i dowiedzą się, skoro ją odczytają.

Binoy przeraził się tym popisem samowolności ze strony Lolity i zaczął z wahaniem:

— Ależ. ..

Lolita przerwała mu:

— Teraz, gdy parowiec już odjechał, na cóż przyda się mówić: ależ? Nie wiem, czemużbym dlatego, że urodziłam się dziewczyną, miała poddawać się wszystkiemu bez protestu. I dla nas też istnieją takie słowa, jak możliwość, zło i dobro. Łatwiejby mi było dopuścić się samobójstwa, niż wziąć udział jakikolwiek w tern przedstawieniu.

Binoy wiedział, że co się stało, to się nie odstanie i nic tu nie pomoże głowienie się nad tern, czy stało się dobrze czy źle. Po niejakiem milczeniu Lolita mówiła dalej :

— Postępowałam sobie bardzo nieładnie z pańskim przyjacielem, Gourmohanem Babu. Nie wiem czemu to przypisać, ale odkąd go zobaczyłam poraź pierwszy i usłyszałam jego słowa, usposobiłam się przeciwko niemu. Mówił on zawsze z taką gwałtownością, a pan tak mu zdawał się przytakiwać za każdem słowem, że często wprawiało mnie to w pasję. Nigdy nie znosiłam, by mnie ktoś przymuszał do czegokolwiek, czyto mową, czy czynem. Teraz jednak widzę, że Gourmohan Babu narzuca różne rzeczy zarówno sobie jak i innym ludziom — iw tern jest prawdziwa potęga. Nie widziałam nigdy człowieka takiego jak on.

Tak to i w dalszym ciągu gwarzyła Lolita, nie-tylko, by okazać skruchę za dotyczasowe niedocenianie Gory, lecz także i dlatego, że w głębi jej sumienia budziło się wciąż niezadowolenie z tego, co uczyniła przed chwilą; nie była zdolna uświadomić sobie, jak

to niezręcznie mieć w Binoyu jedynego towarzysza na pokładzie parowca, jednak wiedząc doskonale, że im więcej okazuje się wstydu, tern sytuacja staje się bardziej krępującą, jęła paplać o wszystkiem, co jej ślina przyniosła na język.

Natomiast Binoyowi brakło słów. Myślał z jednej strony o przykrości i zniewadze, jakiej doznał Góra z rąk naczelnika, z drugiej zaś strony o własnej hańbie, że przyjechał tu, by brać udział w przedstawieniu w domu tegoż naczelnika. Ponadto to onieśmielające spotkanie się z Lolitą. . . wszystko na to się składało, że nie mógł dobyć z siebie głosu.

Dawniejszym czasem takie trzpiotostwo Lolity ściągnęłoby na nią naganę z jego strony, lecz teraz nio doznawał podobnego uczucia. W istocie, obok zdumienia z powodu jej ucieczki, obudził się w nim pewien podziw dla jej odwagi, a powstawała w nim też i radość na myśl, że z całego towarzystwa on i Lolita byli jedynemi osobami, które okazały prawdziwe uczucie w chwili, gdy Góra doznał zniewagi. Za to zuchwalstwo jedynie Binoy, z ich dwojga, nie miał ponieść żadnych dotkliwych konsekwencji, lecz Lolita mogła w przyszłości zaznać gorzkich owoców swego postępku. Jakże to dziwne, że Binoy zawsze posądzał też Lolitę, że jest przeciwniczką Gory! Im więcej się nad tern zastanawiał, tern bardziej rósł jego podziw dla jej nieustępliwości względem złych czynów, dla śmiałości jej przekonań, niezważających na przepisy samej-li roztropności — do tego stopnia, że nie wiedział, jak ma określić swe uczucia.

Odczuwał, że Lolita słusznie patrzyła nań z góry, jako na pozbawionego mocy i śmiałości przekonam Wszak nigdy nie był zdolny tak śmiało odrzucać na bok wszelkie względy, zarówno na hańbę jak i pochwałę, ze strony własnych rodaków. Jakże często odchylał się od prawdziwego „ja“ z obawy, że nie spodoba się to Górze, albo że Góra uzna go za mazgaja, póki nie wmówił sam w siebie zapomocą wiotkich argumentów, że zapatrywania Gory są i jego zapatrywaniami!

Uświadamiał sobie, o ile wyższą nadeń, co się tyczy niezależności umysłu, okazała się Lolita — i od-18S

kawał jej godne uznanie. Ledwo, że nie prosił Lolity o przebaczenie za to, że ją tak często w przeszłości ile sądził i oczerniał w duszy — lecz żadną miarą nie mógł się zdobyć na przelanie uczuć w słowa. Zjawa kobiecości, ukazująca mu się dziś w blasku, który płynął wokoło z bohaterskiego postępku Lolity, dawała mu poczucie, że zaprawdę dopełniło się coś ważnego w jego życiu.

¹

Bungalow (hind. Bangla), budynek zazwyczaj jednopiętrowym stawiany z lżejszego materjalu i mający tylko chwilowe przeznaczenie.

ROZDZIAŁ XXX.

Sa.

koro

>yli do Kalkuty, Binoy odwiózł Lolitę Paresha Babu.

Przed owym wspólnym pobytem na statku Binoy nie wiedział, jakie są właściwie jego uczucia względem Lolity. Umysł jego był całkowicie pochłonięty spo-rami z nią, a prawie każdego dnia, gdy się z nią spotykał, główną jego troską było, jakby tu utrzymać się na stopie pokojowej z tą nieokiełznaną dziewczyną. Sucharka pojawiła się wpierw na widnokręgu życia Binoya, niby gwiazda wieczorna, promieniejąca nieskalaną słodyczą kobiecości, to też on uświadamiał sobie, jak jego natura pęczniała radością z tego czarownego zjawiska. Atoli i inne gwiazdy powschodziły, a on sam sobie nie umiał zdać sprawy, kiedy to się stało, że pierwsza gwiazda, która obwieszczała mu święto blasków w całym świecie, znikła znowu za widnokręgiem.

Od chwili, gdy zbuntowana Lolita wstąpiła na statek, Binoy powiedział sobie:

— W tej chwili ja z Lolitą stoimy sami jedni, ręka w rękę, przeciwko reszcie społeczeństwa.

Nie przeoczył faktu, że Lolita w swej rozterce mogłaby każdemu pozwolić na zbliżenie się do niej. Mniejsza z tem, jaki w tern mógł być cel lub powód, w każdym razie nie ulegało wątpliwości, że Binoy nie był już dla Lolity jednym z wielu; był koło niej sam, naprawdę tylko sam jeden. Wszyscy z jej grona byli teraz od niej daleko, podczas gdy on był blisko, a to poczucie bliskości dygotało mu w sercu, niby przebłysk grożącego gromu w chmurach, naładowanych piorunami.

Gdy Lolita udała się na noc do swej kajuty, Binoy czuł, że nie zdoła zmrużyć powiek, przeto zdjąwszy obuwie, jął z hałasem przechadzać się tam i z powrotem po pokładzie. Nie było specjalnego powodu, by opiekować się Lolitą w podróży, lecz Binoya niepodobna byłoby nakłonić do zaniedbania którejkolwiek przyjemności nowego i niespodziewanego obowiązku, który spadł na niego, więc sam przyjął na się tę niepotrzebną wartę.

W ciemnościach nocy była jakowaś głębia niewy-Bezchmurne niebo usiane było gwiazdami.

mowna.

Drzewa, okalające brzeg, zbijały się w bryłę, niby czarne, niepożyte filary, podtrzymujące kopułę niebieską. Poniżej cicho płynął bystry prąd rozlanej rzeki. Pośrodku zaś tego wszystkiego spoczywała śpiąca Lolita. W tem właśnie, a nie w czem innem, była doniosłość tego zdarzenia, że Lolita w jego ręce powierzyła swój sen w całej jego błogiej piękności; tę zaś powinność Binoy przyjął, jako najcenniejszy ze wszech darów i zgodnie z tem odbywał wartę.

Nie było w bliskości ani ojca, ani matki, ni żadnego z krewnych, a mimo to Lolita mogła złożyć swe piękne ciało na tem obcem łożu, pozwalając sobie na sen bez troski i obaw. Równomierne falowanie jej piersi nadawało takt rytmiczny poematowi jej snu; ani jeden loczek z jej starannie splecionych warkoczy nie zmieniał swego miejsca; obie jej ręce, tak wdzięczne w wyrażaniu tkliwości niewieściej spoczywały na kołdrze w zupełnej bezwładności, znamionującej bezgraniczną ufność; jej niezmordowanie drepcące nogi nareszcie ucichły, niby przebrzmiała kadencja muzyczna w dopiero co zakończonej kompozycji — oto jaki obraz malował sobie Binoy przed oczyma duszy.. .

Niby perła w małżowinie, leżała Lolita spowinięta w głuchą pomrokę, jaką roztaczała gwiaździsta noc... a Binoyowi ów sen w całej swej skończonej piękności wydawał się czemś jedynem, co zajmowało świat cały w noc ową.

— Czuwam! czuwam! — te słowa, niby triumfalna. fanfara rozbrzmiewały z głębin obudzonego w Binoyu poczucia męskości i jednoczyły się z cichem posłannictwem wiecznie czuwającego Oblubieńca, który stróżuje nad wszechświatem.

Atoli i druga jeszcze myśl uporczywie powracała do niego w mroku tej nocy bezksiężycowej :

— Tej nocy Góra jest w więzieniu!

Aż dotąd Binoy podzielał wszystkie radości i smutki swego druha — i otóż pierwszy raz zdarzyła się inaczej. Wiedział wprawdzie dobrze, że dla takiego człowieka, jak Góra, więzienie nie było niczem ucią-żliwem, lecz w calem tern zdarzeniu, tak ważnem w życiu Gory, Binoy od początku do końca był zdała od swego przyjaciela i nie brał w tej sprawie najmniejszego udziału. Gdy rozdzielone prądy życia ich obu zejdą się napowrót z sobą, czyż pustka, wytworzona tym rozdziałem, zdoła się znów zapełnić? Czy może oznacza to kres ich wyjątkowej i niezachwianej przyjaźni?

Tak więc w ciągu tej nocy Binoy czuł jednocześnie upojenie i osamotnienie; stał oszołomiony w miejscu, gdzie zbiegały się z sobą poczęcie i zagłada, i zapatrzył się w ciemność.

.. . Skoro dorożka zajechała przed dom Paresha Babu i Lolita wysiadała, Binoy zauważył, że dziewczynka trzęsła się i kosztowało ją to wiele wysiłku, by panować nad sobą. Powód był w tern, że aż dotąd wcale nie była w możności osądzić ogromu obrazy, wyrządzonej towarzystwu przez odważenie się na to ryzykowne przedsięwzięcie. Dobrze wiedziała, że ojciec nigdy nie zrobi jej wymówki, lecz w tym wypadku obawiała się milczenia więcej, niż czegokolwiek innego.

Binoy był w kłopocie, jak się znaleźć w tych okolicznościach. Aby sprawdzić, czy byłoby dla niej jeszcze gorzej, gdyby z nią pozostał, rzekł z wahaniem:

— Sądzę, że najlepiej będzie, gdy odejdę.

— Nie, nie, niech pan idzie ze mną i zobaczy się z ojcem — odpowiedziała Lołita gorączkowo.

Binoya uradował do głębi duszy zapał, brzmiący w jej słowach. A więc jego obowiązki nie kończyły się z chwilą przywiezienia jej do domu. Dzięki temu zda-rżeniu życie jego zostało ścisłym węzłem zespolone z Lolitą. Czuł, że odtąd musi stać przy niej z jeszcze większą stałością. Głęboko wzruszała go myśl, że Lolita sobie wyobrażała, iż może w nim mieć swą ostoję, i miał wrażenie, jak gdyby ona wyciągała doń ręce o pomoc. Gdyby Paresh Babu rozgniewał się na Lolitę za jej niewczesne i niewłaściwe zachowanie, wtedy on poczuwał się do obowiązku, by wziąć całą odpowiedzialność na siebie, narażając się na wszelkie połajania, i strzec jej, niby zbroja odporna, od jakiejkolwiek przy-gany.

Atoli Binoy wcale nie rozumiał, co działo się w duszy Lolity. Ona bynajmniej nie życzyła sobie, żeby Binoy służył jej za szaniec ochronny, boć nie lubiła nigdy wykrętów, więc i teraz pragnęła, by Paresh Babu dowiedział się z naj drobniejszemi szczegółami o tern, co uczyniła. Chciała w zupełności przyjąć na siebie brzemię sądu ojcowskiego, jakkolwiekbądź on wypadnie.

Od wczesnego rana odczuwała gniew na Binoya. Wiedziała, że było to uczucie nieuzasadnione, lecz, rzecz dziwna, ta świadomość raczej zwiększała niż zmniejszała jej udrękę.

Na pokładzie parowca usposobienie jej było zgoła odmienne. Od dzieciństwa ulegała przeróżnym kaprysom, które prowadziły ją do popełniania wszelkich niedorzeczności. Jednakowoż obecna ucieczka była czemś poważnem. To,' że do całej przygody wmieszał się Binoy, czyniło całą sprawę jeszcze kłopotliwszą, ale mimo to odczuwała zarazem jakąś radość tajemną, jak gdyby ktoś uniewinniał jej zakazany postępek.

To szukanie wspólnego schroniska z człowiekiem poniekąd obcym, to tak ścisłe zbliżenie się doń bez jakiegokolwiek parawanu, rodziny czy towarzystwa, pomiędzy nimi, było niewątpliwie sytuacją niezręczną, która mogła dawać dużo do myślenia, lecz naturalność i delikatność zachowania się Binoya okrywała wszystko taką opiekuńczą zasłoną czystości, że Lolita z całą swobodą znajdowała upodobanie w jego wrodzonej skromności, którą wtedy dopiero mogła poznać i ocenić. Nie chciało jej się pomieścić w głowie, że to ten sam Binoy, który uczestniczył we wszystkich ich zabawach i żartach, który tak swobodnie rozmawiał i dowcipkował z niemi i był poufały nawet ze służbą. Teraz mógł tak łatwo jej się narzucać pod pozorem roztaczania nad nią opieki, — a właśnie dlatego, że tak starał się trzymać w oddaleniu, przypadł jej jeszcze bardziej do serca.

W ciągu nocy ubiegłej, w jej kajucie, wszystkie te myśli nie dawały jej zasnąć, to też przez wiele godzin przewracała się niespokojnie po łóżku z boku na bok, aż wkońcu zdawało jej się, 4e noc już upłynęła i że się rozwidnia. Otwarła nieznacznie drzwi kajuty i wyjrzała na zewnątrz. Noc już dobiegała końca, lecz jej mrok, rosą przepojony, jeszcze przylegał do pobrzeża rzeki i szeregów drzew, znaczących krawędź tejże. Powstał chłodny wietrzyk i marszczył powierzchnię wody, a ze spodu, kędyś z komory maszynowej, dobywały się głosy, świadczące o podjęciu na nowo pracy nadchodzącego dnia.

Lolita, wyszedłszy z kajuty i podążając w stronę pokładu przedniego, spostrzegła, że Binoy leżał w śnie głębokim na ławce przyburtnej, otulony szalem. Serce jej poczęło bić szybko na myśl, że on tu pewno czuwał nad nią przez całą noc — tak blisko, a przecie tak daleko! Natychmiast wpełzła z drżącemi krokami napowrót do swej kajuty i stanąwszy we drzwiach, przyglądała się Binoyowi śpiącemu w mroku tej niesamowitej nocnej scenerji, a jego postać stawała się dla niej ośrodkiem mlecznych dróg gwiezdnych, stróżujących nad światem.

Gdy tak się wpatrywała, serce jej nasycało się niewypowiedzianą słodyczą, a oczy jej przepełnione były łzami. Wydawało jej się, jak gdyby Bóg, którego czcić nauczył ją ojciec, zstąpił dziś z niebios i błogosławił ją wyciągniętą dłonią; a w uroczystą chwilę, gdy na uśpionym brzegu rzeki, spowitym w listowie gęstych zadr ze wień, dokonało się pierwsze tajemne zjednoczenie nadchodzącej światłości z uchodzącą ciemnością, zdało się, że w tej rozległej, usianej gwiazdami izbicy wszechświata dzwoni przenikliwa gędźba jakiejś natchnionej viny.

Wtem Binoy poruszył ręką przez sen; na to Lolita schowała się do swojej, kajuty i zatrzasnąwszy drzwi, układła się znów do łóżka. Jej ręce i nogi były zziębnięte, a przez długi czas nie potrafiła zapanować nad biciem serca.

Mrok roztapiał się zwolna i parowiec zaczął się ożywiać. Lolita, dokonawszy toalety, wyszła i stanęła przy burcie na pokładzie. Binoy również już się obudziły słysząc ostrzegawczy głos gwizdawki okrętowej i utkwiwszy wzrok w stronę wschodu, oczekiwał pierwszego rumieńca nadchodzącego świtu.

Gdy obaczył Lolitę wychodzącą na pokład, podniósł się i zamierzał cofnąć się do swej kajuty, gdy Lolita przywitała go, mówiąc:

— Boję się, że pan niewiele spał tej nocy.

— O, nie miałem złej nocy — odparł Binoy.

Po wymianie tych słów nie mieli sobie oboje nic do powiedzenia.

Rosa na oczeretach bambusowych nad rzeką poczęła lśnić złotawym blaskiem w pierwszych promieniach wschodzącego słońca. Nigdy przedtem ci dwoje nie oglądali takiego brzasku. Poraź pierwszy przekonali się, że niebo nie jest puste, ale że przejęte cichą radością zadziwienia, przygląda się każdemu nowemu rozwojowi stworzenia. Świadomość każdego z nich była tak podniecona, że żyła w ścisłym związku z przeogromną świadomością, przenikającą wszechistnienie. Stąd to poszło, że żadne z nich nie mogło wymówić ni słowa.

Parowiec dobił do Kalkuty. Binoy wynajął dorożkę i umieściwszy w niej Lolitę, sam usadowił się obok woźnicy. Któż powie, czemu to przypisać, że gdy jechali przez ulice Kalkuty, powiew uczuć Lolity nagle zawrócił i przybrał kierunek przeciwny? Oto ciężyło jej na duszy, że Bino^r był z nią na statku w tern trudnem. położeniu i został wciągnięty w tak zażyły związek z jej sprawami, teraz zaś odwozi ją do domu, jak gdyby był jej opiekunem. Nieznośnem jej się wydawało, że siłą wypadków Binoy niejako pozyskał prawo zwierzchnością ponad nią. Czemuż to tak się wszystko zmieniło? Dlaczegóż to melodja nocy poprzedzającej urwała się nagle na nucie tak zgrzytliwej, zetknąwszy się z szarzyzną codziennego życia?

Przeto, gdy Binoy za przybyciem przed drzwi jej domu powiedział :

— Teraz muszę odejść — poczuła, że wzrasta w niej podrażnienie. Czyż on przypuszcza, że ona boi się stanąć z nim wobec ojca? Chciała pokazać jaknaj-dobitniej, że bynajmniej się niczego nie wstydzi i jest gotowa opowiedzieć ojcu wszystko; dlatego też nie mogła odprawiać Binoya ode drzwi, jak gdyby była naprawdę winowajczynią. Pragnęła stosunek swój do Binoya uczynić tak jasnym, jak był poprzednio, a bynajmniej nie chciała pomniejszać ^ię w jego oczach przez dopuszczenie, by którekolwiek z majaczeń i niepewności ostatniej nocy miało się ostać w świetle białego dnia.

ROZDZIAŁ XXXI.

edwo Satish zoczył Lolitę i Binoya, wpadł po-

między nich i chwytając oboje za ręce, ozwał się:

— Gdzie jest Sucharita? Czy nie przyjechała?

Binoy pomacał się po kieszeni i jął rozglądać się dokoła siebie.

— Sucharita! — zawołał. — No, doprawdy, gdzież się ona mogła podziać? Do licha, zgubiła się!

— Niech pan nie udaje głupiego — krzyknął Satish, Rając kuksa Binoy owi. — Czy mi nie powiesz, Lolito Didi, co się z nią stało?

— Sucharita jutro przyjedzie — odpowiedziała Lolita, postępując jednocześnie w stronę pokoju Pa-resha Babu. Satish próbował pociągnąć ich w swoją stronę, mówiąc:

— Chodźcie i zobaczcie, kto przyjechał.

Lecz Lolita umknęła mu ręki i rzekła:

— Nie zawracaj nam teraz głowy. Chcę widzieć się z ojcem.

— Ojciec wyszedł — oznajmił jej Satish, — i nieprędko wróci.

Zarówno Binoy jak i Lolita poczuli, że zyskali czas dla nabrania oddechu.

— Kto przyjechał, mówisz?

— Nie powiem wam! — rzekł Satish. — Spróbuj, Binoy Babu, czy ci się nie uda zgadnąć, kto przyjechał. Nigdy tego nie potrafisz, jestem pewny! Nigdy!

Binoy wymieniał najniemożliwsze nazwiska, jak Nawab Surajuddaula, król Nabakrishna, a nawet Nandakumar. Za każdym nazwiskiem Satish głosem przeraźliwym krzyczał: — Nie! — podając stanowcze dowody, że tacy goście nie mogli zawitać do ich domu. Binoy z pokorą uznał się za pobitego, mówiąc:

— Doprawdy, zapomniałem, że Nawab Surajuddaula doznałby wielu nieprzyjemności w tym domu. Bądź co bądź, pozwól niech najpierw twoja siostra pójdzie zbadać tajemnicę, a później, gdy zajdzie potrzeba, możesz mnie zawołać.

— Nie, musicie iść oboje razem! — uparł się Satish.

— Do którego pokoju mamy iść? — zapytała Lolita.

— Na poddaszu — odrzekł Satish.

Pod samym dachem domu, w jednym z rogów tarasu był mały pokoik z werandą, krytą dachówkami, ubezpieczającą go przeciwko słońcu i deszczom. Idąc posłusznie w ślad za Satishem, weszli na górę i ujrzeli kobietę niepierwszej młodości, siedzącą na małej rogoży pod werandą i ślipającą przez okulary w „Ramajanie“. Jeden drut jej okularów nadłamał się i zastąpiony był sznurkiem, przewieszonym przez ucho. Wyglądała na lat mniejwięcej czterdzieści pięć. Włosy z czoła miała dość przerzedzone, lecz cerę miała czerstwą, a twarz jej była pulchna, niby dojrzały owoc. Pomiędzy brwiami miała stałą cechę kasty, lecz nie nosiła żadnych ozdób, a z odzieży poznać można było wdowę.

Gdy spoczęła wzrokiem na Lolicie, zdjęła pospiesznie okulary, odłożyła książkę i jęła się przyglądać nowoprzybyłej z pewnem zniecierpliwieniem. Kiedy zaś poza nią dostrzegła Binoya, zerwała się co sił i zaciągnąwszy sari na tył głowy, zdradzała chęć, by zemknąć do swego pokoju. Lecz Satish zatrzymał ją, mówiąc:

— Ciociu, czemu uciekasz? To jest moja siostra Lolita, a oto Binoy Babu. Moja starsza siostra przy-jedzie jutro.

Góra.

13

193

Ten krótki wstęp wydał się dostateczny i nie ulegało wątpliwości, że Satish już zawczasu zdał dokładnie i szczegółowo sprawę o swoim przyjacielu, bo ilekroć Satish dopadł sposobności, by mówić o takich rzeczach, które go obchodziły, to nie pomijał najdrobniejszego ezczegółu.

Lolita stała oniemiała, nie mogąc odgadnąć, kto to mogła być owa „ciocia“ Satisha. Lecz zobaczywszy, że Binoy bez zwłoki przywitał się z nią, schylając się do jej stóp, poszła za jego przykładem.

Ciotka wyniosła z pokoju wielką rogożę i rozpostarłszy ją, odezwała się:

— Usiądź mój synu, usiądź, mała mateczko!

Gdy Binoy i Lolita usiedli, ona zajęła własne siedzisko, a Satish przyhołubił się do niej. Objąwszy chłopaka ramieniem, odezwała się do nowoprzybyłych:

— Zapewne mnie nie znacie. Jestem ciotką Satisha; matka Satisha była moją siostrą.

Nietyle w tych kilku wstępnych słowach, ile w jej twarzy i w tonie jej głosu, było coś, co było jakby odbiciem jej życia, trosk pełnego, obmytego łzami.

Gdy, przyciskając siostrzeńca do piersi, powiedziała: — Jestem ciotką Satisha, — Binoy, nie wiedząc nic ponadto o kolejach jej życia, doznał dla niej głębokiego współczucia; zaraz też rzekł:

— Pani nie będzie ciotką samego tylko Satisha! Pokłócę się z nim, jeżeli on będzie sobie panią zabierał na wyłączną własność! Już to nieładnie z jego strony, że uwziął się nazywać mnie Binoy Babu, a nie Dada — ale nie zniosę, by na dobitkę pozbawiał mnie cioci!

Binoy nigdy nie potrzebował długo zjednywać sobie ludzi, więc nie dziwota, że ten wytworny w mowie i przystojny młodzian od pierwszej chwili zdobył sobie serce ciotuni.

— A gdzież jest siostra moja, a twoja matka, mój synku? — jęła się dopytywać.

— Straciłem matkę rodzoną wiele lat temu — odrzekł Binoy, — lecz nie umiem sobie powiedzieć, że nie mam matki — i oczy mu się zwilżyły na myśl, czem dla niego była Anandamoyi.

Niebawem wiedli ze sobą tak ożywioną pogawędkę, że niktby się nie domyślił, iż dopiero co poznali się z sobą. Od czasu do czasu przyłączał się do nich Satish, plotąc od rzeczy, co mu ślina na język przyniosła; Lolita milczała uparcie.

Lolita zawsze bywała zamknięta w sobie, to zaś nie pozwalało jej na rychłą poufałość z osobą świeżo poznaną. Cogorsza, umysł jej nie doszedł jeszcze do zupełnego uspokojenia. To też niebardzo jej się podobała ta skwapliwość, z jaką Binoy przysiadł się do tej nieznanej osoby. Łajała go w duszy, że jest zbyt wielkim trzpiotem i nie przejmuje się dostatecznie nadzwyczaj trudnem położeniem, w jakiem ona ugrzęzła. Nie chodziło jej jednak o to, żeby Binoy miał wkradać się wT jej łaski, siedząc w milczeniu z osowiałą twarzą; gdyby się ważył na coś podobnego, Lolita niewątpliwie takie przyjmowanie przezeń odpowiedzialności odczułaby jako zaporę, dzielącą ją od ojca. Rzecz cała była w tern, że to, co w nocy wydawało jej się muzyką, teraz tylko grało jej zgrzytliwie na nerwach, wskutek czego cokolwiekby zrobił Binoy, uważała to za rzecz niewłaściwą lub nie przynoszącą w niczem zmiany na lepsze. Bóg jedynie wiedział, co mogłoby wyrwać z korzeniem całe utrapienie! Czemuż to zarzucać brak rozsądku tym kobietom, których właści-wem życiem jest wzruszenie, za te dziwne tory, któ-remi je prowadzą ich serca? Jeżeli założenie miłości jest słuszne, tedy przywództwo serca staje się tak szczere i słodkie, że rozum musi chować głowę ze wstydu, lecz jeżeli w tem założeniu są jakieś wady, to rozsądek nie-zdolen jest ich naprawić i jałowem byłoby wszelkie szukanie wyjaśnień, czy płynie to z ponęty czy wstrętu, z łez czy śmiechu.

Czas płynął i płynął, a Paresh Babu nie powracał. Binoy a brała coraz to silniejsza chęć, by powstać i iść do domu; starał się zapanować nad nią, nie pozwalając, by rozmowa z ciotką osłabła choć na chwilę. Wkońcu Lolita nie mogła już dłużej ukrócić swej udręki, więc nagle przerwała tę gawędę Binoya, mówiąc:

— Na kogo pan czeka? Nikt nie umie powiedzieć, kiedy ojciec powróci. Czy nie lepiejby panu było iść do matki Gourmohana Babu?

Binoy wzdrygnął się — ten dokuczliwy ton w mowie Lolity był mu znany aż nadto dobrze! Rzucił w przelocie wzrokiem na jej twarz, a potem skoczył na równe nogi z rozpędem luku, na którym zerwała się cięciwa. Doprawdy, na kogóż to on tu czekał? Nigdy nie miał o sobie tego mniemania, jakoby jego obecność była tu niezbędną w obecnym zbiegu wypadków: wszak jeszcze w bramie kamienicy chciał się pożegnać, a pozostał jedynie na wyraźne żądanie Lolity; teraz zaś ona go zapytywała w tej sprawie!

Lolitę zatrwożył pośpiech, z jakim Binoy zerwał się z miejsca. Spostrzegła, że zwykły uśmiech znikł z jego twarzy tak doszczętnie, jak światło zdmuchniętej lampy. Nigdy przedtem nie widziała go tak zbitym z tropu, tak urażonego, a gdy patrzyła nań, wyrzuty sumienia piekły ją niby uderzenie bicza.

Satish poskoczył i uczepiwszy się ramieniami Bi-noya, prosił go i orędował:

— Binoy Babu, usiądź, nie odchodź jeszcze. Ciotuniu, proszę namówić Binoya Babu, żeby został na śniadaniu. Lolito, czemuś powiedziała, żeby Binoy Babu poszedł sobie od nas?

— Nie, Satishku, mój chłopcze, nie mogę dziś pozostać. Jeżeli ciocia będzie łaskawa zachować mnie w pamięci, przyjdę do was kiedyindziej i zabawię u was dłużej. Dzisiaj już jest za późno.

Nawet ciotka Satisha zauważyła ból w jego głosie i serce jej zadrgało dlań litością. Wodziła lękliwie wzrokiem od Binoya na Lolitę i domyślała się, że jakiś dramat złowróżebny rozegrał się za kulisami.

Lolita bąknęła coś na swoje usprawiedliwienie i schroniła się do swego pokoju, by wypłakać się, podobnie jak już tylekroć poprzednio płakała.

ROZDZIAŁ XXXII.

IZJinoy podążył odrazu do domu Anandamoyi, drę-^ czony pomieszanemi uczuciami upokorzenia i we-wnętrzych wyrzutów. Czemu nie udał się wprost do matki? Jakimże był głupcem, wyobrażając sobie, że

Loîita potrzebuje w czemkolwiek szczególnej jego pomocy! Bóg słusznie go ukarał za to, że natychmiast po przybyciu do Kalkuty nie pobiegł do Anandamoyi, nie dbając o inne powinności — tak iż z ust Lolity musiały wyjść słowa: — Czyż nie lepiej, by pan poszedł do matki Gory? — Czyż było to możliwe choć na chwilę, by myśl o matce Gory większą wagę miała dla Lolity, niż dla Binoya? Lolita wiedziała o niej jeno, jako o matce Gory, natomiast dla Binoya była ona uosobieniem wszystkich matek całego świata!

Anandamoyi właśnie była po kąpieli i siedziała samotnie w pokoju, jak gdyby zatopiona w rozmyślaniach, gdy wszedł Binoy i upadł jej do nóg z krzykiem:

— Matko!

— Binoyu! — rzekła, pieszcząc dłońmi jego pochyloną głowę.

Jakiż głos równać się może z głosem matki? Sam już dźwięk imienia, wypowiedzianego przez Anandamoyi, zdawał się pieścić całą jego istotę. Opanowawszy z wysiłkiem wzruszenie, odezwał się potulnie:

— Mateńko, zadługo zwlekałem z przybyciem!

— Jużem wszystko słyszała, Binoyu, — spokojnie przemówiła Anandamoyi.

— Jużeś słyszała o tej nowinie! — zawołał Binoy z przerażeniem.

Okazało się, że Góra napisał list z odwachu policyjnego i posłał go przez adwokata; wspominał w nim, że prawdopodobnie dostanie się do więzienia. W zakończeniu pisał:

„Więzienie nie przyniesie żadnego uszczerbku Two' jemu Górze, lecz nie będzie on mógł go znosić, jeżeli ma to ci sprawiać choć najlżejszą przykrość. Jedyną karą może być Twoje zmartwienie — innej kary nie zdoła mi wymierzyć sam naczelnik. Ale, mateńko, nie myśl wyłącznie tylko o swojem dziecku. W więzieniu znajdują się synowie wielu innych matek — choć nie ponoszą żadnej winy; chciałbym być postawiony na równi z niemi i dzielić ich wszystkie dolegliwości. Jeżeli to moje życzenie ma się spełnić tym razem, proszę Cię, byś się nie martwiła z tego powodu.

„Może tego nie pamiętasz, maleńko, ale w rok głodu zostawiłem pewnego razu na stole sakiewkę, w pokoju, którego okna wychodzą na ulicę. Gdy w parę minut powróciłem, zobaczyłem, że skradziono mi tę sakiewkę. Było w niej pięćdziesiąt rupij, uskładanych jeszcze za czasów studenckich z myślą, że kupię za nie srebrną miednicę do mycia nóg dla ciebie. Zapałałem niewczesnym gniewem na złodzieja, lecz Bóg przywiódł mnie wnet do opamiętania i powiedziałem sobie:

—    Przecież te pieniądze są mym darem dla przyciśniętego głodem człowieka, który je zabrał. — Ledwom to powiedział, ów plony żal przeminął, pozostawiając umysł mój w spokoju. Podobnież i dzisiaj powiedziałem sobie: — Idę do więzienia dobrowolnie, za własną zgodą, bez żalów i gniewu, ot tak, by znaleźć w niem schronienie. — Wprawdzie jest sporo niedomagań w strawie i innych urządzeniach więziennych, lecz w czasie niedawnej pielgrzymki zażywałem gościny u ludzi różnych warstw społecznych i usposobień, w ich domach nie zawsze znajdowałem wygody, do których nawykłem, niekiedy brakło nawet najniezbędniejszych potrzeb. Co otrzymujemy z własnej a nieprzymuszonej woli, przestaje być uciążliwością, to też możesz być pewna, że nie było mowy o tern, by ktoś brał mnie przemocą do więzienia: idę tam chętnie i z zadowoleniem.

„O ile, ciesząc się wygodami w domu, jesteśmy zgoła niezdolni ocenić, jak ogromnym przywilejem jest korzystanie z powietrza i światła jak świat długi i szeroki,

—    o tyle stale zapominamy o rzeszach, które, z winy własnej albo i bez winy, skazane są na skrępowanie, naigrawanie i pozbawienie tego przywileju bożego. Nie myślimy wcale o tych rzeszach, ani też nie poczuwamy się do żadnego z niemi pokrewieństwa. Teraz chcę być naznaczony tern samem piętnem, co oni, a nie oddzielać się od nich, przechylając się na stronę zarozumiałej większości, która stroi się, by godniej wyglądać.

„Nabrałem wiele znajomości życia, mateńko, po tem doświadczeniu w świecie. Ci, którzy poprzestają na udawaniu sędziów, są po większej części godni pożałowania. Ci, którzy są w więzieniu, ponoszą karę za grzechy tych, którzy sądzą drugich, a nie siebie samych. Błędy wielu mogą być uważane za zbrodnię, lecz tylko ci nieszczęśliwi ponoszą jej ciosy. Nie wiemy, kiedy, jak i gdzie będą zmazane grzechy tych, którzy wiodą wygodne i szacunkiem otoczone życie poza murami więzienia, lecz, co się mnie tyczy, to krzyczę: hańba! na tę ich nieskalaną szacowność i wolę na piersiach mieć wypalone piętno bezcześci ludzkiej. Udziel mi błogosławieństwa, mateńko, i nie płacz nade mną. Sree Krishna przez całe życie nosił na piersi znak kopnięcia przez Bhrigu, tak też wybryki zuchwalstwa coraz pogłębiają swój odcisk na piersi Boga. Jeżeli On przyjął to piętno za swą ozdobę, to czegóż ja mam się obawiać, jakiż ty masz mieć powód, by niepokoić się o mnie?⁴⁴

Po otrzymaniu tego listu Anandamoyi zamierzała posłać Mohima do Gory, lecz Mohim jej odpowiedział:

— Mam zajęcie w biurze; sahib żadną miarą nie udzieli mi urlopu —; zaczął piorunować na Gorę za jego popędliwość i nierozwagę. — Pewnego dnia utracę posadę jedynie dla mojego z nim pokrewieństwa — zakończył.

Anandamoyi bynajmniej nie uważała za rzecz konieczną zwierzać się Krishnadayalowi, gdyż ogromnie uważała, by męża nie zadrażnić niczem, co się tyczyło Gory. Wiedziała doskonale, że on nigdy w sercu swem nie miał dla Gory uczuć ojcowskich, a nawet okazywał mu pewną nieprzychylność. Góra zawsze stał pomiędzy nimi, niby pasmo gór Yindhya, rozdzielając ich pożycie małżeńskie. Po jednej stronie stał Krishnadayal z wszystkiemi zewnętrznemi oznakami ścisłej prawowierności, z drugiej zaś osamotniona Anandamoyi ze swym nietykalnym Górą. Wyglądało to, jak gdyby odcięte były wszelkie drogi porozumienia pomiędzy dwojgiem tych, którzy sami tylko jedni w całym świecie znali dzieje Gory.

To też przywiązanie do Gory stało się dla Anandamoyi całym jej skarbem. Próbowała wszelkiemi sposobami udogodnić mu życie w tej rodzinie, gdzie znoszono go jeno z cierpliwości. Jej nieustanną troską było nie dopuścić, by ktoś mógł powiedzieć : „stało się to z winy twego Gory⁴⁴ albo: „musieliśmy się narazić na tę po-twarz dzięki twemu Górze“ czy też: „ponieśliśmy tę stratę przez twego Gorę!“ Czuła, że cały ciężar jakim był Góra, spoczywa wyłącznie na niej. I chciało szczęście, że krnąbrność tego Gory, jej Gory, przechodziła wszelkie granice! Nielada było to zadanie hamować go od gwałtownych wybryków na każdem miejscu, gdziekolwiek był obecny.

Dotychczas udawało jej się przy pomocy ustawicznego czuwania dniem i nocą wrychować swego narwanego Gorę pośród tego nieprzyjaznego otoczenia. W gronie tej wojującej z nią rodziny naraziła się na wiele przykrości i przetrwała wiele utrapień, nie mogąc prosić nikogo, by je z nią podzielił.

Opuszczona przez Mohima, Anandamoyi siedziała \f milczeniu koło okna, obserwując Krishnadayala, powracającego z porannej kąpieli, pomazanego świętym iłem gangesowym nad brwiami, na piersiach i ramionach i śpiewającego święte mantry. Gdy był tak oczyszczony, wówczas nikt, nawet sama Anandamoyi nie miała prawa podejść do niego. Zakaz, zakaz — zakaz był wrszystkiem!

Z westchnieniem odeszła od okna i wstąpiła do pokoju Mohima; zastała go siedzącego na podłodze i czytającego gazetę, podczas gdy służący nacierał mu plecy oliwą w przygotowaniu do porannej łaźni. Anandamoyi odezwała się do pasierba:

— Mohimie, musisz znaleźć kogoś, ktoby poszedł ze mną; chciałabym wddzieć się z Górą. Zdaje się, że uparł się iść do więzienia, lecz mniemam, że pozwolą mi się z nim zobaczyć, zanim zostanie skazany.

Mohim, pomimo pozornej opryskliwmści był naprawdę przywiązany do Gory.

— Niech licho weźmie tego chłystka! — krzyknął. — Niechaj sobie drab idzie do kanciapy; dziwi mnie, że dawmiej już tam się nie dostał!

Lecz jednocześnie nie tracąc czasu przywołał zaufanego człowieka imieniem Ghosal i wyprawił go natychmiast z trochą pieniędzy celem dozwolonych zakupów, sam zaś postanowił, że jeżeli jego szef da mu urlop, a pani domu się na to zgodzi, to i on się wyprawi wr te tropy.

Anandamoyi wiedziała, że Mohim nie mógł nigdy widzieć Gory wt opałach, iżby jemu samemu nie sprawiało to przykrości, a gdy się przekonała, że gotów był uczynić choć tę odrobinę, która była w jego mocy, nie miała już mu nic do powiedzenia. Wiedziała bowiem, że rzeczą zgoła niemożliwą byłoby nakłonić któregokolwiek z członków tej ortodoksalnej rodziny, by towarzyszył jej, pani domu, do więzienia, w którem znajdował się Góra, narażając się na zaciekawione spojrzenia i natrętne pytania pospólstwa. Przeto powstrzymała się od wszelkich nalegań i zaciąwszy wargi, powróciła do swego pokoju, a w oczach jej widniał cień przytłumionego bólu. Gdy Lachmiya zaniosła się głośnem szlochaniem, wyłajała ją i wyprawiła precz z pokoju. Zawsze było jej zwyczajem znosić wszelkie udręczenia w milczeniu i na osobności. Zarówno radość jak strapienie znajdowały ją jednako spokojną. Znoje jej serca znane były tylko Bogu.

Ponad siły Binoya było obmyślenie jakiegokolwiek pocieszenia dla Anandamoyi, więc po paru wstępnych słowach trwał w milczeniu. Ale też, prawdę mówiąc, jej natura nie wymagała słów pocieszenia od innych, a nawet czuła niechęć do rozprawiania o mozołach, na które nie było lekarstwa. Przeto Anandamoyi nie rozwodziła się dłużej nad tą sprawą, lecz rzekła poprostu:

— Binu, widzę, żeś jeszcze się nie wykąpał. Idź i oporządź się coprędzej, bo już czas ci na śniadanie.

Gdy Binoy wykąpał się i zasiadł do śniadania, próżne miejsce obok niego wzbudziło w jej sercu żałość po Górze; a gdy sobie wspomniała, że ów jest karmiony lichą strawą więzienną, nieosłodzoną staraniem matki, a nawet w dwójnasób gorzką wskutek szyderczych zarządzeń kryminalnych, nie mogła już wytrzymać i pod pierwszym lepszym pozorem wyszła z pokoju.

ROZDZIAŁ XXXIII.

Przybywszy do domu i zastawszy tam tak nieoczekiwa-* nie Lolitę, Paresh Babu domyślił się, że ta samowolna dziewczyna wplątała się w jakieś niebywałe kłopoty. Odpowiadając na jego badawcze spojrzenie, rzekła :

— Ojczulku, uciekłam stamtąd. Uważałam za rzecz niemożebną pozostawać tam dłużej.

W odpowiedzi na jego zapytanie, co się stało, dodała :

— Naczelnik wtrącił Goura Babu do więzienia.

za-

Paresh Babu zrazu nie mógł pojąć, jakim sposobem Góra mógł być zamieszany w tę sprawę; atoli posłyszawszy z ust Lolity opowiadanie o całem zdarzeniu, popadł na chwilę w milczącą zadumę. Najpierw zaniepokoił się o matkę Góry. Dla naczelnika niema nic łatwiejszego, rozmyślał, jak zasądzić Gorę, jak się sądzą pospolitych przestępców, ponieważ taka zatwardziałość była wynikiem snadnego lekceważenia sprawiedliwości, do której był przyzwyczajony. O wie-leż okropniejszą rzeczą było tyraństwo człowieka nad człowiekiem, aniżeli wszystkie inne okrucieństwa na tym świecie, i jakże stało się bezmierne i nieznośne, mając za sobą zespoloną władzę społeczeństwa i rządu! Wszystko to żywo stawało mu w umyśle, gdy przysłuchiwał się opowieści o uwięzieniu Góry. Lolita, widząc Paresha Babu zamyślonym i milczącym, zapytała gorąco:

— Czyż to bezprawie nie jest straszne, ojczulku?

Odpowiedział jej głosem, jak zwykle, spokojnym:

— Nie wiemy dokładnie, do czego posunął się Góra, lecz przynajmniej tyle możemy powiedzieć, że nawet gdyby w swem przekonaniu uniósł się poza granicę prawnej słuszności, to nie należy wątpić, że nie jest on zdolny dopuścić się tego, co po angielsku nazywa się zbrodnią. Lecz cóż tu poradzić, moje dziecko? Brzmienie sprawiedliwości naszych czasów nie osiągnęło pełni mądrości. Tę samą pokutę pociąga za sobą błahe uchybienie, co przestępstwo; oba muszą jednakowo odrobić swoje w tern samem więzieniu. Nikogo za to ganić niepodobna — wspólny grzech wszystkich ludzi jest tu winą.

Naraz zmieniając temat, Paresh Babu zagadnął:

— Z kim tu przybyłaś?

Lolita wyprostowała się, odpowiadając z nieco większą wyniosłością, niż zazwyczaj :

— Z Binoyem Babu.

Lecz pomimo całą wyniosłość, było w tem wszyst-kiem pewne poczucie słabości. Niezdolna była uczynić wyznania szczerze i bez skrępowania ; rumieniec wstydu począł oblewać jej lice, przydając jej zakłopotania.

Paresb Babu miał do tej kapryśnej i niesfornej córki swej bodaj że więcej przywiązania, niż do pozostałych dzieci, a szacunek dla jej nieulękłej prawdomówności stawał się w nim coraz to większy, ponieważ tak często prowadziło to do poróżnień z resztą rodziny. Wady Lolity rzucały się w oczy, to też mógł się przekonać, jak one przeszkadzały ocenieniu tej szczególnej jej zalety — przeto tem troskliwiej starał się otoczyć ją jaknajczulszą opieką, by cenny ten przymiot nie uległ rozbiciu w razie podporządkowywania jej krnąbrności pod władzą szlachetnych porywów jej duszy.

Piękność innych jego córek bywała wprędce uznawana przez tych, którzy je widzieli, gdyż miały rysy regularne i piękną cerę. Lecz Lolita była smaglejsza, a bardziej złożony układ jej twarzy nastręczał różnorodność sądów. Z tego powodu pani Baroda zawsze wyrażała przed mężem obawę, czy dla tej córki uda się dobrać odpowiedniego męża. Atoli piękno, które Paresb Babu spostrzegał w jej twarzy, wypływało nie z cery ani rysów twarzy, lecz z duszy, która tu znajdowała swe odbicie; nie był to wdzięk bezgrzesznej postaci, lecz niezłomność mocy, blask nieuległości — cechy, które nęcą niewielu wybranych, ale odstręczają większość innych.

Czując, że Lolita nigdy nie będzie miała wziętości, lecz zawsze pozostanie szczerą i prawą, Paresh Babu przygarnął ją do siebie niemal z bolesnem zaniepokojeniem i był tem wyrozumialszy na jej błędy, że wiedział, iż nikt inny nie potrafiłby ich wybaczyć. Gdy Lolita opowiedziała mu, że przyjechała sama z Binoyem, uświadomił sobie w jednej chwili, co ona będzie musiała znosić w przyszłości, a mianowicie, że za to nieznaczne jej wykroczenie społeczeństwo wymierzy jej karę, stosowną dla znacznie gorszych postępków.

Gdy rozważał w duchu całą sytuację, Lolita podjęła znowu:

— Ojczulku, wiem, że postąpiłam źle, lecz obecnie doszłam do jasnego zrozumienia jednej rzeczy: stosunki pomiędzy naczelnikiem a naszymi ziomkami są tego rodzaju, że jego gościnność i zwierzchnictwo nie przynoszą nam zaszczytu. Czyż miałam tam pozostać i poddawać się tej zwierzchności, gdym sobie to uświadomiła?

Pareshowi Babu nie łatwo było odpowiedzieć na to pytanie, więc nie kusząc się o odpowiedź, żartobliwie poklepał po główce swą zawadjacką dzieweczkę.

Tego dnia popołudniu Paresh Babu przechadzał się przed domem, rozmyślając nad całą sprawą, gdy nadszedł Binoy i złożył mu uszanowanie. Paresh Babu wdał się z nim w dość długą i szczegółową rozmowę o uwięzieniu Gory i wszystkich okolicznościach z niem związanych, lecz prawie ani razu nie wspomniał o ucieczce Binoya na statku wraz z Lolitą. Gdy się ściemniło, odezwał się:

— Proszę cię, Binoyu, zajdź do nas.

Lecz Binoy wymówił się:

— Muszę teraz iść do domu.

Paresh Babu nie powtarzał zaprosin, więc Binoy, rzucając wartkie spojrzenie w stronę werandy na dru-giem piętrze, oddalił się zwolna.

Lolita dostrzegła Binoya z werandy, a gdy ojciec jej wchodził sam do domu, zeszła do jego pokoju, myśląc, że Binoy idzie za ojcem. Ponieważ jednak Binoy nie przyszedł, Lolita pomyszkowawszy chwilę wśród książek i papierów na stole, miała już wyjść z pokoju, gdy odwołał ją Paresh Babu i patrząc z czułością na jej osowiałą buzię, ozwał się:

— Lolito, nie chciałabyś mi zaśpiewać pieśni nabożnej ?

To mówiąc, podniósł lampę, jak gdyby chciał odsunąć światło od jej twarzy.

ROZDZIAŁ XXXIV.

ГЛша następnego powróciła pani Baroda z resztą

towarzystwa.

Haran uczuł się tak dotknięty postępkiem Lołity, że nie mogąc się pohamować, poszedł natychmiast zobaczyć się z Pareshem Babu, nie zajrzawszy wpierw do własnego domu.

Baroda przeszła koło Lołity, nie mówiąc ani słowa, zanadto oburzona, by miała chociażby spojrzeć na nią, i podążyła wprost do swego pokoju.

obie

Labonya i Lila również były do żywego rozjątrzone na Lolitę, jako że po wykreśleniu jej i Binoya z programu widowisko zostało tak pokiereszowane, iż musiały znosić niezliczone upokorzenia.

Co się tyczy Sucharity, ta nie popierała ani piorunujących uniesień Harana, ani łzawych narzekań Ba-rody, ani poczucia wstydu, jaki objawiały Labonya z Lolitą, lecz zachowała lodowate milczenie, machinalnie spełniając wydane jej polecenia. W dniu dzisiejszym weszła do pokoju ostatnia ze wszystkich, poruszając się jak automat.

Sudhir tak się wstydził roli, jaką odegrał, że wogóle bał się wchodzić wraz z niemi, wskutek czego Labonya, zgryziona jego obojętnością na jej zaprosiny, ślubowała, że nie chce już mieć z nim nic do czynienia!

— O, to już zupełnie źle! — zawołał Haran, wpadając do pokoju Paresha Babu.

Lolita, która z sąsiedniego pokoju posłyszała głos jego, przybyła natychmiast, a stanąwszy za ojcem i oparłszy obie dłonie na poręczy jego krzesła, spojrzała Haranowi prosto w oczy.

— Słyszałem od samej Lołity o wszystkiem co się stało, — rzekł Paresh Babu — i sądzę, że nic dobrego nie wyniknie z wałkowania tej sprawy.

Haran uważał zwykły spokój Paresha Babu jedynie za objaw słabości charakteru, więc odpowiedział z odcieniem wyniosłości:

— Pewnie, że co zaszło, to już przeminęło, lecz wada charakteru, która to wywołała, pozostaje nadal, przeto koniecznem jest i potem omawianie tej sprawy.

Lolita nigdyby się nie zdobyła na to, co zrobiła, gdyby nie nadmierna pobłażliwość, jaką pan stale jej okazywałeś. Jaką pan przez to wyrządził szkodę, przekonasz się pan, gdy dowiesz się o wszystkich szczegółach tej sromotnej historji!

Paresh Babn, czując za oparciem krzesła oznaki gromadzącej się burzy, przyciągnął Lolitę do swego boku i ująwszy jej dłoń swą dłonią, rzekł z łagodnym uśmiechem do Harana:

— Panu Babu, gdy przyjdzie kolej na ciebie, przekonasz się, że aby wychować dziecko, potrzeba mieć i trochę serdeczności!

Lolita, pochyliwszy się nad ojcem i zarzuciwszy mu ramię dokoła szyi, szepnęła mu do ucha:

— Ojczulku, woda stygnie, idź się wykąpać.

— Pójdę za chwilę — odrzekł Paresh Babu znacząco, krępując się obecnością Harana, — jeszcze nie jest tak bardzo późno.

— Nie troszcz się, ojczulku, — nalegała pocichu Lolita.— Już my zabawimy Panu Babu, gdy ty będziesz się kąpał.

Skoro Paresh Babu wyszedł z pokoju, Lolita objęła w posiadanie jego krzesło i rozsiadłszy się w niem pewnie, utkwiła wzrok w twarzy Harana, mówiąc do niego :

— Panu podobno się zdaje, że ma pan prawo mówić tu każdemu, co mu się podoba!

Sucharita znała dobrze Lolitę i dawniejszym czasem byłaby się zaniepokoiła spojrzawszy na jej oblicze. Teraz jednak spokojnie zasiadła na krześle w pobliżu okna i obojętnie wlepiła oczy w otwarte stronice książki. Było to zawsze naturą i zwyczajem Sucharity, by panować nad sobą, a częste rany, jakich doznawała w ciągu niewielu dni ostatnich, uczyniły ją jeszcze bardziej milczącą niż zwykle. Lecz naprężenie tego milczenia doprowadziło wkońcu niemal do przeciągnięcia struny, wskutek czego bardzo jej było na rękę wyzwanie, rzucone Haranowi przez Lolitę, jako nader pożądane ujście jej własnych stłumionych uczuć.

— Zdaje mi się, że pan myśli, — mówiła dalej Lolita, — iż pan lepiej rozumie obowiązki ojca względem nas, niż sam ojciec. Pan chce być wielkim mistrzem całego Brahmo-Samadżu!

Haran był jakby gromem rażony, słysząc, że Lolita odważa się w ten sposób przemawiać do niego; chciał dać jej za to porządne wcieranie, lecz zanim zdołał wykrztusić coś ze siebie, Lolita mówiła dalej :

— Już dość długo znosiliśmy pańskie fumy, lecz powiem otwarcie, że jeżeli pan chce tak z wysoka mówić do ojca i narzucać mu swe przekonania, to żywa dusza w tym domu tego nie zniesie — nawet słudzy!

— Lolito, — sapnął Haran — doprawdy...

Lecz Lolita nie dała mu dojść do słowa.

— Proszę słuchać co mówię, — przerwała. — Aż nadto często słuchaliśmy pańskich przemówień, niechże pan raz mnie posłucha. Jeżeli pan nie chce przyjąć tego ode mnie, proszę zapytać mej siostry Sucharity: nasz ojciec jest o wiele większy, niż pan — nawet wswem własnem o sobie rozumieniu; oto co chciałyśmy panu jasno powiedzieć! Teraz jeżeli pan ma coś do powiedzenia, proszę się z nami tern podzielić.

Twarz Harana posiniała z wściekłości.

— Sucharito! — zawołał, podnosząc się z krzesła; Sucharita spojrzała nań z nad książki. — Sucharito, czy pozwolisz, by Lolita szydziła sobie ze mnie w twej obecności?

— Ona nawet nie próbowała szydzić z ciebie, — rzekła Sucharita powoli. — Lolita żąda jedynie, byś okazywał ojcu należny szacunek. Zapewniam cię, że nie możemy sobie nawet pomyśleć, by ktoś mógł być godniejszy szacunku.

Przez chwilę zanosiło się na to, że Haran wyjdzie z pokoju, lecz on nie uczynił tego. Upadł z powrotem w krzesło, przybrawszy minę nadzwyczaj uroczystą. Im więcej zdawał sobie z tego sprawę, że stopniowo traci szacunek wszystkich w tym domu, tern rozpaczliwiej walczył o utrzymanie w nim dawnego stanowiska, zapominając, że silniejsze trzymanie się słabnącej podpórki pociąga za sobą tern rychlejsze jej zawalenie.

Widząc, że Haran zapadł w pochmurne i posępne milczenie, Lolita przysiadła się do Sucharity i jęła z nią gawędzić, jak gdyby nic szczególnego się nie wydarzyło.

Naraz do pokoju wpadł Satish i chwytając Sucha-ritę za rękę, pociągnął ją ze słowami:

— Chodź ze mną, Didi, chodź prędko!

— Dokąd mam pójść? — zapytała Sucharita.

— Ach, chodź ze mną prędko, — popędzał Sa-tish; — mam ci coś pokazać. Lolito, czyś jej jeszcze tego nie powiedziała?

— Nie, — odrzekła Lolita. Obiecała nie rozgłaszać tajemnicy o tej nowej cioci Satisha i dotrzymała słowa. Atoli Sucharita nie mogąc opuścić gościa, odezwała się :

— Dobrze, mości Katarynko, przyjdę nieco później. Niech-no ojciec najpierw skończy się kąpać.

Satish począł się kręcić niespokojnie. Brał się zawsze dobrze do rzeczy, ilekroć był zdała od Harana, lecz ponieważ wobec tegoż odczuwał wielką grozę, nie odważał się kończyć dzieła w jego obecności. Haran ze swej strony nigdy nie zwracał żywszej uwagi na Satisha, conajmniej przy sposobności próbował go karcić. Bądź co bądź, Satish pozostał na czatach, a skoro Paresh Babu wrócił z łaźni, malec wyciągnął za sobą obie siostry. Haran zagaił rozmowę:

— Co się tyczy tej umowy co do formalnych zaręczyn moich z Sucharitą, boję się, by nie przeciągało się to zbyt długo. Możnaby chyba je naznaczyć na przyszłą niedzielę.

— Ze swej strony — odrzekł Paresh Babu — nie widzę żadnych trudności, lecz decyzja zależy od Sucha-rity.

— Przecież pan już uzyskał jej zgodę — napierał

Haran.

— Niechże więc będzie, jak wy sami sobie życzycie — rzekł Paresh Babu.

ROZDZIAŁ ХХХУ.

Oinoy nie miał ochoty, by pójść znowu do domu Pa-resha Babu, a ponieważ przygniatająco działała nań pustka jego własnego mieszkania, więc nazajutrz wczesnym rankiem udał się do Anandamoyi i rzekł:

— Mateńko, chciałbym zamieszkać u ciebie na

parę dni.

Przywiódł go do tego i zamiar, że może być pociechą Anandamoyi w jej strapieniu, wynikłem z przymusowej nieobecności Gory i serce jego przejęte było wzruszeniem, gdy zobaczył, że tak się stało. Położyła z rozczuleniem rękę na jego ramieniu, lecz nie wyrzekła ni słowa.

Ledwo się Binoy rozgościł w nowem mieszkaniu, począł bawić się w przeróżne swawolne wymagania, a nawet żartem począł przyganiać Anandamoyi, że nienależycie dba o niego; czynił to wszystko z myślą, by odciągnąć ją, jak też i siebie, od smutnych przypomnień. A kiedy w pomroce szarej godziny trudno mu już było zawładnąć nad uczuciami, jął się naprzykrzać Anandamoyi, aż porzuciła wszelkie zajęcia gospodarskie i poszła z nim na werandę przed jego pokojem; tam nakłonił ją, by usiadła na rogóżce i opowiadała mu o swojem dzieciństwie i o domu jej ojca, następnie zaś o czasach przedślubnych, gdy jako wnuczka bakałarza, była faworytką wszystkich uczniaków w szkole jej dziadka, a ponieważ tę pozbawioną ojca dziewczynkę darzył każdy wszelakiemi względami, była przyczyną niepokoju i obaw swej owdowiałej matki.

— Mateńko! — zawołał Binoy nakoniec. — Nie chce mi się to nawet w głowie pomieścić, że był czas, w którym nie byłaś naszą matką! Wydaje mi się, że uczniowie twojego dziadka zwykli byli patrzeć na ciebie, jako na małą mamuśkę i że właściwie tyś powinna była wychowywać swego dziadka!

Następnego wieczora Binoy leżał na rogoży, złożywszy głowę na kolanach Anandamoyi i mówił:

— Mamo, czasami pragnę, bym mógł Bogu oddać całą mą wiedzę książkową i znów jak dziecko znaleźć schronienie tu u twych kolan — mając ciebie tylko na całym świecie, ciebie jedynie i nikogo oprócz ciebie.

Głos Binoy a był tak pełny przygnębienia i zdawał się odsłaniać serce tak znękane, że Anandamoyi była jednocześnie zdziwiona i wielce zaniepokojona. Przysunęła się bliżej i zaczęła łagodnie gładzić go po głowie, a po długiem milczeniu zapytała :

— Bimi, czy u Paresha Babu wszystko jest w porządku?

Na to zapytanie zawstydzony Binoy wzdrygnął się:

— Nic nie ukryje się przed matką! — pomyślał. — Ona wprost czyta w duszy ludzkiej!

Głośno zaś rzekł z pewnem wahaniem:

— Tak, wszyscy mają się dobrze.

— Bardzobym chciała poznać córki Paresha Babu —— mówiła dalej Anandamoyi. — Góra nie sądził o nich z samego początku zbyt pochlebnie, lecz sądząc z tego, że od tego czasu zdołały go sobie pozyskać, wnoszę, że muszą się różnić od pospolitych ludzi.

— Ja również często pragnąłem, — skwapliwie podchwycił Binoy, — żebym mógł ci je przedstawić, lecz bałem się, że Góra mógłby się sprzeciwić, więc nigdy o tern nie wspominałem.

— Jak się nazywa najstarsza? — głębiej w rzecz wchodziła Anandamoyi.

W ten sposób ona zadawała pytania, a on jej odpowiadał, lecz kiedy doszło do imienia Lolity, Binoy wymijającą odpowiedzią starał się zmienić temat rozmowy. Wszakże Anandamoyi, Tiśmiechając się ze swego fortelu, nie dała się wywieść w pole.

— Słyszałam, że Lolita jest bardzo do rzeczy panienką — nagabywała.

— Kto ci o tern powiedział? — zdziwił się Binoy. — Kto? nikt inny, tylko ty sam! — odparła Anan

damoyi.

Był taki czas, gdy Binoy nie mieszał się na twarzy, mówiąc o Lolicie, to też teraz zapomniał na śmierć o tern, jak w czasie tego wolnomyślnego okresu opowiadał Anandamoyi z zapałem o bystrości umysłu Lolity.

Anandamoyi, okrążając wszelkie przeszkody, jak doświadczony szyper, wnet wypłynęła tak zręcznie prostą drogą na właściwy przedmiot, że żaden ważniejszy szczegół, tyczący się przyjaźni Binoya z Lolitą, nie utaił się przed nią. Binoy uwydatnił nawet, jak wielkie rozgoryczenie Lolity z powodu nagłego aresztowania i uwięzienia Góry doprowadziło ją do ucieczki

sam na sam z nim na parowcu. Gdy o tern mówił podniecając się własną mową znikły w nim wszystkie ślady niedawnego przygnębienia. Wydawało mu się tak niezwykłem szczęściem, że może mówić z całą swobodą o tak przedziwnej duszy!

Gdy nakoniec oznajmiono wieczerzę i przerwała się rozmowa, Binoy ocknął się jakby ze snu, by uświadomić sobie, że opowiedział Anandamoyi absolutnie wszystko, co miał na sercu. Ona mu się przysłuchiwała i oceniała każdą rzecz z taką prostotą, że cała opowieść ani razu nie wywołała uczucia onieśmielenia lub wstydu.

Aż do tego przełomu w swem życiu Binoy nigdy nie zetknął się z niczem, co musiałby ukrvwac przed tą swoją przybraną matką, a nabrał zwyczaju, by przychodzić do niej nawet w najbłahszych swych kłopotach. Lecz od czasu, gdy poznał się z domem Pa-resha Babu, wkradło się weń jakoweś wahanie i chwiej-ność, nie oddziaływające zdrowo na duszę Binoya. Teraz gdy znów przelał swe troski w jej ucho pełne współczucia i zrozumienia, czuł się bardzo podniesiony na duchu. Czystość niedawnego wydarzenia byłaby uległa skalaniu (był tego pewny), gdyby nie był zdo-len złożyć jej u macierzyńskich stóp Anandamoyi — w takim wypadku pozostałoby jakieś piętno niegodzi-wości, przyćmiewające jego miłość.

Długo w noc Anandamoyi myślała o całej tej sprawie. Czuła, że kwestja życia Gory stawała się coraz to bardziej zagmatwana, lecz że, być może, rozwiązanie znajdzie się w domu Paresha Babu. Wkońcu ułożyła sobie, że cokolwiek ma się zdarzyć, ona powinna zaznajomić się z temi dziewczętami.

ROZDZIAŁ XXXVI.

ohim i cała jego rodzina poczęli uważać małżeństwo Binoya z Sasi za rzecz już nieodwołalnie pewną. Sasi ze swą niedawno rozbudzoną wstydliwością zaprzestała zbliżać się do niego. Co się tyczy Laksbmi, matki Sasi, Binoy prawdę nigdy z nią się nie spotykał.

Nie jakoby pani Lakshmi była z natury nieśmiała, lecz odznaczała się niezwykle skrytem usposobieniem, a drzwi jej pokoju prawie zawsze były zamknięte. Wszystko, co było jej własnością, znajdowało się pod siedmiu zamkami, z wyjątkiem jedynie jej męża, a nawet i on pod surową władzą swej połowicy nie był tak swobodny, jakby sobie tego życzył, gdyż koło jego znajomych i zakres jego poruszeń były też zacieśnione. Lakshmi sprawowała doskonały nadzór nad swym niewielkim światkiem i zarówno trudno było dostać się doń ludziom obcym, jak swojakom wyjść z niego. Dochodziło do tego, że nawet Góra nie był mile widzianym gościem w tej części domu, gdzie władała Lakshmi.

To królestwo pani Lakshmi nie było nigdy szarpane wewnętrznemi niesnaskami między władzą prawodawczą, sądowniczą i wykonawczą, gdyż ona sama była wykonawczynią praw, przez siebie ustanowionych, i jednoczyła w swej osobie sąd zarówno pierwszej instancji, jakoteż ostatecznej apelacji. Wśród krewnych poza domem Mohim uchodził za człowieka silnej woli, ale ta jego silna wola nawet w najbardziej drobnostkowych sprawach nie znajdowała odpowiedniego pola działania w obrębie juryzdykcji Lakshmi.

Lakshmi urobiła sobie z poza kotary swej alkowy samoistny sąd o Binoyu i przyłożyła na nim pieczęć swej aprobaty. Mohim, znając Binoya od lat chłopięcych, przywykł uważać go jeno za przyjaciela Gory, dopiero żona jego pierwsza zwróciła uwagę na możliwość wyswatania Binoya, przyczem niemałą zaletą młodzieńca, którą wciąż podnosiła przed mężem, było to, że napewno nie wymagałby posagu!

Obecnie, chociaż Binoy zamieszkał w tymże domu, Mohim męczył się, widząc, że ze względu na przygnębienie młodzieńca z powodu nieszczęśliwej przygody Gory niepodobna będzie z nim pomówić ni słówkiem o ślubie.

Wszakoż gdy nadeszła niedziela, rozsrożona pani domu ujęła sprawę w swoje ręce, przerwała Mohimowi siestę świąteczną i wypędziła go wraz z pudełkiem betelu i innemi przyborami tam, gdzie znajdował się Binoy, czytając Anandamoyi jakiś urywek z Banda-garshan’u, właśnie podówczas rozpoczętego przez Ban-kim-chandrę.

Mohim, poczęstowawszy Binoya betelem, rozpoczął od kazania na temat nieukróconej nierozwagi Gory; następnie gdy zeszedł na obliczanie dni, pozostałych do wygaśnięcia terminu wyroku, było rzeczą całkiem naturalną, że przy sposobności przypomniał sobie, iż miesiąc Aghran już upłynął; teraz już czuł, że może ugodzić w sedno.

— Słuch aj no, Binoyu, — rzekł wtedy. — Twoje postanowienie, żeby nieodprawiać wesela w miesiącu Aghran, było zgoła niedorzeczne. Mówiłem ci, że jeżeli będziesz wprowadzał almanach rodzinny do wszystkich naszych ustaw i zakazów, to zawieranie małżeństw7 w naszym kraju stanie się niemożliwością!

Widząc, w jakiem zakłopotaniu znalazł się Binoy, Anandamoyi pospieszyła mu na pomoc, napomykając:

— Binoy znał Sasi jeszcze, gdy była małym berbeciem, i nie może się oswoić z myślą, że ją poślubi. Z tego to powodu zasłania się miesiącem Aghran.

— Mógł więc mówić o tern otwarcie na samym początku — rzekł Mohim.

— Potrzeba pewnego czasu, by zrozumieć nawret własną duszę — odparła Anandamoyi.—Ale, Mohimie, cóż to ciebie tak niepokoi? Przecież chyba niema nieurodzaju na narzeczonych. Niechno tylko Góra powróci — on zna sporo młodzieży ochotnej do żeniaczki — pewno uda mu się skojarzyć dobrane małżeństwo.

— Hm! — chrząknął Mohim, a twarz mu się wydłużyła; po krótkiem milczeniu wybuchnął: — Gdybyś się, mamo, nie wtrącała, Binoy nigdyby nie czynił żadnych trudności.

Binoy chciał corychlej rzecz sprostować, lecz nie dopuściła go Anandamoyi, mówiąc:

— Niedaleko jesteś prawdy, Mohimie. Ja nie byłam zdolna dodawać Binoyowi jakiejkolwiek zachęty w tej sprawie. Binoy jest jeszcze młody i może na coś się zgodzić pod wrażeniem chwili, lecz nigdyby stąd nie wynikło nic dobrego.

W ten sposób Anandamoyi obroniła Binoya od napaści Mohima, ściągając cały gniew tegoż na swoją głowę, to też Binoy począł się na dobre wstydzić swej słabości. Lecz Mohim nie czekał na to, by dać Binoyowi sposobność naprawienia sytuacji przez własnowolne wyrażenie swego niezadowolenia.

— Macocha nigdy nie może tak nikogo odczuwać, jak rodzona matka — taka była niedopowiedziana uwaga Mohima, gdy kipiąc gniewem opuszczał pokój.

N te

Anandamoyi wiedziała doskonale, że Mohim nie awaha się wytoczyć tego zarzutu. Wiedziała, że według połecznego kodeksu sprawiedliwości wszystkie niepo-myślności rodzinne winny być przypisywane macosze, ale nie miała nigdy zwyczaju, by stosować swe postępowanie do tego, co ludzie o niej pomyślą. Od dnia, w którym po raz pierwszy wzięła na ręce Gorę, odcięła się zupełnie od wszelkich tradycyj i nawyczek, a w istocie nawykła do trybu, który zawsze ściągał na nią powszechne nagany.

Lecz nieustanne jej wyrzuty sumienia, spowodowane zatajeniem prawdy, na którą patrzeć musiała przez palce, uczyniła ją nieprzystępną dla palących docinków ze strony innych. Gdy ją oskarżano, że jest chrześcijanką, zwykła była przyciskać Gorę do łona i mówić:

— Bóg wie, że nie jest to oskarżeniem, gdy mnie ktoś nazwie chrześcijanką.

Stopniowo przywykła lekceważyć nakazy swojej sfery społecznej i szła poprostu za porywami własnej natury. To też żaden zarzut ze strony Mohima, wypowiedziany czy niewypowiedziany, nie zdołałby jej zbić z drogi, którą uważała za właściwą.

— Binu, — przemówiła nagle Anandamoyi, — pewnoś już nie był od wielu dni w domu Paresha Babu?

— Niekoniecznie od wielu, mateńko, — odpowiedział Binoy.

— No, z pewnością nie byłeś tam od czasu, jak powróciłeś parowcem? — rzekła Anandamoyi.

Od tego czasu rzeczywiście upłynęło niewiele dni, lecz Binoy pamiętał, że przedtem jego odwiedziny w domu Paresha Babu bywały tak częste, iż Anandamoyi ledwie kiedy mogła go zobaczyć u siebie. Z tego punktu widzenia wystawiony był na słuszną uwagę, że ta ostatnia nieobecność, jak na niego, trwała aż nazbyt długo!

Począł wyskubywać nitkę z obrąbka swego dhuti, łecz nie ozwał się ni słowem.

Akuratnie w tę chwilę weszła służąca, oznajmiając, że z wizytą przyszły jakieś panie; na to Binoy zerwał się pospiesznie, by nie przeszkadzać, lecz gdy oboje stali, odgadując ktoby to mógł być, do pokoju weszły Sucharita z Lolitą, wtedy zaś niemożliwością dla niego stało się wyjście z pokoju, więc zatrzymał się, oniemiawszy z zakłopotania.

Panienki pokłoniły się do stóp Anandamoyi. Lolita nie zwracała szczególnej uwagi na Binoya, natomiast Sucharita ukłoniła się i pozdrowiła go:

— Jak się pan miewa? — potem zaś zwróciwszy się do Anandamoyi, przedstawiła się: — Przybyłyśmy od Paresha Babu.

się :

Anandamoyi powitała je serdecznie, żachnąwszy

— Nie potrzebujecie się przedstawiać, moje drogie. Wprawdzie nigdy nie widziałem was na oczy, ale mam takie uczucie, jak gdybym należała do waszej rodziny.

Sucharita próbowała do rozmowy wciągnąć Binoya, który siedział milcząc na boku, więc przemówiła:

— Pan już nie był u nas od jakiegoś czasu.

Binoy rzucił wzrokiem na Lolitę, odpowiadając:

— Pochodzi to stąd, że bałem się, iż nadużywam gościnności, nazbyt wiele sobie pozwalając przy tej sposobności.

— Pan, jak sądzę, nie wie, że serdeczność idzie w parze z pozwalaniem sobie na wiele rzeczy, — rzekła Sucharita z uśmiechem.

— Nieprawdaż? — roześmiała się Anandamoyi. — Owszem, jeżełibym tylko mogła wam opowiedzieć, jak on mnie tu mustruje po całych dniach! Dzięki jego kaprysom nie mam ani chwilki spokojnej! — i spojrzała z czułością na Binoya.

— Bóg mnie poprostu używa do wypróbowania cierpliwości, jaką cię wyposażył — zażartowały Binoy.

Na tę uwagę Sucharita trąciła filuternie Lolitę łokciem i rzekła:

— Czy słyszysz, Lolito? Rzecz dziwna, czyż i nas tak próbowano i przekonano się, że nam brak cierpliwości?

Widząc, że Lolita nie zważa na to powiedzenie, Anandamoyi zaśmiała się i rzekła:

— Tym razem Binu zajęty jest wystawianiem na próbę własnej cierpliwości. Wy zaś, ludzie, sami nie wiecie, czem jesteście dla niego. Otóż całemi wieczorami nie umie on mówić o niczem innem, jak tylko o was, a samo imię Paresha Babu wystarcza, by wprawić go w zachwyt — mówiąc to, Anandamoyi utkwiła wzrok w Lolicie, która choć dokazywała cudów przytomności, by patrzeć swobodnie przed siebie, nie mogła tego uczynić bez oblania się pąsowym rumieńcem.

— Nie zdołacie sobie wyobrazić, z wieloma ludźmi pokłócił się, stając po stronie Paresha Babu! — mówiła dalej Anandamoyi. — Wszyscy jego przyjaciele staro-wiercy wytykają mu, że jest Brahmosem, a kilku z nich nawet próbowało wydalić go z kasty. Nie potrzebujesz tak się mieszać z tego powodu, kochany Binu, niema tu się czego wstydzić. Co mówisz, mała gosposiu?

Przez ten czas Lolita miała oczy podniesione, lecz opuściła je wdół, gdy zwróciła się do niej Anandamoyi, więc Sucharita odpowiedziała za nią:

— Binoy Babu był tak dobry, że darzył nas przyjaźnią — jest to wynikiem nie tyle naszej zasługi, co szczodrobliwości jego serca.

— Nie mogę się z tern zgodzić! — uśmiechnęła się Anandamoyi. — Poznałam Binoya jeszcze wówczas, gdy był całkiem mały, a przez ten cały czas nie zawarł on z nikim przyjaźni, jak tylko z moim Górą. Nie przestaje on nawet z innymi ludźmi własnej sfery. Lecz odkąd zapoznał się z wami, stał się dla nas prawie nie-dosięgalnym! Miałam ochotę wszcząć z wami spór z tego powodu, ale teraz widzę, że sama uległam jednakiemu losowi — wam się niepodobna oprzeć, moje drogie! — mówiąc to Anandamoyi, popieściła kolejno obie dziewczynki, ujmując je poniżej podbródka, a następnie całując własne palce.

Binoy zaczął wyglądać tak niepocieszenie, że Sucharita uhtowała się nad nim i rzekła:

— Binoy Babu, ojciec przyszedł z nami i jest w tej chwili na dole, rozmawiając z Krishnadayalem Babu.

To dało Binoyowi sposobność, by się wymknąć, pozostawiając panie same. Anandamoyi zaczęła gwarzyć z dziewczętami o nadzwyczajnej przyjaźni Binoya z Górą i nie trzeba było długich obserwacji, by się przekonać, jak zaciekawione były obie słuchaczki.

Dla samej Anandamoyi nie było w całym świecie nikogo droższego nad tych dwóch młodzików, których darzyła pełnem uwielbieniem miłości macierzyńskiej od wczesnej ich młodości. Ona to naprawdę ukształciła ich własnemi rękoma, jak posążki Shivy, które wyrabiają dziewczęta do własnego nabożeństwa; oni też dostali na własność całą jej cześć i poświęcenie.

Dzieje tych dwóch jej bożyszcz wybrzmiewały z jej warg tak słodko i tak żywo, że zarówno Sucharita jak Lolita czuły, że nigdy tego nie będą miały dosyć. Nie były bynajmniej pozbawione uszanowania dla Gory i Binoya, lecz zdawało się, że oglądają ich w no wem świetle poprzez czarodziejski blask miłości matczynej.

Teraz, gdy Lolita miała możność poznania Anandamoyi, rozpalił się w niej na nowo gniew przeciwko naczelnikowi. Lecz Anandamoyi uśmiechnęła się na jej uszczypliwe uwagi i rzekła:

— Moja droga, jedynie Bóg wie, czem jest dla mnie pobyt Gory w więzieniu, mimo to nie mogę się zdobyć na gniew przeciwko sahibowi. Znam ja Gorę. Nie może on ścierpieć, by jakiekolwiek prawa, ustanowione przez ludzi, miały stać na zawadzie temu, co on poczytuje za słuszne. Góra spełnił swój obowiązek, a władze wypełniają swój. Ci, których warunki złożyły się niepomyślnie, muszą się poddać losowi. Gdybyś jeno miała ochotę, mała mateczko, przeczytać list mego Gory, przekonałabyś się, że on nie cofa się przed boleścią, ani też nie dąsa się w sposób dziecinny na nikogo. Rozważył wszelkie następstwa tego, co uczynił.

Wydobyła list Gory ze skrzynki, w której troskliwie była go schowała, i wręczyła go Sucharicie, mówiąc :

— Może przeczytasz go głośno, moja droga. Chciałabym znów go posłuchać.

Po przeczytaniu dziwnego listu Gory wszystkie trzy milczały przez chwilę. Anandamoyi otarła kilka łez, które wycisnął nietylko ból macierzyński, ale i macierzyńska radość i chluba. Jakimże Górą był ten jej Góra! Nie był to tchórz, płaszczący się przed naczelnikiem z prośbą o litość lub przebaczenie! Czyż nie przyjął na siebie całej odpowiedzialności za swój czyn. wiedząc doskonale o trudach życia więziennego? Z tego powodu nie miał urazy do nikogo, a jeżeli on może to znosić bez skargi, to również i ona, jego matka, zdoła to przetrzymać!

Lolita wpatry wała się z podziwem w twarz Anandamoyi. Wszystkie uprzedzenia domu brahmoskiego były w niej silnie zakorzenione. Nigdy nie odczuwała wielkiego szacunku dla kobiet, które uważała za wychowane w przesądach starych wierzeń. Od lat dziecięcych słyszała, jak pani Baroda, ilekroć jej szczególnie zależało na wykorzenieniu jakiejś przywary w Lolicie. mawiała, że byłoby to odpowiednie tylko dla dziewcząt z domów hinduskich, czem ona czuła się zawsze głęboko upokorzona.

Dnia dzisiejszego słowa Anandamoyi raz po raz przejmowały ją zdumieniem. Tyle w nich było spokojnej mocy, tyle zdrowego rozsądku, tyle bystrości i przenikliwości! Lolita czuła się bardzo małą wobec tej kobiety, gdy sobie uświadomiła, jak nieopanowane były jej własne wzruszenia. Z jakiem powodzeniem jej wzburzenie chroniło ją od rozmowy z Binoyem, a choćby od rzucenia okiem w jego stronę! Lecz obecnie spokojne współczucie na twarzy Anandamoyi wlało ciszę w jej burzliwą duszę, a jej stosunek do otoczenia stał się prosty i naturalny.

— Teraz, gdym panią poznała, — wykrzyknęła, — rozumiem jasno, skąd Gour Babu pozyskał swą siłę.

— Boję się, — uśmiechnęła się Anandamoyi, — że jeszcze niedość jasno rozumiesz tę sprawę. Gdyby Góra był dla mnie tylko zwykłem dziecięciem, to skąd-żebym ja sama mogła brać siłę dla siebie? Czyż mogłabym wtedy tak łatwo znosić tę jego niedolę?

ROZDZIAŁ XXXVII.

Д by zrozumieć przyczynę szczególnego wzburzenia

Lolity podczas odwiedzin u Anandamoyi, należy się cofnąć nieco wstecz.

W ciągu kilku dni ostatnich pierwszą myślą Lolity było co rana: — Binoy Babu dziś nie przyjdzie. Mimo to jednak przez resztę dnia nie potrafiła wydrzeć ze siebie nadziei, że może on jeszcze nadejdzie. Od czasu do czasu wyobrażała sobie, że może on już nadszedł, lecz zamiast wejść na górę do salonu, przebywała na dole u Paresha Babu. A gdy ta myśl owładała nią całkowicie, wtedy włóczyła się tam i z powrotem z pokoju do pokoju. Kiedy zaś dzień dobiegał do kresu i Lolita nakoniec znalazła się w łóżku, wtedy nie wiedziała, ćo uczynić z myślami, które napadały ją tłumnie. Chwilami ledwo była zdolna powstrzymać się od łez, a zaraz potem dąsała się niewiedzieć na kogo — zapewne na siebie samą! Czuła się jedynie w mocy, by wołać do samej siebie :

— Cóż to jest? Cóż się ze mną stało? W żadnym kierunku nie widzę wyjścia. Dokądże to iść mogę w ten sposób?

Lolita wiedziała, że Binoy należał do środowiska ortodoksalnego i małżeństwo z nim było wykluczone — a przecież... żeby do tego stopnia nie móc zapanować nad własnem sercem! Jakiż wstyd — w jakiejż strasznej znajdowała się udręce! Mogła wymiarkować, że Binoy nie był jej nieprzychylny, i z tego to właśnie powodu tak trudno jej było trzymać serce na uwięzi! Stąd to też pochodziło, że gdy z takiem rozgorączkowaniem oczekiwała przybycia Binoya, jednocześnie trawiona była obawą, żeby on naprawdę nie przybył.

Po kilkodniowem zmaganiu się ze sobą, w ów poranek odczuła, że tego już dla niej za wiele. Doszła do wniosku, że jeżeli nieobecność Binoya była przyczyną tych wszystkich katuszy, tedy być może, iż jego widok zdoła je uśmierzyć. Przeto zaciągnęła Satisha do swego pokoju i odezwała się do niego:

— Widzę, żeś się pokłócił z Binoyem Babu!

Satish z oburzeniem odparł to oskarżenie, chociaż istotnie w czasach ostatnich, odkąd miał u siebie ciotunię, zapomniał nieco o swej przyjaźni z Binoyem.

— Wobec tego muszę powiedzieć, że z niego to dopiero ładny przyjaciel! — ciągnęła dalej Lolita. — U ciebie to cały czas na ustach tylko Binoy Babu i Bi-noy Babu, a on nawet nie raczy spojrzeć na ciebie!

— Naprawdę? — zawołał Satish. — Czy wiesz co o tern? Naprawdę nie raczy ani spojrzeć!

Satish zazwyczaj polegał na szumnych zapewnieniach jedynie dla podtrzymania chluby, którą uważał za rzecz należną dla tej najmłodszej latorośli domu. W tym wypadku czuł, że nieodzowny jest jakiś dowód namacalny, więc w te pędy poleciał do mieszkania Binoya; niebawem powrócił z wiadomością:

— Jego niema wcale w domu i dlatego nie przyszedł!

— Lecz dlaczego nie mógł przyjść przedtem? — nalegała Lolita.

— Ponieważ nie było go oddawna — odrzekł Satish.

Wtedy to Lolita poszła do Sucharity i powiedziała:

— Didi, moja droga, czy nie sądzisz, że winny -śmy pójść z wizytą do matki Goura Babu?

— Ależ my jej nie znamy — zauważyła Sucharita.

— Phii! — zawołała Lolita. — Czyż ojciec Goura Babu nie jest starym przyjacielem naszego ojca?

Sucharita przypomniała sobie, że tak było w istocie.

— Tak, to prawda — przyznała, a potem zapaliwszy się do tej myśli, dodała. — Idź i zapytaj o to ojca, moja droga.

Lecz Lolita wzbraniała się to uczynić, więc Sucharita musiała iść sama.

— Ależ oczywiście! — rzekł Paresh Babu bez wahania. — Powinniśmy byli dawno o tern pomyśleć.

Postanowiono, że pójdą po śniadaniu, lecz ledwo decyzja zapadła, gdy Lolita już odmieniła zamiar.

— Ty idź z ojcem — powiedziała do Sucharity. — Ja nie pójdę!

— To być nie może! — zawołała Sucharita. — Jakże ja mogę iść sama z ojcem? Chodź-że, nie bądź uparta i nie udaremniaj wszystkiego.

Lolita nakoniec dała się namówić. Lecz czyż to nie było oddawaniem się w ręce Binoya? Jemu tak lekko przyszło oddalić się od niej, miałażby ona tak biegać za nim? Hańba jej uległości zapalała ją wściekłością przeciwko Binoyowi. Czyniła wszelkie wysiłki, by wmówić w siebie, że odwiedza Anandamoyi nie w tym celu, by zyskać sposobność zobaczenia się z Binoyem; to też, aby utrzymać się w tej roli, nie przywitała się z nim, a nawet nie rzuciła okiem na niego.

Binoy ze swej strony wywnioskował, że jej zachowanie wynikło z odkrycia przez nią jego tajonych uczuć: widocznie chciała mu pokazać, iż je odrzuca. To, że Lolita mogłaby go kochać, było przypuszczeniem, którego jeszcze sobie nie uświadomił na tyle, by mógł je przyjąć.

W tej chwili Binoy podszedł trwożnie ku drzwiom i zatrzymał się przy nich, mówiąc, że Paresh Babu prosił powiedzieć, iż zabiera się do odejścia. Drzwi zasłaniały go w ten sposób, że Lolita nie mogła go dostrzec.

— Co znowu! — zawołała Anandamoyi. — Czyż on sobie myśli, że pozwolę im odejść bez jakiejś przekąski? Nie zmitrężę nad tern długo, Binoyu. Wejdź-że, proszę cię, i usiądź, a ja pójdę zakrzątnąć się koło przyjęcia. Czemuż to stoisz tak koło drzwi?

Binoy wszedł do pokoju i usiadł jak najdalej od Lolity. Ale Lolita odzyskała już spokojność umysłu i bez najmniejszego śladu dawniejszego zakłopotania odezwała się głosem zupełnie naturalnym:

— Czy pan wie, Binoy Babu, że pański przyjaciel Satish zachodził dziś rano do pańskiego mieszkania aby się przekonać, czy pan zupełnie go porzucił?

Binoy wzdrygnął się z podziwu, jak gdyby posłyszał głos z niebios, a potem zawstydził się, że jego zdumienie było tak ile pokryte. Doszczętnie utracił dar zręcznego odpowiadania.

— Satish zachodził do mego domu? — powtórzył, czerwieniąc się po uszy. — W tych dniach nie było mnie w domu.

Te kilka słów Lolity, bądź co bądź, napełniły Binoya niezmierną radością; jednocześnie, niby nocna zmora, rozwiały się wątpliwości, które zawładły całym jego światem. Czuł, że w całym świecie nic mu już nie pozostaje do życzenia.

— Jestem ocalony, ocalony! — wołał głos w głębi jego serca. — Lolita nie wątpi we mnie. Lolita nie gniewa się na mnie!

W czas zgoła nie długi prysły wszystkie zapory pomiędzy nimi, a Sucharita rzekła z uśmiechem:

— Zdaje się, że Binoy Babu początkowo wskutek pomyłki wziął nas za jakieś stworzenia uzbrojone kłami, pazurami lub rogami, albo może sobie myśli, że przybyłyśmy z bronią w ręku, by go napaść.

— Kto milczy, zawsze biorą go za winnego — rzekł Binoy. —- Na tym świecie ci, którzy wnoszą skargi, wygrywają procesy. Lecz nie spodziewałem się podobnego sądu po tobie, Didi! Sama oddalasz się od innych, a potem ich oskarżasz, że trzymają się w oddaleniu!

Pierwszy to raz Binoy „tykał“ Sucharitę przez Didi, uznając siostrzane z nią powinowactwo, a brzmiało to słodko w jej uszach, gdyż odczuła, iż serdeczność, jaka łączyła ich niemal od pierwszego spotkania, przybrała teraz postać widomą i miłą.

Taki stan rzeczy zastała powracająca Anandamoyi i zajęła się dziewczętami, posyłając Binoya na dół, by dojrzał posiłku Paresha Babu.

Było już prawdę ciemno, gdy Paresh Babu wyszedł nakoniec z córkami, a Binoy odezwał się do Anandamoyi :

— Mateńko, nie puszczę cię już dziś do żadnej roboty. Chodź, pójdziemy na górę.

Binoy ledwo mógł zapanować nad sobą. Wyprowadził Anandamoyi na taras i poprosił, by usiadła na rogoży, którą własnoręcznie rozesłał na ziemi.

— No, Binu, o cóż ci chodzi? — zapytała wówczas Anandamoyi. — Cóż to chciałeś mi powiedzieć?

— Nic a nic, — odrzekł Binoy, — chciałem tylko, żebyś ty coś opowiedziała.

Powód był w tern, że Binoy siedział jakby na rozżarzonych węglach, chcąc się dowiedzieć, co Anandamoyi sądziła o córkach Paresha Babu.

— No dobrze, jestem gotowa, — zawołała Anandamoyi. — I to ma być przyczyna, żeś mnie odciągnął od mych zajęć. Myślałam, że masz mi powiedzieć coś ważnego.

— Jeżelibym cię tu nie przyprowadził, nie zobaczyłabyś pięknego zachodu słońca — rzekł Binoy.

ca-

Rzeczywiście, listopadowe słońce zachodziło ponad dachami Kalkuty, ale niekoniecznie w najlepszem usposobieniu. W kolorach nie było jakowejś osobliwej krasy, gdyż cały złoty blask słońca był ogarnięty lunem dymu, ścielącego się po widnokręgu. Lecz w ów wieczór nawet zasępienie tego pomrocznego zachodu było w oczach Binoya rozpłomienione barwami. Zdawało mu się, jakoby cały świat stanął wokoło i obejmował go uściskiem, a niebo przybliżyło się i pieściło go swem dotknięciem.

— Panienki są bardzo miłe — zauważyła Ananda-moyi.

To jednak nie wystarczało Binoyowi i uknuł sobie, że lekkiemi napomknieniami naprowadzi na ten przedmiot, wydobywając ten i ów szczegół ze swego obcowania z rodziną Paresha Babu. Wszystkie one nie miały wielkiego znaczenia, lecz żywe zainteresowanie Binoya i szczera sympatja Anandamoyi, całkowite odosobnienie tarasu i gęstniejące cienie wieczoru listopadowego składały się na to, by każdą drobnostkę w tej hi-storji rodzinnej przyodziać zasobem niezmiernego znaczenia. Naraz Anandamoyi odezwała się z westchnieniem :

— Jakżebym była szczęśliwa, widząc Gorę ożenionego z Sucharitą!

Binoy usiadł prosto, mówiąc:

— Właśnie o tem często myślałem, mateńko! Sucharita stanowiłaby z Górą dobraną parę!

