—

il

WYDZIAŁY POLITECHNICZNE KRAKÓW

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

L. inw.

aj

%

I

f

I

I

i*

i

i

p

I;

f

.1

I

I

§

f

i

I

pi

i

i

9B&Ji

i.

P

#

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

■

00000231589

ĄĄ .

*

v\

OBRAZI WSZECHŚWIATA.

ASTRONOMJA i GEOLOGJA

POPULARNA.

Napisał

jJan jS

TELLA

-JSawicki,

dr. medycyny i chirurgji.

Z 6O DRZEWORYTAMI W TEKŚCIE,

Cena 1 zlr. 50 et.

LWÓW.

NAKŁADEM AUTORA.

1872.

Skład główny* Księgarni GUB R Y N O W i G ZA i $ CK M i D

WE LWOWIE.

%

⁹

' ;

M

* H

A ii

‘O

li :

V-'

i\ O

N

i b{b

Z drukarni Kornela Pillera.

■as^

mn,. ",

i V

I ***«

WSTĘP

S)o młodzieży -polskiej.

Pierwsze co uderza uczucie i wyobraźnię każdej istoty, zaczynającej pojmować byt swój, jest świat widomy nas otaczający. Przyroda w około nas oddecha, żyje w miljonach organicznych form. Czy pójdziemy przez lasy i łąki, przez ogrody i pola, przez góry i szerokie równiny, brzegiem cichych ruczajów, wijących się między krzakami, lub po burzliwem morzu i niebezpiecznych skałach jego, w głębokie wilgotne jaskinie, lub na strome wierzchołki, wszędzie zobaczymy jedno: wszędzie w powietrzu nad nami, i u nóg naszych na ziemi, i w wodach pod ziemią, będziemy otoczeni życiem. Gwiazdy rozsypane w niezliczonej ilości po cudownem szafirowem niebie, poruszają się i żyją. Wody są napełnione niezliczonemi organizmami, zacząwszy od wymoczków, ledwie widomych pod mikroskopem, do strasznej wielkości ryb, które wyglądają jak wyspy, śpiące na falach oceanu. Na dnie morza poruszają się raki, morskie gwiazdy, ślimaki i polipy. Powietrze napełnione ptakami, lekkiemi, delikatnemi, zwinnemi, których życie przechodzi w rozkoszy miłości, i owadami, temi małemi cudami przyrody. Nierówna powierzchnia skał, pobruż-dżona przez powoli gryzące je ślimaki morskie, ciemnieje od pokrywających ją muszli i konch. W powietrzu, którem oddechamy, w wodzie, którą pijemy, w ziemi, po której chodzimy — wszędzie ukrywa się życie. Przyroda żyje. W tym żywym organizmie wszystko jest nietrwałe, wszystko w ruchu, w celu zmiany miejsca lub v kształtu. W niej sama śmierć nie jest zniszczeniem, nie jest ostatecznym rozkładem tego co istniało, lecz tylko przekształceniem tego co ginie. Każda śmierć w naturze jest zarazem narodzeniem, każda mogiła — kolebką poczynającego się życia. W około nas, nad nami i pod nami odgrywa się wielki, tajemniczy dramat tworzenia.

Życie wszędzie! I na ziemi i pod ziemią ryją, pełzają, biegają i kopią żywe istoty. Gdy przywabi nas świeża cichość lasu w swój cieh ruchomy, spotka nas tam brzęk owadów, śpiew ptaków i szelest biegu niewidomych zwierzątek, świadcząc jak ożywione to odosobnienie. Gdy zatrzymamy się przed drzewem, krzakiem lub trawką, nasze roztargnione oko zobaczy całą kolo-nję różnorodnych istot. Gdy urwiemy kwiatek, w jego delikatnym kielichu obaczymy piękny owad zajęty swą zwyczajną, codzienną pracą. Gdy podejmiemy liść z ziemi, prawie zawsze w nim znajdziemy poczwarkę jakiego owadu, wyczekującą pod przykryciem jego tkanki swego pełnego rozwoju. Kropla rosy, drżąca na tym listku, zapewne zawiera w sobie zwierzątka, które obaczymy pod mikroskopem. Tenże mikroskop pokaże nam, że tak zwany krwawy deszcz, niespodzianie pojawiający się na zbożu i wzbudzający strach przesądny, jest

III

tylko wielkiem zebraniem mikroskopićznych żyjątek, mo-nas prodigiosa, a szerokie pola śniegu w jedną noc pokryte krwawemi plamami, barwę swą winny drobniutkiej roślinie — protococcus nivalis. Pleśń, pokrywająca nasz chleb, ser, atrament, lnb wilgotne ściany domów, jest tylko wielkim zbiorem roślin. Kóżnokolo-rowy płomień okazujący się na falach Południowego morza, gdy je okręt przecina, lub pryskający brylantowemi nitkami z wioseł, pochodzi z miljonów żywych wymoczków! Na tern się jednak nie ogranicza czynność życia; i grunt, na którym stoimy, jest owocem życia. Zmarłe zwierzęta i rośliny miały udział w budowie twardej kory naszego płanety. Kopiąc głęboko na tysiąc stóp pod powierzchnią ziemi, z zadziwieniem spotykamy kości dziwnych, niezgrabnych zwierząt, które żyły pierwej nim się zjawił człowiek na ziemi. Nasze zdziwienie zwiększy się gdy się dowiemy, że wapno składa się głównie ze szkieletów mikroskopicznych żyjątek; że krzemienie skrzypiące pod kołami wozu naszego, są także zbiorem niezliczonych szkieletów. Apeniny, Kordyliery i kredowe skały — są pomnikami zgasłych niewidomych pokoleń. Miljony lat temu, ci delikatni budowniczy składali swe cieniutkie skorupki, które służyły im za pomieszkania, a z resztek tych pomieszkań budujemy dziś nasze Partenony, nasze bazyliki i nasze Luwry. Tym biegiem toczy się szerokie koło życia! Pokolenie zmienia się za pokoleniem, teraźniejsze staje się materjałem przyszłości, jak przeszłość posłużyła za materjał do teraźniejszości. Życie każdej epoki jest początkiem życia wyższej. (Lhuis),

Nie dość na tern, w samem życiu zagnieżdża się życie. Ciała zwierząt są to małe światy, napełnione swemi własnemi zwierzętami i roślinami, żyjącemi na powierzchni i we wnętrzu ludzkiego i zwierzęcego organizmu. Tak jest, w płynach, w tkankach, w oku, w wątrobie, w żołądku, w mózgu, w mięśniach znajdujemy pasożyty, a te pasożyty często pokryte swemi pasożytami!:..

A spojrzyjcie w górę. Nad głowami waszemi bezgraniczna przestrzeń napełniona niezliczoną ilością światów, miljon razy większych jak nasza ziemia; i tam zapewne istnieje życie, i tam zapewne są także mieszkańcy. Jakie tam życie? Czy podobne do naszego?

Kto pamięta pierwsze lata młodości swojej, ten przypomni sobie, z jaką ciekawością wypytywał się o znaczenie przedmiotów otaczających go, o przyczyny zjawisk natury, i jak często otrzymywał na to albo fałszywe, albo naukowo-mgliste odpowiedzi, niemie-szczące się w jego dziecinnej głowie. W skutek niedokładnego objaśnienia, fałszywego tłumaczenia, utworzyły się w dziecinie niejasne pojęcia, plączące, straszące jego myśli i prowadzące do przesądów i błędów, które się tak wkorzeniają, że potem potrzeba niweczyć zupełnie nabyte pojęcia, żeby dojść do prawdy.

Dotychczas w społeczeństwie naszem nie przekonano się o korzyści, przyjemności i konieczności bliższego i obszerniejszego poznajomienia się z naukami przyrody, i zajmują one zawsze tylko bardzo poślednie miejsce w tak zwanem starannem wychowaniu. Tymczasem re-ligja, moralność, zdrowe idee, zamiłowanie do sztuk pięknych leży w poznaniu przyrody. Grzech i wstyd człowiekowi, temu panu wszystkich stworzeń na ziemi, nie znać swojego państwa. Godność nasza i korzyść pobudzają do badania, do zgłębiania cudów przyrody. Bez-graniczność jej i zgodność w niej wszystkich zjawisk podnoszą duszę naszą do wysokich i zbawiennych myśli,

Znajomość z samym sobą i z przedmiotami nas otacza-jącemi, nie tylko zadowalnia chęć nauki, która się w nas pojawia w skutek rozwoju rozumu, lecz jest ona podstawą bardzo wielu badań, które wyrabiają pewność sądu naszego i niewątpliwość, bez których najświetniejsze przymioty tracą znaczenie, a w życiu prowadzą częściej do błędnego jak prawdziwego oelu.

Praktyczne znaczenie nauk przyrodzonych zbyt jawne, żebyśmy starali się tego dowodzić. Chcąc się o tern przekonać, dość spojrzeć naokoło siebie: górnictwo, rolnictwo, nauka lekarska i przemysł wszystkie swe zasady czerpią w naukowem. badaniu przyrody.

Lecz nie na tern się tylko ogranicza korzyść i wpływ nauk przyrodniczych. Ciągle postępując' w odkryciach, przyzwyczajają one rozum do badania przyczyn i do ciągłego sprawdzania praw, zauważanych przy badaniu nowo odkrytych faktów. Nauki przyrodnicze przyzwyczajają myśl naszą do metody, to jest do tej części loiki, bez której wszelkie badanie trudne, męczące, wszelkie opowiadanie i opisanie niejasne.

Dlatego też nauki przyrodnicze powinny stanowić pierwszy przedmiot każdego systematycznego wychowania. Nie chcemy przez to powiedzieć, żeby każdego człowieka robić naturalistą. Do poznania tak obszernej nauki, potrzeba zbyt wiele czasu; przytem nauki przyrodnicze zawierają w sobie zbyt wiele szczegółów, potrzebnych tylko dla specjalnie zajmujących się niemi. Oznaka, według której można odróżnić jeden rodzaj zwierząt i roślin od drugiego, bliskiego, jeszcze nie tworzy tego, co każdy wykształcony człowiek wiedzieć powinien. Znajomość nauk przyrodniczych nie zasadza się na okazaniu dokładnej drogi nerwu lub żyły, przebiegających ciało zwierzęcia w całej jego długości; lakierni wiadomościami napełniać pamięć swoją znaczyłoby przymuszać ją do pracy bezpłodnej. Lecz każdy powinien wiedzieć o wielkich pytaniach, których rozwiązaniem zajmują się nauki przyrodnicze: o budowie świata, o miejscu które ziemia zajmuje we wszechświeeie, o utworzeniu kuli ziemskiej i o fizycznych przemianach które zachodziły na jej powierzchni, o naturze roślin i zwierząt, o głównych podstawach objawów ich życia, o głównych różnicach ich organizmu, o głównych prawach na których oparte życie i istnienie wszechświata.

Te wiadomości raz osiągnięte, nigdy się nie zapominają, posłużą one za podstawę wszystkich badan temu, kto chce zostać naturalistą, a zupełnie są dostateczne dla tych, których zajęcia nie łączą się z przyrodoznawstwem. Te ogólne wiadomości są potrzebne dla każdego; rozwijają one dziecko, przyzwyczajając go powoli do ciągłego sprawdzania myśli swoich ź faktami; dają one pewność zdaniom młodzieńca; kierują mężczyznę i kobietę na polu nauk i sztuk pięknych ; przyuczają człowieka patrzeć jasno na siebie i na otaczające go przymioty, na stosunki swe do życia; wyjaśniają znaczenie jego w naturze i prowadzą do wier-. nego pojęcia swych praw na ziemi i obowiązków względem życia.

Mając zamiar przedstawić przyrodę w oddzielnych obrazach, chcę o ile można wyjaśnić pogląd na objawy życia, otaczającego nas i jak źródło wytryskającego ze wszystkich stron, pokazać wspólne prawa objawiające się w tern życiu, objaśnić jak można w sposób najdostępniejszy cuda przyrody, nie wdając się w niepotrzebne szczegóły, w zbyteczne dowody, które mogą prze-

straszyć, odepchnąć tych, co chcieliby zaznajomić się z niemi.

Tak mało mamy dzieł o naukach przyrodniczych i taką wielką w tym względzie czujemy potrzebę, iż odważyłem się zacząć tę pracę i doprowadzić do końca, jeżeli mi siły wystarczą, jedynie z chęci służenia krajowi według sił i możności — a w nadziei, iż młodzież, dla której to piszę, swemi pracami w tymże kierunku przyłoży się do rozszerzenia zdrowych pojęć w społeczeństwie i zniszczenia przesądów zakorzenionych.

#

:*

/j?

^ % s Z.

A*£

*£v

fi

aa

Wł.OSY BE

fiEISlKI

\VU\

- >, *1

4>

w. *

<-

•**

*• a

MAPA GWIAŹDZISTEGO NIEBA.

>*₀***oV'\%

"■V

>/

*V

svr

<%

V'

■** \

*4**

* * * *

W"*

yA ■

.1

*■>*?:'(

'SAA -ł *\\ %

v/

$■

Alkor

A r. 7 , - ,*l /

EUZWIB D Z

.    / £sr *

3l'>fe v v£H

5-1*

r”^n’

iBą-nrr

Północniv 4M-*

gr

I!

*v-VlopfiA

■?

**

* -i—*

K&stor

TĄ>Vv

4«

.'I

-i

VI

,-r

fi O A* :

Jt, * /&\‘t

Kf

±X

,vt

dzień nego

n<*hu

5.

i?

%s. /

*-

*s$a

iVa

V*

"7

K'-Tv |

#&*«**'■*&

';./    \oBi“s\,.. "'"’

^ ....... * rt . \ .

>V. P4 E S

.

«

ASTRONOMIA POPULARNA.

1. Gwiaździste niebo.

W jasną pogodę, w ciemną, bezksiężycową noc, gdy spojrzymy na sklepienie nieba, obaczymy jeden z najpiękniejszych obrazów natury: niezliczone mnóstwo świecących, iskrzących się różnemi kolorami punktów, porozrzucanych po ciemnym firmamencie w dziwnym i niezmiennym porządku. Prawie w środku nieba przechodzi światły pas, białego, fosforycznego koloru, nazwany Mleczną drogą, wśród której błyszczą mnogie, jasne gwiazdy. Droga ta nad głową naszą rozdziela się na dwie odnogi, które dalej łączą się znowu i obiegają w około ziemię naszą.

Na pierwszy rzut oka liczba gwiazd, widzianych nieuzbrojonem okiem, wydaje się niezmierną: lecz bardzo staranne obliczenia dowiodły, że na naszej północnej półkuli można narachować tylko 2500 gwiazd i że wrażenie nieskończonej ilości pochodzi z trudności rachowania gwiazd w różnych częściach nieba.

Trudno by poznać dobrze mapę nieba, gdyby w tej sprawie nie pomagały nam gwiazdy, odznaczające się wielkością i położeniem swojem, grupami, którym jeszcze starożytni dali różne nazwy. Poznać te gwiazdy i zauważać figury, które one swojem położeniem tworzą, • wcale nie trudno. Jesteśmy pewni, że każdy tożsamo powie, kto zechce razem z nami obejrzeć niebo, które widzimy z naszej półkuli.