— Lecz czyż się to kiedy stać może? — zadumała się Anandamoyi.

— Czemużby nie? — zawołał Binoy. — Nie daję trzech groszy za to, by Górze nie miała się podobać Sucharita.

Nie uszło to baczności Anandamoyi, że Góra był pod działaniem czyjejś ponęty, a z okolicznościowych wzmianek, które rzucał niekiedy Binoy, zgadywała również, że powab ten pochodził nie od kogo innego, jak właśnie od Sucharity. — Po chwili milczenia znów rzekła :

— Wątpię w rzecz jedną, a mianowicie, czy Sucharka zgodzi się wyjść za mąż do rodziny, trzymającej się starego obrządku.

— Zachodzi tu raczej pytanie — rzekł Binoy — czy Górze będzie dozwolonem pojąć żonę z rodziny brahmoskiej. Czy ty nie masz nic przeciwko temu?

— Nic a nic, upewniam cię — odparła Ananda-moyi.

— Naprawdę nie masz nic? — zawołał Binoy.

— Niema dwóch zdań, że nie, Binu — powtórzyła Anandamoyi. — Skądżeby się miała wziąć jakaś przeszkoda? Małżeństwo jest sprawą dwojga serc, lgnących wzajemnie do siebie — jeżeli to jest, to cóż to kogo obchodzi, jakie mantry będą przytem wygłaszane. Wystarczy w zupełności, jeżeli ceremonja odbędzie się w imię Boga.

Binoy czuł, że wielki ciężar stoczył mu się z serca, więc ozwał się w uniesieniu:

— Mateńko, doprawdy jestem przejęty podziwem, gdy słyszę cię mówiącą w ten sposób. Ale jakąż to drogą doszłaś do pojęć tak liberalnych?

— Jakto skąd? oczywiście, że wzięłam je od Goryl — odparła Anandamoyi, śmiejąc się.

— Przecież to, co mówi Góra, jest czemś wprost przeciwnem! — żachnął się Binoy.

— Cóż tam komu z tego, co on mówi? — rzekła Anandamoyi. — Czegokolwiek się nauczyłam, pochodzi tern samem od Gory! nauczyłam się, jak prawdziwym jest sam człowiek, a jak fałszywe są rzeczy, o które kłócąc się ludzie, różnią się pomiędzy sobą! Boć koniec końcem, jakaż jest różnica, mój synu, między Brah-mosem i prawowiernym Hindusem? W sercach ludzkich nie istnieją kasty; w nich Bóg łączy ludzi w jedno i Sam do nich przybywa. Czyż należy oddalać Go od siebie i zaniedbywać powinność zjednoczenia ludzi w wierzeniach i formach?

— Twe słowa są dla mnie miodem, mateńko — rzekł Binoy, schylając się, by otrzeć pył z jej stóp. — Dzień z tobą spędzony był naprawdę dla mnie owocny!

ROZDZIAŁ XXXVIII.

*7 przybyciem Harimohini, ciotki Sucharity, atmo-

sfera w domu Paresha Babu została poważnie zamącona. Zanim opiszemy, jak do tego przyszło, nie będzie od rzeczy podać wpierw krótki życiorys Harimohini w słowach, jakiemi to wszystko sama opowiedziała Sucharicie.

— Byłam o dwa lata starsza od twojej matki i końca nie było dobrotliwej troskliwości, jakiej obie zażywałyśmy w domu naszego ojca. Płynęło to stąd, że byłyśmy we dwie jedynemi dziećmi w domu, a nasi wujowie tak w nas byli zakochani, że ledwo nam pozwalali postawić stopę na ziemi.

Gdy miałam lat osiem, wydano mnie za mąż w sławnej rodzinie palshańskiej Roy Chowdhury’ch, którzy byli bogaci jako też ze znakomitego rodu. Lecz losowi memu nie pisano być szczęśliwym, gdyż między mym ojcem i teściem wybuchło jakieś nieporozumienie na tle mego posagu, a ziomkowie mego męża przez długi czas nie mogli darować ojcu że, zdaniem ich, był sknerą. Często obrzucali mnie grubijańskiemi pogróżkami, mówiąc: „Cóż będzie, jeżeli nasz chłopiec ożeni się powtórnie? Chcielibyśmy widzieć, jaka będzie dola ich dziewczyny!

Gdy ojciec zobaczył mą opłakaną dolę, poprzysiągł sobie, że nigdy nie wyda drugiej córki za mąż w bogatej rodzinie, dlatego też dla twej matki nie szukano bogatego małżonka.

W domu mego męża była liczna rodzina, a gdy miałam zaledwie dziewięć lat, musiałam pomagać w gotowaniu dla sześćdziesięciu lub siedemdziesięciu osób. Nie mogłam nigdy sama się pożywić, zanim nie obsłużyłam każdego z nich, i to dawano mi tylko, co pozostawało, czasami nic oprócz ryżu, albo też ryż i dal. Pierwszy posiłek dostawałam zazwyczaj dopiero o godzinie drugiej, a w niektóre dnie aż pod wieczór; zaledwie sama coś przekąsiłam, musiałam znów zabierać się do gotowania wieczerzy i dopiero gdzieś koło jedenastej lub dwunastej w nocy mogłam sobie powie-czerzać! Nie miałam wcale jakiegoś wyznaczonego kątka do spania i sypiałam ot sobie! u każdego, kto mógł mi ustąpić nieco miejsca, często nie mając zgoła żadnego siennika.

To zaniedbanie, któremu poddawano mnie umyślnie, nie omieszkało sprawić wrażenia również i na moim mężu, który przez czas długi trzymał się zdała ode mnie.

Gdy doszłam lat siedemnastu, urodziła mi się córka Monorama. Ponieważ urodziłam tylko dziewczynkę, położenie moje stało się jeszcze nieznośniejsze. A przecież moja maluchna dzieweczka była mi wśród tych upokorzeń wielką radością i pociechą. Nie doznając żadnych objawów serdeczności ze strony ojca ani też żadnego z domowników, Monorama stała się dla mnie przedmiotem troskliwości i tak mi była droga, jak życie moje własne.

Po trzech latach dałam życie chłopcu, a wtedy mój los zmienił się na lepsze, gdyż nakoniec uzyskałam należne mi miejsce pani domu. Nigdy nie znałam świekry, a teść mój zmarł w dwa lata po narodzinach Monoramy. Po jego śmierci mój mąż wraz swemi młodszemi braćmi jęli się pieniąc o podział majątku rodzinnego, aż wreszcie, gdy znaczną część tegoż utracili w owym sporze, bracia rozdzielili się z sobą.

Gdy Monorama doszła do tego wieku, iż mogła wyjść za mąż, ja, bojąc się, że mogę stracić ją z oczu, wyswatałam ją we wsi, zwanej Shimula, w odległości mniej więcej dziesięciu mil od Palshy. Pan młody był wyjątkowo przystojnym młodzieńcem, istny Kartik¹). Miał zarówno miłe rysy, jak i piękną cerę, a jego rodzina miała się dobrze.

Zanim dopełniła się ostatecznie klątwa mej doli, Opatrzność boża dała mi na krótko zakosztować szczęścia, które, póki trwało, zdało mi się wynagradzać wszystkie lata opuszczenia i nędzy, wycierpianej poprzednio. Zdobyłam sobie nakoniec miłość męża, a nawet jego szacunek, tak iż nie przedsiębrał nic ważniejszego bez zapytania mnie o radę. Lecz było nazbyt wiele tego szczęścia, by miało trwać długo. W naszej okolicy wybuchła epidemja cholery, na którą zmarli mój mąż i syn, jeden w cztery dni po drugim. Bóg zatrzymał mnie przy życiu snadź po to, by mnie nauczyć, że człowiek zdolen jest przetrzymać ból, którego znieść nie może nawet jego wyobraźnia.

W czas jakiś poznałam się na moim zięciu. Któż mógłby przypuścić, że tak jadowita żmija może się ukrywać w sercu tego człowieka o czarującej powierzchowności? Córka moja nigdy mi nie opowiadała, że jej mąż nabrał zwyczaju upijania się w złem towarzystwie, w jakie się dostał, a gdy przybywał raz wraz do mnie i pod różnemi pozorami wyłudzał ode mnie pieniądze, to nawet byłam temu dość rada, gdyż nie miałam na świecie nikogo, dla kogobym miała grosz swój oszczędzać.

Aliści niebawem córka zabroniła mi tego i ostrzegała mnie: „Psujesz go tylko, pozwalając mu tak szastać pieniędzmi. Nikt nie wie, gdzie on puszcza te pieniądze, gdy je dostanie.⁴⁴ Myślałam, że Monorama tylko obawia się niesławy, jaką ów okryłby się pomiędzy swymi ziomkami wskutek brania pięniędzy od krewnych swej żony. I do tego stopnia byłam nierozsądna, że zaczęłam mu dawać pieniądze pokryjomu, co popchnęło go na drogę upadku. Gdy córka moja o tein się dowiedziała, przyszła do mnie zapłakana i ujawniła mi wszystko. Możesz sobie wyobrazić, jak biłam się wówczas w piersi z rozpaczy! I pomyśleć sobie, że to przykład i zachęta ze strony młodszego brata mego męża wpływały tak gorsząco na obyczaje mego zięcia!

Gdy przestałam dawać mu pieniądze, zaczął po-dejrzywać, że stało się to za sprawą mej córki, i zaniechał wszelkiego udawania. Zaczął więc obchodzić się z Mo-noramą tak okrutnie, nie wahając się nawet lżyć jej przy ludziach obcych, tak iż musiałam znowu uciec się do dawania mu pieniędzy bez jej wiedzy, mimo iż wiedziałam, że jest to jedyny sposób zaprowadzenia go na drogę do piekła. Ale cóż było robić? Nie mogłam wprost znosić, by Monoramę tak katowano.

Potem nadszedł dzień — jak dobrze jeszcze sobie go przypominam! Było to ku końcowi lutego. Upały rozpoczęły się niezwykle wcześnie. Pokazywaliśmy sobie wzajemnie, jak drzewa mango w ogrodzie za domem były już obsypane kwieciem. Koło południa przed naszemi drzwiami zatrzymał się palankin, z którego wysiadła Monorama, poczem z uśmiechem na twarzy podeszła ku mnie i otarła pył z mych stóp.

— Jak się masz, Monu, — zawołałam. — Co słychać nowego?

Odparła, śmiejąc się ciągle: — Czyż mogłabym przybyć w odwiedziny do swej matki, nie mając jej nic nowego do powiedzenia?

Teściowa mojej córki była nie złą kobietą, a zlecenie, jakie mi przysłała, brzmiało: — Monorama spodziewa się dziecka, a sądzę, że będzie najlepiej dla niej, jeżeli zamieszka u matki aż do zakończenia połogu.

Naturalnie myślałam, że to było istotną przyczyną — bo skądże miałam się domyślać, że mój zięć zaczął ją znowu bić, pomimo że była w tym stanie, i że teściowa wypchnęła ją z domu poprostu z obawy możliwych następstw? Monorama, równie jak jej teściowa, postanowiła przede mną to zataić. Gdy chciałam natrzeć ją oliwą lub pomóc jej, gdy się kąpała, zawsze znajdowała jakąś wymówkę — nie chciała, bym spostrzegła blizny od razów, zadanych jej przez męża!

Zięć mój przychodził kilkakrotnie i robił wiele hałasu, usiłując zabrać żonę ze sobą, wiedział bowiem, że dopóki ona będzie u mnie, trudno mu będzie zarwać ode mnie pieniędzy. Z czasem jednak i to przestało dlań być przeszkodą i nie miewał skrupułów, jawnie domagając się pieniędzy ode mnie, nawet w obecności Mono-ramy. Monorama była nieugięta i nawet słuchać mi go nie pozwalała, lecz obawa, że jego wzrastająca złość przeciwko mej córce może przejść wszelkie granice, trzymała mnie w dawnej słabości.

Wkońcu Monorama powiedziała: — Matulu, powierz mi dozór nad swą kasą! — poczem objęła w posiadanie moją szkatułkę i klucze do niej. Gdy zięć przekonał się, że niema już mowy o wy dębieniu ode mnie choć grosza, oraz że postanowienie Monoramy jest niezłomne, zaczął domagać się powrotu swej żony do domu. Starałam się przejednać Monoramę, mówiąc: — Dajno mu, czego żąda, najdroższa, żeby tylko odczepić się od niego, bo inaczej kto wie, na co on się jeszcze zdobyć może.

Lecz moja Monorama była w niektórych rzeczach tak uparta, jak łagodna w innych, i powtarzała stale: — Nigdy, mamo, to żadną miarą stać się nie może.

Dnia jednego nadszedł jej mąż z oczyma krwią nabiegłemi i rzecze: — Jutro popołudniu przyślę pa-lankin, a jeżeli nie pozwolicie żonie mej odjechać do domu, to przyrzekam wam, że będzie z wami krucho!

Gdy nazajutrz, tuż przed wieczorem, przybył pa-lankin, mówię Monoramie: — Nie jest to bezpiecznie oddalać się teraz, moja droga, ale poślę z tobą człowieka zaufanego, by sprowadził cię z powrotem na przyszły tydzień. — Lecz Monorama na to: — Pozwól mi jeszcze nieco pobyć u siebie, mamo, nie mam odwagi jechać dziś wieczorem. Powiedz im, by przybyli tu znowu za kilka dni.

— Moja droga, — powiadam, — jeżeli odeślę pa-łankin, to czyż zdołamy ułagodzić twego nieokiełznanego męża? Nie, Monu, lepiej będzie, gdy zaraz od-j edziesz.

— Nie, mamo, nie dzisiaj, — broniła się. — Mój teść powróci w połowie miesiąca Phalgun, wtedy pojadę.

Mimo wszystko upierałam się, że nie będzie to rzeczą bezpieczną, aż wkońcu Monorama uległa, ja zaś zajęłam się przygotowaniem jadła dla służących i tragarzy, którzy przyszli z palankinem; byłam tak zajęta, że nie znalazłam chwilki czasu, by dokonać ostatecznych poprawek w toalecie Monoramy, lub przysposobić jej nieco ulubionych łakoci, albo chociażby zamienić z nią kilka słów przed pożegnaniem. Tuż przed wejściem do palankinu, Monorama schyliła się, by dotknąć mych stóp i rzekła: Mamo — bądź zdrowa!

Nie uświadomiłam sobie jeszcze wówczas, że było to pożegnanie na wieki! Jeszcze mi dzisiaj serce pęka na myśl, że ona iść nie chciała, a ja ją zniewoliłam. Nigdy póki życia, nie uleczę tej rany.

Tej samej nocy Monorama zmarła z poronienia, a zwłoki jej pochowano pospiesznie i pokryjomu, zanim ta wieść zdążyła do mnie dotrzeć.

Czy ty możesz pojąć, moja droga, tę katuszę boleści, do której nic już nie można przydać ani dopowiedzieć i której niczem nie da się zmyć, nawet łzami całego żywota? A przecież z tą utratą wszystkiego, co miałam, nie skończyły się moje utrapienia. ..

Po śmierci mego męża i syna, młodsi bracia mego męża jęli spozierać pożądliwem okiem na moje mienie. Wiedzieli, że po mojej śmierci przejdzie to wszystko na nich, lecz nie mieli cierpliwości, by czekać. Nie mogę ich nawet za to potępiać, bo czyż nie było to prawie winą tak nieszczęsnej kobiety, jak ja, że pozostawała na tym świecie? Jakże ci ludzie, którzy bez końca oczekiwali spełnienia swych pragnień, mogli znosić kogoś, kto nie pragnął już niczego na świecie, a mimo to zagradzał im drogę do szczęścia?

Dopóki żyła Monorama, stałam niewzruszenie przy swych prawach, postanawiając nie ulegać żadnym namowom, gdyż chciałam zostawić jej swe oszczędności. Lecz moi szwagrowie nie mogli pogodzić się z myślą o składaniu przeze mnie pieniędzy dla córki, bo wydawało im się to okradaniem ich kieszeni. Był pewien stary i zaufany sługa mego męża zwany Nilkanta, który był mi sojusznikiem. Ilekroć dla świętego spokoju chciałam zawrzeć z nimi ugodę, on ani o tern nie chciał słyszeć. — Zobaczymy, — powiadał, — kto zdoła pozbawić nas słusznych praw.

W sam raz w czasie tej walki o me prawa zmarła Monorama, a zaraz dnia następnego po jej śmierci przybył do mnie jeden ze szwagrów i radził mi, bym się zrzekła majątku i oddała się życiu ascetycznemu. — Siostro, — powiedział, — widocznie Bóg nie chce, byś wiodła życie światowe. Może na dni, jakie ci pozostały, udasz się w jakieś miejsce cudami słynące i poświęcisz się służbie bożej ? Mytu będziemy dbać o twoje utrzy manie.

Posłałam po mego doradcę duchownego i zagadnęłam go : — Powiedź mi mistrzu, jak mam się wyzwolić z tych nieznośnych męczarni, jakie zwaliły się na mnie? Trawiona jestem wszechogarniającym ogniem i nigdzie gdziekolwiek się obrócę, nie widzę ucieczki od tych udręczeń.

Mój Guru wziął mnie do naszej świątyni i wskazując posąg Krishny, rzekł: — Oto twój mąż, twój syn, twoja córka i twoje wszystko. Służ mu i oddawaj mu cześć, a zaspokojone będą wszystkie twe tęsknice i pustka twoja będzie zapełniona.

Zaczęłam więc cały czas przepędzać w świątyni i starałam się oddać Bogu całą duszę. Lecz jakże miałam mu się oddać, jeżeli On nie chciał przyjąć mej ofiary! A, niestety, On jeszcze nie chciał tego uczynić!

Przywołałam Nilkantę i rzekłam do niego: — Nil-dada, postanowiłam zrzec się dożywocia na rzecz moich szwagrów, zastrzegając sobie jedynie małą rentę miesięczną. — Lecz Nilkanta odrzekł: — Nie, to nigdy stać się nie może. Jesteś kobietą i nie wdawaj się w te konszachty.

— Lecz na cóż mi jeszcze teraz potrzeba majątku? zapytałam.

— Co za dziwactwo! — zawołał Nilkanta. — Zrzekać się swych należnych praw! Nie waż się czynić podobnego głupstwa!

Dla Nilkanty nie było rzeczy większej, nad czyjeś słuszne prawa. Ja jednak byłam w strasznej niepewności. Zaczynałam się brzydzić, niby trucizną, interesami światowemi, ale jakże mi było martwić starego Nilkantę, jedynego wiernego przyjaciela, jakiego miałam na ziemi?

Wreszcie dnia jednego bez wiedzy Nilkanty złożyłam swój podpis na jakimś dokumencie. Nie rozumiałam dokładnie, jaką była treść tegoż, lecz ponieważ wcale nie miałam zamiaru zatrzymywania czegokolwiek, nie lękałam się oszustwa. Co należało do mego teścia (rozumowałam sobie), niechaj wezmą jego synowie.

Gdy dokument został zarejestrowany, zawołałam Nilkantę i mówię mu: — Nil-dada, nie gniewaj się na mnie, podpisałam zrzeczenie się majątku. Już mi go nie potrzeba.

— Co takiego! — wrzasnął zdębiały Nilkanta. — Cóżeś ty zrobiła najlepszego!

Gdy odczytał brzmienie dokumentu i przekonał się, że naprawdę wyrzekłam się swych praw, jego oburzenie nie miało granic, gdyż od czasu śmierci swego pana za swój jedyny obowiązek w życiu uważał zachowanie mego majątku. Wszystkie jego myśli i wysiłki nieustannie były skierowane ku temu jedynemu zadaniu. Jedyną jego rozrywką było wycieranie kątów w kancelarjacb adwokackich, wyławianie kruczków prawnych i ciągłe uganianie za świadkami — do tego stopnia, że wprost nie miał czasu doglądać własnych interesów. Gdy zobaczył, że za jednem pociągnięciem pióra nieopatrznej kobiety w niwecz poszły wszystkie prawa, za które on walczył, nie mógł już tego ścierpieć.

— Dobrze, dobrze! — odezwał się. — Ja już nie chcę mieć nic do czynienia z tym majątkiem. Idę sobie precz!

To, że Nil-dada miał tak sobie odejść i rozstać się ze mną w gniewie, było dla mnie jakby uderzeniem o samo dno mych nieszczęść. Przywołałam go i prosiłam, by nie odchodził: — Dada, nie gniewaj się na mnie. Zaoszczędziłam sobie nieco grosza. Weź te pięćset rupij i oddaj je wraz z mem błogosławieństwem swojemu chłopcu, gdy będzie się żenił, aby zakupił ozdób dla swej oblubienicy.

— Na cóż mi potrzeba więcej pieniędzy? — krzyknął Nilkanta. — Gdy przepadły wszystkie bogactwa mego pana, to pięćset rupij nie będzie mi pociechą. Zostaw je sobie! — i mówiąc to, porzucił mnie ostatni prawdziwy przyjaciel mego męża.

Znalazłam sobie przytułek w świątyni. Moi szwagrowie wciąż mnie nagabywali: — Idź zamieszkać w jakiejś pustelni, — lecz odpowiadałam: — Dziedziczny dom mego męża jest mą jedyną pustelnią. Siedziba naszego boga rodzinnego będzie mi jedynem schroniskiem.

Jednakowoż im zdawało się to rzeczą nie do zniesienia, bym miała obarczać swą obecnością jakąkolwiek część domu. Sprowadzili już w dom swoje sprzęty i podzielili między siebie różne pokoje. Wkońcu oświadczyli: — Jeżeli chcesz, możesz wziąć ze sobą naszego boga domowego, nie będziemy ci robili żadnych trudności. — Gdy jeszcze się wahałam, zapytali: — Jak myślisz się urządzić z wydatkami? — na co odpowiedziałam: — Pensyjka, jaką wyznaczyliście na moje utrzymanie, wystarczy mi w zupełności. Lecz oni udali, że nie rozumieją: — Co masz na myśli? — rzekli. — Nie było przecież najmniejszej wzmianki o pensji.

Tak się więc stało, że pewnego dnia dokładnie w trzydzieści cztery lat po ślubie, opuściłam dom mego męża, zabierając z sobą mego Boga. Gdy szukałam Nil-dady, dowiedziałam się, że już się przeniósł do Brindabanu.

Przyłączyłam się do rzeszy pątników, idącej z naszego miasta do Benares, lecz za jakieś grzechy i tam nie udało mi się zaznać pokoju. Codziennie wołałam do mego Boga: — Boże, stań mi się tak widzialny, jak był mój mąż i moje dzieci. — Lecz on nie słuchał mej modlitwy. Serce moje dotąd nie zaznało ukojenia, a cała moja dusza i ciało pławią się we łzach. O mój Boże! jak okrutne i ciężkie jest życie ludzkie!

Od czasu, gdy mnie w dziewiątym roku życia zabrano do domu męża, nie byłam jeszcze ani przez dzień jeden w domu ojcowskim. Czyniłam wszelkie zabiegi, by mi pozwolono udać się na ślub twojej matki, ale napróżno. Potem otrzymałam wiadomośń o^aszych narodzinach, a następnie o śmierci wnspój    lecz

aż do tego czasu Bóg nie dał mi sposobności, bÿ wziąć swe ramiona was, moje dzieci,'jktóreścię.. stfaciły rodzoną matkę!

Gdy się przekonałam, że na\vet po odsiedzeniu wielu miejsc odpustowych dusza moja jeszcze przerw jest serdecznością i pragnie jakiegoś przedmioty ukochania, wszczęłam poszukiwania, by^^nalóśfi) ipiejsce waszego pobytu. Słyszałam, że wasz ojeiec“ zerwał z dawną religją i jej wyznawcami, lecz cóż mnie to mogło obchodzić? Czyż wasza matka nie była mą rodzoną siostrą?

Wkońcu odkryłam, gdzie mieszkacie i w towarzystwie jednej przyjaciółki przybyłam tu z Benares. Mówiono mi, że Paresh Babu nie czci naszych bogów, lecz wystarczy tylko spojrzeć na jego oblicze, by poznać, że bogowie mają go we czci. To więcej znaczy, niż same ofiary, mające przypodobać się Bogu, -wiem o tern dobrze i muszę wykryć, jakim to sposobem Paresbowi Babu udało się zaskarbić sobie tak naocznie jego łaskę.

Cokolwiekby to było, moje dziecko, jeszcze nie przyszedł na mnie czas zejścia z tego świata. Nie mam ochoty żyć w samotności wyłącznie dla siebie. Jeżeli taka wola Boża, to będę umiała z nią pogodzić się, lecz narazie czuję, że nie mogłabym oswoić się z myślą, by żyć daleko od was, moje nowo-odnalezione dzieci.

ROZDZIAŁ XXXIX.

TDaresh Babu przyjął Harimohini do swego domu pod-* czas nieobecności pani Barody i wszystko tak przygotował, by mogła zamieszkać w ustronnym pokoju na poddaszu, gdzie mogła prowadzić odrębny tryb życia i nie miała żadnych trudności w zachowywaniu przepisów kastowych. Atoli gdy powróciła Baroda i doszła do przekonania, że to niespodziewane przybycie wywołało zamęt w gospodarstwie, obruszyła się do żywego i w bardzo dobitnych słowach dała do zrozumienia Pareshowi Babu, że czegoś podobnego się nic spodziewała.

— Możesz dźwigać na swej głowie ciężar całej naszej rodziny, —rzekł Paresh Babu, — pewno będziesz mogła utrzymać również i tę nieszczęśliwą wdowę?

Pani Baroda była zdania, że Pareshowi Babu brak praktycznego rozsądku i znajomości świata. Ponieważ nie miał pojęcia o tern co było przydatne w domowem gospodarstwie, była przekonana, że każdy krok, który postawił samodzielnie, jest z pewnością niewłaściwy. Lecz wiedziała również, że jeżeli się zdecydował na jakiś krok, to można się z nim kłócić lub gniewać się na niego, a nawet rozpływać się we łzach, on jednak będzie nieporuszony, jak posąg kamienny. Cóż można było zrobić z takim człowiekiem? Jakaż kobieta może dojść do ładu z kimś, kogo nawet wyłajać niepodobna, gdy tego zajdzie potrzeba! Czuła, że musi uznać się za zwyciężoną.

Sucharita była prawie w tym samym wieku, co Monorama, a Harimohini upatrywała w niej nawet podobieństwo rysów. Nawet ich charaktery podobne były, spokojne lecz stałe. Niekiedy, gdy Harimohini ujrzała Sucharitę nagle z tyłu, serce jej skakało z radości.

W jeden wieczór, gdy Harimohini siedziała sama w ciemności, popłakując z cicha, przyszła do niej Sucharita. Harimohini przycisnęła siostrzenicę do piersi, mrucząc z przymkniętemi oczyma:

— Ona powróciła, powróciła do mego serca! Nie chciała iść, a ja ją odesłałam! Czy mogłam być kiedykolwiek dostatecznie ukarana za to w mem życiu? Lecz może dość już się nacierpiałam, więc teraz ona powraca do mnie! Oto ona, z tym samym uśmiechem na twarzy. O moja mała mateczko, mój skarbie, mój klejnocie! — a potem poczęła głaskać Sucharitę po twarzy i całować ją, rosząc rzęsiście łzami.

Na to Sucharita również zaniosła się łkaniem i przemówiła drżącym głosem:

— Ciotuniu, i ja też niedługo cieszyłam się miłością matki, ale teraz to ta utracona matka moja przyszła do mnie z powrotem. O jakże często, gdy nie miałam mocy by wzywać Boga w swem utrapieniu, gdy cała dusza we mnie niejako się zżymała, wtedy przywoływałam matkę! Dzisiaj matka usłyszała me wołanie i przybyła do mnie!

Lecz Harimohini na to:

— Nie mów tak, moje dziecko, nie mów tak. Gdy słyszę z ust twych te słowa, czuję się tak szczęśliwa, że aż się boję! O Boże, nie pozbawiaj mnie i tego. Próbowałam zerwać wszelkie węzły serdeczności, uczynić serce twardem jak kamień, lecz nie potrafię, — jestem za słaba! Miej litość nade mną, nie godź we mnie, mój Boże! O Radharani! moja droga, odejdź ode mnie i opuść mnie! Nie przytulaj się tak do mnie. O panie mego żywota, mój Krishno, mój Gopalu, jakąż klęskę gotujesz mi znowu!

— Ciotuchno, — rzekła Sucharita, — nie potrafisz mnie wygnać precz, mów sobie, co chcesz; ani mi w głowie nie postało, by cię opuścić! nigdy! zamieszkam na zawsze koło ciebie! — i przylgnęła do piersi ciotki i spoczywała na nich, niby dzieciątko.

W ciągu tych dni niewielu pomiędzy Sucharitą i jej ciotką wyrobiło się tak silne poczucie pokrewieństwa, że czas nie mógł tu być miarą. To zdawało się powiększać zgryzotę pani Barody.

— Patrzcie-no na tę dziewczynę! — wykrzykiwała. — Chciałabym wiedzieć, gdzie była jej ciotka przez tyle lat! My troszczymy się, by wychować ją od dziecka, a teraz u niej nic, jak tylko ciotunia i ciotunia! Czyż nie kładłam zawsze w uszy mojemu mężowi, że ta Sucharita, którą wszyscy niezmordowanie wychwalają pod niebiosy, wygląda tak jakby masło nie topniało w jej ustach, lecz serca jej również nikt roztopić nie zdoła. Za wszystko, cośmy dla niej zrobili, ona całą swą miłość przerzuciła — na tamtę!

Baroda doskonale wiedziała, że przez swe dąsy nie zyska sobie przychylności Paresha Babu, a nadto, jeżeli będzie okazywała niechęć do Harimohini, to utraci szacunek, jaki miała u niego. To gniewało ją coraz bardziej, tak iż nie dbając, co o tern pomyśli jej mąż, uwzięła się dowodzić, że wszyscy rozumni ludzie stoją po jej stronie. Przeto jęła omawiać sprawę Harimohini z każdym, wielkim czy maluczkim, członkiem Brahmo-Samadżu, aby zjednać ich dla swych poglądów. Nie było końca użalaniom, jak złym mógł okazać się dla dziatwy przykład tej zabobonnej, prześladowanej losem, bałwochwalczym, zawsze będącej na oczach w ich domu.

Tajone utrapienie pani Baroda znajdowało wyraz nietylko nazewnątrz domu, ale ujawniało się i w granicach domowych powiększaniem niewygód Harimohini do niemożliwości. Służąca z wysokiej kasty, która miała sobie zlecone noszenie Harimohini wody do gotowania, bywała odsyłana do jakiejś innej roboty, gdy potrzeba było jej posługi. Ilekroć o tern wspominano, Baroda mawiała:

— No, i czemże się tu martwić? A od czegóż Ramdin? —• wiedząc doskonale, że Harimohini nie mogła używać wody podanej przez Ramdin, pochodzącą z niższej kasty. Jeżeli ktoś zwracał na to uwagę, odpowiadała :

— Jeżeli ona jest aż z tak wysokiej kasty, to cóż ją tu sprowadziło do domu brahmoskiego? My tu nie możemy mieć tych wszystkich głupich odróżnień, a ja, na ten przykład nie mam zamiaru na to pozwalać.

W takich okolicznościach jej poczucie obowiązku przeradzało się niemal w surowość.

mawiała — całkiem się

— Brahmo-Samadż rozprzęga społecznie i dlatego obecnie mniej przyczynia się do podniesienia społeczeństwa, niż dawniej.

I uprzytomniała wszystkim, że ona ze swej strony nie będzie folgowała takiemu rozluźnieniu — nie! żadną miarą, dopóki w niej pozostała choć resztka sił! Jeżeli nie będzie zrozumiana, tedy na to niema rady; jeżeliby jej krewni stanęli przeciwko niej, była gotowa narazić się i na to! A na zakończenie nigdy nie omieszkała przypomnieć słuchaczom, że wszyscy święci tego świata, którzy dokonali czegoś wielkiego, musieli znosić sprzeciwy i urągania.

Lecz nawet największe niewygody nie wywierały widocznie wrażenia na Harimohini, raczej zdawało się, jakoby się szczyciła tern, że wzniosła się na takie wyżyny pokuty. Uciążliwości, wynikające z jej dobrowolnie sobie narzuconego umartwienia, niejako uzgadniały się z ciągłą katuszą, szalejącą w jej duszy. Chętne przyjmowanie boleści i oswajanie się z nią było w jej mniemaniu osiąganiem tern istotniejszego nad nią zwysięstwa.

Gdy Harimohini przekonała się, że dostarczanie jej wody wywołało niesnaski w rodzinie, zaprzestała wogóle gotowania i żywiła się jedynie owocami i mlekiem, które dawniej ofiarowała swemu bogu. Sucharita bardzo się tern gryzła, na co ciotka mawiała, by ją pocieszyć:

— Ależ to bardzo dobrze dla mnie, moja droga. Jest to konieczne umartwienie i sprawia mi radość, a nie przykrość.

— Ciociu, — brzmiała odpowiedź Sucharity, — jeżeli przestanę brać wodę lub jadło z rąk ludzi niższej kasty, czy pozwolisz mi sobie usługiwać?

— Ty, moja droga, — rzekła Harimohini — powinnaś tak czynić, jak cię wierzyć nauczono — nie masz potrzeby iść odmienną drogą ze względu na mnie. Mam ciebie przy sobie, w moich objęciach, to już jest mi szczęściem dostatecznem. Paresh Babu był ci niejako ojcem, niejako twoim guru; powinnaś szanować jego naukę, a Bóg ci za to będzie błogosławił.

Wszystkie drobne dokuczliwości, wyrządzane jej przez panią Barodę, Harimohini znosiła tak dobrodusznie, jak gdyby ich nie dostrzegała, a gdy Paresh Babu przychodził do niej co rana z zapytaniem:

— No, jakże się wam powodzi dzisiaj? Spodziewam się, że nie odczuwacie tu żadnych niewygód? — odpowiadała:

— Nie, dziękuję panu, jestem wciąż bardzo szczęśliwa.

Atoli te dokuczania trapiły bez ustanku Sucha-ritę. Nie była ona z tego rodzaju dziewcząt, by miała narzekać. Szczególniej miała się na ostrożności, by nie wymknęło się jej coś przeciwko Barodzie, co mogło dojść do uszu Paresha Babu. Lecz chociaż znosiła to wszystko w milczeniu, bez najmniejszego objawu współczucia, to jednak wypływało stąd coraz to większe zbliżenie do ciotki, wskutek czego pomimo sprzeciwów ze strony Harimohini, niebawem przyjęła na siebie czuwanie nad wszystkiemi życzeniami ciotki.

Wkońcu, gdy Harimohini zobaczyła, jakiego kłopotu nabawia Sucharitę, postanowiła wziąć się powtórnie do gotowania sobie własnej strawy. Na co Sucharita przymówiła się:

— Ciotuniu, ułożę sobie tryb życia zupełnie tak, jak ty tego wymagać będziesz ode mnie, lecz stanowczo musisz mi pozwolić, bym ci przynosiła wodę. Nie przyjmuję żadnej odmowy.

— Moja droga — rzekła Harimohini, — nie obrażaj się, ale ta woda ma być ofiarowana mojemu bogu.

— Ciociu! — żachnęła się Sucharita. — Czyż twój bóg należy do społeczeństwa ortodoksalnego, by miał zachowywać przepisy kastowe? Czyż i jego może dotknąć zmaza?

Po długich ceregielach Harimohini musiała się uznać za pokonaną przywiązaniem Sucharity i bez wzdragania się przyjęła usłużność swej siostrzenicy. Również i Satish, naśladując swą siostrę, zapragnął jadać razem z ciotką, a ostatecznie doszło do tego, że tych troje poczęło tworzyć oddzielną rodzinkę w domu Paresha Babu. Lolita była jedynym pomostem między obiema grupami, gdyż pani Baroda czuwała nad tem, by żadna inna z jej córek nie przybliżała się do kącika Harimohini — powstrzymałaby od tego i Lołitę, gdyby mogła się na to odważyć.

ROZDZIAŁ XL.

ani

ki

iroda często zapraszała do siebie przyjaciół-sekty Brahmo, a często gromadziły się one wszystkie na tarasie przed pokojem Harimohini. W takich razach Harimohini w prostocie serca starała się okazać uprzejmą, pozdrawiając je, lecz one ze swej strony prawie nie kryły się ze swą pogardą, a nawet patrzyły na nią złośliwie, gdy Baroda wypowiadała uszczypliwie uwagi o obyczajach i zwyczajach starowierczych, do czego przyłączało się kilka pań obecnych.

Sucharita, która bawiła stale u ciotki, musiała w milczeniu znosić te napaści. W jej mocy było tylko okazać po sobie, że jest również dotknięta, gdyż postępowała według zasad swej ciotki. Gdy podawano przekąski, Sucharita odsuwała wszystko, mówiąc:

— Dziękuję, ja nie biorę tego.

Pani Baroda gromiła ją za to:

— Co? Czy chcesz przez to powiedzieć, że nie możesz jeść z nami?

A gdy Sucharita powtarzała, że wolałaby nie jeść, Baroda stawała się jeszcze zgryiliwszą, odzywając się do swych przyjaciółek:

— Czy wiecie? nasza panna należy do nader wysokiej kasty. Zetknięcie z nami jest dla niej zmazą!

— Co? Sucharita stała się prawowierna? Cuda wciąż się dzieją! — zauważyły przyjaciółki.

Harimohini martwiła się i powiadała:

— Nie, Radharani, moja droga, tak być nie może! idź, proszę, i jedz z niemi! — Ciotce było już tego nadto, by siostrzenica miała przez nią znosić te docinki; jednakowoż Sucharka była niewruszona.

Któregoś dnia jedna z przybyłych kobiet brah-moskich zamierzała z prostej ciekawości wkroczyć w obuwiu do pokoju Harimohini, lecz zagrodziła jej drogę Sucharka, odzywając się:

— Proszę nie wchodzić do tego pokoju!

— Dlaczegóż? o co chodzi?

— Tam jest bóg rodzinny mej ciotki.

— Aha! bożek! Więc ona czci bożki?

— Tak, matko, czczę — odparła Harimohini.

— Jakże możecie wierzyć w bożki?

— Wierzyć? Gdzież tak nędzne stworzenie, jak ja, może zdobyć wiarę? Gdybym tylko miała wiarę, onaby mnie zbawiła.

Przypadkiem przy rozmowie tej była Lolita; twarz jej nabiegła krwrią, gdy zwróciła się do pytającej i zaczepiła ją:

— A czy pani wierzy w Tego, którego pani czci ?

— Co za niedorzeczność! Jakżeby mogło być inaczej? — brzmiała odpowiedź.

Lolita potrząsnęła głową drwiąco:

— Pani nietylko nie ma wiary, ale nawet nie wie, że jej nie posiada.

Tak więc Sucharka zupełnie się wyodrębniła od swoich domowników, pomimo, że Harimohini umiała ją powstrzymać od postępków, które mogły szczególnie oburzyć Barodę.

Baroda i Haran nigdy przedtem nie umieli dobrze żyć ze sobą, lecz teraz doszli do wzajemnego porozumienia przeciwko innym. To też pani Baroda raczyła zauważyć, że cokolwiekby ludzie powiedzieli, to jedynym człowiekiem, który usiłował zachować w czystości ideały Brahmo Samadżu, jest Panu Babu, natomiast Haran wszem wobec rozgłaszał, że pani Baroda była świetnym wzorem brahmoskiej matrony, która z pełną poświęcenia świadomością starała się wszełkiemi sposobami zachować dobre imię Brahmo Samadżu od wszelkiej zmazy. W tej jego chwalbie, rzecz oczywista, był skryty wyrzut przeciwko Pareshowi Babu.

Jednego dnia Haran, w obecności Paresha Babu, rzekł do Sucharity:

— Słyszałem, że obecnie przyjmujesz tylko poświęcone jadło, ofiarowane bożyszczom. Czy to prawda?

Twarz Sucharity spłonęła rumieńcem, lecz próbowała udawać, jak gdyby nie słyszała tej uwagi i zaczęła przestawiać pióra i kałamarz na stole. Paresh Babu, spojrzawszy na nią przychylnie, rzekł do Harana:

— Panu Babu, wszelkie jadło, które spożywamy, jest poświęcone łaską Bożą.

— Lecz Sucharita, jak się zdaje, jest gotowa porzucić naszego Boga — rzekł Haran.

— Nawet gdyby to było możliwe, to czyż na to co pomoże dręczenie jej z tego powodu? — zapytał Paresh Babu.

— Gdy widzimy człowieka porwanego prądem, to czyż nie powinniśmy starać się wyciągnąć go na brzeg? —- odparł Haran.

— Ciskać w niego grudami to nie to samo, co wyciągać go na brzeg — rzekł Paresh Babu. — Lecz, Panu Babu, nie powinieneś się niepokoić. Znam Sucharitę od czasu, gdy jeszcze była maluchną dzieciną, a gdyby ona wpadła w wodę, wiedziałbym o tern wcześniej, niż ktokolwiek z was, i nie pozostałbym na to obojętny.

— Sucharita winna tu odpowiadać sama za siebie, — rzekł Haran. — Opowiadano mi, że zaczęła odmawiać jadania ze wszystkimi. Zapytaj jej, czy to nieprawda.

Sucharita, poniechawszy nadmierne wytężenie uwagi, z jaką przyglądała się kałamarzowi, odezwała się:

— Ojcu wiadomo, że zaprzestałam jadać pokarm, którego dotykają się rozmaici ludzie, a jeżeli on może to znosić, tedy mnie to wystarcza. Jeżeli się to nie podoba komukolwiek z was, to wolno wam nazwać mnie, jak chcecie, lecz po cóż zaprzątać tem głowę ojcu? Czy nie wiecie, jak wielką wyrozumiałość okazuje on nam wszystkim? Czyż tak mamy się mu odpłacać?

Haran był zaskoczony tem śmiałem przemówie

niem.

— Nawet Sucharita nauczyła się mówić sama za siebie! — pomyślał, dziwiąc się.

Paresh Babu był człowiekiem miłującym spokój i nie lubił długiego rozprawiania ani o sobie samym, ani o drugich. Wiódł życie zaciszne, nie dobijając się wysokich stanowisk w Brahmo Samadżu. Haran składał

to na brak zapału dla sprawy i nawet wyrzucał to Pa-reshowi Babu, ale ów na swe usprawiedliwienie mówił tylko :

— Bóg stworzył dwa rodzaje ciał: ruchliwe i bezwładne. Ja należę do drugich. Ludzi, mnie podobnych, Bóg użyje do spełnienia takich zadań, do jakich się nadają. Nic z tego nie przyjdzie, że będziemy zabiegali o coś, do czego nie jesteśmy zdolni. Dochodzę lat sędziwych i dawno już mogło się okazać, co mogę zdziałać, a czego nie mogę. Nie dopniesz niczego, próbując mnie nagabywać.

Haran chełpił się, że umie wlać zapał nawet w serce niewrażliwe. Wierzył, że ma nieodpartą władzę pobudzania ludzi nieczynnych do działania i przejmowania upadłych skruchą, iż oddawna nikt nie mógł się sprzeciwić możnej prostocie jego ducha. Doszedł do wniosku, że jemu to głównie zawdzięczać należy wszystkie zmiany na lepsze, jakie zaszły w duszach wielu członków Samadżu. Najmniejszej też nie miał wątpliwości, że wszystko, co działo się przez cały czas za kulisami, było pod jego wpływem, a gdy ktoś szczególniej chwalił Su-charitę w jego obecności, to on promieniał poczuciem zadowolenia z siebie samego. Czuł, że to on kształtował charakter Sucharity radą, przykładem i przestawaniem z nią i zaczął mieć nadzieję, że samo jej życie będzie jedną z najświetniejszych zdobyczy, zapisanych na jego rachunek. Jego duma nie została ograniczona nawet teraz wskutek nieszczęsnego zaprzaństwa Sucharity, gdyż całą hańbę, stąd płynącą, zwalał na barki Paresha Babu.

Haran nigdy nie mógł się zdobyć na to, by całem sercem przyłączyć się do chóru pochwał, jakie spływały z ust wszystkich na Paresha Babu, a teraz myślał w du-

Ta cecha jego charakteru bardzo niepokoiła Su-charitę, nie ze względu na nią samą, lecz na Paresha Rabu. Paresh Babu stał się przedmiotem rozmów całego Brahmo-Samadżu — co należało uczynić, by temu przeciwdziałać ?

szy, że mógłby sobie powinszować, iż niebawem przekonają się, jak uzasadnione było jego rozsądniejsze milczenie.

Haran mógł wybaczyć niemal wszystko, ale nigdy nie darował tego, gdy ktoś, kogo on próbował wprowadzić na właściwą drogę, szedł torem niezależnym, zgodnym z własnemi zapatrywaniami. Rzeczą prawie niemożebną dla niego było wypuszczenie ofiar ze swych rąk bez stoczenia walki, a im bardziej sobie uświadamiał, że jego rady nie osiągają skutku, z tern większą natarczywością uderzał. Jak nakręcona maszynerja, która się jeszcze nie rozkręciła, nie umiał się zatrzymać i trzeszczał o tej samej rzeczy niezmęczenie ponad uszyma niechętnych słuchaczy, nie wiedząc, kiedy tracił uznanie.

Ponadto Harimohini z każdym dniem dochodziła do przekonania, że im więcej starała się trzymać zdała, tern większe sprawiała zamieszanie w gronie rodzinnem, a upokorzenia, na jakie była wystawiona, codzień bardziej nękały Sucharitę. Nie umiała znaleźć wyjścia z tych trudności.

Na domiar wszystkiego pani Baroda zaczęła wywierać nacisk na Paresha Babu, by przyspieszył małżeństwo Sucharity.

— Nie możemy dłużej odpowiadać za Sucharitę, — nudziła, — odkąd zaczęła postępować, jak jej się podoba. Jeżeli jej ślub będziemy nadal odkładać, będę zmuszona przenieść gdzieindziej resztę dziewcząt, gdyż niedorzeczny przykład Sucharity jest dla nich wielce zgubny. Będziesz musiał żałować swej pobłażliwości dla niej, ostrzegam cię. Przypatrz się Lolicie. Nigdy nie była taka, jak teraz. Kto, jak sądzisz, jest przyczyną jej przewrotnego zachowania, — że nie słucha nikogo i jest utrapieniem wszystkich dokoła? Niedawne zajście, z powodu którego omal nie umarłam ze wstydu, — czy myślisz, że Sucharita nie przyłożyła ręki do niego? Nigdy się przedtem nie skarżyłam, bo ty kochasz Sucharitę bardziej niż rodzone córki, lecz teraz pozwól, iż powiem ci otwarcie, że tak dalej być nie może.

Paresh Babu zgryzł się wielce, nie postępowaniem Sucharity, lecz z powodu niesnasek w rodzinie. Nie miał co do tego najmniejszej wątpliwości, że gdy pani Baroda już raz coś powzięła, to niczego nie zaniedba, byle dopiąć swego, a jeżeli spostrzeże się, że jej zabiegi pozostają bezowocne, tedy tylko zdwoi je niezawodnie. Czuł, że jeżeliby udało się zbyć jako tako sprawę małżeństwa Sucharity, to przyczyni się w obecnych warunkach do przywrócenia spokoju jej ducha, więc rzekł do Barody :

— Jeżeli Panu Babu umówi się z Sucharitą co do dnia, to ja nie mam nic przeciwko temu.

— Chciałabym wiedzieć, ileż to jeszcze razy trzeba pytać ją o zezwolenie! — krzyknęła Baroda. — Doprawdy wprawiasz mnie w zdumienie! Na cóż to całe czekanie, by raczyła się zgodzić? Powiedzno mi, gdzie ona znajdzie drugiego takiego męża! Możesz się gniewać lub nie, jak ci się podoba, lecz powiem ci prawdę, że Sucharita nie jest godna Panu Babu!

— Nie zdołałem dotąd jasno wyrozumieć, — o zwał się Paresh Babu, — jakie uczucia żywi naprawdę Sucharita względem Panu Babu. Dlatego też wolałbym nie wtrącać się do tego, póki młodzi nie dojdą ze sobą do jakiegoś porozumienia.

— Aha! więc ty nie rozumiesz! — wykrzyknęła Baroda. — Dopiero teraz do tego się przyznajesz? Tę dziewczynę nie tak to łatwo zrozumieć, powiadam ci. Możesz mi wierzyć, że ona w głębi duszy jest zgoła inna, niż można sądzić z pozorów!

ROZDZIAŁ XLI.

V\ J gazecie ukazał się artykuł o zanikaniu żarliwości W w łonie Brahmo-Samadżu. Były w nim tak wyraźne odnośniki do rodziny Paresha Babu, że choć nie wymieniono żadnego nazwiska, każdy mógł się łatwo

domyślić, o kim była mowa, a ze stylu nietrudno było odgadnąć, kto był autorem. Bądź co bądź, Sucharita przemógłszy się, doczytała artykuł do końca, a następnie zaczęła drzeć papier w kawałki; z zaciekłości, z jaką wzięła się do tego, możnaby wnosić, że chyba tylko rozbicie tegoż na pierwotne atomy zdołałoby ją zaspokoić!

W tej to właśnie chwili do pokoju wszedł Haran i przysunąwszy krzesło, usiadł koło niej. Ale Sucharita nawet nie podniosła oczu, by spojrzeć na niego — tak zajęta była swą robotą.

— Sucharito, — przemówił Haran, — chcę z tobą dziś pomówić o nader ważnej rzeczy, więc proszę cię o chwilkę uwagi.

Sucharita wciąż darła papier, a gdy już nie mogła rozerwać palcami, wydobyła nożyczki i zaczęła rozcinać strzępy na jeszcze drobniejsze skraweczki. Zanim tego dokonała, do pokoju weszła Lolita.

— Lolito, — rzekł Haran, — mam coś do obga-dania z Sucharitą.

Atoli, gdy Lolita obróciła się do wyjścia, Sucharita uchwyciła ją za suknię i zatrzymała, za co Lolita zrobiła jej wymówkę:

— Przecież Panu Babu chce ci powiedzieć coś ważnego!

Sucharita jednak nie zważała na to powiedzenie i zmusiła Lolitę, by weszła i usiadła koło niej. Lecz Haran był z natury niezdolny odczuć to, co dano mu do zrozumienia, więc nie przejmując się niczem, przystąpił prosto z mostu do swej sprawy:

— Sądzę, że nie powinniśmy dłużej odwlekać naszego wesela. Mówiłem o tern z Pareshem Babu i powiedział mi, że skoro ty się zgodzisz, będzie można oznaczyć datę. Ja więc postanowiłem, że w przyszłym tygodniu. . .

Lecz Sucharita, nie dając mu dokończyć zdania, — rzekła krótko:

— Nie.

Haran został zaskoczony tą zwięzłą i stanowczą odmową. Znał dotąd Sucharitę jako wrzór posłuszeństwa i nigdy sobie nie wyobrażał, że mogłaby odtrącić tem właśnie jednem słowem jego propozycję, zanim ta jeszcze została wypowiedziana do połowy.

— Nie! — powtórzył, srożąc się. — Cóż ma oznaczać owo: nie! czy chcesz, by wyznaczyć dzień późniejszy?

— Nie! — powtórzyła jedynie Sucharita.

— Więc cóż doprawdy ma to oznaczać? — fuknął Haran, całkiem już zbity ze sztychu.

— To, że nie zgadzam się na małżeństwo, — odparła Sucharita, pochylając nisko głowę.

— Nie zgadzasz się? Cóż to ma znaczyć? — powtórzył Haran, jakby osłupiały.

— Zdaje się, Panu Babu, — wtrąciła Lolita szyderczo, — że zapomniałeś języka ojczystego!

Haran spojrzał na Lolitę druzgocącym wzrokiem i rzekł:

— Łatwiej przyznać się, że nie rozumiem już mowy ojczystej, niż przypuścić, że aż dotąd nie rozumiałem słów, często powtarzanych przez osobę, którą zawsze i stale darzyłem poważaniem.

— Pewnego czasu potrzeba, by zrozumieć innych, — zauważyła Lolita, — a może się to tyczy i pana.

— Między memi słowami i czynami — rzekł Haran — od początku do końca nie było najmniejszej rozbieżności. Mogę stanowczo powiedzieć o sobie, że nie dałem nigdy powodu do mylnych o mnie sądów. Niech Sucharita sama powie, czy mówię prawdę, czy się mylę!

Lolita zbierała się palnąć replikę, lecz Sucharita powstrzymała ją, mówiąc:

— To co pan mówi, jest szczerą prawdą. Ani przez chwilę nie chcę pana winić.

— Jeżeli mnie nie obwiniasz, — zawołał Haran, — więc czemuż obchodzisz się ze mną tak niewdzięcznie?

— Panu wolno nazywać to niewdzięcznością, — odparła Sucharita nieugięcie, — lecz tę niewdzięczność muszę przyjąć na siebie, bo nie mogę...

Za drzwiami rozległ się głos:

— Didi, czy mogę wejść?

Sucharita wykrzyknęła natychmisat z wyrazem ulgi:

— O to pan, Binoy Babu! czy tak? Proszę wejść!

— Pomyliłaś się, Didi, to nie jest Binoy Babu, ale poprostu Binoy. Nie powinnaś mnie pognębiać temi ceregielami! — rzekł Binoy, wszedłszy do pokoju; następnie, gdy ujrzał Harana i zauważył wyraz jego twarzy, dodał żartobliwie:

— Oho, pan się niepokoił o mnie, jak widzę, że nie było mnie tu od tylu dni.

Haran próbował podchwycić żart:

— Powód dostateczny nawet do gniewu! — zaczął, dodając wszakże bezpośrednio: — Ale boję się, że przyszedł pan w porze nieco niedogodnej. Właśnie omawiałem z Sucharitą ważną sprawę.

— Otóż moje szczęście! — ozwał się Binoy, powstając z pośpiechem. — Człek nigdy nie wie, kiedy jest czas dogodny do przyjścia, dlatego też prawie wcale się nie odważa przychodzić.

I już miał opuścić pokój, gdy wdała się w to Sucharka:

— Nie wychodź, Binoy Babu. Właśnie skończyliśmy rozmowę. Proszę siadać.

Binoy zmiarkował, że jego przybycie wyratowało Sucharitę z jakiejś przykrej sytuacji, więc usiadł ochoczo, mówiąc:

— Nigdy nie gardzę uprzejmością. Gdy mnie proszą siadać, to chętnie ulegam prośbie. Taką już mam naturę. Przeto Didi, miej się na baczności! Nie mów nigdy, czego nie myślisz, albo poniesiesz konsekwencje!

Haran został zniewolony do milczenia, lecz zachowanie jego znamionowało coraz to większą zawziętość, ostrzegając wszystkich obecnych, że postanowił nie opuszczać pokoju, dopóki nie wypowie ostatniego słowa.

Skoro Lolita posłyszała głos Binoya za drzwiami, krew poczęła żywiej krążyć w jej ciele, czyniąc bez-skutecznemi wszelkie jej wysiłki, by zachować się naturalnie. Wskutek tego, gdy Binoy wszedł do pokoju, stało się dla niej niepodobieństwem zwracać się doń jak do zwykłego znajomego, gdyż cała jej uwaga była zajęta tern, jak ma patrzeć i gdzie ma podziać ręce.

Wyszłaby z pokoju, gdyby nie to, że Sucharka wciąż jeszcze trzymała ją za suknię.

Binoy też ze swej strony ostentacyjnie zwracał się z rozmową w stronę Sucharity, nie śmiejąc, mimo całej swej wymowności, zagadnąć wprost Lolity. Starał się pokryć zmieszanie, gawędząc potoczyście, bez chwili przerwy.

Lecz mimo to ta wzajemna nieśmiałość Lolity i Bi-noya nie uszła uwagi Harana. Zmarkotniał, widząc, że Lolita, która niedawno przybierała wobec niego tak zuchwałą postawę, stała się tak pokorna wobec Binoya. Jego gniew przeciwko Pareshowi Babu wzrósł na widok nieszczęść, jakie tenże ściągnął na rodzinę, zaznajamiając swe córki z osobami z poza Brahmo-Samadżu. Poczucie, że Paresh Babu jeszcze w życiu pożałuje swego zaślepienia, ogarniało go z całą siłą klątwy.

Gdy stało się widocznem, że Haran nie ma zamiaru się ruszać, Sucharka odezwała się do Binoya:

— Pan już dawno nie widział ciotki; ona często dopytuje się o pana. Czy nie zechciałby pan iść na górę, by z nią się zobaczyć?

— Nie myśl sobie, — usprawiedliwiał się Binoy, powstawszy, by iść za Sucharitą, — że potrzeba mi było twych słów, by przypomnieć sobie o ciotce. Miałem ją właśnie na myśli.

Gdy Sucharka wyszła z Binoyem, Lolita też powstała i odezwała się:

— Nie przypuszczam, Panu Babu, byś miał mi powiedzieć coś szczególnego.

— Nie — odparł Haran. — Jak wnoszę, panią gdzieś wzywają, więc pozwalam pani odejść.

Lolita zrozumiała jego przytyk i przeciągając się, aby pokazać, że nic sobie nie robi z ostrza jego uwagi, odpowiedziała :

— Doprawdy, Binoy Babu nie był u nas tak dawno, że muszę koniecznie iść z nim pogawędzić. Tymczasem, jeżeli pan chce przeczytać swoje własne pisma. . . lecz zapomniałam, moja siostra dopiero co podarła na strzępy pańską gazetę! Jednakowoż, jeżeli pan potrafi przeczytać coś, co napisał kto inny, to proszę przejrzeć te pisma, — to rzekłszy, wzięła ze stołu w kącie kilka artykułów Góry, troskliwie tam odłożonych, i kładąc je przed Haranem, oddaliła się na górę.

Harimohini była uradowana odwiedzinami Bi-noya, nietylko dlatego, że powzięła szczerą sympatję do tego młodzika, lecz i dlatego, że był on tak różny od innych odwiedzających, którzy nie kryli się z tern, że uważają ją niejako za należącą do innego rodzaju ludzi. Byli to wszystko rodowici mieszkańcy Kalkuty, górujący nad nią kulturą angielską i bengalską, a ich nieprzystępność skłaniała ją coraz bardziej do zamykania się w sobie.

W osobie Binoya widziała pewnego rodzaju podporę. Był on również rodowitym kalkutyjczykiem i słyszała, że był nielada wykształcony, a przecież nigdy nie okazał jej śladu lekceważenia, owszem darzył ją przywiązaniem i szacunkiem. Temu to w znacznej mierze zawdzięczać należy, że w tak krótkim czasie Binoy przypadł jej do serca, niby bliski krewny.

Lolicie nigdyby łatwo nie przyszło udać się tak bezpośrednio za Binoyem do pokoju Harimohini, gdyby nie cios, zadany jej dumie szyderstwem Harana. To nietylko zmusiło ją do pójścia, lecz również, gdy tam przybyła, odegnało od niej wszelkie wahania co do swobodnej rozmowy z Binoyem. Doszło do tego, że kilkakrotnie odgłosy ich śmiechów popłynęły w dół, dochodząc do uszu i działając na nerwy opuszczonego Harana, siedzącego tam samotnie.    %

Haran wkrótce znudził się swem własnem towarzystwem i przemyśliwał nad tern, by w rozmowie z panią Barodą ukoić boleść ran otrzymanych. Gdy tęż odszukał i oznajmił jej, że Sucharita wyraziła niechęć do małżeństwa z Haranem, oburzenie cnej damy nie miało granic.

— Panu Babu, — upomniała go, — do niczego to nie doprowadzi, jeżeli będziesz w tej sprawie okazywał zbyt wiele dobroci. Ona już kilkakrotnie się zgadzała, a cały zaiste Brahmo-Samadż uważał wasze małżeństwo za rzecz pewną. Nie powinieneś pozwalać, by wszystko przewracało się do góry nogami tylko dlatego, że dziś ona potrząsa głową. Nie powinieneś tak łatwo zrzekać się swych pretensyj. Bądź wytrwały, a zobaczymy, co potrafimy zdziałać!

Było doprawdy rzeczą zbyteczną zachęcać Harana do wytrwałości. Przez cały czas mówił sobie uparcie:

— Muszę dla zasady wejrzeć w tę sprawę. Wyrzeczenie się Sucharity może dla mnie być drobnostką, ale idzie tu o godność Brahmo-Samadżu!

Binoy, aby pozbyć się wszelkich formalności w stosunku do Harimohini, poprosił ją, by mu dała coś do jedzenia; Harimohini, zmieszana prośbą, zakrzątknęła się co żywo po pokoju i położywszy na mosiężnej podstawce nieco owoców, konfitur i przypiekanego ziarna, zastawiła to wraz ze szklanką mleka przed Binoyem.

Binoy roześmiał się, mówiąc:

— Myślałem, że potrafię zabić ciotce nielada ćwieka w głowę, mówiąc, że jestem głodny o tak niezwykłej porze, ale widzę, że sam muszę się ogłosić zwyciężonym.

Gdy udając ogromny apetyt, miał zabrać się do jedzenia, wtem zupełnie znienacka pojawiła się pani Baroda. Binoy za jej przybyciem nachylił się tak nisko, jak pozwalała mu miseczka i rzekł:

— Jak to się stało, że nie widziałem pani na dole? Byłem tam przez czas jakiś.

Lecz Baroda nie zważała na jego powiedzenie ani powitanie i patrząc w stronę Sucharity, zawołała:

— A więc nasza panna jest tutaj? Odrazu się domyśliłam! Ona tu dowcipkuje, a tymczasem biedny Panu Babu czeka na nią przez cały ranek, jak gdyby przychodził z prośbą o jej łaskę! Wychowywałam te dziewczęta od dzieciństwa, i nigdy przedtem nie zdarzyło się nic podobnego. Zachodzę w głowę, kto ją podbechtał do tego wszystkiego! Pomyśleć sobie, że coś podobnego dzieje się w naszej rodzinie! Jakże odtąd będziemy mogły pokazać się w Brahmo-Samadżu!

Harimohini bardzo się przeraziła i rzekła do Sucharity :

— Nie wiedziałam, że ktoś oczekiwał cię na dole* Jak to źle z mej strony, żem cię zatrzymywała! Idź, moja droga, idź natychmiast! Powinnam była lepiej o tern wiedzieć!

Lolita już-już miała zaprzeczyć, jakoby to mogło być winą Harimohini, lecz Sucharita silnie ścisnąwszy jej rękę, dała jej znak, by milczała, i nie dając żadnej odpowiedzi, odeszła na dół.

Opowiadaliśmy, jak Binoy początkowo znalazł drogę do łask pani Barody. Czuła się ona niemal pewną, że dzięki zetknięciu się z ich rodziną ów w niedługim czasie stanie się członkiem Brahmo-Samadżu, a szczególną dumą napawała ją myśl, że to ona jest oświe-cicielką tego młodzieńca. To też przy różnych sposobnościach wobec kilku przyjaciółek brahmoskich przechwalała się swem wielkiem dziełem. Tern większego doznała rozgoryczenia, zastawszy tegoż Binoya zakwaterowanego w obozie nieprzyjacielskim, a przy nim własną swą córkę Łolitę jako sojuszniczkę buntu.

— Lolito, czy masz tu specjalnie coś do roboty? — zapytała zgryźliwie.

— Owszem, Binoy Babu przyszedł na górę, więc

ja...

— Pozwól, niech Binoy Babu zabawia się z tymi, do kogo przychodzi w odwiedziny. Jesteś potrzebna na dole!

Lolita odrazu wywnioskowała, że Haran skojarzył jej imię z imieniem Binoya i że uczynił to w sposób, do jakiego nie miał prawa. To uczyniło ją jeszcze bardziej zawziętą, więc to, co zaczęła niepewnie, zamknęła nieoczekiwana wylewnością :

— Binoy Babu odwiedził nas po długiej nieobecności. Chciałabym wpierw porozmawiać z nim do woli, a następnie przyjdę na dół.

Pani Baroda wyrozumiała z jej tonu, że Lolita ani myśli się ulęknąć, więc obawiając się, by w obecności Harimohini nie musiała przyznać się do przegranej, nie mówiła już nic więcej i wyszła z pokoju, nie zwracając nawet uwagi na Binoya.

Po wyjściu Barody nie pozostało w' Lolicie ani śladu dawnego zapału do rozmowy z Binoyem, jaki dopiero co ujawniła wobec matki. Przez krótką chwilę wszyscy siedzieli w milczeniu, jakby zahukani, następnie Lolita powstała i podążywszy do swego pokoju, zamknęła się w nim.

Binoy unaocznił sobie, jakie w tym domu było stanowisko Harimohini i tak pokierował rozmową, iż zw^olna usłyszał z jej ust całą opowieść o jej przeszłości. Skończywszy opowiadanie o wszystkiem, Harimohini odezwała się:

— Moje dziecko, świat nie jest właściwem miejscem pobytu tak nieszczęśliwej kobiety, jak ja. Lepiejby mi było, gdybym mogła udać się w jakieś miejsce święte i tam starała się służyć Bogu. Uciułałam sobie małą sumkę pieniędzy i mogłabym z niej wyżyć czas jakiś, a nawet gdybym pożyła jeszcze dłużej, możeby mi się udało jakoś zarobić na życie gotowaniem w jakimś domu. Wielu ludzi żyje w ten sposób w Benares! Lecz dusza moja jest tak grzeszna, że nie potrafiłabym się na to zdobyć. Ilekroć jestem samotna, wszystkie me strapienia zdają się mnie przytłaczać, nie pozwalając mi myśleć o Bogu. Niekiedy mam uczucie, że zwarjuję. Radharani i Satish byli dla mnie tern, czem jest tratwa dla tonącego — sama myśl, bym miała z nimi się rozstać, niemal mnie dobija. Dlatego to dniem i nocą dręczy mnie strach, że będę musiała i ich się wyrzec — gdyby było inaczej, dlaczegóżbym po stracie wszystkiego, co moje, miała pokochać ich tak gorąco w tak krótkim czasie? Nie chcę ci, mój synu, wypowiadać wszystkiego, co mam na sercu, wdęc powiem ci tylko, że odkąd odnalazłam tych dwoje, wydaje mi się, że jestem zdolna uwielbiać Boga calem sercem — a jeżeli ich utracę, mój Bóg nie będzie mi uiczem, jak tylko twardym kamieniem.

Mówiąc to, otarła łzy z oczu.

ROZDZIAŁ XLII.

C ucharita, zszedłszy na dół, stanęła przed Haranem ^ i rzekła:

— Cóż to pan chciał mi powiedzieć, że aż czekał tu na mnie?

— Proszę usiąść — rzekł Haran.

Lecz Sucharita nie ruszyła się.

— Sucharito, postąpiłaś źle ze mną — mówił dalej

Haran.

—• Pan również źle postąpił ze mną —■ odpowiedziała Sucharka.

— Dotrzymałem danego słowa — chciał dalej mówić Haran, lecz Sucharita przerwała mu:

— Czy ludzie wyrządzają drugim krzywdę tylko słowami? Czy pan chce mnie przymusić, bym dla jednego słowa postąpiła wbrew mej skłonności? Czy prawda nie jest większa od wszelkiej ilości fałszywych słów? Czyż tylko dlatego, że wielekroć powtórzyłam ten sam błąd, należy pierwszeństwo oddać pomyłce? Teraz, gdy przekonałam się, gdzie było zło, nie mogę potwierdzać dawniejszej zgody; byłoby naprawdę źle, gdybym tak uczyniła.

Haran nie mógł pojąć, skąd wzięła się w Sucharicie tak wielka zmiana. Nie miał na tyle ani przenikliwości, ani skromności, by mógł odgadnąć, iż ona właśnie wskutek jego nieopatrznej zawziętości była zmuszona przełamać swą wrodzoną powściągliwość i spokojność. Więc też, zwalając w myśli całą winę na nowych jej znajomych, zapytał:

— O jakiej to omyłce mówisz, żeś ją odkryła?

— Na cóż mnie o to pytać? — rzekła Sucharita. — Czyż panu nie wystacza, gdy mówię, że cofnęłam swą zgodę?

— Ale z pewnością będą się od nas domagać jakichś wyjaśnień wobec Brahmo-Samadżu — nalegał Haran. — Co wtedy powiesz ty i co ja powiem naszym współwyznawcom ?

— Co się mnie tyczy, — rzekła Sucharita, — nie będę nic mówiła. Jeżeli pan będzie musiał coś powiedzieć, to niech pan powie, że Sucharita jest za młoda, lub za głupia, albo też nazbyt zmienna. Niech pan powie, co mu się podoba. Lecz pomiędzy sobą nie mamy już nic do powiedzenia.

— Tak to się skończyć nie może! — krzyknął Haran. — Jeżeli Paresh Babu. . .

W tejże chwili wszedł do pokoju sam Paresh Babu.

— No, Panu Babu, — zagadnął — czy chciałeś mi coś powiedzieć?

Sucharita już zabierała się do wyjścia z pokoju, lecz Haran odwołał ją i rzekł:

— Nie, Sucharito, nie powinnaś teraz odchodzić. Porozmawiamy o wszystkiem w obecności Paresha Babu.

Sucharka odwróeiła się i stała w miejscu, tymczasem Haran mówił:

— Paresh Babu, po tern wszystkiem, co było, Sucharka teraz mówi, że nie zgadza się na nasze małżeństwo. Czy to jej wypada igrać w ten sposób z rzeczą tak wielkiej wagi na całe życie? Czy i pan nie ponosi pewnej odpowiedzialności za tę brzydką sprawkę?

Paresh Babu pogłaskał Sucharitę po włosach, mówiąc łagodnie:

— Moja droga, nie masz potrzeby tu pozostawać, możesz odejść.

Na te proste słowa, pełne tkliwości i zrozumienia, łzy nabiegły do oczu Sucharity; wybiegła co rychlej z pokoju. Paresh Babu podjął znów rozmowę:

— Obawiałem się, że Sucharka dała zezwolenie, nie rozumiejąc całkiem swej duszy, i dlatego to wahałem się spełnić pańską prośbę co do formalnych zaręczyn.

— Czy panu nie przychodzi to na myśl — odrzekł Haran, — że może ona dobrze rozumiała swą duszę, gdy dawała zezwolenie, a teraźniejsza jej odmowa płynie z niezrozumienia własnej duszy?

— Oba przypuszczenia są możliwe — zgodził się Paresh Babu. — Lecz w takim stanie chwiejności z pewnością nie może odbyć się małżeństwo.

— Czy pan nie mógłby oświecić Sucharity w jej własnym interesie?

— Pan winien wiedzieć, że nie umiem inaczej doradzać Sucharicie, jak tylko w jej własnym interesie.

— Gdyby tak rzeczywiście było, — burknął Haran, — nigdyby Sucharita nie zdobyła się na krok wspomniany. Powiem panu w oczy, że cokolwiek dzieje się w pańskiej rodzinie, pochodzi poprostu z pańskiej niedbałości.

Paresh Babu uśmiechnął się zlekka, odpowiadając:

— Pan ma w tern zupełną słuszność; jeżeli ja nie wezmę na siebie odpowiedzialność za to, co dzieje się w mojej własnej rodzinie, to któż inny może to uczynić ?

— No, mogę panu zaręczyć, że kiedyś będzie pan żałował — dodał Haran.

— Żal jest darem łaski Bożej. Boję się źle czynić, Panu Babu, ale nie żałować — odparł Paresh Babu.

W tej chwili powróciła Sucharita i ująwszy Paresha Babu za rękę, rzekła:

— Ojczulku, czas ci na nabożeństwo.

— Panu Babu, czy nie zechciałbyś na chwilkę zaczekać? — zapytał Paresh Babu.

Haran urwanym głosem mruknął:

— Nie! — i oddalił się nareszcie.

ROZDZIAŁ XLIII.

43 T3

była przerażona walką, którą, jak się musiała teraz stoczyć zarówno z sobą samą, jak i ze swem otoczeniem. Jej uczucia ku Górze, mimo że nie zdawała sobie z tego sprawy, przez cały ten czas rosły w siłę, a gdy po jego aresztowaniu stały się jej tak jasne — niemal nieodparte — nie miała pojęcia, jak się to wszystko skończy. Nie czuła możności, by zwierzyć się z tern komukolwiek, a nawet bała się uświadomić to samej sobie.

Nie dano jej nawet zażyć samotności, w której mogłaby pokusić się o zażegnanie własnych rozterek zapomocą jakiegoś kompromisu, gdyż Haran umyślił nasyłać jej gniewnych członków ich Samadżu, by wciąż brzęczeli koło niej. Ryły nawet zapowiedzi, że uderzy on na trwogę w gazetach.

Pozatem i nadewszystko istniała jeszcze sprawa ciotki; bolączka ta tak się rozjątrzyła, że o ileby nie można było w prędkim czasie znaleźć rozwiązania, nieszczęście było nieuniknione. Sucharita przekonała się, że nadeszła dla niej chwila przełomowa i że minęły już czasy, w których mogła iść zwykłą swą drogą i myśleć według dawnych, nałogowych prawideł.

Jedyną jej ostoją w tym okresie przeciwności był Paresh Babu. Nie znaczy to, by zasięgała jego rad i wskazówek, gdyż w jej myślach było wiele takich, które ją krępowały, a ponadto niejedno wydawało jej się zbyt nagannem, by miała to wspominać; ot,poprostu jego życie i towarzystwo niejako milcząco wciągały ją w schronisko pieczołowitej opieki ojcowskiej i miłującego poświęcenia macierzyńskiego.

W te jesienne wieczory Paresh Babu nie udawał się do ogrodu na nabożeństwo, lecz przesiadywał na modlitwach w pokoiku po zachodniej stronie domu. Przez otwarte okno promienie zachodzącego słońca padały na jego siwe włosy i spokojną twarz; w takich chwilach Sucharita wchodziła pocichu i siadała obok niego. Miała uczucie, jak gdyby jej nieukojone i znękane serce mogło się uśmierzyć w cichych głębinach rozmyślań Paresha Babu. To też, ilekroć Paresh Babu otwierał oczy, prawie zawsze spostrzegał tę córkę swoją siedzącą koło niego, niby cichą i milczącą ucze-nicę, a niewypowiedziana słodycz, która niejako ją oblewała, była powodem, że z samej głębi jego serca spływało w milczeniu błogosławieństwo na jej głowę.

Dzięki tej łączności z osobą Najwyższego, której zawsze szukał Paresh Babu w' swem życiu, duch jego zwracał się zawsze ku temu, co było najlepsze i najprawdziwsze; światowe względy nigdy nie zdołały w nim przeważyć. Swoboda, jaką sam sobie zdobył tym sposobem, sprawiała, iż nie stać go było na to, by starał się karcić innych za ich wierzenia lub sprawowanie. Posiadał taką wrodzoną ufność w dobro i taką cierpliwość w stosunku do spraw światowych, iż często ściągał na siebie naganę ze strony gorliwych sekciarzy. Lecz choć taka nagana niewątpliwie go bolała, to jednak nigdy nie mąciła równowagi jego umysłu. Często powtarzał sobie zdanie:

— Nie chcę przyjmować niczego z rąk innych, lecz od Niego przyjmę wszystko.

Ażeby zakosztować tego głębokiego spokoju duszy Paresha Babu, Sucharita obecnie przychodziła doń ustawicznie pod różnemi pretekstami. Ilekroć starcia w jej sercu i starcia z całem otoczeniem niemal doszczętnie rozdzierały duszę tego niedoświadczonego dziewczęcia, ona czuła, że odzyska spokój ducha, jeżeli choć na chwilę złoży głowę u stóp ojca.

Zrazu spodziewała się, że byle udało jej się zdobyć siłę, by cierpliwie .wytrwać czas, jej przeznaczony, siły przeciwne wyczerpią się i złożą broń. Lecz nie tak chciały losy, które zmusiły ją, by ważyła się wyjść na nieznane jej dotąd ścieżki.

Gdy pani Baroda przekonała się, iż niepodobna było Sucharity sprowadzić łajaniem z niewłaściwej drogi i że niema nadziei, by się udało przekabacić Paresha Babu, cała jej wściekłość zwróciła się ze zdwojoną siłą na Harimohini. Sama nawet myśl o przebywaniu tej kobiety w jej domu wytrącała ją z równowagi.

Na doroczną uroczystość, poświęconą pamięci jej ojca, Baroda zaprosiła i Binoya. Rodzina i przyjaciele mieli się zebrać na nabożeństwie wieczornem, sama zaś gospodyni z pomocą Sucharity i swych córek zajęta była ozdabianiem pokoju do tej ceremonji.

Gdy tak się krzątały, Baroda przypadkiem zauważyła Binoya idącego na górę, by odwiedzić Harimohini, a ponieważ gdy umysł się czemś trapi, nawet najmniejsza błahostka nabiera wielkiej wagi, ten widok stał się naraz tak nieznośnym, że nie mogła nadal zajmować się robotą, lecz uczuła chęć, by pójść za Binoyem do pokoju Harimohini; zastała tam Binoya już siedzącego na rogoży i gwarzącego poufale ze staruszką.

— Słuchajcie-no! — ofuknęła Baroda tę ostatnią. — Możecie sobie pozostawać w tym domu, pokąd chcecie, a my nawet będziemy chętnie wami się opiekowali, lecz niechże mi będzie wolno raz nakoniec powiedzieć, że nie możemy tu znosić waszego bożka.

Harimohini spędziła całe życie na wsi i o Brahmo-sach wiedziała tylko tyle, że jest to ot jakaś sobie sekta chrześcijańska. Jedynem zagadnieniem, jakie stawiała sobie w stosunku do nich, było, o ile można bezpiecznie żyć w ich sąsiedztwie. Obecnie coraz to bardziej rosło w niej przeświadczenie, że oni mogą też nie dbać o to, by z nią przestawać, a ostatnio zaczęła się nad tern zastanawiać, co należało czynić w tych okolicznościach.

Słowa pani Barody, wypowiedziane bez ogródek, uświadomiły jej, że nic nie przyjdzie z dłuższego zastanawiania się, lecz potrzeba było natychmiastowej decyzji. Początkowo myślała przenieść się do innego mieszkania gdzieś w Kalkucie, żeby od czasu do czasu móc jeszcze widywać swoją Sucharitę i swego Satisha; lecz czyż wówczas, myślała sobie, jej szczupłe środki wystarczą na opędzenie kosztów utrzymania w Kalkucie ?

Gdy pani Baroda wpadła i wypadła, jak burza, Binoy siedział przez chwilę cicho, pochyliwszy głowę. Harimohini przerwała milczenie:

— Mam zamiar udać się w pielgrzymkę. Czy kto z was mógłby mi towarzyszyć, mój synu?

— Chętnie poszedłbym z tobą — odpowiedział Binoy. — Lecz parę dni przejdzie, zanim będziemy gotowi do wyruszenia, więc czy tymczasem nie zechcesz zamieszkać u mojej matki?

— Nie wiesz ty, moje dziecko, — odezwała się Harimohini, — jakim ja jestem ciężarem. Bóg zwalił takie brzemię na me barki, że nikt nie potrafi mnie udźwignąć. Powinnam była to zrozumieć, gdy widziałam, że ciężar mej obecności stał się nieznośnym nawet w domu mego męża! Lecz to zrozumienie przychodzi do mnie z taką trudnością! Przez cały ten czas tułałam się, usiłując zapełnić pustkę mego serca, i gdziekolwiek byłam, wszędzie zawlokłam z sobą me nieszczęście. Nie mówrmy już o tern, mój synu, pozostaw mnie samej sobie. Po-cóż mam znów wdzierać się do czyjegoś domu? Niechaj już nareszcie znajdę schronienie u stóp Tego, który dźwiga ciężar całego świata. Nie mogę już dłużej się borykać! — mówiąc to, Harimohini raz po raz ocierała łzy z oczu.

— Nie, nie, ciociu, — rzekł Binoy. — Nie mogę pozwolić, byś tak mówiła: Nie możesz porównywać mej matki z nikim na świecie! Ten, kto zdołał ofiarować Bogu wszystkie ciężary życia, nigdy dźwigania cudzych bólów nie uważa za przeciążenie. Taką jest moja matka i taki jest również Paresh Babu. Nie, nie chcę słyszeć o tem; najpierw wezmę cię z sobą do miejsca mej pielgrzymki, a potem pójdę z tobą do twego miejsca.

— Ale — rzekła Harimohini — pewno winniśmy ich zawiadomić, że mamy...

— Nasze przybycie będzie dostatecznem zawiadomieniem — przerwał Binoy, — a nawet najlepszem zawiadomieniem !

— Wobec tego jutro rano — zaczęła Harimohini, lecz Binoy przerwał jej znowu:

— Dlaczego jutro? — lepiej dziś wieczorem!

Podczas tego weszła Sucharita, zapraszając Binoya.

— Mama mnie przysłała, bym panu powiedziała, że już czas na nabożeństwo.

— Boję się, że teraz nie będę mógł go słuchać. Chciałbym o czemś pomówić z ciocią, — rzekł Binoy. Rzecz była w tern, że Binoy po tem co zaszło, nie miał ochoty przyjmować ponownie zaprosin Barody. Wszystko to wydawało mu się szyderstwem.

Lecz Harimohini stała się niespokojna i przynaglała go, by poszedł:

— Możesz później ze mną gawędzić. Najpierw skończ z obrzędem zadusznym, a potem przyjdź do mnie.

— Sądzę, iż lepiejby było, żeby pan poszedł — dodała Sucharita.

Binoy zrozumiał, że jeżeli nie będzie na nabożeństwie, to tylko przyczyni się do rozżagwienia rewolucji, która już się rozpoczęła w łonie rodziny, więc udał się do pokoju, przysposobionego na odprawienia obrzędu. Lecz jego grzeczność całkiem chybiła celu.

Po nabożeństwie obnoszono wkoło przekąski, lecz Binoy odmawiał wszystkiego, tłumacząc się:

— Niestety, nie mam apetytu.

— Mały to wstyd dla pańskiego apetytu, jeżeli pan niedawno na górze miał wszelkiego rodzaju smakołyki — zadrwiła Baroda. Binoy śmiejąc się, przyjął zarzut.

— Taki to los ludzi łakomych! — odezwał się. —-Tracą przyszłość, ulegając pokusom teraźniejszości.

I zabierał się do wyjścia, gdy Baroda zagadnęła go :

— Znowu pan idzie na górę, jak przypuszczam?

Binoy odciął się krótko: — Tak! — i wyszedł z pokoju. Przechodząc przez drzwi, zdołał szepnąć Sucha-ricie :

— Didi, chodź na chwilę do cioci. Bardzo jesteś jej potrzebna.

Lolita była zajęta obsługiwaniem gości; w chwili, gdy mijała Harana, ów bez związku z czemkolwiek zauważył :

— Binoy Babu jest nieobecny, poszedł na górę.

Lolita zatrzymała się przed nim i patrząc mu prosto w twarz, rzekła złośliwie:

— Wiem o tern; lecz on nie mógłby odejść, nie powiedziawszy mi do widzenia. Zresztą sama też pójdę na górę, gdy się uporam z temi oto obowiązkami.

Nie uszło to baczności Harana, że Binoy powiedział coś Sucharicie i że ta prawie bezpośrednio potem wyszła za nim z pokoju. Sam na chwilę przedtem czynił więcej niż nieszczęśliwe zabiegi, by wciągnąć Sucharitę w rozmowę, a jej uciekanie przed jego umizgami tak wpadało w oczy wszystkim zgromadzonym Brahmosom, że czuł się głęboko urażony. Jego stłumione uczucia miały w sobie więcej goryczy, niż wtedy gdy mu się nie powiodło należycie upokorzyć Lolity.

Sucharita, przyszedłszy na górę, obaczyła, że Ha-rimohini siedziała jak gdyby w oczekiwaniu natychmiastowego opuszczenia domu, gdyż koło niej leżały zapakowane wszystkie jej ruchomości. Zapytała ciotkę, co to ma oznaczać.

Harimohini nie mogła wykrztusić odpowiedzi i zaczęła płakać.

— Gdzie jest Satish? — rzekła po długiej chwili. — Córuchno, bądź tak dobra i poproś go, by przyszedł na chwilkę!

Sucharita spojrzała w zakłopotaniu na Binoya, który rzekł:

— Jeżeli ciocia zostanie nadal w tym domu, będzie ją to tylko wciąż krępowało, więc zabieram ją z sobą do mieszkania mej matki.

— Mam zamiar udać się stamtąd na jakieś miejsce, gdzie zdążają pielgrzymi — dodała Harimohini. — Tacy ludzie, jak ja, nie powinni się zatrzymywać w niczyim domu. Czemuż inni ludzie mają być ciągle trapieni przez mnie?

Sucharita właśnie o tern myślała wciąż przez dni ostatnie i doszła też do wniosku, że dłuższe pozostawanie w domu może narazić ciotkę jedynie na urągowiska. Więc nie umiała nic odpowiedzieć, i milcząc usiadła obok Harimohini. Było już ciemno, lecz lamp jeszcze nie zapalono. Gwiazdy przeświecały blado na zamglonem niebie jesiennem, a w mroku nie można było poznać, którzy z obecnych płakali. Naraz ze schodów dał się słyszeć donośny głos Satisha, nawołujący:

— Ciociu, ciociu!

Harimohini pospiesznie zerwała się na nogi.

— Ciociu, — odezwała się Sucharita, — dziś w nocy nie wolno ci wychodzić. Jutro rano jeszcze się naradzimy co do tego. Jakże możesz tak zmykać, nie żegnając się nawet z ojcem? Jakżeby go to zabolało!

Binoy w podnieceniu z powodu zniewagi, wyrządzonej Harimohini przez panią Barodę, zgoła o tern nie pomyślał. Czuł, że nie wypada jej pozostawać ani jednej nocy pod tym dachem i chciał pokazać Barodzie, że nie powinna mniemać, jakoby Harimohini musiała potulnie znosić wszystkie upokorzenia, nie mając się dokąd przenieść. Dlatego też jedyną jego troską było wyrwać ją stąd jak najprędzej.

Słowa Sucharity przywiodły mu na myśl, że stosunki Harimohini z panią Barodą nie były jedyną rzeczą, obchodzącą ten dom, i że nie wypadało przykładać większej wagi do doznanej obelgi, niż do gościnności, ofiarowanej tak szlachetnie i serdecznie przez pana domu; to też ozwał się:

— Zupełna prawda. Nie możesz odejść, nie pożegnawszy się z Pareshem Babu.

Do pokoju wszedł Satish, krzycząc:

— Ciociu, czy wiesz, że Rosjanie zamierzają wtargnąć do Indyj?Czy to nie żart?

— A po której stronie byś stanął? — zapytał

Binoy.

— Po stronie Rosjan! — rzekł Satish.

— O, wobec tego oni nie potrzebują się już niczego obawiać! — uśmiechnął się Binoy.

Sucharita, zobaczywszy, że przesilenie minęło i Binoy stał się znów sobą, opuściła ich i wymknęła się z powrotem na dół.

¹

Odpowiada mniejwięcej Adonisowi. (Przyp. Suredranatha Tagore).

ROZDZIAŁ XLIV.

Daresh Babu siedział samotnie w swym pokoiku, * czytając przed spaniem tom Emersona koło zapalonej lampy. Gdy weszła Sucharita i pocichu przysunęła ku niemu krzesło, odłożył książkę i spojrzał jej w oblicze.

Sucharita nie umiała powiedzieć, jaki ją tu cel sprowadził. Czuła, że żadną miarą nie potrafi poruszyć jakiegokolwiek tematu świeckiego; rzekła tylko:

— Ojczulku, proszę cię, przeczytaj mi co.

Paresh Babu czytał jej wciąż i udzielał objaśnień, póki nie nadeszła godzina dziesiąta. Po czytaniu Sucharita znowu nie czuła ochoty, by mówić o jakiejś rzeczy smutnej, która mogłaby zakłócić spokój jej ojca, więc chciała już odejść do własnego pokoju, gdy Paresh Babu odwołał ją, mówiąc:

— Prawda, że przyszłaś opowiedzieć o swej cioci?

Sucharita była zdumiona, że ojciec zdołał odgadnąć, co miała na duszy, i rzekła:

— Tak ojczulku, lecz nie frasuj sobie tern głowy dzisiaj wieczorem. Możemy jutro o tern pomówić.

się:

Lecz Paresh Babu prosił ją, by usiadła, i odezwał

— Nie uszło to przed mem okiem, że ciotka twoja doznaje tu wielu uciążliwości. Nie uświadomiłem sobie zawczasu, jak bardzo jej wierzenia i zwyczaje religijne będą się kłóciły z nawyczkami i pojęciami twej matki. Teraz, gdy widzę, jak mamę to mierzi, jestem przekonany, że i twoja ciotka nie może czuć się dobrze z tego powodu.

— Ciocia już się przygotowała do opuszczenia domu, — rzekła Sucharita.

— Wiedziałem, że ona zechce to uczynić, — rzekł Paresh Babu, — lecz wiem też, że wy, jako jedyni jej krewni, nie możecie jej pozostawić bez dachu. Przeto od dłuższego czasu przemyśliwałem nad tą sprawą.

Sucharita nigdy nawet nie przypuszczała, że Paresh Babu odkrył, w jak kłopotliwem położeniu znalazła się jej ciotka, i że myślał właśnie o tern, jakby temu zaradzić. Ona przez cały czas była bardzo oględna, bojąc się, że odkrycie to sprawi mu przykrość, a gdy usłyszała go mówiącego w ten sposób, oczy jej zabłysły wdzięcznością.

— Właśnie myślałem o dogodnym domu dla niej, — mówił dalej Paresh Babu.

— Lecz boję się, że ona... ona... —■ jąkała Su-charita.

— Powiesz zapewne, że nie będzie mogła opłacić komornego? Lecz czemużby miała je opłacać? Chyba ty nie będziesz ściągała z niej komornego!

Sucharita spojrzała nań, oniemiawszy ze zdziwienia; on zaś roześmiawszy się, prawił:

— Pozwól jej mieszkać w twoim własnym domu, a wtedy nie będzie potrzebowała płacić komornego.

To jedynie jeszcze w większe zdziwienie wprawiało Sucharitę, więc Paresh Babu wyjaśnił:

— Czy nie wiesz, że macie w Kalkucie dwa domy? Jeden jest twój, a drugi należy do Satisha. Ojciec twój, umierając, zostawił pod moją opieką pewną sumę pieniędzy; ja włożyłem je w interesa, a gdy wzrosła dostatecznie, przeznaczyłem ją na zakupienie dwóch kamienic w mieście. Przez cały ten czas pobierałem z nich czynsze, które również odkładałem. Lokator twojego domu niedawno się wyprowadził i mieszkanie po nim zostało wolne, więc ciotka będzie mogła swobodnie tam mieszkać.

— Lecz czyż ona wytrzyma tam, mieszkając samotnie? — zapytała Sucharita.

— Jeżeli ma was, swoich krewnych, czemużby miała być samotna? — rzekł Paresh Baku.

— To właśnie chciałam ci powiedzieć przed chwilą — zawołała Sucharita. — Ciocia już się zdecydowała wyprowadzić z tego domu, a ja nie chciałam jej samej wypuścić. Pragnęłam zasięgnąć twej rady i postąpić zupełnie tak, jak ty mi zalecisz.

— Czy znasz zaułek, który przechodzi z boku naszej kamienicy? — zagadnął Paresh Babu. — Otóż twój dom jest na tej uliczce tylko o trzy bramy stąd. Możesz go nawet dostrzec z naszej werandy. Jeżeli tam zamieszkasz, nie będziesz się czuła osamotnioną, gdyż będziemy cię widywali tak często, jakbyś znajdowała się w tym samym domu.

Sucharita czuła, że z duszy spadł jej ogromny ciężar, gdyż myśl o konieczności rozstania się z Pareshem Babu była jej niezmiernie przykra, chociaż zaczynała nabierać przekonania, że obowiązek zmusiłby ją do jaknajrychlejszego postąpienia w ten sposób.

Mając serce zbyt przepełnione wdzięcznością, by mogła zdobyć się na słowa, Sucharita siedziała wciąż koło Paresha Babu, który również siedział zatopiony w myślach. Sucharita była jego uczenicą, jego córką, jego przyjaciółką, stała się nawet niejako cząstką jego życia; nawet cześć, składana przezeń Bogu, wydawała mu się bez niej niezupełną. W dni, gdy Sucharita przychodziła i przyłączała się do jego rozmyślań, zdawało mu się, jakoby jego pobożność była owocniejsza i że gdy jego tkliwa serdeczność starała się wznieść jej myśli ku Bogu, podnosiło się również i życie jego.

Nikt z reszty rodziny nie przybywał nigdy do niego z taką, jak Sucharita, czcią i prostoduszną pokorą. Jak kwiat pogląda ku niebu, tak cała jej natura zwracała się ku niemu, rozwijając się w kwiecie. Takie wyzwanie serdeczne mogło wywołałać jeno równoważny mu odzew, skłaniając całe serce, by rzęsiście sypało darami, niby chmura, deszczem brzemienna.

Czyż może być cudowniejsze zrządzenie losu, jak wtedy, gdy się jest zdolnym dawać z tego, co się ma najlepszego i najprawdziwszego, komuś, kto duszę całą otwiera, by dar przyjąć? A właśnie do tego dawała sposobność Sucharita Pareshowi Babu i dlatego to ich stosunek był tak głęboki.

Teraz nadszedł czas, w którym ich wewnętrzne stosunki miały ulec zerwaniu. Drzewo macierzyste doprowadziło do dojrzałości owoc o własnych sokach żywotnych i musiało teraz pozwolić na jego oderwanie. Tajny ból swego serca Paresh Babu ofiarował Temu, który w niem mieszkał.

— Od pewnego czasu zauważył, że na Sucbaritę przyszło powołanie, by zaczęła żyć własnem życiem. Był pewny, że uzbierała sobie znaczny zapas do swej wędrówki i że z tym musi pielgrzymować hen po szerokim gościńcu świata, by zdobyć sobie nowe doświadczenie z jego radości i zmartwień, ze znojów, jakie poniesie, i z zamierzeń, jakie wykona.

— Idź w świat, moje dziecko, — mawiał sobie w sercu. — Niestety niepodobna, byś mogła pozostać na zawsze osłoniona mem przewodnictwem lub choćby tylko czujną opieką. Bóg uwolni ciebie ode mnie i poprowadzi cię przez wszelkiego rodzaju doświadczenia ku twemu, ostatecznemu przeznaczeniu, — oby twoje życie znalazło w Nim zaspokojenie! —i tak, niby poświęconą ofiarę, poruczał Bogu Sucharitę, którą całym zasobem swego przywiązania wychował od ma-leńkości.

Paresb Babu nie pozwolił sobie na rozbudzanie jakiejkolwiek złośliwości względem pani Barody, ani na żywienie jakiejś urazy z powodu tych niesnasek w łonie własnej rodziny. Wiedział doskonale, że gdy staw zaczyna nagle odpływać starem i wąskiem korytem, powstaje gwałtowny wylew i jedynym środkiem zaradczym jest puścić wodę swobodnie po rozłogach. Widział, jak żłobki tradycji i przyzwyczajeń w życiu jego rodziny zostały rozerwane nieprzewidzianemi zdarzeniami, które skupiły się wokół głowy Sucharity i że pokój odzyskać można jedynie przez wyzwolenie jej z wszelkich pęt oraz pozwolenie jej na znalezienie własnych, istotnych stosunków w świecie zewnętrznym. Tak więc z całym spokojem poczynił zawczasu przygotowania, by dać jej taką swobodę, iżby mogła wieść życie samodzielne i niezakłócone.

Siedzieli oboje, nie odzywając się do siebie, póki nie wybiła godzina jedenasta; wówczas Paresh Babu powstał i ujmując swoją dłonią dłoń Sucharity, wyprowadził dzieweczkę na werandę. Na niebie, którego teraz nie zaćmiewała ani jedna chmurka, połyskiwały gwiazdy, a Paresh Babu, trzymając przy boku Sucharitę, modlił się w ciszy nocnej :

— Wybaw nas od wszystkiego, co nieprawdziwe, i niechaj prawda rozleje blask czysty nad naszym żywotem.

ROZDZIAŁ XLV.

T^azajutrz, gdy Harimohini, żegnając się z Pareshem * ^ Babu, oddawała mu ukłon, należny osobie starszej, ów pospiesznie cofnął swe stopy przed jej dotknięciem: — Nie czyńcie mi tego! — zawołał, ogromnie zmieszany.

Harimohini odezwała się ze łzami w oczach:

— Nigdy ani w tern ani w innem życiu nie zapomnę tego, co pan dobrego mi wyświadczył. Pan umożliwił życie nawet takiej nieszczęśliwej istocie jak ja; nikt inny nie zdołałby tego uczynić — nawet gdyby sobie tego ktoś życzył. Lecz Bóg jest łaskaw dla was, panie, i dlatego to jesteś zdolny nawet mnie przyjść z pomocą.

Paresh Babu bardzo się zmieszał:

— Nie uczyniłem nic nadzwyczajnego — burknął. — Wszystko to należy do Sucharity.

Lecz Harimohini nie dała mu dokończyć:

— Wiem, wiem, — ozwała się, — lecz sama Rad-harani należy do pana; cokolwiek ona czyni, jest to pańskim uczynkiem. Gdy umarła jej matka, a następnie utraciła i ojca, myślałam, że została skazana na dolę nieszczęśliwą — skądże miałam wiedzieć, że Bóg pobłogosławi ją w jej przeciwnościach? Gdy, po długiej tułaczce, przybyłam nareszcie tutaj i poznałam pana, wtedy zrozumiałam, że Bóg nawet nade mną może mieć litość.

W tejże chwili wszedł Binoy, ogłaszając:

— Ciociu, przyszła matka, by zabrać cię z sobą.

— Gdzież ona? — wykrzyknęła Sucharita, przejęta skwapliwością.

— Na dole u twojej mamy, — odrzekł Binoy, na co Sucharita pędem wybiegła na schody. Paresh Babu rzekł do Harimohini:

— Pozwólcie, że pójdę naprzód i przygotuję dla was nowe osiedle.

Po jego wyjściu Binoy w zdumieniu przemówił:

dom!

— Ciociu! Nigdy nie słyszałem, jakobyś miała

— Ja również o tern nie słyszałam do dnia dzisiejszego, — powiedziała Harimohini. Wiadomo o tern było jedynie Pareshowi Babu. Zdaje się, że należy on do Radharani.

Gdy Binoy wysłuchał wszystkiego, odezwał się:

— Myślałem, że nareszcie Binoy przyda się komuś na świecie, ale widzę, że nawet przyjemności mnie chcą pozbawić. Dotychczas nigdy nie potrafiłem niczem się przysłużyć nawet matce — bo to ona zawsze dla mnie wszystko czyniła. Również i ciotce pono w niczem nie mogę okazać się pożytecznym i muszę poprzestawać na odbieraniu dowodów jej uprzejmości. Widzę, że taki to mój los, by otrzymywać, a nie dawać!

Niebawem nadeszła Anandamoyi, wprowadzona przez Lolitę i Sucharitę. Harimohini wyszła naprzód by ją pozdrowić, mówiąc:

— Gdy Bóg szafuje łaskami, jest w nich niewyczerpany! Didi, dzisiaj w tobie pozyskałam swą rodzoną siostrę! — mówiąc to, uścisnęła dłoń Anandamoyi i posadziła ją koło siebie, poczem ciągnęła dalej: — Didi, Binoy nie umie mówić o niczem innem, jak tylko o tobie!

— Taki już miał zwyczaj od dzieciństwa, — odparła Anandamoyi z uśmiechem, — że jeżeli raz zainteresował się jakimś przedmiotem, to już nie umiał go porzucić. Mogę cię zapewnić, że wnet przyjdzie kolej na jego ciotkę.

— Święta prawda! — zawołał Binoy. — Żeby tak być zawczasu przestrzeżonym! Nieprędko w życiu doczekałem się ciotki i do tego sam sobie ją zdobyłem! Ponieważ musiałem się tyle lat bez niej obywać, więc teraz muszę bardzo nią się zająć!

Anandamoyi, patrząc w stronę Lolity, rzekła ze znaczącym uśmiechem:

— Nasz Binoy nietylko wie, jak zdobyć to, czego pragnie, lecz ponadto posiada sztukę dobrego opiekowania się tem, co pozyska! Czyż nie wiem, jak on ceni was wszystkich, niby jakieś szczęście, o jakiem nikomu się nawet nie śniło! Nie umiem wam opowiadać, jak jestem szczęśliwa, że on poznał waszą rodzinę — stał się przez to zgoła innym człowiekiem i on sobie z tego zdaje sprawę!

Lolita starała się na to coś odpowiedzieć, lecz zabrakło jej słów i tak się stropiła, że Sucharita musiała jej przyjść z pomocą:

— Binoy umie w każdym widzieć dobre strony, dzięki czemu nabywa prawa, by radować się najlepszą cząstką w swych przyjaciołach; to zaś naogół przypisać trzeba własnej jego zasłudze.

— Mateńko, — sprzeciwił się Binoy, — świat nie uważa twojego Binoya za istotę aż tak dalece wybitną, by miała zasługiwać na wszystkie twoje pienia, wygłaszane ku jego czci. Często chciałem ci to wyjaśnić, lecz na przeszkodzie stawała mi próżność. W każdym razie czuję, że nadal już nie mogę tego odkrycia, dla mnie niekorzystnego ukrywać pod korcem. A teraz, mateńko, zmieńmy przedmiot rozmowy.

W toku tego wszedł Satish, trzymając na rękach małe szczeniątko, świeżo nabyte. Harimohini, widząc, co niósł, cofnęła się z przerażeniem, odzywając się doń:

— Satishu, mój drogi, proszę cię, zabierz stąd tego psa. Zrób to, bądź grzeczny.

— Nie chcę ci robić przykrości, ciociu! — obruszył się Satish. — Piesek nawet nie wejdzie do twego pokoju. On będzie zupełnie spokojny, jeżeli go tylko troszkę popieścisz.

Harimohini odsuwała się coraz dalej od nietykalnego zwierzątka i zaklinała wciąż siostrzeńca.

Wtedy Anandamoyi przyciągnęła Satisha wraz z psem ku sobie i wziąwszy szczeniaka na kolana, odezwała się:

— Więc to ty jesteś Satish, przyjaciel naszego

Binoya?

Satish nie widział nic niedorzecznego w nazwaniu siebie przyjacielem Binoya, więc bez najmniejszego powątpiewania rzekł: — Tak! — poczem wlepił oczy w Anandamoyi, która wyjaśniała mu, że jest matką Binoya. Sucharita upomniała swego brata:

— Mości Katarynko, złóż matce pronam! — na co Satish, z twarzą zawstydzoną, próbował oddać ukłon.

Tymczasem na widowni zjawiła się pani Baroda i nie zwracając najmniejszej uwagi na Harimohini, za-

— Nie mam żadnych skrupułów co do jedzenia, — odpowiedziała na to ostatnia, — lecz teraz bardzo pani za wszystko dziękuję. Niechno Góra powróci, to, jeżeli nam będzie wolno, skorzystamy z waszej gościnności.

pytała Anandamoyi czy mogłaby jej podać jakąś przekąskę.

Albowiem Anandamoyi nie chciała podczas nieobecności Gory popełnić nic takiego, coby jemu się nie podobało.

Baroda następnie spojrzała na Binoya i przemówiła :

— A, Binoy Babu, więc i pan tu jest! nie zauważyłam, kiedy pan przyszedł!

— Właśnie przez zemstę chciałem panią zawiadomić, że jestem tutaj! — odpowiedział Binoy.

— No, ale pan nam wczoraj czmychnął, choć był zaproszonym gościem! Co pan powie na to, że będzie pan u nas na śniadaniu bez zaproszenia!

— To uczyni je tylko tern bardziej zapraszającem, — rzekł Binoy. — Napiwek jest zawsze milszy niż zwykła płaca.

Harimohini była wprawiona w zdumienie tą rozmową. Widocznie więc Binoy miał zwyczaj jadać w tym domu, a ponadto i Anandamoyi podobno nic sobie nie robiła ze swej kasty. Bardzo jej się to wszystko nie podobało. Po wyjściu Barody z pokoju odważyła się zapytać z niedowierzaniem:

— Didi, czyż twój mąż nie jest... ?

— Mój mąż jest gorliwym Hindusem, — odparła Anandamoyi.

Harimohini już zupełnie była zbita z tropu i dała to po sobie poznać tak wyraźnie, że Anandamoyi musiała wyjaśnić:

— Siostro, dopóki społeczeństwo wydawało mi się najważniejszą rzeczą na świecie, szanowałam jego przepisy, lecz dnia jednego Bóg objawił mi się tak, iż nie pozwolił mi już odtąd oglądać się na społeczeństwo. Odkąd On sam zniósł mą kastę, przestałam się liczyć z tern, co inni o mnie pomyślą.

— A jakże twój mąż... ? — zapytała Harimohini, wcale nie mądrzejsza po tern wyjaśnieniu.

— Mojemu mężowi to się nie podoba, — rzekła Anandamoyi.

— A twoje dzieci? —

— One również nie są z tego zadowolone. Lecz czyż na to tylko dano mi życie, bym podobała się mężowi i dzieciom? Siostro, jest to sprawa, której nie można innym dobrze wytłumaczyć. Rozumie ją jedynie Ten, który wie wszystko! — to rzekłszy Anandamoyi uścisnęła jej ręce w milczącem pozdrowieniu.

Harimohini pomyślała sobie o niej, że zapewne jakaś misjonarka uwiodła ją ku chrześcijaństwu, to też w sercu odczuła wielki lęk przed nią.

ROZDZIAŁ XLYI.

; abonya, Lolita i Lila ani na chwilę nie chciały opuścić Sucharity. I chociaż z wielkim napozór zapałem pomagały jej urządzić się w no wem mieszkaniu, jednakowoż był to jeno zapał, który miał ukryć ich łzy.

W ciągu lat ubiegłych Sucharita codziennie pod różnemi pretekstami wyświadczała Pareshowi Babu to te, to inne drobne usługi, ustawiając kwiaty w jego pokoju, porządkując książki i papiery, własnoręcznie przewietrzając jego ubranie i oznajmiając mu o przygotowanej dlań kąpieli. Żadne z nich nigdy nie uważało tych drobnostek za coś osobliwszego. Lecz teraz, gdy lada chwila miało się to urwać, to chociaż te same drobne czynności mogli wykonywać inni, a nawet można się było bez nich obejść, jednak zmiana, przez to powstała, trapiła ustawicznie serca obojga.

Ilekroć teraz Sucharita weszła do pokoju Paresha Babu, każda drobnostka, jaką uczyniła, przybierała w oczach ich obojga olbrzymie rozmiary. Jakiś ucisk, leżący na jego sercu, dobywał zeń westchnienie, jakiś ból, tkwiący w niej, napełniał łzami jej oczy.

W dniu, w którym wedle postanowienia Sucharita popołudniu miała przenieść się na nowe mieszkanie, Paresh Babu, wszedłszy do swego pokoju na rozmyślanie poranne, zastał już kwiaty, ustawione przed swoim fotelem i Sucharitę, nań czekającą. Labonya i Lila zamierzały tego poranku razem odprawie pacierze, lecz Lolita odradziła im, wiedząc, jak Sucharicie zależy na tern, by pozwolono jej modlić się wspólnie z ojcem i że dziś ona niewątpliwie potrzebuje szczegół-niej jego błogosławieństwa. Lolita nie pragnęła, by obecność innych zakłócała poufność obcowania tych dwojga.

Skoro po zakończeniu modłów Sucharita rozpłynęła się we łzach, Paresh Babu ozwał się:

— Nie spozieraj poza siebie, moje dziecko. Nie ulegaj wahaniom, lecz odważnie stawiaj czoło temu, cokolwiek los ci sposobi. Idź naprzód, radując się, gotowa całą siłą swej duszy wybierać Boga z pośród wszystkiego, cokolwiek napotkasz. Oddaj się całkiem Bogu, biorąc Go za jedyną pomoc, a wtedy nawet pośrodku zguby i błędów zdołasz kroczyć drogą Najlepszego. Lecz jeśli będziesz wciąż rozdwojona, ofiarując część siebie Bogu, a część komu innemu, wtedy wszystko stanie ci się trudne. Oby cię Bóg tak udarowa!, żebyś nie potrzebowała już tej niepokaźnej pomocy, jaką możemy ci służyć.

Gdy wychodzili z modlitewnicy, zastali Harana, czekającego na nich, Sucharita, nie chcąc dnia tego żywić niechęć względem nikogo, pozdrowiła go ze szlachetną serdecznością. Haran natychmiast usiadł, wyprostowany jak drąg, i przemówił głosem uroczystym:

— Sucharito, ten dzień, w którym wymykasz się prawdzie, wyznawanej tak długo, jest dla nas naprawdę dniem żałoby.

Sucharita nic nie odpowiedziała, lecz ta zgrzytliwa nuta zamąciła harmonję, która napełniała jej duszę.

— Tylko sumienie może każdemu z nas powiedzieć, czy postępuje naprzód, czy umyka, — zauważył Paresh Babu. — Często niepotrzebnie trapimy się, fałszywie sądząc rzeczy po wierzchu.

— Czy pan chce powiedzieć, że pan nie ma żadnych obaw na przyszłość? — zapytał Haran — i żadnych powodów, by żałować przeszłości?

— Panu Babu, — odparł Paresh, — nigdy nie daję w mej duszy miejsca urojonym strachom; co się zaś tyczy zapytania, czy powinienem żałować czegoś w mej przeszłości, — będę mógł na to panu odpowiedzieć dopiero wtedy, gdy nadejdzie czas pokuty.

— Czyż jest to urojeniem, że pańska córka Lolita uciekła na statku sama z Binoyem Babu? — dociął Haran.

Sucharita zarumieniła się, a Paresh Babu odpowiedział :

— Zdaje się, że wysilasz się pod wpływem jakiegoś rozdrażnienia, Panu Babu, a nie przyniosłoby to korzystnego sądu o panu, gdyby ktoś prosił go w tern usposobieniu o rozprawianie nad tą sprawą.

Haran potrząsnął głową:

— Nigdy nie rozprawiam o niczem w podnieceniu — ozwał się. — Mam zawsze należyte poczucie odpowiedzialności za wszystko, cokolwiekbym powiedział, więc pan nie potrzebuje z tego względu mieć skrupułów. Co powiedziałem, nie wynikało z pobudek osobistych. Mówiłem, mając na oku dobro Brahmo-Sainadżu, oraz dlatego, że byłoby źle z mej strony, gdybym o tern zamilczał. Jeżeliby pan nie był zaślepiony, mógłby pan z jednej tylko okoliczności, a mianowicie z owej podróży Lolity sam na sam z Binoyem, wywnioskować, że wasza rodzina poczęła się wydzierać z dotychczasowej bezpiecznej przystani. To nietylko będzie dla pana przyczyną żalu po niewczasie, ale, co gorsza, zdyskredytuje pana w oczach Brahmo-Samadżu.

— Jeżeli pańskim zamiarem jest tylko karcenie, taki pogląd zewnętrzny może wystarczyć, lecz jeżeli chce pan sądzić, tedy winien pan głębiej wniknąć w sprawę. Jedno wydarzenie przypadkowe nie wystarcza, by dowieść winy tej lub innej jednostki.

— Lecz co się zdarza, to nie zdarza się ot, tak samo z siebie — odparł Haran. — Zaszło u was coś niedobrego, co umożliwia takie rzeczy. W grono swej rodziny wprowadziliście ludzi postronnych, którzy szukają sposobu, by ją oderwać od jej trądycyj. Czyż pan sam nie widzi, dokąd oni obecnie was zaciągnęli?

— Boję się, Panu Babu, że nie patrzymy właści-wem okiem na tę sprawę. — W tonie Paresha Babu był jakby odcień znudzenia.

— Pan może nie chce patrzeć, ale proszę Sucha-ritę, by sama poświadczyła. Niech powie, czy stosunek Binoya do Lolity jest tylko zewnętrzną okolicznością. Czyż on nie zakorzenił się głęboko w ich życiu? — Nie, Sucharito, nie powinnaś odchodzić, musisz mi najpierw odpowiedzieć. Sprawa jest poważna.

— Niechże sobie będzie najpoważniejsza, ale panu nic do tego! — odpowiedziała Sucharita z marsem na czole.

— Gdyby tak było, — rzeki Haran, — nie myślałbym o tem ani na chwilę, ani tem mniej nie nastawał-bym na to, by o tem rozmawiać. Możecie nie zważać na Samadż, ale dopóki jesteście członkami, Samadż nie omieszka wydawać o was swego sądu!

Ni stąd ni zowąd do pokoju wpadła Lolita, nür/ istna wichura, mówiąc:

— Jeżeli Brahmo-Samadż wyznaczył pana na swego sędziego, to lepiejby nam było całkiem z nim zerwać !

— Lolito, cieszę się, żeś przyszła — rzekł Haran, powstając z krzesła. — Rzecz słuszna, żeby zarzut przeciwko tobie roztrząsany był w twojej obecności.

Tym razem Sucharita rozgniewała się na dobre i oczy jej zabłysły ogniem, gdy krzyknęła:

— Baw się w sędziego we własnym domu, Hara-nie Babu, jeżeli ci się podoba, lecz my nie poddamy się temu prawu, które pan sobie rościsz, byś miał naigra-wać się z ludzi w ich mieszkaniach. Chodź, Lolito, wyjdziemy stąd.

Lecz Lolita ani myślała się ruszyć.

— Nie, Didi, — rzekła. — Nie mam zamiaru uciekać. Jestem gotowa wysłuchać wszystkiego, co powie Panu Babu. Co pan szanowny chce nam jeszcze oznajmić?

Haran nie wiedział, jak ma się zachować, lecz wdał się w to Paresh Babu:

— Lolito, moja droga, Sucharita dziś od nas odchodzi. Nie powinniśmy dziś wszczynać sporów od rana. Panu Babu, jakiekolwiekby było nasze uchybienie, na ten raz musisz nam darować.

Dlatego to dzisiaj przybył z najgroźniejszym orężem, odpowiednio wyostrzonym, gotów jeszcze rankiem wymusić jej decyzję. Był przekonany, że jego moralne pociski w każdym czasie będą celne. Nigdy mu się nie śniło, by Sucharita i Lolita mogły stawić mu opór niemniej ostremi strzałami z własnego sajdaka.

Heran chcąc niechcąc nastroił się do uroczystego milczenia, lecz im bardziej Sucharita okazywała po sobie, że nie chce mieć z nim nic do czynienia, z tern większym uporem on postanawiał sobie, że zabezpieczy ją dla siebie na własność. Bo też nawet teraz nie stracił nadziei co do niej ; przeto zapowiedziana przeprowadzka Sucharity wraz z prawowierną ciotką napełniały go rozpaczą, gdyż wiedział, że nie będzie mógł pójść tam za nią.

Lecz nawet zawód wskutek obecnego obrotu rzeczy nie przybił go na duchu. Czyż jego zasadą nie było: prawda — czyli Haran — musi zwyciężyć? Istotnie chciał być zmuszonym do walki za nią i przepasywał biodra do wznowionych zapasów, które go czekały od dnia owego.

Tymczasem Sucharita udała się do ciotki i mówiła

do niej :

— Nie bierz mi tego za złe, ciociu, że dzisiaj za-siędę do obiadu wraz ze wszystkimi.

Harimohini nic na to nie odpowiedziała. Sądziła, że Sucharita przeszła zupełnie na starą wiarę, a ponieważ ponadto obecnie była tak uniezależniona prawem własnego posiadania i miała zamieszkać w oddzielnym domu, przeto Harimohini spodziewała się, że nareszcie będą mogli żyć własnym trybem. To też nie podobał jej się wcale ten nagły wybryk Sucharity i zachowała milczenie. Sucharita pojęła, co trapiło ją w duszy, więc rzekła:

— Zapewniam cię, ciociu, że twój Bóg nie weźmie mi tego za złe. Ten, który jest Panem mego serca, nakazał mi dzisiaj jeść razem z nimi. Jeżeli nie posłucham Jego nakazu, On się rozgniewa, a ja boję się więcej Jego gniewu, niż twojego.

Harimohini zupełnie nie mogła tego zrozumieć. Dopóki zachodziła konieczność narażania się na znie-

wagi ze strony pani Barody, Sucharka łączyła się z nią w prawo wierności i wespół brała na siebie jej upokorzenia; teraz zaś, gdy nadszedł czas ich wyzwolenia, jak się to stało, że Sucharka nie korzysta ze sposobności?

może nie leżało to

Było rzeczą jasną, że Harimohini nie wysondowała głębin duszy swej siostrzenicy w jej mocy.

Pomimo, że narazie nie zabraniała Sucharicie, to jednak czuła się na nią nadąsana:

— Gdzież to ta dziewczyna nabrała tego dziwnego smaku do nieczystej strawy? — zrzędziła pod nosem* — Przecież i ona urodziła się w domu bramińskim!

Następnie po chwili milczenia ozwała się głośno:

— Jeszcze tylko słóweczko, moja droga. Jedz sobie z nimi, jak twoja wola, lecz przynajmniej nie pij wody, przyniesionej przez tego posługacza!

— Co, ciociu! — zawołała Sucharka. — Czyż nie jest to ten sam Ramdin, który dla ciebie doi krowę i przynosi ci mleko co rana?

Oczy Harimohini otwarły się szeroko ze zdumienia, gdy mówiła:

— Dech mi odbierasz, moja droga! Kto widział porównywać wodę z mlekiem — jak gdyby do obu stosowały się jednakowe prawidła!

— Dobrze, dobrze, ciociu! — odezwała się ze śmiechem Sucharka, — nie przyjmę dziś wody z rąk Ramdina. Ale ostrzegam cię, że lepiej zrobisz, gdy nie będziesz zakazywała Satishowi, bo wtedy on z pewnością postąpi wprost przeciwnie!

— O, z Satishem inna sprawa! — zauważyła Harimohini. — Czyż płeć silniejsza nie jest uprawniona do łamania wszelkich prawideł i wykraczania przeciw wszelkiej karności, nawet nałożonej przez prawdziwą wiarę ?

ROZDZIAŁ XLVII.

1—I aran wystąpił do boju.

* * Upłynęły mniej więcej dwa tygodnie od dnia, w którym Lolita towarzyszyła Binoyowi na parowcu do Kalkuty. Kilku ludzi już przedtem o tern słyszało, a niektórzy doszli zwykłą drogą do tej wiadomości, lecz obecnie w ciągu dwóch dni rozszerzyła się ona niby ogień w suchej słomce.

Haran wyjaśnił wielu ludziom, jak ważną było rzeczą w interesie samego ustroju życia rodzinnego Brahmosów ukrócenie tego rodzaju złego prowadzenia się jednostki. To nie okazało się trudnem zadaniem, gdyż zawsze łatwo jest z ochotą słuchać wezwania prawdy i obowiązku, gdy daje to nam pochop do potępiania i karcenia cudzych występków. A większość wybitnych członków Samadżu, nie dając się odstraszyć jakimś fałszywym wstydem, z calem zapałem dopomagało Haranowi w dokonaniu tej bolesnej powinności. Te filary sekty nie żałowały nawet kosztów przejazdu od domu do domu celem rozgłaszania niebezpieczeństwa, w jakiem znalazłby się Brahmo-Sa-madż, jeżeliby pobłażano tego rodzaju postępkom,

Na domiar tego zaczęła krążyć niebawem nowa wieść, pełna upiększeń, że Sucharita nietylko przeszła na starą wiarę, lecz ponadto znalazła schronienie W domu ciotki-Hinduski i po całych dniach oddaje cześć bożyszczom, składa im ofiary i przestrzega wszelkiego rodzaju zabobonnych rytuałów.

Tymczasem, po przenosinach Sucharity na własne pielesze, w duszy Lolity wrzała ogromna walka. Co wieczór, gdy udawała się na spoczynek, ślubowała, że nigdy się nie podda, a co rana, gdy wstawała, powtarzała swoje postanowienie. Albowiem doszło do tego, że myśl o Binoyu objęła jej umysł w całkowite posiadanie. Jeżeli słyszała głos jego w pokoju na dole, serce zaczynało jej bić prędzej. Jeżeli zdarzyło się, że przypadkiem nie zawitał w ciągu dwóch lub trzech dni, dręczyła ją w duszy duma urażona. Czuła się wtedy zniewoloną, by pod różnemi pozorami wysyłać Satisha do mieszkania swego przyjaciela, a gdy Satish powracał, ona starała się wyżyłować od niego najdokładniejsze sprawozdanie o tern, co Binoy powiedział i czynił za jego obecności.

Im mniejszą baczność zwracała Lolita na swe osaczenie, tern bardziej niepokoił ją strach grożącej kapitulacji. Dochodziło do tego, że niekiedy nawet gniewała się w duchu na ojca, iż nie przeszkodził ich zażyłości z Binoyem i Górą.

Czy tak czy owak, obecnie zawzięła się walczyć do upadłego, czując, że wolałaby zginąć, niż zgodzić się na poddanie. Zaczęła sobie wyobrażać przeróżne drogi* któremi miała iść w życiu. Myślała nawet, że byłoby dla niej rzeczą zupełnie możliwą współzawodniczyć sławą z niektóremi Europejkami, o których czytała, mianowicie poświęcając się życiu dobroczynnemu. Dnia pewnego poszła do Paresha Babu i rzekła:

— Ojczulku, czy nie byłoby rzeczą dla mnie możliwą nauczać w jakiejś szkole żeńskiej?

Paresh Babu spojrzał w twarz córki i mógł do-; strzec, że jej oczy broniły się, by się ocalić od głodu jej serca. Odezwał się łagodnie:

— Czemużby nie, moja droga? Lecz czyż istnieje jaka porządna szkoła żeńska?

W owym czasie niewiele jeszcze było porządnych szkół, bo choć było kilka początkowych zakładów dla dziewcząt, to jednak kobiet z wyższych warstw nie przyjmowano na nauczycielki.

— Czyż więc takich niema? — zapytała Lolita tonem rozpaczy.

— Ja przynajmniej nie wiem o takiej, —» musiał potwierdzić Paresh Babu.

— Więc, ojczulku, czyż nie moglibyśmy założyć takowej? — nie dawała za wygraną Lolita.

— Boję się, że wymagałoby to wielkiego nakładu pieniędzy — rzekł Paresh Babu, — a także wielu ludzi do pomocy.

Lolita myślała zawsze, że cała trudność była w rozbudzeniu ochoty do spełniania dobrych uczynków — nigdy przedtem nie wiedziała, jakie mogą zachodzić trudności w ziszczeniu takiego pragnienia. Po chwili milczenia powstała i wyszła z pokoju, pozostawiając Paresha Babu usiłującego zgłębić przyczynę tego bólu w sercu ukochanej córki.

Naraz przypomniał sobie wzmiankę o Binoyu, podsuniętą kiedyś przez Harana, i tłumiąc westchnienie, zapytał sam siebie:

— Czyż naprawdę działałem wtedy nierozsądnie?

Gdyby to była sprawa z innemi córkami, nie miałoby to dla nich tak wielkiego znaczenia, lecz dla Lolity życie było czemś bardzo prawdziwem. Nie umiała niczego robić połowicznie, a jej radości i smutki nigdy nie były nawpół prawdziwe, nawpół urojone.

Tego samego dnia popołudniu Lolita udała się do domu Sucharity. Umeblowany był skromnie. Domowej roboty durry zaścielało podłogę głównego pokoju; po jednej stronie tegoż znajdowało się wezgłowie Sucharity, po drugiej zaś Harimohini; ponieważ ciotka nie używała łóżka, Sucharita poszła za jej przykładem, ścieląc sobie na podłodze w tymże pokoju. Na ścianie wisiał portret Paresha Babu. W przyległym pokoju, znacznie mniejszym, było łóżko Satisha, a na stole pod ścianą leżały rozsypane w nieładzie książki, zeszyty, kałamarz i pióra. Samego Satisha nie było, bo poszedł do szkoły. Dom pogrążony był w ciszy.

Harimohini przygotowywała się do drzemki poobiedniej, a Sucharita, rozpuściwszy włosy swobodnie po ramionach, siedziała na swojem posłaniu; na kolanach trzymała poduszkę, na niej zaś spoczywała książka, w której czytaniu Sucharita głęboko była zatopiona. Przed nią leżało kilka innych książek. Gdy ujrzała nagle wchodzącą do pokoju Lolitę, zamknęła książkę w niejakiem pomieszaniu, lecz natychmiast samo poczucie wstydu przemogło nad jej wstydliwością i otworzyła ponownie książkę na stronicy, na której czytała. Były to tomiki pism Gory.

Harimohini usiadła i zawołała:

— Wejdźno, wejdź, moja mateczko! Czyż nie wiem, jak Sucharita stęskniła się do twego widoku! Ona zawsze czyta te książki, gdy jest smutna. Właśnie, leżąc, myślałam, jak byłoby pięknie, gdyby jedno z was do nas zawitało — i oto tyś przyszła! Będziesz długo żyła, moja droga!

Lolita odrazu wpadła w przedmiot, który opanował jej myśli. Ledwo usiadła, odezwała się:

— Suchi Didi, a co, jeżelibyśmy założyły szkółkę dla dziewcząt z sąsiedztwa?

— Ludzie słuchajcie! — krzyknęła Harimohini przestraszona. — Cóż to chcesz zrobić z tą szkołą?

— Jakże mamy ją założyć, moja droga? — zapytała Sucharita. — Kto nam udzieli poparcia? Czy mówiłaś o tern ojcu?

— Obie pewno potrafimy nauczać! — wyjaśniła Lolita. — A Labonya może się do nas przyłączy.

— Nie chodzi tu tylko o nauczanie, — zauważyła Sucharita. — Trzeba będzie praw i ustaw, aby urządzić szkołę; musimy mieć przyzwoity budynek, zapewnić sobie uczennice i zebrać fundusze. Cóż w tej mierze uczynić mogą dziewczęta takie, jak my?

— Didi, nie powinnaś mówić w ten sposób! — zawołała Lolita. — Czyż dlatego, że urodziłyśmy się dziewczętami, mamy wyczerpać swe serca w obrębie czterech ścian naszego domu? Czy nigdy nie mamy na nic się przydać w świecie?

Boleść, jaka była w tych słowach, znalazła oddźwięk w sercu Sucbarity. Zaczęła poważnie rozmyślać nad tą sprawą.

— W naszem sąsiedztwie jest wiele dziewcząt — mówiła dalej Lolita. — Ich rodzice byliby tylko bardzo radzi, gdybyśmy się zaofiarowały uczyć je bezpłatnie. Co się zaś tyczy pomieszczenia, to dla niewielu uczenie, które zrazu zechcą uczęszczać, możnaby łatwo znaleść pokoiczynę w tym oto twoim domu. W ten sposób sprawa pieniężna nie będzie stanowiła wielkiej trudności.

Harimohini na dobre zaniepokoiła się myślą o tych wszystkich obcych dziewczynkach z sąsiedztwa, które miały gromadzić się na naukę w jej domu. Wszystkie jej starania skupiały się w regulowaniu trybu życia i wykonywaniu ceremonij religijnych zgodnie z przepisami ksiąg świętych, w troskliwem odosobnieniu od wszelkiej możności pokalania. To też gdy zaczęło grozić niebezpieczeństwo, że ta odrębność będzie naruszona, zmuszona została do wyrażenia określonego sprzeciwu. Sucharita na to:

— Nie potrzebujesz się obawiać, ciociu. Jeżeli wogóle będziemy miały jakiekolwiek uczenice, możemy zupełnie dobrze przenieść naszą klasę na dół. My nie będziemy im pozwalały iść na górę, żeby ci się nie przykrzały. A więc, Lolito, o ile uda nam się ściągnąć jakie uczenice, jestem gotowa ci dopomóc.

na-

— W każdym razie nic nie zaszkodzi nam popróbować — rzekła Lolita.

Harimohini nie poprzestawała zlekka utyskiwać :

— Czemuż to, moje kumosie, chcecie zawsze czynić tak, jak chrześcijanki? Nigdy nie słyszałam by jakaś panienka hinduska chciała nauczać w szkole — nigdy przenigdy!

Z dachu domostwa Paresha Babu można było prowadzić stałą pogawędkę z dziewczętami na dachach domów sąsiednich. Atoli była jedna przeszkoda, by mogło dojść do poufałości, a mianowicie zdziwienie, jakiego inni nie wahali się wyspowiadać oraz natarczywe pytania, jakie nieustannie zadawali, naprzykład, czemu dziewczęta ъ rodziny Paresha Babu, które tak już wyrosły, nie powychodziły jeszcze za mąż. Z tego to powodu Lolita wolała unikać tych gawęd na dachu.

Labonya, naodwrót, była najgorliwszą uczestniczką tych zebrań, gdyż miała niepowściągnioną ciekawość, by wzierać w dzieje rodzinne sąsiadów. Jej popołudniowe „przyjęcia“ na tarasie dachu pod golem niebem, gdy zajmowała się trefieniem włosów, były zawsze liczne, a wszelkiego rodzaju nowiny kursowały pocztą powietrzną pomiędzy sąsiadami. To też Lolita powierzyła Labonyi zadanie zwerbowania uczenie do zamierzonej szkoły, a gdy projekt został w ten sposób rozgłoszony ze szczytów dachów, wiele dziewcząt ujawniło ogromny zapał. Tymczasem Lolita zaczęła urządzać dolny pokój domu Sucharity, zamiatając go, szorując i przyozdabiając z wielką gorliwością.

Lecz izba szkolna pozostała pusta. Ojców sąsiednich rodzin do pasji przywiodły te zakusy, by zwabić ich córy do domu Brahmosów pod pozorem nauczania. Za swój obowiązek uważali nawet zabronić swoim córkom jakichkolwiek nadal stosunków z dziewczętami Paresha Babu; tak te pierwsze nietylko zostały pozbawione prawa zażywania chłodu wieczornego na tarasie dachu, lecz ponadto musiały wysłuchać o swych przyjaciółkach wielu uwag, które dla tych niekoniecznie były pochlebne. Odtąd biedna Labonya, gdy z grzebieniem w ręku wychodziła wieczorem na taras, widziała dachy przyległe obsadzone starszą generacją sąsiadów, a nadaremnie czekała młodszego pokolenia oraz serdecznych pozdrowień, które zwykła od nich odbierać.

Lecz Lolita nie założyła rąk.

-— Jest jeszcze pokaźna liczba biednych dziewcząt brahmoskich, — mówiła, — których nie stać na uczęszczanie do szkoły Bethune. Wyświadczymy im przysługę, jeżeli zdejmiemy z nich ciężar opłat szkolnych — i nietylko zaczęła wyszukiwać takie uczenice, ale prosiła Sudhir’a, żeby jej w tern dopomógł.

Wieść o poczynaniach córek Paresha Babu rozniosła się daleko, a nawet pogłoski o wiele przekraczały stan istotny. Przeto, gdy posłyszano, że te panienki chętnie będą uczyły bez pobierania zapłaty, wielu rodziców było tern wprost oczarowanych.

W ciągu niewielu dni Lolita otwarła szkołę; początek był wcale ładny: około pół tuzina uczenie. Ją samą tak pochłaniało naradzanie się z Pareshem Babu co do wszelkich przepisów i urządzeń szkolnych, że nie zostawało jej ani chwilki na oddawanie się własnym myślom. Wszczęła nawet gorący spór z Labonyą o to, jakiego rodzaju nagrody mają być rozdawane po egzaminie na końcu roku, a także, kto ma być egzaminatorem.

Chociaż pomiędzy Labonyą i Haranem nie było szczególnej sympatji, to jednak Labonya była pod urokiem Harana ze względu na wielką sławę jego uczo-ności i nie wątpiła ani trochę, że jeżeli ów weźmie udział w pracy szkolnej, czy jako wykładowca, czy jako egzaminator, przyczyni się to znacznie do świetności szkoły. Ale Lolita nie chciała słyszeć o tem, nie mogła tego ścierpieć, by Haran miał wogóle w czemkolwiek się wtrącać do ich dzieła.

Jednakowoż wnet po rozpoczęciu zaczęło ubywać uczenie, aż nareszcie któregoś dnia klasa była zupełnie pusta. Siedząc w swej ogłuchłej uczelni, Lolita zrywała się za każdem stąpnięciem, spodziewając się wbrew nadziei, że to nadchodzi wreszcie jakaś uczenica — atoli żadna nie przyszła. Gdy w ten sposób zbiegi czas do godziny drugiej, nabrała przekonania, że stało się cos niedobrego, więc udała się do domu jednej z dziewczynek, która mieszkała w pobliżu. Tam znalazła swą uczenicę tonącą w łzach:

— Matka nie pozwala mi iść, — beczała.

— To sprawia taki rozgardjasz w domu, — wyjaśniła sama matka, nie podając dokładnie, co to sprawia w nim taki zamęt. Lolita była dziewczyną wrażliwą i nigdy nie starała się wywierać nacisku na kogoś, w kim widziała jakikolwiek ślad niechęci, ani też nie miała zwyczaju choćby zapytać o przyczynę, więc tylko ozwała się:

— Jeżeli to nie dogadza, więc na cóż się tern przej

mować?

W następnym domu, do którego weszła, posłyszała inną przyczynę:

— Sucharita przeszła na starą wiarę — sarkano. — Zachowuje zwyczaje kastowe, czci bożyszcza, przechowywane w domu.

— Jeżeli w tem jest cała trudność, to możemy prowadzić szkołę w naszym domu — doradzała Lolita.

Lecz właśnie to, jak się zdaje, nic usuwało ich uprzedzeń. Lolita czuła, że poza tem kryć się musi coś więcej. Więc już nie obchodziła innych domów, lecz wróciła do swego mieszkania, przywołała Sudhira i zapytała go:

— Powiedz mi, Sudhirze, cóż to naprawdę się stało?

— Panu Babu rozpoczął kampanję przeciwko tej waszej szkole, — odpowiedział Sudhir.

— Czemu? — zapytała Lolita. — Czy dlatego, że w domu Didi doznają czci bałwany, czy też z innego powodu?

— Nie tylko dlatego — zaczął Sudhir, lecz uciął. — A więc cóż jeszcze? — zapytała Lolita niecierpliwie. — Czy mi nie powiesz?

— O, to długie dzieje! — wymigał się Sudhir.

— Czy ma to coś wspólnego z memi uchybieniami? Gdy Sudhir wciąż milczał, Lolita zapałała gniewem i zawołała:

— Widzę, że jest to kara za moją przygodę na statku! A więc sens tego taki, że w naszym Samadżu niema sposobu pokutowania za niedyskrecję! Zatem zabraniają mi wszelkich dobrych uczynków w łonie naszej własnej gminy! Czyż to ma być metoda, jaką zastosowaliście celem moralnego podniesienia mnie samej i Samadżu?

Sudhir starał się załagodzić oskarżenie, mówiąc:

— Wcale co innego wchodzi tu w grę. Istotną przyczyną ich obawy jest to, że Binoy Babu i jego przyjaciel mogą stopniowo brać coraz to większy udział w pracy szkolnej.

To jeszcze bardziej rozjuszyło Lolitę:

— Obawy? — odfuknęła się. — O, to byłoby dla nas szczęściem nielada! Czyż oni sobie myślą, że potrafiliby nam naraić pomocników choć w połowie tak kompetentnych, jak tamci dwaj?

— Tak, to niewątpliwie prawda — zająknął się Sudhir, zbity z tropu jej uniesieniem. — Ale — przecież Binoy Babu nie jest...

— Nie jest brahmosem, wiem o tern — przerwała Lolita. — Więc jest on tabu dla Brahmo-Samadżu! Nie widzę powodu, bym miała się chlubić takim Sa-madżem!

Tymczasem Sucharita odrazu zgadła właściwą przyczynę opuszczenia ich szkoły przez uczenice. Nie mówiąc ni słowa, wyszła z pokoju i udała się na górę, by przygotować Satisha do nadchodzących egzaminów. Tam znalazła ją Lolita, rozstawszy się z Sudhirem, i rzekła:

— Słyszałaś, co się stało?

— Niczego nie słyszałam, ale mimo to zrozumiałam wszystko — odpowiedziała Sucharita.

— I mamyż to wszystko znosić spokojnie? — zapytała Lolita. Sucharita wzięła ją za rękę, odzywając się:

— Znośmy spokojnie, cokolwiek nam przypadnie, gdyż niema hańby w cierpieniu. Czyż nie widziałaś, jak spokojnie ojciec znosi rzecz każdą?

— Ależ, Suchi Didi, — obruszyła się Lolita; — często się wydaje, że cierpiąc bez szemrania, darzy się

nagrodą zło. Właściwym środkiem na zło jest jego zwalczanie.

— Dobrze, ale jakiż to rodzaj walki chcesz podjąć, moja droga? — badała Sucharita!

— Jeszczem o tern nie myślała — odparła Lolita. — Nawet nie wiem, czego mogę dokazać — lecz coś przecież z pewnością musi się udać! Ci, którzy tylko umieją w sposób podstępny napadać na dziewczęta takie, jak my, nie są niczem lepszem od tchórzów, mniejsza z tern, za jak wielkich sami się uważają. Lecz ja nie mam zamiaru składać broni przed nimi, mówię ci — nigdy! Nie dbam o to, jakiego kłopotu mogą nam oni napędzić, byle stanąć w jawnej bitwie! — mówiąc to, tupnęła nogą.

Sucharita nie dając odpowiedzi,, pogłaskała zlekka dłoń Lolity, a po chwili odezwała się:

— Lolito, moja droga, zobaczmyż wpierw, co o tern myśli ojciec.

— Właśnie wybieram się do niego — rzekła Lolita, powstając.

Gdy Lolita przybliżyła się do bramy swego domu, spostrzegła Binoya wychodzącego z twarzą nachyloną ku ziemi. Zobaczywszy ją, zatrzymał się na chwilę, jak gdyby zastanawiając się nad tem, czy ma do niej się odezwać, czy też nie, a następnie opanowawszy się, ukłonił się lekko w jej stronę i odszedł, nie podnosząc oczu na wysokość jej twarzy.

Lolita doznała uczucia, jak gdyby serce jej przeszyły płonące strzały. Wszedłszy szybkim krokiem do mieszkania, podążyła wprost do pokoju matki. Zastała tam panią Barodę siedzącą za stołem i widocznie usiłującą skupić uwagę na książce rachunkowej, która leżała przed nią otwarta.

Baroda omal nie przeraziła się na widok twarzy Lolity i wzrok jej natychmiast upadł z powrotem na obliczenia, których sprawdzanie odbywała z taką pilnością, że zdawaćby się mogło, iż od nich całkowicie zawisła wypłacalność rodziny. Lolita przysunęła krzesło do stołu i usiadła, mimo to matka nie odrywała oczu od stołu. Nakoniec Lolita przemówiła do niej :

— Mamusiu!

— Zaczekaj chwilkę, dziecko! — jękła Baroda. — Czy nie widzisz, że jestem... — i pochyliła się jeszcze niżej nad swemi gryzmołami.

— Nie myślę ci zabierać wiele czasu — rzekła Lolita, — chcę tylko dowiedzieć się jednej rzeczy. Czy był tu Binoy Babu?

Pani Baroda, nie wznosząc oczu z nad notatnika,

rzekła :

— Tak.

— Coś mu powiedziała?

— O, to długa historja!

— Chcę tylko wiedzieć, czy o mnie była mowa, czy też nie! — upierała się Lolita.

Widząc, że się nie wykręci na żaden sposób, pani Baroda odłożyła pióro i podnosząc oczy, rzekła:

— Tak, moje dziecko, mówiliśmy! Czyż nie widziałam, że sprawy zaszły zadaleko?... w Samadżu wszyscy o tern mówią... więc dałam mu ostrzeżenie.

Lolita cała spłonęła wstydem i krew uderzyła jej do głowy.

— Czy ojciec zabronił Binoyowi Babu bywać u nas? — zapytała.

— Myślisz, że on sobie zaprząta głowę takiemi sprawami? — odparła Baroda. — Gdyby tak było, nigdyby nie doszło do tej całej biedy!

— A czy jednocześnie wolno przychodzić tu Panu Babu? — pytała Lolita.

— Słyszane rzeczy! Czemużby Panu Babu nie miał przychodzić! — zawołała Baroda.

—Więc czemu nie miałby przychodzić Binoy Babu?

Pani Baroda przysunęła znów ku sobie książkę rachunkową i rzekła:

— Lolito, nie mogę się z tobą spierać! Nie zawracaj mi teraz głowy, mam tyle jeszcze do roboty!

Baroda skorzystała z nieobecności Lolity, gdy ta była w szkole przez pół dnia, aby zaprosić do siebie Binoya i powiedzieć mu swoje zdanie. Myślała, że Lolita nigdy się o tem nie dowie, więc też teraz była zupełnie zbita z pantałyku, widząc, że jej mały podstęp wyszedł na jaw. Przekonała się, że spokojne rozwiązanie kwestji, jakie przedsięwzięła, było odtąd niemożliwe — a raczej nad głową jawiła się jeszcze większa burza. Lecz cały jej gniew zwracał się w stronę jej niepoczytalnego męża. Jakaż to bieda dla niewiasty, gdy musi rządzić w domu wraz z takim niedołęgą!

Lolita wyszła z ogromną burzą szalejącą w sercu. Zeszedłszy na dół, znalazła Paresha Babu, piszącego listy w swym pokoju, i bez żadnych wstępów zapytała go odrazu:

— Ojczulku, czy Binoy Babu nie jest wart naszego towarzystwa?

Paresh Babu odrazu zrozumiał sytuację. Nie był nieświadom wichrzeń przeciwko swej rodzinie, jakie podnosiły się w Samadżu i myślał nie żartem o tej sprawie. Gdyby nie podejrzy wał, jakiego rodzaju uczucia żywi Lolita względem Binoya, nie zwracałby najmniejszej uwagi na to, co mówią postronni. Lecz jeżeli w sercu Lolity wzrosła miłość do Binoya — pytał niejednokrotnie sam siebie — tedy jakiż był jego obowiązek w stosunku do nich?

Oto po raz pierwszy od czasu, gdy otwarcie porzucił stare wyznanie, by przejść na brahmoizm, zdarzył się rozłam w jego rodzinie. Przeto gdy z jednej strony zewsząd napadały go uprzedzenia i obawy, z drugiej strony sumienie jego, więcej ożywione, ostrzegało go, że o ile porzucając dawną religję, miał na widoku tylko Boga, to teraz w tej godzinie próby winien jeszcze raz postawić wiarę ponad wszelkiemi zamysłami społecz-nemi lub rozumowemi i przez nią osiągnąć zwycięstwo. Odpowiadając więc na pytanie Lolity, rzekł:

— Uważam Binoya naprawdę za bardzo miłego człowieka. Ma piękny charakter i jest zarówno obyty, jak i rozumny.

— Matka Goura Babu była u nas dwa razy z wizytą w ostatnich czasach — ozwała się Lolita po krót-kiem milczeniu — Dlatego chciałam wziąć z sobą Suchi Didi, by odwzajemnić się jej za odwiedziny.

Paresh Babu nie umiał znaleść natychmiastowej odpowiedzi, gdyż zdawał sobie z tego sprawę, że w tym czasie, gdzie omawiano każde ich poruszenie, taka wizyta może jeno pomnożyć plotki, jakie krążyły o nich.

Lecz dopóki nie widział w tem nic zdrożnego, czuł, że nie może zakazywać, więc ozwał się :

— Dobrze, idźcie razem we dwie. Ja poszedłbym również, gdybym nie miał tyle zajęcia.

ROZDZIAŁ XLYIII.

Migdy, nawet we śnie, Binoy nie wyobrażał sobie, że * chodzenie ot tak! bez żadnej myśli, w roli gościa i przyjaciela, do domu Paresha Babu stanie się powodem tak czynnego wybuchu wulkanicznego w ich gromadce. Gdy poszedł tam pierwszy raz, odczuwał pewnego rodzaju nieśmiałość, a ponieważ nie miał pewności, do jakich granic ma prawo się posuwać, więc zawsze chodził ostrożnie. Lecz w miarę, jak zmniejszała się jego bojażliwość, nie przychodziło mu nawet na myśl, że mogło mu tu zagrażać choćby najmniejsze niebezpieczeństwo; teraz dopiero gdy po raz pierwszy posłyszał, że jego zachowanie dało powód do oczerniania Lolity w Brahmo Samadżu, był niby gromem rażony. Nadewszystko martwił się, widząc, że jego uczucie wychodziło już daleko poza obręb zwykłej przyjaźni, a w ówczesnych warunkach społeczeństwa uważał za zbrodnię żywienie takich uczuć tam, gdzie zachodziła tak wielka różnica zwyczajów społecznych. Często myślał o tem, że trudnoby mu było określić swe stanowisko jako zażyłego przyjaciela tej rodziny. Naraz wskutek dziwnego zbiegu okoliczności odczuł, że jest obłudnikiem i że gdyby dał poznać wszystkim swoje istotne uczucia, byłoby mu to przyniosło wstyd.

Podczas gdy takie wrzały w nim uczucia, pewnego dnia otrzymał liścik od Bordashundari, w którym zapraszała go, ażeby przybył do niej w południe w ważnej sprawie. Gdy przybył, zapytała go:

— Binoy Babu, wszak jesteś hindusem? — a gdy potwierdził, zadano mu drugie pytanie r-^"t®y nie nosisz się z myślą porzucenia społeczeństwa hinduskiego ?

ari

Gdy odpowiedział, że bynajmniej, Borda^nundi rzekła:    О    #\\

87

l, «s*    j?/

— A więc dlaczego... ?

Na to niedokończone zapytanie Binoy nie potrafił udzielić jakiejkolwiek określonej odpowiedzi, lecz siedział z twarzą odwróconą, mając uczucie, jak gdyby go nakoniec przyłapano na gorącym uczynku. Więc coś, co chciał zachować w tajemnicy przed słońcem, księżycem, a nawet powietrzem, było tu znane każdemu! Mógł jeno myśleć w duszy:

— Co o tern myśli Paresh Babu, co o tern myśli Lolita i co o mnie myśli Sucharita?... Przez pomyłkę jakiegoś anioła przyjęto mnie na krótko do tego nieba, a teraz, w czas tak niedługi, po wejściu, muszę być wygnany na zawsze, z głową wstydem przygiętą!

A wtedy, gdy opuszczając właśnie dom Paresha Babu, ujrzał Lolitę, myślał przez chwilę, że w tem ostatniem z nią rozstaniu winien doszczętnie zniszczyć wszelki ślad dawnej ich przyjaźni, wyznając jej swój wielki błąd — lecz doprawdy nie wiedział, jak ma to wykonać, więc zamiast tego ukłonił się lekko, nie patrząc w jej stronę, i odszedł.

Przed czasem tak niedawnym Binoy był człowiekiem obcym rodzinie Paresha Babu, a teraz znowu stał się — obcy. Lecz jakaż różnica! Czemu obecnie odczuwał taką pustkę? W poprzedniem życiu zdawało się, że nie brak mu niczego — miał swoją Anandamoyi i swego Gorę. Lecz teraz czuł się jak ryba, wody pozbawiona i dokądkolwiek się zwrócił, nie umiał znaleść podpory. Pośrodku ludnego traktu ruchliwej dzielnicy miejskiej widział wszędzie bladą i upiorną zjawę ruiny, grożącej jego życiu. Był oszołomiony tą bezbrzeżną i jałową pustką; raz po raz zapytywał nielitościwe i głuche niebo, czemu to się stało i kiedy, i jak to mogło się zdarzyć.

Naraz posłyszał, że ktoś woła:

— Binoy Babu! Binoy Babu! — obejrzawszy się, zobaczył Satisha, biegnącego za nim. Pochwyciwszy go w ramiona, Binoy zawołał:

— Ho, braciszku! Cóż się to stało, mój przyjacielu? — lecz gdy to mówił, łzy były w jego głosie, gdyż nigdy nie przekonał się tak, jak dzisiaj, ile serdeczności było w jego stosunku z tym chłopcem z rodziny Paresha Babu.

— Czemu pan nie zachodzi do naszego domu? — zapytał Satish. — Jutro przyjdą do nas na obiad La-bonya i Lołita Didi, a ciocia wysłała mnie, bym zaprosił i pana.

Binoy wyrozumiał stąd, że ciotka nie słyszała nowiny, więc rzekł:

— Satish Babu, złóż cioci ode mnie ukłony, lecz powiedz jej, że nie będę mógł przyjść.

Satish przytrzymał rękę Binoya i zaczął go błagać:

— Czemu pan nie może przyjść? Pan musi przyjść, bo pana nie puścimy, choćby nie wiem co było.

Obecnie Satish miał specjalny powód do skwapli-wości. W szkole zadano mu piśmienne wypracowanie na temat: „Łagodność względem zwierząt“ i w ocenie dostał za nie czterdzieści dwa punkty na pięćdziesiąt, przeto korciło go, by je pokazać Binoyowi. Wiedział, że jego przyjaciel był bardzo mądry i uczony, to też był pewny, że człowiek o smaku tak wyrobionym, jak Binoy, potrafi ocenić istotną wartość jego wypracowania. Jeżeliby zaś Binoy uznał doskonałość jego pracy, tedy możnaby patrzeć z pogardą na nieznającą się na rzeczy Lolitę, która ośmielała się lekceważyć jego genjusz. Jeżeli powiedzieć prawdę, to właśnie on nakłonił ciotkę, by wysłała zaproszenie, gdyż chciał, aby siostry jego były obecne, gdy Binoy będzie wydawał sąd o ćwiczeniu piśmiennem. Słysząc, że Binoy żadną miarą nie może przyjść, Satish bardzo się zmartwił, więc Binoy opasał mu szyję ramieniem i rzekł:

— Chodź, Satishu, chodź ze mną do domu.

Ponieważ malec miał wypracowanie w kieszeni, więc nie mógł odrzucać zaproszenia i w poszukiwaniu sławy literackiej poszedł do domu Binoya, pomimo, że w ten sposób tracił czas, tak drogi wobec egzaminów, będących już za pasem.

Binoy tak wyglądał, jak gdyby nie myślał puścić chłopca od siebie i nietylko chętnie wysłuchał ćwiczenia, lecz wychwalał je bez zastanowienia, co niezupełnie się zgadzało ze zdrowemi zasadami krytyki. Na dobitkę posłał do bazaru po łakocie i opychał Satisha przekąskami. Następnie podjął się go odprowadzić do domu.

Gdy przechodzili w pobliżu bramy Paresha Babu, zaczął się z nim żegnać i odezwał się w nieco zbytecznem zmieszaniu :

— No, Satisb, teraz muszę odejść.

Lecz Satish złapał go za rękę i starał się go wciągnąć do wnętrza, mówiąc:

— Nie, nie, pan musi wejść do domu!

Jednakowoż tym razem ta obcesowość nie przyniosła skutku.

Binoy, jak senny, podążył do domu Anandamoyi, lecz ponieważ się z nią nie zobaczył, więc wszedł do ustronnego pokoju na dachu, gdzie miał zwyczaj sypiać Góra. Ileż to dni i nocy szczęśliwych spędzili razem w tym pokoju w latach chłopięcej zażyłości! Ileż to wesołych rozmów, ile postanowień, ileż poważnych roztrząsali! Jakież tu wiedli przyjacielskie spory i jakąż serdecznością one się kończyły! Binoy pragnął wnijść w to królestwo młodszych swych lat i zapomnieć o teraźniejszości — lecz te nowe znajomości stały zawadą na drodze i niejako broniły mu wejścia. Dotychczas Binoy nie uprzytomnił sobie jasno, że przeniósł się ośrodek jego życia i zmienił się jego kierunek, — teraz zaś, gdy zrozumiał wszystko bez najmniejszej wątpliwości, przejął się trwogą.

Anandamoyi położyła była na dachu suknię do przesuszenia, a skoro przyszła, by ją zabrać, zdumiała się, ujrzawszy Binoya w pokoju Gory. Podszedłszy szybko ku niemu, złożyła mu rękę na ramieniu i zapytała:

— Cóż ci to, Binoyu? co się stało, że wyglądasz tak blado?

Binoy siadł prosto i rzekł:

— Mateńko, gdy na początku chodziłem do domu Paresha Babu, Góra gniewał się na mnie. Wówczas myślałem, że gniew jego jest niesłuszny — a jednak bez słuszności był nie jego gniew, tylko moja własna głupota.

Anandamoyi roześmiała się nieznacznie i powiedziała :

— Nie mówię, że jesteś szczególnie bystrym chłopakiem, lecz chciałabym wiedzieć, co masz do zarzucania własnemu rozsądkowi w wypadku dopiero co wspomnianym.

— Mateńko, — odrzekł Binoy, — nigdy ani na chwilę nie zastanawiałem się nad wielką przepaścią, jaka istnieje w naszych zwyczajach społecznych. Myślałem jedynie, jaką przyjemność i korzyść osiągnę z ich przykładu i przyjaźni — i to właśnie do nich mnie ciągnęło. Nigdy ani na chwilę nie postało mi w głowie, że mogę mieć inny powód do obawy!

— Gdym słuchała, coś mi mówił, — wtrąciła Anan-damoyi, — i mnie nigdy przez myśl nie przeszło, by miało być inaczej.

— Mateńko, ty nie wiesz, — rzekł Binoy, — że w ich społeczności wznieciłem całą burzę z ich powodu — ludzie zrobili z tego taki skandal, że nigdy już tam nie mogę przychodzić. . .

— Góra niejednokrotnie powtarzał jedno zdanie,— przerwała Anandamoyi, — które zawsze uważałam za bardzo prawdziwe. Mawiał, że najgorszą rzeczą, jaka może się zdarzyć, jest, gdy na zewnątrz wszystko spokojne, a w głębi tai się zło. Jeżeli w ich Samadżu powstała burza, wtedy, z tego co widzę, niema najmniejszej potrzeby się tern martwić. Zobaczysz, że skończy się to pomyślnie. Póki twoje postępowanie będzie uczciwe, wszystko będzie w porządku.

Binoy czuł, że właśnie w tern miejscu sprawa kuleje. Nie był wcale pewny, czy jego postępowanie było całkiem poprawne czy też nie. Widząc, że Lolita należy do odmiennego społeczeństwa i że wskutek tego małżeństwo z nią jest niemożliwe, miał poczucie, że jego miłość do niej była niejako tajonym grzechem i był dręczony myślą, iż teraz nadszedł czas nieuniknionej pokuty.

— Mateńko, — zawołał Binoy gorąco, — byłoby lepiej, gdyby ten projekt mego ożenku z Soshimukhi doszedł do skutku! Powinienem być zatrzymany jakimś silnym węzłem na miejscu, do którego rzeczywiście należę — winienem być związany w ten sposób, bym nigdy nie mógł się oderwać!

— Innemi słowy, — zaśmiała się Anandamoyi — zamiast uczynić Soshimukhi swą narzeczoną, chcesz zrobić z niej łańcuch na własną szyję? Jakiż to los dla Soshi!

W tej chwili weszła służąca z wiadomością, że córki Paresha Babu przyszły z wizytą. Skoro Binoy posłyszał to oznajmienie, serce zaczęło mu bić pospiesznie, gdyż był pewny, że przyszły poskarżyć się na niego wobec Anandamoyi i poprosić ją, by go ostrzegła, żeby się miał na baczności. Powstał pospiesznie i odezwał się:

— Wobec tego muszę odejść mateńko.

Lecz Anandamoyi ujęła go za rękę i rzekła:

— Nie wychodź całkiem z domu, Binoyu. Poczekaj nieco na dole.

Binoy, zszedłszy na dół, jął mówić do siebie:

— To było z ich strony zupełnie zbyteczne. Co się stało, na to już niema rady, ale ja raczej umrę, niż pójdę znów do ich domu. Skoro kara za grzech stała się już raz trawiącym ogniem, to gdy spaliła grzesznika na popiół, nie potrzeba jej gasić.

Gdy miał już wejść do pokoju na dole, gdzie miał zwyczaj przesiadywać Góra, zaszedł mu drogę Mohim, wracający z biura; guziki na sukni miał porozpinane, jak gdyby chciał dać więcej swobody odymającemu się brzuchowi.

— Hoho! otóż i Binoy! — zawołał, biorąc Binoya za rękę. — I owszem, chciałem widzieć się z tobą!

Wprowadził Binoya do pokoju i poczęstował go liściem betelu z przyniesionego pudełka.

— Przynieś trochę tytoniu! — zawołał, a następnie przystąpił wprost do sedna sprawy, zaprzątającej myśl jego: — A więc ta sprawa została już załatwiona? Teraz więc...

Odrazu zmiarkował, że postawa Binoya nie była tak oporna, jak poprzednio — nie znaczy to, by miał okazywać nadzwyczajny zapał, lecz nie było śladu usiłowania, żeby odroczyć jakoś tę kwestję; gdy zaś Mohim zażądał stanowczego oznaczenia daty, Binoy rzekł:

— Niech-no Góra powróci, to wtedy będziemy mogli oznaczyć dzień.

— To stanie się za parę dni! — zawołał Mohim tonem zadowolenia, poczem dodał: — Czy pozwolisz, Binoyu, parę przekąsek? Wyglądasz dziś jak zmyty. Przypuszczam, że nie zamierzasz się rozchorować?

Gdy Binoyowi udało się wywinąć z niebezpieczeństwa przekąsek, Mohim poszedł do wnętrza domu, by zaspokoić katusze własnego głodu; Binoy tymczasem zaczął przewracać stronice pierwszej książki, porwanej ze stołu Gory. Potem cisnął książkę i zaczął przechadzać się tam i z powrotem po pokoju, póki nie zjawił się służący, mówiąc, że proszą go na górę.

— Kogo proszą? — zapytał Binoy.

— Pana! — odparł służący.

— Czy wszyscy są na górze? — zapytał Binoy.

— Tak! — była odpowiedź sługi.

Binoy poszedł za nim, a miał minę niczem student, wezwany do pokoju egzaminacyjnego. Przy drzwiach nieco się zawahał, lecz Sucharita przywołała go swobodnym, jak zwykle, i przyjaznym głosem:

— Proszę wejść, Binoy Babu!

Słysząc ją mówiącą tym tonem, Binoy miał wrażenie, jakby go nagle ktoś obdarzył niespodziewanem bogactwem.

Gdy wszedł do pokoju, zarówno Lolita jak i Sucharita struchlały na jego widok, gdyż nosił już na sobie ślady udręczeń, zadanych ciosem dotkliwym a nieoczekiwanym, a twarz jego, jasna i szczęśliwa kiedy -indziej, zupełnie wynędzniała. Chociaż Lolitę wzruszył i zabolał ten widok, mimo to nie mogła ukryć pewnego uczucia radości.

W jakiś inny dzień niełatwoby przyszło Lolicie zagaić rozmowę z Binoyem, lecz dzisiaj, zaledwie on wszedł do pokoju, wykrzyknęła:

— O Binoy Babu, chciałyśmy się z panem naradzić w pewnej sprawie!

Te słowa były Binoyowi jak gdyby nagłą nawałnicą radości; poruszył się z zadowolenia, a twarz jego, blada i markotna, rozpromieniała w jednej chwili.

— My, trzy siostry, — ciągnęła Lolita, — chcemy założyć szkółkę dla dziewcząt.

— Doprawdy? — wykrzyknął Binoy z zapałem.

—    Już oddawna mem marzeniem był założenie szkoły dla dziewcząt!

— Pan musi nam w tern dopomóc — rzekła Lolita.

— Panie nie znajdą mnie opieszałym w żadnej rzeczy, którą potrafię wykonać — rzekł Binoy. — Lecz proszę mi powiedzieć, co panie wyznaczą mi do roboty.

— Opiekunowie młodzieży hinduskiej — wyjaśniła Lolita — niedowierzają nam, ponieważ jesteśmy brah-moskami. Pan musi nam pomóc w rozwiązaniu tej trudności.

— O, pani nie powinna mieć co do tego żadnych obaw! — zawołał Binoy w podnieceniu. — Już potrafię wszystko składnie urządzić!

— Że potrafi to uczynić, wiem doskonale — dodała Anandamoyi. — Binoy nie ma sobie równego w podbijaniu ludzi czarem swej wymowy.

— Pan musi nam doradzić, — mówiła dalej Lolita,

—    jak należy opracować ustawy szkolne, jaki ma być rozkład godzin, jakich przedmiotów mamy nauczać, ile ma być klas, słowem, wszystko co potrzeba.

Chociaż te rzeczy nie byłyby dla Binoya zbyt trudne, to jednak czuł się nieco otumaniony. Czyżby Lolita nic a nic nie wiedziała o tern, że Bordashundari zabroniła mu wdawać się z niemi na przyszłość i że cały ich Samadż był przeciwko nim podjudzony? Zakłopotało go pytanie, czy będzie to źle dla niego, lub z krzywdą dla Lolity, jeżeli przystanie na jej propozycję, a jednak czyż miał na tyle siły ducha, by odrzucać prośbę Lolity o dopomożenie jej w dobroczyn-nem dziele?

Sucharita ze swej strony była jednakowo zdumiona. Nigdy jej się nawet nie śniło, że Lolita zada ni stąd ni zowąd takie pytanie Binoyowi. Już sam jej stosunek do Binoya był dość zagmatwany, a obecnie dołączyło się do tego owo nieoczekiwane zdarzenie. To, że Lolita, wiedząc o wszystkiem, mogła z własnej woli uczynić taką propozycję, przejęło Sucharitę lękiem. Przekonała się, że umysł Lolity był w stanie wzburzenia, lecz czyż jej się godziło jeszcze nadal wikłać nieszczęśliwego Binoya? To też Sucharita ozwala się z pewnem zaniepokojeniem:

— Musimy wpierw omówić z ojcem tę sprawę, więc nie bądź pan, Binoy Babu, zanadto hardy ze swego stanowiska inspektora szkół żeńskich.

Z tej uwagi Binoy wniósł, że Sucharita starała się delikatnie pohamować tę propozycję, i zaczęły się znów budzić w nim złe przeczucia. Widząc aż nadto wyraźnie, że Sucharita wie wszystko o trudnościach, jakie powstały w gronie rodzinnym, niepodobna było pojąć, że Lolita nie była w to wtajemniczona. Czenmż więc Lolita?. .. ale wszystko było dziwnie zagmatwane!...

— Istotnie musimy pomówić z ojcem w tej kwestji —- zgodziła się Lolita. — Teraz, gdy Binoy Babu wyraził chęć pomagania, możemy mu o tern powiedzieć. Jestem pewna, że nie będzie stawiał żadnych trudności. Nakłonimy go, żeby również nam pomagał w szkole, a pani też—(tu spojrzała w stronę Anandamoyi) — nie pozostanie na uboczu.

— Zapewne, przydam się do zamiatania waszej izby szkolnej — zaśmiała się Anandamoyi. — Nie mogę wymyślić nic innego, do czegobym była zdolna.

— To wystarczy aż nadto, mateńko! — rzekł Binoy. — Wtedy przynajmniej nasza szkoła będzie bezwzględnie czysta!

Gdy Sucharita i Lolita odeszły, Binoy wyruszył ku Rajskim Ogrodom; po jego odejściu przybył do Anandamoyi Mohim i odezwał się:

— Widzę, że z Binoyem o wiele łatwiej teraz się dogadać, więc wartoby czemprędzej ubić sprawę. Kto wie, kiedy znów mu się zmieni humor!

— Co mówisz! — zawołała Anandamoyi w osłupieniu. — Odkąd to Binoy stał się znów chętny? Nigdy mi nic o tern nie mówił.

— Ależ mówił mi o tern właśnie dzisiaj — odrzekł Mohim. — Powiedział, że będzie można ustalić dzień, skoro Góra powróci do domu.

Anandamoyi pokiwała głową i rzekła:

— Nie, Mohimie, mylnie go zrozumiałeś, zapewniam cię!

— Choćbym miał nie wiem jak tępą mózgownicę,

—    żachnął się Mohim, — mam już lat tyle, że mogę zrozumieć znaczenie słów ludzkich. Jestem tego pewny.

— Moje dziecko, — odpowiedziała Anandamoyi,

—    wiem, że będziesz się na mnie gniewał, ale zdaje mi się, że jedynie chcesz wywołać nieporozumienie na tern tle.

— Jeżeli ty chcesz wywołać nieporozumienie, — rzekł Mohim nasrożony, — wtedy nieporozumienia istotnie wybuchną.

— Mohimie, mogę znieść wszystko, cokolwiekbyś mi powiedział, — rzekła Anandamoyi, — ale nie mogę zezwolić na to, co powoduje tylko niesnaski — mówię to jedynie dla dobra was wszystkich.

— Jeżelibyś tylko — odciął się Mohim opryskliwie — chciała pozostawić nam samym do rozstrzygnięcia kwestję, co jest dla nas dobre, nie musiałabyś słuchać różnych użalań i możeby to było najlepsze z kolei rzeczy. A to pytanie, co jest dla nas najlepsze, możebyś odłożyła do czasu, gdy Soshimukhi będzie już bezpiecznie wydana za mąż?

Na to Anandamoyi nie dała odpowiedzi, jeno westchnęła głęboko; zaś Mohim, wyjąwszy z kieszeni pudełko betelu, wyszedł, żując nieodstępne liście.

ROZDZIAŁ XLIX.

Przyszedłszy do Paresha Babu, Lolita przemówiła:

*    — Ponieważ jesteśmy brahmoskami, dziewczęta

hinduskie nie chcą do nas przychodzić na naukę, więc przyszło mi na myśl, że byłoby dobrze dla naszej pracy, gdybyśmy pozyskały sobie do pomocy kilku Hindusów.

Co o tern myślisz, ojcze?

— Gdzież wy dostaniecie kogo z Hindusów? — zapytał Paresh Babu.

Lolita przyszedłszy do ojca, była uzbrojona do trudnego przedsięwzięcia, jakiem było wymienienie nazwiska Binoya, lecz gdy doszło do tego miejsca, naraz poczuła się onieśmieloria. Jednakowoż, czyniąc wielki , wysiłek, wydobyła ze siebie:

— Czemużby miało być trudno? Jest wielu, którzy się do tego nadają. Jest Binoy Babu — albo też...

Owo „albo“ było zgoła zbyteczne, — zanadto-szczodrze niem poszafowano, a zdanie pozostało niedokończone.

— Binoy! — zawołał Paresh Babu. — Ale skąd wesz, że Binoy Babu ma do tego ochotę?

Uwaga ta zadała cios dumie Lolity. Binoy Babu nie miałby ochoty. Czyż Lolita nie wie, że ona przynajmniej ma władzę budzenia w nim ochoty? Rzekła tylko:

— Niema powodu, by mu jej brakło.

Po krótkiem milczeniu ozwał się Paresh Babu.:

— Skoro przypatrzy się temu wszechstronnie, to-nigdy nie zgodzi się, by pomagać.

Lolita zarumieniła się mocno i zaczęła pobrzękiwać pękiem kluczy, uwiązanym do jej sari. Paresha Babu zabolało serce, gdy przyglądał się markotnej twarzy córki, lecz nie mógł wymyślić żadnego słowa pocieszenia. Po niejakim czasie Lolita zwolna podniosła wzrok i ozwała się:

— A więc, ojczulku, czy istnienie tej naszej szkoły jest wogóle niemożliwe?

— Na razie widzę wszelkiego rodzaju trudnością — rzekł Paresh Babu. — Jeżeli weźmiecie się do tego* pobudzicie tylko przeróżne niekorzystne sądy.

Nic nie mogło większej przykrości sprawić Lolicie, jak to, że ostatecznie musiała w milczeniu przyjąć zło, a zwycięzcą ostał Haran; nigdyby też nie przyjęła rozkazu do odwrotu od nikogo innego, jak tylko od ojca. Sama nie bała się żadnej nieprzyjemności, ale jakże mogła ścierpieć to, co było złe!

Powstała spokojnie i wyszła. Gdy dostała się do swego pokoju, znalazła list czekający na nią; poznała po piśmie, że przysłała go jej dawna koleżanka szkolna, imieniem Shailabala, która była obecnie zamężna i mieszkała w Bankipure. W toku listu były słowa:

— Bardzo się zatrwożyłam różnemi pogłoskami, tyczącemi się was, które doszły do mnie. Dawno zamyślałam napisać do was z prośbą o nowiny, ale nie mogłam dopaść chwilki czasu, ^.le onegdaj otrzymałam list od kogoś (kogo nie wymienię po imieniu), a wiado-

mości, tam zawarte, wprost mnie ogłuszyły. Doprawdy uważałabym to niemal za rzecz niewiarygodną, gdyby nie prawdomówny charakter tego, kto o tern napisał. Czyż to możliwe, że myślisz o poślubieniu pewnego młodego Hindusa. Jeżeli to prawda. . . itd. itd.

Lolita rozgorzała oburzeniem i nie zwlekając ni na chwilę, zasiadła do pisania odpowiedzi, która miała brzmienie następujące:

— Zdumiewa mnie, że zapytujesz mnie, czy wiadomość jest prawdziwa, czy też nie. Czy masz tak mało wiary, iż musisz dochodzić prawdziwości twierdzenia, wypowiedzianego przez członka Brahmo-Samadżu? Przedtem jeszcze donosisz mi, że zostałaś, jakby piorunem rażona wiadomością iż prawdopodobnie chcę poślubić jakiegoś młodego Hindusa! Lecz pozwól, niech cię zapewnię, że w Brahmo-Samadżu nie brak takich wziętych i żarliwych młodzieńców, iż sama myśl o ich poślubieniu napełniłaby mnie obrzydzeniem, a znam kilku młodych Hindusów, których poślubieniem mogłaby się chlubić każda dziewczyna brahmoska. Pozatem nie mam nic szczególnego, cobym mogła ci napisać.

Paresb Babu odłożył dnia tego na bok wszelką pracę i siedział przez długi czas w głębokiej zadumie. Nakoniec wybrał się w odwiedziny do Sucbarity, która przeraziła się na dobre, widząc zgryzotę na jego obliczu. Wiedziała, co było przyczyną jego niepokoju, gdyż sama od kilku dni rozmyślała nad tern zagadnieniem.

Wszedłszy z Sucharitą do jej ustronnego pokoju i usiadłszy, Paresb Babu ozwał sięi

— Matulko, nadszedł czas, by pomyśleć poważnie o Sucharicie.

— Wiem o tern, ojcze, — odpowiedziała Sucharita, spoglądając nań tkliwie.

— Nie mam na myśli skandalu w naszem społeczeństwie — rzekł Paresh Babu — dziwiłem się. . . no, ale Lolita...

Widząc, że Paresh Babu się waha, Sucharita próbowała wyrazić jasno, co sama miała na myśli, i rzekła:

— Lolita zawsze mówiła mi całkiem swobodnie o tem, co myślała, lecz ostatniemi czasy spostrzegłam,

że nie jest tak otwarta. Nadto dobrze rozumiem, że...

— Lolita ma na duszy ciężar tej natury — przerwał Paresb Babu, że nie chce go unaocznię nawet sobie samej. Jestem w kłopocie, co możnaby tu począć najlepszego — co ci się zdaje, czy wyrządziłem jej krzywdę, pozwalając Binoyowi bywać swobodnie w naszym domu?

— Ojczulku, wiesz, że winy tu nie ponosi Binoy Babu, — rzekła Sucharita, — jego charakter jest bez skazy; doprawdy widziałam niewiele natur jemu podobnych pomiędzy wykształconymi ludźmi, jacy u nas bywają.

— Masz rację, Radha, masz zupełną słuszność! — zawołał Paresb Babu z zapałem, jak gdyby odkrył nową prawdę. — Powinniśmy przedewszystkiem zważać na dobroć jego charakteru, na to również patrzy Bóg. Ten Binoy jest dobrym człowiekiem i Bogu dziękować, żeśmy się w tern nie pomylili.

Paresh Babu odetchnął znów swobodnie, czując, że był niejako uwolniony z pułapki. Nie był nigdy niesprawiedliwy względem swego Boga, a szale, któremi Bóg ważył ludzi, uważał za szale wiekuistej prawdy, ponieważ zaś nie używał wag fałszywych, ukutych przez własną jego społeczność, przeto nie doznawał wyrzutów sumienia. Był tylko zdumiony, że tyle wycierpiał li tylko wskutek niezrozumienia tak oczywistego faktu. Położył dłoń na głowie Sucharity i rzekł:

— Dzisiaj, mateczko, nauczyłem się dużo od ciebie!

Sucharita natychmiast dotknęła jego stóp i za

wołała :

— Nie! Nie! Co powiadasz, ojcze!

rzekł Paresh Babu — jest cna zapominają

— Sekciarstwo

rzeczą, która sprawia, że ludzie do prostej i oczywistej prawdy, iż człowiek jest człowiekiem; stwarza ono jakby wir, w którym różnice, powstałe między Hindusami i Brahmosami, nabierają większego znaczenia, niż prawda zasadnicza — oto dotychczas kręciłem się napróżno dokoła w tym wirze fałszu.

— Lolita nie może wyrzec się myśli założenia szkoły dla dziewcząt — podjął po chwili Paresh Babu. — Chciała, bym zgodził się na jej prośbę, żeby Binoy mógł jej w tern dopomagać.

— Nie, nie, ojcze! •— zawołała Sucharita — trzeba wpierw nieco zaczekać!

Stanął przed nim obraz smutnego spojrzenia Lo-lity, jak odchodziła od niego, gdy odwiódł ją od zamiaru szukania pomocy u Binoya; wspomnienie to sprawiło-mu ból niepomierny. Wiedział dobrze, że jego zapalna córka czuje się strapiona nie tyle krzywdą, wyrządzoną jej przez ich społeczeństwo, ile tern, że zabraniano jej; wypowiedzenia wojny przeciwko tej niesprawiedliwości, zwłaszcza, gdy zabraniającym był sam ojciec. Przeto gorąco pragnął zmienić swoje stanowisko w tej kwestji, więc ozwał się:

— No, Rądho, na cóż jeszcze mamy czekać?

— W razie przeciwnym matce będzie bardzo przykro — odrzekła Sucharita.

Paresh Babu widział że miała rację, lecz zanim zdążył odpowiedzieć, do pokoju wpadł Satish i szepnął coś do ucha Sucharicie, na co ta odpowiedziała:

— Nie, mości Katarynko! Jutro będzie można!

— Ale jutro muszę iść do szkoły — nadąsał się Satish, spuszczając nos na kwintę.

— Cóż tam, Satish, czego sobie życzysz? — zapytał Paresh Babu uśmiechając się przymilnie.

— O, to jedno z jego. .. — zaczęła Sucharita, lecz Satish przerwał jej gwałtownie, zatykając jej usta dłonią, i przykazał:

— Nie, nie, nie mów mu! Nie mów mu!

— Jeżeli to sekret, więc czemu się boisz, że Sucharita go wyda? — zapytał Paresh Babu.

— Nie, ojcze, — rzekła Sucharita, — on naprawdę bardzo się o to troska, czy ty dowiesz się tego sekretu.

— Nigdy! nigdy! — wrzasnął Satish, wybiegając.

Rzecz była w tern, że Binoy tak chwalił pod nie-biosy wypracowanie Satisha, iż ów obiecał pokazać je Sucharicie; zbyteczną rzeczą byłoby dodawać, że Su-

charita aż nadto dobrze znała powód, dla którego chłopak upomniał ją w obecności Paresha Babu. Biedny Satish nie wierzył, by na tym świecie można było sobie tak tłatwo zapewnić przedmiot najtajniejszych myśli.

ROZDZIAŁ L.

\\ J cztery dni później Haran Babu przybył z wizytą do W Bordashundari, trzymając w ręce jakiś list. Pożegnał się już z nadzieją, by mógł wpłynąć na Paresha Babu. Podając Bordashundari list, zauważył:

— Od początku starałem się was przestrzec, byście się mieli na baczności! Wyście nawet się obrażali na mnie z tego powodu. Teraz z tego listu będziecie mogli poznać, jak daleko posunęły się sprawy za kulisami! — i wręczył jej list, który Lolita napisała w odpowiedzi swej przyjaciółce Shailabali. Bordashundari, skończywszy go czytać, zawołała:

— Powiedzcież mi, jakże mogłam to przewidzieć! Nigdy mi się ani śniło, że przyjdzie do czegoś podobnego! Lecz powiem panu, że nie można przypisywać mnie winy z tego powodu. Wszyscy spiknęliście się razem i zawróciliście Sucharicie głowę chórem pochwalnym ku czci jej zalet — w całym Brahmo-Samadżu nie było panny, którą możnaby z nią porównać — obecnie zaś musicie karcić postępki tego waszego ideału dziewczyny brahmoskiej. To mój mąż wprowadził Binoya i Gorę Babu do naszego domu, a chociaż dokładałam wszelkich starań, by sprowadzić Binoya na drogę naszych poglądów, to jednak zaczęły się konszachty z tą jego „ciocią“, która niewiedzieć skąd wzięła się w naszym domu, i rozpoczęło się to bałwochwalstwo, a Bi-moy tak zepsuł się do gruntu, że obecnie ucieka na mój widok. Podstawą tych wszystkich zgryzot i niepokojów była Sucharita. Zawsze wiedziałam, co to za dziewczyna — lecz nigdy tego nie wypowiadałam; wychowałam ją w ten sposób, że niktby nie poznał, iż to nie rodzone moje dziecko. A teraz cóż mam za to wszystko! Zupełnie niepotrzebnie pokazywał mi pan

ten list — niech pan czyni, co uważa obecnie za najodpowiedniejsze!

Haran Babu szlachetnie uznał swą winę i z całą otwartością wyznał, że niegdyś zupełnie nie rozumiał Bordashundari. Wkońcu zawezwano Paresha Babu.

— Spojrzyjno na to! — zawołała Bordashundari, rzucając list na stół przed nim.

Przeczyławszy list dwukrotnie z wielką dokładnością, Paresh Babu podniósł oczy i rzekł:

— No i cóż z tego?

— Widzicie, cóż mu z tego ?—powtórzyła Bordashundari w gniewie. — Czegóż jeszcze chcesz więcej? Jakiegoż brak ci dowodu? Pozwalałeś na bałwochwalstwo, na zachowywanie kasty, słowem na wszystko! Teraz brak tylko jednego, żebyś powydawał swoje córki za Hindusów! Potem, jak przypuszczam, sam odbędziesz pokutę i wstąpisz do bractwa hinduskiego — ale niechże ci powiem parę słów prawdy!

— Nie potrzebujesz mi nic opowiadać — rzekł Paresh Babu, śmiejąc się nieznacznie. — Nie nadszedł jeszcze czas, byś miała mi co mówić. Jest to prawdziwą zagadką, skąd się wam wszystkim ubrdało, że Lolita chciałaby się wydać za kogoś z rodziny hinduskiej. W tym liście niema nic takiego, coby was mogło upoważniać do takich słów, ja przynajmniej niczego się nie mogę dopatrzeć!

— Nigdy dotychczas nie zdołałam odgadnąć, co mogłoby otworzyć ci oczy! — zawołała Bordashundari niecierpliwie. — Gdybyś-no ty nie był tak ślepy od samego początku, nigdyby się to wszystko nie stało. Powiedz mi, czy można napisać rzecz jakąś wryraźniej, jak w tym liście?

— Sądzę, — wtrącił się Haran Babu, — że powinniśmy poprosić samą Lolitę, by nam wyłtumaczyła, co ma znaczyć ten list. Sam ją wybadam, jeżeli mi państwo pozwolicie.

Lecz zanim można było powiedzieć coś więcej, Lolita we własnej osobie wpadła, jak istna wichura, do pokoju, odzywając się:

— Przypatrz-no się ojcze, jakie to listy anonimowe przysyłają z naszego Brahmo-Samadżu!

Paresh Babu zaczął czytać wręczone sobie pismo* i przekonał się, że było pełne wymyślać i wszelkiego^ rodzaju rad, które autor, przyjmując jako pewnik, iż; pomiędzy nią a Binoyem zostało pokryjomu postanowione małżeństwo, uważał za stosowne wysypać na głowę Lolity. Na domiar tego piszący przypisywał Bi-noyowi różne złe pobudki, jako też zapowiadał, że-owemu prędko się sprzykrzy żona brahmoska, więc ją porzuci i ożeni się powtórnie w rodzinie hinduskiej.

Haran Babu wziął list z rąk Paresha Babu, a po przeczytaniu zwrócił się do Lolity ze słowami:

— Lolito, ten list o gniew cię przyprawia, lecz czyż sama nie dałaś powodu do tego, że taki list mógł ktoś napisać? Powiedz nam, jak sama mogłaś napisać własnoręcznie taki oto list!

— Aba! więc to pan korespondował o mnie z Shaiłą? — zapytała Lolita po chwilowem zaskoczeniu. Haran Babu uchylił się od wyraźnej odpowiedzi, mówiąc:

— Pamiętając o swym obowiązku względem Brah-mo-Samadżu, winna była przysłać mi twój list.

— Powiedz-że mi raz na zawsze, co pragnie powiedzieć Brahmo-Samadż! — rzekła Lolita, stając przed nim hardo.

— Pogłoski, jakie rozchodzą się po naszym Sa-madżu — wyjaśnił Haran — odnośnie ciebie i Binoya Babu, zawierają takie szczegóły, którym ja osobiście nie daję wiary, lecz wolałbym usłyszeć zaprzeczenie z twoich ust.

Lolita, złożywszy drżące dłonie na oparciu krzesła, odpowiedziała, paląc go wzrokiem:

— A czemuż to, proszę mi powiedzieć, pan sądzi, że niepodobna temu wierzyć?

— Lolito, — ozwał się Paresh Babu, kładąc rękę na jej ramieniu — jesteś w tej chwili zanadto rozdrażniona, by rozprawiać nad tą kwestją; może porozmawiamy o tern później we dwoje. Na razie dajmy spokój tej sprawie.

— Niech pan, Paresh Babu, nie próbuje, łagodzić tej sprawy, gdyśmy do niej przystąpili! — sprzeciwiał się Haran Babu.

Na te słowa Lolita jeszcze więcej się uniosła i krzyknęła:

— Ojciec miałby to łagodzić! Ojciec nie boi się prawdy, jak wy! Powiem wam, że on wie, iż prawda jest czemś większem nawet od waszego Brahmo-Sa-madżu! Mogę was zapewnić, że nie widzę nic złego ani niemożliwego w tern, bym miała wyjść za Binoya!

— Lecz czy on zamierza przyjąć religję Bralimo?

—    pytał Haran Babu.

— Niczego nie zamierza! — rzekła Lolita, — a co się tyczy przejścia na brahmoizm, na cóżby mu to było potrzebne?

Aż do tej chwili Bordasbundari zachowywała milczenie, życząc sobie, by Haran Babu odniósł dziś zwycięstwo oraz żeby Paresh Babu musiał przyznać się do winy i okazać skruchę. Lecz tym razem nie mogła już wytrzymać, więc zabrała głos:

— Lolito, czyś szalona? Cóż ty wygadujesz?

— Nie, matko, — odpowiedziała Lolita, — nie jestem szalona, a to co mówię, płynie z głębokiego namysłu. Nie chcę być w ten sposób osaczoną ze wszech stron; postanowiłam się wyzwolić z tego towarzystwa, gdzie rządzi Haran i jego klika!

— Jak się zdaje, żądasz nieograniczonej swobody!

—    rzekł Haran Babu jadowicie.

— Nie, — odparła Lolita. — Wolnością jest dla mnie wyzwolenie z niewoli fałszu i napaści prostactwa. Gdzie nie widzę nic złego lub przeciwnego mej reli-gji, czemu Brahmo-Samadż ma wtrącać się do mnie i stawiać zawady na mej drodze?