Prawie w środku nieba błyszczy konstellacya Wielkiego Niedźwiedzia, składająca się z siedmiu gwiazd, tworzących razem figurę wózka z dyszlem i dlatego nazwaną przez starożytnych Wozem. Jeżeli przez dwa tylne koła przeciągniemy linję w górę, to spotkamy wielką gwiazdę w samym środku północnego nieba, nazwaną Północną gwiazdą i znajdującą się w ogonie innej konstellacyi — Małego Niedźwiedzia, której figura bardzo podobna do pierwszej. Północna gwiazda nadzwyczaj jest ważną dla podróżnych w stepach i na morzu, dla oznaczenia kierunku według stron świata. Należy obrócić się twarzą do niej: przed nami będzie północ, z tyłu południe, na prawo wschód, a na lewro zachód. Pod Wielkim Niedźwiedziem, pod jego dol-nemi kołami, błyszczy konstellacya Wielkiego Lwa; między gwiazdami, które ją tworzą, największa nazywa się* Regulus. Bównolegle do tylnych kół Wielkiego Niedźwiedzia leżą dwie bardzo piękne konstellacye: Bliźniąt i Woźnicy. W pierwszej z nich znajdują się dwie wielkie gwiazdy: Kastor i Polluks, a w drugiej mającej figurę pięciokątu Kapella czyli Koza. Między Bliźniętami i Wielkim Lwem znajdują się dwie konstellacye: Raka i Rysia, w których nie ma gwiazd wielkich. Na dole od Bliźniąt leży konstellacya Małego Psa, a jeszcze niżej Wielkiego Psa. W pierwszej z nich największa gwiazda jest Procjon a w drugiej Byrjus — najświetniejsza gwiazda na całym niebie. Niżej od konstellacyi Woźnicy leży Orjon — najpiękniejsza konstellacya na firmamencie, z dwiema wielkiemi gwiazdami: Betegeuze i Rigel; w środku Orjona leżą rzędem, w jednej linii trzy światłe gwiazdy nazwane Pasem Orjona', w prawo od tej konstellacyi leży konstellacya Byka, z mocno błyszczącą gwiazdą Aldebaranem.

Na tern zatrzymamy się, żeby nie męczyć czytelnika opisaniem tego, co każdy łatwo może widzieć z do-. łączonej mapy, na której wszystkie konstellacye oznaczone liniami. Nie zważając na wielką ilość gwiazd, umieszczonych na mapie, poznanie jej nadzwyczajnie łatwe: dość wziąść ołówek do ręki i przerysować ją na papierze dwa razy; potem popatrzeć jak konstellacye

leżą na niebie i jesteśmy przekonani, że mapa gwiaździstego nieba nazawsze zostanie w pamięci czytelnika.

Komu ten sposób poznania niebieskiego pola wyda się trudnym, dla tych wskażemy jak znając jedną kon-stellacyę, naprzykład każdemu znaną Wielkiego Niedźwiedzia, można odszukać inne główne grupy gwiazd. Jeżeli przeprowadzimy linię przez tylne koła Wozu, to linia ta z początku spotka Gwiazdę Północną, potem przejdzie blizko konstellacyi Cefeusza i przez dwie wielkie gwiazdy konstellacyi Pegaza — Szeat i Markab. Ostatnia ta konstellacya razem z Andromedą i Perseu-szem, tworzy grupę bardzo podobną do W. Niedźwiedzia, tylko daleko większą. Taż sama linia, przeciągnięta w drugą stronę, spotka wielką gwiazdę Regulus w konstellacyi W. Psa mającej formę trapezu.

Jeżeli przeciągniemy linię przez górne koła Wozu, to linia ta spotka naprzód wielką gwiazdę Kapellę (Kozę) w konstellacyi Woźnicy, potem Ałdebarana, czyli oko Byka — gwiazdę pierwszej wielkości. W tejże konstellacyi błyszczą grupy Hyad i Plejad. Linia ta przeciągnięta w drugą stronę, spotka gwiazdę Arkturus w konstellacyi Bootes; jasna gwiazda leżąca niżej od Arktura, na takiej że odległości jak ta ostatnia od ogonu W. Niedźwiedzia, nazywa się Kłosem panny czyli Spiką.

Jeżeli przeprowadzimy linię przez przednie górne koło i tylne dolne, to linia ta przejdzie najprzód mię- . dzy Hasiorem i Polluksem w konstellacyi Bliźniąt, a potem spotka Syrjusa w konstellacyi W. Psa. Po jednej stronie tej linii, niżej Bliźniąt, widać: gwiazdę pierwszej wielkości ~ Procjon, w konstellacyi Małego Psa, a z drugiej strony najpiękniejszą grupę gwiazd na niebie — Orjon, której kąty tworzą wielkie gwiazdy Bete-geuze i Rigel; w środku konstellacyi leżą trzy gwiazdy zwane pasem Orjona. Taż sama linia, przeciągnięta w przeciwną stronę, spotka wielką gwiazdę Antares w konstellacyi Niedźwiadka (Skorpion).

Jeżeli przeprowadzimy linię przez przednie dolne koło Wozu i przez Regulusa, to linia ta przejdzie przez najświatlejszą gwiazdę na Północnem niebie — Wegę,

w konstellacyi Liry, i drugą także pierwszej wielkości — Atair, w konstellacyi Orła. Obok Liry na Mlecznej drodze leży konstellacya Łabędzia, której pięć gwiazd tworzą tak nazwany Krzyż Północny. Główne gwiazdy Łabędzia Deneb, Atair i Wega tworzą na niebie bardzo wydatny trójkąt.

Na przedłużeniu linii przeciągniętej przez górne przednie koło Wozu i przez Gwiazdę Północną leży główna gwiazda konstellacyi Andromedy i punkt, gdzie słońce na wiosnę (w czasie przesilenia letniego dnia z nocą) jakby się zatrzymuje.

Aldebarau w Byku, Antares w Skorpionie, Begulus w W. Lwie i Fomalhaupt w konstellacyi Południowych Ryb, rozdzielają niebo prawie na cztery równe części. Te jasne i wielkie gwiazdy u starożytnych nazywały się królewskiemi i uważały się za stróżów nieba.

Zauważmy jeszcze jedną maleńką gwiazdkę, nazwaną Alkor, znajdującą się w ogonie W. Niedźwiedzia w niedalekiej odległości od gwiazdy Mizar, która ją zaćmiewa. Arabowie nazwali tę gwiazdkę Sajdak, to jest „próba,“ gdyż ona służyła im próbą siły lub osłabienia ich wzroku. W samej rzeczy, kto ją widzi, u tego wzrok doskonały.

Otóż i wszystkie konstellacye i główne gwiazdy północnej półkuli. Południowe niebo z swą cudowną konstellacyą Krzyża, według świadectwa podróżnych, pięknością swoją przechodzi północne, lecz my, mieszkańcy północy, nie będziemy mówić o południowych konstellacyach, żeby nie zmęczyć pamięci naszych czytelników nazwami takich gwiazd i konstellacyj, których oni może nigdy nie obaczą.

Powtórzymy jeszcze raz gwiazdy pierwszej i drugiej wielkości, które widzimy na północnej półkuli:

lej wielkości:

1.    Syrjus

2.    Arktur

3.    Rigel

4.    Kapella

5.    Wega

av konstellacyi Wielkiego Psa.

„    .,    Bootesa.

»    »    Orjona.

„    „    Woźnicy.

„    »    Liry.

6.    Procjon

7.    Betegeuze „

8.    Aldebaran „

9.    Antares „

10.    Atair „

11.    Kłos(Spika) „

12.    Fomalhaupt „

w konstellacyi M. Psa.

Orjona.

Byka.

Niedźwiadka (Skorpiona). Orła.

Panny.

Południowych Ryb.

2ej wielkości:

1.    Polluks

2.    Regulus

3.    Annilam

4.    Daneb

5.    Kastor

6.    Aliot

7.    Dubge ■ 8. Algenib

9. Algand

10.    Północna gwiazda „

13

w konstellacyi Bliźniąt.

„    *    W. Lwa.

„    „    Orjona;

„    „    Łabędzia.

„    „    Bliźniąt.

„    „    W. Niedźwiedzia.

„    „    W. Niedźwiedzia.

Perseusza.

W. Niedźwiedzia. M. Niedźwiedzia. Hydry.

W. Niedźwiedzia. Andromedy. Wieloryba.

Rozdzielenie gwiazd na rodzaje według ich wielkości jest zupełnie dowolne i oparte na sile światła, które nam te gwiazdy przesyłają. Najsilniej błyszczące nazywają się gwiazdami pierwszej wielkości, potem słabiej gwiazdami drugiej wielkości i t. d.; przy tym podziale brano gwiazdy, znajdujące się prawie na jednej wysokości nad horyzontem, dlatego, że każda gwiazda tern jest bledszą, im bliżej stoi horyzontu, podobnie jak i słońce przy wschodzie i zachodzie świeci daleko słabiej jak gdy się znajduje nad naszą głową.

II. Światło gwiazd.

Gwiazdy, które zdają się nam błyszczącemi, świa-tłemi punktami,«są oddalone od ziemi na niezmierną odległość. Niżej wskażemy sposób, jak wyrachowano oddalenie wielu gwiazd, teraz zaś zrobimy uwagę, że

ponieważ gwiazdy świecą nadzwyczajnie mocno, musimy więc przypuścić, że ciała te mają własne światło, podobnie jak nasze słońce, bo gdyby światło ich było odbite, jak naprzykład światło księżyca, to przy takiem oddaleniu w jakiem się one znajdują, światło ich nie dochodziłoby do nas. Przypuszczenie to da się- tern potwierdzić , że oddalone płanefy naszego słonecznego systemu, świecące odbitem światłem, naprzykład Uran i Neptun, o których powiemy potem, pomimo ich wielkości, widzieć możemy tylko przez bardzo silne teleskopy. Gwiazdy zaś są o tysiące milionów razy więcej oddalone jak Neptun; a zatem, gdyby światło swe brały od słońca, nie mogły by być widziane przez nas.

Słońce od najbliższych gwiazd jest oddalone na taką przestrzeń, jak gwiazdy drugiej wielkości, naprzykład Gwiazda Północna, oddalona od ziemi; a zatem mieszkańcom tej ostatniej słońce wydaje się takiemże małem, jak nam Północna gwiazda. Można sobie wyobrazić, jak ciemno było by na ziemi, gdyby jej przyszło otrzymywać światło od jednej Północnej Gwiazdy! Dość przypomnieć jak jest ciemno w najczystszą noc gwiaździstą, gdy miliony ciał niebieskich posyłają promienie swoje na śpiącą ziemię naszą.

Przyczyna dlaczego gwiazdy wydają się nam iskrzą-cemi, zawiera się w łamaniu się promieni światła, które z nich wychodzą, w otaczającej nas atmosferze, napełnionej parą, jak zarówno w urządzeniu oka naszego, przyjmującego wrażenia światła takim sposobem, że błyszczący punkt wydaje nam się jak gwiazdka z pięciu, sześciu, siedmiu i nawet ośmiu promieniami. Ta pro-mienistość gwiazd powiększa piękność niebieskiego sklepienia. Teleskopy łącząc promienie, niszczą promieni -stość do tego stopnia, że najświetniejsza gwiazda wygląda jak światły punkt nadzwyczajnej małości, lub jak kółko, lecz tak małe, że zmierzyć go nie można. Teleskopy więc, nawet najsilniejsze, nie zwiększają lecz zmniejszają widomą wielkość gwiazd.

Nie wszystkie gwiazdy mają jednakowe światło, co łatwo zauważać można nieuzbrojonem nawet okiem; tak naprzykład Wega, Daneb, Kłos, Regulus — błyszczą

białem światłem; Procjon, Atair, Północna Gwiazda — żółtern; Betegeuze, Arktur, Aldebaran, Antares i Pol-luks — czerwonem; Kastor — zielonawem; Syrjus — błękitnawem. Ta różnica w świetle pochodzi, jak się przekonano w ostatnim czasie, od różnorodnego wewnętrznego składu każdego z tych ciał niebieskich, posyłających do nas światło swoje.

Niedawno dwaj Hejdelberscy profesorowie Bunsen i Kirchhof, pokazali możność, za pomocą przełamania się promieni światła poznawać chemiczny skład nie tylko wszystkich przedmiotów na ziemi, lecz słońca i gwiazd. Oto. jest to znakomite odkrycie.

Promień słoneczny, przechodząc przez szklanny, trójkątowy pryzmat rozpada się na tęczową wstęgę, składającą się z siedmiu kolorów: czerwonego, pomarańczowego , żółtego, zielonego, błękitnego, sinego (indigo) i fioletowego — nazwaną spehtrem, widmem. W tym słonecznym spektrze oprócz siedmiu wyżwymienionych kolorów, już dawno odkryto mnóstwo czarnych linijek, przecinających wstęgę w poprzek i mających stałe miejsca Te siedm tęczowych kolorów powtarzają się i przy badaniu każdego światła, z tą tylko różnicą, że miejsce i liczba ciemnych linijek są inne, tak, że każda nieruchoma gwiazda, każdy palący się przedmiot ma swój spektr charakterystyczny. Ta różnica w liczbie i miejscu ciemnych linijek podała myśl, czy nie pochodzi to z chemicznego składu ciał palących się. Kirchhof włożył w płomień świecy trochę soli i wnet w spektrze zjawiły się dwie światło-żółte linie, których pierwej nie było. Lecz gdy z tyłu za świecą postawiono światło mocniejsze, mianowicie elektryczne, żółte linie zniknęły, a na ich miejscu pokazały się czarne linie. Płomień soli pochłonął to światło, które pierwej wypuszczał z siebie. Z tego Kirchhof zrobił wniosek, że ciemne linie w słonecznym spektrze oznaczają te metale, które znajdują się w atmosferze słońca. Metale te pochłaniają to światło środkowego rozpalonego jądra, które objawia się kolorową linią w ich własnym spektrze.

Tym sposobem pokazało się, że każde palące się ciało ma swój szczególny spektr, i że nie widząc ciała, które się pali, spojrzawszy tylko na spektr jego można powiedzieć bez omyłki: Tam jest takie a takie ciało! Złoto daje spektr, który się różni od spektru srebra, ten ostatni różni się od spektru żelaza itd.