Haran Babu z wyzywającą bezczelnością zwrócił się do Paresha Babu, prawiąc mu:

— Otóż i widzi pan, Paresh Babu! Wiedziałem-ci ja, że wkońcu doprowadzi to do czegoś podobnego! Czyniłem, co mogłem, by pana ostrzec, lecz nie osiągnęło to skutku!

— Słuchaj-no, Panu Babu! — rzekła Lolita. — Mam dla pana jedno ostrzeżenie: nie przybieraj sobie do głowy, byś miał dawać nauki ludziom, którzy pod każdym względem są od ciebie więksi! — i po tym «ostatecznym sztychu opuściła pokój.

— To ci dopiero hałas! — zawołała Bordashun-dari; — zastanówmyż się przecie, co należy uczynić!

— Spełnić należy swą powinność, — rzekł Paresh Babu, — lecz w tak zamąconej atmosferze trudno rozpoznać, co jest naszą powinnością. Proszę mi wybaczyć, lecz teraz nie mogę rozprawiać o tern, chciałbym pozostać sam na chwilę.

ROZDZIAŁ LI.

^ucharita, słysząc, co zaszło, zaczęła myśleć, że Lolita pokpiła na dobre całą sprawę; pomilczawszy czas jakiś, odezwała się, opasując ramieniem szyję Lo-lity :

— Siostrzyczko droga, ależ to mnie napełnia

obawą!

— Czego się boisz? — zapytała Lolita.

— Taki zerwał się hałas w całym Brahmo-Sa-madżu, — rzekła Sucharita, — lecz, sądząc po wszyst-kiem, Binoy Babu jest tym zamiarom niechętny!

— Będzie chętny! — rzekła Lolita z mocą, choć twarz jej się zachmurzyła.

— Trzeba ci wiedzieć — ciągnęła Sucharita — że matka, zachęcona przez Panu Babu, spodziewa się, iż Binoy nigdy się nie zgodzi na to małżeństwo, jeżeli będzie musiał wskutek tego zerwać z własnem otoczeniem. Lolito, czemu nie namyśliłaś się dobrze nad wszystkiemi trudnościami, zanim powiedziałaś coś podobnego wobec Panu Babu?

— Nie myśl sobie, jakobym się martwiła, iż to powiedziałam! — krzyknęła Lolita. — Jeżeli Panu Babu i jego stronnicy myślą, że zapędzą mnie nad brzeg oceanu, niby szczwaną zwierzynę, i będą mogli tam mnie pochwycić, tedy rychło poznają swą omyłkę. On nie wie, że ja nie lękam się skoku w morze i że raczej to uczynię, aniżelibym miała wpaść w paszczę jego ujadających psów.

— Zapytajmy ojca o zdanie w tej mierze, — radziła Sucharita.

— Ręczę ci, — odpowiedziała Lolita — że ojciec nigdy nie stanie po stronie szczwaczy. Nigdy on nie pragnął zakuwać nas w pęta. Czyż okazał kiedy choćby cień gniewu na nas, gdy nasze zdania różniły się od jego poglądów lub czy próbował ograniczyć naszą swobodę, odwołując się do nas w imię Brahmo-Samadżu? Jak często matka utyskiwała nań z tego powodu, lecz jedyną obawą ojca w stosunku do nas było, żebyśmy nie straciły władzy samodzielnego myślenia! Skoro nas wychował w ten sposób, czyż wyobrażasz sobie, że mógłby wkoócu wydać nas w ręce takiego więziennego dozorcy Samadżu, jakim jest Panu Babu!

— Masz zupełną rację, — zauważyła Sucharita — a przypuściwszy, że ojciec nie będzie stawiał żadnych trudności, cóż wtedy zamierzasz uczynić?

— Jeżeli nikt z was nie chce nic uczynić, to ja sama... —rozpoczęła Lolita, lecz Sucharita przerwała jej zaniepokojona:

— Nie, nie, moja droga, nie powinnaś przedsiębrać żadnych kroków! Ja już obmyśliłam plan.

Tego wieczoru, właśnie gdy Sucharita wybierała się w odwiedziny do Paresha Babu, on sam zawitał do jej domu. Było jego zwyczajem o tej porze przechadzać się tam i z powrotem po ogrodzie samotnie, z głową pochyloną w zamyśleniu, jak gdyby w czystym mroku wieczornym ścierał z duszy wszelkie zmarszczki mozołów całodziennych i gotował się na spoczynek, gromadząc w sercu głębokie pokłady niezmąconego spokoju. Dzisiaj wieczorem, gdy poświęciwszy spokój swych rozmyślań wieczornych, wszedł, z obliczem znę-kanem troską, do pokoju Sucharity, jej tkliwe serce doznało uczucia bólu, niby serce matki, która widzi, że jej dziecko, zamiast bawić się szczęśliwie, leży cicho w bólu i chorobie.

— Przypuszczam, że słyszałaś o wszystkiem, Radho? — zapytał Paresh Babu.

— Tak, ojczulku, — odparła Sucharita — słyszałam. Lecz czemu jesteś tak zaniepokojony?

— Martwię się tylko jedną rzeczą — odrzekł Paresh Babu, — a mianowicie, czy Lolita zdoła wytrzymać napór burzy, którą wznieciła. Wobec podniecenia

ślepa duma zaciemnia nam dusze, lecz gdy owoce naszej działalności, jeden po drugim, zaczynają dojrzewać, znika moc znoszenia następstw. Zważywszy dobrze następstwa własnych czynów, czyż Lolita zdecydowała się, jaka byłaby dla niej najlepsza droga postępowania?

— Mogę jedną rzecz podać ci za pewną, — odpowiedziała Sucharita, — a mianowicie, że Lolita nigdy nie da się przełamać żadnemi karami, jakiemi chciałoby ją obarczyć społeczeństwo.

— Chciałbym jedynie mieć pewność, — wyjaśnił Paresh Babu, — że Lolita nie okazuje ducha buntowniczego jedynie w chwili gniewu.

— Nie, ojcze, — rzekła Sucharita, spuszczając oczy. — Gdyby tak się rzecz miała, nigdy ani na chwilę nie chciałabym jej słuchać. To, oczem zupełnie poważnie myślała od dłuższego czasu, wyszło na jaw w całej pełni, skoro otrzymała nagły cios! Daremne byłyby teraz wszelkie zabiegi, by pohamować taką dziewczynę, jak Lolita. Pozatem Binoy Babu jest tak dobrym człowiekiem !

— Lecz czy Binoy Babu jest gotów stać się członkiem Brahmo-Samadżu? — zapytał Paresh Babu.

— Tego nie mogę powiedzieć napewno — odparła Sucharita. — Cóż powiesz na to, że pôjdziemv jeszcze raz odwiedzić matkę Góra Babu?

— Samemu mi to przychodziło na myśl, że dobrze byłoby, gdybyście poszły, — przytwierdził Paresh Babu.

ROZDZłAŁ LII.

IDinoy miał zwyczaj udawać się co rana z domu Anan-damoyi do swojego mieszkania; pewnego dnia wszedłszy do swego pokoju, znalazł czekający nań list. Był to Hst anonimowy i zawierał sporo przestróg na temat niepożądanego małżeństwa Binoya z Lolitą. Zaznaczono w nim, że, nietylko sam Binoy będzie nieszczęśliwy w tym związku, lecz że będzie to również nieszczęściem dla Lolity. Gdyby, pomimo tych ostrzeżeń, Binoy upierał się w postanowieniu o żeniaczce, to

nie od rzeczy byłoby mu się zastanowić nad faktem, że Lolita była słaba na piersi, a doktorzy nawet podejrzy wali ją o suchoty.

Binoy, otrzymawszy taki list, osłupiał, gdyż nigdy nie wyobrażał sobie, by można było zmyślać tak oczywiste kłamstwa! Z pewnością każdemu było jasne, że różnica ich zwyczajów społecznych uniemożliwiała jego małżeństwo z Lolitą! Z tego to powodu tak długo uważał, że jego miłość względem Lolity zasługuje na naganę. Lecz odkąd mu przysłano taki list, stało się widocznem, że w kołach Brahmo-Samadżu uważano to za rzecz pewną, to też ogromnie bolał na myśl, jak to członkowie jej towarzystwa muszą obarczać Lolitę zarzutami na jego rachunek. Wydało mu się objawem nietylko nieufności, ale nawet i hańby, że imię Lolity mogło być tak jawnie wiązane z jego imieniem i stało się przedmiotem rozpraw publicznych. Mógł tylko przypuszczać, że obecnie Lolita niewątpliwie czyni sobie wyrzuty za swoją z nim znajomość i przeklina dzień, w którym się spotkali, i że nigdy nie będzie mogła znosić nawet jego widoku.

Niestetyż, serce człowiecze! Do tych niepomiernych wyrzutów wewnętrznych domieszała się tak głęboka i żywiołowa radość, że serce mu od niej gorzało. Nie uznawała ona ani zniewag, ani wstydu. Nie chcąc piastować w duszy tego uczucia, Binoy począł szyb-kiemi krokami tam i z powrotem przemierzać całą werandę. Lecz ze światłem poranku wlewała się jakby fala szaleństwa, gdyż nawet krzyk roznosicieli gazet, którzy przeciągali ulicą, budził w sercu Binoya głębokie nieukojenie. Czyż ta fala zniewag, która ogarnęła Lolitę, nie zabrała jej i nie zaniosła do bezpiecznej przystani jego serca? Nie mógł z duszy wygnać obrazu Lolity, przyniesionej ku niemu, tym zalewem z jej własnego otoczenia, a serce jego wykrzykiwało jeno te słowa :

— Lolita jest moja! moja jedynie!

Nigdy przedtem nie miał odwagi, by wypowiadać te słowa z taką pewnością siebie, lecz dzisiaj, gdy posłyszał życzenie swego serca, tak wyraźnie odbite echem z zewnątrz, nie mógł już dłużej utrzymać się w karbach.

Gdy w takiem podnieceniu przechadzał się po werandzie, naraz spostrzegł Harana Babu, zmierzającego ku domowi. Odrazu zrozumiał, co się kryło za listem anonimowym.

Podawszy krzesło Haranowi Babu, Binoy, nie dając nic poznać po sobie, oczekiwał zwykłej tegoż ufności w siebie. Wkońcu Panu Babu zagaił rozmowę:

— Binoy Babu, prawda, że pan jest Hindusem?

— Tak, jestem nim istotnie! — odparł Binoy.

— Pan nie powinien się gniewać na moje pytanie, — prosił Haran Babu. — Bywamy często zaślepieni, o ile nie rozważymy rzeczy wszechstronnie — gdy zachodzi niebezpieczeństwo, że nasze postępowanie wywołuje niesnaski w jakiemś społeczeństwie; w takich razach winniśmy witać chętnie, jak przyjaciela, każdego, kto nas zapyta, do czego prowadzi nasze postępowanie, oraz do jakich granic możemy dojść bezpiecznie.

— Taki długi wstęp jest zupełnie zbyteczny — rzekł Binoy, usiłując się roześmiać. — Nie jest w mej naturze, bym miał być roztargniony, gdy mi ktoś zadaje niemiłe pytania, ani też nie dopuszczę się gwałtu na tym, który je zadaje. Niech mnie pan pyta bez obawy o wszystko, czego panu potrzeba — choćby to było nie wiem co!

•— Nie mam zamiaru oskarżać pana o jakieś dobrowolne przestępstwo — bronił się Haran Babu, — a nie potrzebuję panu mówić, że owoc nierozwagi często jest zaprawiony trucizną.

— To czego pan nie potrzebuje mówić, — zawołał Binoy z odcieniem niezadowolenia, — można pominąć. Proszę mówić tylko to, co pan naprawdę chce powiedzieć.

— Czy się godzi, — zapytał Haran Babu, — żeby pan, który jest Hindusem i nie może zerwać ze społeczeństwem hinduskiem, bywał w domu Paresha Babu, nie zważając, że daje to powód do plotek o jego córkach ?

— Słuchajno, Panu Babu, — sarknął Binoy. — Nie mogę przyjmować na siebie całej odpowiedzialności za to, co ludzie z jakiejś sfery raczyli wymyślić na podstawie jakiegoś przypadkowego zdarzenia — zależy to w całej rozciągłości od charakteru samych tych ludzi. Jeżeli członkowie waszego Brahmo Samadżu nie wahali się obmawiać córki Paresha Babu w ten sposób, że aż dopatrzono się w tern skandalu, przynosi to wstyd raczej waszemu Samadżowi, aniżeli im samym.

— Jeżeli — krzyknął Haran Babu — pozwala się pannie wymykać z pod opieki matczynej i puszczać się w podróż na parowcu sam na sam z człowiekiem obcym, czyż o tym wypadku nie ma prawa rozprawiać jej otoczenie? Proszę mi odpowiedzieć na to pytanie!

— Jeżeli pan chce jakiś czysto zewnętrzny przypadek stawiać na jednym poziomie z winą życia wewnętrznego, więc co pana samego zmusiło do porzucenia środowiska hinduskiego i przejścia na brahmoizm? — zapytał Binoy. — Cokolwiek się zdarzyło, Panu Babu. nie widzę konieczności, by się spierać na ten temat. Sam potrafię doskonale zawyrokować, co jest moim obowiązkiem, a wy nie zdołacie pomóc mi w tern ani na trochę.

— Nie chcę wiele mówić z panem w tej kwestji — odrzekł Haran Babu. — Mam tylko na zakończenie powiedzieć jedno słowo, a mianowicie, że odtąd musisz trzymać się od nich zdała, gdyż jeżeli tego nie uczynisz, wyjdzie ci to na wielką niekorzyść. Bywaniem w domu Paresha Babu narobiłeś pan jeno kłopotu; nikt nie umie powiedzieć, jaką wyrządziłeś krzywdę im wszystkim.

Po odejściu Harana Babu zaczęły Binoy a trapić wątpliwości. Szlachetny i prostoduszny Paresh Babu przyjmował w swoim domu jego i Gorę z tak widoczną serdecznością; Binoy, być może, w kilku okolicznościach, przekroczył granice swych praw w tym domu, lecz nigdy ani na dzień jeden nie odmówiono mu szacunku i przywiązania; w tym domu brahmoskim znalazł taki przytułek, jak nigdzie, a natura jego czuła się w nim tak dobrze, że przez tę znajomość z nimi całe jego życie zdawało się nabierać szczególnej tężyzny. I czyż w tej rodzinie, w której znalazł takie schronienie, gdzie za-

znał tyle serdeczności i szczęścia, pamięć o nim miała być przyczyną zgryzoty? Więc to on był przyczyną hańby, która spadła na córki Paresha Babu! Wię to on ściągnął tyle upokorzeń na całe przyszłe życi Lolity! Czyż było jakie lekarstwo na taką zbrodnię? Niestety, niestety! Jakąż okropną zaporę na drodze prawdy wznosi rzecz zwana społeczeństwem! A przecie nie było najmniejszej przeszkody rzeczywistej, któraby nie pozwalała na związek Lolity z Bi-noyem. Bóg, władca głębin serc ich dwojga, wiedział, z jaką ochotą poświęciłby Binoy całe swe życie dla ich dobra i szczęścia — czyż to nie On przyciągnął Binoya do niej od samego początku? — w Jego odwiecznych wyrokach nie było przeszkód... Czyż Bóg, który w Brah-mo-Samadżu odbierał cześć od ludzi takich, jak Panu Babu, był jakąś inną istotą? Czyż nie był on Władcą serc ludzkich? Jakiś straszny zakaz stał i szczerzył przeciwko nim zęby, starając się udaremnić ich związek. Lecz gdyby on zważał tylko na nakazy społeczeństwa, a nie na zlecenia Pana wszech serc ludzkich, czyż taki zakaz nie okazałby się grzesznym? Ale niestety! może właśnie taki zakaz ma u Lolity największe znaczenie? A ponadto uczucie Lolity względem Binoya mogło być... lecz nie było końca wątpliwościom, które go opanowywały.

ROZDZIAŁ LIII.

X\J tym samym czasie, gdy Haran Babu odwiedził V ’ Binoya, do Anandamoyi zawitał Abinash z wieścią, jakoby już było rzeczą pewną, że Binoy zamierza poślubić Lolitę.

— Nie może to być prawdą, — żachnęła się Anandamoyi.

— Czemu miałoby nie być prawdą? — zapytał Abinash. — Czy takie małżeństwo byłoby niemożliwe u Binoya?

— Tego nie wiem — odpowiedziała Anandamoyi, — lecz jestem pewna, że nie ukryłby on przede mną tak ważnego przedsięwzięcia. Nigdy!

Lecz Abinasb upierał się, mówiąc, że słyszał to z wiarygodnych źródeł w Brahmo-Samadżu, więc musi to być wieść pewna. Następnie nadmienił, że od dawna przewidywał koniec tak smutny dla Binoya, a nawet spierał się z Górą na ten temat. Ogłosiwszy tę nowinę Anandamoyi, zeszedł na dół i z wielkiem zadowoleniem zdał ze wszystkiego sprawę Mohimowi.

Gdy rankiem tego dnia powrócił Binoy, Anandamoyi poznała z jego twarzy, że był bardzo zgryziony. Podawszy mu posiłek, zaprosiła go do swego pokoju i zapytała:

— Cóż to ci się stało, Binoyu?

— Mateczko, czy chcesz przeczytać ten oto list? — rzekł Binoy.

Gdy skończyła czytać, Binoy mówił dalej :

— Dziś rano był u mnie Panu Babu i dał mi tęgą

burę.

— Za co? — zapytała Anandamoyi.

— Mówił, że moje postępowanie dało powód do wrzawy o córki Paresha Babu, jaka podniosła się w Brahmo-Samadżu — wyjaśnił Binoy.

— Ludzie opowiadają, jakoby już było postanowione, że masz poślubić Lolitę — rzekła Anandamoyi. — Nie widzę w tern najmniejszego powodu do obmowy!

— Gdyby małżeństwo było możliwe, wówczas nie byłoby podstawy do obmów — rzekł Binoy, — lecz jakże szkodliwe jest rozszerzanie takich plotek, gdy rzecz podobna jest niemożliwością! Jest to tchórzostwem, zwłaszcza gdzie chodzi o Lolitę.

— Gdybyś był choć trochę mężczyzną — rzekła Anandamoyi, — łatwobyś ją wybawił ze szponów takich pogłosek.

— Powiedz mi, jak tego dokazać! — wykrzyknął Binoy w zdumieniu.

— Pytasz się jeszcze, jak? — krzyknęła Anandamoyi. — Poprostu ożeniłbyś się z nią!

— Co mówisz, mateńko! — rzekł Binoy oszołomiony. — Nie mogę pojąć, co ty myślisz o swoim Binoyu? Czy sobie wyobrażasz, że wystarczy gdy Binoy powie: „Chcę się ożenić“, a wtedy świat nie będzie miał

nic do powiedzenia w tej mierze? — że wszystko tylko czeka na moje skinienie?

— Nie widzę najmniejszego powodu do takiej rozprawy — rzekła Anandamoyi. — Wszystko będzie w porządku, jeżeli tylko uczynisz, co w twej mocy. Chyba możesz powiedzieć, że gotów jesteś się z nią ożenić.

— Czy taka bezpodstawna propozycja nie byłaby nowem ubliżeniem Lolicie? — zapytał Binoy.

— Czemu nazywasz ją bezpodstawną? — obruszyła się Anandamoyi. — Skoro rozeszła się pogłoska, że chcesz ją poślubić, tedy pewno uważano małżeństwo za uzasadnione. Ręczę ci, że nie potrzebujesz wahać się ani na chwilę.

— Lecz, mateńko, czyż nie powinniśmy myśleć o Górze? — spierał się Binoy.

— Nie, moje dziecko, — rzekła Anandamoyi stanowczo, — nie jest to sprawa, w której należałoby zasięgać zdania Gory. Wiem, że będzie się gniewał, a nie pragnę, by on gniewał się na ciebie. Lecz cóż mamy począć? Jeżeli masz jakikolwiek wzgląd na Lolitę, nie powinieneś pozwolić, by stała się ona na całe życie przedmiotem obmów ze strony Samadżu.

Atoli łatwiej to było powiedzieć, niż wykonać! Odkąd Góra został wtrącony do więzienia, miłość Binoy a ku niemu płonęła ze zdwojoną siłą, więc jakże mógł mu zgotować cios tak srogi? Oprócz tego chodziło o zwyczaje społeczne. Dość to łatwo wykroczyć w myśli przeciwko społeczeństwu — lecz gdy nadejdzie czas do działania, w jakże wielu miejscach odczuwamy ucisk obuwia, gniotącego stopę! Lęk wobec rzeczy nieznanej, wzdraganie się wobec rzeczy niezwykłych — to sprawia, iż odwracamy wzrok bez żadnego powodu.

— Im bardziej cię poznaję, mateczko, — wykrzyknął Binoy — tern w większe wprawiasz mnie zdumienie! Skąd ci się bierze tak jasny sąd we wszystkiera do czego ^przyłożysz rękę? Zdaje mi się, że ty nie chodzisz — czy Bóg obdarzył cię skrzydłami? Wydaje się, że nic nie zdoła ci stawić zapory!

— Bóg nie postawił żadnej zapory na mej drodze! — zaśmiała się Anandamoyi. — On uczynił mi wszystko jasnem!

W tej chwili do pokoju wszedł Mohim i zaczął tak gburowato wypytywać Binoya o jego stosunek do Lo-lity, że ów czuł się upokorzony niemal nie do wytrzymania, lecz panując nad sobą, jak mógł, siedział bez słowa odpowiedzi z oczyma wdół spuszczonemi, póki Mohim nie wyszedł z pokoju, obrzuciwszy wszystkich stekiem najordynarniejszych wymyślań. Dał im do zrozumienia, że w domu Paresha Babu uknuto bezwstydny spisek, by schwytać Binoya w zgubne sidła, ów zaś był na tyle nieroztropny, że dał się wciągnąć w pułapkę.

— Lecz, mateńko — rzekł Binoy, — cokolwiek-bym powiedział ustami, umysł mój nie idzie z tem w parze! Mimo całego wykształcenia, całej inteligencji i zdolności dowodzenia czuję nagle, że jestem zupełnie głupi!

— Zobaczymy jeszcze czy uda im się tak samo oszukać Gorę! — wykrzyknął. — Zobaczą, że z nim trudniejsza sprawa!

Widząc, że ze wszystkich stron spotyka się z wyrzutami, Binoy siedział czas jakiś w milczącem przerażeniu, aż Anandamoyi wyrwała go z tego stanu, mówiąc :

— Wiesz, Binoyu, coś powinien uczynić? Powinieneś iść w odwiedziny do Piyesha Babu. Jeżeli rozmówisz się z nim ostatecznie, wszystko się wyjaśni.

ROZDZIAŁ LIV.

Tjrzawszy nagle Anandamoyi, Sucharita zawołała ^ w zdumieniu :

— To ci dopiero! właśnie wybierałam się do ciebie z wizytą!

— Nie wiedziałam, że miałaś zamiar przyjść do mnie, — zaśmiała się Anandamoyi, — lecz wiem, co cię do mnie gnało. Przybyłam w tymże samym celu, bo ledwo usłyszałam nowinę, nie mogłam wytrzymać i czułam, że muszę się z tobą zobaczyć.

Sucharita była prawie zaskoczona, słysząc, że wieść już doszła do uszu Anandamoyi i słuchała ze skupieniem, co mówiła Anandamoyi.

— Matusiu, uważałam Binoya zawsze za rodzone dziecko. Gdym się przekonała, jak on był zachwycony wami wszystkiemi, nie wiedziałam, jak mam was błogosławić w swem sercu! Jakże mogłam pozostać nieczynna, słysząc, że doznaliście przykrości? Nie wiem, czy mogę wam w czem pomóc, czy nie — w każdym razie tak mnie to poruszyło, że musiałam pędem przybiec do was. Moja droga, czy Binoy jest winien całej przykrości?

— Bynajmniej! — zawołała Sucharita. — Za cały rozruch, jaki powstał, odpowiedzialność ponosi Sucharita. Binoy owi nigdy się nawet nie śniło, że Lolita uda się na statek, nie mówiąc nikomu ani słowa, a przecież ludzie opowiadają, jak gdyby oboje zawczasu potajemnie ułożyli cały plan. A Lolita jest tak gorąco kąpaną dziewczyną, że nigdy nie zaprzeczała pogłosce, ani nie wyjaśniała, co naprawdę się zdarzyło.

— Ale coś z tem trzeba będzie uczynić! — rzekła Anandamoyi. — Odkąd Binoy usłyszał o tem wszyst-kiem, nie ma ani na chwilę spokoju w duszy, a nawet całą winę przyjmuje na siebie.

Sucharita lekko zarumieniła się i nasępiwszy twarz, zagadnęła :

— Dobrze, więc sądzisz, że Binoy Babu...

— Słuchaj no, moje dziecko — przerwała Anandamoyi, widząc bolesne wahanie Sucharity. — Mogę cię zapewnić, że Binoy uczyni, cokolwiek mu się rozkaże uczynić dla Lolity. Znam go od dzieciństwa i wiem, że jeżeli raz się czemuś poświęci, to już się nie wycofa. Z tego względu często musiałam chodzić w nieustannym strachu, żeby jego serce nie poniosło go w takie miejsce, skąd już niema nadziei się wyplątać.

— Nie potrzebujesz mieć żadnych obaw co do tego, czy Lolita wyrazi zgodę — rzekła Sucharita, czując że kamień spadł jej z serca. — Znam doskonale jej serce. Lecz czyż Binoy Babu będzie gotów opuścić swe środowisko?

31S

— Niewątpliwie byłby gotów, gdyby to było konieczne, — rzekła Anandamoyi, — lecz czemuż to wobec tego stanu rzeczy mówisz o opuszczeniu przezeń jego środowiska? Czyż zachodzi po temu jakaś potrzeba?

— Co przez to rozumiesz, matko? — zawołała Sucharka. — Czy chcesz powiedzieć, że Binoy Babu może pojąc za żonę dziewczynę wyznania Brahmo, pozostając nadal Hindusem?

— Jeżeli on sam chce tak postąpić, — odparła Anandamoyi, — to co jeszcze stać może na przeszkodzie?

— Ja osobiście nie widzę, jak to może dojść do skutku! — zauważyła Sucharita zupełnie zbita z tropu.

— Wydaje mi się to rzeczą najłatwiejszą w świecie, matusiu — wyjaśniła Anandamoyi. — Spojrzyj, ja na moich własnych śmieciach nie mogę przestrzegać zwyczajów, które zachowuje reszta rodziny — dlatego to tak wielu ludzi nazywa mnie chrześcijańską. W czasie jakichś specjalnych obrzędów* przebywam dobrowolnie na uboczu. Może się będziesz śmiała, moja droga, ale ci powiem, że nawet Góra nie chce przyjmować wody w moim pokoju! Czemużbym jednak z tego powodu miała mówić, że ten dom nie jest mem rodzinnem pie-leszem i że ich towarzystwo hinduskie nie jest mem towarzystwem? Ja osobiście nigdybym tego powiedzieć nie mogła. Przebywam w tern towarzystwie i w tym domu, przyjmując wszelkie dokuczenia, jakich mi tu nie szczędzą — lecz nie uważam tego za tak wielką uciążliwość. Jeżeli przeszkody staną się nie do przebycia, wtedy obiorę drogę, jaką Bóg mi wskaże, lecz co odczuwam, powiem na samym końcu — i od nich to zależy, czy uznają mnie, czy też nie.

— Lecz — rzekła Sucharita z pewnem zakłopotaniem — zważ-no. .. znasz poglądy Brahmo-Samadżu... dajmy na to, że Binoy Babu...

przerwała Anandamoyi. — Poglądy Brahmo-Samadżu nie są czemś odrębnem od reszty stworzenia. Wszystkie te artykuły, które pojawiają się w waszych czasopismach odczytywał mi on bardzo często — i nie widzę nic niezwykłego w* waszych poglądach.

— Jego poglądy są zgoła podobne

Dalsze słowa przerwała jej Lolita, wchodząca do pokoju w poszukiwaniu Sucharity. Zobaczywszy tu Anandamoyi, Lolita zarumieniła się ze wstydu, gdyż z twarzy Sucharity wniosła, że rozmawiały o niej. Czuła, że radaby czmychnąć, lecz brakło jej wykrętu by upozorować tak rychłą ucieczkę.

zawołała

— Chodź, Lolito, chodź matusiu!

Anandamoyi, biorąc ją za rękę i sadzając ją koło siebie, jak gdyby Lolita była jej osobliwą własnością, poczem podejmując to, co rozpoczęła, mówiła do Sucharity: •— Wiesz, matusiu, jedną z najtrudniejszych rzeczy jest uzgodnienie zła i dobra, a mimo to oba znajdują się pospołu na tym świecie; w tej łączności znajduje się szczęście i troska — niezawsze jest złe to, co się widzi, lecz bywa również i dobrem. A jeżeli tamto jest możliwe, to nie rozumiem, dlaczego dwojgu ludziom, którzy się różnią w poglądach, miałoby być trudno skojarzyć się szczęśliwie. Czy prawdziwe zjednoczenie dwojga istot ludzkich jest jedynie rzeczą zapatrywań?

Sucharita siedziała wciąż z głową pochyloną, zaś Anandamoyi znów zaczęła mówić:

— Czy ten wasz Brahmo-Samadż nie pozwoli dwojgu ludziom połączyć się z sobą, gdy oni sobie tego życzą? Czyż wasze społeczeństwo mocą swych formalnych ustaw rozdzieli dwie istoty, które Bóg zjednoczył sercem? Moja droga, czyż nigdzie na tym świecie niema takiego społeczeństwa, któreby nie zważało na drobne różnice poglądów i pozwalało jednoczyć się w sprawach, które mają istotne znaczenie? Czyż ludzkie istoty poto tylko wiodą żywot, by kłócić się ze swym Bogiem? Czy tylko dlatego zostało stworzone to, co zwiemy społeczeństwem?

Czy ten zapał serdeczny, jaki Anandamoyi ujawniała w swej rozprawie, wynikał jedynie z jej pragnienia, by wygnać wszelki opór w sprawie małżeństwa Bi-noya z Lolitą? Czy nie przechodziło jej przez głowę, że zapomocą swych dowodzeń zdoła rozproszyć szczyptę wątpliwości, jaka jeszcze pozostała w tym względzie w u-myśle Sucharity? Przecież Sucharicie nie zależałoby nigdy na odniesieniu takiego wrażenia. Jeżeliby jej wnioskiem było, że Binoy nie może poślubić Lolity,

o ile nie stanie się Brahmoseni, tedy jedyna nadzieja, jaką pokładano w Anandamoyi w tych dniach niepokoju, rozbiłaby się w proch! Tego samego dnia Bi-noy zadał jej pytanie: — Mamo, czyż mam zapisać się do Brahmo-Samadżu? Czy mam również przyjąć jego zasady? — a ona odpowiedziała: — Nie, nie! nie widzę żadnej po temu potrzeby!

Binoy pytał następnie: — A przypuśćmy, że wywrą na mnie nacisk?

— Nie, — odezwała się Anandamoyi po krótkiem milczeniu, — to nie jest rzecz, w której można wywierać nacisk.

Lecz Sucharita nie zgadzała się z tern, co powiedziała Anandamoyi, a ponieważ nie dawała odpowiedzi, więc Anandamoyi odgadła, że umysł Sucharity nie dał jeszcze przyzwolenia, przeto zaczęła mówić sama z sobą:

— Jedynie dzięki memu przywiązaniu do Gory zdołałam się przebić przez tradycje mego społeczeństwa. Lecz czyż serce Sucharity nie jest przywiązane do Gory? Gdyby tak było, tedy zapewne nie robiłaby sobie tak wiele z tak błahych rzeczy!

Anandamoyi czuła się nieco przygnębiona. Brakowało jeszcze tylko dwóch lub trzech dni do uwolnienia Gory z więzienia, a ona myślała, że oto czeka nań przygotowane pole, na którem wzejdzie mu szczęście. Czuła, że jeżeli kiedy, to teraz była pora okiełznać Gorę, gdyż inaczej kto wie, w jakie mógł dostać się opały. Lecz pozyskanie i skrępowanie Gory nie było w mocy zwykłego sobie dziewczęcia. Z jednej strony źle byłoby go ożenić z dziewczyną z rodziny hinduskiej — dlatego to odrzucała tak wiele starań ze strony ojców córek na wydaniu. Góra mawiał, że wogóle nie myśli się ożenić, a ludzie zdumiewali się, że ona, jako matka, nigdy nie protestowała przeciwko jego postanowieniu. Gdy więc nakoniec odkryła w nim oznakę słabości, była bardzo ucieszona, to też milczący sprzeciw Sucharity był dla niej wielkim ciosem. Lecz nie była to osoba, łatwo wypuszczająca ster z ręki, więc powiedziała sobie:

— Dobrze, poczekamy i zobaczymy.

ROZDZIAŁ LY.

F)aresh Babu mówił:

*    — Binoyu, nie chcę, byś strzelił jakieś głupstwo

tylko z chęci wybawienia Lolity z jej dwuznacznego położenia. To oburzenie naszego społeczeństwa jest bez znaczenia; w ciągu kilku dni zapomną na śmierć o tem, co ich teraz tak bardzo porusza.

Binoy czuł, że przyszedł tu w niezłomnem postanowieniu, by spełnić powinność względem Lolity. Wiedział, że z punktu widzenia społeczeństwa takie małżeństwo będzie niewłaściwe, nadewszystko zaś należało mieć na względzie gniew Gory — lecz idąc za głosem obowiązku, starał się wygnać z duszy wszystkie te przykre myśli. Teraz, gdy Paresh Babu nagle zażądał oddalenia tego głosu powinności, Binoy odczuł tem większą niechęć do odwrotu i ozwał się:

— Nigdy nie zdołam odpłacić się panu za serdeczność, jaką mi pan stale okazywał i nieznośną jest mi myśl, że chociażby na dzień stałem się przyczyną jakiegokolwiek nieszczęścia w waszej rodzinie.

— Binoyu, niezupełnieś mnie zrozumiał, — do-pomniał się Paresh Babu. — Ja osobiście bardzo się cieszę, że masz dla nas tyle szacunku, lecz gdy się ofiarujesz poślubić moją córkę, by tym sposobem okazać swój szacunek, nie świadczy to jeszcze o wielkim szacunku względem uczuć naszej córki. To też wytłumaczyłem ci, że ta trudność nie jest bynajmniej natury tak poważnej, byś musiał dla tego przyjmować na siebie choćby najmniejsze poświęcenie.

Teraz Binoy czuł się przynajmniej wolny od wszelkiej odpowiedzialności, lecz myśl jego nie mknęła nie-zagrodzonym torem swobody z tą samą rączością, z jaką wbija się w przestworze ptak wypuszczony z klatki. Nawet teraz nie dawał żadnego znaku poruszenia, chociaż tama powściągliwości, którą z poczucia stawiał na tak długo, stała się niepotrzebną. Tam gdzie do niedawna stawiał każdy krok z obawą i drżeniem, cofając się co chwila, teraz zajmował całą przestrzeń i trudno mu było się wycofać. Na tem samem miejscu, kędy ciągnąc za rękę, zaprowadziła go powinność, która obecnie

mówiła mu: „Teraz, bracie, cofnij się, nie masz potrzeby iść dalej⁴⁴ — serce odzywało się doń: „Możesz oddalić się stąd, gdy taka wola, lecz ja tu pozostanę.⁴⁴

Gdy już Paresh Babu nie podawał żadnych nadto usprawiedliwień, Binoy przemówił:

— Niech pan nie myśli, że chciałem na zew obowiązku spełnić jakieś ciężkie zadanie. Jeżeli tylko udzielisz mi swego zezwolenia, tedy nic nie może sprawić mi większej radości, jak takie szczęśliwe zdarzenie... bałem się tylko, że...

— Nie miałeś najmniejszego powodu do obaw — przerwał Paresh Babu, nie wahając się ani na chwilę. Kochał on prawdę tak dalece, że odrazu ją wyjawił: — Słyszałem od Sucharity, że Lolita nie jest ci nieprzychylną.

Błysk radości wystrzelił z serca Binoya, gdy posłyszał, że ta tajemnica wnętrza duszy Lolity została wyjaśniona Sucharicie. Zachodził w głowę, kiedy i jak ona o tern powiedziała. Niezmierna a tajemnicza radość przenikała mu serce na myśl, że był przedmiotem poufnej rozmowy między dwiema przyjaciółkami. Natychmiast odezwał się:

— Jeżeli uważasz, żem jest wart jej ręki, to nie może być dla mnie większego szczęścia.

— Poczekaj jeszcze chwilę — rzekł Paresh Babu. Pójdę na górę zobaczyć się z żoną.

Gdy zaczął pytać Bordashundari o jej zdanie, poczęła nalegać:

— Binoy musi się nawrócić do Brahmo-Samadżu.

— Zbyteczne o tem mówić, — odpowiedział Paresh Babu.

— Musimy wpierw umówić się co do tego, — powiedziała Bordashundari, — więc poproś tu Binoya.

— A zatem musimy ustanowić dzień na obrzęd wtajemniczenia — odezwała się Bordashundari bez ogródek, skoro nadszedł Binoy.

— Czy wtajemniczenie jest rzeczą bezwzględnie konieczną? — zapytał Binoy z wahaniem.

— Ma się rozumieć, że bezwzględnie konieczną! — krzyknęła Bordashundari. — Jakże pan sobie to

wyobraża? Czyż inaczej pan może pojąć żonę z rodziny brahmoskiej ?

Binoy, nic nie odpowiadając, zwiesił głowę. Widocznie więc Paresh Babu, słysząc, że on pragnie ożenić się z jego córką, doszedł do wniosku, że oczywiście tem samem chce przystąpić do Brahmo-Samadżu.

— Mam wielkie poważanie dla Brahmo-Samadżu

—    przemówił, zacinając się, — i dotychczas nie było w mem zachowaniu niczego, coby było przeciwne jego zasadom. Lecz czyż to już nieodwołalnie i koniecznie muszę być jego członkiem?

— Jeżeli pańskie zasady są zgodne z naszemi, cóż tedy panu przeszkadza wejść do naszego grona? — zapytała Bordashundari.

— Niepodobna mi powiedzieć, jakoby już w oczach moich nic nie znaczyło społeczeństwo hinduskie,

—    wyjaśnił Binoy.

— Wobec tego źle to z pańskiej strony, że pan wogóle poruszał tę kwesję — ubolewała Bordashundari. Gzy pan okazał gotowość poślubienia naszej córki jedynie z litości dla nas, czy też by wyświadczyć nam laskę ?

Był to dotkliwy cios dla Binoya, gdyż widział, że jego oświadczyny istotnie mogły się wydawać drwinami w stosunku do nich.

W sam raz na rok przedtem przeszła nowa ustawa o ślubach cywilnych, a w owym czasie obaj z Górą bardzo zapalczywie zwalczali ją w gazetach! Z tego to powodu trudno było Binoyowi teraz oświadczyć, że nie jest Hindusem i ożenić się według ustawy o ślubach cywilnych.

Widział też, że trudno wymagać od Paresha Babu, by przyklasnął zamiarowi jego ożenku z Lolitą, dopóki on pozostanie Hindusem, więc ciężko westchnąwszy wstał, by odejść, i składając obojgu ukłon, rzekł jakby się usprawiedliwiając:

— Proszę mi wybaczyć, że nie będę już nic mówił, by nie pogarszać jeszcze mego błędu — poczem wyszedł z pokoju. Schodząc na dół, — ujrzał Lolitę siedzącą samotnie przy małym pulpicie w rogu werandy i piszącą listy. Na odgłos jego kroków podniosła głowę

i wpatrzyła się weń wzrokiem rozgorączkowanym. Znajomość Lolity z Binoyem nie była tak świeża — jakże często spoglądała mu ona w twarz! lecz dzisiaj w jej spojrzeniu wyrażała się jak gdyby jakaś czarodziejska tajemnica. Ta tajemnica myśli Lolity, znana jedynie Sucharicie, objawiła się Binoyowi w cieniu jej czarnych rzęs, a tkliwość jej spojrzenia była niby obłok przesycony chłodem nadchodzącego deszczu. W przelot-nem spojrzeniu, jakie wzajemnie przesłał jej Binoy, odczuła nagły przebłysk bólu. Nie mówiąc ni słowa, ukłonił się Lolicie i zszedł ze schodów.

BOZDZIAŁ LYI.

/^dy Góra wyszedł z więzienia, zastał Paresha Babu i Binoya, oczekujących go przed bramą.

Miesiąc — to czas wcale niedługi. W czasie swej okrężnej wycieczki Góra był odłączony od swych przyjaciół i krewnych znacznie dłużej niż teraz, lecz skoro po miesięcznej rozłące i zamknięciu wyszedł na wolność i ujrzał Binoya wraz z Pareshem Babu, miał uczucie, jak gdyby ponownie się narodził w bliskim mu świecie starych przyjaciół. Gdy w świetle wczesnego poranku obaczył szlachetną życzliwość na spokojnej twarzy Paresha Babu, pochylił się i otarł pył stóp jego z taką radością uwielbienia, jakiej nie odczuwał nigdy poprzednio. Paresh Babu uściskał obu przyjaciół, po-czem Góra pochwycił rękę Binoya i zawołał, śmiejąc się:

— Binoyu, od lat sztubackich razem pobieraliśmy naukę, lecz ja cię wyprzedziłem w nauce w tej oto wyższej szkole.

Binoy nie czuł się w nastroju, by uczestniczyć w tej wesołości, więc milczał, Zdawał sobie sprawę z tego, że jego przyjaciel, przeszedłszy tajne udręki więzienia, stał się mu w większej mierze przyjacielem, niż po inne czasy! Zachowywał niemal uroczyste i szacunku pełne milczenie, dopóki go Góra nie zapytał:

— Jak się miewa matka?

— Dobrze się miewa — odpowiedział Binoy.

— Chodźno ze mną, mój przyjacielu, — zawołał Paresh Babu, — powóz czeka na ciebie.

Właśnie, gdy mieli wsiadać do powozu, nadbiegł zziajany Abinash, a za nim gromadka studentów.

Widząc go, Góra czemprędzej chciał zająć miejsce w powozie, lecz ubiegł go Abinash i stanął mu w drodze, prosząc, by się zatrzymał na chwilę. Jednocześnie studenci zaczęli śpiewać gromkim głosem:

Dzisiaj, po mrocznej nocy utrapień Zabłysnął świt!

Już się skruszyły pęta poddaństwa,

Zabłysnął świt!

— Cicho! — wrzasnął Góra, a twarz mu oblała się szkarłatem. Studenci natychmiast przerwali śpiew i patrzyli nań w osłupieniu, on zaś mówił dalej : — Abinashu, na co ten cały harmider?

Abinash, nie odpowiadając, wydobył z pod szala gruby wieniec, starannie owinięty w liść bananu, a jakiś wyrostek zaczął piskliwym głosem z szybkością nakręconej maszynki odczytywać adres. Adres ten był tłoczony złotemi literami, a treścią jego była radość z powodu uwolnienia Gory z więzienia.

Odtrącając wieniec, podany mu przez Abinasha, Góra zawołał głosem pełnym gniewu:

— Co ma znaczyć ta cała szopka? Czyżeście przez cały ten miesiąc robili przygotowania, by tu przy drodze przebrać mnie za członka waszej trupy?

W rzeczy samej Abinash planował to od dłuższego czasu. Myślał, że sprawi to wielkie wrażenie, więc nie przypuścił Binoya do swych zamiarów, ponieważ był chciwy rozgłosu, jaki (był tego pewny) spadnie nań dzięki tak niezwykłemu obchodowi. Albowiem w tym czasie, o którym mówimy, takie formy rozrywek nie stały się jeszcze powszechnym zwyczajem. Ponadto ułożył dla dzienników opis obchodu i tylko zostawił miejsce na parę szczegółów, które po powrocie do Kalkuty miał uzupełnić przed posłaniem do druku.

— Nieładnie to z twej strony tak się odzywać do mnie, — obruszył się Abinash. — Przecież podzielaliśmy

twoje cierpienia, gdy byłeś w więzieniu. Nasze żebra palił ustawiczny ogień serdecznego bólu przez każdą chwilę ubiegłego miesiąca.

— Mylisz się, Abinashu, — napomknął Góra. — Gdybyś się przyjrzał dokładnie, zobaczyłbyś, że ogień nawet się nie zatlił, a waszym żebrom nie stała się wcale niewynagrodzona krzywda.

Lecz Abinash nie dał się w kozi róg zapędzić i upierał się:

— Władza starała się okazać ci niełaskę, lecz dzisiaj my, jako przedstawiciele ojczystych Indyj, kładziemy ten wieniec na cześć...

— Tu już żart przebrał miarkę! — zgromił go Góra i odtrąciwszy na bok Abinasha i jego towarzyszy, zwrócił się do Paresha Babu, zapraszając go do powozu.

Paresh Babu odetchnął z ulgą, usiadłszy, a Góra i Binoy bez zwłoki poszli za nim.

Góra dotarł do domu nazajutrz rano, odbywszy parowcem podróż do Kalkuty, i zastał tłum czekający przed domem celem okazania mu czci. Przebijając się przezeń wszelkiemi sposobami, by wydostać się z jego objęć, wszedł do sieni, by przywitać się z Anandamoyi. Ta wykąpała się była raniutko i już czekała na syna; gdy zaś Góra wszedł i dotknął jej stóp, nie mogła powstrzymać łez, nad któremi przez cały ten czas umiała zapanować.

Gdy Krishnadayal powrócił z kąpieli w Gangesie, Góra poszedł przywitać się z nim, lecz ów oddał mu pronam tylko zdaleka, tak iż Góra nie dotknął jego stóp. Skoro potem ów usadowił się w przyzwoitej odległości, Góra rzekł:

— Ojcze, chciałbym odbyć pokutę.

— Nie widzę żadnej po. temu potrzeby — odrzekł Krishnadayal.

— W więzieniu nie doznawałem żadnej przykrości — wyjaśnił Góra, — oprócz tego, że było mi niepodobieństwem ustrzec się od skalania. Nawet teraz nie czuję się wolny od wyrzutów. Dlatego to muszę odbyć obrzędową pokutę.

— Nie, nie! — krzyknął Krisknadayal w przerażeniu. — Nie potrzebujesz być tak przesadny. Nie zezwalam na takie postępowanie.

— Dobrze więc, — rzekł Góra, — zasięgnę w tym względzie rady panditów.

— Nie potrzebujesz pytać o zdanie panditów — sprzeciwił się Krishnadayal. — Mogę cię upewnić, że w tym wypadku nie potrzeba wcale pokuty.

Góra nigdy nie mógł pojąć, czemu człowiek tak drobiazgowy w zakresie czystości rytualnej, jak Krishnadayal, nie lubił nigdy stosować do niego żadnych prawideł ani ograniczeń — i nietylko ani myślał udzielić zezwolenia, lecz naopak, sprzeciwiał się wszelkim poczynaniom Gory w kierunku zachowywania przepisów ortodoksalnych.

Dnia tego Anandamoyi postawiła do śniadania krzesło Binoya obok Gory, lecz Góra zażądał:

— Mamo, proszę cię, odsuń nieco dalej krzesło

Binoya!

— Czemuż to? cóż to Binoy zrobił złego? — zawołała zdumiona Anandamoyi.

— Binoy nie zrobił nic złego, — odparł Góra, — wina jest po mojej stronie. Jestem zakażony zetknięciem z ludźmi.

— Mniejsza o to — odrzekła Anandamoyi. — Binoy nie jest taki, by miał troszczyć się o podobne

rzeczy.

— Binoy może się nie troszczyć, ale ja się troszczę — rzekł Góra.

Gdy po śniadaniu obaj przyjaciele udali się do opuszczonego pokoju na poddaszu, nie wiedzieli, o czem mają rozmawiać. Binoy owi brakło konceptu, jak ma nawiązać z Górą rozmowę w przedmiocie, który zawładnął jego duszą w ciągu ostatniego miesiąca. Także i Górze przychodziło na myśl, by zapytać o rodzinę Paresha Babu, ale nie czynił o tern wzmianki, czekając, aż Binoy sam poruszy ten temat. Co-prawda pytał Paresha Babu o jego córki, ale była to jeno prosta grzeczność. Dusza jego pragnęła posłyszeć o nich o wiele więcej ponad samą tylko wiadomość, że były zdrowe.

W takim zbiegu rzeczy do pokoju wszedł Mohim i usiadł, dysząc ze zmęczenia po wdrapywaniu się na schody. Gdy już odsapnął, odezwał się:

— Binoyu, przez cały ten czas czekaliśmy na Gorę; obecnie, skoro powrócił, dalsza zwłoka jest niepotrzebna. Ustanówmyż nareszcie termin. Co mówisz na to, Goro? Wiesz chyba, co mam na myśli?

Góra odpowiedział śmiechem, a Mohim podjął:

— Ty się śmiejesz? Myślisz, że twój dada jeszcze o tern nie zapomniał. Lecz powiem ci, że córka nie jest urojeniem — zaczynam poznawać, że jest przedmiotem bardzo rzeczywistym — takim, że go nie tak łatwo zapomnieć! Nie śmiej się z tego, tym razem musimy ostatecznie się ustatkować.

— Oto masz człowieka, od którego wszystko zależy, byle się ustatkował! — wykrzyknął Góra.

— O, do kaduka! — żachnął się Mohim. — Czy spodziewasz się, że zdoła coś ustanowić człowiek, który sam się nie ustatkował? Teraz skoro przybyłeś, musisz przyjąć brzemię na barki.

Binoy wciąż zachowywał uroczyste milczenie i nawet z racji żartu na swój własny koszt nie odezwał się ani słowem. Góra, odgadując, że jest gdzieś w tern jakiś sęk, zauważył:

— Mogę się podjąć rozesłania zaproszeń, a nawet zastawienia ciast i słodyczy, jestem też gotów ofiarować swe usługi w czasie uroczystości weselnej, lecz byłoby ponad moje siły, przyjąć na siebie odpowiedzialność za ożenek Binoya z twoją córką. Sam nie jestem bynajmniej w zażyłych stosunkach z bożkiem, który odpowiada za wszelkie sprawy miłosne — trzymam się od niego w przyzwoitej odległości i kłaniam mu się zdaleka.

— Nie myśl sobie jednak, że ponieważ trzymasz się zdała od niego, on ciebie oszczędzi — rzekł Mohim. — Nie da się powiedzieć, kiedy ci on złoży niespodzianą wizytę. Nie mam pojęcia, jakie są jego plany względem ciebie, lecz wiem, że co się tyczy Binoya, to mu on bruździ niepomału. Wystarczy, gdy ci powiem, że będziesz miał czego żałować, jeżeli sam nie weźmiesz czynnego udziału w tej sprawie, miast zdawrać wszystko na bożka miłości.

— Z całą chęcią będę żałował, że nie przyjąłem odpowiedzialności za to, co nie do mnie należy, — zaśmiał się Góra, — bo w dwójnasób gorzko musiałbym żałować, gdybym ją przyjął. Chcę być zabezpieczony od takiego losu.

— Czy staniesz z boku i będziesz bez sprzeciwu patrzył na młokosa — Brabmina, pomiatającego swą godnością, kastą i szacunkiem? — pytał Mohim. — Ty wyrzekasz się jadła i snu, niepokojąc się wciąż o to, by ludzie pozostali dobrymi Hindusami, a oto twój najlepszy przyjaciel zamierza porzucić kastę i pojąć żonę z rodziny brahmoskiej, ty odtąd zaś nie będziesz mógł pokazać się ludziom na oczy. Binoyu, przypuszczam, że się na mnie nie pogniewasz, ale nie brak takich ludzi, którzy są gotowi za twemi plecami powiedzieć Górze o tern wszystkiem, gdyż w swej gorliwości mają zwyczaj napadać jeden na drugiego. Ja przynajmniej jestem szczery w twej obecności, — co jest dobre dla wszystkich osób zainteresowanych. Jeżeli pogłoska jest błędna, wtedy ich rzeczą jest wyjaśnić, jak jest w istocie i na tern koniec całej parady, lecz jeżeli jest prawdziwa, wtedy raz na zawsze trzeba z tern skończyć.

Gdy Mobim rozstał się z nimi, Binoy nie odezwał się ani słowem, lecz Góra zwrócił się ku niemu i zapytał:

— Słucbajno, Binoyu, co powiesz o tej sprawie?

— Trudno — rzekł Binoy — wytłumaczyć wszystko należycie, podaniem jedynie paru szczegółów, przeto postanowiłem opowiedzieć ci kolejno całą hi-storję, jednakowoż nic na tym świecie nie dzieje się tak, jak sobie życzymy — wypadki najpierw niby to obchodzą nas pocicbu, skradając się jak tygrys polujący na zdobycz, a potem znienacka, bez ostrzeżenia, zatapiają nam pazury w karku. Tak samo i wieści są zrazu jakby przygasłe, nakształt ognia, a potem nagle wystrzelają jasnym płomieniem i nie można ich zażegnać. Z tego powodu sądzę niekiedy, że dla człowieka jedynym sposobem zachowania wolności jest, gdy pozostaje zupełnie niewzruszony.

— Gdzież jest wolność, jeżeli tylko ty pozostaniesz niewzruszony? — zapytał Góra, śmiejąc się. — Jeżeli reszta świata uważa za stosowne pozostawać w ruchu, czemużby ciebie miano pozostawić w spokoju? Naprawdę to skutek będzie wręcz przeciwny, bo gdy cały świat jest zatrudniony, a ty sam pozostajesz V/ nieczynności, to przekonasz się jedynie, że jesteś spętany. Dlatego musisz mieć się na baczności, by czujność twa nie osłabła, bo inaczej wobec tego, że wszystko pozatem jest w rucbu, poznasz, żeś nie jest jeszcze gotów.

— Jest to zupełną prawdą, co mówisz — zgodził się Binoy, — ja nigdy nie bywam gotów. I tym razem również byłem nieprzygotowany. Nigdy nie rozumiałem, z jakiej strony coś mnie zaskoczy, lecz gdy już raz mnie zaskoczyło, wtedy ktoś z pewnością musi za to przyjąć odpowiedzialność. Nie należy się cofać przed czemś przykrem dlatego, że byłoby lepiej, gdyby to wogóle nie miało miejsca...

— Nie wiedząc, co się stało, trudno mi będzie o tern rozmawiać — zauważył Góra.

Zebrawszy się na wyznanie, Binoy zaczął:

— Wskutek nieuniknionych okoliczności znalazłem się w takiej sytuacji względem Lolity, że jeżeli się z nią nie ożenię, to będzie musiała przez całe życie znosić nieuzasadnione obelgi ze strony swego społeczeństwa.

— Powiedz mi dokładniej, w jakiej znalazłeś się sytuacji — wtrącił Góra.

— To długa historja — odrzekł Binoy. — Opowiem ci wszystko z czasem, narazie musisz poprzestać na tern, corn ci opowiedział.

— Dobrze, — rzekł Góra, — poprzestanę na tern. Powiem ci tylko, że jeżeli okoliczności były nieuniknione, to żal z powodu skutków jest również nieunikniony. Jeżeli Lolita musi znosić zniewagi ze strony swego społeczeństwa, to na to nie można nic poradzić.

— Ależ — upomniał się Binoy — środki ratunku są przecie w moich rękach!

— Jeżeli tak, to dobrze, — zauważył Góra, — lecz określając głośno fakt, nie uczynisz jeszcze sprawy tak prostą. Gdy ludzie są w biedzie, w ich mocy jest kraść i zabijać, lecz czyż ten fakt usprawiedliwia po-

dobne postępki? Mówisz, że chcesz wypełnić swoją powinność względem Lolity, żeniąc się z nią, lecz czy masz pewność, że to twój najpierwszy obowiązek? Czy nie masz żadnych obowiązków wobec społeczeństwa?

Binoy nie odpowiedział, że wspomniawszy o swej powinności względem społeczeństwa, odrzucił myśl żeniaczki w rodzinie brahmoskiej; zamiast tego zaczął gorąco dowodzić:

— W tej sprawie, sądzę, nie dojdziemy do porozumienia. Nie mówię przeciwko społeczeństwu — dla jakiejś skłonności ku jednostce. Zmierzam do tego, że ponad jednostką i ponad obu społeczeństwami jest jeszcze coś, na co zważać powinniśmy, a jest to religja. Tak samo, jak najważniejszą moją powinnością nie jest ocalenie jednostki, nie jest nią i zbawienie społeczeństwa, gdyż najważniejszym obowiązkiem jest zachowanie jednej i jedynej religji.

— Nie mogę szanować takiej religji, — obruszył się Góra, — która nie uznaje praw jednostki i społeczeństwa i sobie wszystko przywłaszcza.

— Ale ja mogę! — krzyknął Binoy, nabrawszy odwagi. — Religja nie została wzniesiona na podwalinach społeczeństwa i jednostek, ale społeczeństwo i jednostka są zależne od religji. Jeżeli zaczniesz nazywać rełigją to, czego przypadkiem pragnie społeczeństwo, wtedy samo społeczeństwo rozsypie się w gruzy; jeżeli społeczeństwo stawia jakieś zawady na drodze prawdziwie religijnej wolności, wtedy przezwyciężając takie bezcelowe przeszkody, spełniamy swoją powinność względem społeczeństwa. Jeżeli nie jest dla mnie nieszczęściem poślubić Lolitę, a, co więcej, nawet powinienem tak uczynić, tedy byłoby to wprost bezbożnością, gdybym dał się od tego odwieść jedynie dlatego, że jakimś trafem jest to nie na rękę społeczeństwu.

— Czy chcesz być sam tylko sędzią tego, co słuszne i niesłuszne? — zapytał Góra. — Czy nie zastanowisz się nad tern, w jakiej sytuacji znajdą się twoje dzieci z takiego małżeństwa?

Spór Binoya z Górą doszedł do takiego napięcia, jakiego nigdy poprzednio nie osięgał. Jeszcze parę ty-

odni temu wzdrygałby się całą istotą na samą możliwość jakiegokolwiek konfliktu ze społeczeństwem. Na ten temat nie ważył się spierać nawet z samym sobą, a gdyby Góra nie roztrząsał sprawy w ten sposób, wówczas zgodnie z głęboko zakorzenionemi nawyczkami umysłu Binoya rzecz cała wzięłaby obrót wręcz przeciwny. Lecz w miarę przewlekania się sprzeczki jego skłonność, poparta wnętrznem poczuciem obowiązku, nabierała coraz więcej mocy.

Rozmowa z Górą wrzała gorąco i namiętnie. W takich dowodzeniach Góra zazwyczaj nie odwoływał się do rozsądku — ale poprostu wypowiadał swe zapatrywania z gwałtownością, której niewielu mogło dorównać. Tak też i dzisiaj wytężał siły, by rozbić w puch wszelki argument wytoczony przez Binoya, jednakowoż tym razem spostrzegł, że napotyka przeszkody. Dopóki chodziło jeno o przeciwstawienie poglądów Gory poglądom Binoya, pierwszy z nich stale odnosił zwycięstwo — lecz dzisiaj stanęli przeciw sobie dwaj ludzie z krwi i kości. Góra nie potrafił już odbijać pocisków słownych własnym zapasem oręża wymowy, gdyż gdziekolwiek upadła jego strzała, trafiała we wrażliwe i pełne bólu serce ludzkie.

Wkońcu Góra wykrzyknął:

— Nie mam ochoty na słowne utarczki z tobą, gdyż w tych rzeczach nie należy bawić się w dowodzenia, raczej trzeba mieć serce, by je zrozumieć. Lecz mnie osobiście sprawia to ból ogromny, że chcesz zerwać z własnymi rodakami, żeniąc się z dziewczyną brahmoską. Ty może się odważysz na rzecz podobną, ale ja nigdybym nie umiał — w tern właśnie różnimy się obaj. — Do tego dojść nie można ani wiedzą ani rozumem; wszystko poszło stąd, że twoje uczucia zwróciły się w innym kierunku niż moje. Po tobie trudno się spodziewać, byś miał serce dla społeczeństwa, skoro chcesz mu zadać taki cios tam właśnie, gdzie ja wyczuwam tętno życia. Ja pragnę tylko dobra Indyj —mniejsza o to, jakie znajdziesz w nich wady albo jak będziesz je lżył. Nie pragnę, by kto był nad nie większy, czy to ja czy kto inny! Nie chcę uczynić najmniejszej rzeczy, któraby mnie mogła oddalić od nich choć na włosek!

I zanim Binoy zdobył się na odpowiedź, Góra krzyknął :

— Nie, Binoyu, dla mnie spór o to nie jest czczą gadaniną! Gdy cały świat porzucił Indje i obrzuca je zniewagami, to ja ze swej strony chcę stanąć pod jednym pręgierzem z niemi — ztemi Indjami bałwochwalczemi, zabobonnemi, ujarzmionemi przez kasty, mojemi Indjami! Jeżeli ty chcesz zerwać z niemi, musisz zerwać i ze mną!

Powstał i wyszedłszy na werandę, zaczął się przechadzać tam i z powrotem, Binoy zaś siedział wciąż w milczeniu. Trwało to, póki nie wszedł służący z oznajmieniem, że na dworze czeka tłum ludzi, chcąc zobaczyć się z Górą; Góra korzystając ze sposobności wymknięcia się, zszedł na dół.

Wydostawszy się na dwór, w tłumie innych zobaczył Abinasha. Góra przypuszczał, że Abinash gniewa się na niego, ale w chwili obecnej nie widział w nim najmniejszego objawu gniewu. Istotnie też on rozpoczął wyszukanemi słowy wygłaszać przemówienie, sławiąc wczorajszy wypadek nieprzyjęcia wieńca przez Gorę. Nadewszystko oświadczył:

— Szacunek mój dla Gourmohana Babu wzrósł ogromnie. Już oddawna wiedziałem, że jest on człowiekiem niepospolitym, lecz wczoraj przekonałem się, że jest on wielką osobistością. Wczoraj przybyliśmy, by okazać mu uwielbienie, lecz on odrzucił te dowody czci z taką wyniosłością, iż niewielu znaleźćby dziś można było, którzyby tak postąpili. Czy jest to rzecz, z której by można było szydzić?

Gorę zmieszały do żywego te słowa, a oburzenie na Abinasha rozpaliło mu duszę, więc krzyknął zniecierpliwiony :

— Słuchajno Abinashu, ty obrażasz ludzi tym sposobem oddawania czci! Czyż nie mogłeś po mnie oczekiwać na tyle skromności, że odrzucę wasze zaproszenie, wzywające mnie do wzięcia udziału w tych waszych pląsach przydrożnych? Czy nie masz zamiaru założyć wędrowną trupę Jatry i włóczyć się za zarobkiem? Czy nikt z was nie ma ochoty, by wziąć się choćby do najmniejszej pracy realnej? Jeżeli chcecie pracować ze mną, to dobrze, a jeżeli chcecie walczyć przeciwko mnie, to też dobrze, lecz proszę was, nie włóczcie się tak, krzycząc wciąż: brawo, brawo!

Lecz to jeno zwiększyło uwielbienie Abinasha, więc z twarzą rozjaśnioną zwrócił się do obecnych, jak gdyby chcąc skierować ich uwagę na cudowne natchnienie w słowach Gory, i zawołał:

— Dzięki twojemu błogosławieństwu dane nam było ujrzeć tak szczerą bezinteresowność z twej strony, iż stanie się ona wieczną chlubą naszej ojczyzny. Gotowiśmy poświęcić życie dla takiego człowieka! — to mówiąc, pochylił się do stóp Gory, lecz Góra odsunął się niecierpliwie.

— Gourmohanie Babu, — rzekł Abinash, — odmawiasz przyjęcia od nas objawów czci, lecz nie przystoi ci pozbawiać nas przyjemności zobaczenia cię na uroczystości, którą zamierzamy urządzić niezadługo. Uradziliśmy to wszyscy, a ty musisz zgodzić się, że przyjdziesz.

— Dopóki nie odbędę pokuty, — odpowiedział Góra, — nie mogę zasiąść do stołu z żadnym z was.

Pokuty! Abinashowi rozjaśniły się oczy i zawołał:

— Nikomu z nas nie przyszłaby taka myśl do głowy, lecz Gourmohan Babu nigdy nie może zaniedbać żadnego z przepisów, ustanowionych przez religję hinduską.

Wszyscy się z tern zgodzili, że byłby to pomysł kapitalny, gdyby wszyscy mogli się spotkać na uroczystości z okazji obrzędu pokuty. Zaproszonoby kilku wielkich panditów z okolicy, aby widząc gorliwość Gory w odbywaniu pokuty, mogli przekonać się naocznie, że nawet w czasach obecnych religja hinduska jest jeszcze żywotna.

Roztrząsano również, gdzie ma się odbyć obrzęd pokuty, a gdy Góra oświadczył, że w jego domu byłoby niewygodnie, jeden z jego gorących zwolenników, który miał dom z ogrodem nad brzegiem Gangesu, zaproponował, żeby tam urządzić całą ceremonję. Uchwalono również, że okolicznościowe wydatki mają być pokryte ze składek wszystkich członków.

Przed samem rozejściem Abinash rozpoczął ozdobną i namiętną przemowę, w której, wymachując rękami ku słuchaczom, prawił:

— Może Gourmohan Babu będzie się na mnie gniewał, ale gdy serce jest pełne, wtedy niepodobna uczucia utrzymać na wodzy. W celu odzyskania Wed w tym świętym kraju Indyj rodziły się avaîary *), a tak samo dzisiaj otrzymaliśmy avatar, który przyszedł na świat celem zachowania religji hinduskiej. W całym świecie nasz kraj jest jedynym, który ma sześć pór roku — a w tym naszym kraju od czasu do czasu rodziły się avatary i jeszcze rodzić się będą. Jesteśmy zaiste szczęśliwi, iż stwierdziliśmy, że jest to prawda! Bracia, zawołajmy: Niech żyje Gourmohan!

Tłum cały podniecony wymową Abinasha zaczął wiwatować w niebogłosy, lecz Góra uciekł, pełen wielkiego wzburzenia.

Dzisiaj, w pierwszym dniu swobody po utrapieniach więziennych, zdawała się go przytłaczać jakaś ogromna ociężałość. W ciasnocie życia więziennego przez wiele dni marzył o tern, jak to z nowym zapałem weźmie się do pracy dla kraju, lecz dzisiaj zadawał sobie nieustannie jedno tylko pytanie:

— Biada! gdzież moja ojczyzna? czy ona tylko dla mnie jest rzeczywistością? Oto najdawniejszy z mych przyjaciół, ten, z którym omawiałem wszystkie me plany i nadzieje, gotów jest pod wrażeniem chwili zerwać po tylu latach wszelkie węzły łączące go z przeszłością i przyszłością, nieczuły na wszystko, aby tylko poślubić jakąś dziewczynę, w której się zadurzył! A oto ci, którzy należą do tak zwanego ,,mojego“ stronnictwa, po tylokrotnem wyjaśnianiu im moich poglądów, uroili sobie, że jestem avatarem, który przyszedł na świat tylko po to, by ratować religję hinduską! Jestem poprostu uosobioną postacią z ksiąg Świętych!... A o Indjach to. nikt nie pomyślał? Sześć pór roku, zaiste! W Indjach jest przecie sześć pór roku! Jeżeli jedynym płodem tych sześciu pór jest dojrzewanie takich owoców, jak Abinash, cóż

*, Avatar — wcielenie bóstwa na ziemi.

333

na tem kto straci, gdy będziemy mieli mniej o dwie lub trzy pory roku?

W tej chwili nadszedł służący, mówiąc, że matka go wzywa. Otrzymawszy to zawiadomienie, Góra nagle się zerwał i powtórzył sam do siebie:

— Matka mnie wezwała!

Zdawało mu się, że te słowa mają dlań nowe znaczenie.

— Niech się dzieje, co chce! — mówił sobie, — mam jeszcze matkę i ona mnie wzywa. Ona z każdym mnie pojedna; ona nie pozwoli, abym pozostał komukolwiek daleki. Zobaczę, że ci, którzy do mnie należą, siedzą z nią w jej pokoju. Nawet w więzieniu matka mnie wzywała i tam umiałem jej dostrzec, a teraz, już. pcjza murami więziennemi, ona mnie wzywa i pójdę, żeby się z nią zobaczyć.

Gdy tak mówił do siebie, poglądał na niebo, chłodne w to południe zimowe, a jego zwady z Binoyem i Abi-nashem zaczęły mu się wydawać błahostką. W tym blasku słońca południowego kraina Indyj zdawała się wyciągać doń ramiona — i ujrzał rozpostarte przed sobą wszystkie jej rzeki i góry, jej miasta i morza, a z nieskończonej oddali płynął blask czysty i nieskalany, w którym całe Indje lśniły promieniście. Serce Gory tak było przepełnione, że łzy nabiegły mu do oczu i wszelkie zwątpienie znikło mu z duszy. Całe jego jestestwo z radością przysposabiało się do tej pracy dla Indyj, pracy, która była tak ogromna, a której owoce były tak dalekie. Chociaż oczyma niezdolny był objąć wielkości Indyj, które widywał w swych rozważaniach, to jednak nie odczuwał ni cienia żalu. Raz po raz powtarzał sobie:

— Matka mnie wzywa! Pójdę tam, gdzie Dawca wszelkiego pożywienia, Ten, który rządzi wszechświatem, zasiada od czasów tak nieskończenie odległych, a przecież obecny w każdej chwili, Ten, który jest poza śmiercią, a zarazem pośrodku życia, Ten, który rozlewa wspaniały blask przyszłości nad niedokonaną i nieszczęsną teraźniejszością — pójdę tam! — Matka mnie wzywa w ową dal nieskończoną, tak jednocześnie bliską!

W tej radości Góra odczuwał również obecność Binoya i Abinasha — jak gdyby i oni byli z nim nierozłączni — a wszystkie drobnostkowe nieporozumienia dnia tego zatonęły w zupełnej harmonji.

Skoro Góra wszedł do pokoju Anandamoyi, twarz jego prawie przeobraziła się w rozbłysku szczęścia i zdawało mu się, że poza wszystkiem, co widział przed sobą, dostrzega czyjąś czarowną obecność. Wszedłszy nagle, w pierwszej chwili nie poznał, kto to siedział koło jego matki!

Była to Sucharita, która powstała i ukłoniła mu się.

— Więc to pani tu przyszła? — rzekł do niej Góra.

—    Proszę usiąść!

Gdy wymawiał słowa: — Więc to pani tu przyszła!

—    mówił to tak, jakby to nie był zwyczajn^arypadek. ale jakieś doniosłe zdarzenie. . .

Był czas, że Góra unikał Sucharity, a potem gdy był w podróży, zajmował się pracą i przebywał różne tarapaty, potrafił w mniejszym lub większym stopniu wyrzucić z pamięci myśl o niej. Lecz w czasie zamknię cia w więzieniu nawiedzało go we śnie i na jawie wspomnienie Sucharity. Swojego czasu myśl, że w Indjach są kobiety, ledwo się mieściła w głowie Gory, lecz teraz dzięki Sucharicie dokonał nowego odkrycia tej prawdy, a nagłe i całkowite objawienie tak starożytnego i wielkiego faktu wstrząsnęło, niby nagłe uderzenie, całą jego silną naturą. Ilekroć do jego celi więziennej zawitała jasność słoneczna i wolne tchnienie świata zewnętrznego, napełniając mu duszę tęsknicą, wtedy widział w tym świecie nietylko własne pole pracy, złożone jedynie ze społeczeństwa ludzkiego — lecz pojawiały się przed nim w jego rozmyślaniach twarze dwóch przodujących bóstw tego świata zewnętrznego; blask słońca, księżyca i gwiazd opromieniał je przedziwną aureolą, a chłodne błękitne niebo otaczało je niby tło powabne. Jedna z tych zjaw jaśniała miłością macierzyńską znaną mu od lat niemowlęcych, a druga miała piękną i uroczą twarzyczkę nowej jego znajomej.

W zacieśnionem i niewesołem życiu więziennem Góra nie potrafił żywić w sobie uczucia nienawiści, ilekroć w duszę spłynęło mu wspomnienie tego oblicza. Niezwykła radość tego rozmyślania wnosiła w jego kaźń uczucie niezmiernej swobody, a udręki więzienia wydawały mu się jak gdyby jakimś snem omylnym i beztreściwym. Wszystkie porywy jego tętniącego serca przenikały przez ściany więzienne, rozlewały się po niebie, igrały na połyskujących liściach i kwiatach i rozbijały się na brzegach pracowitego świata.

Góra myślał sobie, że niema powodu, by niepokoić się marą wyobraźni, więc przez cały ów miesiąc pozwalał myślom swoim swobodnie płynąć tern łożyskiem, przekładając sobie, że powinniśmy się obawiać tylko przedmiotów rzeczywistych.

Atoli gdy wychodząc z więzienia, Góra ujrzał Pa-resha Babu, serce mu napełniło się radością. Radość ta była nietylko wynikiem spotkania się z Pareshem Babu, lecz kojarzył się z tem urok tego widziadła, które przez tyle dni nawiedzało jego wyobraźnię. — Wszystkiego tego nie uświadomił sobie Góra w pierwszej chwili, lecz gdy jechał statkiem do Kalkuty, zaczęło mu pomału świtać w głowie, że Paresh Babu nie pociągał go tak silnie jedynie mocą swych własnych zalet.

Odtąd Góra jął się uzbrajać do walki, mówiąc sobie, że się nie podda. Siedząc na pokładzie statku, postanawiał w duchu, że znowu będzie chadzał samo-pas i że nigdy nie pozwoli spętać swej duszy nawet w najpowabniejsze okowy.

Właśnie w takim stanie umysłu wypadła mu sprzeczka z Binoyem. Tak gwałtowna utarczka z przyjacielem w chwili spotkania się z nim po długiej rozłące nie miałaby miejsca, gdyby nie to, że Góra naprawdę spierał się z samym sobą. Uświadamiał sobie coraz to wyraźniej, że sądy, wplecione w ten spór, dotyczyły jego własnego honoru i dlatego to w ten dzień mówił on z taką gwatownością — gwałtowność była mu potrzebą. Jego gwałtowność pobudziła Binoya do równie gwałtownego oporu, a Binoy, który w myśli darł w kawałki wszystkie dowodzenia Gory i nazywał ją głupią bigoterją, gdy cały umysł zerwał się w nim do buntu, ani na chwilę nie przypuszczał, że Góra nigdy-by nie zadawał jemu tak ciężkich ciosów, gdyby ich nie wymierzał również przeciwko sobie samemu.

Po rozprawie z Binoyem Góra powiedział sobie, że nie wypada porzucać pola walki.

— Jeżeli — myślał — nie obawiając się o własne życie, pozwolę odejść Binoyowi, to Binoy nie zdoła się ocalić.

ROZDZIAŁ LVII.

/’"»ora był właśnie głęboko zadumany — na Sucha-ritę patrzył nie jako na odrębną jednostkę, lecz raczej jakby na jakieś pojęcie ogólne. Pod postacią Sucharity objawił mu się pierwiastek kobiecy Indyj, to też uważał ją za wyobrażenie wszystkiego, co miłe, czyste, kochające i cnotliwe w domowych osiedlach jego kraju rodzinnego. Serce wzbierało mu szczęściem, gdy siedząc obok matki, widział to wcielenie wdzięku, który jaśniał nad dziatwą Indyj, leczył chorych, pocieszał strapionych, a miłością uświęcał nawet to, co najmniej znaczące. Widział w niej upostaciowanie mocy, która nigdy nie opuszcza najlichszego z nas w nieszczęściach i zgryzotach, która nigdy nami nie gardzi, a chociaż uprawniona do odbierania czci, obdarza przywiązaniem nawet najniegodniejszych pomiędzy nami. Wydała mu się jedną z tych, których zgrabne i piękne dłonie przykładają pieczęć poświęcenia do wszystkich naszych dzieł, oraz jakby jakimś niezniszczalnym darem wiecznie cierpliwej i wszechmocnej miłości, zesłanym ręką bożą, — i mówił sam do siebie:

— Nie zwracaliśmy uwagi na ten dar przecudny — stawialiśmy go na drugim planie poza wszystkiem innem — czyż może być bardziej widomy znak naszej nędzy!

Myślał sobie, że to jest kobieta, którą powinno się nazywać ojczyzną, — ona to spoczywa w stulistnym lotosie, w najgłębszym tajniku serca Indyj — my zaś jesteśmy jej służebnikami. Nieszczęścia kraju są zniewagami względem niej, a naszej obojętności na te zniewagi przypisać należy, że w czasach obecnych mamy powód, by wstydzić się naszej męskiej natury.

Góra był zdumiony własnemi myślami. Nigdy przedtem sobie nie uprzytomniał, jak niedokładne było jego wyobrażenie o Indjach, dopóki nie uznawał kobiet indyjskich. Jakież braki miał Góra w swych pojęciach o własnym obowiązku względem ojczyzny, dopóki jej kobiety były dlań czemś tak mglistem i nie-realnem! Było to tak, jakby jego ideał obowiązku miał tylko siłę, a nie miał życia, miał mięśnie, a nie miał nerwów. W jednej chwili Góra uświadomił sobie, że im dalej odpędzamy od nas kobiety i im mniej dajemy im miejsca w naszem życiu, tern słabszą staje się nasza natura męska. To też gdy odezwał się do Sucharity: — Więc to pani przyszła? w⁻ słowach jego było coś więcej, jak zdawkowa uprzejmość; jego pozdrowienie było przesłaniem nowoodkrytej jego radości i podziwu.

Na Górze znać było jeszcze ślady utrudzeń więziennych. Nie wyglądał tak zdrowo jak poprzednio, gdyż strawa więzienna była mu tak wstrętna, iż prawie pościł przez cały ten miesiąc, który przebył w więzieniu. Cera jego straciła wiele z dawnej czystości i jasności; wybladł ogromnie, a ponieważ włos miał krótko przycięty, więc chudość jego twarzy jeszcze bardziej wpadała w oczy.

Widząc, jak mizernie wyglądał Góra, Sucharita odczuła, że w jej duszy budzi się dla niego niezwykły szacunek, choć niepozbawiony wielkiej boleści. Chciała pochylić się przed nim i otrzeć pył z jego stóp! Góra ukazał się jej, niby czysty płomień ognia, który goreje tak jasno, że nic widać ani dymu ani paliwa, a uwielbienie wespół z tkliwem współczuciem tak drgało w jej piersi, że niezdolna była wymówić ni słowa.

Anandamoyi pierwsza zdobyła się na zaczęcie rozmowy:

— Teraz pojmuję, jakieby to było dla mnie szczęście, gdybym miała córkę. Czyż potrafię ci powiedzieć, jaką pociechą była mi Sucharita przez cały czas, gdy ciebie tu nie było! Zanim ją poznałam, nie przypuszczałam, że jedną z zasług cierpienia jest to, że wówczas zaznajamiamy się z wielu wielkiemi i dobremi rzeczami. Martwimy się dlatego, że nie wiemy, ile dał nam Bóg pocieszeń w naszych troskach. Może cię to onieśmieli,

matuśku, lecz muszę powiedzieć to w twej obecności, jakiem byłaś mi szczęściem w ciągu tych dni samotnych i smutnych!

Góra spojrzał z wyrazem solennej wdzięczności na zawstydzoną twarzyczkę Sucharity, a następnie ozwał się do Anandamoyi:

— Matko, ona tu przychodziła w dniach utrapienia, by podzielać twój smutek, a teraz przybyła, by zwiększyć twą radość w tym dniu szczęśliwym — ci którzy mają serca wielkie i obszerne, są bezinteresownymi przyjaciółmi.

— Didi, — zawołał Binoy, widząc jej zakłopotanie — gdy pochwycą złodzieja, wtedy odbiera on karę od wszystkich, tak i ty, gdy zostałaś przyłapana przez nich wszystkich, musisz teraz zbierać owoce swych czynów. Dokąd teraz uciekniesz? Ja znałem cię od-dawna, alem cię nigdy nie wydał. Zachowywałem milczenie, choć wiedziałem, że to się długo nie ukryje.

— Tyś zachowywał milczenie? no, no! — zaśmiała się Anandamoyi. — Takiś to, chłopcze, milczący z natury, co? Akurat! od pierwszego dnia, gdy cię poznał, wyśpiewywał hymny pochwalne na twoją cześć, tak iż nikt nie umiał go pohamować!

— Słuchaj no jej, Didi! — krzyknął Binoy. — Oto świadek i dowód, że umiem oceniać zasługi i nie jestem niewdzięczny!

— Teraz śpiewasz tylko własne pochwały! — zawołała Sucharita.

— Lecz nigdy mnie na to nie weźmiesz, bym miał rozgłaszać swe zalety — sprzeciwił się Binoy. — Jeżeli chcesz o nich posłyszeć, musisz przyjść do mamy, a będziesz oszołomiona — nawet ja sam się zdumiewam, gdy się jej przysłuchuję! O ile tylko mama zgodzi się napisać mój życiorys, jestem gotów umrzeć młodo!

— Słuchajcież, co wygaduje ten chłopak! — zawołała Anandamoyi.

W ten sposób przełamano początkowe onieśmielenie.

Gdy nadszedł czas pożegnania, Sucharita rzekła do

Binoya :

— Czy pan nie przyjdzie kiedy nas odwiedzić?

Sucharita zaprosiła Binoya, lecz nie mogła prosić Gory. On nie zrozumiał przyczyny i czuł się nieco obrażony. Nigdy przedtem nie żałował tego, że nie potrafił tak łatwo, jak Binoy, przestawać z każdym i znaleźć na miejscu w każdem towarzystwie; dzisiaj jednakże uświadomił sobie, że ta usterka w jego charakterze była prawdziwem nieszczęściem.

ROZDZIAŁ LVIII.

TDinoy rozumiał że Sucharka zaprosiła go celem na-' radzenia się co do zamierzonego małżeństwa z Lo-litą. Zanosiło się więc na to, że pomimo jego ostatecznej decyzji, jednak bynajmniej na tern jeszcze sprawa się nie kończyła. Póki życia, nie mógłby zerwać z żadną stroną.

Dotychczas główną troską Binoya było, jak zdoła Górze wyjawić nowinę. O Górze myślał nie jako o jednostce: Góra był mu uosobieniem pewnych ideałów — pewnej wiary i był jak gdyby podporą w życiu. Ciągłe obcowanie z nim stało się Binoyowi przyzwyczajeniem i radością, a jakikolwiek spór z nim był niejako walką z sobą samym.

Lecz cios już padł i rozwiał się pierwotny lęk wobec trudności zadania. Opowiedziawszy Górze o swym stosunku do Lolity, Binoy zyskał na sile. Obawy pacjenta przed operacją nie miewają granic, lecz gdy nóż rozpoczął cięcie, chory widzi, że wraz z bólem przychodzi i ulga, a to, co w wyobraźni zdawało się czemś tak poważnem, nie jest takiem w rzeczywistości.

Aż do tego czasu Binoy nie umiał się nakłonić do sporu, lecz teraz drzwi dla dyskusji były wybite, a w głowie wciąż mu się kołatały odpowiedzi na dowodzenia Gory i chciało mu się rozbić na druzgi wszelkie zapory, jakie, wedle jego mniemania, mógł stawiać mu Góra. Gdyby tylko udało mu się przedyskutować całą sprawę z Górą, to pomimo choćby największego podniecenia doszłoby do jakiejś ostatecznej konkluzji, lecz Binoy widział, że Góra nie chce wyczerpywać sprawy do końca. To Binoya nieco jątrzyło, bo myślał:

— Góra nie chce rozumowań, nie chce żadnych wyjaśnień, poprostu chce użyć przemocy. Przemocy! Czyż mogę kiedy zgiąć głowę przed przemocą! Niech się dzieje, co chce, ja stoję po stronie prawdy! — a gdy wymawiał te słowa, zdawało mu się, że prawda obejmuje mu serce, jak gdyby żywa istota. Ażeby stawić opór Górze, trzeba było sprzymierzyć się z jak-najsilniejszem stronnictwem, to też Binoy, czyniąc z prawdy swą główną ostoję, powtarzał raz po raz to słowo. Tak więc, czując, że w prawdzie znalazł schronienie, zaczął doznawać wielkiego spokoju w duszy, a gdy ruszył do domu Sucharity, kroczył z głową zadartą do góry. Czy dlatego czuł się tak ufny w siebie, że był nachylony ku prawdzie, czy była to skłonność ku czemuś innemu? Binoy nie umiał na to odpowiedzieć.

Gdy przybył, Harimohini zajęta była gotowaniem, Binoy stanął w drzwiach kuchni i upomniawszy się o obiad, dozwolony synowi bramina, poszedł na piętro.

Sucharita była zajęta szyciem i nie odrywając oczu od roboty, odrazu przystąpiła do przedmiotu, który zaprzątał jej myśli:

— Pomyśl nad tern, Binoy Babu, czy tam, gdzie niema przeszkody wewnętrznej, winniśmy zważać na czysto zewnętrzną opozycję?

Spierając się z Sucharita, Binoy zajął stanowisko wręcz przeciwne temu, jakie zajmował poprzednio w czasie kłótni z Górą. Czyż mógł kto teraz się domyślić jakiejkolwiek różnicy w poglądach jego i Gory?

— Lecz czyż nie robisz sobie zbyt mało z przeszkód zewnętrznych? — badał Binoy.

— Mam powód po temu, Binoy Babu! — wyjaśniła Sucharita. — Nasze przeszkody niezupełnie są zewnętrzne, gdyż społeczeństwo nasze opiera się na podstawach rebgijnych, a środowisko, do którego należysz, jest ujęte wokoło granicami społecznemi. Dlatego, jeżeli Lolita będzie zmuszona porzucić swoje środowisko, będzie to dla niej sprawą wielkiej wagi, gdy tymczasem tobie opuszczenie twego środowiska nie przyniesie wielkiego uszczerbku.

I wszczęła się między nimi dyskusja, czy osobiste wierzenia religijne wiano się wciągać w sprawy jakiegoś społeczeństwa, czy też nie.

W toku tego do pokoju wszedł Satish z listem i gazetą. Widząc Binoya uradował się niezmiernie i życzył sobie, by mógł jakimś sposobem zamienić piątek na niedzielę. Za chwilkę Satish i jego przyjaciel Binoy gawędzili sobie w najlepsze; tymczasem Sucharita zaczęła odczytywać gazetę oraz załączony liścik, pochodzący od Lolity.

W owej gazecie była wzmianka, że w pewnej znanej powszechnie rodzinie brahmoskiej zanosiło się na małżeństwo z pewnym Hindusem, lecz niebezpieczeństwo minęło dzięki sprzeciwieniu się owego młodzieńca.

. Na temat tej wiadomości snuł się artykuł, w którym porównywano pożałowania godną słabość rodziny brahmoskiej z silną wiarą młodego hindusa, a porównanie to nie wyszło bynajmniej na korzyść rodziny Brahmosów.

Sucharita żywiła przekonanie, że, cokolwiekby ktoś powiedział, należało jakoś doprowadzić do skutku małżeństwo Lolity z Binoyem. Widziała jednak, że tego nie osiągnie przez spór z tym młodzieńcem, więc posłała do Lolity bilecik, prosząc ją, by natychmiast przybyła; oczywiście ani słowem nie wspomniała, że bawi u niej Binoy.

Ponieważ nie było kalendarza tak urządzonego, by można było przerobić piątek na niedzielę, Satish musiał na łeb na szyję zbierać się do szkoły; wyszła również i Sucharita, udając się do kąpieli, i przeprosiła na chwilę Binoya.

Gdy ostygł ferwor sprzeczki i Binoy pozostał sam w pokoju, ocknął się w nim męski duch młodzieńczy. Było koło dziewiątej i w uliczce niewielu przewijało się przechodniów. Tykotanie zegarka na biurku Sucharity było jedynym głosem, zakłócającym ciszę, Nastrój pokoju zaczął oddziaływać na duszę Binoya i wszystkie najdrobniejsze szczegóły umeblowania wydały mu się nagle dobrymi znajomymi. Porządeczek na jej biurku, haftowane pokrowce na fotelach, skóra jelenia rozesłana pod kanapą, kilka malowideł, wiszących na ścianach, oraz szereg książek, oprawnych w czerwone płótno i usta-

wionych na małej półce — wszystko to głębokim urokiem obejmowało mu duszę. Jakaś przepiękna tajó zdała się wypełniać wnętrze tego pokoju, a pamięć rozmów, toczonych w godzinach południowych pomiędzy dwiema przyjaciółkami w cichem jego ustroniu, jeszcze teraz gdzieś się tu kryła, niby czyjaś urocza i nieśmiała przytomność. Binoy próbował sobie wyobrazić, jak i gdzie każda z nich siedziała, gdy rozmawiały ze sobą, i na wielorakie sposoby przedstawiał sobie w myśli owe poufne zwierzenia, o których napomknął Paresh Babu, gdy mówił :

— Słyszałem z ust Sucharity, że Lolita nie jest ci nieprzychylna.

Jakiś prąd nieopisany, niby powabna nuta wędrownego pieśniarza, zaczął krążyć w umyśle Binoy a, a w tajnych zakątkach jego serca budziło się bezsłowne i niedające się wyrazić uczucie, iż Binoy nie będąc ani poetą ani artystą, przejął się niem do głębi. Czuł, że powinien był coś uczynić, lecz środki działania nie były w jego mocy. Jakaś zasłona oddzielała go od tego, co było zupełnie blisko, wskutek czego odległość wydawała mu się nieskończoną — a przecież nie miał siły na tyle, by rozedrzeć zasłonę.

Do pokoju zajrzała Harimohini z zapytaniem, czy nie życzyłby sobie coś przekąsić, skoro zaś otrzymała odpowiedź odmowną, weszła i usiadła koło Binoya.

Dopóki Harimohini mieszkała w domu Paresha Babu, okazywała wielką życzliwość Binoyowi, lecz odkąd przeniosła się z Sucharitą do mieszkania, które mogła zwać swojem, nabrała wstrętu do wszelkich postronnych przybyszów. Doszła do wniosku, że niedawne uchybienia Sucharity na tle zachowania towarzyskiego były w całej pełni winą jej przyjaciół. Nawet choć wiedziała, że Binoy nie jest Brahmosem, jednak aż nadto wyraźnie wyczuła, że nie był on nazbyt skrupulatny w przestrzeganiu zwyczajów hinduskich, więc obecnie nie bardzo się kwapiła zapraszać tego syna bramina, by zakosztował jadła, poświęconego jej bogom. Dzisiaj w toku rozmowy zapytała Binoya:

— Moje dziecko, wszak jesteś synem bramina, czemuż więc nie odbywasz nabożeństw wieczornych?

— Ciociu, — rzekł Binoy, usprawiedliwiając się, — ucząc się dniem i nocą tylu różnych rzeczy na pamięć, zapomniałem właściwego brzmienia modłów wieczornych!

— Paresh Babu też wiele się¹! uczył — odpowiedziała Harimohini, — ale zgodnie ze swą religją nigdy nie zaniedbuje ani rano ani wieczorem pewnych form nabożności.

— Ależ, ciociu, — zastawiał się Binoy, — tego, co on czyni, nie da się uzyskać jedynie przez wyuczenie się kilku formuł. Jeżeli stanę się jemu podobny, będę czynił, jak on.

— Dopóki nie jesteś mu podobny, — rzekła Harimohini z pewną surowością, — czemu nie możesz iść w ślady swych przodków? Czy to dobrze nie być nito jednem ni drugiem? Ostatecznie człowiek jest istotą religijną. Ale ani Ram, ani Ganges — jakże to być może?

Dalsze słowa przerwało jej w tem miejscu nadejście Lolity, która na widok Binoya wzdrygnęła się gwałtownie i zapytała Harimohini, gdzie jest Sucharita.

— Radharani poszła do kąpieli — rzekła Harimohini, a Lolita, jak gdyby przypuszczając, że potrzeba jakoś wytłumaczyć swoje pojawienie, nadmieniła:

— To Sucharita mnie tu wzywała.