Ta szczególna własność prowadzi najprzód do tego, że jeżeli w badanym przedmiocie znajduje się jakikolwiek pierwiastek,- który nie był dopatrzony przy po-przedniem analizowaniu, zmiana rysunku spektru odkryje natychmiast istnienie jego. W samej rzeczy, przy badaniu niebywałych czarnych linijek, nieodpowiadających wiadomym pierwiastkom w spektrach pewnych ciał, odkryto kilka nowych chemicznych pierwiastków. Subtelność badania tego zadziwiająca. Dość najmniejszej cząstki, niedostępnej chemicznej analizie i nawet mikro-skopicznemu badaniu, żeby wprowadzeniem jej w płomień wyzwać w spektrze charakterystyczną linijkę tego ciała. Tak naprzykład, jeżeli kilogram soli (2.4 funta) rozdzielimy na milion części i każdą taką część jeszcze na trzy miliony części, to ilość jednej cząstki tego ostatniego dzielenia wystarczy, żeby w spektrze okazała się linijka charakteryzująca natrium. metal, który stanowi składową część kuchennej soli. Żeby pokazać do jakich rezultatów może to doprowadzić w naukach przyrodniczych, powiemy, że tej własności jesteśmy Winni odkrycie trzech nowych metalów: rubidium, caesium i thallium, istnienia których nikt poprzednio się nie domyślał, i że opierając się na niem, będziemy w stanie zajrzeć w historję przeszłych czasów; naprzykład, z niektórych resztek wykopanych organicznych ciał, można będzie powiedzieć o chemicznym składzie przedpotopowego oceanu i o chemicznym składzie tych roślin, któremi się karmiły przedpotopowe zwierzęta.

Astronomia także uciekła się do tego środka, żeby dowiedzieć się o chemicznym składzie niebieskich ciał, oddalonych na miliardy mil od nas. Pokazało się że w słonecznym spektrze, a zatem i na samem słońcu znajduje się żelazo, chrom, nikel, to jest też same metale, które wchodzą w skład aerolitów, tych odłamków

planetarnych, krążących w świata przestrzeni. Srebra, miedzi i ołowiu na słońcu jeszcze nie odkryto, za to stanowczo wiadomo że tam nie ma aluminium, składowej części gliny, której tak wiele na ziemi.

Pp. Huggins i Miller zajęli się badaniem spektru gwiazd i przekonali się że wszystkie, przynajmniej największe, • gwiazdy nie wiele różnią się między sobą i słońcem; źe materjalne pierwiastki gwiazd są też same co i pierwiastki wchodzące w skład ziemi i słońca, oprócz Betegeuze i jedaej gwiazdy w Pegazie (/3), na których nie dostrzeżono wodorodu, składowej części wody, i że nakoniec kolor gwiazd zależy od chemicznego składu ich atmosfer. Z tego możemy zrobić wniosek że gwiazdy, mające takąż naturę jak i nasze słońce, są za- • pewne otoczone planetami, a ponieważ pierwiastki najwięcej rozpowszechnione w gwiazdach są wodoród, na-trium, magnezium, żelazo itd., które znajdują się w takim ścisłym stosunku z żyjącymi organizmami naszego planety, więc zapewne na tych planetach żyją jakieś istoty, może podobne do nas, a może nawet wyższego rozwoju.

Badanie spektrów odkryło zarówno przyczyny zmian, zachodzących w stanie pewnych gwiazd stałych, o których mówić będziemy w następnym rozdziale.

III. Gwiazdy perjodyczne.

Niektóre gwiazdy nie zawsze zachowują jednakowy kolor i stały blask, lecz błyszczą raz z większą, drugi raz z mniejszą jasnością; zdarza się nawet, że czasami nie bywają widome zupełnie, a potem znowu się zjawiają. Przykłady podobnych zmian światła przedstawiają nam mnogie gwiazdy.

Syrjusz naprzykład, w starożytności miał czerwony kolor, potem w arabskim perjodzie zmienił się na biały, dziś błyszczy błękitnawym kolorem. Antares, gwiazda pierwszej wielkości, była kiedyś gwiazda trzeciej wielkości.

W konstelacji Wieloryba znajduje się gwiazda Mira (Zadzwinjącn), która w czasie największego blasku wy-

gląda jak gwiazda drugiej wielkości a nawet i pierwszej; potem światło jej zaczyna powoli gasnąć i nakoniec gwiazda znika. Przez siedm miesięcy jej nie widać, potem znowu się zjawia, przybiera powoli jaśniejszą postać, zaczyna jasno świecić, i cztery miesiące świeci odmiennym blaskiem. Podobne zmiany światła zauważano w blasku wielu gwiazd. Niektóre z nich nigdy nie nikną, lecz bardzo znacznie blask swój zmieniają. Tak naprzykład, Algol, w konstelacji Perseusza, często świeci blaskiem gwiazdy drugiej wielkości, zachowuje ten blask dwa dni i dwadzieścia godzin, potem szybko zaczyna blednąc, w ciągu półczwarta godziny dochodzi światła gwiazdy czwartej wielkości, a potem w półczwarta godziny znowu . zapala się światłem gwiazdy drugiej wielkości. Północna gwiazda zmienia swe światło w ciągu dwóch dni. Jedna z gwiazd w Łabędziu świeci przez pięć lat zmiennem światłem, potem znika na lat dziesięć, a następnie znowu się okazuje.

Niektóre z gwiazd już w historycznej epoce zmieniły blask swój, tak naprzykład Dubge w Wielkim Niedźwiedziu i Denebola w Wielkim Lwie poprzednio były gwiazdami pierwszej wielkości, dziś zaś ustępują co do światła gwiazdom drugiej wielkości. Przeciwnie jedna z małych gwiazd Północnej Korony w r. 1866 nagle zabłysła światłem drugiej wielkości.

Zmiana blasku niektórych gwiazd nie jest nawet perjodyczną, naprzykład w Argusie. Jedne gwiazdy znikają, drugie zjawiają się niespodzianie, świecą długo nadzwyczajnym blaskiem, potem zaczynają gasnąć powoli, znikają nakoniec i może stulecia miną, zanim się znowu pojawią. W 1572 roku, znakomity astronom Tycho de Brahe, z nieopisanem zdziwieniem oba-czył w konstelacji Kassjopei błyszczącą gwiazdę niewidzianej nigdy wielkości. Gwiazda ta nie była otoczona żadną mgłą, mocno błyszczała i światło jej równało się światłu Wenery, w największem zbliżeniu jej do ziemi. W następnym roku gwiazda zaczęła blednąc i w 1574 znikła zupełnie nie pozostawiwszy po sobie najmniejszego śladu. Podobnąż gwiazdę znaleziono w 1848 roku w konstelacyi Ofiucha.

Jawienie się nowych gwiazd i ich znikanie należy do liczby bardzo rzadkich zjawisk, tak że w astronomii przez dwa tysiące lat, odkąd odbywają się astronomiczne badania, naliczono tylko 22 wypadki. Być może nawet, że te znikłe gwiazdy należą do liczby mieniących się, których perjody zmiany światła obejmują wiele wieków.

Zkąd mogą pochodzić te nanowo zjawiające się i znikłe gwiazdy (w Kassjopei w 1572 roku), nowo zjawiające się i nieznikłe (w Łabędziu w 1600 roku), zmieniające blask swój w ciągu stałych perjodów (w Mirze, Algolu) i nakoniec gwiazdy, których blask zmienia się, lecz w których nie odkryto żadnej perjodyezności (Argus)? Na wszystkie te pytania nie jesteśmy jeszcze w stanie dać pewnej odpowiedzi.

Bardzo być może że gwiazdy, tak jak i słońce nasze, obracają się w około osi swoich i także mają na powierzchni swojej plamy. Plamy te mogą być nadzwyczajnej wielkości na jednych a małe na drugich; dla tego też gdy gwiazdy te zwracając się do nas swoją światłą stroną, wydają się nam błyszczącemi, gdy zaś zwracają się tą stroną, na której znajdują się plamy, stają się mniej widocznemi, lub zupełnie nikną.

ę,'

Niektórzy astronomowie (Laplace, Bessel, Medler), dopuszczają że w niebieskiej przestrzeni istnieją wielkie ciemne ciała, krążące na około gwiazd, tak jak planety w około naszego słońca, i czasowo zakrywają nam część, lub całą światłą powierzchnię gwiazdy. Laplas z powodu gwiazdy, znikłej w 1574 roku, w konstelacji Kassjopei, i w 1604 roku w konstelacji Ofiucha, mówi: „Te gwiazdy, które się stały niewidomemi, poprzednio przechodząc blaskiem najświatlejsze gwiazdy, w ciągu bytności swej na niebie nie zmieniały stanowiska, a zatem istnieją w niebieskiej przestrzeni ciemne ciała także w wielkiej, a może i w większej nawet ilości jak gwiazdy". Rozumie się że podobne przypuszczenie może mieć miejsce; lecz takie ciemne ciała, powiemy śmiało, nie mogą znajdować się w ramach naszego planetarnego systemu, albo masa ich musi być nadzwyczajnie małą, dlatego że istnienie ich nie objawia się wpływem na

ruch planet. Powiadamy że podobne przypuszczenie może mieć miejsce, dlatego że coś podobnego jest i w naszym słonecznym systemie — a mianowicie aerolity.

Najprawdopodobniej, znikłe gwiazdy należy zapisać do liczby perjodycznie pojawiających się. W chińskich katalogach gwiazd wspominają o bardzo jasnej gwiaździe, którą widziano w konstelacji Kassjopei w 945 i 1260 roku. Jeżeli to taż sama gwiazda, którą widział Tycho de Brahe w 1572 roku, to powinna ona się pojawić w 1882 roku i potwierdzić lub obalić przypuszczenie.

Astronom Manpertuis objaśniał zmianę blasku gwiazd tern, że według zdania jego, w przestrzeni wszechświata, istnieją nie tylko okrągłe lecz i spłaszczone gwiazdy, podobne do koła młyńskiego. Obracają się one ku nam to ważkim brzegiem, to płaską ‘stroną, i od tego pochodzą perjodyczne zmiany światła. Astronom Hind, zauważywszy że mieniące się gwiazdy, w chwili najmniejszego blasku, zdawały się być otoczonemi jakby mgłą, sądzi że zmiana blasku gwiazd pochodzi od przejścia poprzed niemi światowych obłoczków i mgławideł, o których powiemy niżej, i które przechodząc, między gwiazdą i ziemią, zakrywają ją przed badaczami.

Wszystko to są tylko hipotezy, przypuszczenia, lecz prawdziwa przyczyna niewiadoma, i może długo jeszcze przyjdzie czekać, nim jaki szczęśliwy wypadek odkryje nam tę tajemnicę natury. Badając mieniące się gwiazdy za pomocą spektru, pp. Huggins i Miller zauważali, że ze zmianami blasku gwiazd zmieniały się linie w odpowiednich im spektrach. Raptowne powiększenie się światła gwiazdy Północnej Korony w 1866 roku, badane przez nich, objaśniają oni wielkiemi fizy-cznemi przewrotami, na niej zachodzącemi, a mianowicie paleniem się-znacznej ilości wodorodu. Zauważamy na tern miejscu, że jeżeli kiedykolwiek słońce nasze zagaśnie, lub zmniejszy się ilość światła i ciepła, którem nas obdarza, a zdarzyć się to może, bo słońce jest takąż gwiazdą jak i inne, to zmniejszenie lub powiększenie światła i ciepła może wywrzeć na naszym płaniece -okropne skutki, zdolne zmienić cały jego byt i zaludnienie, A może te zmiany nawet istniały w pierwo-bytnej epoce naszego płanety.

IV. Liczba i porównanie światła gwiazd, widzianych gołem okiem.

Siła światła zmniejsza się stosownie do oddalenia, a to zmniejszenie światła jest odwrotnie proporcjonalne do kwadratów oddalenia. To ma znaczyć, że jeżeli w oddaleniu pięciu kroków od świecy możemy jasno czytać jaką książkę, to chcąc, ażeby nam także jasno były widne litery na dziesięć kroków, to jest w podwójnem oddaleniu, potrzeba na stole postawić nie dwie świece, lecz cztery, lub powiększyć litery cztery razy; na piętnaście kroków, to jest w potrójnem oddaleniu, nie trzy świece, lecz trzy razy trzy, to jest, dziewięć świec lub litery w książce powiększyć dziewięć razy. To prawo natury, sprawdzone mnóstwem doświadczeń, stosuje się i do ciał niebieskich. Przypuśćmy że w przecięciu wielkość gwiazd i światło ich jednakowe; na podstawie tego prawa można powiedzieć, że jasność światła gwiazd jest w pewnym stopniu miarą ich oddalenia od ziemi i że gwiazdy pierwszej co do blasku wielkości leżą bliżej nas jak drugiej. Zresztą, jest to tylko przypuszczenie, bo pewne badania nie potwierdzają zupełnie tego prawidła. Dlatego też, jeżeli można przyjąć w ogóle, że najświatlejsze gwiazdy są bliższe nas, to wyjątkowo mogą istnieć i bardzo oddalone gwiazdy jednakowego z niemi blasku, a gwiazdy, z blasku swego zaliczane do gwiazd pierwszej wielkości, mogą leżeć dalej jak gwiazdy czwartej i szóstej wielkości.

W ogóle na calem niebie rachują siedmnaście gwiazd pierwszej co do blasku wielkości; lecz stopień ich blasku wcale nie jednaki: naprzykład, wziąwszy Syrjusz dla porównania, światło Kapelli, Wegi, Ataira równa się połowie światła jego, a Procjona, Rigela i Kłosu ys itd. Astronom Herszel z licznych badań zrobił wniosek, że gdyby światło Kapelli zmniejszyło się o sto

razy, to i Y/tedy możnaby gwiazdę tę widzieć nieu-zbrojonem okiem.

Gwiazd drugiej wielkości w obudwóch półkulach naliczają do 65, trzeciej do 190, czwartej do 425, piątej do 1100, a szóstej do 3200, to jest każda następna klasa gwiazd prawie trzy razy jest liczniejszą jak poprzednia. W ogóle nieuzbrojonem okiem, przy średnim wzroku, na obydwóch półkulach można narachować do 4700 gwiazd. Patrząc na te cyfry natychmiast widzimy, że ze zmniejszeniem wielkości gwiazd, ilość ich rośnie coraz bardziej. Przy pierwszem wejrzeniu na niebo, w jasną bezksiężycową noc, ilość gwiazd wydaje się nadzwyczajnie wielką. Pochodzi to z nieprawidłowego ich ugrupowania i wszelkiego braku odgraniczeń. Przechodząc od jednej gwiazdy do drugiej, od błyszczącej mocno do słabo świecącej, wyobraźnia bierze górę,,i widzimy gwiazdy tam gdzie ich nie ma zupełnie. Śmiało jednak możemy powiedzieć, że w jasną bezksiężycową noc można naliczyć na naszej półkuli nie więcej jak 2500 gwiazd. Za pomocą teleskopów odkrywamy ogromną ilość gwiazd, tak że teleskopem Herszla, mającym 20 stóp długości, w światłą noc można naliczyć na naszej półkuli do 29 milionów gwiazd, nie wliczając Drogi mlecznej, która jest zbiorowiskiem gwiazd. Można więc powiedzieć, że ilość gwiazd jest nieobliczoną.