— Dobrze, posiedź tu więc, dopóki nie przyjdzie, — rzekła Harimohini, — ona wnet tu będzie z powrotem.

Harimohini nie była nazbyt przyjaźnie usposobiona i wobec Lolity, gdyż chciała teraz odsunąć Su-charitę od jej dawnego otoczenia i trzymać ją wyłącznie pod własnym nadzorem. Inne córki Paresha Babu nie były tak poufałe, lecz Harimohini krzywiła się na to, że Lolita o różnych porach wślizgiwała się do domu na długie gawędy z Sucharitą. Starała się przerywać ich rozmowy, odwołując Sucharitę pod pozorem jakiejś roboty w gospodarstwie, albo też wyrażała ubolewanie, że obecnie Sucharita nie robi takich postępów w stu-djach, jak dawniej. Słowa te były w sprzeczności z faktem, że ilekroć Sucharita chciała czas swój poświęcić nauce, ona mawiała, że wykształcenie nietylko nie-jest potrzebne dziewczętom, ale nawet wręcz szkodliwe. Istotna przyczyna tkwiła w tem, że ponieważ ciotka nie potrafiła ogrodzie Sucharity wokoło, jak sobie życzyła, weszło u niej w zwyczaj łajać raz jej towarzyszki, raz jej studja.

Była zgoła niezadowolona, że musi siedzieć wraz z Binoyem i Lolitą, lecz ponieważ gniewała ją ich obecność, więc nie ruszała się z miejsca. Czuła, że między tych dwojgiem zachodził jakiś tajemny związek, więc mówiła do siebie:

— Mniejsza z tem, jakie są prawidła waszej społeczności, ja jednakże nigdy nie pozwolę, by w domu moim krzewiła się tego rodzaju bezwstydna zażyłość, cały ten chrześcijański tryb postępowania!

W duszy Lolity również budziło się uczucie nieprzejednanej przekory. Dnia poprzedniego postanowiła, że pójdzie z Sucharitą do domu Anandamoyi, lecz gdy przyszło do rzeczy, nie mogła się zdobyć na to, by pójść. Czuła dla Gory wielki szacunek, ale jednocześnie żywo odzywała się w niej zawziętość przeciwko niemu, gdyż nie mogła się otrząsnąć z myśli, że postawa Gory względem niej była w każdym zakresie nieżyczliwa. Uczucie to doszło do tego napięcia, że od dnia, w którym wypuszczono Gorę z więzienia, jej stosunek do Binoya również uległ zmianie. Poprzednio-wprost chełpiła się swoim wpływem na Binoya, a sama myśl, że nie był zdolny wydrzeć się ze szponów swego przyjaciela, nastrajała ją względem niego wrogo za jego słabość.

Binoy ze swej strony, w chwili gdy ujrzał Lolitę wchodzącą do pokoju, doznał wielkiego niepokoju. Patrząc na Lolitę, nie mógł nigdy myśleć jasno, gdyż od czasu, gdy plotka gminna powiązała ze sobą ich imiona, umysł jego na każde jej wejrzenie doznawał wstrząsu, niby igła magnesowa, wytrącona burzą z równowagi.

Co się tyczy Lolity, porwała ją złość na Sucharitę, skoro zobaczyła, że znajduje się tu Binoy. Spostrzegła się, że posłano po nią celem rozwikłania tego, co się zagmatwało, i w nadziei ponownego pozyskania dla niej?

serca niechętnego Binoya. Przeto zwróciła się do Ha-rimohini ze słowami:

— Proszę powiedzieć Didi, że nie mogę teraz czekać i przyjdę innym razem.

I nawet nie spojrzawszy na Binoya, wyszła pospiesznie z pokoju. Teraz i Harimohini nie widziała potrzeby, by pozostawać dłużej, więc poszła na górę i zajęła się jakąś pracą domową.

Wyraz oblicza Lolity, podobny do przytłumionego ognia, nie był Binoyowi nieznany, lecz sporo czasu już upłynęło, odkąd go nie widywał. Czuł się już wolny od niepokoju, odkąd, jak można było wnosić, minęły te złe czasy, gdy Lolita tak pochopnie wymierzała w niego swe dotkliwe strzały; lecz dzisiaj widział, że ona wyjęła znów ze swej zbrojowni ten stary oręż, na którym nie było ni śladu rdzy. Dość trudno jest znosić gniew, lecz takiemu człowiekowi, jak Binoy, w dwójnasób było trudno, znosić pogardę. Pamiętał, z jaką niechęcią patrzyła nań, gdy uważała go tylko za satelitę Gory, a teraz wzdrygnął się na myśl, że Lolicie jego wahanie musiało się wydać niemal oznaką tchórzostwa. Było mu to nieznośne, że za bojaźliwość poczytywała to, co naprawdę było wahaniem, wyrosłem 'z poczucia obowiązku, a mimo to nie dawała mu choćby jednej sposobności do wypowiedzenia przynajmniej kilkunastu słów w tym przedmiocie. Pozbawienie możności dysputowania z kimkolwiek było dla Binoya największą karą, ponieważ wiedział, że umie rozprawiać i zręcznie układać słowa, oraz że niepospolitą jego zaletą była umiejętność słusznego osądzania każdej strony z osobna. Lecz ilekroć Lolita popadła z nim w jakiś zatarg, nie dawała mu nigdy sposobności argumentowania, a i dzisiaj znowni nie nadarzyła mu •się sposobność.

Spostrzegłszy gazetę leżącą na stole, pochwycił ją z niecierpliwością i naraz zauważył, że jedno miejsce zakreślone było ołówkiem. Przeczytał artykuł i odrazu zmiarkował, że on i Lolita byli przedmiotem dyskusji i następujących poniżej komentarzy; nabrał przeświadczenia, że Lolita zawsze będzie wystawiona na podobne urągowiska ze strony członków swej gminy.

Wydało mu się przeto zupełnie rzeczą słuszną, że tak dziarska dziewczyna, jak ona, odczuwać może dla niego pogardę, że traci czas na udowadnianiu subtelności zasad społecznych zamiast przedsięwziąć coś w celu wybawienia jej z tych upokorzeń. Wstyd go ogarniał, gdy porównywał się z tą arcyodważną dziewczyną i przypominał sobie jej niezachwianą, a zupełną obojętność względem społeczeństwa.

Gdy Sucharita, wykąpawszy się i dawszy Sati-showi śniadanie przed wysłaniem go do szkoły, powróciła do Binoya, znalazła go siedzącego w nastroju markotnym i przygnębieniu, więc nie wznawiała już tematu rozmowy poprzedniej.

Przed śniadaniem Binoy zaniedbał zwykłego oczyszczenia obrzędowego, a Harimohini obruszyła się:

— Binoyu, jeżeli nie zachowujesz żadnego z naszych obyczajów hinduskich, tedy czemu nie staniesz się brahmosem?

Binoy, czując się nieco zadraśnięty, odciął się:

— Tego samego dnia, w którym dojdę do zapatrywania, że hinduizm polega jedynie na zakazach, odnoszących się do dotykania i jedzenia, oraz na steku podobnych niedorzecznych prawideł i przepisów, stanę się, jeżeli nie Brahmosem, to chrześcijaninem, muzułmaninem lub czemś w tym rodzaju — jednakowoż dotychczas nie brak mi jeszcze na tyle wiary w hinduizm.

Gdy Binoy opuścił dom Sucharity, umysł miał wielce wzburzony, gdyż miał wrażenie, jak gdyby go potrącano ze wszech stron i jak gdyby miejsce, na które się dostał, było proste i bezdomne.

Zastanawiając się nad tem/ czemu znalazł się w tak dziwacznem położeniu, szedł powoli z głową pochyloną w zadumie, aż doszedł do jakiegoś skweru, gdzie zasiadł na ławce pod drzewem. Dotychczas ilekroć w jego życiu wyłoniła się jakaś zawiła kwestja, mniejsza lub większa, roztrząsał ją wspólnie z przyjacielem i zawsze znajdowało się rozwiązanie, ale dzisiaj droga ta była zamknięta i musiał stawać sam w obliczu zagadki.

Gdy promienie słoneczne zaczęły przenikać w schron cienisty, pod którym siedział, wówczas wstał z miejsca i puścił się znów w dalszą drogę; atoli nie uszedł daleko, gdy znienacka posłyszał wołanie Satisha:

— Binoy Babu! Binoy Babu!

W chwilę później mały przyjaciel pochwycił go za rękę. Był to piątek, a Satish powracał do domu, gdyż szkoła była zamknięta do końca tygodnia.

— Chodź ze mną, Binoy Babu! — namawiał Sa* tish, — proszę mi towarzyszyć do domu!

— Jakżebym mógł? — zapytał Binoy.

— Dlaczegóżby pan nie mógł? — przypierał go

Satish.

— Jakże będziecie mnie mogli znosić, jeżeli będę przychodził tak często? — tłumaczył się Binoy.

Uważając, że taki argument należy puścić mimo uszu, Satish rzekł wręcz:

— Nie, chodź pan ze mną!

Satish był zgoła niepomny nieszczęścia, jakie zdarzyło się Binoyowi na tle jego stosunków z ich rodziną, a serce Binoy a doznało głębokiego wzruszenia na myśl o czystej miłości tego chłopca ku niemu. Radość, jakiej Binoy zaznał w raju domowego gniazda Paresha Babu, żyła cała i nienaruszona jedynie w sercu tego malca. W ów dzień katastrofy jedynie w tegoż umyśle nie zrodziła się ni chmurka wątpliwości i żaden cios ze strony społeczeństwa nie przyczynił się do naderwania węzłów przyjaźni. Opasawszy ramieniem szyję chłopca, Binoy ozwał się:

— Chodź, braciszku, odprowadzę cię do samych drzwi waszego domu, — i czuł, jakby w tym uścisku którym objął Satisha, zakosztował słodyczy, jaka tego chłopca otaczała od dzieciństwa przez miłość i przywiązanie Lolity i Sucharity.

Nieprzerwany wylew niepowiązanej paplaniny, którą podtrzymywał Satish przez całą drogę, niezmiernie słodko dźwięczał w uszach Binoya, a w zetknięciu z prostotą serca chłopięcego zdołał na trochę zapomnieć o gmatwaninie własnych frasunków.

Żeby dojść do domu Sucharity, musieli mijać z frontu dom Paresha Babu, a gabinet Paresha Babu na pierwszem piętrze był widoczny z ulicy. Gdy przechodzili narówni z tym pokojem, Binoy, nie mogąc się oprzeć pokusie, spojrzał w górę i zobaczył Paresha Babu siedzącego przy stole. Niepodobna było dostrzec, czy przemawiał, lecz tuż obok jego fotelu, niby posłuszna uczenica, siedziała na krześle Lolita, odwrócona tyłem do ulicy.

Wzruszenie, jakiego doznała Lolita, opuściwszy dom Sucharity, nie dawało jej ani na chwilę spoczynku, to też, nie znajdując innego środka na uśmierzenie wewnętrznej rozterki, udała się do Paresha Babu. Na jego twarzy przebijał się spokój tak głęboki, że niecierpliwa Lolita często przychodziła i siadała w milczeniu obok niego, aby opanować własne rozhukane myśli. Dziś Paresh Babu ją zagadnął:

— Cóż ci to, Lolito? — na co ona odpowiedziała;

— Nic, ojcze. Lecz ten twój pokój taki jest chłodny i przytulny.

Paresh Babu rozumiał doskonale, że dzisiaj ona przybyła z sercem zranionem, boć i w jego sercu też ból się ukrywał. Począł więc po kolei nasuwać takie tematy, które mogły się przydać do umniejszenia cię. żaru powszednich radości i zmartwień w życiu jednostki.

Na widok tej poufnej rozmowy pomiędzy ojcem i córką Binoy przystanął na chwilę, nie zwracając najmniejszej uwagi na to, co mówił Satish. Chłopak właśnie rozważał wielce zawiły problem taktyki wojennej, mianowicie dociekał, czy byłoby rzeczą możliwą wyćwiczyć sforę tygrysów i umieściwszy je w pierwszej linji bojowej, pomiędzy armją własną i nieprzyjacielską, zapewnić sobie zwycięstwo. Aż do tej chwili struga pytań i odpowiedzi płynęła bez przeszkód, więc napotkawszy zaporę, malec spojrzał na Binoya, by dojść, co się stało. Podążając za spojrzeniem Binoya, ujrzał Lo-litę i nie omieszkał zawołać:

— Lolito Didi, Lolito Didi, popatrz, nadybałem Binoya Babu po drodze ze szkoły i zaciągnąłem go do domu.

Gdy Lolita zerwała się z krzesła, a Paresh Babu odwrócił się, by wyjrzeć na ulicę, Binoy owi zrobiło się porządnie gorąco, gdyż czuł, że na nim cięży odpowiedzialność za cały ten harmider. Jednakowoż zdobył się na pożegnanie się z Satishem i wejścia do domu Paresha Babu.

Gdy wszedł na górę, nie zastał już Lolity, i myśląc sobie, że musi on tu wyglądać niby rabuś, który wdarł się w ich zacisze, usiadł w onieśmieleniu i z wahaniem.

Po zwykłych wstępnych ceregielach, wzajemnem wypytywaniu o zdrowie itp., Binoy wypalił naraz:

— Skoro nie zachowuję z wielkiem przejęciem przepisów i zwyczajów społeczeństwa hinduskiego i, prawdę mówiąc, wykraczam przeciwko nim niemal codziennie, przyszło mi na myśl, że moim obowiązkiem jest szukanie schronienia w Brahmo-Samadżu i pragnę być przyjęty do waszego grona.

To życzenie i postanowienie nie miały jeszcze przed piętnastu minutami określonego kształtu w głowie Bi-noya, a dla Paresha Babu były taką niespodzianką, że czas jakiś trwał w milczeniu, zanim się ozwał:

— No, ale czyś rozważył tę sprawę starannie z każdego punktu widzenia?

— W tej rzeczy nie potrzeba wielu rozważań — odrzekł Binoy. — Wydaje mi się, że jedynie zachodzi kwestja słuszności lub niesłuszności. Sprawa sama jest jasna, jak na dłoni. Przy takiem wykształceniu, jakie odebrałem, nie mogę z całą szczerością uważać za re-ligję samego tylko przestrzegania pewnych przepisów i zwyczajów. Z tego to powodu na każdym kroku widzę sprzeczności i dopóki pozostanę związany z tymi, którzy z prawdziwem uwielbieniem zapatrują się na hinduizm, poty będę ich tylko sobie zrażał, a w duszy nie wątpię, że to źle z mej strony. Nie martwiąc się narazie ponadto niczem, muszę być przygotowany na ucieczkę przed tern złem, bo w razie przeciwnym nie zdołam zachować szacunku dla siebie samego.

Pareshowi Babu nie było potrzeba tak długich wyjaśnień, lecz potrzebne były samemu Binoy owi do wzmocnienia stanowczego kroku. Czuł, że pierś mu wzbiera dumą na myśl o walce między słusznością i niesłusznością, w której się znajdował i z której, stając po stronie słuszności, winien był wyjść zwycięsko. Szło tu o honor jego męski.

— Czy twoje poglądy są jednakowe z wierzeniami Brahmo-Samadżu w zakresie religji? — zapytał Paresh Babu.

— Prawdę powiedziawszy, — zaczął Binoy po* chwili milczenia, — był czas, gdy mniemałem, że mam wiarę w religję i nawet kłóciłem się z niejednym na tern tle, lecz teraz stwierdzam, że w sprawach wierzenia religijnego jestem zgoła nierozwinięty. Doszedłem do zrozumienia tego, poznawszy pana. W życiu mem nie nadarzała mi się istotna potrzeba religji, a ponieważ nie wyrosła wre mnie prawdziwa wiara, więc dotąd jedynie szedłem za powszednią religją naszego społeczeństwa i podtrzymywałem ją najróżnorodniejszemi mi-sternemi i sztucznemi argumentami. Nie odczuwałem nigdy potrzeby zastanawiania się nad tern, jaka religja jest prawdziwa; starałem się tylko dowieść prawdziwości tej religji, która przyniesie mi zwycięstwo. Im trudniej było ją udowodnić, tern większą chlubą było mi jej dowiedzenie. Nawet i teraz nie umiem powiedzieć* czy będę miał kiedykolwiek prawdziwą zupełnie i naturalną wiarę religijną, lecz to rzecz pewna, że skoro tylko dostanę się w sprzyjające warunki i zetknę się z tymi, którzy mi są przykładem, uczynię postępy w tym kierunku. W każdym razie będę uwolniony od tego upokorzenia, bym miał, niby sztandar zwycięstwa* rozwijać poglądy, które zadają gwałt wewnętrzny mym przekonaniom.

Gdy omawiał z Pareshem Babu swe położenie, argumenty, odpowiadające obecnemu stanowi jego umysłu, poczęły przybierać kształty określone i zaczął przemawiać tak gorąco, że zdawaćby się mogło, jakoby do tego niezłomnego postanowienia doszedł po wielo-dniowem rozważeniu wszelkich za i przeciw.

Paresh Babu wciąż jeszcze go nakłaniał, by wziął sobie jeszcze nieco czasu do namysłu, co w Binoyu zrodziło przypuszczenie, że Paresh Babu ma niejakie wątpliwości co do stałości jego zamiaru. Czyniło go ta jeno coraz to bardziej upartym i raz po raz oświadczał, że jest tak siebie pewny, iż było niepodobieństwem odwieść go od tego postanowienia. Z żadnej strony nie uczyniono najmniejszej wzmianki o projektach małżeństwa z Lolitą.

Wśród tego weszła Bordashundari pod pozorem jakiejś roboty gospodarczej, a gdy się z nią uporała, zabierała się do odejścia z pokoju, nie dając poznać po sobie, że dostrzega Binoya. Binoy myślał, że Paresh Babu zapewne przywoła Bordashundari, by jej opowiedzieć najświeższą nowinę, lecz Paresh Babu nie rzekł ani słowa, bo wydawało mu się, że jeszcze nie czas o tern mówić. Chciał utrzymać rzecz w sekrecie, lecz gdy Bordashundari w sposób tak grubi-jański okazała mu swój gniew i wzgardę, Binoy nie mógł się powstrzymać. Poszedł za nią i pochylając się <lo jej stóp na znak szacunku, rzekł:

— Przyszedłem dziś do was, by powiedzieć, że pragnę być przyjęty do Brahmo-Samadżu. Wiem, że na to nie zasługuję, ale mam nadzieję, że uczynicie to dla mnie.

— Bordashundari wysłuchała go w osłupieniu, i odwróciwszy się wystąpiła zwolna na środek pokoju, spoglądając pytająco w stronę Paresha Babu.

Binoy prosił mnie, by go przyjąć na łono naszej areligji — wyjaśnił Paresh Babu.

Słysząc to Bordashundari uczuła dumę, jak ten, kto dokonał podboju, lecz czemuż to w tej dumie nie było domieszki wesela? Było gorącem jej pragnieniem, by dać Pareshowi Babu raz wreszcie tęgą nauczkę. Często-gęsto zapowiadała z głęboką pewnością, niby prorokini, że mąż jej gorzko kiedyś pożałuje swego postępowania, więc gdy widziała, jak niewzruszony był Paresh Babu wobec huczku, jaki się podniósł dokoła niego w ich społeczeństwie, nurtowała ją ogromna niecierpliwość; teraz zaś, gdy zanosiło się na to, że wszystkie ich trudności ułożą się jak najpomyślniej, nie mogła odczuwać niezmąconej radości. To też odezwała się z miną uroczystą:

— Gdyby ten zamiar nawrócenia zrodził się o parę dni wcześniej, nie musielibyśmy znosić tyle zgryzot i upokorzeń.

— Nie chodzi tu o nasze zgryzoty i upokorzenia — zauważył Paresh Babu. — Binoy chce przejść na naszą wiarę i kwita.

— Więc to tylko nawrócenie? — zapytała Borda-shundari,

— Bóg wie, że ja jestem przyczyną waszych zgryzot i upokorzeń! — wykrzyknął Binoy.

— Słuchaj, Binoy Babu, — rzekł Paresh Babu, — nie kwap się do tego nawrócenia, nie wyrozumiawszy go całkowicie. Mówiłem ci poprzednio, że żadnego kroku, który pociąga za sobą poważne następstwa, nie powinieneś stawiać li tylko pod wrażeniem jakichś tam naszych zatargów ze społeczeństwem.

— Prawda to, — przytaknęła Bordashundari, — lecz na to się nie zgodzę, by mu wolno było siedzieć z założonemi rękami, wplątawszy nas w taką matnię.

— Jeżeli zamiast siedzieć z założonemi rękami, — wtrącił Paresh Babu, — będziesz tylko się unosiła, wtedy matnia stawać się będzie jeno bardziej zawikłana. Całkiem jałowe jest powtarzanie, że trzeba zawsze coś czynić; często najważniejszym obowiązkiem jest nic zupełnie nie czynić.

— O tak, zaiste! — rozżaliła się Bordashundari. — Jestem głupia i nie potrafię niczego zrozumieć. Lecz chciałabym wiedzieć, co ma być postanowione w tej mierze — tyle roboty na mnie czeka.

— Pragnąłbym, żeby przyjęcie mnie w poczet wiernych odbyło się pojutrze, w niedzielę — rzekł Binoy. — Jeżeli więc Paresh Babu...

— Nie! —przerwał Paresh Babu. — Nie mogę się podjąć nawracania, z którego moja rodzina mogłaby się spodziewać jakiejś korzyści. Musisz się z tern zwrócić bezpośrednio do Brahmo-Samadżu.

Binoy naraz uczuł się zbity z tonu, gdyż nie dopiął tego środka, zapomocą którego pragnął się zgłosić formalnie do zwierzchników Brahmo-Samadżu z prośbą o przyjęcie — zwłaszcza, iż widział, że była to ta sama gmina, która sprzęgła jego imię z imieniem Lo-lity. Jakże mógłby mieć śmiałość ułożyć podanie i ja-kimże napisałby je językiem? Jakże mógłby się pokazać na oczy po ogłoszeniu tego listu w gazetach brah-moskich? List byłby odczytany przez Gorę, a także przez Anandamoyi! Pozatem nie ukazałby się w cał-kowitem brzmieniu i czytelnicy Hindusi widzieliby w Binoyu jedynie nieoczekiwaną żądzę przystąpienia do Brahmo-Samadżu — to zaś nie było w zupełności prawdą. Binoy nie zdołałby ukryć wstydu, gdyby rozgłoszono i inne jego czyny.

Widząc, że Binoy wciąż milczał, Bordashundari zaniepokoiła się i rzekła:

— Ach, zapomniałam. Przecież Binoy Babu oprócz nas nie zna nikogo w Brahmo-Samadżu. Ale to nic nie szkodzi, wydamy wszelkie konieczne zarządzenia. Poślę zaraz po Panu Babu. Niema wiele czasu do stracenia. Niedziela już tak blisko.

Gdy tych słów domawiała, koło drzwi przeszedł Sudhir, podążając na najwyższe piętro. Bordashundari przywołała go:

— Suhdirze, Binoy chce w niedzielę być dopuszczonym do naszego Samadżu.

Sudhir był zachwycony, gdyż całem sercem zawsze wielbił Binoya, a myśl o pozyskaniu go dla Brahmo-Samadżu napełniła go radością. Zawsze wydawało mu się to wielką niedorzecznością, że człowiek umiejący tak świetnie pisać po angielsku, jak Binoy, i posiadający tyle wiedzy i rozsądku, mógł nie być członkiem Brahmo-Samadżu. Serce dumą mu wezbrało na ten oczywisty dowód, że tacy ludzie nie mogą być szczęśliwi poza jego gminą, rzekł:

— Ale jakże to się uda urządzić w niedzielę? Nie zdołacie tego rozgłosić dostatecznie szeroko! — albowiem Sudhir pragnął, by to nawrócenie Binoya było dla przykładu roztrąbione po całym świecie.

— Nie, nie! — zawołała Bordashundari, — da się to łatwo wykonać w niedzielę. Idź Sudhirze, w te pędy i sprowadź tu Panu Babu.

Nieszczęsny człeczyna, którego przykład, według zapatrywania rozgorączkowanego Sudhira, miał wszem wobec ujawnić niepożytą moc Brahmo-Samadżu, czuł się bardzo maleńki! To, co w czasie argumentacji i rozumowań nie wydawało się rzeczą zbyt wielkiej wagi, przejęło go nader przy krem uczuciem, gdy stanęło przed nim z twarzą odsłoniętą. Gdy do porady wezwano Panu Pabu, Binoy powstał, by odejść, lecz Bordashun-dari nie chciała go wypuście i nalegała, by pozostał, dodając, że Panu Babu lada chwila tu przybędzie i nie będzie trzeba czekać nazbyt długo. Lecz Binoy rzekł wykrętnie :

— Nie, musicie mi darować na dzisiaj.

Zdawał sobie sprawę, że byle znalazł się w przestrzeni, w którejby mógł odetchnąć zdała od otaczającej go barykady i zyskać czas na dokładne przemyślenie całej sprawy, zarazby się poczuł znacznie lepiej.

Gdy Binoy powstał, Paresh Babu również podniósł się z miejsca i kładąc mu rękę na ramieniu, odezwał się:

— Nie czyń niczego w pośpiechu, Binoyu; ucisz się nieco i uspokój i dobrze pomyśl nad wszystkiem, zanim cokolwiek postanowisz. Krok to poważny w twem życiu i nie stawiaj go bez całkowitego zrozumienia własnej duszy.

Bordashundari czuła się już do żywego oburzona na swego małżonka, więc rzekła:

— Ci, którzy biorą się do dzieła, nie zastanowiwszy się nad niem z góry, którzy siedzą z założonemi rękami, aż siebie i innych nabawią kłopotu, gdy już nie widzą żadnego wykrętu, wtedy powiadają: „Usiądź i myśl!“ — Może ty sobie zasiędziesz do rozmyślań, ale tymczasem losy nasze są w niebezpieczeństwie!

Po wyjściu z domu przyłączył się do Binoya Su-dhir, odczuwający niecierpliwość podobnie jak ktoś, kto chce skosztować i półmiska, zanim zasiędzie do wspaniałej uczty. Pragnął natychmiast zaprowadzić Binoya do swych przyjaciół brahmoskich i zwiastując im wesołą nowinę, zapoczątkować tu i owdzie radosny obchód; jednakowoż Binoy na widok żywiołowego entuzjazmu Sudhira stawał się coraz bardziej przygnębiony. Gdy Sudhir zaproponował, by obaj razem poszli zaraz do Panu Babu, Binoy, nie zwracając najmniejszej uwagi na tę radę, wydarł swą dłoń z ręki Sudhira i czmychnął.

Uszedłszy pewną odległość, ujrzał Abinasha wraz z kilkoma członkami jego drużyny, pędzących gdzieś z przerażającą szybkością; wszakże zatrzymali się na widok Binoya i Abinash wykrzyknął:

— Doskonale! oto Binoy Babul Hej, Binoy Babu, chodź z nami!

— Dokąd idziecie?

— Idziemy do ogrodu Kashipore, by wszystko przygotować na obrzęd pokuty Gourmohana Babu!

— Nie, — sprzeciwił się Binoy, — nie mam teraz czasu, by iść.

— Co to ma znaczyć? — krzyknął Abinash. — Czy nie zdajesz sobie sprawy, jak doniosłe ma to być wydarzenie? Gdyby to była błahostka, to czyż Gour-mohan Babu podejmowałby się wogóle czegoś podobnego? W dzisiejszych czasach Hindusi winni koniecznie pokazać własną siłę, a ta pokuta Gourmohana Babu sprawi ogromne wrażenie wśród naszych ziomków. Zapraszamy zewsząd wszystkich sławnych pan-ditów, tak iż podziała to skutecznie na całe społeczeństwo hinduskie. Przekonają się ludzie, że jeszcze żyjemy! Poznają, że hinduizm jeszcze nie zamiera!

Wydarłszy się jakoś zakusom Abinasha, Binoy puścił się w dalszą drogę.

ROZDZIAŁ LIX.

/jdy Haran Babu przybył, wypełniając zlecenie Bor-dashundari, przez czas jakiś spoglądał pjzed siebie bardzo poważnie, aż wkońcu przemówił:

— Naszym obowiązkiem jest wezwać Lolitę i rozmówić się z nią w tej sprawie.

Gdy nadeszła Lolita, Haran ozwał się złowieszczą

powagą :

— Posłuchaj, Lolito, nadszedł czas, za który spadać będzie na ciebie wielka odpowiedzialność w twem życiu. Z jednej strony masz swoją religję, po drugiej swą skłonność i winnaś wybierać, za którą z nich masz podążyć!

Tyle powiedziawszy, zatrzymał się, by zobaczyć, jakie wrażenie uczyniło to na Lolicie, gdyż miał świadomość, że wobec takiego przykładu umiłowania słusznej sprawy wszystko, co tchórzliwe, musi zadrżeć, a wszelka nieszczerość rozpaść się musi w proch; ten płomienny przykład zapału jego ducha był zaprawdę cennym nabytkiem dla Brahmo-Samadżu!

Lecz Lolita nie odpowiadała ni słowa, więc obec jej milczenia Haran mówił dalej :

— Niewątpliwie słyszałaś, że Binoy Babu, zważająe na położenie, w jakiem się znajdujesz, czy też z innej przyczyny wyraził gotowość, by zostać członkiem Brahmo-Samadżu!

Było to niespodzianką dla Lolity i choć nie wypowiadała w tym względzie żadnej opinji, to oczy jej zabłysły; zresztą siedziała wciąż nieruchoma, jak posąg kamienny.

— Paresh Babu — ciągnął Haran — jest, ma się rozumieć, rad tej powinnej ochotności Binoya, lecz ty masz rozstrzygnąć, czy z tej rzeczy należy się cieszyć, czy też nie. Przeto w imieniu Brahmo-Samadżu proszę cię dzisiaj, byś, odłożywszy na bok ślepą pożądliwość i patrząc w głąb serca własnego jedynie ze stanowiska religji, zadała sobie samej pytanie: czy widzisz jakiś powód ważny i istotny, aby dzięki temu być szczęśliwą?

Ponieważ Lolita milczała uporczywie, Haran Babu myślał, że wywarł na nią wielkie wrażenie, więc prawił ze zdwojonym entuzjazmem:

.    — Wtajemniczenie! Czyż potrzebuję mówić, jak

uroczystą chwilą w życiu jest obrzęd wtajemniczenia? I czyż pozwolisz na to, by taki obrzęd został zbezczeszczony? Czyż dla czyjegoś szczęścia, wygody lub osobistego przywiązania mamy prowadzić nasz Sa-madż na drogę obłudy i witać nieszczerość, jak gdybyśmy jej cześć oddawali? Powiedz mi, Lolito, czy chcesz na to pozwolić, byś przez całe życie była związana z tern nieszczęsnem wydarzeniem w dziejach Brahmo-Samadżu?

Nawet na to pytanie Lolita pozostała nadal milcząca i nieruchoma, z tą jedynie zmianą, że ścisnęła silniej w garści poręcz krzesła, na którem siedziała, więc Haran znów podjął:

— Często stwierdzałem, jak niepokonaną jest siła osobistego pragnienia, gdy w człowieku słabnie charakter, i wiem też, jak należy wybaczać słabości ludzkiej; atoli, gdy ta słabość tyczy się nietylko życia jednostki, lecz wielu setek innych, i druzgoce jedyne ich schronisko, powiedz mi, Lolito, czy sądzisz, że można jej pobłażać choć na chwilę? Czy Bóg dał nam prawo pobłażać takiej słabości?

— Nie, nie, Panu Babu! — krzyknęła Lolita, zrywając się z krzesła i stając przed nim — nie potrzebujesz nam wybaczać! Wszyscyśmy się już otrzaskali z twojemi napaściami, a zapewna wszelka pobłażliwość, jaką mógłbyś nas darzyć, byłaby stanowczo wszystkim nieznośna! — to rzekłszy, wyszła z pokoju.

Bordashundari była wielce zaniepokojona tern, co mówił Haran Babu, gdyż nie życzyła sobie wcale utracić Binoya, lecz wszelkie jej próby, by ugłaskać Harana Babu spełzły na niczem i nakoniec rozstała się z nim w gniewie. Była w nielada kłopocie, gdyż nie udało jej się przekabacić na swą stronę ani Paresha Babu ani Harana. Nikt nie mógł przewidzieć, że znajdzie się w tak bezradnem położeniu, to też jej sąd o Haranie Babu uległ znów zmianie.

Co się tyczy Binoya, ten, dopóki myśl o nawróceniu przedstawiała mu się mglisto, wyrażał swe postanowienie z wielką żarliwością, lecz skoro się spostrzegł, że będzie musiał wnieść formalne podanie do Brahmo-Samadżu i że w tej sprawie znaczyć będzie głos Harana, wzdrygnął się ze zgrozy przed rozgłosem publicznym. Bił się z myślami, dokąd ma się udać i kogo zapytać o radę, gdyż rzeczą niepodobną mu się wydawało iść z tern nawet do Anandamoyi. Nie czuł się nastrojony do przechadzki, więc powrócił do własnego mieszkania i udawszy się do swej sypialni na piętrze, rzucił się na posłanie.

Nadszedł wieczór; gdy wyszedł służący z lampą, Binoy już zamierzał odprawić go z powrotem, aż tu posłyszał z dołu nawoływanie Satisha:

— Binoy Babu! Binoy Babu!

Słysząc to wołanie, Binoy znów się ożywił, jak gdyby w środku pustyni uraczył go ktoś niespodziewanie łykiem wody. W chwili obecnej Satish był jedyną istotą na całym świecie, która mogła go pocieszyć, to też na dźwięk głosu tegoż rozwiało się całe jego przygnębienie.

— Co, braciszku? co się stało? — zawołał, wyskakując z łóżka i nie obuwszy się, zbiegł pędem wdół jedynie po to, by u podnóża schodów, wiodących na małe podwórko, zobaczyć czekających nietylko Sa-tisha, ale i panią Barodę!

Gdy wydostali się na górę, Bordashundari kazała Satishowi wyjść i usiąść na werandzie, lecz Binoy, by osłodzić niedolę tak smutnego wygnania, dał mu kilka książek z obrazkami i zaprowadził go do przyległego pokoju, gdzie była lampa. Bordashundari ruszyła wstępnym bojem, mówiąc:

— Binoyu, ponieważ nie znasz nikogo w Brahmo-Samadżu, napisz zaraz list, który zaniosę do przełożonego naszej gminy wyznaniowej. Pójdę tam jutro rano i zarządzę wszystko, co potrzeba, by twoje przejście na naszą wiarę mogło się odbyć w niedzielę. Nie potrzebujesz się tern trapić ani przez chwilę.

Binoy tak był tern zaskoczony, że nie zdobył się ani na słowo odpowiedzi. Mimo to jednak posłusznie napisał list i wręczył go Bordashundari. Czuł, że cokolwiek się stanie, musi jakoś przebrnąć to, przed czem żadną miarą nie można było się cofnąć i w czem nie było już mowy o wahaniu. Bordashundari mimochodem napomknęła też o małżeństwie Binoya z Lolitą.

Ledwo go pożegnała, Binoy zaczął odczuwać pewien niesmak, tak iż nawet wspomnienie Lolity niemile dotknęło jego umysł. Wydawało mu się, że Bordashundari musiała być zachęcona przez Lolitę do ujawnienia tego nieprzystojnego pospiechu. Wraz ze zmniejszeniem się poszanowania dla siebie samego niejako uszczuplił się jego szacunek dla innych.

Bordashundari ze swej strony myślała, że za powrotem do domu będzie miała do opowiedzenia nowinę, która ucieszy Lolitę, gdyż już wiedziała całkiem napewno, że córka jej kochała Binoya i z tego to powodu w Samadżu szerzyły się pogłoski o jej zamążpójściu za Binoya. Ganiła za to wszystkich, tylko nie siebie samą.

Od dłuższego czasu prawie nie odzywała się do Lolity, lecz teraz, gdy głównie dzięki jej zabiegom znalazło się jakieś wyjście, brała ją niecierpliwość, by wprowadzić swą krnąbrną córkę na właściwą drogę, dzieląc się z nią chwalebną nowiną. Ojciec Lolity tylko popsuł całą sprawę, a nawet sama Lolita nie umiała postąpić właściwie z Binoyem; również od Panu Babu nie uzyskała pomocy. Tak, tak! samej jeno Bordashundari wypadło rozciąć węzeł! Jedna kobieta potrafiła dopiąć tego, czego wykonać nie zdołało pół tuzina mężczyzn!

Przybywszy do domu, Bordashundari dowiedziała się, że Lolita położyła się wcześnie do łóżka, jako że czuła się niedobrze. Uśmiechnęła się do siebie, mówiąc :

— Zaraz sprawię, że będzie się czuła dobrze! — i wziąwszy do ręki lampę, udała się do sypialni, gdzie przekonała się, że Lolita jeszcze nie położyła się spać, lecz spoczywała na sofie, czytając.

W tejże chwili Lolita dźwignęła się z sofy i za

pytała :

— Mamo, gdzieś ty była?

W jej zapytaniu był ton ostry, gdyż Lolita słyszała, że matka poszła była z Satishem do mieszkania Binoya.

— Odwiedziłam Binoya — odpowiedziała Bordashundari.

— Po co? — zapytała Lolita.

— Po co?... doprawdy! — powiedziała Baroda do samej siebie nieco gniewnie. — Lolita umie o mnie myśleć tylko jako o swej nieprzyjaciółce! Niewdzięczna dziewczyna!

— Oto w jakim celu! — wykrzyknęła Bordashundari, wydobywając list Binoya i pokazując go Lolicie. W miarę czytania listu Lolita ponsowiała, zwłaszcza gdy Bordashundari, chcąc uwydatnić swój sukces, nadmieniała, że dostała ten list od Binoya bez specjalnego nalegania! Mogła z dumą powiedzieć, że oprócz niej samej, nikt z taką zręcznością nie doprowadziłby sprawy do pomyślnego końca!

Lolita, zakrywszy twarz rękoma, upadła na sofę; matka zaś, sądząc o niej, że wstydzi się ujawnić ogrom swych uczuć, wyszła z pokoju.

Następnego poranku, gdy chciała z biurka wyjąć list, by zanieść go do Brahmo-Samadżu, ujrzała, że ktoś podarł tenże w kawałki.

ROZDZIAŁ LX.

l^a drugi dzień wieczorem, w sam raz gdy Sucharita ^ wybierała się w odwiedziny do Paresha Babu, wszedł służący z oznajmieniem, że jakiś pan chce się z nią widzieć.

— Co za pan? — zapytała. — Czy Binoy Babu?

Służący odparł, że nie Binoy Babu, ale jakiś bardzo wysoki, przystojny pan. Na tę informację Sucharita drgnęła i kazała służącemu wprowadzić gościa na górę.

Sucharita nie zastanawiała się tego dnia nad tem, jaką suknię dziś wdzieje i jak jej z tem będzie do twarzy, to też gdy spojrzała w lustro, nie była wcale zadowolona ze swego wyglądu. Lecz nie było już czasu, by zmieniać, więc naprędce przygarnąwszy włosy i nieco poprawiwszy suknię, weszła do pokoju. Zapomniała, że na stole leżały odpisy z pism Gory — a oto właśnie przed tym stołem siedział Góra we własnej osobie! Książki leżały bezwstydnie przed jego oczyma, a ona nie mogła ani ich odsunąć, ani przykryć czemkolwiek.

— Ciocia od dawna pragnęła spotkać się z panem — rzekła Sucharita. — Pójdę i powiem jej, że pan przyszedł — i wyszła z pokoju, gdyż nie miała odwagi rozmawiać z Górą w cztery oczy. Po kilku minutach wróciła razem z Harimohini.

Harimohini już dawno temu słyszała od Binoya o życiu Gory, jego poglądach i żarliwej wierze, a od czasu do czasu w godzinach południowych prosiła Su-charitę, by odczytywała mu jego pisma. Wprawdzie nie potrafiła wszystkiego całkiem jasno uchwycić myślą, tyle jednak przynajmniej zrozumiała, że Góra był wiernym wyznawcą świętych ksiąg, a jego pisma były protestem przeciwko rozwiązłym zasadom dzisiejszego społeczeństwa, w każdym zaś razie bardzo dobrze ją nastrajały do drzemki poobiedniej. Czuła podziw dla Gory, gdyż w jej oczach nie mogło być nic cudowniejszego i cnotliwszego, jak gdy młodzieniec nowoczesny, który odebrał edukację angielską, stał tak niezłomnie przy dawnej wierze. Gdy po raz pierwszy w tej rodzinie brahmoskiej spotkała się z Binoyem, przypadł jej bardzo do serca, lecz w miarę jak poznawała go bliżej, a zwłaszcza gdy się dostała na własne pielesze, jego przywary poczęły dotykać ją boleśnie; ponieważ zbyt wiele po nim się spodziewała, więc też zaczynała ganić go niepomiernie i dlatego z tem większą niecierpliwością oczekiwała spotkania z Górą.

Zaledwie jej wzrok padł na niego, wpadła w zdumienie. Oto prawdziwy Brahmin! Był jasny, jak płomień ogniska ofiarnego! W tej świetnej promienności podobny był do Mahadev! Czuła dla niego taką cześć, że gdy on schylił się, by uczynić pronam, cofnęła się z przerażeniem.

— Słyszałam o was tyle! — wykrzyknęła Harimo-hini. — Lecz kiedy was widzę, dziwię się, jak ktoś mógł być na tyle zuchwały, by wtrącić was do więzienia!

— Gdyby tacy, jak wy, pani, byli urzędnikami, — zaśmiał się Góra, — to więzienia byłyby zamieszkane tylko przez szczury i nietoperze!

— Nie, moje dziecko, — odparła Harimohini, — na tym świecie nie brak złodziei i oszustów. Lecz czyż naczelnik był ślepy? Wystarczy tylko spojrzeć ci w twarz, by zobaczyć, że nie jesteś zwykłym śmiertelnikiem, że jesteś jednym z ludzi Bożych. Czyżby należało zamykać ludzi w więzieniu tylko po to, by więzienie nie stało pustkami? Boże łaskawy! Cóż to za sprawiedliwość ?

— Urzędnicy, — wyjaśnił Góra, — nie chcąc widzieć chwały Bożej, przyglądając się twarzom ludzkim, w swych czynnościach patrzą tylko w księgi praw. Czyż sądzicie, że inaczej mogliby jadać i sypiać, gdy skazali tak wielu ludzi na chłostę, więzienie, a nawet powieszenie?

— Ilekroć mam czas wolny, — ozwała się Harimohini, — proszę Radharani, by mi czytała wasze pisma i oddawna oczekiwałam przyjemności posłyszenia takich słów z ust waszych. Jestem biedna i prosta kobieta, a w dodatku nieszczęśliwa — nie potrafię wszystkiego zrozumieć, ani o wszystkim myśleć, ale mam silną wiarę, że od was zdołam nabyć nieco wiedzy!

Góra, nie przecząc jej, milczał skromnie.

— Musicie coś przekąsić, zanim odejdziecie od nas — mówiła dalej Harimohini. — Już wiele to czasu, jak stać mnie było na to, by gościć u siebie takiego, jak wy, młodzieńca bramińskiego. Dzisiaj musicie poprzestać na troszce łakoci, ale kiedyindziej zaproszę was na przyzwoity obiad.

Sucharita, pozostawszy sama, gdyż Harimohini poszła przynieść zakąski, stała się bardzo podniecona i niespokojna.

— Czy Binoy zachodził tu dzisiaj? — zapytał raptem Góra.

— Tak, — odparła Sucharita.

— Nie widziałem go od tego czasu, — rzekł Góra, — lecz wiem, po co przychodził.

Urwał, a Sucharita również milczała.

— Zamierzacie — podjął znów Góra, — nakłonić Binoya, by się ożenił według waszych obrządków brah-moskich! Czy pani sądzi, że to ładnie?

Sucharitę lekko ubodło to powiedzenie, więc pozbywszy się wszelkich oznak nieśmiałości czy wahania, spojrzała wprost na Gorę i odpowiedziała:

— Czy pan spodziewa się, że powiem, iż, zdaniem mojem, pnałżeństwo według naszych obrządków brah-moskich nie jest rzeczą dobrą?

— Nie ulega wątpliwości — odrzekł Góra, — że od pani nie oczekuję niczego, coby nosiło cechę małostkowości. Po pani spodziewam się czegoś więcej, niż wymagać można od zwykłych zwolenników sekty! Z bezwzględną pewnością mogę powiedzieć, że pani nie należy do tej klasy ludzi, którzy pracują, jak kulisi *), aby powiększyć liczbę zwolenników własnej sekty. Chciałbym, żeby pani własną drogą doszła do zrozu-

*] Kuli — najemny robotnik indyjski lub chiński.

mienia siebie samej, a nie poniżała siebie, dając się wodzić na pasku mniemaniom innych ludzi. Pani winna uświadomić sobie w duszy własnej, że pani nie jest jedynie członkiem jakiegoś tam stronnictwa!

Sucharita zebrawszy całą siłę umysłu do argumentowania, zapytała:

— Czyż więc pan nie należy do jakiegoś poszczególnego stronnictwa?

— Nie, — odparł Góra, — jestem Hindusem! Hindus nie należy do żadnej partji. Hindusi są narodem i to narodem tak ogromnym, że ich narodowość nie da się zawrzeć w obszarze pojedynczej definicji. Jak ocean nie jest to samo, co jego fale, tak i Hindusi nie są tern samem, co ich sekty.

— Jeżeli więc nie tworzycie partyj, — zapytała Sucharita, — czemuż więc duch partyjny tak się roz-wielmożnił wśród Hindusów?

— A dlaczegóż to — odpowiedział Góra, — gdy kogoś biją, on się broni? Bo żyje. Kamień tylko może spokojnie znosić wszelkie uderzenia.

— Jeżeli Hindusi — wybadywała Sucharita — uważają za groźbę to, co ja poczytuję za treść religji, tedy proszę mi powiedzieć, co mam uczynić?

— Niech mi będzie wolno powiedzieć, — rzekł Góra, — że gdy to, co ktoś uważa za obowiązek, zadaje bolesny cios temu ogromnemu istnieniu, zwanemu narodem hinduskiem, wtedy pora pomyśleć poważnie nad tern, czy w sobie samym nie znajdzie się jakiegoś błędu lub zaślepienia i czy naprawdę obejrzało się sprawę, ze wszystkich stron. Nie przystoi uciekać się do gwałtu, przyjmując za rzecz pewną, na skutek naszych nałogów lub opieszałości, że wierzenia naszego społeczeństwa są jedynie prawdziwe.

Gdy

szczur wygryza dziurę w kadłubie okrętu, zważa jedynie na własny głód i wygodę, a nie przewiduje tego, że korzyść jaką odnosi przez wiercenie dziury w tern ogromnem schronisku, jest nikła w porównaniu z ogromną szkodą, jaką wyrządza wszystkim. Tak też i wy powinniście zważać, czy działacie w interesie li własnej sekty, czy też całej ludzkości. Czy pani uświadamia sobie, co oznacza cała ludzkość?... jaką różno-

rodność potrzeb ma w sobie, jaką rozmaitość usposobień, jak rozliczne dążności? Nie wszyscy ludzie stoją na tym samym poziomie drogi — jedni znajdują się przed górami, drudzy nad brzegiem morza, inni na krawędzi równin, chociaż żaden z nich nie ma możności zatrzymania się, wszyscy muszą wciąż się poruszać. Czy chcecie narzucić komuś jeszcze powagę swej sekty? Czy chcecie zamknąć oczy i wyobrażać sobie, że wszyscy ludzie są jednakowi i urodzili się na tym świecie, aby stać się członkami sekty, zwanej Brahmo-Samadżem? Jeżeli takie jest wasze zapatrywanie, czemże się tedy różnicie od owych zbójeckich narodów, które szczycąc się siłą fizyczną, nie chcą przystać na to, że różnice między narodami mają wartość nieocenioną dla całej ludzkości, i które wyobrażają sobie, że największem błogosławieństwem dla ludzkości jest podbicie przez nich pozostałych narodów świata i poddanie ich pod swoją niepodzielną władzę, a tern samem narzucenie niewoli całej ziemi?

Przez chwilę Sucharita zapomniała, że Góra wiódł z nią spór; serce jej było do głębi wzruszone przedziwnie uroczystem brzmieniem jego potężnego głosu. Nie odczuwała, że zbijał jej dowodzenia, lecz twierdzenia, jakie rozwijał, budziły głęboki oddźwięk w jej duszy.

— Wasze społeczeństwo — ciągnął dalej Góra — nie stworzyło miljonów tych, którzy zamieszkują Indje. Czy wolno wam rościć sobie prawo dyktowania przemocą, jaka droga byłaby najlepsza dla tych miljonów, jaka wiara zaspokoi ich głód i dzięki jakim czynom staną się potężni? Jakże możecie mieć nadzieję, że tak przeogromne Indje zrównacie do jednego poziomu? Gdy przekonywacie się, że na drodze do urzeczywistnienia tego niewykonalnego dzieła wyrastają przeszkody, wtedy dąsacie się na sam kraj, a im większe stają się zawady, tern większy staje się wasz gniew i wzgarda względem tych, których zamierzacie uszczęśliwić! A przecież wyobrażacie sobie, że oddajecie cześć Bogu, który ludzi uczynił różnymi i chce, by takimi byli. Jeżeli naprawdę go czcicie, to czemuż nie możecie jasno dojrzeć jego zleceń i czemuż, chełpiąc się własnym rozsądkiem i stronnictwem, nie uznajecie Jego zamiarów?

Gdy Góra spostrzegł, że Sucharita przysłuchiwała mu się, nie próbując nawet odpowiadać, serce napełniła mu litość i gdy po krótkiej pauzie znów się odezwał, głos jego był już łagodniejszy.

— Może słowa moje brzmią w uszach pani szorstko, lecz proszę nie zżymać się na mnie dlatego, że mnie pani uważa za człowieka z przeciwnego obozu. Gdybym uważał panią jedynie za przedstawicielkę walczącej z nami sekty, nie powiedziałbym tu ani słowa. Lecz martwi mnie to, gdy widzę, że wrodzona pani swoboda umysłu jest ograniczona ciasnemi więzami sekty.

— Nie, nie! — zawołała Sucharita, czerwieniąc się, — proszę się nie niepokoić o mnie! Niech pan mówi dalej, a ja będę się starała zrozumieć.

— Nie mam wiele ponadto do powiedzenia — rzekł Góra. — Niech pani patrzy na Indje jasnem okiem własnego rozsądku i ukocha tę ojczyznę swoją szczerem sercem. Lecz jeżeli będzie pani uważała lud Indji jedynie za nie-brahmosów, wzrok pani się skrzywi i będziesz odczuwała dla tych ludzi pogardę — będziesz ich źle pojmowała i nie obaczysz ich w całości. Bóg stworzył ludzi różnymi wzajemnie od siebie w myślach i czynach, w całej rozmaitości wierzeń i zwyczajów, lecz zasadniczo uczynił ich jednakowymi w tern, co ludzkie. W każdym z nich jest coś, co jest mojem, co należy do Indyj, wziętych jako całość, co, o ile tylko zdołamy ujrzeć to w istotnej postaci, przebije się poprzez wszelką małość i niedoskonałość i odsłoni istotę ogromną a cudowną, przez którą tajemnica uwielbień stuleci stanie się jasna. Obaczymy, że płomień ofiary wieków ubiegłych jeszcze pali się w popiołach, a niewątpliwie nadejdzie dzień, w którym przekraczając granice czasu i przestrzeni, płomień ów roznieci pożar po całym świecie. Nawet mówienie w wyobraźni, że wszystkie wielkie czyny i słowa mężów indyjskich w wiekach poprzednich były fałszywe, jest zniewagą prawdy — jest to nic innego, jak bezbożność!

Sucharita słuchała z głową pochyloną, lecz teraz podniosła oczy i zapytała:

— Więc cóż pan poleca, bym uczyniła?

— Nie mam już nic do powiedzenia, — odrzekł Góra, — chciałbym dodać tylko rzecz jedną. Powinniście zrozumieć, że religja hinduska, niby matka, przytula do łona ludzi różnych dążności i poglądów; innemi słowy, religja hinduska patrzy na człowieka jako na człowieka i nie zalicza go do jakiejś odrębnej partjL Oddaje cześć nietylko mądrym, ale i prostaczkom, a szacunek okazuje nietylko jednej formie wiedzy, lecz wiedzy we wszystkich jej objawach. Chrześcijanie nie chcą uznawać odrębności; po jednej stronie widzą religję chrześcijańską, a z drugiej wieczne potępienie, pomiędzy niemi zaś rzekomo niema drogi pośredniej. Ponieważ zaś pobieraliśmy naukę u chrześcijan, zaczęliśmy się wstydzić rozmaitości, jaka jest w hinduizmie. Nie dostrzegamy, że dzięki tej różnorpdn^pi łuńduizm ziści jedność powszechną. Dopóki nąev wydostaniemy się z błędnego koła nauki chrzóścij ańskiej д nie staniemy się podatni na chwalebtiJe prą wdÿl naszej własnej religji hinduskiej!    |!

Sucharita nietylko słyszała, ięó-Snówił JGora — jego myśli stawały się jej niejako widoczne, a ta odległa przyszłość, którą Góra widział n^^c^ Jwego duchowego wzroku, odsłaniała się sama'jÿized *riią w wymawianych przez niego słowach. Zapomniawszy swej nieśmiałości, zapomniawszy nawet o samej sobie, Sucharita siedziała, spoglądając w twarz Gory, rozjarzoną blaskiem zapału. W tej twarzy widziała wyrażoną siłę, która sprawiała, iż wszystkie wielkie cele w świecie zdawały się naprawdę urzeczywistniać jakąś wnętrzną mocą. Sucharita słyszała już niejednokrotnie ludzi uczonych i rozsądnych ze swego otoczenia, rozprawiających o zasadach prawdy; atoli słowa Gory były nie jakiemś zwykłem sobie dowodzeniem — było to jakby stwarzanie. Były one tak dostrzegalne zmysłami, że jednocześnie ogarniały ciało i umysł. Sucharita w tej chwili widziała Indrę z piorunnym pociskiem ; gdy słowa głębokiemi, silnemi tonami uderzały o jej uszy, serce jej drżało i strzelne migoty błyskawic zdawały się przelatywać co chwila przez jej żyły. Nie miała siły, by myśleć i widzieć dokładnie, w czem jej poglądy różniły się od poglądów Gory, a w czem się z niemi zgadzały.

W tejże chwili do pokoju wszedł Satish; ponieważ chłopak bał się zawsze Góry, więc obszedł go jak najdalej i podszedłszy do siostry, rzekł jej do ucha:

— Przyszedł Panu Babu.

Sucharita wzdrygnęła się, jak gdyby ją ktoś uderzył, gdyż była w takim nastroju ducha, że oddałaby co można, byleby się pozbyć tego niepożądanego gościa. Sądząc, że Góra nie dosłyszał słów Satisha, wypowiedzianych szeptem, powrstała i wyszła pospiesznie z pokoju. Zeszła od razu na dół i kierując swe słowa do Harana Babu, ozwała się:

— Musi mi pan dziś wybaczyć, lecz niewygodnie będzie mi dziś rozmawiać z panem.

— Czemu niewygodnie? — zapytał Haran Babu.

— Jeżeli pan przyjdzie jutro do mego ojca, — rzekła Sucharita, nie odpowiadając na jego pytanie,

—    będzie pan mógł tam zobaczyć się ze mną.

— Przypuszczam, że dzisiaj masz gości? — zauważył Haran Babu.

— W tej chwili właśnie nie mam czasu — rzekła Sucharita, uchylając się ponownie od odpowiedzi. — Proszę mi na dziś wybaczyć.

— Ale — upierał się Haran Babu — słyszałem z ulicy głos Gourmohana Babu. On tu jest, jak sądzę?

Nie mogąc się wykręcić wobec tego obcesowego śledztwa, Sucharita rzekła, rumieniąc się:

— Tak, jest tutaj.

— To doskonale! — zawołał Haran Babu. — Mam słówko i dla niego. Jeżeli masz specjalnie coś do roboty, możesz mnie zostawić na chwilę z Gourmohanem Babu, bo chcę z nim porozmawiać, — i nie czekając przyzwolenia Sucharity wszedł na górę i za nim poszła Sucharita, która gdy weszła do pokoju, nawet nie rzuciwszy okiem na Harana Babu, odezwała się do Gory:

— Ciotka przyrządza dla nas jakieś przekąski, pójdę na chwilę i dojrzę — to rzekłszy czemprędzej wymknęła się z pokoju, podczas gdy Haran Babu z twarzą uroczystą rozsiadł się w krześle.

— Pan, zdaje mi się, wygląda dość mizernie —

—    zauważył Haran Babu.

— Tak jest, — zgodził się Góra, — właśnie niedawno obchodzono się ze mną tak, by mnie uczynić niezdrowym.

— To prawda — rzekł Haran Babu, łagodząc głos, — Musiał pan cierpieć niemało.

— Nie o wiele więcej, niż się spodziewano — rzekł Góra zgryźliwie.

— Chciałem z panem porozmawiać w pewnej sprawie, tyczącej się Binoya Babu — rzekł Haran Babu, zmieniając temat. — Sądzę, że panu wiadomo, że on czyni przygotowania, by w niedzielę być przyjętym do Brahmo-Samadżu?

— Nie, nie słyszałem o tern, — odpowiedział Góra.

— Czy pan zezwala na ten krok? — zapytał Haran Babu.

— Binoy nie pytał mnie o zezwolenie — odparł

Góra.

— Czy pan sądzi, — ciągnął dalej Haran, — że wiara Binoya Babu jest dostatecznie silna, by mógł zdobyć się na nawrócenie?

— Gdy sam wyraził chęć, by się nawrócić, — odparł Góra, — w takim razie pytanie jest całkiem zbyteczne.

— Gdy mamy ku czemukolwiek silną skłonność, — napomknął Haran, — wtedy nie poświęcamy zbyt wiele czasu na zastanowienie się, w co wierzymy, a w co nie wierzymy. Zna pan naturę ludzką.

— Nie myślę zapuszczać się w jałowe dysputy na temat natury ludzkiej, — fuknął Góra.

— Chociaż moje poglądy i moje otoczenie — rzekł Haran Babu — nie zgadzają się z waszemi, jednakowoż odczuwam dla pana wielkie poważanie, i wiem doskonale, że, czy poglądy pańskie są prawdziwe czy błędne, żadna pokusa nie zdoła⁷pana w nich zachwiać. Lecz...

— Istotnie — przerwał Góra — byłoby okropną stratą dla Binoya, gdyby został pozbawiony tej szczypty poważania, jaką udało się panu zachować dla mnie! Na tym świecie konieczną rzeczą jest rozróżnianie złego od dobrego, lecz j eżeli pan chcesz względną wartość rzeczy oceniać własnym szacunkiem lub jego brakiem, to nie spodziewaj się, żeby i inni przyjmowali pański wyrok.

— Dobrze, — rzekł Haran Babu, — niewielka szkoda, jeżeli nawet ta kwestja pozostanie nierozstrzygnięta. Chciałem jednak zadać panu jedno pytanie. Czy pan nie zamierza stawiać jakich przeszkód Binoyowi w jego zamiarze ożenienia się z córką Paresha Babu?

— Haranie Babu! — krzyknął Góra, oblawszy się ponsem. — Jakże to mogę z panem omawiać sprawy, tyczące się Binoya? Ponieważ pan wciąż mówi o naturze ludzkiej, powinien pan przynajmniej zrozumieć, że Binoy jest przyjacielem moim, a nie pańskim.

— Podniosłem tę kwestję — zaczął Haran — ze względu na jej związek z Brahmo-Samadżem, inaczej...

— Ale mnie nic nie wiąże z Brahmo-Samadżem, — zawołał Góra niecierpliwie, — więc cóż może mnie obchodzić ta pańska troska?

W tym punkcie rozmowy weszła Sucharita; Haran Babu odwrócił się do niej i rzekł:

— Sucharito, mam do omówienia z tobą nader ważną sprawę.

Nie było specjalnej potrzeby czynić tę uwagę, lecz Haran Babu mówił to umyślnie, by pokazać Górze, w jak szczególnej zażyłości był ze Sucharitą. Ona jednakże nie odpowiedziała mu na to, a Góra siedział nieporuszenie w swem krześle, nie okazując bynajmniej chęci, by dawać Haranowi sposobność do niezakłóconej rozmowy w cztery oczy.

— Sucharito, — powtórzył Haran Babu, — chodź do drugiego pokoju, chcę ci coś powiedzieć.

Nie zważając wcale na tę prośbę, Sucharita spojrzała na Gorę i odezwała się:

— Czy mama dobrze się miewa?

— Nie pamiętam, by matka moja miewała się kiedy inaczej, jak tylko dobrze! — zaśmiał się Góra.

— Tak — potwierdziła Sucharita. — Sama się przekonałam, jak łatwo jej przychodzi utrzymywać się w dobrem zdrowiu.

Góra przypomniał sobie w tej chwili, jak to Sucharita odwiedzała Anandamoyi, gdy on był w więzieniu.

Tymczasem Haran Babu wziął do ręki jedną z książek, leżących na stole i obejrzawszy kartę tytułową w poszukiwaniu nazwiska autora, przerzucił okiem kilka stronic. Sucharita zmieszała się i poczerwieniała, gdy tymczasem Góra, wiedząc że była to jedna z jego książek, uśmiechnął się zlekka pod wąsem.

— Gourmohanie Babu, — zagadnął Haran, — jak przypuszczam, jest to jedno z pańskich pism młodocianych?

— Jestem jeszcze w wieku młodocianym! — zaśmiał się Góra. — Są takie rodzaje dusz, dla których młodość przemija szybko, ale u innych trwa długo.

Powstawszy z krzesła Sucharita odezwała się:

— Gourmohanie Babu, pański posiłek musi być już gotów! Czy będzie pan łaskaw przejść do drugiego pokoju? Ciocia nie przyjdzie do Harana Babu, więc zapewne oczekuje pana.

Ostatnie zdanie, wypowiedziane przez Sucharitę, było umyślnym ciosem w stronę Harana Babu. Tego dnia tyle już zniosła, że nie mogła sobie odmówić oddania z powrotem choćby jednego uderzenia.

Góra powstał, a niezmożony Haran Babu napomknął :

— Wobec tego będę czekał tu na ciebie.

— Na cóż czekać daremnie? — zapytała Sucharita. — Już późno.

Lecz Haran nie poruszył się, więc Sucharita i Góra wyszli z pokoju.

Widząc Gorę w tym domu i zauważywszy jego zachowanie się wobec Sucharity, Haran Babu zapłonął żądzą walki. Czyż podobna, by Sucharita miała się tak łatwo wymknąć z objęć Brahmo-Samadżu? Czyż nie znalazł się nikt, ktoby pospieszył z pomocą? Tak czy inaczej należało już z tern raz skończyć!

Wziąwszy ćwiartkę papieru, Haran Babu napisał list do Sucharity. Miał on parę ćwieków w głowie, z których jednym było mniemanie, że ilekroć w imię prawdy zacznie gromić kogokolwiek, jego ogniste słowa nigdy nie przejdą bezskutecznie. Nigdy nie przychodziło mu na myśl, że słowa nie są wszystkiem i że istnieje rzeczywistość, zwana sercem ludzkiem.

Gdy po długiej gawędzie z Harimohini Góra wszedł do pokoju Sucharity, by zabrać laskę, było już ciemno. Na biurku Sucharity stała zapalona lampa. Harana Babu już nie było, lecz jakiś list, adresowany do Sucharity, leżał na biurku w miejscu, gdzie niechybnie musiał go dostrzec każdy, kto wchodził do pokoju.

Rzuciwszy okiem na ten list, Góra zdrętwiał, gdyż, nie miał najmniejszej wątpliwością czyją był ręką pisany. Wiedział, że Haran Babu rościł sobie szczególne prawa do Sucharity, lecz nie słyszał, jakoby w swych roszczeniach miał napotykać jakieś przeciwności. Gdy popołudniu przyszedł Satish i oznajmił Sucharicie o przybyciu Harana Babu, a ona zmieszała się i zbiegła na dół, niebawem zaś powróciła w jego towarzystwie, Góra odczuł jakby odezwanie się jakiejś zgrzytliwej struny. Potem zaś gdy Sucharita wyprowadziła go z pokoju na podwieczorek i zostawiła Harana samego, to chociaż zachowanie takie wydało mu się nieco szorstkiem, jednakowoż uznał tę niegrzeczność za objaw ich obopólnej poufałości. Teraz gdy zobaczył ten list, leżący na stole, doznał nagłego wstrząśnienia. List jest przedmiotem tak zagadkowym. Ponieważ na stronie zewnętrznej bywa wypisane tylko nazwisko, a cała treść żywotna ukrywa się wewnątrz, list ma osobliwą moc dręczenia ludzi.

— Przyjdę tu znowu jutro, — zapowiedział Góra, patrząc w stronę Sucharity.

— Owszem, proszę — odpowiedziała, odwróciwszy oczy.

Gdy już mieli się pożegnać, Góra nagle stanął w miejscu i zawołał:

— Twoje miejsce w słonecznym systemie Indyj! ty należysz do mej ojczyzny — niepodobna, byś miała wlec się w próżni za ogonem jakiejś błędnej komety! Gdy będziesz silnie utwierdzona na swem właściwem miejscu, wtedy dopiero będę mógł cię opuścić! Ludzie kazali ci wierzyć, że w owem miejscu opuści cię twoja religja — lecz ja winienem powiedzieć ci jasno, że twoja prawda i religja nie jest li tylko mniemaniem lub frazesem niewielu osób; ona jest spojona niezliczonerai nićmi z tymi, którzy cię otaczają — nie możesz wyrywać jej według swego widzimisię i przesadzać w doniczkę, jeżeli chcesz, by kwitła i jaśniała; jeżeli chcesz ujawnić całkowitą jej użyteczność, będziesz musiała zająć miejsce, jakie ci wyznaczyli ludzie, którzy zamieszkiwali ziemię naszą na wiele czasu przedtem, zanim się urodziłaś. Nie wolno ci nigdy mówić: „Jestem dla nich niczem i oni są niczem dla mnie.“ Jeżeli będziesz tak mówiła, wtedy praw'da twej religji i cała siła twoja rozproszy się jak cień. Zaręczam ci, że jeżeli poglądy twe oddalą cię od miejsca, które ci Bóg wyznaczył, jakie-kolwiekby ono było, wtedy twe poglądy nigdy nie osiągną zwycięstwa. Jutro przyjdę znowu.

Po tych słowach pożegnalnych wyszedł z pokoju; wydawało się, jakby nawret samo powdetrze drżało w długi czas po jego odejściu. Sucharita siedziała wciąż nieruchomo, niby posąg.

ROZDZIAŁ LXI.

_V\7iesz co, mateńko — mówił Binoy do Ananda-

* * moyi, — powiem ci prawdę, że ilekroć kłaniam się bożyszczu, czuję się jakoś zawstydzony. Do tego stopnia potrafię ukrywać to uczucie, że napisałem niedawno kilka wybitnych artykułów w obronie bożyszcz. Lecz tobie wyznaję z całą szczerością, że gdy oddaję pokłon bożyszczu, umysł mój wzdryga się przeciwko temu.

— Czy umysł twój jest rzeczą tak prostą? — wykrzyknęła Anandamoyi. — Nie umiesz na rzecz żadną zapatrywać się w całości, lecz każdą z nich rozpatrywać musisz wr drobiazgowych szczegółach. Dlatego to jesteś taki wymyślny.

— Święta prawda — przytwierdził Binoy. — Ponieważ mam umysł tak przenikliwy, jestem zdolny udowodnić zapomocą subtelnych argumentów nawet to, w co sam nie wierzę. Wszystkie te zasady religijne, których tak bardzo broniłem dotychczas, popierałem nie ze stanowdska religji, lecz z partyjnego punktu widzenia.

— Tak dzieje się, gdy niema prawdziwego przywiązania do religji — zauważyła Anandamoyi. — Albowiem wtedy religja staje się jedynie rzeczą, którą chełpimy się, jak bogactwem, zaszczytami lub rasą.

— Tak — zgodził się Binoy. — Nie myślimy o niej, jako o religji samej w sobie, lecz chcemy walczyć za nią, ponieważ jest naszą religją. To właśnie czyniłem stale dotychczas, choć nie potrafiłem całkiem poddawać się złudzeniu. Udawałem wiarę tam, dokąd mnie nie pociągały moje przekonania i dlatego przez cały czas wstydziłem się sam siebie.

— Myślisz, że tego nie rozumiałam? — zawołała Anandamoyi. — Zawsze przesadzałeś we wszystkiem więcej, niż inni ludzie, a stąd łatwo było wymiarko-wać, że ponieważ w twym umyśle była pusta przestrzeń, musiałeś brać wiele wapna, by ją zapełnić. Tego wszystkiego nie byłoby tak potrzeba, gdybyś miał szczerą wiarę.

— Przyszedłem więc zapytać się ciebie — mówił dalej Binoy, — czy dobrą byłoby dla mnie rzeczą udawać, że mam wiarę w czemkolwiek, w co nie wierzę.

— Patrzajcie go! — wykrzyknęła Anandamoyi. Czyż potrzeba się o to pytać?

— Mateńko, — rzekł Binoy głosem urywanym, — jutro mam być przyjęty do Brahmo-Samadżu!

— Co powiadasz, Binoyu? — zawołała Anandamoyi w zdumieniu. — To chyba niepotrzebne!

— Dopiero co wyjaśniłem ci potrzebę tego! — żachnął się Binoy.

— Czyż z tą wiarą, jaką masz obecnie, nie możesz pozostać wnaszem społeczeństwie? — zapytała Anandamoyi.

— Gdybym to uczynił, — odpowiedział Binoy, — grzeszyłbym obłudą.

— Czy nie masz odwagi pozostać w swej obecnej gminie, nie będąc obłudnym? — zapytała Anandamoyi. — Ludzie z waszej niewątpliwie będą cię prześladować, ale czy nie umiesz znosić prześladowania?

— Mateńko, — zaczął Binoy — jeżeli nie mogę żyć w zgodzie ze społeczeństwem hinduskiem, to...

— Jeżeli, — przerwała Anandamoyi — trzysta miljonów ludzi może żyć w tem społeczeństwie, czemu -byś ty nie potrafił?

— Lecz, mateńko, — upomniał się Binoy, —jeżeli członkowie społeczności hinduskiej powiadają, że nie jestem Hindusem, to czyż mogę się nim uczynić, gwałtownie oświadczając, że nim jestem?

— Ludzie z mego środowiska nazywają mnie chrześcijanką — rzekła Anandamoyi. Nie zasiadam nigdy z nimi do uczty, ale nie widzę powodu, czemubym miała przyjmować miano, jakiem mnie określają. Uważam za rzecz niewłaściwą usiłowanie, by opuszczać stanowisko, zdaniem mojem, — jedyne, na którem win-nam się znajdować.

Binoy już miał odpowiedź, lecz Anandamoyi nie dopuściła go do słowa, ciągnąc dalej :

— Binoyu, ani myślę zezwolić, byś miał nad tem dysputować, nie jest to temat do dysputy! Czy sądzisz, że zdołasz ukryć cokolwiek przede mną? Widzę, że pod pozorem dysputowania ze mną starasz się przemocą wprowadzać w błąd samego siebie. Nie zasypuj sobie jednak oczu piaskiem, gdy idzie o rzecz tak wielkiej wagi!

— Ależ, mateńko, — z twarzą odwróconą rzekł Binoy, — wysłałem już list i dałem słowo, że w niedzielę przyjmę ich obrządek.

— Na to żadną miarą nie można pozwolić — zmarszczyła się Amandamoyi. — Jeżeli wytłumaczysz sytuację Pareshowi Babu, on nie będzie zbytnio nastawa! na ciebie.

— Paresh Babu nie okazał entuzjazmu dla mego nawrócenia, — wyjaśnił Binoy; — nie chciał wziąć żadnego udziału w tej uroczystości.

— Zatem niech cię już o nic głowa nie boli! — zawołała odetchnąwszy, Anandamoyi.

— Nie, mateńko, — krzyknął Binoy, — gdy raz dałem słowo, to nie wolno się cofać. Żadną miarą!

— Czyś powiedział o tem Górze? — zapytała Anandamoyi.

— Nie widziałem Gory od tego dnia, gdym się zdecydował, — odpowiedzą! Binoy.

— Jakto? czyż Gory niema teraz w domu? — zdziwiła się Anandamoyi.

— Nie, — odparł Binoy, — mówiono mi, że poszedł do domu Sucharity.

— Skądże? przecież był tam wczoraj ! — krzyknęła Anandamoyi zdumiona.

— Dziś też tam jest, — dodał Binoy.

Gdy to mówił, z podwórka na dole rozległ się głos tragarzy, idących z palankinem; Binoy, sądząc, że przybyła jedna z krewnych Anandamoyi, wyszedł z pokoju.

Była to jednakowoż Lolita, która przybyła z wizytą i właśnie składała pronam Anandamoyi. Odwiedziny jej były zgoła nieoczekiwane, a gdy Anandamoyi spojrzała w twarz Lolity, zrozumiała, że ta przybyła w związku z trudnem położeniem, w jakiem się znalazła wskutek całego galimatjasu wywołanego nawróceniem Binoya i tegoż następstwami.

Aby delikatnie naprowadzić rozmowę na ten temat, Anandamoyi zaczęła:

— Jestem bardzo rada, żeś przybyła, matulko. Binoy był tu dopiero przed chwilą i mówił mi, że jutro zostaje przyjęty na łono waszej religji.

— Na cóż mu to nawrócenie? — zapytała Lolita niecierpliwie. — Czy nakłania go do tego jakaś poważna konieczność?

— Czyż więc niema konieczności? — zawołała Anandamoyi zadziwiona.

— Nie widzę jej wcale! — odpowiedziała Lolita.

Nie mogąc zrozumieć znaczenia słów Lolity, Anandamoyi milczała, posyłając pytający wzrok w jej stronę.

— Nagła zmiana wiary byłaby dla niego upokorzeniem — mówiła dalej Lolita, odwracając oczy. — W jakim celu chce on przyjąć to upokorzenie?

— W jakim celu? czyżby Lolita nie wiedziała? Czyż w tym projekcie niema nic, coby zapewniało szczęście Lolicie? — wykrzyknęła Anandamoyi w duszy, poczem ozwała się głośno:

— Obrzęd wyznaczono na jutro, a ponieważ dał płowo, niepodobna mu się wycofać — oto co mówił Binoy.

Lolita zwróciła się do Anandamoyi, a oczy jej świeciły, gdy mówiła:

— W takich wypadkach niema sensu dotrzymywanie obietnicy — jeżeli konieczność tego wymaga, należy zmienić zamysły.

— Moja droga — rzekła Anandamoyi — nie masz potrzeby krępować się wobec mnie, a ja chcę pomówić z tobą całkiem otwarcie. O ile potrafię zrozumieć Bi-noya (mniejsza o jego przekonania religijne) nie widzę żadnej potrzeby, by miał zrywać ze swem środowiskiem, a nawet nie powinien tego czynić. Niech sobie mówi co mu się podoba, lecz trudno mi uwierzyć, by to miał urzeczywistnić. Lecz ty, moja droga, nie jesteś nieświadoma tego, co on zamierza. Z pewnością jest w mniemaniu, że nie porzuciwszy swego środowiska, nie może połączyć się z tobą. Nie wstydź się, matulko, powiedz mi szczerze, czy to nie prawda?

— Matko, — odpowiedziała Lolita, podnosząc oczy na Anandamoyi, — przed tobą nie będę niczego ukrywała. Zaręczam ci, że sama nigdy nie przystawałam na te pomysły. Po długim namyśle doszłam do wniosku, że człowiek nigdy nie jest obowiązany zrywać wszelkich, choćby nie wiem jakich węzłów ze swą religją, przekonaniami czy społeczeństwem, celem połączenia się z innymi ludźmi. Gdyby to było konieczne, wtedy nie byłoby mowy o przyjaźni pomiędzy Hindusem a chrześcijaninem, wówczas dokoła każdej sekty musielibyśmy wznieść wysokie mury i każdą z nich trzymać za oddzielnem ogrodzeniem.

— Ach! — zawołała Anandamoyi, a twarz jej pro-mieniła zachwytem, — jestem szczęśliwa, że słyszę od ciebie takie słowa. Zupełnie to samo ja mówię! Gdy ludzie różnią się zaletami, usposobieniem czy urodą, niema żadnej przeszkody na drodze do ich zjednoczenia, więc czyż mogą być przeszkody, gdy chodzi o przekonania lub wiarę? Moja droga, tchnęłaś we mnie nowe życie! Bardzo się niepokoiłam o Binoyu. Wiem, że oddał ci całe serce, a gdyby które z was miało doznać przykrości, byłoby to dla niego bólem nie do zniesienia. To też Bóg wie, jak byłoby mi ciężko stawiać jakieś trudności na jego drodze. Ale jakiż on szczęśliwy! Jest-że to rzecz małej wagi, że tak łatwo wydostał się z takich tarapatów? O jedno cię zapytam — czy mówiłaś o tern z Pareshem Babu?

— Nie, nie mówiłam, — odparła strapiona Lolita, — lecz jestem pewna, że ojciec wszystko zrozumie.

— Gdyby on nie potrafił zrozumieć — zauważyła Anandamoyi — to gdzież wam znaleźć taką siłę umysłu i rozsądku? Pozwól, że przywołam tu Binoya, gdyż powinniście dojść do jakiegoś wniosku w cztery oczy. Przy tej sposobności powiem ci rzecz jedną. Znałam Binoya od dzieciństwa i z całą stanowczością, na jaką mnie stać, mogę powiedzieć, że chłopak ten wart wszelkich zmartwień, jakich może doznasz z jego powodu. Często myślałam, że szczęśliwa ta, która dostanie Binoya za męża. Kilkakrotnie go swatano, ale nigdy nie byłam zadowolona. Dziś widzę, że chłopak ma szczęście i to niemałe! — to powiedziawszy, ucałowała Lolitę w policzek, a następnie poszła po Binoya. Następnie zostawiła przezornie pokojówkę wraz z nimi obojgiem w pokoju i pod pretekstem przygotowania posiłku dla Lolity poszła do innej części domu.

Dziś ani Binoyowi ani Lolicie nie czas był bawić się w ceregiele. Wobec tego trudnego zadania, do którego rozwiązania zostało naraz powołane życie ich obojga, zdołali jasno przejrzeć swój stosunek wzajemny i dostrzec w nim coś, z czem nie należało żartować. Żadna mgła wzruszeń nie rzucała pomiędzy nimi tęczowej zasłony. W milczeniu i pokorze, bez rozprawiań i wątpliwości, uznali ten fakt uroczysty, że ich serca biły zgodnie i prądy ich życia zbliżały się wzajem ku sobie, jak Ganges i Dżumna, by zjednoczyć się wja-kiemś świętem i cudownem miejscu. Nie społeczeństwo wzywało ich do tego i nie jakaś wspólność zapatrywań zjednoczyła ich oboje; ich łączność nie była sztuczna, a gdy sobie to uświadamiali, czuli, że ich wzajemna har-monja za podstawę miała religję — religję tak głęboką i szczerą, że żadna powszednia okoliczność nie mogła osłabić jej praw, żaden naczelnik panczajatu nie mógł się jej sprzeciwić. Lolita z rozjaśnioną twarzą i oczyma, zaczęła mówić:

— Hańbą nie do zniesienia było dla mnie uczucie, że chciałeś mnie pojąć, skłaniając się do postępku, któryby cię poniżył we własnych oczach. Pragnę, abyś bez wahania pozostał tam, gdzie teraz się znajdujesz.

— Także i ty — dołożył Binoy — nie potrzebujesz opuszczać miejsca, które zajmujesz obecnie. Jeżeli miłość nie uznaje różnic, tedy czemuż na tym świecie bywają różnice?

Rozmawiali tak jeszcze ze sobą z jakie dwadzieścia minut, a główną osnową ich postanowień było, że zapomnieli o różnicy między Brahmosem a Hindusem, pamiętając jedynie, że są dwojgiem dusz ludzkich. Ta myśl tliła w ich sercach niby płomień nieustający a spokojny.

ROZDZIAŁ LXII.

jDaresh Babu po zakończeniu rozmyślań wieczornych * siedział na werandzie przed swoim gabinetem, patrząc spokojnie na blask zachodzącego słońca, gdy nadszedł Binoy wraz z Lolitą i pochylili się, by otrzeć pył z jego stóp.

Paresh Babu był nieco zaskoczony, widząc ich dwoje, przychodzących doń w ten sposób razem w odwiedziny, a ponieważ w pobliżu nie było krzeseł, odezwał się:

— Chodźcie, pójdziemy do mojego pokoju.

— Nie, — odparł Binoy, — proszę nie wstawać! — I usiadł byle gdzie na podłodze, a w pewnej odległości od niego, tuż u stóp Paresha Babu, usiadła Lolita.

— Przyszliśmy oboje — wyjaśnił Binoy — prosić cię o błogosławieństwo. To będzie w naszem życiu prawdziwem nawróceniem.

Gdy Paresh Babu spojrzał nań z pytającem zdziwieniem, Binoy dodał:

— Nie będę składał żadnych ślubowań społeczeństwu, które krępuje mnie słowami i przepisami. Twoje błogosławieństwo jest jedynym obrzędem wtajemniczenia, który może zjednoczyć życie nas obojga prawdziwie uległym związkiem. Kładziemy z oddaniem nasze serca u twych stóp, a Bóg przez twe ręce obdarzy nas hojnie tern, co dla nas najlepsze.

— Więc Binoyu, nie zamierzasz przejść na brah-moizm? — zapytał Paresh Babu po dość długiem milczeniu.

— Nie! — odparł Binoy.

— Chcesz więc pozostać nadal w gminie hinduskiej ? — dopytywał się Paresh Babu.

— Tak! — odpowiedział Binoy.

Paresh Babu spojrzał wr stronę Lolity, a ona, zgadując, co miał na myśli, odezwała się:

— Ojcze, to co jest moją religją, stanowi mą własność i tak będzie zawsze. Być może, będzie to przyczyniać mi kłopotów, a nawet narażać mnie na przykrości, lecz nie uwierzę, jakoby stąd wynikało, że mam być oddzielona od tych, którzy różnią się ode mnie wierzeniami i zwyczajami.

Widząc, że ojciec milczy w dalszym ciągu, podjęła znowu:

— Wyobrażałam sobie, że Brahmo-Samadż jest jedyną rzeczą w śwdecie, — że wszystko poza nim jest jeno cieniem — że wszelkie oderwanie się od niego jest porzuceniem wszystkiego, co prawdziwe. Lecz obecnie to mniemanie rozwiało się doszczętnie.

Paresh Babu uśmiechnął się trochę smętnie, a Lolita mówiła dalej :

— Nie umiem ci tego wyrazić, jak wielka zmiana dokonała się we mnie. W Brahmo-Samadżu widywałam wielu ludzi, z którymi nic mnie nie łączyło, chociaż moje przekonania religijne były z nimi zgodne, więc nie widzę słuszności w słowach, że ci, którzy wraz ze mną przebywają w grupie społecznej, zwanej Brahmo, są szczególniej mi bliscy, a od reszty ludzi w świecie powinnam się trzymać zdała!

Poklepawszy swą wojowniczą córkę zlekka po plecach, Paresh Babu ozwał się:

— Czy można osądzić cokolwdek prawdziwie, gdy umysł jest podniecony z jakichś względów osobistych?

W ludzkości pomiędzy pokoleniami przeszłemi a przy-szłemi jest ciągłość samozachowawcza, do której konieczne jest społeczeństwo, a nie jest to sztuczna konieczność. Czy nie zastanawiałeś się nad tern, że na twojem społeczeństwie spoczywa brzemię odległej przyszłości wszystkich waszych następnych pokoleń?

— Jest to społeczeństwo hinduskie — wtrącił Binoy.

— A jeżeli społeczeństwo hinduskie nie przyjmie odpowiedzialności za was, jeżeli jej odmówi? — zapytywał Paresh Babu.

— Będziemy musieli doprowadzić do tego, by przyjęło odpowiedzialność — odpowiedział Binoy, przypomniawszy sobie słowa Anandamoyi. — Społeczeństwo hinduskie zawsze dawało schronienie nowym sektom i może być społecznością wszystkich gmin religijnych.

— To co wydaje się jedną rzeczą w czysto słownem dowodzeniu, — zaznaczył Paresh Babu, — bywa czemś zgoła odmiennem, gdy przychodzi do czynu. Gdyby było inaczej, czyż ktokolwiek mógłby dobrowolnie opuszczać swe dawne społeczeństwo? Jeżeli zaczniecie hołdować społeczeństwu, które chce ludzkie uczucia religijne przykuć do jednego miejsca pętami zewnętrznych zwyczajów, wtedy na zawsze musicie stać się tylko drewnianemi lalkami.

— Jeżeli społeczeństwo hinduskie — odrzekł Binoy — zamyka się w tak ciasnym obrębie, tedy musimy podjąć się wyrwania go z tego stanu. Nikt przecież nie będzie chciał w gruzy rozwalać pięknej budowli żeby uzyskać więcej światła i powietrza, gdy równie dobrze możnaby rozszerzyć drzwi i okna.

— Ojcze! — wtrąciła Lolita. — Dla mnie niezrozumiałe są te wszystkie spory. Ja osobiście nigdy nie miałam zamiaru podejmować się podnoszenia jakiegokolwiek społeczeństwa. Lecz zewsząd popychają mnie z taką niesprawiedliwością, że ledwo mogę oddychać, a nie widzę powodu, dla któregobym musiała to znosić bez sprzeciwu. Nie rozumiem dokładnie, co winnam czynić, a czego nie powinnam, ojcze, lecz tego znosić nie mogę.

— Czy nie byłoby dobrze, gdybyś poczekała jeszcze czas jakiś? — zapytał Paresh Babu tonem łagodnym. — Teraz umysł twój jest wzburzony.

— Nie mam nic przeciwko temu, by jeszcze trochę zaczekać — odpowiedziała Lolita, — lecz wiem jedno napewno, a mianowicie, że kłamstwo i niesprawiedliwość będą tylko wciąż wzrastały, to też ogromnie się boję, że w rozpaczy mogę raptem uczynić coś takiego, coby i tobie ból zadało. Nie sądź, ojcze, że nie myślałam wcale nad tą sprawą. Po wielu rozważaniach uświadomiłam sobie jasno, że nauki i usposobienie, jakie nabyłam, przyniosą mi, być może, wiele cierpień i upokorzeń poza Brahmo-Samadżem, — lecz w duszy mej niema już wahania, owszem odczuwam jakąś radość i siłę. Jedyną rzeczą, która mnie jeszcze trapi, ojcze, jest myśl, by żaden z moich postępków nie sprawiał ci przykrości! — to mówiąc, dotknęła zlekka rękami stóp Paresha Babu.

— Kobietko, — rzekł Paresh Babu, uśmiechając się nieznacznie, — gdybym polegał tylko na własnym rozsądku, wtedybym się martwił zawsze, ilekroć stanie się coś naprzekór mym życzeniom i mniemaniom. Nie powiem, by nagłe wstrząśnienie, jakiemu uległaś było zupełnie złe dla ciebie. Ja też kiedyś w nastroju buntowniczym opuściłem dom rodzinny, nie namyślając się ani na chwilę, czy przyniesie mi to jakieś korzyści. Z tych ustawicznych uderzeń to z tej to z tamtej strony, jakie znosi dzisiejsze społeczeństwo, łatwo zrozumieć, że dopełnia się dzieło Jego wszechmocy. Jakże poznać, jakie dzieło całkowite wykuje On w tej oczyszczalnej pracy przełomowej? Czemże dla Niego jest Brahmo-Samadż? Czemże społeczeństwo hinduskie? On widzi jeno człowieka.

Przestał na chwilę mówić, by schronić się w zaciszną samotnię serca własnego, zamknąwszy oczy w zadumie. W czas jakiś ozwał się:

— Zważ, Binoyu, że system społeczny naszego kraju jest ściśle związany z poglądami religijnemi, dlatego praktyki religijne mają niejaki związek z naszemi wskazaniami społecznemi. Zapewne widzisz, że dla was jest niepodobieństwem przyjmować w grono waszego społeczeństwa tych, którzy są poza kołem waszych zapatrywań religijnych.

Lolita niezupełnie mogła uchwycie sens tych wywodów, gdyż nigdy nie dostrzegała różnic między wła-snem społeczeństwem a innemi systemami społecznemi. Sądziła, że koniec końców nie było wielkiej różnicy w obrzędach i obyczajach tego lub drugiego społeczeństwa; jak niewielka była różnica między ich rodziną a Binoyem, takie też widocznie były różnice pomiędzy poszczególnemi społeczeństwami. To też nie wiedziała, że były pewne specjalne trudności, nie pozwalające jej na zawarcie małżeństwa według obrządków hinduskich.

— Czy masz na myśli okoliczność, że na naszym ślubie musimy złożyć cześć bożkowi? — zagadnął Binoy.

— Tak — odparł Paresh Babu, rzucając okiem na Lolitę. — Czy Lolita będzie mogła z tern się pogodzić?

Binoy również spojrzał w jej stronę i z twarzy jej wyczytał, że Cała jej dusza wzdrygała się na myśl o tern.

Lolitę poniosły uczucia w miejsce zgoła jej nie-swojskie i pełne paści. Serce Binoya, gdy to widział, tknięte było litością i czuł, że cbętnieby ją ocalił, przyjmując na siebie wszystkie ciosy. Było rzeczą równie nieznośną widzieć taką nieprzemożoną żądzę zwycięstwa, wiodącą na śmiertelne strzały, jak i widzieć sromotne poddanie się tak wspaniałego ducha. Winien był nietylko uczynić ją zwycięską, lecz również ją ocabć.

Lolita siedziała czas jakiś z głową pochyloną, a potem podnosząc ku Binoyowi swe urocze oczy, zapytała:

— Czy naprawdę szczerze i calem sercem wierzysz, w bożki?

— Nie, bynajmniej! — odrzekł Binoy bez namysłu. — Bożek nie jest dla mnie bóstwem, ale symbolem.

— Czy musisz na zewnątrz uznawać za bóstwo to, co w głębi ducha uważasz za symbol? — zapytała Lolita.

— Nie dopuszczę, by miano stawiać bożka na naszym ślubie — rzekł Binoy, patrząc w stronę Paresha Babu.

— Binoyu, — zawołał Paresh Babu, wstając z krzesła, — nie przemyślałeś wszystkiego dokładnie. Nie jest to rzeczą twoich, czy jeszcze czyich poglądów. Małżeństwo nie jest sprawą osobistą lecz społeczną — dlaczegóż o tem zapominasz? Pomyśl jeszcze nad tern spokojnie przez parę dni, a nie załatwiaj wszystkiego łapu-capu.

Rzekłszy to, Paresh Babu wyszedł do ogrodu i jął się przechadzać tam i z powrotem. Lolita też się zabierała do opuszczenia pokoju, ale jeszcze na od-chodnem odwróciła się w stronę Binoya i rzekła:

— Jeżeli życzenie nasze nie jest zdrożne, nie pojmuję, czemu mielibyśmy wracać ze zwieszoną od wstydu głową, dlatego tylko, że to niezupełnie się podoba temu lub owemu odłamowi społeczeństwa. Czy sądzisz, że w społeczeństwie jest miejsce na złe postępowanie, a niema dla dobrego?

Binoy podszedł zwolna do Lolity i stanąwszy przed nią, przemówił:

— Nie boję się żadnego społeczeństwa, a jeżeli oboje złączymy się pod osłoną prawdy, to gdzież znajdziesz społeczeństwo ściślejsze, niśli nasz związek?