Zdaje się nam że stosownem będzie tu wspomnieć, do jak ogromnych rozmiarów dochodzą dzisiejsze teleskopy, to jest lunety szczególnego urządzenia, dla polowania astronomów na gwiazdy po niebieskiem polu. Herszel urządził teleskop, mający 40 stóp długości i około 4 stopy w poprzeczniku. Badacz staje u przedniego końca teleskopu i patrzy w kierunku zwierciadła, umieszczonego w głębi, obracając się tyłem do badanego przedmiotu. Lord Ross wzbogacił astronomię takim teleskopem, który na myśl nie przychodził Hersz-lowi, mimo śmiałości pomysłów tegoż ostatniego. Teleskop Rossa ma 55 stóp długości (przeszło 9 sążni) i 6 stóp w poprzeczniku; jedna luneta waży 160 cetna-rów, a zwierciadło odbijające, znajdujące się wewnątrz, około 94 cetnarów; tak że waga całej tej machiny do-

Żeby dać pojęcie jaka jest powiększająca siła teleskopu lorda Rossa, powiemy, że gdy jedna z największych nieruchomych gwiazd, Syrjusz, wstępuje w pole teleskopu, to zbliżenie się jego poprzedza zorza tak światła, jak zjawienie się słońca. Gdy zaś sama gwiazda wstępuje w pole, światło jej jest tak silne, że oko nie zdoła wytrzymać. Planety wyrastają do wielkości księżyca, a niezliczona ilość gwiazd, jak świetlany pył, zaściela sklepienie niebieskie.

chodzi do 256 cetnarów. Sama fabrykacja zwierciadła kosztowała 14 tysięcy funtów szterliugów (140 tysięcy złr.). Teleskop ten powiększa więcej jak siedm tysięcy razy i z powodu ogromu swego zawieszony jest na masztach, a dla obrotu w różne strony urządzone stosowne maszyny.

V. Oddalenie gwiazd.

Bardzo jest rzeczą ciekawą dowiedzieć się jak są oddalone gwiazdy od ziemi naszej. Jeden z najprostszych środków obliczenia oddalenia tego, opiera się na tern, że przecięcie dwóch linij skierowanych na jakikolwiek przedmiot, oznacza dokładnie miejsce jego. Naprzyklad, jeżeli spojrzymy na oddalone jakie drzewo, to przestrzeń do niego oznaczyć na oko dość trudno; lecz jeżeli popatrzymy na to same drzewo z drugiego miejsca, to położenie jego oznaczy się przecięciem dwóch promieni, skierowanych nań z różnych punktów. Ponieważ przestrzeń między dwoma punktami, z których patrzyliśmy, możemy zmierzyć chociażby krokami, zatem za pomocą rysunku i łatwego matematycznego obliczenia nie trudno znaleźć oddalenie drzewa od punktu, na którym stoimy. Na tym sposobie jest oparte zdejmowanie planów miejscowości. Przy obliczaniu oddalenia gwiazd używa się ten sam środek, z tą różnicą., że punkty, z których je obserwują, bywają więcej od siebie oddalone, dlatego żeby linje oznaczające kierunek przedmiotu, nie przecinały się pod bardzo ostrym kątem; bo inaczej zajdą bardzo wielkie omyłki.

Ziemia krąży na około słońca po krzywej linii bardzo podobnej do koła, (o czem będziemy mówili niżej), przy czem słońce zajmuje prawie środek tego koła. Odległość ziemi od słońca, to jest linia AS, równa się 21ł/s milionów geograficznych mil, a zatem poprzecznik krzywej linii, którą ziemia obiega w ciągn roku, równa się 43 milionom geograficznych mil. Gdy ziemia będzie znajdować się w punkcie A i my skierujemy teleskop z początku na środek słońca S, a potem na gwiazdę B, to otrzymamy wielkość kąta BAC. Poczekamy pół roku; ziemia przyjdzie na drugą, zupełnie przeciwną stronę krzywej, na punkt C. Gdy znowu spojrzymy przez teleskop na środek słońca i na gwiazdę B, to otrzymamy kąt BCA. Ponieważ suma wszystkich kątów w trójkącie równa się 180°, jeżeli więc od 180 odciągniemy summę kątów przy A i C, to otrzymamy wielkość trzeciego kąta B, jak gdybyśmy go zmierzyli bezpośrednio. Połowa tego katu,, czyli kąt ABS, pod którym z gwiazdy widać prostopadle promień krzywej, po której ziemia obiega, nazwano parallahsą gwiazdy B. Znając wielkość jednej strony trójkątu i wszystkich kątów jego, łatwo już bardzo według sposobu, który wskazuje matematyka, obliczyć długość linii AB, która oznacza oddalenie gwiazdy od ziemi.

Nie możemy wstrzymać się od chęci, okazania jakim sposobem robią się obliczenia odległości gwiazd od ziemi.

£&$ Parallaksy już wielu gwiazd są obliczone przez astronomów i dają następne cyfry: Parallaksa Syrjusza = 0.15 sekundy; Arktura = 0.13; Północnej Gwiazdy c= 0.11; Kapelli =0.04; Wegi =0.26; itd. Z tego otrzymujemy cyfry, wyrażające oddalenie tych gwiazd od ziemi. Odległość ta tak wielka, że przedstawia się cyframi nie-pojętemi dla naszego rozumu. Tym sposobem otrzymujemy, że Syrjusz oddalony od nas na 31 bilionów

geograficznych mil; Arktur na Sfr/z bilionów; Północna Gwiazda na 42ł/a bilionów; Wega na 4‘/₂ a Ka-pella na 100 bilionów geograficznych mil.

Co to jest bilion ? Bilion jest milion razy milion i pisany tak wygląda 1.000.000.000.000. Lecz liczby nie dają najmniejszego pojęcia o ilości, jaką przedstawiają. Nasz organ wzroku, a może też i rozum, jest tak ograniczony w uchwycaniu ilości, że prawie nie więcej jak trzy rzeczy możemy jednem ogarnąć spojrzeniem. Skoro sześć, obok stojących liczb zechcemy policzyć jednym rzutem oka, to mimo woli dzielimy je po trzy i dopiero jako sześć pojmujemy. Większe ilości uczymy się oceniać po długiem doświadczeniu, a z ilości, nad któremi nie robimy doświadczeń, żadnego sobie zdać nie potrafimy rachunku.

Bilion jest tyle, że człowiek, który by w przeciągu sekundy trzy zliczył, rachując bez żadnego odpoczynku we dnie i w nocy, potrzebował by 10 tysięcy lat, żeby dojść do tej summy; a tu ma się do czynienia z dziesiątkami, setkami bilionów!

Oprócz elektryczności nic nie ma na świecie bardziej szybkiego nad światło; w jedną sekundę światło przebiega 41.518 geograficznych mil, to jest w godzinę prawie 150 milionów mil geograficznych¹). Ziemia krąży około słońca z szybkością 4% geograficznych mil na se-r kundę, czyli półtrzecia tysiąca razy prędzej jak lokomotywa po kolei żelaznej; nie zważając na to, dla obiegu około słońca potrzebuje rok czasu; światło zaś obiega tę przestrzeń prawie w godzinę. Żeby widoczniej okazać ogromną przestrzeń oddzielającą naszą ziemię

od gwiazd, astronomowie przyjęli, za podstawę czas w którym dochodzi do nas promień światła, wysłany z gwiazdy na ziemię.

Później opowiemy jak dowiedziano się, źe światło słońca dochodzi do nas w 8 minut i 18 sekund *); tu zaś powiemy że światło Syrjusza dochodzi do nas prawie w 22 lata, Arktura w 26 lat, Północnej gwiazdy w 31 lat, Kapelli w 72 lata, Wegiwl2y₂ lat itd. tak, że światło najbledszych gwiazd, widzianych nieuzbrojo-nem okiem, dochodzi do nas nie wcześniej jak w 138 lat, a gwiazd, ledwie widzianych za pomocą silnego teleskopu, w 3500 i więcej lat!

Z tego widzimy że z wielkich gwiazd, Wega najbliższą jest nas; lecz żeby dać choć małe pojęcie o tej przestrzeni, która nas od mej oddziela, powiemy, że gdyby Adam, siedm tysięcy lat temu, wystrzelił był z armaty kulą, to kula ta lecąc wiorstę na sekundę nie zrobiłaby jeszcze i ysoo części drogi do Wegi.

Przeciąg czasu, w którym promień światła gwiazd przebiega do nas, prowadzi jeszcze do innych wniosków. Gdyby niektóre z tych gwiazd zgasły, lub zmieniły światło swoje, to my dowiedzielibyśmy się o tern, aż po wielu latach, a zatem mapa nieba, którą widzimy, świadczy o wypadkach, które już dawno spełniły się w przestrzeniach wszechświata: wiele już dawno znikło pierwej, nim myśmy się o tern dowiedzieli, wiele przyjęło inną formę zanim mogliśmy obaczyć.

Jeżelibyśmy przypuścili, że znajdzie się środek oba> czenia wszystkich przedmiotów znajdujących się na jakiejkolwiek gwiaździe, to oko nasze będzie widzieć to co już dawno minęło. Toż samo zdarzyło by się, gdyby ktokolwiek z mieszkańców tej gwiazdy mógł spojrzeć na to, co się dzieje na ziemi: obaczył by to, co już dawno tu przeszło. Na Wedze, naprzykład, której promień światła bieży do nas 12*/* lat, teraz dowiadują się o początku wschodniej wojny i z ciekawością śledzą do

**) Armatnia kula dla przelotu tej przestrzeni potrzebowała by 17 lat, a lokomotywa kolei żelaznej, robiąc po 50 wiorst na godzinę — dojechała by do słońca w 350 lat.

kogo przystanie Austrja, której Rossja poprzednio oddała taką ważną usługę. Na Kapelli przypatrują się francuzkiej rewolucji i ze zdumi^piem widzą co może lud, przejęty miłością ojczyzny i poczuciem praw ludzkich. Na Arkturze widzą Francuzów uganiających się za Arabami w Algierji. Na Syrjuszu niedawno dowiedzieli się że Napoleon III. wstąpił na tron Francji, pomimo niechęci do niego wszystkich mocarstw Europy.

. Są gwiazdy, które od ziemi trzydzieści razy więcej są oddalone, jak te o których wspomnieliśmy. Tam na jednej widzą zjawienie się Lutra, na drugiej odkrycie Ameryki przez Krzysztofa Kolumba,' na trzeciej jak Jezus Chrystus naucza ludzi, na czwartej jak Mojżesz niesie dziesięć przykazań boskich żydom, na piątej jak Ewa kusi jabłkiem Adama. Jednem słowem, wszystko, co już przeszło — jeszcze istnieje i gdzieś tam się powtarza. Im dalej zagłębia się myśl nasza w przestrzeń wszechświata, tern większą spotyka starożytność, a ponieważ wszechświat bezgraniczny, więc wszystko co przeszło — istnieje i istnieć będzie wiecznie, to jest dla wszechświata nie ma przeszłości, on żyje tylko teraźniejszością i przyszłością! Patrząc w nasze teleskopy zagłębiamy się nietylko w przestrzeń, ale i w czas!

Przestrzeń między gwiazdami także ogromna. Według obliczenia Madlera, dorpackiego astronoma, światło gwiazdy, znajdującej się na jednym końcu Mlecznej drogi, dolatuje do drugiego końca w 6760 lat! Słońce nasze jest gwiazdą należącą do Mlecznej drogi; światło słońca, według obrachowania tegoż astronoma dolatuje do bliższego końca w 2934 lat, a do oddalonego w 3836 lat!

VI. Jaka jest wielkość gwiazd i czem napełniona przestrzeń niebieska?

Obliczenie odległości nieruchomych gwiazd, pociąga za sobą pytanie: jaka jest wielkość gwiazd? Gdyby można z pewnością powiedzieć, jak jest wielkim poprzecznik gwiazdy, widzianej z ziemi, to obliczenie nie przedstawiało by żadnej trudności. Na nieszczęście poprzecznik ten nadzwyczajnie mały i przy teraźniejszej niedokładności teleskopów, rezultaty są bardzo niepewne, najczęściej znacznie powiększone: gdyż przekonano się z wielu badań, że im silniejsze teleskopy, tern poprzecznik badanej gwiazdy zdaje się mniejszym. Tak naprzy-klad sławny Kepler sądził, że wiele gwiazd ma poprzecznik 800 milionów mil geograficznych. Według obliczeń Cassiniego Syrjusz ma poprzecznik wielkości 107 milionów mil geograficznych. Euler sądzi, że poprzecznik tej gwiazdy ma tylko 22 miliony geograficznych mil. Przyjmiemy tę ostatnią liczbę i obaczymy co ona nam powie. Gdyby Syrjus chciał zrobić przechadzkę około słońca, to musiał by strącić z miejsca Merkurego, We-nerę i Ziemię z księżycem, gdyż pomimo swego oddalenia od słońca, przeszkadzali by oni przechadzce tego wielkiego pana.

Astronom Bessel postawił sobie zadanie w niezliczonej liczbie gwiazd stałych wynaleźć tę, która według wszelkiego prawdopodobieństwa leży najbliżej słońca. Z prac jego wypadło, że ta, której najbliższem sąsiedztwem szczycimy się, nie jest to żadna z gwiazd pierwszej wielkości, co tak jasno świecą na naszem niebie, lecz mała, niepozorna gwiazdeczka w konstellacji Łabędzia. Światło słońca potrzebuje całych dziewięć lat i trzy miesiące, aby się do niej dostać. Wielkość tej gwiazdy tenże astronom obliczył i znalazł, że poprzecznik jej trzy razy mniejszy od poprzednika słońca, to jest że ma 62.666 geograficznych mil.

Ogromna liczba gwiazd, rozrzuconych w niezmiernej przestrzeni wszechświata, naprowadza nas jeszcze na myśl jedną. Jeżeli świat gwiazd w samej rzeczy jest bez granic, jak wszystko każe nam w to wierzyć, to oko nasze, zwrócone w przestrzeń, powinno by spotykać na każdym punkcie jakąś gwiazdę. Gwiazdy te pokrywając przestrzeń nieprzerwaną warstwą, po-winnyby przedstawiać się jako światła powierzchnia, bez żadnej ciemnej przerwy, gdyż przestrzenie między gwiazdami, znajdującemi się w pownem jedna od drugiej oddaleniu, byłyby zajęte innemi gwiazdami, znajdującemi się dalej, tak że niebieskie sklepienie powinnoby

wyglądać jakby pokryte nieprzerwaną warstwą gwiazd, w jednem znajdujących się oddaleniu od obserwującego. Przypuściwszy że światło gwiazd, wziętych oddzielnie, jest jednakowe i równa się słonecznemu — co bardzo naturalne, bo i słońce jest takąż jak i inne gwiazdą — każda więc część niebieskiej przestrzeni, takiej wielkości jak nasze słońce, powinna by dawać takąż ilość światła, jaką otrzymujemy od słońca, i całe niebieskie sklepienie, w każdym czasie, powinnoby być tak jasnem, jak to ostatnie. Tymczasem w rzeczy samej tego niema. Zkąd to pochodzi?