W tej chwili niby burza, wpadła Bordashundari i stanąwszy przed nimi, krzyknęła:

— Binoyu, słyszałam, że ostatecznie nie chcesz być wtajemniczonym! Czy to prawda?

— Chcę być wtajemniczony — odrzekł Binoy, — przez jakiego guru, znającego się na rzeczy, a nie przez społeczeństwo.

— Cóż więc mają znaczyć te wszystkie krętactwa i oszustwa? — wrzasnęła Bordashundari z wściekłością. — Powiedz mi, na co robiłeś cały ten skweres, wprowadzając w błąd i mnie i członków naszego Samadżu pozorem przyjęcia naszej wiary? Czy zastanowiłeś się nad tem, jaka to klęska dla Lolity?

— Ее! nie wszyscy w naszym Samadżu zgadzają się, by Binoy przyjął naszą wiarę. Czy nie czytałaś gazet? Na cóż więc miał w takich warunkach być wtaj emniczany ?

— Jeżeli nie przyjął naszej wiary, to jakże możliwy jest ślub? — zapytała Bardashundari.

— Czemużby nie? — zaciekawiła się Lolita.

— Czy chcecie brać ślub według obrzędów hinduskich? — zapytała Bordashundari.

— To możliwe — odpowiedział Binoy. — Przełamię wszelkie przeszkody, jakie spotkamy.

Bordashundari zaniemówiła na chwilę, a potem ozwała się szorstko:

— Idź stąd, Binoyu! Wynoś się z tego domu i nigdy do niego nie wracaj!

ROZDZIAŁ LXIII.

ta wiedziała, że tego dnia niezawodnie przyj-Gora, więc od wczesnego ranka była rozgorączkowana. Do radości, jakiej doznawała na myśl o tych odwiedzinach, przyłączało się nieco obawy, ponieważ walka, tocząca się na każdym kroku między zwyczajami i nałogami, zakorzenionemi w niej jeszcze w dzieciństwie, oraz nowem życiem, ku któremu ciągnął ją Góra, nie dawała jej spokoju.

Tak naprzykład dnia poprzedniego, gdy Góra w pokoju jej ciotki oddawał pokłon bożkowi, poczuła jakby ukłucie w serce. Nie pomogły słowa, które mówiła samej sobie na pociechę:

— Co to ma do rzeczy, że Góra czci bożki? Co z tego, że w nie wierzy?

Ilekroć w zachowaniu Góry spostrzegła coś takiego, co wchodziło w zatarg z wiarą religijną, zakorzenioną w jej całem życiu, trzęsła się ze strachu. Czyżby Bóg nie miał jej wcale użyczyć spokoju?

Harimohini dnia tego wzięła znów Gorę do pokoju, gdzie był jej bożek, by pokazać dobry przykład Sucha-ricie, tak chlubiącej się z nowoczesnych poglądów; i dziś też Góra oddał pokłon bożyszczu.

Skoro tylko Sucharita zaprowadziła Gorę z powrotem do bawialni, zapytała go:

— Czy pan wierzy w tego bożka?

— Tak, w rzeczy samej, wierzę! — odparł Góra z trochę nienaturalną gwałtownością. Sucharita, usłyszawszy to odezwanie, nic już nie odpowiedziała, lecz zwiesiła głowę.

Gorę zbił z tropu jej smutek pokorny i cichy, więc rzekł czemprędzej :

— Proszę posłuchać, powiem pani prawdę; czy wierzę w bożki czy nie, tego nie umiem dokładnie powiedzieć, lecz szanuję wiarę mej ojczyzny. Kult, który rozwijał się w całym kraju przez tyle wieków, jest rzeczą, którą uważam za godną szacunku. Nie potrafię nigdy, jak to czynią misjonarze chrześcijańscy, patrzeć na to krzywemi oczyma.

Sucharita spojrzała w zamyśleniu na twarz Gory, on zaś mówił dalej :

— Wiem, że pani bardzo trudno zrozumieć w całej pełni to, co mam na myśli, ponieważ będąc tak długo członkiem sekty, pani zatraciła możność dokładnego postrzegania tego wszystkiego. Gdy pani patrzy na tego bożka w pokoju ciotki, widzi w nim pani tylko kamień, ja natomiast widzę czułe serce ciotki, przejęte żarliwością. Widząc to, jakże mi odczuwać gniew lub wzgardę? Czy pani sobie wyobraża, że ta boskość serca jest tylko boskością głazu?

— Czy nabożność sama przez się jest dostateczna? — zapytała Sucharita. — Czy nie powinno się zastanawiać nad przedmiotem pobożności?

— Innemi słowy, — zawołał Góra nieco podrażniony, — pani sądzi, że oddawanie czci jakiemuś ograniczonemu przedmiotowi jest błędnem. Lecz czyż granice należy uznawać z punktu widzenia czasu i przestrzeni? Proszę sobie przypomnieć, że gdy przychodzi nam na myśl jakiś tekst z ksiąg świętych, doznajemy uczucia wielkiej nabożności, lecz czyż dlatego, że tekst wypisany jest na papierze, mamy określać jego wielkość mierzeniem szerokości stronicy i liczeniem ilości liter, składających się na tekst? Bezgraniczna wielkość idei jest o wiele znaczniejsza od wszelkiej rozciągłości w przestrzeni! Ten mały bożek jest dla ciotki istotnie czemś potężniej szem, aniżeli niezmierne niebo, ubrane słońcem, księżycem i gwiazdami. Pani nazywa bezgranicznem to, co jest nieograniczone rozmiarami, tak, że aż trzeba zamykać oczy, by sobie to wyobrazić.

Nie wiem czy to pomaga czy nie — lecz bezmiar serca można widzieć otwartemi oczyma w przedmiocie nawet tak małym, jak posążek. Gdyby tak być nie mogło, to czemużby ciocia pani tak była do niego przywiązana, gdy całe szczęście jej życia uległo rozbiciu? Czyżby tak wielka pustka w jej sercu mogła być zapełniona drobnym kamieniem, który wygląda poprostu na zabawkę? Pustka w sercu ludzkiem nie może być napełniona inaczej jak tylko bezgranicznem uczuciem.

Sucharita nie umiała odpowiedzieć na te wszystkie subtelne dowodzenia, a jednak żadną miarą nie mogła uznać ich za prawdziwe. Cierpiała tylko w milczeniu, nie mogąc znaleźć lekarstwa na swe cierpienie.

W czasie sporów Góra nigdy nie czuł najmniejszej litości względem przeciwników, naodwrót okazywał w stosunku do nich zawzięte okrucieństwo, niby zwierz drapieżny. Lecz dzisiaj, widząc, że ona widocznie kapituluje bez słowa, zmartwił się i odezwał się łagodniej :

— Nie pragnę mówić nic przeciwko religijnym przekonaniom pani, chciałem tylko powiedzieć, że to, co pani nazywa urągliwie bożkiem, jest czemś, czego nie można pojąć, jeżeli patrzeć tylko oczyma. Ci, którzy spoglądają na to umysłem spokojnym, których serca znajdują w tern zaspokojenie i których dusze znajdują w tern ucieczkę, mogą jedynie wiedzieć, czy ten bożek jest śmiertelny czy nieśmiertelny, ograniczony czy nieograniczony. Ręczę pani, że żaden człowiek nabożny w naszym kraju nigdy nie darzy czcią tego, co skończone — radość ich nabożności polega na tern, by zatracić granice skończoności.

— Lecz nie każdy jest nabożny — zauważyła Sucharita.

— Co na to poradzić, że w nabożeństwach u-czestniczą i ci, którzy nie są naprawdę nabożni? — zawołał Góra. — Co robią w Brahmo-Samadżu ci, którzy nie są prawdziwie nabożni? Wszystkie ich modły giną w bezdennej próżni. Nie, jeszcze gorzej, to straszniejsze niż próżnia — ich bogiem jest duch partyjny, a pycha ich kapłanem. Czy pani nigdy nie widziała, jak temu krwiożerczemu bóstwu oddawano cześć w Brahmo-Samadżu?

— Czy to, co pan mówi o religji, — zapytała Sucharka, nie odpowiadając na pytanie Gory, —■ wziął pan z własnego doświadczenia?

— Innemi słowy, — zaśmiał się Góra — chce pani się dowiedzieć, czy kiedy tęskniłem do Boga, czy nie? Kie, boję się, że moje dążności nie idą w tym kierunku.

Nie było to powiedziane w celu przypodobania się Sucharicie, a przecież ona nie mogła się powtrzymać od westchnienia ulgi. W pewnej mierze było to dla niej pociechą, że w tej dziedzinie Góra nie miał prawa wypowiadać stanowczych twierdzeń.

— Nie roszczę sobie pretensji do tego, bym miał kogoś nauczać religji, — mówił dalej Góra, — ale nie mogę tego znieść, że ktoś się śmieje z nabożności moich irodaków. Wy uważacie swój lud za prostaczków i bałwochwalców, lecz ja chciałbym zwołać ich wszystkich i powiedzieć: „Nie, wy nie jesteście prostaczkami, nie jesteście bałwochwalcami; jesteście mędrcami i prawdziwymi czcicielami Boga.“ Przez to okazywanie szacunku chcę obudzić w duszy mego kraju przekonanie, że nasze zasady rebgijne są wielkie, a obrzędy głębokie. Chcę rozdmuchać w nich dumę z bogactwa, które posiadają. Nie dopuszczę, by mieli doznawać upokorzeń, ani nie pozwolę im być ślepymi na Prawdę, która jest w nich, ani okazywać pogardy dla siebie samych. Takie jest moje postanowienie i to jest powód, dla którego tu przybyłem do pani. Odkąd po raz pierwszy spotkałem się z panią, w umyśle moim zrodziła się myśl, — myśl, na którą byłem dotychczas niepomny. Jestem przekonany, że Indje nie mogą ujawnić się w całej pełni, gdy będą tylko oglądać się na mężczyzn. Objawienie ich będzie wtedy zupełne, gdy objawią się naszym kobietom. Przejmuje mnie niemal paląca tęsknota, bym mógł obaczyć mych ziomków, stojących przy waszym boku i spoglądających na Nią — tę ojczyznę moją — jednym, zjednoczonym wzrokiem. Ja jako mężczyzna, mogę tylko pracować dla Indji i umrzeć za nie, gdy zajdzie potrzeba — lecz kto, jak nie wy, może zapalić dla Nich lampę powitalną? Jeżeli będziecie stały zdała, praca dla Indyj nigdy nie może być piękna.

Niestety! Gdzież były te Indje? W jakże wielkiem od nich oddaleniu przebywała Sucharita? Skąd to przybył ten namiętny czciciel Indyj, ten asceta pełen samozaparcia? Czemuż odtrącił wszystkich na bok, by zając miejsce u jej boku? Czemu porzucił wszystko, a ją wezwał? Bez wahania, nie dopuszczając żadnych skrupułów, powiedział:

— Bez ciebie wszystko byłoby daremne — przybyłem też po to, by zabrać ciebie; jeżeli nadal będziesz dla mnie wygnanką, ofiara nie będzie zupełna!

Oczy Sucharity napełniły się łzami niewytłumaczo-nemi, a gdy Góra spoglądał na jej twarz, wydała mu się, niby kwiat obsypany beztroskiemi kropelkami rosy.

Chociaż miała łzy w oczach, jednakże jednak wciąż patrzyła przed siebie, jakby zatraciwszy własną świadomość, a wobec tego nieustraszonego i nieugiętego spojrzenia, który weń wpijała, cała natura Gory drżała w posadach, niby pałac marmurowy podczas trzęsienia ziemi. Czyniąc wielki wysiłek, by zapanować nad sobą, Góra wychylił się i spojrzał przez okno. Był to już wieczór i ponad wąskim prospektem zaułka, w miejscu gdzie ów łączył się z ulicą główną, połyskiwały jasno gwiazdy na skrawku otwartego nieba, które było ciemne, niby czarny głaz. Ten skrawek nieba i te kilka gwiazd — jakże one odciągały dziś Gorę od zwykłego światka życia powszedniego i od dobrze znanego kręgu pracy całodziennej! One od wieków czuwały nad powstawaniem i upadkiem przelicznych dynastyj, nad modłami i zabiegami niezliczonych pokoleń; — a jednak na wołanie jednego serca ludzkiego ku drugiemu z bezdennych otchłań życia te gwiazdy i to niebo zdawały się drgać jakąś niewymowną tęsknotą ponad przepaścią świata. W tej chwili strumień przechodniów i cały gwarny ruch na ulicach Kalkuty wydał się Górze czemś bezcielesnem, niby chińskie cienie — żaden z odgłosów ruchliwego miasta nie dochodził do jego uszu — on patrzył tylko w serce własne — tam również wszystko było spokojne, ciemne i milczące, jak niebo, a z odwiecznej przeszłości w nigdy niekończącą się przyszłość spoglądało tam dwoje pięknych oczu, napełnionych łzami, a mimo to stałych i nieugiętych.

Wtem Góra odwrócił się, ocknięty, słysząc głos Harimohini, zapraszający go do spożycia paru słodyczy.

— Nie, dzisiaj nie mogę — rzekł pospiesznie. — Proszę mi na ten raz darować, bo muszę natychmiast odejść — i nie czekając na odpowiedź, odszedł żwawym krokiem. Harimohini spojrzała w osłupieniu na Su-charitę, lecz i ona ją opuściła, więc Harimohini, zostawszy sama, potrząsnęła głową i zawołała sama do siebie :

— Cóż to się dziś stało?

Wkrótce potem do domu zawitał Paresh Babu, a nie znalazłszy Sucharity w jej pokoju, udał się do Harimohini i zapytał ją, gdzie ona się znajduje.

— Skądże mogę wiedzieć? — burknęła Harimohini tonem urażonym. — Przez czas wcale długi rozmawiała w bawialni z Gourmohanem Babu; teraz, jak przypuszczam, przechadza się po dachu.

— Na dachu w noc tak chłodną! — zawołał Paresh Babu zdumiony.

— Niechże zażyje nieco chłodu! — rzekła Harimohini niecierpliwie. — Teraźniejszym dziewczętom chłód nie szkodzi.

Ponieważ Harimohini była dziś w złym humorze, więc nie zaprosiła Sucharity na wieczerzę, a Sucharita też nie zdawała sobie sprawy z upływania czasu.

Widząc, że Paresh Babu sam potrudził się do niej na dach, Sucharita zmieszała się wielce i zawołała:

— Chodź do domu, ojczulku, chodź na dół; jeszcze sic przeziębisz.

Sucharita przeraziła się nie na żarty, gdy wszedłszy do pokoju, oświeconego płonącą lampą, zobaczyła, jakie zmęczenie malowało się na twarzy Paresha Babu.

Był

on dotąd stale ojcem i guru sieroty, a oto dzisiaj ona ciągnęła precz od niego, zrywając wszelkie węzły, jakie łączyły ich od dzieciństwa. Sucharita czuła, że sobie tego nigdy nie wybaczy. Paresh Babu siadł ociężale na krześle, a ona, aby ukryć łzy, nad któremi trudno jej było zapanować, stanęła poza nim, gładząc leciuchno palcami jego siwe włosy.

— Binoy nie ma wcale ochoty przechodzić na naszą wiarę — oznajmił Paresh Babu, a ponieważ Sucharita nic nie odpowiedziała, mówił dalej : —

Zawsze miałem wątpliwości co do tego zamiaru nawrócenia те strony Binoya, tak iż nie zaniepokoiłem się na ser jo obecnym obrotem rzeczy — lecz z tego, co mówi Lolita, mogę wnosić, że ona nie widzi żadnej przeszkody, by poślubić Binoya, nawet gdyby ów nie zmienił wiary.

— Nie! — zawołała Sucharita niemal gwałtownie. — Nie, ojcze, to nigdy być nie może! Nigdy, cokolwiek się stanie!

Sucharita zazwyczaj nie objawiała takiej nadmiernej porywczości, gdy przemawiała, to też Paresh Babu był niemało zdziwiony tym nagłym wybuchem zniecierpliwienia, jaki wyróżnił się w jej głosie.

— Co nigdy być nie może? — zapytał.

— Jeżeli Binoy nie stanie się Brahmosem, to według jakiego obrządku odbędzie się ślub? — dowiadywała się Sucharita.

— Według hinduskiego — odrzekł Paresh Babu.

— Nie, nie, nie! — zawołała Sucharita, potrząsając gwałtownie głowTą. — Jakże możesz nasuwać myśl podobną? Nie powinieneś nawet sobie wyobrażać czegoś podobnego! Więc po wszystkiem, co zaszło, na ślubie Lolity będzie się oddawało cześć bożkom? Nigdy się na to nie zgodzę!

Czy to Góra w tym stopniu pociągał umysł Su-charity, że ona okazywała dziś tak niezwykłe zniecierpliwienie na samą myśl o ślubie według obrzędów hinduskich? Prawdziwie wewnętrznem znaczeniem tych gwałtownych słów było, że chciała trwać mocno przy Pareshu Babu i powiedzieć mu:

— Nie opuszczę cię nigdy. Jestem wciąż członkiem twojego Samadżu i podzielam zawsze twe poglądy; nic nie zdoła doprowadzić mnie do tego, bym miała zerwać z twoją nauką.

— Binoy wyraził chęć, by wesele obyło się bez bożka — nadmienił Paresh Babu, a gdy Sucharita wyszła z poza krzesła i usiadła przed nim, zapytał: — I cóż ty na to?

— A zatem Lolita będzie musiała opuścić naszą gminę — zauważyła Sucharita po chwili milczenia.

— Wiele nad tem musiałem się zastanawiać — rzekł Paresh Babu. — Gdy zdarzy się zatarg między jednostką a społeczeństwem, wtedy należy się zastanowić nad dwiema rzeczami: popierwsze, po czyjej stronie jest słuszność, a powtóre, kto silniejszy. Niema najmniejszej wątpliwości, że z tych dwojga społeczeństwo jest silniejsze, więc kto się przeciw niemu buntuje, musi pocierpieć. Lolita nieraz mi mówiła, że nietylko jest gotowa przyjąć to cierpienie, lecz że uważa to nawet za powód do radości. Gdy rzeczy tak stoją, to jeżeli nie widzę w jej postępowaniu nic złego, jakże mogę jej w tem przeszkadzać?

— Lecz, ojcze, jakże to stać się może? — zapytała Sucharka.

— Wiem, — rzekł Paresh Babu, — że wszystkich nas to postawi w nader trudnem położeniu, lecz jeżeli w małżeństwie Lolity z Binoyem niema żadnej zdroż-ności, a nawet ona powinna wyjść za niego, to nie mogę na to przystać, by moją powinnością było zważać na przeszkody, stawiane przez społeczeństwo. Niesłuszna, by człowiek miał się zacieśniać i ograniczać ze względu na społeczeństwo — raczej społeczeństwo powinno stać się bardziej liberalnem w stosunku do jednostki. Dlatego nie potępiam tych, którzy są gotowi stawić czoło cierpieniom, wynikającym z ich postępków.

— Ojcze, — zawołała Sucharka — w tym wypadku ty najwięcej będziesz musiał cierpieć.

— Nie potrzeba o to się troszczyć — zauważył Paresh Babu.

— Ojcze, czyś już dał zezwolenie? — zapytała Sucharka.

— Nie, jeszcze nie, — odparł Paresh Babu, — ale je dam. Na tej drodze, którą podąża Lolita, któż jak nie ja, może udzielić jej błogosławieństwa, a kto, jak nie Bóg, może jej dopomóc?

Po odejściu Paresha Babu Sucharka siedziała nie-poruszona. Wiedziała, jak głęboko ojciec kochał Lo-litę i nietrudno jej było pomiarkować, jaki ogarniał go smutek, gdy pozwalał tej ukochanej córce porzucić utartą drogę i wstępować na nową i nieznaną. Pomimo to jednak, on w swoich latach sędziwych wspierał ją w tym buncie i okazywał tak mało zaniepokojenia! Nigdy w najdrobniejszej rzeczy nie popisywał się swą siłą, a jednak jak wielka siła bez żadnych oczywistych zabiegów, taiła się na dnie jego duszy!

ludźmi.

Jak gwałtownie ujawniała się

Gdyby to było kiedyindziej, owo wejrzenie w duszę Paresha Babu nie uderzyłoby jej niczem osobliwem, gdyż znała go od dzieciństwa, lecz dzisiaj ponieważ sama w swej duszy doświadczyła na sobie wpływu Gory, musiała nieuchronnie odczuć różnicę między temi dwoma

u Góry jego własna wola! Jak niemiłosiernie odtrącał innych na bok i obalał ich, skoro raz z całą siłą wprowadził tę wolę w czyn! Kto tylko w czemkolwiek chciał zgodzić się z Górą, musiał całkowicie ukorzyć się przed jego wolą. Dziś ukorzyła się Sucharita i nawet radowała się tern upokorzeniem, gdyż czuła, że wiele zyskała przez to poświęcenie samej siebie. Jeszcze teraz, gdy ojciec z rzęsiście oświeconego jej pokoju wyszedł w pomrocz nocną, zwiesiwszy głowę w zamyśleniu, nie mogła powstrzymać się od tego, by nie porównać go z Górą co jaśniał w pysze młodzieńczego entuzjazmu, i czuła, że chciałaby złożyć swe serce u stóp jego, niby dań z kwiatów. Siedziała tak długo z rękami na łonie, spokojna i milcząca, niby malowany obraz.

ROZDZIAŁ LXIV.

/^\d wczesnego rana pokój Gory był widownią na-miętnych rozpraw. Najpierw przybył Mohim, pykając hookah i zagadnął Gorę:

— A więc po tern wszystkiem, co było, Binoy zerwał na los szczęścia krępujące go więzy — czyż podobna?

Góra nie pojął znaczenia tych słów i patrzał nań badawczo, póki ten nie wyjaśnił:

— Powiedz mi, na cóż obwijać w bawełnę to oszustwo? Sprawki twego przyjaciela nie są już tajemnicą — już je roztrąbiono szeroko. Przeczytajno to! — i podał Górze gazetę bengalską.

Ta zawierała bardzo ostry artykuł na temat wiadomości, że dnia tego Binoy zamierzał przystąpić do Brahmo-Samadżu. Autor użył kilku słów bardzo dosadnych, mówiąc o postępowaniu pewnych wpływowych członków Brahmo-Samadżu, którzy ponosili odpowiedzialność za córki i którzy w czasie, gdy Góra był w więzieniu, skrycie kusili tego młodzieńca słabej woli, by za cenę ożenku w rodzinie brahmoskiej porzucił dawne środowisko hinduskie.

Gdy Góra napomknął: — Nie słyszałem o tej nowinie — Mohim zrazu nie wierzył mu, potem zaczął wyrażać zdumienie nad ogromem obłudy, ujawnionym w postępowaniu Binoya. Wkońcu zawołał:

— Gdy po daniu stanowczej obietnicy, że ożeni się z Soshimukhi, zaczął się wahać i marudzić, powinniśmy byli się domyśleć, że to początek jego upadku.

Zaraz potem przybył Abinash, dysząc z uniesienia i krzyknął:

— Gourmohanie Babu, cóż to za zdarzenie! Ko-mużby się nawet śniło o czemś podobnem! Że Binoy Babu wobec...

Lecz nie zdołał dokończyć zdania. Tak ogromną przyjemność sprawiało mu łajanie Binoya, że nie umiał nawet udawać, że się martwi z powodu jego postępku.

W niedługim czasie kolejno zeszli się wszyscy stronnicy Gory, a gdy się zgromadzili, wszczęła się niebawem gorąca dyskusja na temat postępku Binoya. Większość miała do powiedzenia tylko jedno spostrzeżenie, a mianowicie, że obecny wypadek nie był niespodzianką, gdyż wszyscy niejednokrotnie widzieli w charakterze Binoya objawy słabości; co więcej, zaznaczali, że Binoy nigdy całem sercem nie był oddany partji. Wielu z nieb mówiło, że zawsze wyczuwali, jak naganne były od samego początku jego różnorakie zabiegi, by stanąć narówni z Gour-mohanem. Tam gdzie inni z uszanowania trzymali się w należytej odległości, Binoy narzucał się Górze i dopiął tego, że był z nim na tak poufałej stopie, iż zdawało się, jakoby był daleki od reszty i równy znaczeniem samemu Górze. Ponieważ Góra go lubił, czynili, co było w ich mocy, by znosie to nadzwyczajne zuchwalstwo — a oto wyszły na jaw opłakane skutki tego rodzaju nieposkromionej zarozumiałości!

— Zapewne nie jesteśmy tak wykształceni, jak Binoy Babu, — mówili, — i nie posiadamy tak wielkiego rozumu, lecz przynajmniej stale trzymaliśmy się jednych zasad: nie mówiliśmy jednej rzeczy, mając na myśli drugą. Niemożebnością byłoby dla nas czynić dziś jedno, a jutro coś wręcz przeciwnego; niech sobie, kto chce, nazywa to z naszej strony głupotą, lub prostactwem lub czemś tam jeszcze!

Na całą tę gadaninę Góra nic nie odpowiadał, ale siedział spokojnie, nie wdając się wcale w dyskusję.

Gdy już było późno i wszyscy przybysze po jednemu się rozeszli, Góra ujrzał nagle Binoy a, który szedł na górę, nie wchodząc do jego pokoju, więc wyszedłszy prędko, zawołał:

— Binoy!

Gdy Binoy się odwrócił i wszedł do pokoju, Góra ozwał się:

— Binoyu, nie wiem, czym ci wyrządził jaką krzywdę, lecz zdaje mi się, jakbyś chciał uciec przede mną.

Binoy, powiedziawszy sobie z góry, że kłótnia z Górą jest dziś nieunikniona, zaciął się w duszy, lecz skoro zobaczył, jak markotny był jego przyjaciel i skoro wyczuł w jego głosie nutę obrażonego uczucia, w okamgnieniu rozwiała się zawziętość, i napróżno usiłował utrzymać się w karbach oziębłości.

— Bracie mój, Goro, — rzekł, nie chciej mnie źle rozumieć. Wiele zmian zaszło w naszem życiu i niejednego musimy się wyrzec, lecz z jakiej że przyczyny miałbym się wyrzekać przyjaźni?

— Binoy, — zapytał Góra po chwili milczenia — czy stałeś się członkiem Brahmo-Samadżu?

— Nie, Goro, nie stałem się, ani też nie myślę nim zostać — odrzekł Binoy. — Lecz nie chcę przywiązywać wielkiej wagi do tego faktu.

— Jak to rozumiesz? — zapytał Góra.

— Mam to na myśli, — odpowiedział Binoy, — że nie jest to rzeczą tak ogromnie ważną, czy przystąpię do Brahmo-Samadżu, czy też nie.

— Chciałbym cię zapytać, — rzekł Góra, — jak się na to zapatrywałeś poprzednio, a jak obecnie.

Słysząc ton zapytania Gory, Binoy uzbroił się znów do walki i rzekł:

— W przeszłości, ilekroć słyszałem, że ktoś został Brahmosem, porywała mnie wielka złość, i żywiłem zbożną nadzieję, że nastąpi po tern jakaś kara. Lecz dziś już tak nie myślę. Czuję, że można przeciwstawić swoje zapatrywanie innym zapatrywaniom lub dowód innym dowodom, lecz w rzeczach, gdzie chodzi o zrozumienie, barbarzyństwem byłoby uciekać się do gniewu.

— Więc, gdy widzisz, że Hindus staje się Brahmosem, nie będziesz się gniewał — napomknął Góra, — lecz gdyby ci się zdarzyło zobaczyć Brahmosa pokutującego, by zostać Hindusem, zapłonąłbyś na całem ciele z oburzenia; oto jedyna różnica między twoim stanem dawniejszym a obecnym.

— Mówisz to jedynie pod wpływem uniesienia, a nie po należytym namyśle — zauważył Binoy.

rze.

— Powiem ci z jaknajwiększą wyrozumiałością,— mówił dalej Góra, — że powinieneś tak czynić; sam postąpiłbym w ten sposób w podobnym wypadku. Gdybyśmy w skórze mieli coś takiego, byśmy mogli zmieniać poglądy religijne, jak kameleon zmienia jej barwę... lecz ja nie umiem lekceważyć rzeczy, związanej z sercem. Gdyby nie było żadnej opozycji i gdyby nie trzeba było się opłacić pewnego rodzaju karą, tedy czemużby w sprawach tak poważnych, jak przyjmowanie lub zmiana poglądów religijnych człowiek wysilał całą swą inteligencję? Musimy poddać się pewnej próbie, czy przyjmujemy prawdę szczerze, czynieszcze-Musimy przyjąć wszelkie następstwa i kary. W sprzedaży prawdy nie można nabyć klejnotu bez oszacowania.

Zaczął się już toczyć spór zamaszysty, aż się skry sypały, gdy słowa ścierały się z sobą, niby krzyżujące się brzeszczoty. Gdy już ta walka na słowa trwała czas dłuższy, Binoy powstał i rzekł:

— Goro, między moją a twoją naturą zachodzi podstawowa różnica. Dotychczas zawsze dawała się zatrzeć — ilekroć uwydatniała się, zwykłem ją wyrównywać, ponieważ wiedziałem, że gdzie ty widzisz jakąś różnicę, nie pozostawisz jej w spokoju, ale natychmiast nacierasz na nią z bronią w ręku. Przeto aby utrzymać twoją przyjaźń, zadawałem więc gwałt własnej naturze. Teraz nakoniec doszedłem do przekonania, że nic dobrego stąd nie wynikło ani też wyniknąć nie może.

— Dobrze, powiedz mi więc otwarcie, jakie masz zamiary — rzekł Góra.

— Dziś stoję na własnych nogach! — zawołał Bi-noy. — Nie mogę dłużej pozwalać, by prawo społeczeństwa było, jak demon, zaspokajane codziennemi ofiarami ludzkiemi. A czy mam żyć czy umrzeć, nie mam zamiaru chodzić z pętlą przepisów zadzierzgniętą dokoła szyi.

— Czy chcesz iść i zabić demona wiązką słomy, jak chłopiec bramiński w Mahabharacie? — zadrwił Góra.

— Przyznam się, że nie wiem, czy udałoby mi się zabić go słomą, — odpowiedział Binoy, — lecz przynajmniej nie dam mu się pochwycić i pogryźć w kawałki — nawet, gdyby mnie zaczął już obgryzać.

— Trudno z tobą dojść do rzeczy, gdyś zaczął przemawiać alegorjami! — zawołał Góra.

— Nie tak ci trudno ze mną dojść do ładu, — odparł Binoy, — jakkolwiek może trudno ci przychodzi uznać to, co mówię. Wiesz dobrze, niemniej jak i ja, jak niedorzeczne są więzy, któremi nasze społeczeństwo stara się nas skrępować — owe przepisy, dotyczące jedzenia, dotykania i siedzenia— wczem człowiek winien mieć naturalną swobodę, opartą na religji. Lecz ty, sam pozostając w jarzmie, pragniesz znosić to ujarzmienie. Powiem ci wszakże, że w tych rzeczach nie poddam się niczyjenm uciskowi. Będę dopóty uznawał prawa społeczeństwa względem mnie, dopóki społeczeństwo uznaje moje pretensje do niego. Jeżeli ono nie chce widzieć we mnie człowieka i chce ze mnie zrobić lalkę z maszynerją, ja również nie będę składał społe-

czeństwu kwiatów w ofierze — będę je uważał za maszynę żelazną!

— Innemi słowy, krótko mówiąc, chcesz zostać Brahmosem? — zapytał Góra.

— Nie! — odparł Binoy.

— Chcesz się ożenić z Lolitą? — wybadywał Góra.

•— Tak — odpowiedział Binoy.

— Czy ma to być ślub hinduski? — zapytał Góra.

— Tak — odpowiedział Binoy.

— Czy Paresh Babu dał zezwolenie? — badał Góra.

— Oto jego list, — rzekł Binoy, wręczając Górze list, który ów przeczytał dokładnie dwa razy. W zakończeniu Paresh Babu pisał:

— Nie zamierzam rozprawiać o tern, czy jest to osobiście dla mnie złe czy dobre; nie pragnę nawet podnosić kwestji, czy to może was dwoje narazić na kłopoty czy też nie. Wiecie oboje, jaka jest moja wiara i moje poglądy i do jakiego należę wyznania; nie jest wam też rzeczą nieznaną, jaką naukę pobierała Lolita od dzieciństwa i wśród jakich przyzwyczajeń społecznych się wychowała. Obraliście tę drogę po należytem rozważeniu wszelkich okoliczności i nie mam nic do dodania. Lecz nie wyobrażajcie sobie, że zdaję wam ster rzeczy nieopatrznie lub dlatego, że nie mogę dojść do żadnej konkluzji. Rozważyłem tę sprawę jak mogłem najlepiej i ponieważ mam dla ciebie, Binoyu, osobiście wielkie poważanie, doszedłem do przekonania, że ze stanowiska religji nic nie stoi na przeszkodzie waszemu związkowi. W takich okolicznościach nie jesteście obowiązani zważać na przeszkodę, wzniesioną jedynie przez społeczeństwo. W związku z tern mam tylko jedną rzecz tobie do powiedzenia: jeżeli chcecie stanąć zwyż ograniczeń stawianych przez wasze społeczeństwa, mueicie stać się sami więksi nad wszelką społeczność. Wasza miłość i wasze wspólne życie nietylko powinny oznaczać początek pewnej swobody obyczajów, ale muszą mieć w sobie również pierwiastek tworzenia i stałości. Nie powinniście okazywać nagłej popędli-wości, lecz będziecie musieli na przyszłość codziennie bohatersko dźwigać wszelkie zadania waszego wspólnego pożycia — inaczej będziecie się stawać jeno wciąż

gorsi. Społeczeństwo nie będzie was ciągnąć za sobą po poziomie powszedniego żywota i jeżeli własną mocą nie staniecie się więksi od ludzi zwykłych, wtedy poprostu upadniecie. Co się tyczy waszych przyszłych trosk i powodzenia, jestem pełen niepokoju, lecz nie mam prawa przeszkadzać wam mojemi obawami, ponieważ jedynie ci, którzy mają odwagę rozwiązywać nowe problemy życiowe we własnem życiu, czynią społeczeństwo wiel-kiem. Ci, którzy żyją tylko według prawideł, nie zapewniają społeczeństwu postępu, jeno ciągną je za sobą. Dlatego też nie będę zagradzał wam drogi swemi obawami i niepewnościami. Idźcie za tern, co uważacie za słuszne w obliczu wszelkich trudności i niech wam Bóg dopomaga. Bóg nigdy pod żadnym warunkiem nie nakłada pęt na swoje stworzenia, ale przez ciągłe zmiany pobudza je do coraz nowego życia. Niby posłańcy tego natchnienia bożego, macie razem wyprawić się w tę uciążliwą drogę, rozniecając życie swe, jak pochodnie. Ten, który jest przewodnikiem świata, pokaże wam drogę. Nie mogę was namawiać, byście stąpali zawsze tą drogą, jaką ja sobie obrałem. Pewnego dnia, gdym był w waszym wieku, i ja też odwiązałem łódź od przystani i popłynąłem w niej, by zetrzeć się z burzą, nie słuchając niczyich napomnień. Dotychczas nie miałem nigdy powodu, by tego żałować, a choćbym miał powód do żalu, to i cóż z tego? Człowiek może robić omyłki, może nie osiągnąć swych zamierzeń, może napotkać zgryzoty, lecz nigdy nie ustoi w spokoju; będzie poświęcał życie temu, co uważa za swój obowiązek. Wskutek tego święte wody na rzece społeczeństwa zawsze się oczyszczają, porwane nieustającym prądem. Stąd wynika, że niekiedy na czas jakiś przerywają się brzegi rzeki, lecz gdyby ktoś z obawy przed tem starał zatamować na zawsze ów prąd, sprowadziłoby to jeno zastój i śmierć. Uważam to za rzecz pewną i dlatego oddaję was oboje w ręce tej Potęgi, która z nieprzepartą siłą wyciąga was z obrębu przepisów społeczeństwa i odrywa od wygody i spokoju, a z calem uwielbieniem składając hołd tej Potędze modlę się, aby On wynagrodził wam w życiu wszelkie przykrości i zniewagi, jakie wypadnie wam

— Paresh Babu udzielił zezwolenia — zauważył Góra, — ponieważ znajduje się w tym prądzie, który nadrywa brzegi rzeki. Ja nie mogę się zgodzić, ponieważ ten prąd, z którym my idziemy, ma na celu zachowanie brzegów od zniszczenia. Na tym naszym brzegu sterczą potężne szczątki niewiedzieć ilu stuleci, a pro-wadzimyż teraz dzieło według praw natury! Możesz łajać nas, lub co ci się podoba, za to że podmurowujemy nasz brzeg kamieniami, lecz na tern starożytnem i świętem miejscu, na którem rok po roku gromadziły się nowe pokłady ziemi, nie mamy zamiaru pozwalać rolnikom, by zagłębiali swe pługi. Jeżeli to dla nas strata, to niechże będzie! To miejsce jest przeznaczone na mieszkanie dla nas, a nie na orkę. A gdy wasz wydział rolny będzie nas ganił z powodu twardych kamieni, jakiemi się posługujemy, nie będziemy widzieli potrzeby, by się czegokolwiek wstydzić!

znosić po rozłące z ukochanymi. On to was wezwał do wkroczenia na tę uciążliwą drogę i on też doprowadzi was do przeznaczonego kresu.

— Jak Paresh Babu dał zezwolenie ze swego punktu widzenia, — rzekł Binoy, gdy Góra przeczytał list i zastanawiał się nad nim w milczeniu, — tak i ty, ze swego stanowiska rzecz biorąc, musisz wyrazić zgodę.

— Inaczej mówiąc, krótko i węzłowato, nie zgadzasz się na to moje małżeństwo? — zawołał Binoy.

— Pewnie, że nigdy się nie zgodzę! — odpowiedział Góra.

— A... — zaczął Binoy, lecz Góra mu przerwał:

— I nie chcę mieć już nic do czynienia z wami wszystkimi!

— A gdybym był jednym z twoich przyjaciół-mahometan? — zapytał Binoy.

— Byłaby to zgoła inna sprawa — rzekł Góra. — Kiedy od drzewa oderwie się jedna z jego gałęzi i spadnie na ziemię, wtedy drzewo nie potrafi już wziąć jej z powrotem, jako swej odrośli, — ale jednocześnie może udzielać schronienia pnącej roślinie, która wspina się po niem od zewnątrz, a nawet gdyby pnącz został oderwany burzą od drzewa, nic mu nie przeszkadza

obwinąć się napowrót dokoła pnia. Gdy się od nas odrywacie, niema dla nas innego wyjścia, jak tylko oddzielić się od was zupełnie! Z tego to powodu społeczeństwo ma tak surowe przepisy i zakazy.

— Właśnie dlatego przyczyny oddzielenia nie powinny być tak błahe, a przepisy, tyczące się oddzielenia, tak łatwe, — odparł Binoy. — Kości w ramieniu dlatego są silne, że jeżeli się złamią, potrzebują pewnego czasu, by się wygoić, wskutek czego złamania ramienia nie są tak częste. Czy nie widzisz, ile przeszkód napotyka praca i rozwój społeczeństwa, w którem lada uderzenie powoduje złamanie, niedające się nigdy wyleczyć?

odpowie-

— Nie potrzebuję się o to troszczyć dział Góra. — Społeczeństwo całkowicie przyjmuje na siebie ciężar myślenia, tak iż nawet nie zdaję sobie sprawy z tego, że ono myśli. Wierzę w to, że ono nie-tylko zastanawiało się nad tern od tysięcy lat, lecz jeszcze wciąż przechowuje nieskazitelność tradycji. Podobnie jak nigdy nad tern nie przemyśliwałem, czy ziemia krąży prosto czy krzywo dokoła słońca, czy zbacza z drogi czy też nie, a mimo to ów brak namysłu nigdy mnie nie wtrącił w żadne trudności, tak jest również i z mem zachowaniem się względem społeczeństwa.

— Kochany Goro — zaśmiał się Binoy, — wszystko to już mówiłem dawno; któżby mógł przypuszczać, że dziś usłyszę znów te słowa z twoich ust? Widzę, że muszę ponosić karę za to, że komponowałem tak długie przemówienia. Lecz na nic się nie zda spór w tej mierze, gdyż dzisiaj tuż obok siebie ujrzałem coś, czego przedtem nie dostrzegałem tak wyraźnie. Dziś zrozumiałem, że bieg życia ludzkiego jest podobny do biegu wielkiej rzeki, która siłą własnej prędkości toruje sobie nowe i nieprzewidziane koryta, gdzie przedtem nic nie płynęło — takie zmienne prądy i nieob-myślane zmiany są częścią zamiarów Boga co do naszego życia. Życie nie jest sztucznym kanałem, by dało się ująć w przepisane łożyska. Gdy sobie to raz jasno uświadomimy w swem życiu, wówczas żadne wymysły nie zdołają nas zwieść z drogi właściwej.

— Gdy mól ma wpaść w płomień, — napomknął Góra, — posługuje się w sam raz takiem rozumowaniem, jak ty; ale nie chce mi się dziś tracić czasu na daremne usiłowania, by cię o tern przekonać.

— Dobrze — zawołał Binoy, wstając z krzesła, — wobec tego pozwól, że pójdę zobaczyć się na chwilę z matką.

Gdy Binoy odszedł, do pokoju powoli wsunął się Mohim, jak zwykle, żując betel i zapytał:

— Zdaje mi się, że ci się z Binoyem nie udało? Nie łaskaw? Oddawna już ostrzegałem cię, byś miał się na ostrożności — od pewnego czasu wszystko wróżyło nieszczęście — ale nie chciałeś mnie słuchać. Gdybyśmy tylko wówczas odważyli się przymusić go do małżeństwa z Soshimukhi, nie mielibyśmy żadnego z tych zmartwień. Lecz kto się o to troszczy? Komu mogę zaufać? Ty nigdy nie zrozumiesz tego, czego sam nie widzisz, — nawet gdybym ci wywiercił dziurę w czaszce. Czy to mała szkoda, że chłopiec taki, jak Binoy w ten sposób zrywa waszą partją?

— Widocznie niema już nadziei, by odzyskać Binoya! — ciągnął dalej Mohim, widząc, że Góra milczy. — Bądź co bądź niemało napsuliśmy sobie krwi przez niego gdy szło o małżeństwo Soshimukhi. Nie należy już dłużej odwlekać tej sprawy — znasz naturę naszego społeczeństwa, że gdy dostanie kogo w swe szpony, to już nie ma nad nim litości. Otóż na jej męża nadaje się. . . nie, nie potrzebujesz się obawiać, nie będę cię prosił na swata! Sam już ułożyłem wszystko!

— Któż to taki? — zaciekawił się Góra.

— Twój Abinash — odpowiedział Mohim.

— Czy się zgodził? — zapytał Góra.

— Abinash miałby się nie zgodzić! — krzyknął Mohim. — Nie jest on w rodzaju twojego Binoya. Nie, cokolwiekbyś powiedział, łatwo stwierdzić, że ze wszystkich członków twej partji Abinash jest jedynym, który darzy ciebie prawdziwem przywiązaniem! Otóż, gdy posłyszał o projekcie, że ma stać się członkiem twej rodziny, tańczył poprostu z radości i powtarzał: „Co za szczęście dla mnie, co za zaszczyt!⁴⁴ Gdy podniosłem kwestję posagu, zatkał sobie uszy rękami i za-

wołał: „Przepraszam, ale proszę ze mną o tym nie mówić!“ Odpowiedziałem: „Dobrze, obgadam wszystko z twoim ojcem“ — i udałem się do tegoż. Zauważyłem jednak wielką różnicę pomiędzy ojcem i synem. Pierwszy z nich bowiem nie starał się bynajmniej zatykać sobie uszu, gdy poruszyłem kwestję pieniężną, owszem zaledwie otworzył usta, zaśpiewał mi tak, że ręce nazbyt mi zdrętwiały, bym miał podnieść je do uszu. Widziałem ponadto, że we wszelkich tego rodzaju sprawach chłopiec okazywał w stosunku do ojca jaknajwiększy szacunek, zupełnie jak gdyby ojciec był największym dobrodziejem ■— przekonałem się, że byłoby rzeczą bezcelową używać go za pośrednika. Bez obrócenia w gotówkę pewnych obligacyj państwowych nie będzie rzeczą możliwą doprowadzenie tej sprawy do zadowalającego rezultatu. Na wszelki wypadek jednak musisz powiedzieć Abinashowi parę słów zachęty. Kilka twj^ch słów...

— Nie zmniejszy wysokości posagu ani o jedną rupję! — przerwał Góra.

— Wiem o tern, — potwierdził Mohim; — jeżeli szacunek względem ojca przynosi komuś korzyść, wtedy trudno temu przeciwdziałać!

— Czy warunki zostały ułożone ostatecznie? — zapytał Góra.

— Tak, — odpowiedział Mohim.

— Czy już ustanowiono termin? —

— Ma się rozumieć — rzekł Mohim. — Dzień pełni księżyca w Magh; termin nawet niezbyt odległy. Ojciec chłopaka powiada, że nie wymaga djamentów ani drogich kamieni, ale tylko bardzo ciężkich ozdób ze złota. Muszę się więc naradzić ze złotnikiem, jak możnaby najlepiej zwiększyć wagę złota, nie zwiększając jego ceny.

— Lecz na cóż tak się spieszyć w* tych rzeczach? — zapytał Góra. — Abinash chyba nieprędko zostanie brahmosem, niema o to obawy.

— To prawda, — odparł Mohim, — ale czy nie zauważyłeś, że zdrowie ojca bardzo się pogorszyło w ostatnich czasach. Im bardziej sprzeciwiają się lekarze, tern bardziej on zaostrza surowość swych pra-

•wideł życiowych. Ów sannyasi, z którym wciąż przestaje, każe mu się kąpać trzy razy dziennie, a ponadto przepisał mu pewne praktyki jogiczne ¹), które prawie wyczerpują go wewnętrznie. Byłoby wielkiem szczęściem, gdyby ślub Soshi mógł się odbyć, póki ojciec żyje — nie miałbym się już czem trapić, gdyby mi się udało ubić interes, zanim wszystkie oszczędności z pensji mego ojca dostaną się w szpony Oshkaranandy Swami. Wspominałem mu o tern wczoraj, ale widzę, że to twardy orzech do zgryzienia. Sądzę, że będę zmuszony dobrze podchmielić tego nieszczęsnego sannyasi na dni kilka i zrobić zeń wyrocznię. Słyszane rzeczy, że my, którzy należymy do rodziny i najwięcej potrzebujemy pieniędzy, nie możemy korzystać z pieniędzy ojca! Z tern mam największy skweres, że cudzy ojciec nieubłaganie domaga się ode mnie pieniędzy, a mój rodzony ojciec, ilekroć poruszę kwestję pieniężną, ucieka się do rozmyślań i zatrzymywania tchu. Czyż mam się utopić wraz z tą jedenastoletnią dziewczyną uwiązaną u mej szyi?

ROZDZIAŁ LXY.

f zemu nic nie jadłaś wczoraj wieczorem, Radharani?

— zapytała Harimohini.

— Co znowu! Przecież jadłam kolację! — zawołała Sucharita zdumiona.

— Co jadłaś? Oto wszystko stoi nietknięte! — rzekła Harimohini, wskazując wczorajszą wieczerzę, jeszcze zasłoniętą przykrywkami.

Wówczas Sucharita zrozumiała, że wczorajszego wieczora na śmierć zapomniała o jedzeniu.

— Bardzo to źle! — ciągnęła Harimohini głosem surowym. — O ile znam Paresha Babu, jestem pewna, iż nie podobałoby mu się, że dochodzisz do takich ostateczności; już sama jego postać obdarza każdego spokojem. Jak sądzisz, cóżby on powiedział, gdyby był

świata.

dokładnie powiadomiony o obecnych twych dążnościach?    I

Nietrudno było Sucharicie odgadnąć, do czego to piła Harimohini, to też przez pierwszych kilka chwil zatrwożyła się w duszy. Nigdy przedtem ani na chwilę nie przeszło jej przez głowę, by jej stosunki z Górą mogły ją narażać na jakiekolwiek obmowy, jak gdyby nie było to nic innego jak tylko najzwyklejszy stosunek pomiędzy osobami dwojga płci. To też zatrwożyło ją napomnienie Harimohini. Lecz za chwilę odłożyła robotę i siedząc, spojrzała ze stanowczym wyrazem twarzy na ciotkę. Postanowiła sobie, że przed nikim nie będzie okazywała najmniejszego wstydu gdy chodzi o Gorę.

— Wiesz, ciociu, że wczoraj wieczorem przyszedł tu Gourmohan Babu — zaczęła. — Temat rozmowy, którą z nim prowadziłam, tak mnie zajął, że zupełnie zapomniałam o wieczerzy. Gdybyś tu była wczoraj, nasłuchałabyś się wielu ciekawych rzeczy.

Ale Harimohini nie bardzo łaknęła rozmowy z Górą. Pragnęła słyszeć słowa, tchnące pobożnością, atoli gdy Góra rozprawiał o rzeczach wiary, słowa jego nie brzmiały tak poprostu i szczerze, by mogła w nich zasmakować. Zawsze się wydawało, jak gdyby przed nim stał jakiś przeciwnik z którym on tylko wciąż kruszył kopje. Tych, którzy się nie zgadzali, chciał wprost zniewolić do uległości — lecz cóż miał do powiedzenia tym, którzy się z nim zgadzali? Harimohini była zupełnie niewrażliwa na podniecenie, jakie Góra ujawniał w dyspucie. Nie martwiło jej to wcale, że zwolennicy Brahmo-Samadżu wolą postępować według własnych poglądów i nie wdają się z gminą hinduską;— dopóki nie zdarzało się nic, coby ją zdołało oderwać od tych, którzy byli jej drodzy, nie dręczyła jej żadna troska. Dlatego nie zaznawała najmniejszej przyjemności w rozmowie z Górą, a gdy następnie spostrzegła, że Góra pozyskał wpływ na umysł Sucharity, jego gawędy stały się dla niej jeszcze bardziej odpychające. W sprawach pieniężnych Sucharita była zupełnie niezależna, a gdy chodziło o poglądy, o wiarę lub postępowanie, cieszyła się całkowitą swobodą, tak że Harimohini z żadnego stanowiska nie mogła nad nią sprawować

dozoru. Mimo to Harimohini, nie mając żadnej innej podpory dla swych lat sędziwych, zawsze bardzo się niepokoiła, jeżeli ktokolwiek, z wyjątkiem Paresha Babu, zdawał się wywierać na nią wpływ jakikolwiek. O Górze wyrobiła sobie mniemanie, że był do gruntu nieszczery i że prawdziwym jego celem było pod jakimkolwiek pozorem przywabić do siebie Sucharitę. Podejrzy wała nawet, że jego zakusy zmierzały przede-wszystkiem do tego, by zawładnąć mieniem, które prawnie należało się Sucharicie. Tak więc, uważając Gorę za głównego swego wroga, sposobiła się do tego, by, ile tylko można, pokrzyżować jego zamysły.

Nikt nie zapowiadał, jakoby Góra miał dnia tego przyjść znowu, a zresztą nie było szczególnego powodu, by miał to uczynić, jednakowoż jego natura nie znała wahania. Gdy raz zawziął się, by coś spełnić, nie namyślał się zgoła, jakie następstwa to pociągnie, lecz prosto jak strzała, zdążał do celu na łeb na szyję.

Gdy rankiem tego dnia Góra przyszedł z wizytą, Harimohini odprawiała jeszcze zwykłe swe modlitwy, a Sucharita porządkowała książki i papiery; nie była bardzo zaskoczona, gdy podszedł do niej Satish, donosząc o przyjściu Gory. Była pewna, że on dziś przyjdzie znowu.

— A więc Binoy nakoniec nas porzucił — oznajmił Góra, usiadłszy.

— Jakto? — zapytała Sucharita. — Czemużby miał porzucać? Przecież nie przystąpił do Brahmo-Samadżu!

— Gdyby był przeszedł do Brahmo-Samadżu — odrzekł Góra, — byłby nam bliższy, niż jest obecnie. Najwięcej to szkodzi, że trzyma się tak uparcie naszego społeczeństwa hinduskiego. 0 wiele lepiej by uczynił, gdyby zupełnie odłączył się od naszej gminy.

— Czy pan przypisuje społeczeństwu tak ogromne znaczenie? — zapytała Sucharita, czując się mocno urażona. — Czy leży to w naturze pana, by żywić tak bezwzględną wiarę w społeczeństwa? Czy może raczej pan się zmusza do tego?

— Jest to dla mnie rzeczą zupełnie naturalną, by zmuszać się do tego wśród takich w*arunków, jak obecne,

— rzekł Góra. — Gdy ziemia zaczyna się ruszać pod naszemi stopami, wtedy winniśmy stawiać krok każdy z większą siłą! Teraz, gdy z każdej strony napotykamy opór, jest rzeczą zrozumiałą, że w słowach i działaniu okazujemy pewną przesadę. Nic w tern niema nienaturalnego.

— Czemu pan mniema, że opór jaki spotykacie z każdej strony jest czemś złem i zbytecznem od początku do końca? — zapytała Sucharita. — Jeżeli społeczeństwo stawia przeszkody na drodze postępu, wtedy musi narazić się na cios nie jeden.

— Postęp jest jak fale na wodzie, — zaznaczył Góra; nadszarpują one brzegi rzeczne, ale nie wynika stąd, by głównem zadaniem brzegów było przyjmowanie ich uderzeń. Proszę sobie nie wyobrażać, że ja nigdy nie zastanawiam się nad tern, co jest złe, a co dobre dla społeczeństwa. Przecież w dzisiejszych czasach stać na to i szesnastoletniego chłopca — tak łatwa to rzecz. Co jednak trudno, to widzieć oczyma wiary całkowitą pełnię wszechrzeczy.

— Czy prawda jest jedyną rzeczą jaką zdobywamy przez wiarę? — zapytała Sucharita. — Niekiedy na podstawie wiary mylimy się w sądzeniu i chwytamy się tego, co błędne. Niech mi będzie wolno zapytać tylko o jedno : czy wolno nam wyznawać bałwochwalstwo? Czy pan uważa tę wiarę za prawdziwą?

— Postaram się, ile tylko potrafię, wyjaśnić pani swe stanowisko — odrzekł Góra po chwili milczenia. — Zrazu przyjmowałem to wszystko za prawdę. Nie sprzeciwiałem się tym wierzeniom zbyt pochopnie dlatego, że były przypadkowo przeciwne nałogowym pojęciom europejskim oraz że można było przeciw nim nader łatwo wytoczyć parę dowodów. W rzeczach re-łigji sam osobiście nie stawiałem sformułowanych twierdzeń, lecz nie jestem przeto skłonny zamykać oczu i powtarzać, niby lekcję wykutą na pamięć, że cześć formy jest tern samem, co bałwochwalstwo, lub że cześć wizerunków jest głównym celem nabożności religijnej. Wyobraźnia ma swe prawa w sztuce, w literaturze, a nawet w umiejętnościach ścisłych i historji, więc nigdy się nie zgodzę, by tylko w religji nie było

dla niej miejsca. W religji objawia się doskonałość wszelkich władz ludzkich — czyż wolno więc mówić, że próba, dokonana w naszym kraju, by w czci bożyszcz zespolić wyobraźnię z wiedzą i nabożnością, nie odsłania ludziom prawdy większej, niż w jakimkolwiek innym kraju?

— W Grecji i Rzymie również oddawano cześć bożkom — zaznaczyła Sucharita.

— W bóstwach owych krajów — odpowiedział Góra,— wyrażały się nie tyle poczucia religijne, co zmysł piękna, gdy natomiast w naszym kraju wyobraźnia ściśle jest spleciona z naszą filozofją i wiarą. Nasz Krishna i Radha, Shiva i Durga są nietylko przedmiotem historycznego kultu, ale są też upostaciowaniem starożytnej filozofji naszej rasy. Dlatego na-bożność naszego Ramprashada czy Chaitanyadev ujawniała się zapomocą tych wszelkich podobizn. Gdzie w dziejach Grecji czy Rzymu widać ujawnienie tak wielkiej nabożności?

— Czy pan nie ma ochoty uznać, że jednocześnie ze zmianami dziej owemi w ciągu stuleci dokonały się również pewne zmiany w społeczeństwie i religji? — zapytała Sucharita.

— Czemużbym nie miał mieć ochoty? — zawołał Góra. — Ale te zmiany nie powinny być niedorzeczne; dziecko wyrasta zwolna w mężczyznę, lecz człowiek nie stanie się nagle psem lub kotem. Pragnę, by te zmiany w Indjach szły drogą rozwoju samych lndyj, bo jeżeli zaczniecie nagle iść torem historji angielskiej, wtedy wszystko od początku do końca będzie bezcelowym błędem. Poświęcam całe życie temu, by wykazać wam wszystkim, że moc i wielkość naszego kraju zawiera się w nim samym. Czy nie możecie tego zrozumieć?

— Owszem, rozumiem to doskonale, — odpowiedziała Sucharita, — lecz wszystkie te ideje są dla mnie czemś nowem, gdyż nie zajmowałam się niemi wcale, zanim usłyszałam o nich z ust pana. Znalazłszy się w nowem miejscu, potrzeba pewnego czasu, by się przyzwyczaić do swego otoczenia — i tak jest ze mną w tej chwili. Przypuszczam, że jako kobieta, nie mam zdolności pojmowania!

— Nigdy! — zawołał Góra. — Znam Mńelu mężczyzn, z którymi dość długo rozprawiałam o tych zagadnieniach, i którzy nie mieli wątpliwości, że doskonale uchwycili myśli zasadniczo, lecz mogę panią zapewnić otwarcie, że żaden z nich nie zdołał dostrzec tego, co dostrzegła pani. Skoro zobaczyłem panią p» raz pierwszy, odczułem, że pani ma dar wyjątkowo* bystrej przenikliwości, i dlatego to przychodziłem do pani tak często i rozmawiałem bez zastrzeżeń. Nie wahałem się rozwijać przed panią szczegółowo wszystkich nadziei swego życia.

— Gdy pan mówi w ten sposób, czuję się bardzo skrępowaną, — wzbraniała się Sucharita, — gdyż nie mogę pojąć, czego pan spodziewa się po mnie, co ja mogę dać z siebie, co powinnam czynić i jak zdołam wyrazić uczucia, które z taką gwałtownością gromadzą się nade mną. Obawiam się, że pewnego dnia pan się' przekona, że był w błędzie, mając taką wiarę we mnie*

—> W tern niepodobna się mylić! — huknął Góra głosem piorunowym. — Pokażę pani, jak ogromna w pani jest siła. Pani nie potrzebuje się wcale niepokoić — ciężar udowodnienia wartości pani wziąłem na swoje barki — pani powinna na mnie polegać!

Sucharita nie dała na to żadnej odpowiedzi, lecz nawet z jej milczenia widać było, że była gotowa polegać na nim w całej pełni. Góra również zachowywał milczenie i przez czas długi żaden głos nie odzywał się w pokoju. Z uliczki dolatywało nawoływanie przekupnia, a pobrzęk miedzianych naczyń, które ów sprzedawał, zamierał w miarę, jak handlarz mijał front domu.

Harimobini, zakończywzy modlitwy poranne, podążała do kuchni, nie wiedząc wcale, że w cichym pokoju Sucharity ktoś się znajduje, lecz skoro rzuciwszy okiem w przejściu, ujrzała Sucharitę i Gorę siedzących pospołu i nie zamieniających z sobą ani słowa, nagle oniemiała, jakby w nią piorun strzebł — ogromny gniew powstał w jej duszy. Jednak panując nad sobą, ile mogła, stanęła w drzwiach i zawołała :

— Radharani!

Gdy Sucłiarita wstała i wyszła do niej, ta odezwała się słodko:

— Dzisiaj obchodzę post księżycowy, a ja nie czuję się dobrze. Proszę cię, idź do kuchni i zapal w piecu, a ja posiedzę chwilę z Gourmohanem Babu.

Gdy Sucharita zmiarkowała, co miała na myśli ciotka, odeszła do kuchni, z pewnem w duszy niezadowoleniem; tymczasem Góra złożył ukłon Harimohini, która usiadła, nie mówiąc ni słowa. Siedziała tak z ustami jakby zasznurowanemi przez parę minut, aż "wreszcie przerwała milczenie:

— Wszak nie jesteś brahmosem?

— Nie — odparł Góra.

— Czy szanujesz nasze towarzyskie zwyczaje hinduskie? — zapytała.

— Ma się rozumieć — odparł Góra.

— Więc cóż oznacza takie zachowanie? — fu-knęła Harimohini.

Nie mogąc odgadnąć, na co się uskarżała, Góra milczał, patrząc w nią badawczo.

— Radharani już jest dorosłą panną, — mówiła dalej Harimohini, — a ty nie jesteś jej bratem ni swatem, więc skąd przychodzisz do tego, by z nią wciąż prowadzić takie rozhowory? Ona jest kobietą i powinna doglądać gospodarstwa, więc na cóż ma tracić tyle czasu na gadulstwa? To jedynie rozprasza jej umysł. Jesteś pan osobą inteligentną — każdy was chwali — lecz czyż kiedykolwiek w naszym kraju takie rzeczy bywały dopuszczalne? w jakich księgach znajdziesz uświęcenie podobnego postępowania?

Było to dla Gory wielką niespodzianką, gdyż nigdy nie przypuszczał, że może go spotkać tego rodzaju nagana. Pomilczał chwilę, a potem wyjaśnił:

— Ona należy do Brahmo-Samadżu, a ponieważ widziałem, że ona przestaje z każdym tak swobodnie, , nigdy nie przeszło mi nic przez głowę z tego powodu.

— No, nawet jeżeli ona należy do Brahmo-Samadżu, nigdy nie można takiego stawiania sprawy nazwać dobrem! — zawołała Harimohini. — Słuchając twych słów, ogromna liczba ludzi tegoczesnych nawróciłaby się do opamiętania,—lecz jakże mogą cię oni

poważać, jeżeli widzą takie twoje postępowanie? Wczoraj rozmawiałeś z nią do późnej nocy, a mimo to nie dość ci było tej rozmowy, bo musiałeś przyjść jeszcze dzisiaj z rana! Od samego ranka ona nie zajrzała ani do śpiżarni ani do kuchni — nawet zapomniała o tej drobnej posłudze, jaką mi oddaje zazwyczaj w jedenastym dniu miesiąca — któż ją tego nauczył? W waszym domu są również dziewczęta — czy każesz im porzucać wszelkie zajęcia gospodarskie i dajesz im tego rodzaju nauki? Nie, chyba tego nie czynisz, a gdyby kto inny tak czynił, czy uważałbyś to za rzecz dobrą?

— Ze względu na zasady, w których została wychowana, nigdy nie zapatrywałem się tak na tę

sprawę.

— Zostawmy na boku wszystkie te zasady! — krzyknęła Harimohini, — dopóki ona mieszka ze mną i póki mi życia starczy, nie zniosę takiego postępowania. Udało mi się już ją częściowo sprowadzić z tej drogi; gdy była w domu Paresha Babu, chodziły nawet pogłoski, że przez obcowanie ze mną stała się Hinduską. Potem, gdy przeniosła się do tego domu, rozpoczęły się długie rozprawy z Binoyem, które znów wszystko przewróciły do góry nogami. On już całkiem jawnie zamierza pojąć żonę z rodziny brahmoskiej ! No, niechże sobie ją bierze! Po wielu zachodach udało mi się odczepić od Binoya. Jest też pewna osoba, zwana Haran Babu; ile razy on przyszedł, zabierałam Radharani i kazałam jej siedzieć przy sobie na górze, tak iż on nie miał możności wywierania na nią wpływu. W ten sposób po nieskończonych utrapieniach sądziłam, że teraz przyprowadzę ją znów z powrotem do rozumnych przekonań. Po przeniesieniu się do tego domu zrazu siadała i jadała z resztą rodziny, lecz teraz widzę, że zerwała z tą niedorzecznością, gdyż wczoraj sama sobie przyniosła ryż z kuchni i zabroniła służącej, by podawała jej wodę. Teraz, składając ręce, proszę ciebie, panie, żebyś nie chciał jej znowu mi zepsuć. Wszyscy, których miałam na tym świecie, pomarli, a ona jest jedyną istotą, jaka mi obecnie pozostała — oprócz niej niema naprawdę nikogo, kogobym mogła nazwać swoim. Zostaw ją w* spokoju. W ich

domu nie brak dorosłych córek — jest jeszcze Labonya i Lilia, a obie są inteligentne i wykształcone. Jeżeli masz co do powiedzenia, idź i powiedz im, nikt ci nie będzie przeszkadzał.

Góra siedział zupełnie, jak ogłuszony. Po krótkiej przerwie Harimohini znów podjęła:

— 1 to należy jeszcze mieć na względzie, że już jej czas iść za mąż, bo ma aż nadto lat po temu. Cóż pan sądzi, że ona pozostanie zawsze niezamężna, jak obecnie? Praca w gospodarstwie jest koniecznością dla kobiety.

Naogół Góra nie miewał nigdy żadnej wątpliwości w rzeczonej kwestji — zapatrywania jego były co do tego najzupełniej zgodne, lecz nigdy ich nie kojarzył z Sucharitą. Wyobraźnia nigdy nie malowała mu jej jako kobiety zamężnej, oddanej gospodarstwu domowemu w zenanie (gospodarstwie) jakiegoś ojca rodziny. Wyobrażał ją sobie zawsze taką, jaką była teraz.

—vCzy myśleliście, matko, wogóle o wydaniu swej siostrzenicy? — zapytał Góra.

— Ktoś o tern chyba musi pomyśleć — odpowiedziała Harimohini; — jeżeli ja się tego nie podejmę, to któż mnie wyręczy?

— Czy będzie ją można wydać za kogoś z gminy hinduskiej? — badał Góra.

— Będziemy musieli się o to postarać — rzekła Harimohini. — Jeżeli tylko nie będzie żadnych dalszych zawikłan i będę miała zapewniony spokój, tedy uda mi się urządzić wszystko, jak potrzeba. Prawdę mówiąc, jużem sobie wszystko obmyśliła, lecz dopóki ona była w takiem usposobieniu, nie śmiałam powziąć żadnych stanowczych kroków. Teraz, ponieważ od dwu dni spostrzegam, że umysł jej jest mniej uparty, jestem znów najlepszej myśli.

Góra czuł, że nie powinien zadawać dalszych pytań w tym przedmiocie, lecz nie mógł się powstrzymać od zapytania:

— Czy upatrzyliście sobie kogo na narzeczonego?

— Owszem, upatrzyłam — odparła Harimohini. — Jest to mój najmłodszy szwagier Kailash — człowiek, co się zowie! Niedawno umarła mu żona i on aż dotąd

szuka dorosłej dziewczyny, któraby była dla niego odpowiednia; gdyby było inaczej, czyż pan myśli, że taki młodzian zostałby w stanie bezżennym? Radharani będzie w sam raz dla niego.

Im dotkliwiej kłuł go ów cierń, tern bardziej dopytywał się Góra o owego Kailasha. Okazało się, że ze wszystkich jej szwagrów Kailash posiadł największą ■ogładę i wykształcenie. Zawdzięczał on je własnej zapobiegliwości, lecz jak daleko zaszedł w tem wykształceniu, tego Harimohini powiedzieć nie umiała. W każdym razie w gronie rodzinnem słynął ze swej uczoności. Gdy wysyłano do Głównego Urzędu Pocztowego zażalenie przeciwko pocztmistrzowi wiejskiemu, Kailash napisał je tak cudną angielszczyzną, że jeden z naczelników wydziału pocztowego musiał przybyć osobiście celem przeprowadzenia śledztwa. Wszyscy mieszkańcy wsi zdumiewali się nad zdolnościami Kailasha. Jednakowoż mimo taką uczoność jego przywiązanie do religji I obyczajów swego społeczeństwa bynajmniej się nie zmniejszyło.

Po wysłuchaniu całego życiorysu Kailasha Góra powstał, pokłonił się Harimohini i nie mówiąc słowa, wyszedł z pokoju; schodząc na dół, zobaczył, że Sucharita zajęta była gotowaniem po drugiej stronie korytarza. Gdy usłyszała odgłos kroków Gory, wyszła i stanęła w drzwiach, atoli Góra oddalił się, nie oglądając się ani w prawo ani w lewo. Sucharita westchnęła głęboko i powróciła do swych zajęć kuchennych.

Właśnie, gdy skręcał z zaułka w ulicę główną, natknął się na Harana Babu, który roześmiał się z cicha i zauważył:

— Tak wcześnie!

Góra nie odpowiedział na ten przytyk, lecz Haran Babu zapytał znowu:

— Zdaje mi się, że pan dopiero co był tam z wizytą. Czy Sucharita jest w domu?

— Tak — odrzekł Góra i odszedł jak mógł najszybszym krokiem.

Haran Babu, wszedłszy do domu, odrazu zobaczył Sucharitę przez drzwi kuchni. Nie miała którędy uciec, a ciotki nie było nigdzie w pobliżu.

— W sam raz przed chwilką spotkałem Gourmo-hana Babu — napomknął Haran Babu. — Przypuszczam, że bawił tu do niedawna?

Nie odpowiadając wcale na to powiedzenie, Sucha-rita jęła się nagle żywo krzątać koło garnków i rondli — zachowywała się, jak gdyby była tern tak całkowicie pochłonięta, że ledwo miała czas odetchnąć. Lecz Harana Babu niełatwo było się pozbyć. Stanąwszy na korytarzu przy drzwiach kuchennych, rozpoczął gawędę, pomimo że Harimohini kilkakroć odzywała się ze schodów ostrzegawczym kaszlem. Harimohini mogłaby z łatwością pokazać się wobec Harana Babu, lecz wiedziała napewno, że gdyby raz pozwoliła mu z nią się widzieć, to ani ona, ani Sucharita nie miałyby chwilki spokoju ze względu na niezmordowany zapał tego upartego młodzieńca. To też ilekroć dostrzegła choć cień obecności Harana Babu, natychmiast ściągała kwef z ostrożnością, jakiej nie spotkać nawet u nowo-zaślubionej panny młodej.

— Sucharito, — rzekł Haran Babu, — czy zdajesz sobie sprawę, co czynisz? Dokąd zajdziesz, dążąc tą drogą? Słyszałaś, jak sądzę, że Lolita chce poślubić Binoya według obrządków hinduskich? Czy wiesz, kto za to odpowiada?

Nie otrzymawszy odpowiedzi na to pytanie, Haran Babu zniżył głos i rzekł uroczyście:

— Ty odpowiadasz!

Haran Babu myślał, że Sucharita nie zdoła znieść tak ciężkiego uderzenia, lecz widząc, że ona, nawet nie podnosząc nań oczu, zajmowała się nadal swą robotą, nastroił głos jeszcze uroczyściej i wygrażając palcem w jej stronę, przemówił:

— Sucharito, mówię ci raz jeszcze, tyś jest odpowiedzialna! Czy możesz z ręką na sercu powiedzieć, że nie jesteś za to godna nagany wobec całego Brahmo-Samadżu?

Sucharita w odpowiedzi przystawiła patelnię do ognia, że aż oliwa zaczęła głośno pryskać i skwierczeć. Haran Babu wszakże ciągnął:

— Tyś to wprowadziła Binoya Babu i Gourmo-hana Babu do waszego domu i rozzuchwaliłaś ich do

tego stopnia, że obecnie oni więcej znaczą w twych oczach, niż wszyscy najzacniejsi twoi przyjaciele-w Brahmo-Samadżu. Czy nie widzisz, jakie skutki pociągnęło to za sobą? I czy nie ostrzegałem cię od samego początku, byś się miała na baczności? I cóż; dziś z tego wynikło? Któż teraz zdoła pohamować Lo-litę? Ty pewno przypuszczasz, że do niej ogranicza się-niebezpieczeństwo? Hola, jeszcze nie koniec! Przyszedłem dziś, by cię ostrzec! Na ciebie teraz kolej! Teraz niewątpliwie żałujesz nieszczęścia, jakie spotkało Lolitę, ale niedaleki jest dzień, gdy nawet nie będzie ci danem żałować własnego upadku! Lecz, Sucharito, jeszcze jest czas, by się opamiętać! Pomyśl jeszcze przez chwilę, jak wielkie nadzieje jednoczyły kiedyś nas oboje — jak jasno przyświecał nam obowiązek i jak szeroko rozpościerała się przed nami cała przyszłość Brahmo-Samadżu! — jakie czyniliśmy wspólne postanowienia i z jaką troskliwością zbieraliśmy codzień zapasy na drogę żywota. Czy wyobrażasz sobie, iż się to wszystko obróciło w niwecz? O nigdy! Jeszcze i teraz otwarte jest dla nas pole nadziei. Tylko się odwróć i spójrz raz jeszcze poza siebie! Zawróć jeszcze-z tej drogi!

W tejże chwili przeróżne jarzyny, które się smażyły we wrzącym oleju, zaczęły skwierczeć przeraźliwie, a Sucharita zaczęła z ogromną zręcznością przewracać je nożem. Gdy Haran Babu zamilknął, chcąc zobaczyć skutki swego nawoływania do pokuty, Sucharita odsunęła patelnię od ognia, a postawiwszy ją na ziemi, odwróciła twarz ku Haranowi i rzekła z inocą:.

— Jestem Hinduską!

— Jesteś Hinduską! — zawołał Haran Babu, zbity z tropu do reszty.

— Tak, jestem Hinduską! — powtórzyła Sucharita, poczem przystawiła patelnię z powrotem do ognia i z rozmachem zaczęła miesić jarzyny.

— A więc to, jak wolno sądzić, Gourmohan Babu rankiem i wieczorem oświecał cię w rzeczach wiary?' hę? — zawołał Haran Babu głosem opryskliwym, ochłonąwszy z pierwszego wrażenia tej niespodzianki.

— Tak, — odparła Sucharita, nie odwracając się,

— z jego rąk przyjmowałam wtajemniczenie; on jest moim guru!

Dotychczas Haran Babu uważał samego siebie za guru Sucharity. Gdyby usłyszał tego dnia, że ona kocha Gorę, wieść ta nie byłaby mu tak gorzka — ale usłyszeć z ust własnych Sucharity, że Góra odebrał mu prawo być jej guru, to bolało niczem uderzenie batoga.

— Chociażby twój guru był niewiedzieć jak wielkim człowiekiem, czyż przypuszczasz, że społeczeństwo hinduskie cię przyjmie? — drwił Haran Babu.

— Nic o tern nie wiem, — odpowiedziała Sucha-rita. — Nie rozumiem, co to wasze społeczeństwo, wiem tylko, że jestem Hinduską!

— Czy nie wiesz o tern, że sam fakt, iż tak długo jesteś niezamężna, wystarcza, by cię wykluczyć ze społeczeństwa hinduskiego? — zapytał Haran Babu.

— Niech pan się nie martwi niepotrzebnie tą kwestją — odpowiedziała Sucharita; — ja tylko jedno mogę panu powiedzieć, że jestem Hinduską!

— Więc, jak wnoszę, wszystkie nauki, jakie otrzymałaś od Paresha Babu, porzuciłaś u stóp tego nowego guru? — zawołał Haran Babu.

— Pan mego serca wie, jaka jest moja religja i nie mam zamiaru z nikim o tern rozprawiać! — rzekła Sucharita. — Możesz pan jednak być pewny jednej rzeczy, a mianowicie, że jestem Hinduską!

— Niech mi więc będzie wolno coś powiedzieć! — wykrzyknął Haran Babu niecierpliwie. — Bądź sobie choćby nie wiem jaką Hinduską, ale nie przyniesie ci to żadnego pożytku! Twój Góra to nie drugi Binoy, więc się nie spodziewaj, że zdołasz sobie przynęcić Gourmohana, nawet gdybyś rozgłaszała do ochrypłego, że jesteś Hinduską. Łatwo mu przyjąć na siebie rolę guru i mieć w tobie uczenicę, ale niech ci się nie marzy nawet we śnie, że cię on zabierze do swego domu i zacznie gospodarować wraz z tobą, jako swoją pomocnicą!

Zapomniawszy na chwilę o gotowaniu, Sucharita odwróciła się, jak błyskawica i zawołała:

— Do czego zmierza to wszystko, co pan mówi?

— Powiadam, — odrzekł Haran Babu, — że Gour-mohan Babu nawet nie pomyśli, by się z tobą ożenić!

— Ożenić się ze mną? — zawołała Sucharita, a oczy jej groźnie zabłysły. — Czy panu nie mówiłam, że on jest mym guru?

— Pewnie, żeś mówiła, — odparł Haran Babu, — lecz umiemy zgadywać i to, czego nie dopowiedziałaś!

— Precz z tego domu! — krzyknęła Sucharita. — Nie wolno panu mnie obrażać! Raz na zawsze powiem panu, że od dnia dzisiejszego nie będę przychodziła tam, gdzie pan będzie się znajdował.

— Hoho! nie będzie do mnie wychodziła! — za-szydził Haran Babu. — Jesteś już teraz panią zenany! To ci mi dopiero hinduska gospodyni! „niewidziana nawet przez słońce“! Paresh Babu może teraz w całej pełni cieszyć się z owoców swego grzechu! Niechaj że się na stare lata cieszy owocem własnej pracy — ja już wam wszystkim mówię: bywajcie sobie zdrowi!

Sucharita zatrzasnęła z łoskotem drzwi kuchni i rzuciwszy się na posadzkę, starała się przytłumić łkanie; tymczasem Haran Babu wyszedł z domu z twarzą mroczną od gniewu.

Harimohini przysłuchiwała się każdemu słowu ich rozmowy i to, co usłyszała dziś z ust Sucharity, przeszło jej najśmielsze oczekiwania. Serce jej wezbrało radością i zawołała:

— Czemużby to nie miało być możliwe? Czyż to, o co z taką szczerą ufnością modliłam się do mego bóstwa, mogło pójść na marne?

I udała się natychmiast do swej kaplicy i upadłszy krzyżem na posadzkę przed wizerunkiem bóstwa, obiecywała, że od dnia tego zwiększy ilość datków ofiarnych. Jej nabożność, która oddawna pod wpływem bólu ujawniała się bardzo spokojnie, dziś wobec spełnienia się jej samolubnej nadziei stała się namiętna, gorąca i pożądliwa.

ROZDZIAŁ LXYI.

jiora do nikogo jeszcze tak nie przemawiał, jak obecnie do Sucharity. Dotychczas wobec słuchaczy wyjeżdżał jedynie z poglądami, poleceniami i przemówieniami — dzisiaj wobec Sucharity wyraził

całego siebie. W radości tego samo-objawienia zawierało się nietylko poczucie mocy; wszystkie jego sądy i postanowienia były pełne wzruszeń. Życie jego nabierało coraz większej krasy i zdawało się, jakby bogowie nagle zlali swój nektar na jego religijną gorliwość.

Ta radość była przyczyną, że przez tyle dni kolejnych odwiedzał Sucharitę, nie myśląc zgoła o następstwach. Lecz dzisiaj, gdy nagle posłyszał słowa Harimohini, przypomniało mu się, że niegdyś sam bezlitośnie wyśmiewał Binoya i łajał go za podobne odurzenie. Wzdrygnął się, widząc, że przez nieświadomość własną znalazł się w zupełnie takiej samej sytuacji. Przywoływał wszystkie zmysły do porządku, zupełnie jak człowiek śpiący, który otrzymuje nagłe uderzenie, na które nie był przygotowany, i serce w nim bije z przestrachu. Góra często głosił, że na tym świecie jest wiele potężnych narodów, które uległy doszczętnemu zepsuciu, a jedynie Indje dzięki swej surowości oraz stałości, z jaką trzymały się dawnych praw, zdołały przeżyć wrażą przemoc stuleci. W zakresie tych praw Góra nie dopuszczał najmniejszego uchybienia i mówił, że chociaż Indje zostały ograbione ze wszystkiego, to jednak ich dusza ukrywa się jeszcze w rysach tych nienaruszalnych prawideł, a żadni ciemiężyciele nie mają siły tknąć ich ciała. Dopóki podlegamy władzy obcego narodu, musimy ściśle przestrzegać własnych praw naszych i zostawić na później kwestję, czy są one dobre czy złe. Człowiek tonący, chwytający się słomy lub innego przedmiotu, który może mu zbawić życie, nie zastanawia się, czy ten jest brzydki czy piękny. Góra ustawicznie to powtarzał, a dziś nawet to odczuwał, gdy zaś Harimohini zganiła jego postępowanie, doznał takiego wrażenia, jak szlachetny słoń, kłuty ościeniem.

Gdy Góra dotarł do domu, zobaczył Mohima siedzącego na ławce przed drzwiami, rozebranego z koszuli i ćmiącego fajkę, jako że w biurze było dziś święto. Ruszył za Górą do wnętrza domu i zawołał:

— Słuchaj Goro, chcę z tobą pomówić.

— Nie gniewaj się, bracie, — zaczął mówić, gdy obaj usiedli w pokoju Gory, — lecz zapytam cię wpierwr

czy i ty uległeś tej zarazie, co Binoy? Pono chodzisz aż nazbyt często do owego domu i stajesz się z nimi bardzo poufały!

— Nie potrzebujesz się obawiać! — rzekł Góra, rumieniąc się.

— Niema co mówić, widzę ja, jak rzeczy stoją — napomknął Mohim. — Ty snadź sądzisz, że jest to jakiś kęs, który można przełknąć bez wysiłku, a potem iść bez troski do domu! Że w tej przynęcie jest haczyk, możesz aż nadto dobitnie poznać z losu swego przyjaciela! Nie, nie uciekaj! Jeszcze nie doszedłem do sedna rzeczy. Słyszałem, że już zapadło nieodwołalne postanowienie, że Binoy ożeni się z córką Brahmosa, a ja cię pragnę uprzedzić, że odtąd nie możemy mieć nic wspólnego z tym człowiekiem!

— Rozumie się! — zgodził się Góra.

— Jednakowoż — ciągnął dalej Mohim — jeżeli matka podniesie wrzawę, będzie to wielkiem dla nas utrapieniem. Jesteśmy obarczeni rodziną i jako tacy musimy nałamać sobie karku, byle powydawać i pożenić nasze dzieci. Jeżeli w dodatku odgałęzienie Brah-mo-Samadżu zakrzewi się w naszym domu, to chyba wyniosę się i zamieszkam gdzieindziej.

— Nie, nie, do tego nie dojdzie! — zapewniał Góra.

— Wyswatanie Soshi jest mniejwięcej załatwione — rzekł Mohim. — Atoli przyszły teść nie zadowoli się, aż otrzyma nietylko dziewczynę, ale ponadto więcej niż jej wagę w złocie — albowiem zdaje sobie dobrze sprawę z tego, że człowiek zalicza się tylko do „dóbr znikomych,“ a złoto trwa znacznie dłużej. Więcej on uwagi zwraca na cukier, niż na pigułkę. Tak jest bezczelny w swoich żądaniach, jak gdyby mu się przynosiło ujmę, nazywając go teściem. Kosztuje mnie to oczywiście sporo grosza, ale wziąłem od niego porządną lekcję, która mi się przyda, gdy przyjdzie pora na małżeństwo mojego syna. Chciałbym tylko, bym mógł się urodzić raz jeszcze i mając ojca za swata, puścić się znów w konkury — pewnobym się przekonał, że to czysty zysk urodzić się mężczyzną. Oto co znaczy męskość! Zrujnować doszczętnie ojca dziewczyny! Czy

to fraszki? Cokolwiek powiesz, bracie, nie mogę ćhodzić z tobą wszędy, śpiewając dniem i nocą hymny ku czci społeczeństwa hinduskiego. . . głos mi nagle słabnie gdy się biorę do tego. Mój Tincowry ma teraz zaledwie czternaście miesięcy; moja małżonka ma jeszcze dość czasu, by naprawić błąd, jaki popełniła, dając najpierw życie córce — w każdym razie jednak ty, Goro, wraz z wszystkiemi przyjaciółmi winieneś dołożyć wszelkich starań, by utrzymać społeczeństwo hinduskie w stanie kwitnącym, póki mój syn nie będzie w tym wieku, by mógł się ożenić. Potem ojczyzna nasza może przyjąć wiarę makometańslcą, chrześcijańską łub jaka jej się podoba.

— Mówię zatem, — wrócił do rzeczy Mohim, widząc, że Góra powstał i zamierza odejść, — że nie należy zapraszać waszego Binoya na ślub Soshi, gdyż byłoby głupotą wywoływać nowe nieporozumienia. Musisz więc od dziś ostrzegać matkę, by miała się na ostrożności.

Wszedłszy do pokoju Anandamoyi, Góra zastał ją siedzącą przy stole; pisała coś w książce rachunkowej, włożywszy na nos okulary. Widząc Gorę, zamknęła książkę i zdjąwszy okulary, rzekła:

— Usiądź, proszę.

— Chciałem się ciebie poradzić w pewnej sprawie — odezwała się Anandamoyi, skoro on usiadł. — Słyszałeś zapewne o rychłym ślubie Binoya. Jego wuj rozgniewał się o to — mówiła dalej, widząc, że Góra milczy, — i nikt z jego rodziny nie przybędzie na wesele. Jest też rzeczą wątpliwą, czy będzie się ono mogło odbyć w domu Paresha Babu, więc Binoy będzie musiał Wziąć sam na siebie wszystkie przygotowania. Przeto myślę, że byłoby najwygodniej, przeznaczyć na to drugie piętro naszego domu, od strony północy; dolne piętro jest wynajęte, ale górne jest obecnie bez lokatora.

— Czemużby miało być tak wygodnie? — zapytał

Góra.

— Któż, jak nie ja, zatroszczy się o to, by wydać zarządzenia dotyczące wesela? — wytłumaczyła Anandamoyi. — On sobie z tern nie da rady. Lecz jeżeli ślub

się odbędzie w tych pokojach, wtedy mnie będzie łatwo stąd wszystkiem pokierować.

— To niemożliwe, matko, — rzekł Góra stanowczo. — Czemuhy miało to być niemożliwe?— zapytała Anandamoyi. — Uzyskałam pozwolenie właściciela ka^ mienicy.

— Nie, matko, zaślubiny nie mogą żadną miarą odbyć się tutaj, — żachnął się Góra; — zapewniam cię. Usłuchaj mojej rady!

— Dlaczego to tak? — zapytała Anandamoyi. — Przecież Binoy nie żeni się według ich obrządku.

— Ten argument na nic się nie przyda, — sprzeciwił się Góra. — Ze społeczeństwem niema co spierać się w ten sposób. Niech sobie Binoy robi, co mu się podoba, ale my nie pochwalamy tego małżeństwa. W Kalkucie nie brak domów. On sam przecież ma dom własny.

Anandamoyi wiedziała doskonale, że domów jest aż nadto, lecz nie mogła się pogodzić z myślą, żeby Binoy miał być opuszczony przez wszystkich przyjaciół i krewnych i musiał brać ślub, niby jakiś odludek i nieszczęśliwiec, w domu wynajętym, byłejak i naprędce uczyniwszy przygotowania weselne. Z tej to przyczyny postanowiła urządzić wesele Binoya w tej części ich domu, która była wolna. Byłaby bardzo zadowolona, gdyby jej się powiodło odbyć uroczystość weselną w jej własnym domu, nie narażając się na żadne trudności ze strony otoczenia.

— Jeżeli tak jesteś przeciwny tej myśli — westchnęła Anandamoyi — tedy, jak przypuszczam, musimy wynająć jakiś inny dom. Będzie to jednak wymagało z mej strony wielkiego wysiłku. Lecz mniejsza oto; jeżeli mój pomysł jest niewykonalny, na cóż sobie tern jeszcze głowę zaprzątać?

— Matko, nie dobrze postąpisz, jeżeli będziesz zajmowała się tym obrzędem weselnym — rzekł Góra.

— Cóż ty powiadasz, Gor? — zawołała Anandamoyi. — Jeżeli ja się nie zajmę weselem naszego Binoya, to chciałabym wiedzieć, kto mnie w tem wyręczy?

— Nie, to żadną miarą być nie może — uparł się Góra.

— Goro, — odpowiedziała Anandamoyi, — możesz się nie zgadzać z Binoyem w poglądach, lecz z jakiego powodu masz stawać mu się wrogiem?

— Matko! — zawołał Góra, — nie powinnaś tak mówić. Nie jest mi miłą świadomość, że nie mogę się cieszyć z małżeństwa Binoya. Jeżeli kto, to ty chyba wiesz najlepiej, jak go kocham, lecz, mamo, tu nie chodzi o miłość; przyjaźń i nieprzyjaźń nie grają w tym wypadku najmniejszej roli. Binoy czyni to, mając oczy otwarte na wszelkie następstwa. Nie my go porzucamy, lecz on od nas ucieka, przeto nie otrzymuje ciosu większego, aniżeli mógł się spodziewać.

— Goro, — rzekła Anandamoyi, — Binoy wprawdzie wie, że nie chcesz wiedzieć o tern jego małżeństwie, ale wie również, że ja nigdy go nie będę mogła porzucić w tak doniosłej chwili jego życia. Mogę powiedzieć ci na pewno, że gdyby Binoy wiedział, iż nie pobłogosławię jego oblubienicy, to nic nie zdołałoby go nakłonić do tego małżeństwa. Czy przypuszczasz, że nie znam duszy Binoya? — mówiąc to, otarła łzę z oczu.

Ból, jaki w duszy odczuwał Góra na myśl o Binoyu, bardzo go zmieszał, jednakowoż zdobył się on na odpowiedź:

— Matko, winnaś pamiętać, że jesteś członkiem społeczeństwa i że względem tego społeczeństwa masz pewne zobowiązania.

— Goro, — zawołała Anandamoyi, — czyż nie kładłeś mi tego w uszy, że oddawna zerwałam związek z mem społeczeństwem? Dlatego to społeczeństwo tak bardzo mnie nienawidzi i dlatego trzymam się zdała od niego.

— Matko, — obruszył się Góra, — to twoje powiedzenie sprawia mi przykrość największą, jaka tylko być może.

— Moje dziecko — odezwała się Anandamoyi, a jej łzawe spojrzenie zdawało się ogarniać całe ciało Gory, — Bóg mi świadkiem, że nie w mocy mojej oszczędzić ci tego bólu!

— Dobrze więc, — rzekł Góra, powstając — powiem ci, co muszę uczynić. Pójdę do Binoya i powiem mu, że powinien tak urządzić się ze ślubem, żeby nie narażał ciebie na większy jeszcze przedział od społeczeństwa, inaczej postąpi bardzo źle i samolubnie.

— Dobrze, dobrze, — zaśmiała się Anandamoyi,

—    czynisz co możesz. Idź i porozmawiaj z nim, a zobaczysz, co się stanie.

Gdy Góra odszedł, Anandamoyi siedziała przez czas długi zatopiona w myślach; wreszcie podniosła się zwolna i poszła do pokoju swego męża.

Był to jedenasty dzień miesiąca, więc Krishnadayal nie przygotowywał sobie jadła. Trzymał w ręku nowy przekład bengalski jakiejś hinduskiej księgi religijnej i był zajęty jej czytaniem, siedząc na skórze jeleniej. Ujrzawszy Anandamoyi, bardzo się zmieszał, lecz ona zatrzymała się w przyzwoitej odległości od niego i usiadłszy na podłodze koło drzwi, przemówiła:

— Wiesz co? źle się bardzo dzieje z nami!

Krishnadayal sądził o sobie, że znajduje się zgoła poza obrębem doczesnego zła i dobra, więc zapytał z miną obojętną:

— Cóż jest złego?

— Nie powinniśmy już ani przez dzień jeden pozostawiać Gory w błędzie, — wyjaśniła Anandamoyi.

—    Sytuacja staje się coraz bardziej zawikłana.

Podobne pytanie przyszło na myśl Krishna daya-lowi, gdy Góra poruszył sprawę swej pokuty, ale później uwagę jego tak pochłonęło stosowanie przeróżnych metod ascetyzmu, że nie znalazł czasu, by o tern pomyśleć.