Należy przypuścić, że niebieskie przestrzenie nie są zupełnie przeźroczyste, lecz napełnione jakąś materją, która pochłania część światłych promieni, przez nią przechodzących. Materja ta musi być nadzwyczajnie rzadką i pochłanianie przez nią światła musi być bardzo nieznaczne. Zrobiwszy to przypuszczenie, a zarazem znając, że światło gaśnie stopniowo do przestrzeni, którą przechodzi, astronomowie obliczyli, że światło przychodzące od gwiazd pierwszej wielkości, które, jak sądzimy, są bliższe nas, traci iJ7B swej siły; od gwiazd 6ej wielkości yi0; od gwiazd 9ej wielkości V,; tak że gwiazdy znajdujące się od nas na przestrzeni 30 razy dalszej jak Syrjusz nie mogą już prawie powiększać światła sklepienia niebieskiego.

I tak wszechświat, który w myślach naszych przedstawia się nieskończonym, w skutek niedokładności tych Środków, które odkryła nam nauka, zostaje dla nas zawsze skończonym, pomimo całej siły teleskopów, jakieby udało się urządzić nam, lub potomkom naszym.

Z czegóż składa się ta materja, która napełnia przestrzenie między gwiazdami, i jakie są jej własności? Jak odpowiedzieć na to? Obserwacja perjodycznie ginących gwiazd, naprzykład Miry, pozwala zrobić nam dość pewny wniosek.

Gwiazda, pojawiając się posyła ku nam biały swój promień, gdyż naturalne jej światło jest białe. Z fizyki wiadomo że każdy biały promień światła rozkłada się

— So

na siedm kolorów: czerwony, pomarańczowy, żółty, zielony, błękitny, siny i fioletowy, i że połączenie tych kolorów składa biały promień.

Jeszcze Newton zauważał, że światłe promienie różnych kolorów przechodzą przez przeźroczyste ciała stałe, płynne i gazowe, z różną szybkością: czerwony promień bieży najprędzej, a fioletowy najpowolniej, i że ta różnica w szybkości tern większa, im gęstszą jest materja, przez którą one przechodzą. I tak, perjodyczna gwiazda posyła nam w jednym i tymże czasie siedm gońców różnych kolorów, z których najbystrzejszy czerwony, a najpowolniejszy fioletowy. Czerwony promień powinien więc być najbystrzejszym kurjerem i przybywać do nas pierwszy, a z tego powodu gwiazda powinna wydać się czerwoną. W miarę przybywania innych promieni, kolor jej powinien się zmieniać dopóty, dopóki nie przybieży ostatni goniec, ostatni promień, który zmieni kolor gwiazdy na biały.

Przy znikaniu gwiazdy powtórzy się to samo zjawisko, tylko w odwrotnym porządku: z początku zniknie czerwony, potem pomarańczowy i t. d.

Jeżeli przypomnimy że promień światła najbliższej gwiazdy musi biedź ku nam przez ogromną ilość materji napełniającej przestrzeń światową i przy tern, jak okazują obrachowania, nie mniej jak trzy lata, to różnica w czasie zjawienia się czerwonego a fioletowego koloru powinna być bardzo znaczną, jeżeli na ziemi mogliśmy na małych przestrzeniach zauważać tę różnicę w szybkości. Różnica ta dla gwiazdy powinna być tem większą, im gęstszą jest materja napełniająca przestrzeń między gwiazdami.

Jednak obserwacje, robione w tym celu, nie dały żadnego rezultatu, co dowodzi nadzwyczajnej rzadkości światowej materji, czyli innemi słowami, że materja ta jest nadzwyczajnie subtelną.

VII. Podwójne, potrójne i poczwórne gwiazdy.

XIII. Tworzenie się słonecznego systemu.

XX. Księżyc.

XXX. Komety.

I. Tworzenie się ziemi.

iSIR

IX. Historja ziemi po powszechnym potopie.

¹

Dla porównania, przytoczymy tu różnicę szybkości znanych na ziemi. Szybkość ruchu planet wynosi od 4'/» do 9 geograficznych mil na sekundę; światła 41.518 mil; elektryczności 50.000 mil; dźwięku 1050 stóp na sekundę; lokomotywy na kolei żelaznej 25 do 35 stóp; żaglowego statku najprędszego 14 stop; najbystrzejszy koń robi 42 do 80 stóp na sekundę; trzęsienie ziemi rozprzestrzenia się z szybkością 5 do 7 geograficznych mil na minutę.

VII. Podwójne, potrójne i poczwórne gwiazdy.

Przypatrując się gwiazdom bardzo siluemi teleskopami, zauważano, że wiele z tych które zdawały się nieuzbrojonemu oku lub przez słabą lunetę pojedynczemi gwiazdami, w samej rzeczy składają się z dwóch, trzech i z większej ilości gwiazd. Rozumie się, że zbliżenia te czasami bywają przypadkowemi, pozornemi tylko; bo skutkiem działania perspektywy, gwiazdy dalekie jedna od drugiej, zdają się bliskiemi, ile że widzimy je w kierunku linij bardzo mało się rozchodzących. Lecz William Herszel dowiódł, że jest wiele podwójnych, potrójnych i poczwórnych gwiazd, których składowe części bardzo są zbliżone ze sobą, powiązane wzajemnem przyciąganiem, i w których jedna gwiazda krąży około drugiej, zupełnie tak samo, jak księżyc krąży naokoło ziemi a wszystkie płanety naokoło słońca. Niektóre z gwiazd tych kończą drogę swoją w około głównego ciała w przeciągu kilkudziesięciu i nawet mniej lat.

W skutek starannych obserwacji, takich gwiazd okazało się bardzo wiele; liczba ich dla naszej półkuli północnej przechodzi trzy tysiące. My powiemy tylko o niektórych, najważniejszych, z któremi już nieraz spotykaliśmy się przy oglądaniu niebieskiego sklepienia, a mianowicie, podwójne: Rigel, Kastor, Polluks, Re-gulus, Aliot, Mizar; potrójne: najświatlejsza gwiazda w Andromedzie, jedna z gwiazd konstellacyi Wagi; poczwórne: jedna z gwiazd konstellacyi Liry i t. d. W teleskopach gwiazdki te wyglądają następnie:

Orjon

Lira

Kastor Kigel Północna Wega Andryomeda

sjs *

**

^ o ° 9 5?

.2 * £ ^ N 3 .

o o o rr!

O +3

•s

— & NJ «8 .2'

■+=> cl o cj ^ ^

*

N - gja **>

1 «1

|lW

S.^g

O O) n

Hi 2.

ł-M >-*-•    R PrlC-1.

s» O CS ęz

I I    I CSJ-

ściwie obie gwiazdy obracają się w około środkowego punktu, znajdującego się między niemi. Pokażemy na rysunku położenie niektórych podwójnych gwiazd w różnych epokach obserwacji.

Mizar w Niedźwiedziu

W Pannie

W Kastorze

* Sji j{s *

1719    1819    1835

1781    1809    1821    1836

1833    1836.

Przypatrując się tym rysunkom i porównywując czas obserwacji widzimy, że czas! obrotu różnych podwójnych gwiazd nadzwyczajnie jest niejednakowy.

Grodnem jest uwagi, że podwójne gwiazdy nietylko mają blask niejednakowy, lecz różnią się także w kolorze. Tak naprzykład, w Eigelu wielka gwiazda jest biała a mała błękitnawa; w Polluksie obiedwie białe; w Ee-gulusie wielka biała, a mała błękitna i t. d. Są między niemi zielone, purpurowe, czerwone, sine, pomarańczowe i t. d. Istnienie błękitnych i zielonych gwiazd zauważano tylko w podwójnych gwiazdach.

Trudno zgadnąć jaka jest przyczyna tej równicy w kolorach gwiazd. Przyjmując na uwagę, że wielka gwiazda zwyczajnie ma czerwony, pomarańczowy lub biały kolor, możemy sądzić, że zielony i błękitny kolor małej gwiazdki pochodzi tylko z optycznego złudzenia , gdyż jak wiadomo, jeźli będziemy patrzeć długo na jakiekolwiek jaskrawo-kolorowe światło, to słabsze światło, chociażby było zupełnie białe, będzie wydawać się jakby ufarbowane w dopełniający kolor więcej jaskrawej gwiazdy; tym sposobem żółtej gwieź-dzie asystować będzie błękitna, czerwonej zielona. Jeżeli zaś kolorowa gwiazda mniej błyszczy jak druga, to nie zmieni jej koloru; tak naprzykład wielkiej białej gwieździe może asystować mała purpurowa. Wreszcie badania pokazały, ze przypuszczenie zmiany kolorów w skutek kontrastu, nie wszędzie jest sprawiedliwe. Czas i obserwacje może pokażą, że zielone i błękitne gwiazdy są to gasnące słońca, i że zmiana kolorów jest to różny stopień w rozwoju palenia się, tern więcej iż w ostatnim czasie już zauważano, że kolor wielu podwójnych gwiazd w ciągu nie bardzo długiego czasu zmieniał się z białego na złocisty, czerwony, zielony i zielonowato-błękitny. Być może także, że kolor ten pochodzi od atmosfery otaczającej małą gwiazdę; przykład widzimy na naszem słońcu, którego blask daje atmosferze naszej błękitny kolor.

Obserwacye podwójnych gwiazd doprowadziły do bardzo ważnych rezultatów: pokazały one, że prawo, które odgadł wielki Newton, a mianowicie prawo przyciągania płanet naszego słonecznego systemu, rządzi bez wyjątku ruchem wszystkich ciał niebieskich. Teraz, dzięki obserwacyom podwójnych gwiazd, wszelkie wątpliwości zniknęły i myśl ludzka śmiało leci w te przestrzenie, z przekonaniem siły swojej, z przekonaniem mocy, która wyrwała przyrodzie jedną z jej największych tajemnic.

Dziś nauka zrobiła ważny krok do rozwiązania zadania, które zdawało się wyższem nad siły ludzkie. W tym dniu, kiedy oddalenie podwójnej gwiazdy od ziemi i odległość jednej gwiazdy podwójnej od drugiej będzie z dokładnością wymierzone, w tym dniu, powiadamy, z porównania przyciągania gwiazd między sobą z przyciąganiem ziemi do słońca, dokładnie dowiemy się o wadze gwiazdy i ilekroć więcej materyi ona zawiera w sobie jak ziemia nasza; przenikniemy wewnętrzny skład gwiazdy, nie zważając na to, że ona na 30 bilionów mil oddalona od naszej kuli i przez najsilniejsze teleskopy wygląda jak świecący punkcik, niemo-gący być zmierzonym. W samej rzeczy, już jest jedno podobne wyrachowanie, o którem wspomnieliśmy wyżej, wyrachowanie tyczące się podwójnej gwiazdy Nr. 61¹) w konstellacyi Liry, słynnej obserwacyą znakomitego astronoma Bessla, — pokazało się że ta gwiazdeczka, ledwo widziana teleskopem, cokolwiek większa jest jak trzecia część naszego słońca.

Obserwaeye podwójnych gwiazd mogą z czasem posłużyć także do obracho wania odległości tych podwójnych grup od ziemi, gdyż astronomowie będą tu mieli do czynienia nie z nadzwyczajnie małemi kątami, pod któremi widzą gwiazdę w teleskopie, lecz z dość zna-cznemi poprzecznikami kół, które opisują mniejsze gwiazdy około większych i które za pomocą matematyki mogą być obliczone z największą dokładnością.

Praktyczna korzyść z odkrycia podwójnych gwiazd jest ta, że teraz mamy doskonały środek oceniania teleskopów. Podwójne gwiazdy znajdują się tak blisko jedna od drugiej, że rozdwojenie ich można widzieć tylko w bardzo dobrej lunecie, a zatem z dwóch lunet, powiększających jednakowo, naprzykład dwieście razy, ta lepsza, która jaśniej pokazuje rozdwojenie. To ocenianie wielkich lunet i teleskopów jest bardzo ważną rzeczą, bo cena ich zazwyczaj wysoka. Dla ciekawych powiemy, że wielki teleskop, który widzieliśmy w obser-watorjum w Pułkowie koło Petersburga, zrobiony w Monachium i mający 21 stóp długości a 14 cali średnicy, kosztuje 25 tysięcy rubli. Dorpacki teleskop, mający 13'/% stóp długości a 9 cali średnicy, kosztuje 9 tysięcy rubli.

Przed wielkiem odkryciem podwójnych gwiazd, ludzie byli przekonani, że wszystkie gwiazdy są nieruchome, gdyż wydając z siebie światło i ciepło, które otrzymały ua część swoją, nie mają potrzeby ruszać się na około innych świecących się ciał. „Po co to obracanie się świecących ciał około świecących ? Gdyby istniały całe systemy słońc, kierowanych przez drugie słońca, to ruch ich i sąsiedztwo nie miałyby celu a promienie ich byłyby bez korzyści. Słońca nie potrzebują otrzymywać światła od innych ciał, a więc niema i celu w tym ruchu! Natura nic nie robiła bez potrzeby!“ Jak jeszcze niedawno powtarzano te zdania!

Oto jest najlepszy dowód, jak należy być ostrożnym w swoich zdaniach tyczących się nauk przyro-

— 35 -dniczych: to co uważano za bez celu i bez potrzeby, stało się jedną z najpiękniejszych i najbrzemienniejszych w wielką przyszłość prawd astronomii i może posłuży, jak nitka Aryadny, do odkrycia planu wielkiego Stwórcy, który wszechświat zbudował.

Od najdawniejszych czasów już się pojawiali filozofowie i wielcy myśliciele, którzy nie chcieli dopuścić, żeby nieprawidłowe położenie gwiazd w niebieskich przestrzeniach było dziełem tylko wypadku.

Domyślali się, iż tam, gdzie istnieje taka cudowna wyższy rozum kierował rozmieszczeniem

harmonia

światów i naznaczył prawa ich istnienia. Jeszcze Platon powiedział, że „Bóg urządził świat według prawideł geometryi.u Za nim drudzy próbowali matematycznie dowieść sprawiedliwości tego zdania, lecz nikomu z nich nie udało się rozwiązać tego zadania tak szczęśliwie, tak dokładnie, jak amerykańskiemu astronomowi Johnowi Mitchelowi.

Jeszcze w 1767 roku John Mitchel, uderzony nieregularnością z jaką rozmieszczone są gwiazdy, nie-jednakowością liczby ich w różnych częściach nieba, postanowił zbadać, czy rozmieszczenie to nie jest skutkiem prostego wypadku. Dla tego więc wziął grupę Plejad, zawierającą w sobie 6 głównych gwiazd takiego blasku, że całe sklepienie niebieskie nie zawiera więcej jak półtora tysiąca podobnych, i zadał sobie pytanie:

„Jeżeli 1500gwiazd będzie rzuconych na oślep w przestrzeń niebieską, to jak wielkie będzie prawdopodobieństwo, że 6 z nich upadnie na taką przestrzeń jaką zajmuje grupa Plejad ?“

Nie będziemy opisywać samego obrachowywania, dość powiedzieć, że Mitchel znalazł, iż prawdopodobieństwo to równa się ‘/soooooł to jest, że rzucając te gwiazdy pięćkroćstotysięcy razy, raz to się tylko zdarzyć może. A ponieważ wypadek ten istnieje, nie zważając na zupełne prawie niepódobieństwo, więc należałoby przypuszczać, że w podstawach obrachunku jest jakaś omyłka. W rachunku omyłki niema, a zatem znajduje

się ona w przypuszczeniu: że gwiazdy rozmieszczone po niebie przypadkowo!... Należy więc przypuścić przeciwną myśl: że sześć gwiazd grupy Plejad ścisnęły się na tej małej przestrzeni nie w skutek ślepego przypadku, lecz w skutek jakiejś fizycznej przyczyny; istnienie zaś przyczyny jest dowodem wzajemnego związku i oddziaływania na siebie gwiazd.