— Mówi się teraz o ślubie Soshimukhi, który odbędzie się prawdopodobnie w miesiącu Phalgun *) — mówiła dalej Anandamoyi. — Dotychczas, ilekroć w naszym domu odbywał się jakiś obrzęd, odprowadzałam Gorę w bok pod tym lub innym pozorem, lecz aż do dziś nie zdarzały się jeszcze u nas obrzędy szczególnej ważności. Powiedz mi jednak, co mamy z nim zrobić wobec nadchodzącego ślubu Soshi? Zło rośnie z każdym dniem. Dwa razy na dzień modlę się

*) Początek marca.

do Boga o przebaczenie i proszę Go, by mi pozwolił znieść wszelką karę, jaką uzna za konieczną. Jednak boję się wciąż, że tego niepodobna dłużej ukrywać i że stanie się to dla Gory przyczyną katastrofy. Teraz proszę cię, byś mi pozwolił powiedzieć mu wszystko bez obsłonek; niechaj zniosę wszystko, co przewidziały dla mnie wyroki losu.

Jakiemże prawem przerywano umartwienia Krishna -dayala, zesłane mu przez Indrę? W ostatnich czasach jego praktyki ascetyczne stały się wielce surowe; — ze swym oddechem, dokonywał niemal rzeczy nieprawdopodobnych a ilość jadła ograniczył tak dalece, że niebawem brzuch winien się był zetknąć z kręgosłupem. I licho chciało, że w takim właśnie czasie spadało nań takie nieszczęście!

— Czyś oszalała? — zawołał Krishnadayal. — Jeżeli to rozgłosisz, będę zmuszony do dawania nader trudnych wyjaśnień — pensję z pewnością mi odbiorą, a nawet możemy mieć do czynienia z policją. Co się stało, to się stało. Czyń co możesz, by jakoś załagodzić tę sprawę — a jeżeli nie zdołasz, nie będzie to znów tak straszną zbrodnią.

Krishnadayal powiedział sobie, że po jego śmierci mogą sobie robić co chcą, ale przedtem chciał być jedynie pozostawiony samemu sobie, zresztą, jeżeli on nie dbał o to, co działo się u innych poza jego oczyma, to już oni sami jakoś winni sobie byli radzić.

Ponieważ nie przychodziło jej do głowy, co ma uczynić, Anandamoyi sposępniała i powstawszy nieco, zapytała :

— Czy nie widzisz, jak wyglądasz? Twoje ciało. . .

— Ciało! — przerwał Krishnadayal, uśmiechając się nieznacznie, a głos mu się podniósł z oburzenia na głupotę żony. Wobec tego, że sprawa nie doszła do zadowalającego rozwiązania, Krishnadayal usiadł znów na skórze jeleniej i pogrążył się w studjowaniu księgi.

Tymczasem Mohim siedział wraz z sannyasim w jednym z dalszych pokojów, zajęty poważną dyskusją o najwyższych celach człowieka i innych zasadach życia religijnego. Zwłaszcza kwestję, czy człowiek obarczony rodziną może być zbawiony, roztrząsał

z tak korną i pełną niepokoju uwagą, jak gdyby od odpowiedzi na to zawisło całe jego życie. Sannyasi czynił, co było w jego mocy, by pocieszyć Mohinia, mówiąc, że choć zbawienie człowieka żonatego jest niemożliwe, to jednak niebo mógł osiągnąć; atoli Mohini nie dawał się pocieszyć takiem zapewnieniem. Pożądał on zbawienia, a nie myślał poprzestawać na samem tylko niebie! Byle mu się powiodło porządnie wydać córkę, a poświęciłby się służbie sanny asi'ego i pozyskiwaniu zbawienia. Nikt nie zdoła go odwieść od tego zamiaru! Lecz wydanie córki to niełatwa sprawa. O, gdybyż jego guru nad nim się ulitował!

¹

Yoga — aseeza mająca na celu zjednoczenie duszy z duchem Wszech

ROZDZIAŁ LXYII.

T^amiętając, że w jego stosunku do Sucharity byłonie-* mało łudzenia samego siebie, Góra postanowił być ostrożniejszy. Czuł, że jego zaniedbanie drogi wytyczonej wynikło z silnego oczarowania, które sprawiło, że zapomniał o swych zobowiązaniach względem społeczeństwa.

Zakończywszy modły poranne, Góra wszedł do swego pokoju i zastał tam czekającego Paresha Babu. Ujrzawszy go, drgnął z radości, gdyż niepodobna mu było nie odczuć, że z Pareshem Babu łączył go węzeł szczególnej serdeczności. Gdy Góra złożył mu ukłon, Paresh Babu się odezwał:

— Słyszałeś niewątpliwie o nadchodzącym ślubie

Binoya.

— Tak, — potwierdził Góra.

— On nie ma zamiaru żenić się według rytuału brahmoskiego — dodał Paresh Babu.

— W takim razie ślub nie powinien się odbyć — zauważył Góra.

— Nie potrzebujemy spierać się o to — zaśmiał się Paresh Babu. — Żaden z członków naszej gminy nie weźmie udziału w uroczystości weselnej, a słyszałem, że również nie przyjdzie nikt z krewnych Binoya. Ze strony mej córki będę tylko ja sam, a ze strony Binoya,

zdaje się, oprócz ciebie nie będzie nikogo i dlatego właśnie przybyłem na naradę do ciebie.

— O czemże tu radzić ze mną w tej sprawie? — zawołał Góra, potrząsając głową. — Nie chcę mieć nic wspólnego z tą całą paradą.

— Nie chcesz? — rzekł Paresh Babu, patrząc nań ze zdumieniem.

Góra na chwilę się zawstydził, gdy zauważył zdziwienie Paresha Babu, lecz właśnie dlatego, że był zawstydzony, krzyknął ze zdwojoną mocą:

— Jakże się do tego wtrącać?

— Wiem, że jesteś jego przyjacielem — napomknął Paresh Babu, — a w takich chwilach najwięcej bywa potrzebny przyjaciel — czyż nieprawda?

— Jestem jego przyjacielem, to prawda, — odrzekł Góra, — lecz nie jest to węzeł ani jedyny ani najważniejszy, jaki łączy mnie ze światem!

— Goro, — zapytał Paresh Babu, — czy sądzisz, że w postępowaniu Binoya okazało się coś złego lub przeciwnego religji?

— Religja ma dwa oblicza, — odpowiedział Góra, — jedno wieczne, drugie światowe. Gdzie religja objawia się przez ustawy społeczeństwa, nie można jej lekceważyć bez ściągania ruiny na społeczeństwo.

— Ustaw jest bez liku, — rzekł Paresh Babu, — lecz czy uważasz to za rzecz niezbitą, że w każdej z nich objawia się religja?

Paresh Babu uderzył tu Gorę ze słabej strony, tak iż ów zmieszał się w duszy i z tego zmieszania wysnuł pewien określony wniosek. Nie czuł już żadnego wahania i wypowiadał z całą swobodą to, co mu leżało na sercu. Główną treścią tego co mówił, było, że jeżeli przez ograniczające działanie takich ustaw nie oddamy się całkowicie społeczeństwu, wtedy stawiamy przeszkody ńa drodze do najważniejszego celu, dla którego społeczeństwo istnieje; gdyż ów cel staje się ukryty i nie w każdego mocy bywa widzieć go jasno. Oprócz własnego sądu, potrzeba nam jeszcze pewnej mocy, za-pomocą której możemy społeczeństwu okazać szacunek.

Paresh Babu uważnie do samego końca słuchał tego, co mówił Góra; gdy ów przerwał, zawstydziwszy się nieco własnej śmiałości, wtedy Paresh Babu się odezwał :

— Naogół zgadzam się z tern, co mówisz. Jest to prawdą, że Bóg chce w każdem społeczeństwie przeprowadzić pewien cel szczególny i że ten cel nie jest każdemu dokładnie widoczny. Lecz zadaniem człowieka jest starać się go widzieć dokładnie, a nie upatrywać głównej swej w życiu powinności w podporządkowywaniu się prawidłom, jak gdybyśmy byli tak bez-świadomi, jak gałąź drzewa.

— Mojem zdaniem, — wyjaśnił Góra, — jeżeli najpierw w każdej rzeczy będziemy zupełnie podporządkowywać się społeczeństwu, wtedy stanie się nam jasną świadomość jego istotnych celów! Jeżeli będziemy się tylko z niem kłócić, nietylko będziemy kopali pod niem dołki, ale nawet nie będziemy go należycie rozumieli.

— Prawdy nie można dowieść, jak tylko przez opozycję i przeszkody, — oparł się Paresh Babu; — stwierdzenie prawdy nie dokonało się odrazu i nie za sprawą jedynie pewnej grupy ludzi uczonych w jakimś okresie dawnych lat; prawdę należy odkrywać od nowa przez ciosy i sprzeciwy, jakie ją spotykają ze strony ludzi w każdym wieku. Bądź co bądź nie mam zamiaru wszczynać dyskusji w tych kwestjach. Szanuję swobodę jednostki, gdyż z ciosów, zadanych przez nią, możemy się przekonać, co jest wiecznotrwałą prawdą, a co przemijającem urojeniem. Dobro społeczeństwa zależy od poznania tego lub przynajmniej od usiłowania, by tego dokonać.

Po takiej rozmowie obaj powstali, a Paresh Babu mówił dalej :

— Myślałem, że ze względu na Brahmo-Samadż powinienem trzymać się nieco zdała od tej ceremonji zaślubin, i że ty, jako przyjaciel Binoya, doprowadzisz sprawę do pomyślnego zakończenia. W takich okolicznościach przyjaciel jest w lepszem położeniu niż krewni, gdyż nie potrzebuje znosić sprzeciwów gminy, lecz skoro i ty uważasz za swoją powinność opuścić

Binoya, tedy ja muszę wziąć na siebie całą odpowiedzialność i sam jeden poprowadzę całą sprawę.

Gdy Góra słyszał słowo „sam“, nie wiedział, jak naprawdę osamotniony był Paresh Babu. Bordashun-dari była przeciwko niemu, własne córki były z niego niezadowolone, a z obawy przed niechęcią Harimohini nie odwiedził nawet Sucbarity, by naradzić się z nią co do wesela. Wszyscy członkowie Brahmo-Samadżu darli z nim koty, zaś wuj Binoya napisał do Paresha Babu dwa listy, łając go najobelżywszemi wyrazami, jako uwodziciela młodzieży oraz obłudnego i złego doradcę.

Gdy Paresh Babu wychodził, spotkał w bramie Abinasha i kilku jeszcze innych zwolenników Gory. Ci młokosy, zobaczywszy Paresha Babu, zaczęli żartować i śmiać się z niego, lecz Góra zwrócił się do nich z oburzeniem i zawołał:

— Jeżeli nie umiecie uszanować człowieka tak czcigodnego, może przynajmniej nie będziecie takimi grubijanami, by z niego szydzić!

Góra znów dawnym trybem pogrążył się w sprawach swej partji; ale jakże byli mu oni dziś wstrętni! Wszystko wydawało mu się tak bezbarwne, tak mało znaczące! Niepodobna było mu tych zatrudnień nazywać „pracą“, tak mało było w tern życia! Samo czytanie, pisanie i tworzenie partji nie było pracą realną, naodwrót, zdawało się uniemożliwiać dalsze rozszerzanie terenu pracy. Nigdy przedtem Góra nie zdawał sobie tak jasno z tego sprawy. Już go to wszystko nie pociągało; tęsknił za torem bezwzględnie prawdziwym, którym mogłoby płynąć bez przeszkód jego życie, drgające nowonabytą mocą.

Tymczasem przygotowania do obrzędu pokuty posuwały się naprzód, a Góra przynajmniej dla nich odczuwał pewien zapał. Ta ceremonja miała go nietylko oczyścić od zmaz życia więziennego, lecz również uczynić go czystym w każdym względzie, tak iż mógł mniemać, że przybiera nowe ciało do pracy własnej, której pragnął się podjąć po ponownem urodzeniu. Pozwolenie na pokutę już uzyskano, wyznaczono dzień odpowiedni, postarano się o to, by rozesłać zaproszenia do

kilku słynnych panditów ze wschodu i zachodu, najbogatsi członkowie stronnictwa Gory zebrali pieniądze na opędzenie wydatków, a wszyscy członkowie partji byli pod wrażeniem, że nakoniec w ich ojczyźnie dokonywa się wielkie dzieło. Abinash odbył potajemne narady ze swem kółkiem w sprawie możliwości pozyskania panditów, ażeby, gdy według zwyczaju będą rozdawali kwiaty, maść sandałową, ziarna ryżu padi i poświęcaną trawę, obdarzyli Gorę tytułem „Światłości religji hinduskiej“. Miano wydrukować kilka slok sanskryckich złotemi literami na pergaminie, podpisanym przez wszystkich panditów bramińskich, i w skrzynce sandałowej wręczyć go Górze. Następnie najstarszy i najczcigodniejszy z obecnych uczonych mężów miał mu ofiarować piękne wydanie książki Маха Müllera o Rigwedzie, oprawione w najkosztowniejszą skórkę safjanową, jako pamiątkę błogosławieństwa samych Indyj. Tym sposobem miano przepięknie wyrazić szacunek, jaki odczuwali względem Gory, który w czasach obecnego upadku hinduizmu uczynił tyle, by zachować starożytne formy religji wedyjskiej.

ROZDZIAŁ LXVIII.

ï—ïarimohini otrzymała list od swego szwagra Kai-* 1 lasha. Ten pisał:

roz-

nam

— Chylimy się z dziękczynieniem do twych stóp; jesteśmy tu wszyscy zdrowi, a mam nadzieję, że prószysz cały nasz o ciebie niepokój, przysyłając dobre wieści o sobie.

Pisał to wbrew istotnej postaci rzeczy, gdyż od czasu, jak Harimohini opuściła ich dom, oni nie ruszyli palcem, by zasięgnąć jakiejkolwiek wieści o jej powodzeniu. Doniósłszy o tern, jak się miewa Khudi, Potol, Bhojohari itd., Kailash pisał w zakończeniu:

— Pragnąłbym, byś udzieliła mi dalszych szczegółów, tyczących się panny, którą raiłaś mi w ostatnim liście. Piszesz, że ma lat mniejwięcej dwanaście lub

trzynaście, lecz wyjątkowo rozwinięta jak na tak młodą dziewczynę, tak, że wziąć ją można za zupełnie dorosłą. Na to uskarżać się nie można, lecz chciałbym, byś wywiedziała się dokładnie o majętności, którą wspominasz, a mianowicie, czy jest to jeno dożywocie, czy też należy do niej bez żadnych zastrzeżeń. Wtedy naradzę się ze starszymi braćmi i sądzę, że owi nie będą mi czynić wstrętów. Z radością dowiaduję się, że jest ona stała w przywiązaniu do religji hinduskiej, lecz musimy dołożyć wszelkich starań, by się nie rozgłosiło, że ona tak długo mieszkała w rodzinie brahmoskiej, więc nie wspominaj o tem nikomu. W czasie najbliższego zaćmienia księżyca ma być święto kąpania się w Gangesie, więc jeżeli mi się uda, wybiorę się wówczas do Kalkuty, by zobaczyć dzieweczkę.

Dotychczas Harimohini potrafiła jakoś zżyć się z Kalkutą, lecz zaledwie w jej duszy zaczęła się kształtować słabiuchna nadzieja, że będzie mogła powrócić do domu swego teścia, czuła, że trudno jej tu już wysiedzieć cierpliwie. To wygnanie stawało się jej nieznośniejsze z każdym dniem i gdyby to było możliwe, pomówiłaby od razu z Sucharitą i starałaby się oznaczyć dzień! Ale nie śmiała być nazbyt prędką, gdyż im bardziej wchodziła w zetknięcie z Sucharitą, tem jaśniej sobie uświadamiała, że była niezdolna jej zrozumieć.

Bądź co bądź, Harimohini zaczęła wyczekiwać dogodnej sposobności i zwracała na Sucharitę baczniejszą uwagę, niż dawniej. Zaczęła nawet skracać czas, jaki zwykła była przeznaczać na modlitwy, ponieważ nie chciała spuszczać oka ze swej towarzyszki.

Sucharita ze swej strony spostrzegła, że Góra naraz przestał u nich bywać, a chociaż była pewna, że to skutek słów Harimohini, pocieszała się jednak, mówiąc:

— Tak! chociażby nawet nie przychodził — to jednak on wciąż jest mym guru — mym guru.

Wpływ nieobecnego guru bywa często o wiele silniejszy, aniżeli tego, który jest ciągle obecny, gdyż wtedy dusza napełnia się sama od wewnątrz, gdy odczuwa brak guru. Gdyby tu Góra był u niej osobiście, Sucharita byłaby się z nim spierała, teraz zaś czytała

tylko jego rozprawy i przyjmowała je bez dysputy. Jeżeli było wr nich coś, czego nie mogła zrozumieć, miała pewność, że gdyby on tu był i wytłumaczył jej to, zrozumiałaby wszystko niezawodnie!

Lecz tęsknota do widoku jego jasnej twarzy i do brzmienia jego grzmiącego głosu była tak nieustanna, że zdawało się, jakoby ją to osłabiało nawet na ciele. Od czasu do czasu myślała z ogromną boleścią, jak wielu ludzi mogło widywać Gorę bez żadnej trudności dniem i nocą o każdej porze, nie umiejąc sobie jednak bynajmniej uświadomić ceny swego przywileju!

Pewnego popołudnia przybyła Lolita i objąwszy ramieniem szyję Sucharity, rzekła:

— Wszystko dobrze, siostro Sucharito!

— Co takiego, siostro Lolito? — zapytała Sucha-

rita.

— Wszystko już ułożone.

— Kiedy to będzie?

— W poniedziałek.

— Gdzie?

— Nie wiem nic, ojciec wie wszystko, — odparła Lolita, potrząsając głową.

— Czy jesteś szczęśliwa, siostro? — badała ją Sucharita, opasując ramieniem kibić Lolity.

— I czemużbym nie miała być szczęśliwa?—zaperzyła się Lolita.

— Teraz, gdy uzyskałaś wszystko, czegoś pragnęła — odrzekła Sucharita — i gdy nie będziesz miała z kim się kłócić, boję się, że twoja złośliwość będzie nieco przykrócona!

— Czemużby mi miało brakować ludzi, z któremi mogłabym się kłócić? — zaśmiała się Lolita. — Nie będę potrzebowała ich szukać poza własnym domem!

— A, więc to tak? — zawołała Sucharita, klepiąc ją żartobliwie po policzku, — to już z góry zaczynasz sobie układać takie zamysły? Powiem-no ja Binoyowi, jeszcze jest czas! Należy przestrzec biednego chłopaka!

Już niema dlań

— Już zapóźno ostrzegać biednego chłopaka, jak go nazywasz! — zawołała Lolita. ucieczki! Ciężą na nim wyroki przeznaczenia — teraz pozostaje mu tylko płakać i pukać się w czoło.

— Lecz żart na stronę, Lolito, nie umiem ci powiedzieć, jak jestem szczęśliwa z tego powodu — rzekła Sucharka, poważniejąc nagle. — Mogę się tylko modlić, żebyś była godną męża takiego, jak Binoy.

— Phii! doprawdy! A czy nikt nie myśli być godnym takiej żony, jak ja? — zawołała Lolka. — Po-gadajno z nim kiedy na ten temat i zobaczysz, co on powie! Posłuchaj jego zdania, a pożałujesz wkrótce, że tak długo nie umiałaś ocenić uczucia mej niezwykłej i przedziwnej osoby — że tak długo mogłaś być ślepa!

— Doskonale, więc nareszcie jakiś znawca pojawił się na widowni! — rzekła Sucharka — i niema powodu do zmartwienia, gdyż nabył to, czego pragnął, za tę cenę, jaką chciał zapłacić. To też nie będziesz potrzebowała doznawać uczuć osób tak niedoświadczonych, jak my!

— Nie będę potrzebowała, widzicie ją! — krzyknęła Lolita. — Aż nadto będę potrzebowała! — i u-szczypnęła Sucharitę w policzek, mówiąc filuternie: — Waszego przywiązania zawsze mi będzie potrzeba. Nie powinnaś mnie oszukiwać, przelewając je gdzieindziej !

— Nie oddam go nikomu, nikomu! — rzekła Sucharka zapewniająco, przykładając policzek do policzka Lolity.

— Nikomu? — zapytała Lolita. — Czy jesteś tego zupełnie pewna, że nikomu?

Sucharka potrząsnęła tylko głową, na co Lolita usiadła w pewnej odległości i odezwała się:

— Słuchajno, Suchi Didi, wiem ja dobrze, moja droga, że nie zniosłabym, gdybyś obdarzyła jeszcze kogo swem przywiązaniem. Dotychczas milczałam, lecz dzisiaj będę szczera. Gdy Gourmohan Babu przychodził do naszego domu. . . nie, Didi, nie powinnaś się wstydzić — powiem dziś wszystko, co mam do powiedzenia, bo chociaż nie trzymałam przed tobą niczego w tajemnicy, to jednak dotąd o tej jednej rzeczy nie potrafiłam jakoś mówić z tobą otwarcie i często gryzłam się z tego powodu. Lecz teraz, gdy się z tobą rozstaję, nie mogę już dłużej tego ukrywać. Gdy Gourmohan Babu zaczął przychodzić do naszego domu, gniewało

mnie to niezmiernie. Czemu się gniewałam? Pewno myślałaś, że ja nic nie rozumiem? Zauważyłam, że nie wspominałaś nigdy wobec mnie jego imienia i to mnie jeszcze więcej gniewało! Nie mogłam oswoić się z myślą, że może nadejść czas, gdy będziesz kochała jego więcej niż mnie — nie, Didi, pozwól mi dokończyć — i nie umiem ci opowiedzieć, jak mnie to nękało w duszy! Teraz również wiem, że nie będziesz ze mną o tem mówiła, lecz już się na to nie gniewam! Nie umiem wypowiedzieć, moja droga, jak byłabym szczęśliwa, gdybyś ty i... — lecz Sucharita nie dała jej dokończyć, zatykała jej usta dłonią, i rzekła:

— Lolito, proszę cię, nie mów takich rzeczy! Gdy słyszę, że tak mówisz, mam takie uczucie, jak gdybym miała upaść bez zmysłów na ziemię.

— Dlaczego nie, siostro? czy on...— zaczęła Lolita, lecz Sucharita znów jej przerwała z wielkiem zakłopotaniem:— Nie, nie! nie! Mówisz, jakbyś była szalona! Nie powinnaś mówić mi tego, o czem nikomu nawet myśleć się nie godzi!

— Ależ, siostro, to przeczulenie z twej strony — rozżaliła się Lolita, nadąsana na jej chwiejność. — Przyglądałam się bardzo uważnie i mogę cię upewnić. . .

Lecz Sucharita nie pozwoliła jej dokończyć. Wyrwała ręce z rąk Lolity i wyszła z pokoju. Lolita pobiegła za nią, wołając:

— Dobrze już, dobrze, nie będę już nic o tem mówiła!

— Nigdy a nigdy! — prosiła Sucharita.

— Nie mogę dawać tak poważnego przyrzeczenia — odparła Lolita. — Gdy przyjdzie dzień stosowny, wtedy powiem, ale zresztą — sza! Tyle tylko mogę obiecać!

W ciągu kilku dni ostatnich Harimohini nie spuszczała oka z Sucharity, idąc krok w krok za nią tak, że owej niepodobna było tego nie dostrzec, a ta podejrzliwość i czujność stały się jej niemal ciężarem. Niecierpliwiło ją to, a mimo to nie mogła nic na to powiedzieć. Tego dnia, gdy Lolita odeszła, Sucharita usiadła markotnie przy stole i podparłszy głowę rękoma, zaczęła płakać; służącą, która przyniosła jej

lampę, odprawiła z powrotem. Harimohini była podówczas na modlitwie wieczornej ; gdy ujrzała Lolitę wychodzącą z domu, zeszła niespodzianie na dół i wszedłszy do pokoju, zawołała:

— Radharani!

Sucharita coprędzej przetarła oczy i powstała, a Harimohini przystąpiła do niej z zapytaniem:

— Co się stało? — a nie mogąc doczekać się odpowiedzi, zawołała szorstkim głosem: — Nie mogę zrozumieć, co to za fochy!

— Ciociu, — załkała Sucharita — czemu wciąż mnie pilnujesz i chodzisz za mną dniem i nocą?

— Nie możesz zrozumieć, czemu to czynię? — zapytała Harimohini. — Czegóż to jest objawem owo chodzenie bez jadła i to popłakiwanie? Nie jestem dzieckiem, czyż sądzisz zatem, że tego nie rozumiem?

— Ciociu, — powiedziała Sucharita, — ręczę, że nie rozumiesz ni krzty. Popełniasz tak straszną omyłkę, że z każdą chwilą staje się ona nieznośniejszą.

— Dobrze, — odparła Harimohini, — zatem, jeżeli popełniam błąd, bądź tak dobra, by mi go dokładnie wyjaśnić.

— Owszem wyjaśnię, — rzekła Sucharita, czyniąc wielki wysiłek, by opanować swą nieśmiałość. — Od mego guru nauczyłam się niejednego, co jest dla mnie zupełną nowością. .. i należyte zrozumienie wymaga wielkiej siły umysłu — czuję, że tej mi brak — a trudno mi wciąż być w rozterce z sobą. Lecz ty, ciociu, nabrałaś zgoła fałszywego wyobrażenia o naszym stosunku; obraziłaś jego, a potem go wypędziłaś. Wszystko coś mu powiedziała, było omyłką, a to, co myślisz o mnie, jest zupełnie nieprawdą. W tym wypadku postąpiłaś niewłaściwie! Nie w twojej było mocy poniżać takiego człowieka, jak on, lecz cóżem ci ja zrobiła, byś miała prześladować mnie w ten sposób?

Gdy mówiła, głos tamowało jej szlochanie i musiała wyjść z pokoju. Harimohini cofnęła się i rzekła sobie w duchu:

— Na miłość boską, kto kiedy słyszał coś podobnego?

W każdym razie dała Sucharicie nieco czasu do ochłonięcia, zanim zawołała ją na wieczerzę.

— Słuchaj, Radharani, ja nie jestem dzieckiem — zaczęła Harimohini, skoro Sucharita usiadła. — Od dzieciństwa wychowałam się w tak zwanej przez was religji hinduskiej i poznałam wiele jej zasad. Ty o tern wszystkiem nie masz pojęcia, więc też Gourmo-han cię oszukuje, nazywając siebie twym guru. Przysłuchiwałam się nieraz jego rozmowom: w tem co mówił, nie było nic, coby miało związek z tradycyjnemi poglądami — on wynajduje jakieś własne pisma. Łatwo mi przyjdzie to udowodnić, bo czyż nie mam własnego guru? Radzę ci, Radharani, nie wdawaj się w te rzeczy. Gdy przyjdzie czas, mój guru weźmie cię pod swoją opiekę i będzie cię uczył prawdziwych mantramów; nie będzie w tem żadnego szalbierstwa. Nie bój się, już mi się uda włączyć cię do gminy hinduskiej, — mniejsza z tem, że byłaś w domu brahmoskim! Kto o tem będzie wiedział! Wprawdzie jesteś już nieco posunięta w wieku — lecz jest wiele dziewcząt nazbyt rozwiniętych na swój wiek, a zresztą któż będzie sprawdzał twą metrykę urodzenia? O, jeżeli tylko masz pieniądze, wszystko pójdzie jak z płatka! Nie będzie żadnych trudności! Przecież na własne oczy widywałam, jak dzięki garstce pieniędzy chłopiec z niskiej kasty przechodził do wyższej! Umieszczę cię w tak dobrej rodzinie bramińskiej, że nikt nie odważy się powiedzieć ni słowa. Wszak oni są nawet przywódcami gminy hinduskiej. To też nie powinnaś ronić tylu łez i słów nad tym swoim guru!

Gdy Harimohini rozpoczęła wygłaszać to starannie opracowane przemówienie, Sucharita straciła apetyt i czuła, że nie potrafi przełknąć ni kęsa... Z wielkim wysiłkiem udało się jej przegryźć coś niecoś spokojnie, gdyż wiedziała, że jeżeli nie będzie jadła, otrzyma takie kazanie, że skwasi ją to do reszty. Gdy Harimohini zobaczyła, że nie doczeka się odpowiedzi, rzekła sobie w duchu:

— Och, nie mogę pojąć tych ludzi! Zdziera sobie gardło, krzycząc, że jest Hinduską, a gdy jej się trafia taka sposobność, wtedy nie chce słuchać. Tu nie będzie

trzeba odbywać pokuty ani też nikt nie będzie żądał żadnych wyjaśnień; wystarczy rzucić tylko parę rupij, a ze społeczeństwem łatwo będzie sobie dać radę, lecz jeżeli ono nie zdradza zapału i do tego, tedy jakże może ogłaszać, że jest Hinduską?

Harimohini nie potrzeba było wiele czasu, by stwierdzić, jak wielkim obłudnikiem był Góra, a zastanawiając się nad tern, jaki mógł być powód tak ogromnego oszu-kaństwa, doszła do wniosku, że korzeniem zła była uroda Sucharity oraz jej pieniądze. Im prędzej zdoła wyratować dziewczynę wraz z jej papierami wartościowemi i przenieść ją do bezpiecznej twierdzy domu jej teścia, tern lepiej dla wszystkich osób zainteresowanych. Lecz dopóki umysł jej nieco nie zmiękł, było to rzeczą niewykonalną, więc aby uczynić go nieco podatniej szym, zaczęła dniem i nocą opowiadać jej o rodzinie swego teścia. Podawała najróżnorodniejsze przykłady, wykazujące, jak niepospolity był ich wpływ i jak nieprawdopodobnych wprost czynów zdołali dokonać w swej gminie. Opowiadała, wielu ludzi zgoła niewinnych było prześladowanych przez społeczeństwo za to, że ośmielili się im sprzeciwiać, podczas gdy wielu innych, którzy nie wahali się jadać kurczęcia, upieczonego przez mahometan, chodziło z uśmiechniętą twarzą po zawrotnych ścieżkach społeczeństwa hinduskiego; aby uczynić rzecz bardziej wiarygodną, opisywała wszystko szczegółowo, zaznaczając imiona i miejsca.

Bordashundari nigdy nie taiła przed Sucharitą, że nie życzy sobie, by ta przychodziła często do ich domu; albowiem p. Baroda zawsze lubiła szczycić się szczerością w słowach. Ilekroć zdarzyła się jej sposobność, by wylać na kogoś niepowstrzymany strumień surowych połajań, nigdy nie omieszkała popisać się tą zdolnością. To też językiem, który nietrudno było zrozumieć, zapowiedziała, że Sucharita nie powinna spodziewać się przyzwoitego obejścia się z nią w tym domu. Sucharita wiedziała doskonale, że gdyby przebywała częściej w ich rodzinnem gronie, Paresh Babu nie zaznałby ani chwili spokoju i wytchnienia. Dlatego nie chodziła, o ile nie było jakiejś szczególnej potrzeby, a Paresh Babu przychodził za-

zwyczaj dwa lub trzy razy dziennie, by odwiedzić ją w jej domu.

Od kilku dni, wskutek naglących zajęć i przeróżnych innych kłopotów Paresh Babu nie mógł zajść do niej w odwiedziny, a Sucharita, pomimo pewnego niepokoju i wątpliwości, codzień spodziewała się jego przybycia. Wiedziała napewno, że głęboka łączność pomiędzy nimi, od której zależało szczęście ich obojga, nie mogła być nigdy zerwana ani na chwilę, a przecież było kilka węzłów, ciągnących ją nazewnątrz, które zadawały jej dotkliwy ból i nie dawały jej odpocznienia. Ponadto Harimohini z każdym dniem czyniła nieznośniej szem jej życie. Przeto dzisiaj, wystawiając się na dąsy Bordashundari, Sucharita udała się do domu Paresha Babu. Wysoki trzypiętrowy budynek, stojący od strony zachodniej, rzucał długi cień, bo słońce już zachodziło; w tym cieniu zwolna przechadzał się samotnie Paresh Babu z głową pochyloną w zamyśleniu.

— Jak się masz, ojcze? — zagadnęła Sucharita, przyłączywszy się do niego.

Paresh Babu wzdrygnął się, że mu tak znienacka przerwano rozmyślanie, a zatrzymawszy się na chwilę, spojrzał na Sucharitę i rzekł:

— Dobrze się mam, dziękuję ci, Radho!

Zaczęli się przechadzać oboje razem, a Paresh Babu napomknął:

— Lolita w poniedziałek wychodzi za mąż.

Sucharita chciała go zapytać, czemu nie przyszedł do niej po radę lub pomoc w związku z tern weselem, lecz naraz powstrzymała się od tej myśli, czując, że musiała tu być gdzieś przeszkoda z jej właśnie strony. W innym czasie nie czekałaby, żeby ją odwiedzić.

Ale Paresh Babu sam naprowadził ją na to zagadnienie, o którem myślała:

-— Nie mogłem, Radho, w tych dniach zasięgnąć twej rady.

— Czemu ojczulku? — zapytała Sucharita.

Nie odpowiadając na to pytanie, Paresh Babu wpatrywał się wciąż badawczo w jej twarz, aż wkońcu Sucharita nie wytrzymała i odezwała się, zlekka odwracając oczy:

— Myślałeś, że w mej duszy zaszła zmiana.

— Tak, — przystał Paresh- Babu, — i myślałem też, że nie chcę cię stawiać w kłopotliwem położeniu, zwracając się do ciebie z jakąkolwiek prośbą.

— Ojcze, — zaczęła Sucharita — zamierzałam wszystko ci wyznać, lecz w ostatnim czasie nie mogłam cię zobaczyć; dlatego też przybyłam dzisiaj. Nie potrafię całkiem jasno wytłumaczyć ci wszystkiego i z tego względu prawie się lękam, że mnie nie zrozumiesz.

— Wiem, że niełatwo mówić zrozumiale o tych rzeczach, — zgodził się Paresh Babu. — W twoją duszę zawitało coś, co jest jedynie kwestją wzruszeń i choć to odczuwam, to jednak nie przybiera to dla ciebie kształtów dotykalnych.

— Tak, zupełnie tak samo! — zawołała Sucharita z wielką ulgą. — Lecz jakże zdołam ci wyjaśnić siłę tego uczucia? To zupełnie, jak gdybym urodziła się na nowo i pozyskała nową świadomość. Nigdy przedtem nie patrzyłam na siebie z tego stanowiska, co teraz. Dotychczas nic mnie nie wiązało ani z przeszłością, ani przyszłością mego kraju, lecz teraz w sercu mem wyrosło tak przedziwne wyobrażenie wielkości i prawdy tego związku, że nie mogę go zapomnieć. Wiesz co, ojcze, mówię prawdę, gdy powiadam, że jestem naprawdę Hinduską, chociaż przedtem nigdy nie zdobyłabym się na to wyznanie. Teraz mówię bez wahania, — a nawet z naciskiem, że jestem Hinduską! Wyznanie to sprawia mi wielką radość!

— Czy wszechstronnie rozważyłaś tę sprawę wraz ze wszystkiemi jej z a wikłania mi? — zapytał Paresh Babu.

— Czyżbym znalazła w sobie tyle mocy, by obejrzeć ją z każdego punktu widzenia? — odpowiedziała Sucharita. — Mogę tylko powiedzieć, że wiele czytałam i prowadziłam wiele dyskusyj na ten temat. Gdy jeszcze się nie nauczyłam przykładać do wszystkiego właściwej miary i miałam zwyczaj nadawać przesadne rozmiary drobnym szczegółom religji hinduskiej, wtedy uczuwałam pewną jakby nienawiść do hinduizmu jako całości.

Słysząc te słowa, Paresh Babu wielce się zdumiał. Rozumiał wyraźnie, że w duszy Sucharity dokonywała się pewna przemiana pojęć, a ponieważ udało się jej osiągnąć coś, co było prawdą, więc czuła się wolną od wszelkich wątpliwości. Nie znaczyło to jednak, że została porwana prądem jakiegoś nieokreślonego wzruszenia, którego, w swem odurzeniu, nie zdołała pojąć.

— Ojcze, — mówiła dalej Sucharita, — jakże mogę mówić, że jestem nieznaczącą istotą, oderwaną od kasty i kraju? Czemu nie mogę powiedzieć: „Jestem Hinduską?“

— Innemi słowy, — nadmienił Paresh Babu, — chcesz mnie zapytać, czemu sam nie nazywam się Hindusem? Jeżeli to przychodzi ci na myśl, to istotnie niema poważnego powodu, bym nie miał się tak nazywać, jedynie ten, że samo społeczeństwo hinduskie nie chce mnie uznać za takiego. Drugi powód jest w tern, że ci, którzy nie zgadzają się ze mną w poglądach religijnych, nadali sobie nazwę Hindusów. Zaznaczyłem ci, — mówił dalej, widząc, że Sucharita nie odpowiada, — że żaden z tych powodów nie jest zbyt poważny; wszystkie są tylko zewnętrzne i można żyć zupełnie uczciwie, nie zważając na te przeszkody. Lecz jeszcze jest inna głębsza i wewnętrzna przyczyna, a mianowicie, że do społeczeństwa hinduskiego niepodobna uzyskać dostępu — w każdym razie nie wiedzie ku niemu żaden bity gościniec, choć może są jakieś boczne furtki. Nie jest to społeczeństwo dla całej ludzkości — jest ono społeczeństwem tych, którzy za zrządzeniem losu urodzili się Hindusami.

— Przecież wszystkie społeczeństwa są w tern podobne, — wtrąciła Sucharita.

— Nie, żadne z wielkich społeczeństw nie jest takie — odparł Paresh Babu. — Bramy społeczeństwa muzułmańskiego stoją dla wszystkich otworem — społeczność chrześcijańska również chętnie wita każdego. Nawet w różnych sektach chrześcijaństwa obowiązuje ta sama reguła. Jeżelibym chciał zostać Anglikiem, nic mi w tern nie będzie stało na przeszkodzie; o ile tylko pobędę w Anglji dość długo i nabędę ich obyczajów, wtedy będę mógł zaliczyć się do społeczeństwa

angielskiego — nawet nie jest konieczna, bym przyjął chrześcijaństwo. Nietrudno to się dowiedzieć, jak wejść do labiryntu, ale nie tak łatwo dowiedzieć się o wyjście. Tymczasem u Hindusów jest wprost przeciwnie. Wejście do ich społeczeństwa jest na głucho zamknięte, ale sposobów wyjścia jest tysiąc.

— Pomimo to jednak, ojcze, -— sprzeciwiła się Sucharita,—Hindusi nie ponieśli strat w ciągu tylu wiekówr i społeczeństwa hinduskie trwa wciąż nieprzerwanie.

— Czasu potrzeba, by się przekonać, kiedy społeczeństwo ponosi stratę — odrzekł Paresh Babu. — W starożytnych czasach boczne wejścia do społeczeństwa hinduskiego stały otworem i uważano za chlubę tego kraju, że nie-Aryjczyk mógł stać się Hindusem. Nawet za czasów mahometan wrpływ radżów i zemin-darów *) hinduskich dawał się wszędzie odczuć, a z tego powodu nie było końca trudnościom i karom, ustanawianym dla tych, którzy chcieli porzucić społeczeństwo hinduskie. Teraz gdy Anglicy prawami swojemi osłaniają każdego, nie jest już takłatwo, jak dawniej, zamykać przemocą wyjście ze społeczeństwa — dlatego to od pewnego czasu ilość Hindusów wt Indjach się zmniejsza, podczas gdy przybywa mahometan. Jeżeli tak dalej potrwa, stopniowo muzułmanie osiągną przewagę i nie będzie się godziło kraju naszego zwać Hindostanem.

— Ależ, ojcze, — rozgoryczyła się Sucharita — czyż nie jest obowiązkiem wszystkich temu zapobiec? Czyż porzucając Hindusów nie stajemy się również przyczyną coraz dalszych strat? Właśnie teraz czas, w którym całą siłą powinniśmy się trzymać hinduizmu.

— Choćbyśmy sobie tego życzyli, to czyż możemy pozyskać kogoś z żyjących ludzi, łącząc się ściśle z nimi? — zapytał Paresh Babu, klepiąc Sucharitę z czułością po plecach. — Istnieje naturalne prawo opieki, a kto zrywa z tern prawem natury, z tym, rzecz naturalna, zrywają wszyscy. Społeczeństwo hinduskie obraża i odrzuca ludzi, z tego zaś powodu obecnie staje się nam coraz trudniej zachować cześć własną.

*) Zemindar — obszarnik.

W czasach dzisiejszych nie można już ukrywać się-za zasłoną — drogi świata są otwarte we wszystkich kierunkach i ze wszystkich stron wdzierają się ludzie do naszego społeczeństwa — nie można już, wznosząc mury i sypiąc szańce ustawr i kodeksów, odciąć się od innych. Jeżeli społeczeństwo hinduskie nie zbierze naraz wszystkich sił i nie wyzwoli się z tej trawiącej choroby, to ów niezatamowany związek ze światem zewnętrznym zada mu cios śmiertelny.

— Nic z tego nie rozumiem — rzekła Sucharita głosem znękanym. — Jeżeli to prawda, że dziś wszyscy je opuszczają, to ja przynajmniej w takim czasie go-nie opuszczę. Ponieważ jesteśmy dziećmi tych nieszczęsnych czasów, więc tern bardziej powinniśmy iść ręka w rękę z naszem społeczeństwem w jego niedoli.

— Mateczko, — rzekł Paresh Babu, — nie zamierzam zwalczać tych idej, jakie ocknęły się w twej duszy. Uspokój się modlitwą i staraj się osądzić rzecz każdą, uzgadniając ją z prawdą, która jest w tobie, i z pojęciem dobra, jakie odczuwasz — wtedy wszystko zwolna stanie ci się jasnem. Tego, który jest większy niż wszystko, nie stawiaj niżej od swrego kraju lub kogokolwiek w tym świecie, gdyż nie wyjdzie to na dobre ani tobie ani temu krajowi. Z tą myślą pragnę poświęcić Mu całą mą duszę wraz z niepodzielnem sercem — wówczas z łatwością potrafię być szczery w mym stosunku do kraju i względem każdego.

list.

W tern miejscu przerwał mu służący, wręczając

— Nie wziąłem z sobą okularów, — napomknął Paresh Babu, — i robi się ciemno, więc bądź łaskawa mi to przeczytać.

Sucharita wzięła list i przeczytała mu go. List był od zarządu Brahmo-Samadżu i podpisany był przez wielu wybitnych członków. Treścią jego było, że Brahmo-Samadż, widząc, iż Paresh Babu zgodził się na małżeństwo jednej ze swych córek nie podług obrządku brahmoskiego i przygotowywał się do wzięcia udziału w uroczystości weselnej, uznał za rzecz niemożliwą pozostawienie go nadal w zarządzie. Jeżeliby miał on coś na swe usprawiedliwienie, tedy winien na-

pisać list wyjaśniający, któryby się znalazł w rękach zarządu przed nadchodzącą niedzielą; w tym bowiem dniu miano powziąć ostateczną decyzję większością głosów.

— Ojcze, — odezwała się Sucharita łagodnie, — już czas ci iść na medytacje. Dzisiaj przyłączę się do twoich modłów.

To rzekłszy, zaprowadziła go do ustronnej jego modlnicy, gdzie już leżał rozesłany kobierzec i płonęła świeca. Tego wieczora Paresh Babu pozostał dłużej na rozmyślaniach, niż miał we zwyczaju, potem zaś po głośnem odmówieniu krótkiej modlitwy powstał, by odejść. Wyszedłszy z pokoju, zobaczył Binoya i Lolitę siedzących w milczeniu koło drzwi. Skoro go ujrzeli, schylili się do jego stóp i złożyli pronam, on zaś złożył im, błogosławiąc, rękę na głowie, mówiąc jednocześnie do Sucharity:

— Mateczko, jutro przyjdę do twego domu. Czy dziś pozwolisz mi dokończyć roboty? — i wyszedł z pokoju.

W chwili tej Sucharita płakała cichuśko, a potem jeszcze czas jakiś stała nieruchomo, niby posąg, w mroku werandy. Lolita i Binoy również długo trwali w milczeniu.

Gdy Sucharita miała już odejść, Binoy wyszedł przed nią i rzekł głosem cichym:

— Didi, czy nie chciałabyś i ty udzielić nam błogosławieństwa? — to mówiąc, pochylił się i złożył jej pronam. Sucharita odpowiedziała głosem tak zdławionym, że ledwo Bóg mógł dosłyszeć, co wyrzekła.

Tymczasem Paresh Babu odszedł do swego pokoju, aby odpisać zarządowi Brahmo-Samadżu. W liście swym napisał:

— Będę musiał zająć się ślubem Lolity; jeżeli mnie z tego powodu usuniecie, nie poczytam wam tego za złe. W tym wypadku jedną tylko prośbę mogę zanieść do Boga, a mianowicie, żeby On, gdy będę wypędzony z każdego społeczeństwa, dał mi schronienie u swoich stóp.

ROZDZIAŁ LXIX.

O ucharita ogromnie pragnęła powtórzyć Górze wszyst-^ ko, co usłyszała z ust Paresha Babu. Czyż

Góra nie myślał o tern, że te Indje, w stronę których on skierowywał jej wzrok i dla których starał się pozyskać najgorętszą miłość jej serca, stały już w obliczu zniszczenia i zagrożone były stratami? Dotychczas Indje trzymały się przy życiu dzięki pewnym wewnętrznym prawidłom, tak, że mieszkańcy Indyj nie byli zmuszeni zbyt się przejmować tą sprawą. Lecz czyż nie nadszedł czas, by mieć się na ostrożności? Czyż wolno nam siedzieć bezczynnie za piecem, chroniąc się pod osłoną przestarzałych praw, jakeśmy to czynili dotychczas?

— I dla mnie jest tu jakaś praca do wykonania — myślała sobie Sucharita. — Jakaż to praca?

Czuła, że w takim czasie winien do niej przyjść Góra, dawać jej zlecenia i wskazywać jej drogę. Myślała, że jeżeli tylko on ją ocali od wszelkich przeszkód i wzgardy i postawi ją na właściwem miejscu, tedy istotna wartość jej pracy będzie górować wysoko nad małostkowemi plotkami i napomnieniami opinji publicznej. Umysł jej napełniał się dumą z samej siebie; pytała siebie, czemu Góra nie wziął jej na próbę i nie powołał jej do podjęcia jakiegoś niemal nieprawdopodobnego zadania — czyż w całem jego stronnictwie był choć jeden człowiek, któryby mógł tak łatwo, jak ona, poświęcić wszystko? Czyż nie widział potrzeby takiego zapału i takiej mocy do samopoświęcenia? Czyż nie było to choćby najmniejszą stratą dla kraju, że pozostawiono ją bezczynną, opasaną ogrodzeniem opinji publicznej? Odrzucała od siebie nawet myśl o takim braku poważania dla niej, i mówiła sobie:

— On nigdy, żadną miarą nie porzuci mnie w ten sposób! On musi do mnie powrócić, musi mnie jeszcze poszukiwać, musi jeszcze wykorzenić ze mnie ostatnie ślady wahania i nieśmiałości. Choćby był człowiekiem niewiem jak wielkim i potężnym, jam mu potrzebna, wszak sam raz to powdedział własnemi ustami — jakże

44S

mógłby on o tem zapomnieć dla jakiejś tam niedorzecznej rozmowy?

W tej chwili wbiegł Satisb i stanąwszy koło niej* ozwał się:

— Didi!

— Co się stało, mości Katarynko? —zawołała Sucharka, objąwszy go za szyję.

być ślub Didi Lolity —

— W poniedziałek ma odpowiedział Satish — i przez parę dni mam zamieszkać w domu Binoya Babu. Zaprosił mnie.

— Czy mówiłeś o tem z ciocią? — wzięła go na spytki Sucharita.

— Tak, mówiłem cioci, — odparł Satish, — a ona się rozgniewała i powiedziała, że nic o tem nie wie i że muszę się ciebie zapytać, a mogę zrobić to, co ty będziesz: uważała za najlepsze! Didi, nie zabraniaj mi! Lekcje moje wcale na tem nie ucierpią. Będę codzień czytał, a Binoy Babu mi dopomoże.

— Ależ będziesz się im naprzykrzał bez końca w domu, w którym czynią takie przygotowania! — miarkowała go Sucharita.

— Nie, nie, Didi, — rozbeczał się Satish, — obiecuję ci, że ani trochę im się nie naprzykrzę.

— Czy myślisz zabrać ze sobą swego pieska Khu-dę? — zapytała Sucharita.

— Tak, — odpowiedział Satish, — muszę go wziąć, bo Binoy Babu specjalnie mnie prosił, bym go przyniósł. Przysłano dla niego oddzielne zaproszenie w jego własnem imieniu, drukowane na czerwonym papierze, a na niem napisano, że musi przyprowadzić swą rodzinę na śniadanie wreselne.

— Któż to należy do jego rodziny? — zapytała Sucharita.

— Jakto? ależ Binoy Babu mówi, że ja! — wypalił Satish zniecierpliwiony. — Aha, Didi, on mi jeszcze powiedział, bym przyniósł i organki, więc daj mi je, proszę! Przyrzekam ci, że ich nie połamię.

— Będę niebu dziękowała, jeżeli je połamiesz! — zawołała Sucharita. — Teraz przynajmniej widzę, czemu on tak długo nazywał cię swoim przyjacielem! To wszystko dlatego, by mógł dostać od ciebie te or-

ganki, a w ten sposób oszczędzić sobie wydatku na grajków weselnych. Czyż nie do tego zmierzała ta gra?

— Nie, nie, nigdy! — krzyknął Satish. — Binoy Babu mówi, że chce uczynić mnie swym drużbą. Co ma robić drużba, Didi?

— O, powinien pościć cały dzień — wyjaśniła Sucharita.

Lecz Satish tym razem nie uwierzył. Wtedy Sucharka, przycisnąwszy go do serca, zapytała:

— No, panie Katarynko, co zamierzasz zrobić z sobą, gdy dorośniesz?

Satish miał odpowiedź na poczekaniu, gdyż zauważywszy, jakim wzorem wyjątkowej wiedzy i niepohamowanej siły był jego nauczyciel, postanowił sobie zawczasu, że gdy dorośnie, zostanie nauczycielem.

— Będziesz miał dużo do roboty, — rzekła Sucharka, gdy posłyszała o jego ambicjach. — Co powiesz, jeżeli oboje zawrzemy spółkę i będziemy pracować razem? Musimy pracować bardzo ciężko, by ojczyznę naszą uczynić wielką! Lecz czy to potrzeba czynić ją wielką? Jakiż kraj jest tak wielki, jak nasz? Musimy uczynić wielkiem tylko nasze życie. Czy wiesz o tern? Czy to rozumiesz?

Satish nie należał do tych co się przyznają, że nie potrafią czegokolwiek zrozumieć, więc rzekł z emfazą: — Tak!

— Czy wiesz, jak wielki jest nasz kraj i nasza rasa? — mówiła dalej jego siostra. — Jakże potrafię ci to wytłumaczyć? To jest kraj przedziwny! Ileż to tysięcy i tysięcy lat pracowały zamiary Boże, by uczynić go ponad inne krainy świata? Ileż to ludów przychodziło z innych krajów, by cel ów uczynić zupełnym! ilu wielkich ludzi urodziło się w naszym kraju! ileż to wojen miało za widownię te obszary! jak wielkie prawdy znalazły tu wyraz! jak wielkie umartwienia zadawano tu sobie! z iluż stanowisk zgłębiano tu religję! ile rozwiązań tajemnicy życia odnaleziono w tym kraju! Oto są nasze Indje! Musisz dowiedzieć się o ich wielkości, braciszku, nigdy o nich nie zapominać i nigdy nie mieć ich w pogardzie! Kiedyś powinieneś zrozumieć to, co mówię ci dzisiaj, a nawet sądzę, że

i teraz rozumiesz niejedno, co ci mówię. Winieneś zachować w pamięci rzecz godną — że urodziłeś się w wielkiej krainie i że musisz dla niej pracować całą duszą.

— A co ty będziesz robiła, Didi? — zapytał Sa-tish po chwili milczenia.

— Ja też wezmę udział w tej pracy — odpowiedziała Sucharita. — Czy mi pomożesz?

— Tak, będę pomagał! — rzekł Satish, wydymając pierś z dumą.

W domu nie było nikogo, komuby Sucharita mogła się zwierzyć z tego, co ciężyło jej na sercu, więc cała siła tego wylewu rozbiła się na głowie małego jej braciszka. Język, jakim przemawiała, był niezupełnie odpowiedni w stosunku do chłopca w tym wieku — lecz Sucharity to nie zrażało. Tak się zapaliła do nowo-zdobytej wiedzy, iż czuła, że powinna jedynie wyjaśniać całkowicie to, co sama posiadła, a starzy i młodzi zarówno potrafią to zrozumieć, każdy według własnej pojętności — ukrywanie czegokolwiek, żeby uczynić rzecz całą dostępniejszą dla czyjegoś umysłu, byłoby zniekształcaniem prawdy.

Rozbudziła się w Satishu fantazja i malec zaczął roić :

— Gdy dorosnę i gdy będę miał dużo pieniędzy. ..

— Nie, nie, nie! — zawołała Sucharita. — Nie mów o pieniędzach. Ani ty ani ja nie potrzebujemy pieniędzy, panie Katarynko. Praca, do której się weźmiemy, będzie wymagała naszego poświęcenia, naszego życia.

W tej chwili do pokoju weszła Anandamoyi; na jej widok krew jęła żywiej krążyć w żyłach Sucharity. Złożyła pokłon, a Satish próbował pójść w jej ślady, lecz wykonał ów akt powitania z niezbyt wielkim wdziękiem, gdyż oddawanie pokłonów nie bardzo leżało w jego naturze.

Anandamoyi przyciągnęła Satisha ku sobie, a pocałowawszy go w głowę, zwróciła się do Sucharity:

— Przyszłam, mateczko, naradzić się z tobą w pewnej sprawie, ponieważ nie wiem, do kogo innego mogłabym się z tern udać. Binoy powiedział, że wesele

jego musi się odbyć w moim domu, lecz ja się temu sprzeciwiłam, pytając się, czy został takim nawabem*), że dogodzić mu jedynie może pojęcie oblubienicy za żonę we własnym jego domu. Lecz że to jest rzeczą, niemożliwą, więc wybrałam dom niedaleko od waszego. Właśnie stamtąd przybywam. Proszę cię, pomów z Pa-reshem Babu i postaraj się o jego zgodę.

— Ojciec się zgodzi, rzecz oczywista — zapewniła Sucharita.

— Wobec tego — ciągnęła Anandamoyi — i ty musisz tam przybyć. Ślub ma być w poniedziałek, a przez te kilka dni musimy wszystko w domu doprowadzić do ładu. Czasu już pozostało niewiele! Mogłabym wszystkiemu sama podołać, lecz wiem, że Binoy bardzoby się obraził, gdybyś nie przyłożyła do tego< ręki. Nie mógł się zdobyć na to, by zwracać się wprost do ciebie z tą prośbą — wszak nawet nie wspominał przede mną twojego imienia — z tego mogę wnosić, że jest to dla niego sprawa nieco przykra. Nie wypada ci trzymać się zdała, gdyż dotknęłoby to i Lolitę.

— Matko, czy będziesz mogła być obecną na tern weselu? — zawołała Sucharita zdumiona.

— Co sobie myślisz? — zapytała Anandamoyi. — Czemu mówisz o mej „obecności?“ Czy jestem dla ciebie osobą postronną, byś używała takiego słowa? Przecież to ślub Binoya! Wszystko winnam uczynić dla niego przy tej sposobności! Lecz powiedziałam Binoy owi, że w tym obrzędzie weselnym nie jestem, jego krewną ni znajomą, ale należę do orszaku panny młodej — on ma żenić się z Lolitą w moim domu.

ZO-

Serce Anandamoyi przejęte było litością dla Lo-lity, gdyż choć ta miała rodzoną matkę, to jednak stała przez ową odepchnięta w tak doniosłym momencie życia. Z tego to powodu Anandamoyi starała się tak całem sercem nie dopuścić choćby najmniejszego braku poszanowania i serdeczności. Zastępując miejsce matki, chciała własnoręcznie ubierać Lolitę, przysposobić wszystko na powitanie oblubieńca i baczyć, by kilku gości, którzy przybędą, doznało serdecznego przyjęcia. Zawzięła się też, że doprowadzi dom do tak wzoro-

*) Nawab, to samo co nabab, wielki pan, wielkorządca.

wego porządku, iż Lolita będzie się czuła jak u siebie zaraz po wprowadzeniu się na nowe siedlisko.

— Czy ci to wszystko nie napędzi jakichś kłopotów? — zapytała Sucharita.

— Być może, ale cóż z tego wynika? — zawołała Anandamoyi, pomna wrzawy, jaką z tego powodu podniósł Mohim. — Nawet gdyby powstał o to mały huczek, należy tylko nieco posiedzieć spokojnie, a wszystko pójdzie w niepamięć.

Sucharita wiedziała, że Góra nie będzie obecny na weselu i pragnęła się dowiedzieć, czy ów czynił też jakieś starania, by powstrzymać od udziału i matkę. Nie zdobyła się jednak na poruszenie tej kwestji, a Anandamoyi ani razu nie wymówiła nawet imienia Gory. Harimohini słyszała, że przybyła Anandamoyi, jednakowoż przez czas pewien nie odrywała się od roboty; wkońcu przyszła, by z nią się zobaczyć.

— Jakże się miewasz, Didi? — zapytała. — Nie widziałam ciebie ani nie miałam wieści o tobie od dłuższego czasu.

— Przyszłam, by porwać stąd twą siostrzenicę, — rzekła Anandamoyi, nie zważając na to ubolewanie, i wyjaśniła, co ją tu sprowadziło. Harimohini, posiedziawszy czas pewien w milczeniu, ozwała się nakoniec:

— Nie mogę brać udziału w tern przedsięwzięciu!

— Nie siostro, nie proszę cię, byś przyszła — rzekła Anandamoyi. — Nie potrzebujesz się obawiać o Sucha-ritę: — będę z nią mieszkała przez cały czas.

— Wobec tego ja tu coś powiem!—zawołała Harimohini. — Radharani wciąż głosi, że jest Hinduską i rzeczywiście jej dążności idą obecnie w tym kierunku. Lecz jeżeli pragnie dostać się do społeczności hinduskiej, powinna kroczyć nieco ostrożniej. Pierwsza rzecz, o którą pytać będą ludzie, to, czemu dotychczas mimo swych lat jeszcze jest niezamężną — na to pytanie potrafimy jeszcze, tak czy inaczej, uniknąć określonej odpowiedzi — nie znaczy to jednak, że dołożywszy usilnych starań nie znajdziemy jej dobrego męża; atoli skoro ona raz zacznie znów wracać na dawną drogę, jakże zdołamy ją pohamować? Ty należysz do rodziny hinduskiej, więc będziesz mnie mogła zrozumieć na-

leżycie; przeto jakiemże czołem śmiesz do mnie tak mówić? Gdybyś sama miała córkę, czy wysłałabyś ją, by uczestniczyła w tern weselu? Czyś nie musiała myśleć również i o jej własnych zaślubinach?

Anandamoyi była tak tern zaskoczona, że zdołała tylko wpatrzeć się ze zdumieniem w Sucharitę, która ze swej strony zapłoniła się gwałtownie.

— Nie chcę jej przymuszać do uczestnictwa — bąknęła Anandamoyi. — Jeżeli ma jakieś skrupuły, to. ..

— Wobec tego nie mogę odgadnąć, co ci się błąka po głowie! — zawołała Harimohini. — Twój rodzony syn pakuje w nią swe wymysły hinduskie, a teraz ty przychodzisz ze swemi projektami! Czyś ty spadła z nieba?

Gdzież się teraz podziała owa Harimohini, która dawniej w domu Paresha Babu była zawsze tak bo-jaźliwa, jak gdyby poczuwała się do jakiejś winy, i która, widząc u kogokolwiek choćby cień przychylności, przywiązywała się doń całą mocą? Dzisiaj stała tu jak tygrysica, broniąca praw swoich. Doznawała istnych katuszy, podejrzywając, że siły nieprzyjazne wszelkiego rodzaju wysilały się, by porwać jej Sucharitę. Nie mogła zrozumieć, kto był po jej stronie, a kto przeciwko niej, dlatego to ona dziś czuła się w duszy tak niespokojna. Serce jej nie znajdowało już pociechy w bożku, do którego uciekała się wpierw, gdy w całym świecie widziała jeno pustkę. Niegdyś była bardzo przywiązana do świata, a gdy od świata oderwały ją ciosy nieubłaganego nieszczęścia, nigdy nie przychodziło jej na myśl, by choć najmniejszy ślad przywiązania do pieniędzy, domu, czy krewnych miał pojawić się znów kiedy w jej duszy. Lecz teraz, gdy rana potrosze się zagoiła, świat zaczął znów wywierać na nią urok fatalny, a wraz z głodem, zbierającym się w niej przez wiele dni, odezwały się w niej, jak dawniej, wszystkie nadzieje i tęsknice. Powrót do tego, czego się wyrzekła, odbywał się z tak gwałtowną prędkością, że stała się jeszcze bardziej niespokojna, niż wówczas, gdy stale przebywała wśród świata. Ujrzawszy oznaki zmiany, jaka w ciągu dni niewielu zaszła wT twarzy i oczach

Harimohini, w jej wszystkich gestach i ruchach, słowach i zachowaniu, Anandamoyi była zdumiona ponad miarę, a jej tkliwe i czułe serce napełniło się bolesną troską o Sucharitę. Gdyby choć trochę domyślała się bliskości tego ukrytego niebezpieczeństwa, nigdyby tu nie przyszła zapraszać Sucharitę na wesele; teraz zaś dręczyło ją zagadnienie, jak potrafi ocalić ją od ciosu.

Gdy Harimohini niedwuznacznie napadła na Gorę, Sucharita, nie mówiąc ni słowa, powstała i z pochyloną głową wyszła z pokoju.

— Nie potrzebujesz się obawiać, siostro — ozwała się Anandamoyi. — Nie zdawałam sobie przedtem z tego sprawy, lecz obecnie już nie będę na nią nalegać, a ty również nie mów jej już nic o tern. Była ona wychowana w pewien sposób i jeżeli zaczniesz nagle wywierać na nią zbyt wielki nacisk, ona tego nie zniesie.

— Czy sądzisz, że tego nie rozumiem, zwłaszcza doszedłszy do tego wieku? — rozżaliła się Harimohini. — Niech ona powie ci w oczy, czy dałam jej kiedy powód do zmartwienia! Zawsze robiła, co jej się podobało, a nigdy jej za to nie powiedziałam ani słowa. Wciąż mówię, że zupełnie mi wystarczy, jeżeli Bóg żyć jej pozwoli. Moj aż ty dolo! Ledwo spać mogę, myśląc o tem, co może stać się pewnego dnia.

Gdy Anandamoyi opuszczała dom, Sucharita wyszła z pokoju i oddała jej pronam. Anandamoyi złożyła jej z czułością rękę na głowie i rzekła:

— Przyjdę, moja droga, i opowiem ci wszystko dokładnie, więc nie powinnaś się trapić. Za łaską Bożą spełni się dobre dzieło.

Sucharita nic na to nie odpowiedziała.

Nazajutrz wczesnym rankiem Anandamoyi zabrała z sobą pokojówkę Lachmiyę, by oczyścić dom z kurzu, nagromadzonego od wielu dni; właśnie gdy zalała wodą całą sień, zjawiła się Sucharita. Anandamoyi, ujrzawszy ją, rzuciła miotłę, i przycisnęła dzieweczkę do piersi, potem zaś z należytą powagą wzięła się do szorowania, czyszczenia i mycia wszystkiego, co było w domu.

Paresh Babu dał Sucharicie sumę pieniędzy, dostateczną na pokrycie kosztów wszelkich nieodzownych przygotowań; uczyniwszy z tego swój kapitał, sporządziły spis i zaczęły sprawdzać rachunki.

Wkrótce potem nadszedł Paresh Babu z Lolitą, dla której pobyt w domu stał się niemożliwym, gdyż nikt nie śmiał powiedzieć do niej ani słowa, a to milczenie było jej raz po raz nowym ciosem. Gdy na dobitkę tłumy przyjaciółek Bordashundari zaczęły ją odwiedzać, by wyrazić jej swe współczucie, Paresh Babu osądził, że najlepiej będzie usunąć Lolitę całkiem z domu. Przed samym odjazdem Lolita poszła uścisnąć stopy matki; skoro opuściła pokój, Bordashundari siedziała z twarzą odwróconą i łzy miała w oczach. La-bonya i Lila w skrytości serca bardzo były zaciekawione ślubem Lolity i gdyby mogły znaleść coś na wytłumaczenie, pobiegłyby za lada pretekstem asystować przy ślubie. Lecz gdy Lolita żegnała się z niemi, przypomniały sobie naraz o swej ciężkiej powinności względem Brahmo-Samadżu i nadęły się uroczyście. Przy drzwiach rzuciła okiem przelotnie na Sudhira, lecz poza nim stała gromadka starszych ludzi, więc nie mogła zamienić z nim ni słowa. Wsiadając do powozu, w jednym rogu siedzenia zauważyła jakiś przedmiot owinięty papierem; rozwinąwszy go, znalazła srebrną wazę niemiecką, na której był napis: „Szczęść Boże młodej parze!“ — do niej zaś była przywiązana kartka z wypisaną na wierzchu początkową literą imienia Sudhira. Lolita uczyniła silne postanowienie, że się dziś nie rozpłacze, lecz otrzymawszy w chwili rozstania z gniazdem rodzinnem ten jeden jedyny upominek od przyjaciela lat dziecinnych nie mogła powstrzymać się od łez, które popłynęły strumieniem. Także Paresh Babu, siedząc cicho w kącie, ocierał łzy.

— Chodźno, chodź, moja kochana! — zawołała Anandamoyi i pochwyciwszy Lolitę obiema rękami, wciągnęła ją do pokoju, jak gdyby już zgóry oczekiwała jej przybycia.

— Lolita już całkiem opuściła nasz dom — wyjaśnił Paresh Babu, przywoławszy Sucharitę, a głos mu się trząsł, gdy mówił.

— Jej tu nie zabraknie miłości i przywiązania ójczulku, — rzekła Sucharita, biorąc go za rękę.

Gdy Paresh Babu zabierał się do odejścia, Ananda-moyi, zaciągnąwszy sari na głowę, podeszła i pokłoniła mu się. Paresh Babu odwzajemnił jej się ukłonem, nieco zmieszany.

— Niech się pan ani trochęhiie niepokoi o Lolitę — rzekła Anandamoyi przekonywająco. — Ona nigdy nie dozna żadnej przykrości ze strony tego, w czyje ręce pan ją oddaje. Bóg nareszcie dopełnił tego, czego oddawna było mi potrzebą. Nie miałam córki, a teraz ją mam. Oddawna żywiłam nadzieję, że oblubienica Binoya powetuje mi brak córki — i Bóg w tak cudowny sposób spełnił nakoniec me marzenia, dając mi taką dziewczynę, że mi się nawet nigdy nie śniło o podobnem szczęściu.

Po raz pierwszy od czasu, gdy wszczęła się rucha wka z powodu małżeństwa Lolity, Paresh Babu doznał pewnej pociechy i ujrzał jakąś przystań. Było to jedyne miejsce na śwdecie, gdzie serce jego znalazło ukojenie.

ROZDZIAŁ LXX.

z więzienia tylu przybyłe jego domostwo i tak

O S3

|f~^d czasu wypuszcz Х-Z szów nachodziło szturmowali doń rozprawianiem i pochlebstwami, że ów ledwo dyszał i uprzykrzył mu się pobyt w domu. Zaczął więc znów chodzić po wsiach, jak poprzednio.

Wymykał się z domu wczesnym rankiem po lekkim posiłku i powracał dopiero późno w nocy. Wyjechawszy pociągiem z Kalkuty, wysiadał na jednym z niedalekich przystanków i krążył po wsiach. Bywał gościem u garncarzy, handlarzy oliwy i innych ludzi niskiej kasty. Ludzie ci nie pojmowali, czemu ten rosły, pięknolicy młodzian bramiński odwiedza ich i dowiaduje się o ich radości i zmartwienia, co więcej nieraz mieli podejrzenia co do jego intencyj. Lecz Góra, odrzuciwszy na bok wszelkie wahania i niepewności, wałęsał się pośród nich

do woli,

nie zrażał się nawet, gdy zdarzyło mu się

posłyszeć z ich ust jakiś przykry docinek.

Im więcej przyglądał się ich życiu, tern więcej cisnęła mu się wciąż do głowy myśl jedna. Widział, że wśród tych wieśniaków niewola społeczna była znacznie większa niż pomiędzy ludźmi wykształconymi. Dniem i nocą, bez przerwy, wszelki akt jedzenia, picia, pożycia towarzyskiego i styczności w każdej rodzinie pozostawał pod czujnym nadzorem społeczeństwa. Każdy miał bezwzględnie prostoduszną wiarę w obyczaje społeczne — nigdy im nawet nie przychodziło do głowy, by roztrząsać te sprawy. Atoli ta szczera wiara w tradycję i niewolę społeczeństwa nie dawała im ani trochę mocy w zadaniach codziennego życia. W całym chyba świecie nie znalazłoby się gatunku zwierząt tak nieporadnych, tak bojaźliwych, tak nie umiejących osądzić, co dla nich dobre. Poza zachowywaniem tradycyjnych obyczaj ów, umysły ichnie były zgoła uświadomione co do możliwości polepszenia bytu; nawet gdy im to tłumaczono, nie pojmowali. Pod groźbą kary i w duchu sektarskim uważali zakazy za rzecz ważniejszą od wszystkiego na świecie; zdawaćby się mogło, że cała ich natura została od stóp do głów skrępowana siecią różnych kar za przekroczenie przepisów, zabraniających im na każdym kroku czynić to lub owo — lecz sieć ta była spleciona z długów, a niewola była zależnością od wierzycieli i lichwiarzy, nie zaś od królów. Nie było takiej jedności, któraby sprawiła, by stanęli silnie ramię w ramię w dniach niepowodzenia lub pomyślności. Góra, chcąc nie chcąc, widział, że pod zbrojną osłoną tradycji i obyczajów człowiek wypijał krew człowieka i bezlitośnie zagarniał go na własność. Jakże często stwierdzał, iż podczas sprawowania jakiejś funkcji społecznej nikt nie miał miłosierdzia dla drugich. Ojciec jednego chudziny-wyrostka cierpiał od-dawna na jakąś chorobę; chłopak niemal wszystkie swe środki wydał na lekarstwa, specjalny dogląd i djetę, a przecie nie doznał od nikogo ani odrobiny pomocy, owszem ludzie z jego wsi twierdzili uporczywie, że obłożna choroba jego ojca musi być karą za jakieś nieznane przestępstwo i dlatego musi on wydać jeszcze

więcej pieniędzy na obrzęd pokutny. Bieda i bezradność nieszczęsnego człeka były każdemu znane, lecz nie miano dlań litości. To samo działo się w każdej czynności społecznej. Jak tropienie dakaiti *) przez policję było dla wsi gorszą plagą od samej dakaiti, tak też nabożeństwa, jakie musiały się odbywać na pogrzebie rodziców, bywały przyczyną gorszej niedoli, niż sama śmierć ojca lub matki. Nikt nie miał względu na ubóstwo ani też niezdolność do pracy: nielitościwe roszczenia społeczeństwa musiały być zaspokojone do ostatniego szeląga, mniejsza, jakiemi sposobami. Gdy się kleiło małżeństwo, strona pana młodego czyniła wszelkie zabiegi, by jak najwięcej obciążyć ojca panny młodej, nie okazując najmniejszej litości względem nieszczęśliwego człowieka. Góra widział, że społeczeństwo nie udziela żadnej pomocy człowiekowi w potrzebie, nie dodaje mu otuchy w dobie nieszczęścia, lecz tylko udręcza go karami i poniewiera go w prochu.

W sferach wykształconych, w których nawykł się obracać, Góra fakt ten przeoczał; albowiem w owem społeczeństwie zdolność tworzenia jednolitego frontu przyczyniała się do powszechnego dobra. Tamto społeczeństwo mogło czynić wiele starań celem utrzymania jedności, a jedyną rzeczą, jakiej należało się obawiać, było, żeby ich starania wszystkie po zjednoczeniu nie stały się bezowocne — przez naśladowanie innych.

Teraz jednak Góra obaczył w całej nagości i bezwstydzie obraz słabości kraju wśród letargu życia wiejskiego, gdzie ciosy z zewnątrz nie dochodziły tak dobitnie. Nigdzie nie dostrzegał ani śladu tej religji, która przez miłość, oddanie, współczucie, samopoważanie i szacunek dla ludzkości całej zapewnia wszystkim moc, życie i szczęście. Tradycja, która dzieliła jedynie ludzi na klasy i oddzielała jedną klasę od drugiej, trzymając w oddaleniu nawet samą miłość, nie mogła do skutku doprowadzić wyników myśli człowieka inteligentnego i jedynie stawiała przeszkody na każdym kroku działalności ludzkiej. W tych wioskach Góra mógł tak jasno widzieć w najrozmaitszych odmianach krwawe i występne owoce tej ślepej niewoli (gdyż wi-Bandy zbójnickie w północnych Indjach.

dział, jak z różnych stanowisk zagrażała ona pracy, wiedzy, zdrowiu i religijnym zasadom ludzkości), że niepodobna mu było dłużej wikłać się w sieci złudzeń, wysnutej w głębi duszy.

Po raz pierwszy Góra spostrzegł, że w niższych kastach wiejskich wskutek małej ilości kobiet, lub też z innej przyczyny, można było poślubić dziewczynę jedynie za ofiarowaniem sowitego posagu. Wielu mężczyzn pozostawało też w bezżeństwie przez całe życie, a wielu żeniło się dopiero w wieku podeszłym. Ponadto istniał też surowy zakaz powtórnego małżeństwa dla wdów. Wskutek tego w wielu rodzinach niejednej gminy rujnowało się zdrowie, a wszyscy jednakowo odczuwali krzywdę i niewygodę. Każdy był zniewolony znosić ciężar tej złej doli, a jednak nikt niepo-myślał, by jej zaradzić. Ów Góra, który nie pragnął rozluźnienia tradycyjnych obyczajów nawet w warstwach wykształconych, tu w tych wioskach zadawał wprost ciosy tym obyczajom. Udawało mu się brać górę nad kapłanami, lecz nie mógł sobie zjednać ludu, by ten zgadzał się z jego zapatrywaniami. Gniewano się wprost na niego i dawały się słyszeć wołania:

— Wszystko to pięknie i ładnie, lecz wy bramini powinniście przywrócić najpierw powtórne małżeństwo wdów, a wtedy my chętnie pójdziemy za wami.

Główną przyczyną ich gniewu było, że wyobrażali sobie, jakoby Góra nimi gardził ze względu na ich niską kastę i głosił im herezje, iż takim ludziom byłoby najlepiej, gdyby przyjęli gorsze prawidła postępowania.

Podczas tych wędrówek po okręgach wiejskich Góra zauważył rzecz jedną, a mianowicie, że wśród mahometan było coś, co umożliwiało ich wzajemną łączność. Przekonał się, że ilekroć jakąś wioskę nawiedziła klęska lub niepowodzenie, mahometanie stawali ręka w rękę, na co nigdyby się nie zdobyli Hindusi, to też często zadawał sobie pytanie, czemu przypisać tak wielką różnicę między gminami tak blisko sąsiaduj ącemi ze sobą. Odpowiedź, jaka powstawała w jego

duszy, była tego rodzaju, że nie pragnął uznać jej za prawdziwą, gdyż bolało go niezmiernie stwierdzenie faktu, iż muzułmanów łączyła religja, a nietylko zwyczaje i tradycja. Jak z jednej strony niewola obyczajów nie czyniła wszystkich ich czynności bezużytecznemi, tak z drugiej więzy religji zespalały ich nader serdecznie. Łącząc się wzajem, osiągali wyniki nietylko ujemne, ale i dodatnie, stając się nie dłużnikami, lecz właścicielami dobytku; było w nich coś, na zew czego każdy był gotów poświęcić w każdej chwili nawet życie własne, stając przy boku swych towarzyszy.

Gdy w środowisku ludzi wykształconych Góra pisywał, dysputował i wygłaszał odczyty, czynił to celem podziałania na drugich; rzecz zrozumiała, że siłą wyobraźni malował w różowych kolorach słowa, które miały pociągnąć innych na jego własną drogę. Co było rzeczą zgoła prostą, to on rozwijał w subtelnych wyjaśnieniach, a w księżycowej poświacie własnych wzruszeń tworzył czarujący obraz z tego, co w rzeczywistości było jeno bezużyteczną ruiną. Ponieważ pewien odłam narodu był w opozycji względem własnej ojczyzny i wszystko w ojczyźnie uważał za złe, przeto Góra, powodowany gorącą miłością ojczyzny, starał się wszystko ukryć za zasłoną własnych świetlanych uczuć, aby kraj swój uchować od zniewagi tak nieczułego zapatrywania. Góra wyuczył się swej lekcji na pamięć. Nie chciał bynajmniej po adwokacku dowodzić, że wszystko w kraju jest dobre i że to, co z jednego względu można uważać za występek, z innego może wydawać się cnotą; on w to wszystko wierzył szczerze a mocno. Na każdem miejscu, choćby niewiedzieć gdzie, stawałby hardo i z dumą popisywałby się tą wiarą, trzymając ją silnie w dłoniach niby proporzec zwycięstwa w obliczu partji przeciwnej. Jego dewizą było, że najpierw ludność jakiegoś kraju musi naprawdę przywiązać się do ojczyzny, a potem dopiero można się podjąć innej pracy.

Lecz kiedy dostał się pomiędzy sioła, w których nie miał słuchaczy i nie miał co udowadniać, gdzie nie było potrzeba budzić w sobie całej mocy sprzeciwu celem obalenia w proch tych wszystkich, którzy okazy-

wali pogardę i brak szacunku, uznał, że niepodobna już spoglądać w oblicze prawdy przez jakąkolwiek zasłonę. Samo natężenie jego miłości ku ojczyźnie czyniło go coraz bystrzejszym w poznawaniu prawdy.

ROZDZIAŁ LXXI.

/jpasany szalem, odziany w kaftan z tuszorskiego

jedwabiu i taszcząc walizkę z płótna żaglowego, — tak przedstawił się Kailash oczom Harimohini i złożył jej pronam. Mógł mieć z jakie trzydzieści pięć lat ; był niski i pękaty, twarz miał posępną, a cerę przywiędłą. Na pobródku widniał zarost z dni kilku, podobny do rżyska.

Harimohini była nad wyraz uradowana, widząc po tak długiej rozłące kogoś z rodziny teściowskiej, więc wykrzyknęła z zachwytem:

— Hejże hej! przecie to mój Thakurpo! Siadajże, siadaj ! — i rozpostarła przed nim rogożę i zaprosiwszy, by usiadł, zapytała, czy sobie nie życzy wody.

— Nie potrzeba, dziękuję ci — odpowiedział i napomknął: — Bardzo dobrze wyglądasz.

— Dobrze! — zawołała Harimohini zmartwiona, czując, że było poniekąd dla niej obrazą mówić, że cieszyła się dobrem zdrowiem. — Jakże możesz tak mówić? — i dalejże wyliczać przeróżne dolegliwości, poczem dodała: — Gdyby mi tylko danem było umrzeć, pozbyłabym się nakoniec tego nieszczęsnego ciała.

Kailash żachnął się na tę demonstrację pogardy dla życia i chociaż nie było już jego brata, któryby poświadczył, że mieli zawsze silną nadzieję, iż Harimohini żyć będzie długo, rzekł do niej :

— Nie powinnaś tak mówić. Przecież, gdybyś nie żyła, nie byłbym teraz w Kalkucie. Znalazłem przynajmniej tu jakiś dach nad głową.

Opowiedziawszy od początku do końca wszystkie nowiny o krewnych i sąsiadach ze wsi, Kailash nagle rozejrzał się wokoło siebie i zapytał:

— Więc to jest, jak sądzę, ów dom?

— Tak, — odparła Harimohini.

— Widzę, że to dom pukka *)! — zawyrokował

Kailash.

— Pukka, a jakże! ma się rozumieć, w każdym detalu! — wykrzykiwała Harimohini, starając się podsycić jego zapał.

Ów skrupulatnie zakarbował sobie w pamięci, że przyciesie i wspory były z wytrzymałego budulca, a drzwi i okna nie były z samego tylko drzewa man* gowego. Nie uszło też jego uwagi, czy ściany miały grubość dwóch czy półtorej cegły. Wywiedział się również, ile było pokojów na górze i na dole, i naogół był zgoła zadowolony z wyniku swych dociekań. Trudno mu było zrobić w przybliżeniu kosztorys postawienia takiego domu, gdyż nie znał się na cegłach i wapnie oraz cenach tychże, niemniej jednak gdy tak siedział, przebierając palcami u nóg, wyliczył sobie, że musiało to kosztować od piętnastu do dwudziestu tysięcy rupij. W każdym razie jednak nie zdradził się z tern, tylko rzekł jakby od niechcenia:

— Jak myślisz, bratowo, to chyba kosztowało conajmniej z jakie siedem lub osiem tysięcy? Czy ci się tak nie zdaje?

— Co też mówisz? — zawołała Harimohini, wyrażając zdumienie nad jego parafiańską niewiadomością. — Siedem lub osiem tysięcy, widzicie go! Przecież ten dom nie mógł kosztować ani o grosz mniej, jak dwadzieścia tysięcy!

Kailash zaczął z największą uwagą przyglądać się wszystkiemu, co mógł objąć wzrokiem. Czuł ogromne zadowolenie na myśl, że za jednem skinieniem głowy mógłby się stać niepodzielnym panem tego pięknie budowanego dworu na wsporach z drzewa szalowego oraz o drzwiach i oknach z tekki. Raptem zagadnął:

— Wszystko to pięknie i ładnie, ale jakże z tą dziewczyną ?

— Dostała nagle zaproszenie w dom ciotki i poszła tam na kilka dni — odparła pospiesznie Harimohini.

— Więc jakże zdołam się z nią zobaczyć? — rozżalił się Kailash. — Lada dzień czeka mnie proces i jutro muszę odjechać.

*) Pukka — tęgi, mocny, pięknie zabudowany, śliczności.

Kailash zadumał się przez chwilę i mówił sobie w duchu:

— Daj narazie spokój procesowi, — rzekła Hari-mohini, — nie możesz stąd odejść, póki nie ubijemy interesu.

— Dobrze, przypuśćmy, że nie stawię się w sądzie, to mogą tylko wydać wyrok przeciwko mnie. I cóż z tego? Niechno się wpierw dobrze tu rozejrzę i zobaczę, jakie gotują mi tu wynagrodzenie.

Naraz wzrok jego padł na pokój Harimohini, gdzie ona odbywała pudżę ¹) i spostrzegł, że w jednym kącie zebrało się nieco wody. W owym pokoju nie było ani rynienki ani odcieku, a pomimo to Harimohini codziennie zlewała podłogę wodą, tak że zawsze niewielka jej ilość zbierała się w tym kącie. Kailash rozsierdził się na ten widok i zawołał:

— Tak być nie powinno, bratowo!

— Co takiego? — zapytała Harimohini.

— Co? ta woda tam! Nie powinno się pozwalać, by się tak gromadziła! — wyjaśnił Kailash.

— Cóż mogę na to zrobić? — obruszyła się Harimohini.

— Nie, nie, tak być nie może! — protestował Kailash. — Przecież podłoga zbutwieje! Nie, siostro, nie gniewaj się na me słowa, ale w tym pokoju nie powinnaś wylewać wody!

Harimohini zamilkła. Rozgadała się dopiero, gdy Kailash zaczął ją wypytywać o wygląd Sucliarity.

— Wkrótce ją zobaczysz, to się przekonasz — rzekła Harimohini. — Powiem ci.tylko tyle, że dotąd jeszcze w waszej rodzinie nie było tak urodziwej oblubienicy.

— Co też powiadasz? — krzyknął Kailash. — A żona naszego drugiego brata... ?

— Phii! — przerwała Harimohini. — Gdzie jej się tam równać z naszą Sucharitą! Cokolwiek powiesz, żona twojego najmłodszego brata jest o wiele przystojniejsza od żony drugiego.

Należy wyjaśnić, że żona drugiego z braci nie cieszyła się wielkiemi łaskami u Harimohini.

Te porównania z urodą żon obu braci nie przejęły Kailasha nadmiernym zapałem; pogrążył się w zadumie, a w wyobraźni stwarzał sobie zjawę o oczacb, jak migdały, — o nosie prostym z łukowatemi ocie-niami brwi, — o włosach spływających aż na biodra. . .

Harimohini widziała, że wszystko układa się obiecująco, i pełna była najlepszych nadziei, tak dalece, że nawet skazy społeczne, spotykane u dziewczyny, nie przedstawiały się, koniec końców, nazbyt poważnie.

¹

Pudża — nabożeństwo, w czasie którego wodą gangesową skrapla się posąg bóstwa.

ROZDZIAŁ LXXII.

T^inoy wiedział, że obecnie Góra wychodzi z domu bardzo wcześnie z rana, więc w poniedziałek przed świtem, gdy było jeszcze ciemno, przybył do jego domu i podążył odrazu do sypialni na poddaszu. Nie znalazłszy go tutaj, zapytał służącego, który oznajmił mu, że Góra znajdował się na modlitwach w przeznaczonym do tego pokoju. Binoy był nieco zdziwiony, słysząc to, a wszedłszy, zastał go zajętego pudżą. Ubrany był w jedwabną d'hutie i również jedwabny zawój, lecz jego ogromne ciało było w większej części odsłonięte i widać było jasną skórę. Jeszcze większe zdumienie ogarnęło Binoya, gdy ujrzał, że Góra właśnie odprawia pudżę.

Słysząc odgłos kroków, Góra obejrzał się, spostrzegłszy Binoya, zawołał z niechęcią:

— Nie wchodź do tego pokoju!

— Nie potrzebujesz się obawiać! — uspokajał go Binoy. — Nie wchodzę, tylko przybyłem, by cię odwiedzić.

Góra wówczas wydostał się z pokoju i zmieniwszy szaty, zaprowadził Binoya na górę, gdzie usiedli. Binoy zagaił rozmowę:

— Bracie Goro, czy wiesz, że dziś poniedziałek?

— Juści, że poniedziałek, — zaśmiał się Góra, chyba kalendarz nas nie zwodzi, a co się ciebie tyczy, to nie pomylisz się, jaki dzień jest dzisiaj. W każdym razie to pewna, że jeszcze nie jest wtorek.

— Wiem, że ty zapewne nie przyjdziesz — jąkał Binoy — lecz nie mógłbym przedsięwziąć kroku tak ważnego, nie pomówiwszy z tobą przynajmniej już dzisiaj. Dlatego też przybyłem dziś do ciebie tak wcześnie.

Góra siedział, nic nie odpowiadając, a Binoy mówił dalej :

— Czy to już nieodwołalne postanowienie, że nie możesz być na mem weselu?

— Nie, Binoyu, nie mogę przyjść — odparł Góra.

Binoy umilknął, a Góra, pokrywając śmiechem ból, który trawił mu serce, ozwał się:

— No, ostatecznie, cóż się stanie, że nie przyjdę? I tak zwyciężyłeś, bo zaciągnąłeś tam matkę. Dokładałem wszelkich starań, by ją powstrzymać od pójścia, ale nie mogłem jej zmuszać. Tak więc musiałem na* koniec kapitulować na rzecz ciebie — nawet gdy chodzi o matkę! Binoyu, jedna po drugiej okolica na mapie zostaje zakreślona czerwono. Na mojej mapie niebawem pozostanę tylko ja sam!

— Nie, bracie, nie czyń mi wyrzutów! — błagał Binoy. — Mówiłem jej kilkakrotnie, żeby nie przychodziła na moje wesele, lecz ona odpowiedziała: „Wiesz co, Binoyu, kto nie chce przyjść na twe wesele, ten nie przyjdzie nawet choćby go zapraszano, a ci, którzy chcą przyjść, przyjdą nawet chociażbyś im zabronił, więc lepiej daj im spokój.“ Mówisz, Goro, że musiałeś złożyć oręż przede mną; jednakże na rzecz swojej matki musiałeś kapitulować nie raz, ale po tysiąc razy. Gdzież znajdziesz taką matkę, jak ona?

Chociaż Góra czynił wszystko, co było w jego mocy, by odwieść Anandamoyi od zamiaru przybycia na ślub Binoya, to jednak w głębi serca niezbyt się zmartwił, gdy nie zważając na jego gniew i obawy, odmówiła mu posłuchu; bodaj że był nawet temu rad. Czując tak oczywiście, że chociażby urosła jaknaj-większa przepaść między nim a Binoyem, to jednak

Binoy nie mógł być pozbawionym tego objawu przeogromnej miłości macierzyńskiej, która zlewała się nań jak nektar, — serce Gory doznawało ukojenia i spokoju. W każdej innej rzeczy mógł on się oderwać nie-wiedzieć jak daleko od Binoya, lecz ten jeden węzeł niezniszczalnej miłości matczynej spajał tych dwóch dozgonnych przyjaciół na całe życie w najściślejszy i najgłębszy związek.

— A więc, bracie, tak już być musi! — rzekł Binoy. — Jeżeli uważasz za rzecz zgoła niemożliwą, byś miał przybyć, to nie będę cię oczekiwał, lecz nie żyw przeciwko mnie niechęci. Jeżelibyś tylko mógł pojąć, jak wielki cel osiągnąłem w mem życiu przez ten związek, nigdybyś nie pozwolił, by to małżeństwo było powodem zerwania naszej przyjaźni. Mogę ci to mówić zupełnie szczerze! — to rzekłszy, powstał, chcąc odejść.

— Binoyu, usiądź, proszę cię! — nalegał Góra. — Chwila uroczysta nadejdzie dopiero wieczorem — czemu masz się tak spieszyć?

Binoy natychmiast usiadł znowu, gdyż zmiękczyła mu sercejj ta prośba niespodziana i serdeczna. Wtedy to po tak długiej przerwie, obaj przyjaciele poczęli rozmawiać szczerze i poufnie, jak dawniej. Góra uderzył, w tę samą słodką nutę, jaka dziś dźwięczała na strunach duszy Binoya, ten zaś jął gawędzić niestrudzenie. Ileż to wielce błahych wydarzeń, które spisane czarno na białem wydałyby się Binoyowi niedorzecznemi lub nawet śmiesznemi, zostało opowiedzianych przez niego tak, jak gdyby miały w sobie osłuchaną dźwięczność poematu, podłożonego pod melodję! Cudowny dramat, który rozgrywał się w duszy Binoya, został przezeń opisany z taką zręcznością języka, że stał się głęboko wzruszający i pełen nieporównanej piękności. Czeinże było to bezprzykładne zdarzenie w jego życiu? Czyż każdy doświadczył tego niedającego się opisać uczucia, które napełniało mu duszę? Czyż każdemu dana była moc, by je pochwycić? Binoy upewnił się, że w zwykłym stosunku mężczyzny do kobiety w towarzystwie światowem było rzeczą niemożliwą posłyszeć ów ton niezmiernie górny i wzniosły, i wciąż powtarzał Górze, że nie powinien porównywać tegoż

ze stosunkiem innych. Było wogóle rzeczą wątpliwą, czy z kimkolwiek działo się kiedy to, co teraz z Binoyem. Gdyby takie zdarzenia były czemś powszechnem, to cała społeczność ludzka zakłębiłaby się powszędy falowaniem nowego życia, podobnie jak z tchnieniem wiosny wszystkie gaje rozweselają się świeżem listowiem i kwieciem. Wtedyby ludzie nie trawili gnuśnego życia na jedzeniu i spaniu, jak teraz, a cokolwiek miałoby w sobie moc lub krasę, rozwijałoby się naturalnym biegiem rzeczy w różnorodne kształty i kolory. Była to złota różdżka, na której dotknięcie nikt nie mógł pozostać niewrażliwym. Przez nią nawet najpospolitsi ludzie stali się niezwykłymi, a gdy człowiek raz zakosztował siły tego rzadkiego zjawiska, pozyskiwał wiedzę prawdy życia.