To co tak dowcipnie dowiódł Mitchel, otrzymało zupełne obywatelstwo w nauce od czasu odkrycia podwójnych gwiazd przez Herszla. Gwiaździste pary, utworzone z bardzo bliskich i nie jednakowo błyszczących gwiazd, pary tak liczne na sklepieniu niebieskiem, tworzą prawdziwe systemy, w których mała gwiazda krąży około wielkiej, jak płaneta naokoło słońca, i nawet w czasie bardzo krótkim. W tern oczywiście widoczne jest istnienie jakiegoś prawa rozmieszczenia światów na całem niebie. Jeszcze człowiek nie poznał prawa tego, lecz domyśla się i szuka, a to już jest połową drogi do odkrycia, jakie to są te prawa, według których wielki Geometra rozkazał odbywać ruch i istnieć ciałom niebieskim. Myśl wyrażoną w starożytności przez Platona, potwierdzają potomkowie jego i może wkrótce wejdzie ona w naukę jako nowe prawo natury, odkryte przez człowieka.

Na zakończenie o podwójnych gwiazdach powiemy jeszcze, że każda z nich otoczona być może mnogiemi planetami z ich trabantami, czyli księżycami, podobnie jak słońce nasze; lecz są one zakryte przed nami światłem słońc swoich. Odkrywa nam się obszerne pole domysłów i marzeń: jak musi być pięknie na planecie oświeconym dwoma słońcami, czerwonem i zielonem, lub żółtem i błękitnem, według tego, które z nich znajduje się nad horyzontem. Co za cudowne kontrasty, jaka piękna niejednostajność przedstawi się myślom naszym, gdy dni czerwone i zielone zmieniają się na dnie białe i ciemne noce...

VIII. Mleczna droga.

Wzniołszy oczy nasze ku niebu, na szafirowym oceanie przestrzeni, między tysiącami iskrzących się

- 37 —

świateł, porozrzucanych w grupach i konstellacjach nadzwyczajnej piękności, widzimy nad głowami naszemi bladą wstęgę, nazwaną Mleczną drogą. Szerokość tej wstęgi nie wszędzie jednakowa. Około konstellacji Ce-feusza i Kassjopei, Mleczna droga rozdziela się na dwie odnogi, z których mniejsza, oddzieliwszy się pod ostrym kątem, przechodzi prawie dwie trzecie części nieba i znowu łączy się z większą około konstellacji Niedźwiadka. Patrząc w teleskop, ta błyszcząca wstęga rozkłada się na miljony drobnych gwiazd, rozsypanych po szafirowem polu nieba i iskrzących się jak dyamentowe punkciki.

William Herszel powziął myśl o ile możności zmierzyć ten ogromny ocean gwiazd, oznaczyć granice jego i zajrzeć w głębinę. Wielki ten człowiek przystąpił do spełnienia zamiaru swego następnym sposobem: Przy-ouścił on, że wszystkie gwiazdy mają jednakową wielkość, i zagłębiając się w nurty przestrzeni, znajdują się jedna od drugiej w jednakowem oddaleniu. Jasno więc, że patrząc w teleskop, widzimy więcej gwiazd tam, gdzie ich więcej znajduje się jedna za drugą w jakimkolwiek kierunku; tak że znając ich prawdziwe oddalenie, ilość gwiazd, zliczonych w jakimkolwiekbądź kierunku oznaczy długość promienia wzroku naszego, dochodzącego do najwięcej oddalonej gwiazdy, widzianej w tern polu.

Ma się rozumieć, ze przypuszczenie, iż gwiazdy mają jednakową wielkość i że są oddalone na jednaką odległość, nie jest zupełnie sprawiedliwem, lecz bez wątpienia średnie oddalenie nie może się wiele od tego różnić i w każdym razie, otrzymane rezultaty, choćby tylko w przybliżeniu, są nadzwyczajnie ciekawe, bo przenoszą do kończyn ludzkiego badania i wskazują czy gwiazdy składające Mleczną drogę nie mają granic, czyli też ograniczone są pewną przestrzenią.

Przeprowadziwszy około konstellacji Perseusza linję, przerzynającą tę gwiaździstą warstwę, w kierunku prostopadłym do drogi, Herszel skierował swój ogromny 40-stopowy teleskop na początek linji i powoli posuwając wzdłuż liuji, zaczął liczyć gwiazdy, które widział w każ-- 38 — dem nowem polu swego teleskopu. Oczywiście, że tam gdzie było widać więcej gwiazd, tam i warstwa była grubszą; przeszedłszy zaś po całej liiiji można było sądzić o głębokości gwiazd w tern przecięciu i narysować figurę drogi.

Wybrane przez Herszla miejsce, jak powiedzieliśmy, było mgławidło w Perseuszu, nieprzedstawiające dla nieuzbrojonego oka ani jednej gwiazdy, lecz nie mniej należące do liczby najpiękniejszych przedmiotów, jakie kiedy przedstawiały się ludzkiemu oku. Przez słabe nawet teleskopy widać w niem mnóstwo gwiazd, otoczonych mglistem światłem, w którem od czasu do czasu dają się widzieć drobniutkie błyszczące punkty. W miarę powiększenia teleskopów, mgliste światło rozkłada się na grupy iskrzących się gwiazd, a z głębiny przestrzeni występują nowe świecące się mgławidła, świadczące o tern, że wzrok niedostatecznie jeszcze daleko sięga dla zmierzenia ogromnej przestrzeni. Lecz gdy ogromny teleskop Herszla skierowano w tym kierunku, nieskończona ilość cudownych ciał niebieskich odkryła się w jego polu, a za niemi już nie było żadnego świecącego się mgławidła. Jasno więc, że promień tele-skopiczny przeleciał przez straszną przestrzeń i czyste, ciemne niebo utworzyło tło błyszczącego obrazu!

Tym sposobem Herszel doszedł do granic Mlecznej drogi, rzuciwszy wzrok daleko za granicę jej w wielką przepaść przestrzeni, bezgraniczną i niezmierzoną.

Jakaż grubość tej ogromnej warstwy gwiazd ? Światło, przy całej zadziwiającej swej prędkości, potrzebuje dziesiątka lat żeby do nas dolecieć od najbliższej stałej gwiazdy; z obserwacji zaś Herszla widać, że w niektórych miejscach grubość Mlecznej drogi była taka, iż w niej znajdowało się nie mniej jak pięćset gwiazd, w jednej linji za sobą, oddzielone taką przestrzenią, jaka dzieli słońce nasze od najbliższej stałej gwiazdy. Z tego widać, że światło ostatniej, najbardziej oddalonej gwiazdy Mlecznej drogi, przy całej chyżości swego lotu, potrzebuje kilka tysięcy lat żeby dójść do nas.

Jakaż jest forma Mlecznej drogi ?

Herszel, posuwając swój olbrzymi teleskop po linji. przecięcia, zauważał, że w miarę zbliżenia się do środka Mlecznej drogi, gęstość gwiazd, a zatem i grubość warstwy ciągle się powiększała tak, że kiedy na brzegach w polu teleskopu wchodziło dwie lub trzy gwiazdy, w środku zjawiało się po pięćset i więcej gwiazd. Herszel powtórzył obserwację w wielu miejscach Mlecznej drogi, rozcinając ją jak i poprzednio w poprzek, i wszędzie rezultat był takiź sam: u brzegów ilość gwiazd była niewielka, a w środku bardzo znaczna. Ta uwaga naprowadziła go na nową myśl, którą kierowany zaczął obserwować całe niebo i szukać, czy nie znajdzie jakiegokolwiek prawa w rozmieszczeniu gwiazd. Przy pierwszem wejrzeniu uderzyła go ta okoliczność, że czem więcej się oddalał od Mlecznej drogi, tern grupy "gwiazd były mniej liczne, jak gdyby wszystkie te gwiazdy, które znajdują się po stronach Mlecznej drogi, oddzieliły się od tego błyszczącego pasa. My powiemy potem do jakiego wniosku prowadzi ta uwaga; teraz zaś wrócimy do Mlecznej drogi.

Mleczna droga

b) Otwór w

ii

'M

!:GI

*v*

Gwiaździsty ten pierścień, przechodząc nad głową naszą, rozdziela niebo prawie na dwie równe części i ponieważ blask jego na całej przestrzeni prawie jednakowy, więc z tego można wyprowadzić wniosek, że słońce jest jedną z gwiazd tego mlecznego pasu, że leży ze wszystkiemi swemi płanetami i Mlecznej drodze, kometami prawie jak w środku tego pierścienia, a całe niebo, pokryte gwiazdami, jest tylko systemem Mlecznej drogi, która z powodu wielkości swojej sama przez się stanowi wszechświat. System Mlecznej drogi można sobie wyobrazić tak jak w dołączonym rysunku, tj. nieco spłaszczony z boków.

Mleczna droga z boku.

Mleczna droga, w niektórych miejscach, przedstawia jakby zgęszczenia światła, jakby światłe plamy, widzialne nawet nieuzbro-

- 40 —

jonemu oku, naprzykład, w konstełlacjach Łabędzia, Kassjopei i Perseusza; w innych zaś miejscach przerywa się ciemnemi, bezgwiazdzistemi przestrzeniami, tak, że w niektórych z nich nie można znaleść najmniejszej gwiazdeczki. Takich przerw dość wiele, lecz największe znajdują się w konstełlacjach Niedźwiadka, Ofiucha i Kassjopei; około brzegów tych otworów Mleczna droga daleko jaskrawsza, przez większe zgęszczenie gwiazd.

Z czego pochodzą te zgęszczenia światła i te ciemne miejsca nazwane przez astronomów workami wę-glowemi, powiemy potem. Teraz zaś popatrzmy co się znajduje za naszem gwiazdzistem niebem? Czy się co znajduje za temi oddalonemi granicami, za tą szeroką ramą? Czy jednem tern wielkiem zebraniem gwiazd kończy się robota Stwórcy i czy za jej granicami zaczyna się pustynia? Na pytania te znowu odpowiada teleskop.

Za naszym „wszechświatem", ograniczonym Mleczną drogą i stanowiącym tylko punkcik nie wielki na bezgranicznych przepaściach przestrzeni, rozsypane są w niezliczonej ilości miljony „nowych wszechświatów", takichże ogromnych, takichże olbrzymich jak nasz. Niektóre z tych wszechświatów błyszczą niezmierną ilością gwiazd, wtedy gdy inne, stojąc na granicach widomej przestrzeni, ledwie są widoczne dla najlepszych teleskopów, które urządził człowiek ku wzmocnieniu wzroku swego. Te błyszczące obłoczki nazywają się kupami gwiazd lub mgła-widlami; kupami gwiazd — gdy dają możność za pomocą teleskopu dopatrzyć oddzielne w nich gwiazdy; mgła-widłami — gdy się przedstawiają tylko jak świecący się obłoczek.

IX. Mgławidła.

Gdyby słoneczny nasz system nie znajdował się w środku Mlecznej drogi, lecz na stronie od niej, to ten cudowny pas wydawał by się nam jako pierścień, w środku którego rozrzucona niezliczona ilość gwiazd. Przypuśćmy, że pierścień ten ze wszystkiemi swemi gwiazdami zaczął by oddalać się od naszego słonecznego systemu, a że my

zostalibyśmy na miejscu; wtedy pierścień ten zaczął by się zmniejszać powoli, w miarę oddalenia, potem wydawał by się nam jak mglisty punkt rozkładający się na gwiazdy, a nakoniec światło wszystkich słońc i systemów zlało by się razem, i punkt ten zaczął by wyglądać tylko jak świecący obłoczek, w którym już nie można gwiazd rozpoznać za pomocą tych instrumentów, które my posiadamy.

Zdawało by się, że tern rozumowaniem można by objaśnić te tak nazwane „wszechświatowe wyspy“, lecz Herszel obserwując ich wielkość i ich skład przyszedł do przekonania, że między mgławidłami, widzianemi na niebie, niektóre są utworzone z' chaotycznej materji, z mgławego, świecącego się płynu, podobnego do ogona komet, i który uczeni uważają za materjalny początek nowych światów. Według zdania tych ostatnich, w niebieskich przestrzeniach i dziś tworzą się światy, a różne rodzaje mgławideł są to różne ich stany w różnych epokach istnienia.

Badania widm różnych mgławideł potwierdza myśl tę ostatnią. Huggins i Miller powiadają, że są na niebie prawdziwe mgławidła, utworzone z bJyszczącego gazu; że materja komety podobna, a może nawet jednakowa z tą, z której są utworzone mgławidła, i że światłe punkty w gwiaździstych kupach mogą i nie być takiemi ciałami, jak oddzielne gwiazdy.

Mgławidła mają nadzwyczajnie różnorodne formy: jedne są okrągłe, drugie pierścieniowate, trzecie podłu-gowate, czwarte skręcone wwężownicę; jedne puszczają w strony długie gałęzie czyli odnogi, w środku innych istnieją ciemne przestrzenie; wszystkie fantastyczne figury obłoków, pędzonych wiatrami, spotykamy w mgła-widłach. Okrągłe mgławidła mają stosunkowo mniejsze rozmiary; czasami między dwoma okrągłemi, dobrze ograniczonemi i zupełnie oddzielnemi mgławidłami, widzimy cieniutki mglisty pas, łączący ich powierzchnie, jakby w dowód ich wspólnego pochodzenia.

Różnego rodzaju mgławidła.

1. Mgławidło w konstellacji Północnego gończego psa. 2. WLirze. 3. W Bliźniętach. 4. W Pannie. 5. W Niedźwiedziu. 6. We włosach Bereniki mglista gwiazda. 7. W Andromedzie.

"•53B

8. W Mieczu Orjona. 9. W Herkulesie. 10. W Łabędziu. 11. W Andromedzie mgławy punkt. 12. W Bliźniętach mgława gwiazda.

Uwaga. Gwiazdy, które widzimy na mgławidłach, należ§ nie do nich lecz do naszego wszechświata.

Herszel wymyślił bardzo dowcipny plan jak w przybliżeniu mierzyć głębiny przestrzeni i obliczać oddalenie i wielkość gwiaździstych kup i mglawideł, które widzimy przez teleskop. Żeby dać pojęcie o sposobie, którego on używał przy swoich obserwacjach, przedstawimy równą płaszczyznę i wzdłuż niej prostą linję rozdzieloną na równe części, naprzykład, wiorsty. Na każdym wiorstowym słupie powiesimy tablicę, na której napisane jakiekolwiek słowa, literami jednakowej wielkości. Przypuśćmy że słowo napisane na pierwszym słupie możemy przeczytać nieuzbrojonem okiem. Żeby przeczytać słowa napisane na drugim słupie, potrzebna teleskopiczna siła; siła ta, dająca możność przeczytania

na drugiej tablicy będzie dwa razy większą od siły oka; teleskop, przez który możemy czytać na trzecim słupie będzie trzy razy silniejszy jak oko nasze itd. Tym sposobem można przygotować instrumenty, których siła w stosunku do oka może być dość nie źle oznaczoną. Na tej podstawie można przystąpić do mierzenia niebieskich przestrzeni. Z wyrachowań wiadomo, że oko nasze, nieuzbrojone, mogło by widzieć Syrjusza, gdyby się oddalił na przestrzeń 12 razy większą jak ta, na której się znajduje. W większej odległości nieuzbrojone oko nie mogło by już go widzieć i należało by użyć teleskopu. Przypuśćmy, że odkryliśmy mgławidło przez teleskop małej siły, i potrzebowalibyśmy dowiedzieć się o jego odległości. Ku temu zaczynamy powiększać siłę teleskopu dopóty, dopóki nie dojdziemy do takiego, który rozkłada to mgławidło na oddzielne gwiazdy i tern dowodzi że to jest gwiaździsta kupa. Ponieważ siła takiego instrumentu w stosunku do oka ludzkiego jest wiadoma, naprzykład, dajmy że w tym wypadku teleskop sto razy silniejszy od oka, to oczywiście że wspomniane mgławidło będzie znajdować się w przestrzeni w oddaleniu sto razy większem jak te, w którem możnaby je widzieć nieuzbrojonem okiem, to jest 1200 razy dalej od Syrjusza; a zatem w takiem oddaleniu, z którego światło do nas dochodzi w ciągu 120 tysięcy lat!

Takim sposobem mierzył Herszel odległość mgła-wideł od ziemi. Niektóre z nich tak są oddalone od nas, że rozkład ich na oddzielne gwiazdy nie jest dostępnym dla najsilniejszych teleskopów, w których one wyglądają jak mgliste obłoczki; tymczasem siła 40-stopowego teleskopu Herszla jest taka, że może rozłożyć na oddzielne gwiazdy mgławidła, znajdujące się w takiem oddaleniu, z którego światło potrzebuje 350 tysięcy lat, cjeby dojść do nas; wielki zaś teleskop Rossa mógłby obaczyć je w oddaleniu dziesięć razy większem! Podobne oddalenie przygniata nawet imaginację. Dlatego też Herszel przyszedł do przekonania, że między mgła-widłami, które widzimy na niebie, niektóre składają się z światowej materji, i między temi ostatniemi odkrył takie, w których widoczne są znaki zgęszczenia.

— 44

Niektóre z nich mają formę kulistą lub podługo-watą z światłem jądrem w środku, i dlatego przezwano je mglistemi gwiazdami. Na nie należy patrzeć jak na przechodową formę od gwiaździstych kup do mgławideł, nierozkładających się na gwiazdy.

Widok tych mgławideł nadzwyczajnie różnorodny; jedne z nich iskrzą się równem, dobrze ograniczonem światłem, drugie nie iskrzą się zupełnie, lecz świecą równem ograniczonem dobrze światłem, podobnem do światła płanet, i dlatego są przezwane przez astronomów planetarnemi; nakoniec są i takie których światło się rozpływa, ginąc w otaczającej przestrzeni, to się rozrywa zadziwiającym sposobem, jakby na części zupełnie oddzielne, lub połączone cieniutkiemi paskami, mając w sobie kilka światłych centrów.

Niektóre z tych nieuformowanych mglistości zajmują ogromne przestrzenie. Mitchel mówi: „Badałem wiele z tych tajemniczych przedmiotów, pływających na ciemnym lazufze niebieskiej przestrzeni, jako cieniutkie, przeźroczyste, słabo świecące obłoczki. Żadna telesko-piczna siła nie wskazuje najmniejszej zmiany w stanie tych zadziwiających przedmiotów. Są one tak oddalone, że światło ich, jeżeli to są gwiaździste kupy, potrzebuje setek tysięcy lat dla dolecenia do oka badacza, i tak ogromne, że każde z nich, będąc obserwowane na takiej strasznej przestrzeni, często zapełnia całe pole teleskopu. Syrjusz, najjaśniejsza, a zapewne i największa gwiazda ze stałych gwiazd, mająca w poprzeczniku wiele milionów mil, i oddalona od nas na przestrzeń jednostki w porównaniu z dziesiątkami tysięcy podobnych jednostek, oddzielających nas od niektórych mgławideł, przy całej wielkości swojej w tak małem, stosunkowo, oddaleniu wygląda w teleskopie jak matematyczny punkt. Jakaż powinna być wielkość tych przedmiotów, które przy takiem strasznem oddaleniu często zakrywają całe pole teleskopu ?“

Herszel obserwując mgławidła planetarne znalazł między niemi takie, z których każde napełniłoby całą przestrzeń, którą zajmuje słoneczny system, a zatem przedstawiają sfery, mające około 1500 milionów mil

- 45 -

średniej. Zestawiając te i inne fakta ten wielki astronom zrobił wniosek, że światy i systemy światów tworzą się przez zgęszczenie tej mgławej materji i że z podobnej chaotycznej materji utworzyły się jak nasze słohce tak i wszystkie gwiazdy, rozrzucone po niebie. Teorja ta rozwinięta następnie przez Laplace’a, służy i dziś do objaśnienia wszystkich zjawisk słonecznego systemu, o niej powiemy gdzieindziej. Teraz zaś oba-czymy jakie zmiany powinny zachodzić w tych mgła-widłach przy tworzeniu się światów.

Oto co mówi astronom Arago w tym przedmiocie: „Światło wielkich mleeznych plam, tworzących prawdziwe mgławidła, bardzo jest słabe i jednorodne, lecz gdzieniegdzie widać przestrzenie cokolwiek światlejsze od reszty, a te przestrzenie bywają niebardzo obszerne. W takich punktach, w skutek siły przyciągania, prawa działającego w całym wszechświecie, zaczyna się zgęszczenie materji. Zjawiska, które powinny zajść wskutek istnienia różnych centrów przyciągania, rozrzuconych po obszernej przestrzeni jednego mgławidła, rozwiną się w następnym porządku: W niektórych miejscach zniknie fosforyczne światło; zrobią się przerwy w pierwotnej światłej materji, jako skutek ruchu cząstek do przyciągających centrów. Przerwy te będą się powiększać i z jednego wielkiego mgławidła zrobi się kilka oddzielnych małych, bliskich jedno od drugiego i czasami połączonych między sobą pasem mglistej materji. Potem oddzielne mgławidła zaokrąglą się i staną światlejszemi w środku. Następnie w środku utworzy się jądro, bardzo znaczne co do wielkości i co do blasku. Każde jądro zacznie przechodzić w stan gwiazdy, zachowując lekką zewnętrzną osłonę. Nakoniec i ta zasłona zgęstnieje i upadnie ku środkowi, i wtedy ostatecznie utworzy się gwiazda, i takich gwiazd będzie tyle ile istniało oddzielnych centrów w pierwotnem mgławidle.“

W samej rzeczy, spojrzyjcie na rysunki mgławideł, znajdujących się na niebie ; znajdziecie tam wszystkie wspomniane przechodowe stany. W jednem zauważacie ledwożco widoczne zgęszczenie świecącej się materji w około kilku centrów przyciągania, w drugiem,

gdzie ruch zgęszczenia odbywa się prędzej, mgławidło ma jądro we środku, dalej widzimy już mgliste gwiazdy — ostatni stopień rozwoju. Na niebie nie można śledzić za przemianami odbywającemi się w któremkolwiek mglawidle, bo tworzenie się światów potrzebuje milionów lat, lecz możemy zauważać tok i postępowe przekształcenia z obserwacji mgławideł na wielu miejscach. W tym wypadku astronom postępuje jak natura-lista, który chce opisać wzrost, formy i wszystkie zewnętrzne oznaki drzewa w różnych epokach jego życia. Ten idzie do lasu, i tu widzi w jednym czasie wszystkie przejścia wzrostu od najmłodszych do najstarszych drzew tegoż gatunku, a zatem może od razu poznać wszystkie przejścia i postępy wzrostu.

Nie zważając wreszcie na to, że przemiany w procesie tworzenia się światów odbywają się bardzo powoli, Herszel obserwując jednym i tymże teleskopem w 1783 i 1811 mgławidło w Orjonie, znalazł w nim widoczne zmiany. Czy nie jest to najlepszym dowodem wyżej wspomnianego teoretycznego przypuszczenia o tworzeniu się światów ?

Eozpatrując mgławidła, rozkładające się na oddzielne gwiazdy, spotrzegamy we wszystkich dążność do grupowania się w około jednego lub kilku centrów; wszędzie one widocznie poddają się wpływowi przyciągającej siły i ta ostatnia wykonała już w pewnych zaokrąglonych grupach bardzo znaczne ześrodkowania. Ponieważ cały wszechświat rządzi się jednem prawem przyciągania, to niema podstawy przypuszczać, żeby gwiazdy składające nasze olbrzymie mgławidło, naszą Mleczną drogę, nie rządziły się tern samem prawem. W tern to prawie zapewne należy szukać przyczyny zgęszczenia światła w niektórych miejscach Mlecznej drogi. Natu-ralnem następstwem tego zgęszczenia gwiazd, które poprzednio zajmowały wielkie przestrzenie, jest tworzenie się przerw, „worków węglanych“, czyli jak Herszel nazywa „miejsc opustoszonych,“ o których wspomnieliśmy wyżej. Zapewne był czas, w którym gwiazdy Mlecznej drogi były rozsypane jednakowo, lecz ten pox*ządek rzeczy zmienił się i codziennie się więcej zmienia, tak

że po wielu wiekach odśrodkowa siła koniecznie rozdrobi, rozerwie Mleczną drogę.

Obserwując konstellację Orjona w 1774 roku, Her-szel zauważał dwie gwiazdki, otoczone okrągłą mglisto-ścią; w 1811 mglistość ta znikła i gwiazdki stały się zupełnie światłemi. Z tego Herszel zrobił wniosek, że przed gwiazdami temi przechodziło mgławidło, które nie świecąc własnem światłem, nie mogło być zauważane w pewnem oddaleniu od gwiazd; nie będąc jednak zupełnie przeźroczystem od przełamujących się w niem promieni światła otrzymało figurę mglistości otaczającej gwiazdę.

Jednem słowem, kosmiczna mgła czyli światowa materja w bezforemnym stanie, lub przyjąwszy pewną formę, rozrzucona jest wszędzie w bezgranicznym światowym oceanie i zapewne zmienia po części przeźroczy-stość niebieskiej przestrzeni.

Mgławidła leżą w przestrzeni dość nieprawidłowo i szczególnie w tych miejscach gdzie gwiazd mniej; lecz już Herszel dostrzegł, że dość szeroki pas tych plam, jeżeli tak się wyrazimy, mleczna droga mgławi-del, rozcina niebo prawie w prostopadłym kierunku do naszej Mlecznej drogi, lecz znajduje się dalej od niej i niema żadnego z nią fizycznego związku. Pas ten przechodzi przez konstellacje Panny, Włosów Bereniki, Wielkiego Niedźwiedzia, Andromedy i t. d.

Na naszej półkuli część nieba najbogatsza w mgła'-widła jest ta, w której znajduje się konstellacja Włosów Bereniki. W południowej części nieba są miejsca nadzwyczajnie bogate w mgławidła. Między niemi szczególnie zwracają uwagę małe i wielkie Obłoki Magellana, obudzające zdziwienie w podróżnych, którzy przepływają po raz pierwszy równik, tak z powodu swego blasku, jak zarówno piękności i odosobnienia. Oba obłoki są nadzwyczajnie różnorodne co do składu swego i każdy z nich, szczególnie Wielki Obłok, przedstawia oczom obserwującego rodzaj miniatury gwiaździstego nieba; na nich oko badacza odkrywa konstella-cje, gwiaździste kupy i mgławidła w różnych stopniach zgęszczenia.

— 48 -

X. Ruch gwiazd.

Długo gwiazdy uważano za nieruchome ciała niebieskie, dla tego, że wszystkie konstellacje zachowywały stale formę swoją i wielkość; jednak z ulepszeniem astronomicznych instrumentów okazało się, że wszystkie gwiazdy, chociaż i bardzo niewidome dla nas, mają ruch, nie zachowują swego wzajemnego położenia, tak że po wielu miljonach lat figura konstellacji, w których się one teraz znajdują, zmieni się i człowiek ów- . czesny napróżno będzie szukać tych konstellacji, które dziś upiększają nam niebieskie sklepienie.

Dziś już się przekonano że w liczbie tylu dziesiątków tysięcy gwiazd, rozsypanych po niebie, nie ma ani jednej nieruchomej, chociaż jedne mają ruch tak szybki, że prędkość jego można dostrzedz w przeciągu jednego roku, podczas gdy drugie, w skutek olbrzymiej odległości wymagają całych wieków dla odkrycia jakiejkolwiek zmiany w ich położeniu.

Kuch gwiazd, z pierwszego wejrzenia, wydaje się jakby niepodlegający żadnym prawom, gdyż jedne gwiazdy idą w jednym kierunku, drugie w drugim, lecz prawo to istnieje, i my to natychmiast obaczymy; teraz zaś zrobimy uwagę, że ponieważ we wszechświecie wszystko znajduje się w ruchu nieustannym, to nie mamy prawa wątpić, że i nasze słońce, to centrum naszego wielkiego planetarnego systemu, będąc także jedną z gwiazd, powinno podlegać temuż ogólnemu ruchowi. W jakież niewiadome strony bezgranicznej przestrzeni kieruje lot swój nasze bezgraniczne światło w asystencji swoich planet, księżyców i komet?

Wielki astronom Herszel umyślił rozwiązać to ważne zadanie i dowieść nietylko prawdziwości ruchu naszego słońca, lecz oprócz tego odszukać kierunek i wyliczyć szybkość, z jaką ono leci w przestrzeni.

I oto co mu podało środek do wykonania przedsięwzięcia. Jeżeli jedziemy przez las w prostej linji po żelaznej drodze, to w miarę tego jak się posuwamy naprzód, zdaje nam się że wszystkie drzewa, do których

Na tej podstawie jeżeli człowiek, ciągniony ruchem słońca przez ogromny las gwiazd otaczający go, zechce zbadać kierunek swego ruchu naprzód, powinien tylko odszukać takie miejsce na niebie, w którem widzialna przestrzeń między gwiazdami się zwiększa. Gdy znajdzie taki kierunek, to dla zupełnego przekonania się o prawdzie zrobionego wniosku, powinien obejrzeć się w tył i popatrzyć w kierunku wprost przeciwnym od znalezionego: jeżeli tam gwiazdy zaczynają się zbiegać, zbliżać, to może zrobić najsprawiedliwszy wniosek, że znalazł kierunek ruchu swego.

się zbliżamy, rozchodzą się, oddzielają się jedno od drugiego, gdy tymczasem zostające z tyłu zbliżają się, zbiegają.