— Goro, — rzekł Binoy z emfazą, — mogę ci powiedzieć na pewno, że jedynym środkiem, dzięki któremu w jednej chwili może się ocknąć cała natura ludzka, jest miłość; mniejsza o przyczynę, ale jest rzeczą niewątpliwą, że miłość ta wśród nas słabo się ujawnia, a przeto wszyscy jesteśmy pozbawieni całkowitego uświadomienia siebie samych, nie wiemy, co jest w nas, nie umiemy odkryć, co jest wewnątrz, i jest. dla nas niemożliwością rozdać to, co nagromadziło się w naszych sercach — dla tego to tyle jest wszędzie smutku, taki brak pogody ducha! Dlatego to prócz kilku ludzi takich, jak ty, nikt nie zdaje sobie sprawy z tego, że w każdym z nas przebywa tak wielka dusza — zwykła świadomość jest ślepa na ten lakt.

Strumień zapału Binoya przerwało donośne ziewanie Mohima, który właśnie wstał z łóżka i szedł się umyć. To też Binoy zerwawszy się z miejsca, pożegnał się z Górą.

Góra, stojąc na dachu i patrząc na niebo zaróżowione od wschodzącego świtu, wydał głębokie westchnienie. Przez długi czas przechadzał się po dachu tam i z powrotem. W owym dniu nie wyszedł już na zwykłą wyprawę do wsi. Przez cały ranek czuł w sercu tęsknotę i pustkę, której nie mógł ukoić żadną pracą. Nietylko on sam, ale całe dzieło jego życia zdawało się

wyciągać ręce w górę i mówić: pragnę światłości, jasnej i pięknej światłości!

Gdy Binoy mówił, że w pewnych wyrocznych momentach, kiedy znajdujemy przytułek w miłości ku kobiecie, jakieś niewysłowione i niepowszednie przeświadczenie opromienia nasze życie, — Góra nie potrafił już wyśmiewać się z tego, jak dawniej. W głębi duszy przyznawał, że nie był to zwykły związek dusz, lecz uzupełnienie życia jednostki, stosunek, w którym wszystko uzyskiwało większą cenę, — który dawał ciało marzeniom jednostki i napełniał ciało nowem życiem. Nie było to jeno coś, co zdwajało siły ciała i ducha, ale nadawało to życiu całemu jakby nowy smak.

W tym dniu, w którym Binoy skazywał się na banicję społeczną, serce jego obudziło w sercu Gory nieskalaną harmonję melodji. Sam Binoy odszedł od niego, lecz owa gędźba nie rozpraszała się z biegiem dnia. Jak dwie rzeki jednoczą się w swej drodze ku oceanowi, tak prąd miłości Binoya, mieszając się z miłością, płynącą z serca Gory, odbrzmiewał, jak fala spadająca na falę. Co Góra usiłował wszelkiemi sposobami zataić przed sobą, osłabiając jego siłę, stawiając zapory lub usuwając z przed oczu, to obecnie wydarło się z brzegów i ujawniło się wyraziście a niemylnie. Góra nie miał już mocy, by ganić to jako rzecz niewłaściwą lub potępiać, jako rzecz godną wzgardy.

Cały dzień zbiegł mu na takich myślach, a wkońcu, gdy zmierzch wieczorny zaczął zacierać światłość dzienną, Góra porwał szal i zarzuciwszy go sobie na barki, wybiegł na ulicę, mówiąc do siebie:

— Upomnę się o to co moje; w razie przeciwnym bezużytecznie spędzę życie na tym świecie.

W duszy Gory nie było najmniejszej wątpliwości, że z całego świata pierwsza Sucharita oczekiwała jego wezwania; powiedział sobie, że jeszcze dziś wieczorem uczyni ów zew ostatecznym i zupełnym.

Gdy Góra przechodził rojnemi ulicami Kalkuty, zdawało się, że nikt i nic nie zdoła go wzruszyć, gdyż umysł jego tak był zajęty jednym przedmiotem, iż przeszedł poza granice jego ciała i był kędyś daleko.

Przez chwilę Góra niemal był zdecydowany udać się na uroczystość zaślubin, a gdy się wahał, z domu wyszedł jakiś nieznany babu i zapytał:

Przybywszy przed dom Sucharity, Góra nagle odzyskał przytomność. Nigdy przedtem nie zdarzyło mu się domu zastać zamkniętym; natomiast dziś nie-tylko że był zamknięty, lecz nawet gdy pchnął drzwi, okazało się, że były zaryglowane. Przez chwilę stał w niepewności, potem zaś zapukał głośno kilka razy. Wyszedł służący i ujrzawszy Gorę w szarem świetle wieczoru, rzekł bez pytania:

— Młodej pani niema w domu.

— Gdzie przebywa? — dowiadywał się Góra.

Powiedziano mu, że poszła gdzieś przed kilku dniami, by pomagać w przygotowaniach do ślubu Lo-lity.

— Co się stało? czego pan sobie życzy?

— Niczego, dziękuję panu — odparł Góra, przyjrzawszy mu się od stóp do głów.

— Nie będzie pan łaskaw zajść do mnie na chwilę i zapalić? — nalegał Kailash.

Kailashowi bardzo się nudziło z braku towarzystwa, więc byłoby mu wielką ulgą, gdyby mógł z kim pogadać. Przez dzień udawało mu się jakoś czas zapełnić, chodząc z fajką w ręce do wylotu zaułka i przyglądając się przechodniom na głównej ulicy, lecz gdy nadszedł wieczór i musiał powracać do domu, umierał prawie z nudów. Wyczerpał już wszystkie tematy, jakie miał do omówienia z Harimohini, gdyż zakres treści jej rozmów był nader ograniczony. Przeto Kailash umieścił łóżko w małym pokoju koło bramy wcho-dowej i biorąc hookah, przysiadał tam od czasu do czasu i dla zabicia czasu gwarzył ze służącym.

— Nie, dziękuję panu, nie mogę teraz pozostać — odrzekł Góra, a zanim Kailash zdobył się na dalsze prośby, on już był po drugiej stronie zaułka.

Góra był mocno przeświadczony w duchu, że większość zdarzeń w jego życiu nie była przypadkowa i że nie były one wynikiem li tylko jego osobistych pragnień. Wierzył, że urodził się po to, by wypełnić jakieś szczególne zamierzenia Tego, który rządził lo-

sami jego ojczyzny. Dlatego nawet najdrobniejsze okoliczności jego życia miały dlań szczególniejsze znaczenie; dziś też, gdy naprzekór tak silnej jego tęsknocie zastał drzwi domn Sucharity zamknięte i gdy posłyszał, że Sucharity niema w domu, był mocno przekonany, że ta przeszkoda, stająca wpoprzek jego nadziejom, musiała mieć głębsze znaczenie. Ten, który kierował jego krokami, objawił Górze w ten sposób swoje niezadowolenie. Było jasnem, że w tern życiu owe drzwi były już dlań zamknięte i że Sucharita nie jemu była pisana. Człowiekowi takiemu, jak Góra, nie wolno było łudzić się własnemi pożądaniami — winien był być obojętny na radość i smutek. Był braminem Indyj : jego powinnością było oddawać cześć Istocie boskiej ku pożytkowi Indyj, a jego pracą było utrzymanie rygoru religijnego. Nie dla niego były ponęty i pożądania! To też Góra mówił sobie:

— Bóg wyraźnie odsłonił mi jeden z ziemskich powabów i pokazał, że on nie jest czysty i że niemasz w nim spokoju; jest on czerwony i podniecający, jak wino, i nie pozwala umysłowi być spokojnym oraz sprawia, że jedna rzecz wydaje się drugą. Jestem san-nyasi i owa ponęta nie godzi się z mem przekonaniem i kultem.

ROZDZIAŁ LXXIII.

^ucharita, nacierpiawszy się tak długo tyraństwa Hari-' mohini, zaznała w ciągu tyeh kilku dni, spędzonych

u Anandamoyi, takiego ukojenia, jakiego nie doświadczała nigdy przedtem. Anandamoyi odnosiła się do niej tak naturalnie, że Sucharicie nie chciało się wierzyć, że była jej kiedyś nieznana i daleka. Ona zdawała się jakoś rozumieć wszystko, co było w jej duszy, i nawet nie przemawiając do niej, darzyła ją uczuciem spokoju. Nigdy przedtem Sucharita nie wymawiała tak radośnie i serdecznie słowa „matka“; dziś wynajdywała przeróżne preteksty, by wołać: „matko!,“ nawet gdy nie było po temu najmniejszej potrzeby. Gdy

ostatecznie ukończono wszystkie przygotowania do wesela Lolity i leżała zmęczona na łóżku, chodziła jej wciąż po głowie tylko myśl jedna, mianowicie, że ciężko jej teraz będzie rozstawać się z Anandamoyi. Zaczęła powtarzać sobie: — Matko! matko! matko! — a gdy tak mówiła, serce jej tak wezbrało, że aż łzy puściły się z oczu. W chwilę potem ujrzała, że Anandamoyi we własnej osobie stała koło jej łóżka.

— Czy wołałaś mnie? — zapytała Anandamoyi, gładząc ją po głowie.

Sucharita uświadomiwszy sobie, że wołała głośno: „Matko, matko!⁴⁴ niezdolna była odpowiedzieć na to pytanie i ukrywszy twarz na łonie Anandamoyi, zaniosła się łkaniem; ta zaś, nie mówiąc ni słowa, starała się ją pocieszyć. Tej nocy Anandamoyi spała z nią w jednym pokoju.

Anandamoyi nie miała ochoty odchodzić zaraz po weselu Binoya, więc powiedziała:

— Oni oboje są niewprawni do gospodarstwa; jakżebym więc mogła odejść, zanim doprowadzę do ładu wszystko w ich domu.

— Wobec tego, matko, i ja z tobą pozostanę przez te kilka dni — napomknęła Sucharita.

— Tak jest, Suchi Didi pozostanie u nas na parę dni — poparła ją z zapałem Lolita.

Satish, usłyszawszy o tym projekcie, przybiegł tańcząc z radości i zarzuciwszy ramiona na szyję Su-charity, zawołał :

— Tak, Didi, i ja też pozostanę.

— Ależ ty masz lekcje do odrobienia, mości Katarynko! — upomniała go Sucharita.

— Przecież Binoy Babu może mnie pomagać w nauce! — zaznaczył Satish.

— Binoy nie może teraz opiekować się tobą — nadmieniła Sucharita.

— Ależ mogę! — krzyknął Binoy z drugiego pokoju. — Czyż przez ten jeden dzień na tyle zgłupiałem, bym miał zapomnieć wszystko, czego się uczyłem niegdyś ślęcząc noc po nocy nad książkami?

— Czy ciotka się zgodzi? — zapytała Anandamoyi.

30*

467

— Wyślę list do niej — odpowiedziała Sucharka. — Nie, nie pisz, ja napiszę, —doradzała Ananda-moyi.

Anandamoyi była świadoma tego, że jeżeliby sama Sucharka wyraziła życzenie, by pozostać, Harimobini uczułaby się dotkniętą, natomiast jeżeli ona zwróci się z tą prośbą, tedy cały gniew skieruje się przeciwko niej, a nie przeciwko Sucharicie.

W liście swym Anandamoyi zawiadomiła Hari-mohini, że — celem przyprowadzenia wszystkiego do porządku w nowem gnieździe rodzinnem — Sucharka zmuszona jest pobyć tu jeszcze dni parę, a jeżeli ciotka się zgodzi, by Sucharka z nią pozostała, będzie to dla niej wielką pomocą.

Gdy Harimobini otrzymała ten list, ocknął się w niej nietylko gniew, ale i podejrzenie. Przyszło jej na myśl, że ponieważ udało jej się położyć koniec wizytom Gory w jej domu, przeto matka zręcznie zarzucała sieci, by zagarnąć w nie Sucharitę; widziała aż nadto wyraźnie, że pomiędzy matką i synem było jakieś porozumienie. Przypomniała sobie teraz, że do Anandamoyi nabrała od początku pewnej odrazy, skoro poznała się na jej dążnościach.

Gdyby jej się tylko udało wydać bezpiecznie Sucharitę zamąż w sławnej rodzinie Royów, wielki ciężar spadłby jej z serca. Jakże można było dłużej nadużywać cierpliwości człowieka takiego, jak Kailash, a chociażby i kogo innego? Biedak z nudów zakop-cał ściany domu, paląc bez przestanku dniem i nocą.

Nazajutrz po otrzymaniu listu Harimobini wzięła służącego i palankin i wyruszyła do domu Binoya; przybywszy tam, zastała Sucharitę, Lolitę i Anandamoyi, zabierające się do gotowania w izbie na parterze. Z górnego piętra piskliwy głos Satisba, powtarzającego słówka angielskie wraz z ich sylabizowaniem oraz ich odpowiednikami bengalskiemi, rozlegał się wszędy wokoło. Póki chłopak przebywał w domu, brzmienie jego głosu tak bardzo się nie wyróżniało, lecz tutaj, — celem dania oczywistego dowodu, że nie zaniedbywał lekcyj — starał się z całą usilnością, by głos ten uczynić nadmiernie donośnym.

Anandamoyi powitała Harimohini nader gorąco, lecz ta, nie zwracając najmniejszej uwagi na uprzejmość z jaką ją przyjęto, zaczęła bez żadnych wstępów :

— Przybyłam zabrać Radharani.

— Dobrze, tylko czy nie zechcesz posiedzieć u nas trochę? — zapraszała ją Anandamoyi.

— Nie, dziękuję! — odpowiedziała Harimohini, — trzeba jeszcze odprawić całą pudżę, a nawet jeszcze nie dokończyłam rannych pacierzy; muszę zaraz wracać do domu.

Sucharita zajęta była krajaniem kawona i nie odzywała się ani słowem, aż Harimohini, zwracając się wprost do niej, przemówiła:

— Czy nie słyszysz? Już późna godzina!

Lolita i Anandamoyi milczały, Sucharita zaś, odłożywszy robotę, powstała i rzekła:

— Chodźmy ciociu! — i kierując się w stronę pa-lankinu, ujęła ciotkę za rękę, a zaciągnąwszy ją do drugiego pokoju, ozwała się głosem stanowczym:

— Ponieważ przybyłaś, by mnie stąd zabrać, nie mogę odprawić cię wobec wszystkich i pojadę z tobą do domu, lecz jeszcze dziś w południe tu powrócę.

— Widzicie ją! — krzyknęła Harimohini nadą-sana. — Czemuż więc nie powiesz, że chcesz pozostać tu na stałe?

— Nie mogę pozostawać tu na stałe! — odpowiedziała Sucharita. — Dlatego też nie chcę jej opuszczać, dopokąd mam możność zabawienia się z nią.

To powiedzenie rozjątrzyło Harimohini, lecz ponieważ czuła, że chwila nie jest stosowna na odpowiedź, więc nie rzekła ani słowa.

— A więc, mateńko, idę teraz na parę godzin do domu. Niebawem powrócę — rzekła Sucharita, uśmiechając się do Anandamoyi.

— Dobrze, dobrze, moja droga — odparła Anandamoyi, o nic już nie pytając.

— Wrócę w południe — szepnęła Lolicie Sucharita.

— A Satish? — spoglądając badawczo, zapytała Sucharita, gdy stanęła przed palankinem.

— Nie, pozostaw Satisha w spokoju — rzekła Ha-rimohini, czując, że Satish byłby w domu zawadą i lepiej było trzymać go zdała.

Gdy już obie siedziały bezpiecznie w głębi palan-kinu, Harimohini próbowała naprowadzić rozmowę na temat, który ją zaprzątał, więc odezwała się:

— No, no! Lolita już zamężna! Dobrze się stało! Paresh Babu nie potrzebuje się już troszczyć o jedną z córek! —i po tym wstępie zaczęła się rozwodzić nad tern, jaką to kulą u nogi jest w rodzinie niezamężna córka, oraz ile to ona przyczynia nieznośnej trwogi swoim opiekunom.

— A cóż ja mogę powiedzieć o tobie? Nie mam innej przyczyny do zmartwienia. Nawet gdy powtarzam imię Boga, myśl ta stale nawiedza mą duszę. Mówię ci z ręką na sercu, że nie mogę oddawać się całą duszą, jak dawniej, służbie bożej; mawiam teraz: O Boże, wszystko inne mi już zabrałeś, czemuż teraz nowe gotujesz sidła, by mnie spętać?

Okazało się następnie, że było to nietylko przyczyną ziemskich zgryzot Harimohini, ale i przeszkodą na drodze do jej zbawienia. Jednakowoż słysząc o tak poważnej trudności, Sucharita milczała nieprzerwanie! Harimohini nie mogła zrozumieć dokładnie, co sobie myślała Sucharita, lecz zgodnie z przysłowiem, że milczenie jest oznaką potwierdzenia, tłumaczyła sobie jej zachowanie na swoją korzyść i sądziła, że umysł jej ofiary stawał się potrosze uległy. Zaczęła więc natrącać, jak łatwo ona mogłaby wywiązać się z trudnego zadania, a mianowicie otwarcia podwojów społeczeństwa hinduskiego dziewczynie takiej jak Sucharita, tudzież jak pokierowałaby sprawą, żeby Sucharita zaproszona w dom nawet tak znacznych ludzi, jak bramini Kulin, mogła siedzieć podczas biesiady w jednym rzędzie z resztą gości, a żaden z nich nie ważył się na to pisnąć ani słowa.

Na tern urwała się rozmowa, gdy palankin stanął przed ich domem. Kiedy już miały wyjść na górę, Sucharita dostrzegła, że w pokoiku przy bramie frontowej służący nacierał oliwą ciało jakiegoś nieznanego jegomościa czyniąc przygotowania do kąpieli. Ów gość nie

Wszedłszy na górę, Harimohini wyjaśniła, że przyjechał w odwiedziny jej szwagier, a z tego, co zaszło poprzednio, Sucharita odrazu się domyśliła, jak rzeczy stoją. Harimohini starała się jej wytłumaczyć, że ze względu na obecność gościa w domu byłoby wielce niegrzecznie odchodzić w południe, lecz Sucharita potrząsnęła gwałtownie głową i zawołała:

okazał najmniejszego zawstydzenia, ujrzawszy Sucha-ritę — owszem, przyglądał się jej z niepomierną ciekawością.

— Nie, ciociu, muszę iść.

— Dobrze więc, — rzekła Harimohini, — zostań tu dzisiaj, a idź jutro.

— Gdy się wykąpię, pójdę na obiad do ojca, a stamtąd pójdę do Lolity! — uparła się Sucharita.

— Ależ on przybył, by ciebie zobaczyć! — wy-buchnęła nakoniec Harimohini.

— Cóż mu z tego, że mnie zobaczy? — zapytała Sucharita, płoniąc się.

— Widzicie ją! — zawołała Harimohini. — W czasach obecnych całej tej sprawy nie można załatwić na niewidziane! Za moich młodych lat było inaczej. Przecież twój wuj nie widiał mnie wpierw nigdy na oczy... aż dopiero w chwili niezapomnianego spojrzenia na obrzędzie ślubnym.

I odbiegłszy daleko od rzeczy, zaczęła z zapałem opowiadać coraz to nowe szczegóły o swoich ongi dziewosłębach przedweselnych. Wspomniała, jak to po raz pierwszy pomyślano o wydaniu jej zamąż, i jak do domu jej ojca przybyło dwóch starych i doświadczonych domowników ze sławnej rodziny Royów, wraz z dwoma sługami w wielkich turbanach i z laskami w ręku, by zobaczyć dziewczynę. Opisywała, jak wzruszeni byli jej opiekunowie i jakie czyniono przygotowania w całym domu, by godnie przyjąć i uraczyć tych przedstawicieli rodziny Royów. Westchnąwszy przeciągle, zakończyła:

— W czasach dzisiejszych wszystko jest inaczej! — poczem wracając do rzeczy, jęła nalegać: — Nie macie potrzeby bawić się w długie ceregiele; tylko zajdź do niego na pięć minut i kwita.

— Nie! — ozwała się Sucharka wyniośle.

Harimohini nieco zbił z pantałyku ów ton wyniosły oraz stanowczość, wyrażająca się w tem: „Nie!“ — więc jęła zachodzić z partesów:

— Zresztą... dobrze! nic się nie stanie, nawet choćbyś mu się nie pokazała! Nie jest rzeczą konieczną, żebyście mieli widzieć się z sobą; jednak Kailash jest młodzieńcem nowoczesnym, dobrze wychowanymiwykształ-conym — nie zna on, jaki ty, względów na nic — mówił, że chciałby zobaczyć narzeczoną na własne oczy. Ponieważ zaś ty ukazujesz się wszystkim na widoku publicznym, powiedziałam, że co do tego nie będzie żadnej trudności i któregoś dnia ułatwię wam spotkanie. Lecz jeżeli się wstydzisz, to cóż to ma do rzeczy, że on ciebie nie zobaczy?

Poczem zaczęła się rozpływać nad jego niepospo-litem wykształceniem: jak to on jednem pociągnięciem pióra zadał bobu pocztmistrzowi wiejskiemu i jak to za każdym razem, gdy ktoś z okolicznych siół uwikłał się w proces lub miał ułożyć podanie, nie przedsiębrano ani jednego kroku bez zasięgnięcia rady Kailasba. O jego charakterze i przymiotach duszy zbyteczna byłoby nawet wiele mówić. Po śmierci pierwszej żony nie pragnął wstępować powtórnie w związki małżeńskie i pomimo ustawicznych próśb przyjaciół i krewnych wolał być posłuszny zleceniom swoich gurusów. Harimohini niemało się nakłopotała, by nakłonił ucha na niniejszą propozycję. Myślicie, że chciał słuchać? A nadto jakaż to świetna rodzina! I jakiem poważaniem cieszy się wśród społeczeństwa!

Atoli Sucharita bynajmniej nie życzyła sobie być przyczyną umniejszenia tego szacunku, ani też nie szukała samolubnie własnej sławy. Co więcej, gdyby się tak złożyło, że społeczeństwo hinduskie nie mogłoby jej przyjąć w swe grono, zdawała sobie jasno sprawę, że wcaleby się o to nie obraziła. Ta nierozsądna dziewczyna zupełnie była niezdolna pojąć, że uzyskanie zgody Kailasba na to małżeństwo po tylu mozolnych zabiegach stanowiło dla niej zaszczyt nielada — na-odwrót, zdawała się poczytywać to za zniewagę. Hari-

mohini była już do cna zgorszona całą tą „przewrotnością dzisiejszych czasów.“

Wtedy, uniesiona żądzą zemsty poczęła we wszelkie sposoby oczerniać Gorę. Jakież (pytała) piastuje on stanowisko w społeczeństwie pomimo wszelkich przechwałek, że jest dobrym Hindusem? Wartoby wiedzieć, kto ma dlań jaki szacunek? I kto ma na tyle wpływu, by ochronić go od kar, jakie wymierzy mu społeczeństwo, jeżeli powodowany chciwością ożeni się z posażną dziewczyną z Brahmo-Samadżu? Co-gorsza, trzeba będzie rozdać wszystkie pieniądze na przekupienie przyjaciół, żeby trzymali język za zębami itd. itd.!

— Czemu bajesz w ten sposób, ciociu? — zżymnęła się Sucharita. — Wszak wiesz doskonale, że wszystko, co mówisz, jest zgoła bezpodstawne!

— Gdy ktoś dożył mojego wieku, — zadrwiła Ha-rimohini, — to nie w mocy czyjej wywieść go w pole. Mam uszy i oczy wciąż otwarte. Widzę, słyszę i rozumiem wszystko, a że milczę, to jeno ze zdumienia.

Następnie wyraziła niezachwiane przekonanie, że Góra spiskował wraz z matką, by poślubić Sucharitę i że nie miał przy tern szlachetnych zamiarów. Dodała, że jeżeli jej samej nie uda się ocalić Sucharity przez wyswatanie tejże w rodzinie Royów, to z czasem spisek Gory może dopiąć swego.

Tego już było nadto nawet potulnej Sucharicie, więc straciwszy cierpliwość, krzyknęła:

— Ci, o których mówisz, są ludźmi szanowanymi przeze mnie, a jeżeli nie potrafisz ani na trochę zrozumieć natury mego stosunku do nich, to pozostaje mi jedyna droga — odejść stąd precz. Gdy się opamiętasz, a ja będę mogła zamieszkać znów z tobą, wtedy powrócę.

— Jeżeli nie kochasz się w Gourmohanie, — obstawała na swojem Harimohini, — i jeżeli nie zamierzasz wyjść za niego, tedy cóż w tern widzisz złego, że ci raiłam tego męża? Chyba nie zamierzasz pozostać niezamężną?

— Czemużby nie? — krzyknęła Sucharita. — Nie mam wcale zamiaru wychodzić za mąż.

Harimohini otwarła oczy szeroko ze zdumienia zawołała :

— I aż do starości chcesz pozostać...?

— Tak, aż do śmierci! — rzekła Sucharita.

ROZDZIAŁ LXXIV.

I^ieobecność Sucharity w domu, wówczas gdy Góra ^ tak tęsknił do jej widoku, sprawiła zmianę w jego duszy. Czuł, że Sucharita dlatego pozyskała taki wpływ nad nim, że wdawał się zawiele i zbyt poufale z calem jej gronem i przez to niepostrzeżenie dał się uwikłać. W swej pysze przestąpił zakreślone granice i nie dbając na zakazy, naruszył obyczaje swego kraju. Boć jeżeli nie przestrzegamy zawsze właściwych granic, tedy nietylko świadomie lub nieświadomie wyrządzamy sobie samym krzywdę, ale również tracimy swoistą zdolność czynienia dobrze. Przez kojarzenie i wdawanie się z ludźmi, różne uczucia stają się tak silne, że przyćmiewają potęgę naszej wiary i mądrości.

Prawdę tę odkrył Góra nietylko dzięki zażyłemu przestawaniu z dziewczętami z rodziny brahmoskiej, gdyż nawet tam, gdzie obcował z ludźmi prostymi zaczynał odczuwać, że zagubił się w błędnem kole. Albowiem na każdym kroku odzywało się w nim uczucie litości, budząc raz po raz świadomość, że to lub owo było złe, tamto zaś jest fałszywe i należy je wykorzenić. Lecz czyż to współczucie nie wykoszlawiało jego władzy rozsądzania, co złe a co dobre? Im bardziej jesteśmy skłonni patrzeć na wszystko sercem, tern doszczętniej zatracamy władzę pojmowania prawdy jako niezmiennej całości — swem współczuciem zaciemniamy to, co powinno być jasne, podobnie jak dym zaciemnia płomienie ogniska.

— Dlatego w naszym kraju — mówił sobie Góra — dla tych, którzy muszą ponosić ciężar dobra powszechnego, zawsze było regułą pozostawać w osamotnieniu. Zgoła nieuzasadnionem jest przypuszczenie, jakoby

król mógł bronić swych poddanych, poufaląc się z nimi. Roztropność, jakiej potrzebuje radża w stosunku do swych poddanych, bywa skalana przez kumanie się z nimi. Z tego to powodu podwładni sami z własnej nieprzymuszonej woli otaczają króla zdaleka, niby w opierścieniu księżycowym, gdyż zdają sobie z tego sprawę, że jeżeli ich król stanie się ich towarzyszem, to jego godność stanie się zgoła zbędna.

Również i bramini powinni przestrzegać tego osamotnienia, tej odrębności. Bramin, który sobie pozwala na wdawanie się z ludźmi pospolitymi i tarza się w błocie kupiectwa, który uniesiony żądzą pieniędzy zawiązuje sobie na szyi pętlę Sudrasów i umiera na szubienicy, doznawał wzgardy w oczach Gory, który zaledwie przyznawał mu życie — uważał takiego człowieka za niższego od Sudrasów, gdyż owi przynajmniej byli wierni własnej kaście, tamten zaś niejako umarł dla bramiństwa i przeto był nieczysty. Takich to braminów winą było, że Indje przeżywały obecnie okres wielkiego pohańbienia.

Góra był gotów dziś poświęcić się ziszczeniu życiodajnego mantramu braminów. Powiedział sobie, że musi pozostać bezwzględnie nieskalanym.

— Nie stoję na tym poziomie, co inni — powiadał. — Przyjaźń nie jest mi koniecznością i nie należę do tej pospolitej klasy ludzi, dla których towarzystwo kobiet jest powabem i uciechą, a winienem się wystrzegać zupełnie zbyt bliskich stosunków z gminną tłuszczą. Jak ziemia spogląda w niebo w oczekiwaniu deszczu, tak oni spoglądają w górę ku braminom — jeżeli nazbyt się do nich przybliżę, kto zdoła obdarzać ich życiem?

Poprzednio, aż do tego czasu Góra nigdy nie przywiązywał wielkiej wagi do kultu bogów, lecz teraz był tak zgnębiony, że nie mógł się opanować; jego dzieło wydawało mu się czczem, a życie nawpół pogrążonem w łzach, więc zaczął próbować skuteczności nabożeństwa. Siadywał nieporuszenie przed bożyszczem i starał się skupić na niem cały swój umysł, lecz nie udawało mu się obudzić w sobie choćby cienia prawdziwej na-bożności. Mógł sobie bożka swojego wytłumaczyć ro-

zumowo, lecz nie mógł uchwycić samej idei, jeżeli dla porównania nie posłużył się pewnego rodzaju figurą retoryczną. Lecz figury retoryczne nie napełniają serca pobożnością, a cześć bóstwa nie może się ujawniać tylko pod postacią metafizycznego wykładu. Góra przekonał się też, że umysł jego pełen był radości i ożywiony duchem pobożności raczej wtedy, gdy puszczał się na fale dysputy z kimkolwiek, aniżeli wtedy, gdy starał się odprawić pudżę w świątyni. Mimo to nie był opieszały; codzień odbywał przepisowe pudze i spełniał obrządki, zawarte w księgach świętych. Tłumaczył sobie w duchu, że gdzie brak było mocy zjednoczenia się z wszystkimi przez uczucia, pozostawało przynajmniej zjednoczenie przez zwyczaje i prawidła. Ilekroć przybył do jakiejś wsi, wchodził do świątyni wiejskiej i siedząc w rozmyślaniach, mówił sobie, że to było jego właściwe miejsce: z jednej strony bóstwo, z drugiej jego czciciel, pomiędzy nimi zaś, niby pomost, bramin, który ich jednoczył. Z czasem zaczęło Górze świtać w głowie, że braminowi nie potrzeba uczucia nabożności. Nabożność była szczególną cechą ludzi pospolitych, a węzłem, który łączył człowieka nabożnego z jego wiarą, był pomost wiedzy, ten zaś, jednocząc oboje, jednocześnie wyznaczał pomiędzy niemi granicę. Gdyby pomiędzy wierzącym i jego bóstwem nie było przepaści nieprzebytej wiedzy, tedy wszystko byłoby zniekształcone. Przeto wzruszenie wywołane pobożnością nie może być udziałem braminów — ich przeznaczeniem było siedzieć opodal na szczytach wiedzy i przez swój rygor przechowywać czystą i nieskalaną tajemnicę prawdy na pożytek gminnej gawiedzi. Jak w świecie bramini zaznać nie mogą odpoczynku, tak też i w kulcie bogów nie dano im zakosztować wesela pobożności. W tern jest chwała braminów. W świeckiem życiu obowiązywała ich powściągliwość i posłuszeństwo przepisom, a w praktykach religijnych — wiedza. Ponieważ serce odniosło nad nim zwycięstwo, przeto Góra to buntownicze serce swoje skazał na karę wygnania. Lecz kto zechce poprowadzić winowajcę na wygnanie? Gdzie znajdzie się żołnierz, któryby wykonał tę powinność?

ROZDZIAŁ LXXY.

T)rzygotowania do obchodu pokuty Gory postępo-* wały wciąż szybko naprzód w ogrodzie nad brze

giem Gangesu. Abinash bardzo żałował, że miejsce, na ten cel wybrane, było tak oddalone od centrum Kalkuty, że nie wznieci powszechnej uwagi. Wiedział, że sam Góra nie potrzebował naprawdę odbywać pokuty — ale potrzebowała jej ojczyzna, a mieszkańcom tejże potrzeba było moralnego wrażenia wywołanego tym czynem. Czuł więc, że należało urządzić obchód pośrodku rojnego tłumu.

Lecz Góra nie chciał się na to zgodzić, ponieważ środek miasta tak ludnego jak Kalkuta nie był miejscem odpowiedniem na rozpalenie wielkiego ogniska ofiarnego i odśpiewanie mantramów wedyjskich, czego sobie życzył. Pustelnia leśna byłaby po temu stosowniejsza. Na odludnym brzegu Gangesu, przy wtórze śpiewów wedyjskich i w blasku ognia ofiarnego, Góra chciał wywołać ducha dawnych Indyj, mistrza całego świata, a kąpiąc się oraz oczyszczając, chciał z jego rąk odebrać święcenia na nowe życie. O „wrażenie moralne14 Góra nie dbał wcale.

Nie widząc innego sposobu, by zaspokoić pragnienie rozgłosu, Abinash uciekł się do prasy i nie mówiąc nic Górze, rozesłał do wszystkich dzienników wiadomość o zbliżającej się uroczystości. Nie przestając na tern, napisał kilka długich artykułów wstępnych, w których oznajmiał, że tak dzielny i prawy bramin, jak Góra, nie mógł się skalać żadnym grzechem, atoli wziął na swe barki wszystkie winy upadłych Indyj teraźniejszych i zamierza odbyć pokutę dla dobra całego kraju.

— Jak kraj nasz — (pisał) — wskutek własnej bezbożności cierpi pęta, narzucone przez cudzoziemców, tak i Gourmohan Babu zaznał już w swem życiu bólu kajdan więziennych. Jak on nosił w sobie ból swego kraju, i gotów był sam odbyć pokutę za złe postępowanie swych ziomków, tak i wy bracia Bengalczycy, miljony nieszczęsnych dzieci Indyj, powinniście itd. itd.

Gdy Góra odczytał te wylewy atramentu i gadulstwa, wpadł w wściekłość, ale Abinash był nie-

ugięty. Nawet gdy Góra go zwymyślał, on się tem nie wzruszył, a nawet cieszyło go to mocno. Czuł, że jego guru bujał w wyższych dziedzinach myśli, niż inni, i nie rozumiał wszystkich tych spraw ziemskich. Był to niebiański Naród, który oczarował Wisznu pieśniami vina i był sprawcą stworzenia świętego Gangesu, lecz poprowadzenie jego nurtów przez świat śmiertelnych przypadło w udziele świeckiemu królowi Bhagirath’cie ; nie była to praca dla tych, co mieszkali w niebie. Dwa te zadania były zgoła odrębne; gdy więc Góra rozzłościł się na Abinasha za jego brednie, Abinash uśmiechnął się tylko pod wąsem, a jego cześć dla Gory zwiększyła się w dwójnasób. Powiadał sobie:

— Jak twarz naszego guru podobna jest obliczu Sziwy, tak w myślach jest on niby Bholanath. Niczego nie rozumie, nie posiada zdrowego rozsądku, o lada błahostkę unosi się gniewem, ale dość jednej chwilki, by go uspokoić.

Na skutek zachodów Abinasha, obrzęd pokuty Gory począł budzić wszędy wokoło wielkie zaciekawienie, a liczba ludzi, którzy przychodzili w dom Gory, by go odwiedzić lub przedstawić mu się, była wprost niebywała. Codzień przychodziło doń tyle listów z całego kraju, że wkońcu zaprzestał ich odczytywania. Zdaniem Gory, owo publiczne omawianie jego pokuty psuło tylko uroczysty nastrój chwili, gdyż robiło się z tego coś w rodzaju jakiejś sprawy społecznej. Był to powszechny błąd owych czasów.

Krishnadayal w ostatnich czasach nie brał gazety do ręki, lecz rozgłos wszystkich tych zdarzeń dotarł nawet do jego zacisza, a niedostępni jego zausznicy z wielką dumą wszem wobec rozgłaszali nadzieję, że nieodrodny syn ich czcigodnego przyjaciela zajmie kiedyś to stanowisko co jego świątobliwy ojciec. On już wstępował w jego ślady, więc z wielkiem przejęciem opowiadano o nadchodzącej uroczystości, podkreślając zwłaszcza, z jaką świetnością będzie obchodzona.

Niełatwo to powiedzieć, od jak dawna Krishnadayal nogą nie przestąpił w pokój Gory. Dziś jednak, zrzuciwszy jedwabne stroje, ubrał się w prostą odzież i wkroczył przecie do pokoju. Ale Gory tu nie zastał,

a służący oznajmił mu, że ten znajduje się w świątyni domowej.

— Nieba! czegóż on tam szuka w świątyni? — krzyknął Krishnadayal.

Gdy

mu odpowiedziano, że ów odprawia modły, zaniepokoił się jeszcze więcej i podążył prosto ku drzwiom świątyni. Tam ujrzał Gorę, zajętego właśnie pudżą, więc zawołał nań od zewnątrz:

— Góra!

Góra stanął w osłupieniu, gdy ujrzał ojca.

Cóż to

Krishnadayal ustanowił dla siebie w części domu, jemu przeznaczonej, kult odrębnego bóstwa opiekuńczego. Rodzina jego należała do Yaishnabów, lecz on stał się szakta i od dawna nie uczestniczył w nabożeństwach rodzinnych. Teraz wołał na Gorę:

— Chodźno tu Goro, wyjdź stamtąd! ma znaczyć? — krzyknął, gdy Góra już wyszedł. — Co ty masz tam do roboty? Od tego, by odprawiać pudżę, są bramini — utyskiwał, widząc, że Góra nie daje odpowiedzi. — Oni odbywają codzień wszelkie potrzebne obrzędy, odprawiają modły za całą rodzinę; czemuż więc ty się do tego wtrącasz?

— Chyba niema w tern nic złego? — zapytał Góra zdziwiony.

— Właśnie, że jest! — krzyknął Krishnadayal. — Cóż ty sobie myślisz? Wszystko to jest złe! Pocóż biorą się do tego ci, którzy nie mają na to najmniejszego prawa? To zbrodnia, powiadam ci, zbrodnia! — To zbrodnia nietylko twoja, ale i całej rodziny!

— Jeżeli brać rzeczy ze stanowiska nabożności wewnętrznej, to mało jest upoważnionych, — odparł Góra, — lecz czy chcesz mi powiedzieć, że nie mam prawa do tego, do czego ma prawo nasz kapłan Ram-hari?

Krishnadayalowi nagle zabrakło słów odpowiedzi, więc przez chwilę milczał, zanim zdołał wybąknąć:

— Słuchajno! odprawianie pudży należy do zawodu kasty Ramhari’ego. Z tego względu bogowie nie uważają tego za grzech, bo gdyby ktoś zaczął dopatrywać się w tern błędu, wtedy przestanoby się nimi zajmować i społeczeństwo nie mogłoby wykonywać swej

pracy. Lecz ty nie masz nic na swoje usprawiedliwienie. Na cóż ci było potrzeba wchodzić do tego pokoju?

W ustach takiego Człowieka jak Krishnadayal nie brzmiały nazbyt niedorzecznie słowa, że sumiennemu braminowi, jakim był Góra, nie uchodziło wkraczać do pokoju, gdzie odbywano pudżę; to też Góra przyjął bez sprzeciwu tę naganę. Atoli Krishnadayal mówił dalej :

— Słyszałem jeszcze coś więcej, Goro. Czy to prawda, że zaprosiłeś wszystkich panditów na obrzęd swej pokuty?

— Tak! — przyznał się Góra.

— Nigdy na to nie pozwolę, pókim żyw! — krzyknął Krishnadayal w uniesieniu.

— Czemu? — zapytał Góra, buntując się już w duszy.

— Jeszcze się pytasz, czemu! — wrzasnął Krishnadayal. — Czyż nie mówiłem kiedyś, że nie wolno ci urządzać ceremonji pokutnej?

— Tak jest, powiedziałeś mi, — potwierdził Góra,

—    lecz nie podałeś mi powodu.

— Nie wiem, czemubym miał ci podawać przyczynę — odparł Krishnadayal. — Jesteśmy waszymi opiekunami i nauczycielami, więc należy się nam uszanowanie, a jest stwierdzoną i uznaną zasadą, że bez naszego pozwolenia nie wolno wam brać udziału w żadnej ceremonji religijnej. Przypuszczam, że wiesz o ce-ceremonjach, jakie odbyć się mają ku uczczeniu pamięci moich przodków?

— Owszem, ale czemużby to miało być dla mnie przeszkodą? — zapytał Góra zdumiony.

— Jest to wogóle dla ciebie rzeczą niemożliwą!

—    krzyknął Krishnadayal głosem wzburzonym. — Nie pozwolę ci odprawiać tych obrzędów.

— Przepraszam, — żachnął się Góra, mocno urażony, — ale to moja osobista sprawa. Zamierzam odbyć tę pokutę dla własnego oczyszczenia, więc nacóż prowadzić jałowe spory i skądże tak wielki niepokój w tej mierze?

— Wiesz co, Goro, — odpowiedział Krishnadayal,

—    nie staraj się wszczynać kłótni o każdą rzecz. Nie

jest to temat do jałowej dysputy. Wiele jest rzeczy, których tobie nie dano jeszcze zrozumieć. Jeszcze raz ci powtórzę — mylisz się bardzo, sądząc, że uzyskałeś wstęp do religji hinduskiej. Nie leży to w twej mocy, — gdyż każda kropla krwi w twych żyłach, całe twe ciało od stóp do głowy temu się sprzeciwia. Niepodobna ci stać się nagle Hindusem; choćbyś nie wiem jak sobie tego życzył, nie stanie ci sił. Dobre dzieło musi się rozpoczynać z każdem urodzeniem.

— Nie wiem nic o każdem urodzeniu, — rzekł Góra, czerwieniąc się, — lecz czyż nie wolno mi się odwołać do praw, jakie daje mi krew twojego rodu?

— Znowu się kłócisz? — krzyknął Krishnadayal.

—    Czy się nie wstydzisz zaprzeczać mi w oczy? Nazywasz siebie Hindusem, lecz kiedy myślisz się pozbyć tych cudzoziemskich nałogów? Musisz słuchać tego, co mówię i zaniechać tych fanaberyj!

Góra pomilczał chwilę, pochyliwszy głowę, a potem przemówił:

— Jeżeli nie odbędę pokuty, to na weselu Soshi-mukhi nie będę mógł siedzieć z resztą gości.

— I owszem! — krzyknął Krishnadayal gorąco.

—    Cóż to komu szkodzi? Możemy zastawić ci osobne nakrycie.

— Ależ wtedy będę musiał wyrzec się łączności i ze społeczeństwem — nadmienił Góra.

— I to dobrze — zgodził się Krishnadayal, a widząc zdziwienie Gory z powodu skwapliwości tego potakiwania, dodał: — Spojrzyjno na mnie; ja nigdy nie jadam wspólnie z nikim, choćby mnie zapraszano. I cóż mnie łączy z mojem społeczeństwem? Gdy pragniesz, żeby twe życie, ile można, jak najmniej narażone było na skalanie, tedy najlepiej uczynisz, postępując tą samą drogą. 0 ile mogę wnosić, wyjdzie ci to na pożytek.

W południe Krishnadayal przywołał Abinasha i rzekł do niego:

— Czemuście się wszyscy spiknęli, by prowadzić Gorę w taki taniec?

— Co pan ma na myśli? — zapytał Abinash. — Raczej chyba Góra prowadzi nas wszystkich — ale on najmniej tańczy!

— Bądź co bądź, — żachnął się Krishnadayal, — powiem asanu, że cała ta wrzawa o pokucie nie zda się na nic. Nie mogę na to pozwolić żadną miarą. Asan musisz tego natychmiast zaprzestać.

Abinash zdumiał się uporem, okazanym przez tego starego człowieka. Znał on z historji wiele przykładów, że ojcowie wielkich ludzi nieraz zupełnie nie rozumieli swoich synów, i przypuszczał, że Krishnadayal należał do tego typu ojców. Gdyby zamiast marnować dnie i noce w towarzystwie zgrai okpiświatów — sannyasVch, wziął parę lekcyj od swego rodzonego syna, byłby stąd osiągnął o wiele większy pożytek!

Jednakowoż Abinash był człowiekiem pełnym taktu i skoro widział, że na nic się nie zdadzą dowodzenia i że niema wielkich widoków na „moralne wrażenie,“ nie tracił czasu na jałowe dyskusje; przeto zgodził się:

— Dobrze, panie łaskawy, jeżeli tego nie pochwalasz, to rzecz cała się nie odbędzie. Lecz poczyniono już wszelkie przygotowania, a nawet rozesłano zaproszenia i już niema czasu, by odwołać — przeto pozwól, że uczynimy inaczej, a mianowicie niech Góra pozostanie na uboczu, my zaś możemy urządzić ceremonję pokuty, bo nie brak grzechów w naszym kraju. — Tą nadzieją uspokoił Krishnadayala.

Góra nigdy nie okazywał nadmiernego szacunku dla słów Krishnadayala, a i dziś umysł jego wzbraniał się ich słuchać. W tej dziedzinie życia, która była większa niż życie społeczne, nie uważał się za obowiązanego do posłuszeństwa zakazom ojca i matki. Mimo to tym razem było coś, co nękało go przez dzień cały. W głowie zaczęła mu się tłuc niejasna myśl, że w tern co mówił Krishnadayal, kryła się jakaś prawda. Myśl ta była niby jakaś bezkształtna zmora sama, która dusiła go i nie chciała go opuścić. Zdawało mu się, jak gdyby ktoś starał się obalić go naraz ze wszystkich stron. Ujawniło mu się dziś własne jego osamotnienie, przybierając wyolbrzymione rozmiary. Przed nim było tak rozległe pole do pracy i sama praca była tak ogromna, ale przy boku jego nie było nikogo do pomocy.

ROZDZIAŁ LXXVI.

IDostanowiono, że ponieważ nazajutrz miała się ¹ odbyć ceremonja, przeto Góra miał tej nocy udać się do domu, przy którym znajdował się ogród; atoli w sam raz gdy zbierał się do wyjścia, ni stąd ni zowąd pojawiła się Harimohini. Ujrzawszy ją, Góra bynajmniej się nie ucieszył i odezwał się:

— Ach, wyście przyszli — a ja muszę natychmiast odejść. Matki również niema obecnie w domu — jeżeli chcecie się z nią widzieć, to...

— Nie, dziękuję, — odpowiedziała Harimohini, — przybyłam, by widzieć się z tobą. Proszę usiąść na chwilę — nie będę cię zatrzymywała długo.

Góra usiadł, a Harimohini prosto z mostu zjechała w rozmowie na Sucharitę. Oznajmiła, że bardzo jej na korzyść wyszły nauki, których udzielał jej Góra. Doszło do tego, że obecnie nie chciała brać wody, służącej do powszechnego użytku i była dobrze usposobiona dla wszystkich.

— Mój łaskawco, — zawołała, — nie masz pojęcia, ile ona przyczyniała mi zmartwienia! Jeżeli tylko uda ci się wprowadzić ją na właściwy drogę, będę ci wdzięczna przez całe życie. Oby Bóg uczynił cię władcą królestwa! Obyś dostał pannę z dobrej rodziny, godną twego szlachetnego pochodzenia, niech ci się w domu wiedzie i obyś zawsze miał szczęście, dostatek i potomstwo !

I zaczęła opowiadać, że Sucliarita już jest dorosłą panną i nie należy ani na dzień zwlekać z wydaniem jej za mąż. Gdyby była przebywała w rodzinie hinduskiej, byłaby już oddawna matką dzieciom. Miała pewność, że Góra podziela jej zdanie, iż ociąganie się z małżeństwem byłoby rzeczą wielce niewłaściwą. Dalej wspomniała, że długo cierpiała w duchu nieznośną trwogę, starając się załatwić jakoś sprawę małżeństwa Sucha-rity, aż wreszcie po wielkich zabiegach i wielu pokornych prośbach udało jej się namówić szwagra swego, Kailasha, żeby przybył do Kalkuty. Za łaską Bożą wszystkie poważne przeszkody, które nabawiały jij tylu obaw i niespokojności, zostały usunięte. Ułożono dokładnie wszystkie warunki. Od panny młodej nie wymagało się posagu i nie wolno było stawiać żadnych Zarzutów z racji dawniejszych jej dziejów — wszystko to osiągnęła Harimohini dzięki swej zręcznej taktyce, — a w sam raz teraz (rzecz do wiary niepodobna!) Su-charita stała się stanowczo zawzięta w swym uporze! Co miała na celu, tego żadną miarą Harimohini nie umiała zgłębić — jednemu tylko Bogu było wiadomo, czy ktoś na nią wpływał w tym duchu, czy też była W kimś zakochana.

— Jednakże — ciągnęła dalej, — mówię ci otwarcie, że dziewucha nie jest ciebie godna! Jeżeli ona Wyjdzie za mąż i przeniesie się gdzieś na wieś, nikt nie będzie o niej nic wiedział i sprawy pójdą jakoś gładko. Lecz ty mieszkasz w mieście i jeżeli się z nią ożenisz, to nigdy już nie będziesz mógł pokazać się na oczy na Widoku publicznym!

— O czemże to mówisz? — zawołał Góra z gniewem. — Któż to ci opowiadał, że chcę się z nią ożenić?

— Albo ja wiem? — rzekła Harimohini, broniąc się. — Gdy usłyszałam, że była o tern wzmianka w gazetach, omal że nie umarłam ze wstydu!

Góra stąd wywnioskował, że Haran Babu lub też któryś z jego zauszników zamieścił w gazetach tę plotkę, więc zacisnąwszy pięść, wrzasnął:

— To kłamstwo!

— Wiem o tern, — zawołała Harimohini, przerażona grzmiącym głosem Gory. — Teraz mam do ciebie prośbę, na którą musisz przystać. Musisz iść zaraz ze mną i zobaczyć się z Radharani.

— Na co? — zapytał Góra.

— Musisz jej wytłumaczyć rzecz całą — odpowiedziała Harimohini.

Górze serce podskoczyło na tę propozycję i był gotów iść natychmiast do Sucharity. Serce mówiło mu:

— Idź zobaczyć ją dzisiaj po raz ostatni! Jutro dzień twej pokuty — potem staniesz się ascetą. Dziś już pozostał ten niedługi kawałek nocy — możesz ją zobaczyć tylko na chwilę! Z wszelką pewnością niema w tern żadnej winy. . . a choćby i była, to jutro będzie starta w proch.

— Powiedz mi, co mam jej tłumaczyć? — zapytał Góra po krótkiem milczeniu.

— Nic więcej, jak tylko to, co ci powiem — odpowiedziała Harimohini. — Według zasad hinduskich, dorosła dziewczyna, jak Sucharita, powinna być niezwłocznie wydana za mąż, a znalezienie w sferach hinduskich tak dobrego męża, jak Kailash, jest dla panny w jej położeniu niebywałem i nieoczekiwanem szczęściem.

Serce Gory było jakby przeszyte strzałami, a gdy sobie przypomniał człowieka, którego spotkał w bramie domu Sucharity, doznał uczucia, jakby go ukąsił skorpjon. Nie mógł ani na chwilę pogodzić się z myślą, że taki człowiek mógł otrzymać Sucharitę za żonę. Cały duch w nim się zbuntował, tak iż krzyknął san? do siebie:

— Nie! to nigdy stać się nie może!

Było niemożliwością, by Sucharita miała wejść w taki związek z kimś innym. Jej serce, ciche do głębi, wypełnione po brzegi tonią myśli i uczuć, nigdy nie objawiło się tak w swej pełni przed żadnym mężczyzną i nigdy nie miało się objawić w przyszłości. Jakże było ono przedziwne! Jakież czarowne! Czy często może człowiek doświadczać czegoś podobnego i czy wielu łudzi widziało takie cuda? Człowiek, któremu przeznaczenie pozwoliło na tak głębokie i prawdziwe spojrzenie w głąb charakteru Sucharity — który odczuwał jej obecność w całej swej naturze — człowiek ten posiadł samą Sucharitę! Jakimże prawem mógł ktoś inny brać ją na własność?

— Czyż więc Radharani ma pozostać całe życie niezamężną? Czy taki los jest dla niej możliwy? — zawołała Harimohini.

Prawda! Jutro Góra miał odbywać pokutę! Potem winien był stać się zupełnie czystym braminem! Czyż więc Sucharita miała przez całe życie pozostać niezamężną? W dodatku czyż ktokolwiek miał prawo narzucać jej taką dolę w życiu? Czyż było kobiecie możebnem znosić taki ciężar?

Harimohini wciąż coś paplała, lecz Góra nie słuchał jej gadaniny, jeno rozważał w duchu:

— Ojciec aż dwukrotnie zabronił mi odbywania ceremonji pokutnej — nie miał-że więc żadnego znaczenia jego zakaz? To co sobie wyobrażam jako cel mego życia, może być jeno urojeniem, niezgodnem z mą naturą. Stanę się kaleką na całe życie, jeżeli będę się starał dźwigać sztuczne brzemię, a pod ustawicznym ciężarem takiego ładunku nie zdołam spełnić żadnego zadania w życiu. Zaczynam spostrzegać, że serce moje omotane jest tęsknotą! Jakoż usunę ten głaz, który mnie przytłacza? Ojciec jakimś sposobem doszedł do odkrycia, że w głębi serca nie jestem braminem, nie jestem ascetą i dlatego to zabraniał mi tak stanowczo.

Powiedział sobie, że jeszcze teraz przed nocą zajdzie do Krishnadayała i bez ogródek zapyta go, co widzi w nim takiego, by mogło, jak mówił, zagradzać mu drogę pokuty. Gdyby tylko udało mu się nakłonić go do wyjaśnień, zdołałby znaleźć drogę do ucieczki w tym kierunku. Ucieczki!

— Proszę chwilkę zaczekać, zaraz tu wrócę — oz wał się Góra do Harimohini i pędem zbiegł do części domu, gdzie przemieszkiwał ojciec. Czuł, że Krishna-dayalowi było wiadomem coś, z pomocą czego mógłby znaleźć natychmiastowe wyzwolenie.

Ale drzwi zacisza jego ojca były zamknięte, a nie otwarły się nawet wtedy, gdy w nie zastukał kilkakrotnie — nikt nie odpowiadał na jego pukanie. Z wnętrza dochodził zapach kadzidła i drzewa sandałowego, gdyż dzisiaj Krishnadayal wraz z jednym ze swych sannyasVch był głęboko zatopiony w pewnej nader wytężonej metodzie jogi, a w takich okolicznościach zwykł był zamykać szczelnie drzwi od wszelkich natrętów. Przez całą tę noc pod żadnym pozorem nikomu nie udzielonoby wstępu.

ROZDZIAŁ LXXVII.

^Tie! — zawołał Góra sam do siebie, — nie jutro *■ ^ odbędzie się moja pokuta! Dziś ona się zaczęła. Dziś goreje większy płomień niśli ten, który zapłonie jutro.

Na początku nowego życia muszę ponieść wielką ofiarę, dlatego to Bóg wzbudził w mej duszy tak ogromną tęsknicę i pożądanie! Inaczej czemużby miała się stać rzecz tak dziwna? Wszak, sądząc po światowemu, nie zanosiło się na to, bym miał stać się z nimi zażyły, a łączność natur tak przeciwnych nie zdarza się na tym świecie naturalną koleją rzeczy. Ponadto nikomuby się nawet nie śniło, że tak przemożne pożądanie mogło powstać w sercu człowieka tak obojętnego, jak ja. Dotychczas to, co oddawałem ojczyźnie, było oddawane nazbyt łatwo i nigdy nie byłem powołany do ofiarowania czegokolwiek, co byłoby naprawdę dla mnie poświęceniem. Nigdy przedtem nie rozumiałem, czemu ludzie odczuwali najmniejszą biedę, wyrzekając się jakiejś rzeczy dla ojczyzny. Lecz w tak wielkiem wyrzeczeniu się nie przystoi składać dar byle jaki. Ofiara wymaga bólu, a moje odrodzenie dokona się dopiero wtedy, gdy będę miał przeszyte samo serce! Jutro rano wobec ludzi z mej społeczności odbędzie się moja uroczysta pokuta. Teraz zaś, w wigilję, Pan mego życia przybył i zapukał do wrót mego serca. Jeżeli w głębinach mej duszy nie odbędzie się wewnętrzna pokuta, jakoż jutro mogę uzyskać rozgrzeszenie? Skoro już raz złożę ów dar, który ze wszystkich najtrudniejszy jest do ofiarowania, jeżeli go ofiaruję w całości i zupełności, wówczas stanę się naprawdę ubogim i poświęconym — wtedy będę braminem.

Gdy Góra powrócił do Harimohini, ta ozwała się do niego:

— Bądź łaskaw iść ze mną bez zwłoki! Jeżeli przyjdziesz i powiesz do niej choć słowo, wszystko pójdzie jak z płatka.

— Pocóż mam iść? — oparł się Góra. — Cóż mnie z nią wiąże? Nie, nie! żadną miarą!

— Jakto? ona cię czci jak bóstwo i poważa, jako swego guru — odparła Harimohini.

Serce Gory drgnęło na te słowa, lecz z ust jego znów wyszła odmowa:

— Nie widzę potrzeby, bym miał tam chodzić. Nie zanosi się na to, bym miał ją kiedy jeszcze zobacz vć.

— To prawda! — uśmiechnęła się Harimohini z zadowoleniem. — Nie wypada widywać się zawiele z dorosłą dziewczyną. Ale ja nie mogę cię puścić, póki jakoś nie załatwię sprawy, w której przyszłam. Jeżeli jeszcze cię kiedyś poproszę, byś przybył, wtedy możesz odmówić.

Lecz Góra potrząsnął kilkakrotnie głową. Nigdy już, nigdy! Wszystko już się skończyło. Już złożył ofiarę swemu Bóstwu i nie mógł dopuścić, by choć najmniejsza plama pokalała znów jej czystość. Powiedział sobie, że nie pójdzie widzieć się z nią. Gdy Harimohini przekonała się, że nie uda się jej wzruszyć Gory, uderzyła w prośbę:

— Dobrze, jeżeli nieodwołanie uważasz za rzecz niemożliwą iść do niej, to zrób mi, proszę, to jedno: napisz do niej list.

Góra potrząsnął głową. To niemożliwe. Nie mógł wysłać listu.

— No dobrze, — rzekła Harimohini, — napisz tylko dwie linijki dla mnie! Jesteś dobrze obeznany z księgami świętemi, przybyłam więc, by od ciebie dostać jakiś przepis.

— Przepis? na co? — zapytał Góra.

— Czy najważniejszym obowiązkiem dziewcząt w odpowiednim wieku z rodziny hinduskiej nie jest ożenić się i oddawać się zajęciom domowym? — wyjaśniła Harimohini.

— Wiesz co, — rzekł Góra po chwili milczenia — nie wciągaj mnie w tę kabałę. Nie jestem panditem, by dawać ci przepisy.

— Czemu nie powiesz mi otwarcie, czego naprawdę sobie życzysz w tajnikach duszy? — zawrołała ostro Harimohini. — Z początku tyś zadziergał pętlę — a teraz, gdy nadchodzi czas, by ją rozplatać, mówisz: „Nie wikłaj mnie!“ Co to ma znaczyć? W tern sedno rzeczy, że nie chcesz oświecić jej umysłu.

W innymi czasie Góra zapałałby oburzeniem na takie słowa i nie byłby zdolny znieść choćby tak prawdziwe oskarżenie. Lecz dziś zaczęła się jego pokuta i nie mógł unosić się gniewem. Ponadto w głębi duszy uznał, że Harimohini mówiła prawdę. Był aż nadto okrutny, zrywając silne węzły, łączące go z Sucharitą, lecz pragnął pod jakąkolwiek wymówką utrzymać jedną cienką niteczkę, nie dającą się spostrzec. Nawet i teraz nie był gotów ostatecznie i zupełnie zrywać swą łączność i z Sucharitą. Jednak należało usunąć wszelkie cechy sknerstwa, bo nie wypadało mu dawać coś jedną ręką, a równocześnie drugą coś odbierać. Przeto wziął ćwiartkę papieru i energiczną ręką wypisał słowa następujące:

— Dla kobiet drogą prawdziwego zrealizowania życia jest dobro wszystkich. Niech sobie świat będzie pełen radości lub pełen smutku — zacna i czysta kobieta pogodzi się z wszystkiem i za najważniejszą powinność religijną obierze kształtowanie swej religji w swej rodzinie.

— Dobrze byłoby dodać parę słów o naszym Kailashu! — radziła Harimohini, przeczytawszy, co napisane.

— Nie, przecież go nie znam, — burknął Góra. — Nie mogę pisać o nim niczego.

Harimohini złożyła ten zapisek z największą troskliwością i zawinąwszy go w róg sari, wyruszyła do swego domu. Sucharita jeszcze mieszkała wraz z Anan-damoyi w domu Lolity i Harimohini bała się omawiać tam ową sprawę, żeby Sucharita nie posłyszała z ust Lolity i Anandamoyi kazania przeciwko tym projektom i nie zawahała się. Przeto posłała liścik do Sucha-rity, prosząc ją, by przyszła do niej nazajutrz na obiad celem omówienia nader ważnej sprawy. Obiecała, że jeszcze tego samego dnia popołudniu pozwoli jej wrócić do domu Lolity.

Na drugi dzień przybyła Sucharita z silnym zamiarem bronienia się do ostatka, gdyż wiedziała, że ciotka znów poruszy kwestję jej małżeństwa. Zawzięła się, że położy koniec całemu skweresowi, odpowiadając na wszelkie propozycje silną i ostateczną odmowną.

Gdy skończył się obiad, Harimohini przystąpiła do

rzeczy.

— Wczoraj wieczorem byłam z wizytą u twmjego

guru.

Sucharita odczuła lęk. Czyżby ciotka posłała po nią, by znów lżyć Gorę?

— Nie bój się, — rzekła Harimohini uspokajająco, — nie chodziłam tam po to, by się z nim kłócić. Byłam tu sama, jak palec, więc myślę sobie, czemu nie mam pójść i posłuchać jego świetnych wykładów? W toku naszej rozmowy wspomniano twe imię i odrazu zobaczyłam, że jego zdanie zgadzało się z mojem. On też sądzi, że nie dobrze, by dziewczyny miały do późnego *wieku nie wychodzić zamąż, cowięcej, powiada, że podług ksiąg świętych jest to wprost grzechem. Może to uchodzić w domach europejskich, ale nie w hindu-kich. Mówiłam całkiem otwarcie o naszym Kailashu i przekonałam się, że bardzo rozsądnie zapatruje się na tę sytuację.

Sucharka miała ochotę umrzeć ze wstydu, gdy Harimohini mówiła dalej :

— Szanujesz w nim swego guru, powinnaś więc pójść za jego radą!

Sucharka milczała wciąż, a Harimohini podjęła:

— Ja mu powiadam: „Proszę cię, chodź i pomów z nią osobiście, bo ona nie chce słuchać, co do niej mówię.“ Lecz on rzecze: „Nie, nie wolno mi już jej widzieć — tego zabrania nasze społeczeństwo hinduskie.“ Ja na to: „Cóż więc tu począć?“ Wkońcu napisał coś własnoręcznie z prośbą, by oddać tobie. Patrz, oto jego pismo! — To rzekłszy wydobyła zwolna świstek papieru z rogu sari i rozwinąwszy papier, podała go do czytania Sucharicie.

Gdy to przeczytała Sucharka, uczuła, jakby ją coś dławiło w gardle, i siedziała sztywnie i nieporu-szenie, jak lalka drewniana.

W tern, co napisano, nie było nic nowego lub niesłusznego. Sucharka bynajmniej nie miała nic przeciwko poglądom tam wyrażonym. Lecz to, że pismo to zostało jej przysłane właśnie za pośrednictwem Harimohini, nadawało temuż niejako znaczenie, które z różnych względów przejmowało ją bólem. Czemu dziś właśnie nadeszło to polecenie od Gory? Pewno, że i dla Su-charity miał nadejść dzień, w którym winna była wyjść iza mąż — lecz skądże u Gory ten pośpiech z jej powodu?

Czy praca Gory, o ile jej dotyczyła, była już stanowczo skończona? Czy jej osoba przynosiła Górze uszczerbek w wypełnianiu powinności, czy też była przeszkodą w dziele jego żywota? Czy nie miał już nic jej do dania i czyż niczego już od niej się nie spodziewał? Ona w każdym razie nie mogła tak myśleć — ona przynajmniej wciąż jeszcze spoglądała na drogę. Czyniła, co mogła, by zmóc boleść nieznośną, jakąi odczuwała w sercu, lecz znikąd nie nadchodziło pocieszenie.

Harimohini dała Sucliaricie dużo czasu do namysłu. Poszła uraczyć się, jak zwykle, drzemką poobiednią; gdy wstała i przyszła z powrotem, zastała Sucharitę siedzącą cicho i w milczeniu zupełnie tak, jak ją zostawiła.

— Radhu, — rzekła, — czemuś taka zamyślona, moja droga? Co w tej sprawie zmusza cię do tak głębokich rozmyślań? Czy Gourmohan Babu napisał coś niezgodnego z prawdą?

— O nie, — odparła Sucharita cichym głosem, — to co napisał, jest najzupełniejszą prawdą.

— Zatem, moje dziecię, na cóż się jeszcze ociągać? — zawołała Harimohini, pełna wielkiej otuchy.

— Nie, nie mam zamiaru się ociągać, — odpowiedziała Sucharita, — pójdę zobaczyć się na chwilę z ojcem.

— Zważ, Radhu, — miarkowała ją Harimohini, — twój ojciec wcale sobie nie życzy, byś wyszła za Hindusa . . . ale twój guru. ..

— Ciociu, ~ zawołała Sucharita zniecierpliwiona, — co tak bajdurzyć ciągle w kółko? Nie chcę wcale mówić z ojcem o małżeństwie. Chcę tylko się z nim widzieć i koniec!

Sucharita mogła obecnie znaleźć pociechę jedynie w serdecznem obcowaniu z Pareshem Babu.

Dotarłszy do jego domu, zobaczyła go zajętego pakowaniem ubrania do walizki.

— Co to ma znaczyć? zapytała Sucharita.

— Wybieram się dla odmiany do Simli, matulu, — zaśmiał się Paresh Babu, — odjeżdżam jutro rannym dyliżansem pocztowym.

W tym lekkim uśmiechu Paresha Babu ukrywała się historja strasznego przewrotu, który nie utaił się przed Sucharitą. Żona we własnym jego domu, a poza nim jego przyjaciele nie dawali mu chwilki spokoju, więc o ileby się nie odsunął na czas pewien w jakieś odludne miejsce, czekać go mogła istna kołowacizna. Był to dla Sucharity cios niemały, gdy ujrzała go pakującego njanatki do podróży, mającej rozpocząć się nazajutrz. Ciężko było jej pomyśleć, że w gronie własnej jego rodziny nie było nikogo, ktoby mu dopomógł w tern przedsięwzięciu, przeto nakłoniwszy Paresha Babu do poniechania trudów, najpierw wyrzuciła wszystko z walizy, a następnie składając każdą sztukę odzieży z jak największą starannością, zapakowała porządnie wszystkie jego rzeczy. Ulubione przezeń książki ułożyła starannie w ten sposób, żeby nie zostały uszkodzone podczas wstrząśnień, a gdy była zajęta tą robotą, zapytała łagodnie Paresha Babu:

— Ojcze, czy odjeżdżasz sam?

— Nie będzie to mi sprawiło żadnej trudności, Radha! — zapewnił Paresh Babu, spostrzegłszy ból ukryty w tern zapytaniu.

— Nie, ojczulku, będę ci towarzyszyła — rzekła Sucharita.

Paresh Babu spojrzał w oczy Sucharicie, a ona

dodała :

— Ojcze, obiecuję ci się nie uprzykrzać.

— Czemu tak mówisz? — zapytał Paresh Babu. — Kiedyś to by była mi uprzykrzeniem, mateczko?

— Nie dam sobie rady, jeżeli nie będę z tobą, ojczulku! — nalegała Sucharita. — Jest jeszcze wiele rzeczy, których nie rozumiem i nigdy nie przebrnę tych trudności, jeżeli mi ich nie rozwikłasz. Ojcze, mówisz, bym polegała na własnym rozsądku — lecz ja jeszcze nie nabyłam tego rozsądku — jeszcze umysł mój nie ma potrzebnej mocy. Musisz wziąć mnie z sobą, ojcze!

Mówiąc, odwróciła się i schyliła nad walizą, a z oczu jej posypały się łzy.

ROZDZIAŁ LXXVIII.

/~jdy Góra wręczył Harimohini zapisaną ćwiartkę pa-A—*■ pieru, miał uczucie, jakgdyby wysłał list, oznaczający koniec jego stosunków z Sucharka. Lecz czyn lub dokument nie przestaje istnieć wówczas, gdy został tylko napisany. Serce żadną miarą nie chciało udzielić aprobaty i chociaż Góra podpisał swe imię mocą własnej nieprzymuszonej woli, to jednak serce nie chciało poświadczyć jego podpisu — zostało nieposłuszne. Zaiste tak dalece nieposłuszne, że Góra jeszcze tego wieczoru zamierzał biec w te pędy do Sucharity! Lecz właśnie gdy miał wyruszyć usłyszał, że na pobliskim kościele wybiła dziesiąta; uprzytomnił sobie nagle, że było już zapóżno na składanie wizyt. Potem leżał już bezsenny, nadsłuchując, jak zegar wybijał kolejno godzinę za godziną; albowiem, koniec końców, Góra nie poszedł tego wieczoru do domu w ogrodzie. Wyprawił posłańca, mówiąc, że przyjdzie tam zrana.

Nazajutrz rankiem poszedł do ogrodu nad rzeką, — lecz gdzież się podziała owa moc i nieskazitelność umysłu, z jaką postanawiał sobie przystąpić do obrzędu pokuty?

Wielu panditów już przybyło, a innych oczekiwano. Góra przywitał gorąco ich wszystkich, a oni ze swej strony z najwyższem uznaniem podkreślali wciąż w przemówieniach wielkie przywiązanie Gory do wiekuistej religji.

Zwolna ogród zaczął zapełniać się ciżbą ludzi, a Góra chodził wkoło, dając na wszystko baczne oko, lecz wśród zamętu i gorączki swej pracy nie mógł się opędzić jednej myśli, która wydobywając się, aż kędyś z samego dna serca, nieustannie wracała mu do głowy. Zdawało się, jak gdyby ktoś mu wciąż mówił: „Zrobiłeś źle! Zrobiłeś źle!“ Nie miał czasu myśleć jaśniej i dociec, w czem było zło — lecz żadną miarą nie mógł stłumić tego głębokiego uczucia w swem sercu. Pośród tych niebywałych przygotowań do obrzędu pokuty, jakiś wróg, gnieżdżący się w tajnikach jego własnego serca, świadczył przeciwko niemu, mówiąc: „Zło jeszcze trwa.“ Tem złem nie było pogwałcenie prawideł i przepisów, nie uchybienie przeciw Szastrom, ani też rzecz jakaś sprzeczna z praktykami religijnemi — było to zło, popełnione w głębi jego własnej natury. Dlatego to cała dusza Gory zżymała się na wszystkie te przygotowania do obrzędu.

Chwila rozpoczęcia była już bliska. Miejsce, gdzie odbyć się miało nabożeństwo, osłonięto baldachimem i obwiedziono ogrodzeniem bambusówem. Lecz w sam raz wtedy, gdy Góra zmieniał odzienie po wykąpaniu się w Gangesie, wśród widzów dało się zauważyć jakieś poruszenie, jakiś niepokój zdawał się rozszerzać na wszystkie strony. Nakoniec Abinash z obłędną twarzą podszedł do Gory i rzekł:

— Cotylko przyszła z domu wieść, że Krishnadayal Babu jest poważnie chory. Przysłał karetę po ciebie, byś natychmiast wracał do domu.

Góra popędził z miejsca co sił, a do Abinasha, który chciał mu towarzyszyć, rzekł:

— Nie, musisz tu zostać i zająć się gośćmi; nie wypada, byś i ty miał odchodzić.

Gdy Góra wszedł do pokoju Krishnadayala, ujrzał, że ojciec leżał na łóżku, a Anandamoyi z lekka nacierała mu nogi. Patrzył na nich oboje z zaniepokojeniem, póki Krishnadayal nie dał mu znaku, by usiadł na krześle, już zawczasu dla niego postawionem.

— Jakże obecnie z jego zdrowiem? — zapytał Góra matkę, usiadłszy.

— Troszkę lepiej — odpowiedziała Anandamoyi. — Posłano po doktora sahiba.

W pokoju znajdowała się jeszcze Soshimukhi i jeden ze służących; Krishnadayal dał im ręką znaki, by wyszli. Gdy zobaczył, że już nikogo ponadto nie było w pokoju, spojrzał w milczeniu na twarz Anandamoyi, a następnie, zwracając się do Gory, przemówił słabym głosem :

— Już przyszedł czas na mnie, więc zanim umrę, muszę ci wyjawić to, co ukrywałem przed tobą tak długo. Inaczej nie mógłbym czuć się swobodnym.

Góra pobladł i siedział w milczeniu, nieporuszenie. Przez długi czas żaden z nich nie mówił ni słowa. Naraz Krishnadayal znów zabrał głos:

— Goro, w owych czasach nie miałem szacunku dla własnego, naszego, społeczeństwa... dla tego to dopuściłem się tak wielkiego błędu. A gdy się go raz popełniło, to już nie było wyjścia...

Zamilkł znowu. Góra również siedział w milczeniu,, nie próbując pytać o nic.

— Myślałem, że nigdy nie będzie potrzeba ci tego wyjawiać — mówił dalej Krishnadayal, — i wszystka poszłoby zwykłym porządkiem. Teraz jednak widzę* że to niemożliwe, bo jakże mógłbym dopuścić, byś po mojej śmierci znajdował się na mym pogrzebie?

Myśl owa zawierała widocznie tak straszne przypuszczenia, że Krishnadayal aż się wzdrygnął. Gorę paliła niecierpliwość, by posłyszeć, o co właściwie chodzi, przeto zwracając się z badawczem spojrzeniem ku Anandamoyi, ozwał się:

— Powiedz mi, matko, co to znaczy? Czy nie mam prawa być obecny na obrzędach pogrzebowych?

Anandamoyi siedziała aż do tej chwili nieruchomo z głową pochyloną, lecz usłyszawszy zapytanie Gory, podniosła głowę i utkwiwszy wzrok w oczach Gory, wymówiła :

— Nie, dziecię, nie masz prawa.

— Czyż więc nie jestem jego synem? — spytał Góra, poderwawszy się na krześle ze zdumienia.

— Nie, — odparła Anandamoyi.

Z żywiołową siłą wybuchu wulkanicznego Góra wyrzucił z siebie następne pytanie:

— Mamo, a ty nie jesteś prawdziwą moją matką?

Serce Anandamoyi pękało, gdy odpowiadała zaschłym, bezłzawym głosem:

— Goro, dziecko moje, tyś jest jedynym mym synem! Jestem kobietą bezdzietną, lecz ty prawdziwszym jesteś mi synem, niż mogłoby nim być dziecko, zrodzone z mego ciała!..

— Skąd zatem wziąłem się u was? — zgłębiał tajemnicę Góra, spoglądając znów w stronę Krishna-dayala.

— Było to w czasie powstania, — zaczął Krishnadayal, — gdy znajdowaliśmy się w Etawa... Twoja matka, obawiając się sipajów, schroniła się pewnej nocy do naszego domu. Ojciec twój zginął poprzedniego dnia w bitwie. Nazywał się...

— Co mi tam, jak się nazywał! — ryknął Góra. — Nie chcę znać jego nazwiska.

Krishnadayal zatrzymał się, oniemiony uniesieniem Gory. Dodał jeno:

— Był on Irlandczykiem. Tej samej nocy zmarła twoja matka, wydawszy na świat ciebie. Od tego czasu wychowywałeś się w naszym domu.

W jednej chwili całe życie wydało się Górze jak gdyby snem niezwykłym. Podstawy, na których od dzieciństwa wznosiło się jego życie, nagle w proch się rozpadły, a on sam niezdolny był rozpoznać, kim jest i gdzie się znajduje. To co nazywał przeszłością, wydało mu się czemś beztreściowem, a owa przyszłość świetlana, w którą spoglądał oddawna z takim zapałem, rozwiała się w niwecz. Czuł się jakby rosy kropelką na liściu lotosu, która tylko na chwilkę przybiera istnienie. Nie miał matki, ojca, ojczyzny, narodowości, pochodzenia, a nawet Boga. Pozostała mu tylko rzecz jedna, a tą było bezmierne — zaprzeczenie... Ku czemu mógł teraz przylgnąć? jakiego jąć się dzieła? od czego miał teraz zacząć życie? w jakim kierunku miał utkwić wzrok? i skąd miał gromadzić dzień po dniu materjały do tej nowej pracy? Góra stawał oniemiały pośród tej dziwnej pustki, w której zatracił wszelkie poczucie kierunku, a zmierzenie się z nią twarzą w twarz nie pozwalało mu wydobyć z siebie ni słowa.

W tej chwili nadszedł doktór Anglik 4v towarzystwie lekarza bengalskiego. Doktor patrzył na Gorę z większem zaciekawieniem, niż na pacjenta, i zachodził w głowę, kto mógł być ów niezwykły młodzieniec. Albowiem Góra miał jeszcze na czole świętą kresę z mułu gangesowego i odziany był jedwabną chustą, którą włożył na siebie po wyjściu z kąpieli w rzece. Nie miał na sobie koszuli i jego ogromne ciało przeświecało przez kusą zarzutkę, przewieszoną przez barki.

Kiedy indziej, zobaczywszy Anglika, Góra odczułby instynktowną niechęć, lecz dzisiaj ze szczególną namiętnością wpatrywał się w doktora, gdy ten badał pacjenta. Raz po raz zadawał sobie pytanie:

— A więc jest to tutaj osoba najbliżej ze mną spokrewniona ?

Po dokładnych oględzinach pacjenta, doktór rzekł:

— No, nie widzę tu żadnych objawów, które mo-żnaby uważać za niebezpieczne. Puls nie daje powodu do obawy, a nigdzie niema żadnej wady organicznej. Jeżeli tylko uważać na siebie, to niema wogóle przyczyny, by słabość miała się powtórzyć.

Gdy doktor odszedł, Góra powstał, nie mówiąc ni słowa i chciał wyjść, lecz Anandamoyi wypadła pędem z sąsiedniego pokoju, dokąd była się udała po przyjściu doktora, i uchwyciwszy rękę Gory, zawołała:

— Goro, mój drogi, nie powinieneś gniewać się na mnie, gdyż rozdarłoby mi to serce.

— Czemu trzymaliście mnie tak długo w ciemności? zapytał Góra. — Nicby się nie stało, gdybyś mi opowiedziała.

— Moje dziecko, — zaczęła Anandamoyi, biorąc na swe barki całą naganę, — dopuściłam się tego grzechu, ponieważ bałam się ciebie utracić. Jeżeli wkońcu to się stanie, jeżeli dzisiaj mnie opuścisz, to nikogo za to winić nie mogę, jak siebie samą, lecz będzie to śmiercią dla mnie, najdroższy!

— Matko! — oto wszystko, co w odpowiedzi rzekł Góra, lecz gdy Anandamoyi, usłyszała z ust jego to jedno jedyne słowo, wszystkie tłumione łzy, od których powstrzymywała się dotychczas, poczęły rzęsiście spływać z jej oczu.

— Matko, teraz muszę iść do domu PareshaBabu! — rzekł Góra.

— Dobrze, dobrze, idź, mój drogi! — odezwała się Anandamoyi, czując, że ciężar spadł jej z serca.

Tymczasem Krishnadayal bardzo się tern zaniepokoił, że wyznał Górze swą tajemnicę, jakkolwiek nie zachodziła obawa rychłej śmierci; przeto odezwał się do Gory, zanim tenże wyszedł z pokoju:

— Słuchaj, Goro, nie potrzebujesz nikomu rozgłaszać tej wieści. Chodź tylko ostrożnie i postępuj mniejwięcej tak jak dotychczas, a nikt się niczego nie domyśli.

ruszony.

Góra wyszedł, nie odpowiadając na tę radę, gdyż uświadomiwszy sobie, że z Krishnadayalem nie łączą go żadne istotne węzły, doznał wielkiej ulgi.

Mohim nie mógł pozwolić sobie na nieobecność w biurze bez dania jakichś wyjaśnień, więc wydawszy wszelkie zarządzenia, dotyczące doktorów i opieki nad ojcem, poszedł już dość dawno temu do biura i wystarał się o urlop. Powracając, spotkał Gorę wychodzącego z domu.

— Gdzie idziesz? — zapytał Mohim.

— Niosę dobrą wiadomość — rzekł Góra. — Był doktor i powiedział, że niema niebezpieczeństwa.

- zawołał Mohim, wielce po-ma być ślub Soshimukhi.

— Co za szczęście!

Pojutrze

Przeto, Goro, weź się nieco do rzeczy! Przedewszyst-kiem uważaj, przestrzeż zawczasu Binoya, żeby tu nie zachodził w ów dzień. Abinash niezmiernie ściśle przestrzega zwyczajów hinduskich — zaznaczał mi ze szczególnym naciskiem, że takich łudzi nie należy tu zapraszać. A jeszcze o jedną rzecz mam prosić cię, bracie. Zaprosiłem sahiba — szefa mego biura, więc żebyś go przypadkiem nie wypędził swą szorstkością! Nie wymaga się wiele od ciebie: wystarczy, że kiwniesz mu głową i powiesz: Dobry wieczór panu! Wszak tego nie zabraniają twoje księgi; jeżeli chcesz, możesz zasięgnąć zdania panditów, by się upewnić. Powinieneś zrozumieć, mój chłopcze, że oni są klasą rządzącą i nie przyniesie ci ujmy, że nieco uchylisz przed nimi czoła!

Góra oddalił się, nie odpowiadając wcale na słowa

Mohim a.

ROZDZIAŁ LXXIX.

Y\ Właśnie gdy Sucharka, krzątając się nad kufrem, ’ » starała się ukryć łzy, wszedł służący z oznajmieniem, że przybył Gourmohan Babu. Otarłszy czem-prędzej oczy, odłożyła na bok pakowanie, gdy już Góra wchodził do pokoju.

Na czole miał jeszcze znak mułu gangesowego, a odziany był w tę samą chustę jedwabną. Nie pomyślał

wcale o swym wyglądzie zewnętrznym i przyszedł w takim stroju, w jakim nikt chyba nie myślał o składaniu wizyt. Sucharita przypomniała sobie strój, jaki on miał na sobie wówczas, gdy po raz pierwszy przybył do nich wT odwiedziny. Wiedziała, że w owym dniu przyszedł on w całym rynsztunku bojowym i zastanawiała się, czy i to miał być strój wojenny!

Góra, wszedłszy, ukląkł przed Pareshem Babu i dotknąwszy głową posadzki, starł kurz z jego stóp. Paresh Babu usunął sie w bok z przerażeniem i podniósłszy go, zawołał:

— Chodźno, chodź, moje dziecko, chodź tu i usiądź koło mnie!

— Pareshu Babu, już mnie nie krępują żadne więzy! — krzyknął Góra.

— Jakie więzy? ■— zapytał Paresh Babu ze zdumieniem.

— Nie jestem Hindusem! — wyjaśnił Góra.

— Nie jesteś Hindusem? *—krzyknął Paresh Babu.

— Nie, nie jestem Hindusem — mówił dalej Góra. -— Dziś mi opowiedziano, że byłem podrzutkiem, znajdą... znaleziono mnie podczas powstania — mój ojciec był Irlandczykiem! W całych Indjach od końca do końca zamknięte są dziś dla mnie bramy wszystkich świątyń — dziś w całym kraju niema dla mnie miejsca na żadnej biesiadzie!

Paresh Babu i Sucharita byli tak tern oszołomieni, że nie potrafili się zdobyć na żadną uwagę.

— Dzisiaj jestem wolny, Paresh Babu! — zawmłał Góra. — Nie potrzebuję się już obawiać, że skalam się towarzystwem ludzkiem lub że stanę się wyrzutkiem społeczeństwa — nie będę teraz zmuszony patrzeć na ziemię za każdym krokiem, by zachować czystość.

Sucharita spojrzała przeciągle na rozgorzałą twarz Gory, ten zaś mówił:

— Pareshu Babu, dptychczas usiłowałem urzeczywistnić ideał Indyj całcm życiem swojem... na każdym kroku spotykałem przeszkody... i dniem i nocą wrciąż starałem się te utrudnienia uczynić przedmiotem mej wiary. Aby zaś to uwielbienie i przywiązanie uczynić trwałem w swych założeniach, nie brałem się do żadnej innej pracy — to było jedynem mem zadaniem. Z tego powodu ilekroć stanąłem oko w oko naprzeciw prawdziwych Indyj, cofałem się ze strachem, myślą niezmienną i bezkrytyczną urabiając sobie ideał Indyj, walczyłem wciąż przeciwko wszystkiemu wokoło, usiłując zachować mą wiarę całą i niepodzielną w tej niezdobytej twierdzy. Dziśwjednem okamgnieniu ta stworzona przeze mnie forteca rozwiała się nagle, jak sen, a ja, pozyskawszy bezwzględną swobodę, znalazłem się naraz u jądra niezmiernej prawdy! Wszystko co w Indjach jest złe lub dobre, wszystkie bóle i radości tego kraju, cała jego mądrość i niedorzeczności zeszły się w całej pełni w mem sercu! Teraz naprawdę mam prawo służyć temu krajowi, gdyż rozpościera się przede mną pole pracy — nie jest to twór mojej wyobraźni — jest to prawdziwe pole szczęścia trzystu miljonów dzieci Indyj!

Te nowonabyte przekonania Gory kazały mu mówić z tak ogromnym entuzjazmem, że Paresh Babu zaniepokoił się nie na żarty i nie potrafił wysiedzieć. Zerwał się z krzesła i stał, słuchając dalszych słów Gory:

— Czy pojmiecie, co zamierzam powiedzieć? Nareszcie dzisiaj stałem się tem, do czego tęskniłem dniem i nocą i czem mimo to być nie mogłem! Dziś jestem naprawdę Indyjczykiem! We mnie już niema niesnasek między Hindusami, muzułmanami i chrzecijanami! Dziś każda kasta w Indjach jest moją kastą, strawa wszystkich moją strawą! Wiecie, jam przewędrował wiele okolic Bengalu i zażywałem gościny w najlichszych chatach wiejskich — nie myślcie, że jeno wygłaszałem odczyty przed publicznością miejską — lecz nigdy nie umiałem usiąść jednakowo obok wszystkich — przez cały ten czas dźwigałem wszędy z sobą niewidzialną otchłań rozdziałów społecznych, której nigdy nie potrafiłem przekroczyć! Dlatego w mej duszy była jakaś pustka, którą starałem się omamić różnemi hasłami. Starałem się nadać tej próżni większy powab, przyozdabiając ją przeróżnemi świecidełkami. Ponieważ kochałem Ind je nad życie, przeto nieumiałem znosić choćby najlżejszej krytyki, odnoszącej się do tej ich strony, którą udało mi się poznać. Teraz gdy zerwałem z tem bezpłodnem wyszukiwaniem niepotrzebnych upiększeń, czuję, Fareshu, że żyję na nowo!

— Gdy osiągamy to, co prawdziwe, — napomknął Paresh Babu, — wówczas nasza dusza znajduje zadowolenie nawet w niedokładnych i niedoskonałych przejawach tej prawdy — nie życzymy sobie przystrajać to w blichtr.

— Wiesz, Pareshu, — rzekł Góra, — wczoraj w nocy modliłem się do Boga, bym dziś rano mógł wejść w nowe życie! Prosiłem, by wszystko, co było fałszywe lub nieczyste, co krępowało me życie od dzieciństwa, zginęło doszczętnie i żebym urodził się na nowo! Bóg nie wysłuchał mej modlitwy zupełnie tak, jak sobie przedstawiałem — przeraził mnie nagłością, z jaką oddał mi w ręce własną Swą prawdę. Nigdy mi się nawet nie śniło, by miał On tak doszczętnie zetrzeć wszystkie me zmazy! Dziś stałem się tak czysty, że nie boję się skalania nawet w domu najniższej z kast! Pareshu, dnia dzisiejszego mając serce szczere jak na dłoni, upadłem krzyżem do kolan mej ojczyzny, mych Indyj — po tak długim czasie nareszcie doświadczyłem w całej pełni, co znaczy łono matki!

— Goro, — rzekł Paresh Babu, — zaproś-że i nas, byśmy wraz z tobą uzyskali pierworodne prawo spoczywania na łonie twej matki!

— Czy wiesz, — zapytał Góra, — czemu dziś, uzyskawszy wolność, przybyłem najpierw do was?

— Czemu? — zapytał Paresh Babu.

— Boś ty mi dał mantram tej wmlności — odrzekł Góra — i dlatego to dziś nie możecie znaleźć miejsca w żadnem społeczeństwie. Uczyń mnie swym uczniem! Daj mi dziś mantram tego Bóstwa, które należy do wszystkich, zarówno do Hindusów, jak i muzułmanów, chrześcijan i brahmosów— którego świątynia nigdy nie zamknęła się przed człowiekiem z żadnej kasty. — On to jest nietylko Bogiem Hindusów, ale Bogiem całych Indyj !

Głębokie i tkliwe uwielbienie oświeciło twarz Paresha Babu, który przez czas jakiś stał wr milczeniu, opuściwszy oczy. Wówczas Góra zwrócił się do Sucharity, która siedziała nieporuszenie na krześle.

— Sucharito — rzekł Góra z uśmiechem. — nie jestem już twoim guru. Mam do ciebie gorącą prośbę — — weź rękę moją i zaprowadź mnie do tego, który był guru dla ciebie — i wyciągnął do niej praw icę. Sucharita wstała z krzesła i ujęła go za rękę; wtedy Góra zwrócił się do Paresha Babu i oboje wespół oddali mu głęboki ukłon.

ZAKOŃCZENIE.

/^dy Góra wieczorem powrócił do domu, zastał Anan-

damoyi siedzącą spokojnie na werandzie przed jego pokojem.

Przyszedł do niej i usiadłszy przed nią, położył głowę u jej stóp. Anandamoyi podniosła jego głowę i zaczęła go całować.

— Mateńko, tyś jest mą matką! — zawołał Góra. — Matka, której szukałem wszędzie, wrędrując po świecie, siedziała przez cały czas w mym pokoju, w domu rodzinnym. Ty nie uznajesz kasty, nie uznajesz rozdziałów ani nienawiści — ty jedynie jesteś obrazem naszego szczęścia. Ty jesteś uosobieniem Indyj!

— Mamo, — rzekł Góra po chwili, — czy mogłabyś przywołać Łaczmiję i poprosić ją, żeby mi przyniosła szklankę wody?

Wówczas głosem cichym, w którym był jakby ślad łez, Anandamoyd szepnęła do Gory.

— Goro, pozwól, że poślę po Binoya!

//w

Ю

co

A

Ar

A

ш

■

т

i

{

i

V

«

i

f'j

11

щ

ГГм

S'

33?

до -

1с

и'

II

II

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

**й

Hi)

L. inw.

295

fi

KdQ 452/57

i ,

Sii

li iii! ШШ

181

liiil liii