Taki był plan badania, którego podjął się Herszel. Wiele nocy robiąc obserwacje, wyliczenia, wielki astronom objawił nakoniec, że nasz system słoneczny leci w przestrzeni w kierunku konstellacji Herkulesa. Ten wniosek był z początku przyjęty z wielkiem niedowierzaniem przez wszystkich tegoczesnych astronomów. Lecz jeszcze niedawno Argelander za pomocą obliczeń, opartych na obszernych i bardzo pewnych obserwacjach dowiódł w sposób niezbity sprawiedliwość teorji Herszla i potwierdził ten kierunek, w którym według jego zdania leci słoneczny system.

Jakaż jest prędkość ruchu tego? Ile mil ta olbrzymia rodzina lecących światów przebiega corocznie w swojej podróży?

Pytania te także nie zostały bez dokładnego zbadania i bez odpowiedzi.

Po długich i trudnych obrachowaniach Argelander, Struwe i Peters objawili, że słońce nasze w asystencji planet, księżyców i komet leci w przestrzeni nieba do jednej z gwiazd konstellacji Herkulesa i przytem z taką prędkością, że corocznie przebiega 7,486.000 mil, to jest prawie l²/₃ wiorsty na sekundę !

Może, czytelniku zapytasz nas, czy można wierzyć tym obrachunkom, tym wnioskom? Nauka powiada nam, że w rozwiązaniu tego ważnego pytania, względem

prawdziwości słonecznego ruchu, na 400 tysięcy wypadków za, tylko jeden wypadek jest przeciw temu wnioskowi. A zatem trudno jest cokolwiek powiedzieć przeciwko tej oczywistej lecz i odurzającej prawdzie.

Dokądże dąży nasz system? Jeżeli on się niesie z taką przerażającą prędkością, to czy nie powinniśmy obawiać się, że doleciawszy z czasem do sfery nieruchomych gwiazd i podszedłszy do obcych nam słońc i systemów, nie naruszy porządku planetarnych światów? ■ Dla rozwiązania tego pytania przypuśćmy, że ze wszystkich niebieskich ciał jedno tylko słońce posuwa się po przestrzeni, a źe wszystkie inne pozostają na miejscu i że słońce ciągle bedzie trzymać się tego kierunku, dopóki nie doleci do tej gwiazdy Herkulesa, do której teraz kieruje lot swój. Ta gwiazda należy do gwiazd trzeciej wielkości, światło od niej dochodzi do nas w przeciągu 46 lat. Robiąc na tej podstawie obra-chowanie znajdziemy, że system słoneczny, lecąc do tej gwiazdy z prędkością 7,486.000 mil w rok, przejdzie tę ogromną przestrzeń w 1,800.000 lat!

Wszystkie niebieskie światła odbywają ruch swój w przestrzeni po krzywej linji bardzo zbliżonej do koła; niema więc żadnej wątpliwości, że ten zastraszający ruch słońca, naszego wielkiego pana, z całą jego świtą jak wicher krążących planet i komet, odbywa sie także po krzywej linji na około jakiegoś centralnego ciała. G-dzież znajduje się to wielkie centrum ciężkości, i czy wszystkie gwiazdy tworzące naszą ogromną Mleczną drogę, odbywają ruch około niego?

Światło ludzkiego umysłu rozerwało i tę zasłonę i podobnie jak promienie wschodzącego słońca oświeciły blaskiem swoim nowe prawo natury: ruch wszystkich gwiazd na około ogólnego środka ciężkości. Zasługa odkrycia tego należy się dorpackiemu profesorowi Mae-dlerowi.

Nasz wielki gwiaździsty system, czyli Mleczna droga, jak już widzieliśmy, ma formę soczewki, której grubość bardzo nie wielka w porównaniu z długością; w skutek tego łatwo pojąć, że środek ciężkości całej

massy gwiazd, rozmieszczonych podobnym sposobem, po-winien znajdować się gdzieś w granicach Mlecznej drogi, w której słońce nasze nie zajmuje środka, lecz leży bliżej południowej granicy.

Nie będziemy wchodzić w szczegóły długiego obliczenia, długiej pracy niezmordowanego astronoma, powiemy tylko, że Maedler po wielu głębokich 'badaniach przyszedł do wniosku, że Alcyon, główna gwiazda w grupie Plejad, zajmuje środek ciężkości całego naszego wszechświata i jest tern centralnem słońcem, na około którego krążą wszystkie gwiazdy, tworzące nasz gwiaździsty system.

Może zadacie znowu pytanie: czy należy przyjąć lub odepchnąć wniosek Maedlera? Przyjdzie czas, gdy kierunek słonecznego ruchu zmieni się w skutek krzywej drogi, którą słońce obiega; wtedy obaczymy tę płaszczyznę, w której ruch się odbywa i wtedy łatwo będzie oznaczyć centrum ruchu, lub przynajmniej ten kierunek, w którym się ono znajduje, dość będzie w tej płaszczyźnie przeprowadzić dwie linje, prostopadłe do kierunku ruchu — przecięcie ich wskaże centrum. Lecz jeżeli w skutek bardzo nieznacznego skrzywienia linji, po której słońce bieży, nie można będzie z dokładnością wykazać przecięcia linij prostopadłych do kierunku ruchu, to w każdym jednak wypadku oznaczy się kierunek, w którym znajduje się centrum. Jeżeli prostopadła linja przejdzie przez Alcyona, to ta okoliczność razem z innemi już wiadomemi danemi, rozwiąże wątpliwość o centralności światła tego. Kiedy nastąpi to ostateczne rozwiązanie — my nie wiemy, lecz sądząc z tego co już rozwiązały usiłowania ludzkiego jenjuszu, nie mamy prawa wątpić, że będzie osiągnięty szczęśliwie i ten ostateczny rezultat.

Przypuszczając prawdziwość teorij Maedlera, otrzymujemy zadziwiające wyniki, pognębiające wyobraźnię naszą. Przestrzeń, oddzielająca słońce nasze od Alcyona jest tak wielka, że światło od niej potrzebuje 537 lat, żeby przelecieć ten przedział. Nasze zaś wielkie światło, ze wszystkiemi planetami swemi, ich księżycami i ko-

metami, kończy swój obieg na około tego centra w 18,200.000 lat!

Oto są granice wiadomości naszych o gwiaździstem niebie, oto jest ramka tego pięknego obrazu. Człowiekowi udało się zliczyć miljony błyszczących nad nim gwiazd, oznaczyć granice ich, zmierzyć głębiny przestrzeni, dowiedzieć się o składzie chemicznym tych oddalonych od niego światów, zajrzeć za kulisy naszego gwiaździstego nieba, obejrzeć nieskończone przestrzenie z pływającemi po nich wszechświatowemi wyspami, na-koniec oznaczyć centrum, w około którego ta niezliczona ilość światów krąży spokojnie i poważnie.

Ileż to usiłowań użył człowiek w tej długiej i upartej walce z trudnościami badań, ileż nadziei i strachu, ile tryumfu i rozpaczy doznał w chwilach cierpliwej ob serwacji w ciągu tylu wieków! Lecz jakiej wysokiej przyjemności doznawał on w poznaniu tego ogromnego obrazu natury, ileż poezji znajdował w światłych znakach, narysowanych przez naturę na ciemnem tle nocy!

Rozum nasz, poznawszy wielkie prawa natury, stanął spokojnie w przestrzeniach wszechświata, ciemność ustąpiła miejsca światłu, pozor ustąpił rzeczywistości i człowiek idzie po doskonale urządzonej drodze, kierując swemi badaniami, przy jaskrawem światłe prawdy, nie plącząc się w ciemnościach bezmyślności i śmiało idąc do odkrycia tego, co jeszcze ukrywa przed nami natura.

Wielką drogę człowiek przeszedł, lecz wiele jeszcze zostało mu do zrobienia. Natura zazdrośnie ukrywa się ze swemi tajemnicami, nie odpowiada napytania ludzkie — milczy, lecz nie ograniczyła sił naszych, a zatem bądźmy ufni, że Judzki rozum podejmie tajemniczą zasłonę i zgadnie wielkie prawa budowy wszechświata!

XI. Ciężkość słońca i płanet.

W opowiadaniu naszem kilka razy przychodziło nam wspominać o ciężarze, czyli wadze słońca i planet i ich gęstości. Żeby nie zostawić tego nieobjaśnionem, musimy tu dodać, jakim sposobem zważono planety i oznaczono ich gęstość, znajdując się w tak wielkiem od nich oddaleniu. Oto jest sposób rozwiązania tego zadania.

Z mnogich doświadczeń dowiedziono, że ciało swobodnie padające, przebiega w pierwszą sekundę 16 stóp. Jeżeli wystrzelimy z armaty, postawionej na pewnej wysokości i wymierzonej horyzontalnie w ścianę, znajdującą się w takiem oddaleniu, że kula powinna lecieć z armaty do niej równo sekundę, to zmierzywszy przestrzeń między punktem gdzie ona uderzyła a punktem oznaczającym przedłużenie horyzontalnej osi armaty, otrzymamy przestrzeń, na którą lecąca kula w jedną sekundę pada na dół w skutek działania ciężkości, czyli przyciągania ziemi. Obserwacje pokazały, że przestrzeń ta równa się 16 stopom, to jest tejże samej ilości, na którą kula podjęta, a potem upuszczona prostopadle, pada przez jedną sekundę czasu. Toż samo się zdarzy, jeżeli popróbujemy powtórzyć doświadczenie z kulą, swobodnie padającą z wysokości w przeciągu dwóch sekund, i z kulą znajdującą się w ruchu w przeciągu takiegoż czasu. Z tego można zrobić wniosek, że przyciągająca siła ziemi działa jednakowo na ciała znajdujące się w ruchu i na ciała w stanie spokojnym. Przy tern doświadczenie także wskazało, że ciężkość ciała niema wpływu na ciężkość upadku, to jest, że szybkość upadku ciał różnej ciężkości, lecz z tej samej wysokości — jest jednakowa.

Siła przyciągania ziemi działa nietylko na wszystkie ciała, znajdujące się na niej, lecz i na księżyc. Z jaką też siłą ona go przyciąga ?

Nim przystąpimy do rozwiązania tego pytania, należy nam mieć dwie dane, grające w tern zadaniu bardzo ważną rolę, a mianowicie : wielkość średnicy ziemi i oddalenie księżyca od ziemi. Zaczniemy od wyrachowania średnicy ziemi.

Najdokładniejsze obrachowanie wielkości ziemskiej średnicy otrzymało by się przez bezpośrednie jej zmierzenie; lecz ponieważ spełnić tego nie ma możności, więc postępują następnie: Jeżeli obserwujący, wyruszywszy z pewnego miejsca na powierzchni ziemi, na północnej półkuli, pójdzie w kierunku, w którym znajduje się Północna gwiazda, to jest ku północy, to jemu będzie się zdawać, że wszystkie gwiazdy na północy posuwają się coraz wyżej i wyżej nad horyzontem, w miarę tego, jak on w podróży swojej naprzód się posuwaj gwiazda zaś znajdująca się w chwili jego odejścia nad głową, będzie się schylać ku południowi. My widzimy tylko połowę nieba, a zatem 180° wielkiego koła całej niebieskiej przestrzeni. Za pomocą szczególnych instrumentów, można z dokładnością rozdzielić wielkie koło nieba, które widzimy, na 180 części czyli stopni. Jeżeli obserwujący pójdzie na północ dopóty, dopóki nie zauważy, że gwiazda, która znajdowała się nad jego głową, przesunęła się na jeden stopień, to jest na jedną 360tą część niebieskiego koła, wtedy przestrzeń, którą on przeszedł po ziemi, jest także 360 częścią powierzchni ziemskiej kuli, bo równe części dwóch kół różnej wielkości są proporcjonalne. Ponieważ wszystkie stopnie są równe między sobą, więc zmierzywszy jeden i pomnożywszy go przez 360 otrzymamy długość ziemskiego koła, z którego łatwo dowiedzieć się o wielkości średnicy, przy pomocy wiadomego stosunku między temi dwiema liniami. Dowiedziawszy się tym sposobem o wielkości średnicy ziemskiej, znamy już i promień jej i mamy to, co nam potrzeba dla objaśnienia sposobu, za pomocą którego odszukuje się oddalenie księżyca od ziemi.

Dlatego dwaj obserwujący w dwóch oddalonych punktach na jednem kole, przechodzącem przez bieguny ziemi, obserwują za pomocą odpowiednich instrumentów kąt, który tworzy horyzont z linią wzroku naszego, skierowanego na środek księżyca. Wiedząc jaka jest część wielkiego koła, która rozdziela obie stacje obserwacji, obydwaj badacze schodzą się, porównywają badania i rysują rysunek, składający się z czterech linij. Dwie z tych linij są promienie ziemi, a dwie drugie — kierunek linii wzroku na środek księżyca. Z badań podobnych pokazuje się, że te linje przecinają się w odległości, która jest 60 razy większa od ziemskiego promienia, a ponieważ promień ziemi równa się 6 tysięcom wiorst, więc księżyc oddalony od ziemi 360 tysięcy wiorst, czyli 51 tysięcy mil.

Wiedząc to, łatwo już obliczyć z jaką silą ziemia przyciąga księżyc. Za pomocą bardzo łatwego obracho-wania, można się przekonać, że gdybyśmy wystrzelili kulę z armaty, postawionej na znacznej wysokości, i gdyby kula miała ciągłą prędkość 24.289 stóp na sekundę, to kula nigdyby nie upadła na ziemię, lecz ciągle by się kręciła około niej jak księżyc, dlatego, że od działania ciężkości, przy prędkości 24.280 stóp, kula w sekundę spuściła by się do ziemi na 16 stóp; lecz ponieważ na wyżej wspomnianej odległości ziemia także ma krzywiznę 16 stóp, więc kula po pierwszej sekundzie byłaby w tej samej odległości od ziemi jak i wylatując z armaty, a zatem krążyłaby około ziemi wiecznie, jak księżyc. Wielkie koło ziemi ma 5400 geograficznych mil; a więc kula, krążąca z taką prędkością oblatywałaby ziemię w półtory godziny, jak to każdy może obrachować. Rozumie się naprzód, że nie ma takiej armaty, któraby w stanie była wyrzucić kulę z taką straszną prędkością, bo dotychczas najsilniejsza wyrzuca tylko z prędkością 7 tysięcy stóp na sekundę; a powtóre, że samo powietrze przedstawia ogromną przeszkodę dla prędkiego polotu kuli. Lecz jeżeli przedstawimy sobie, że wszystkie te przeszkody nie istnieją, to w samej rzeczy kula, wyrzucona z taką siłą przedstawi rodzaj małego księżyca, który będzie kończyć swój obieg około ziemi w półtory godziny.

Wszystko cośmy opowiedzieli wyżej, służy do objaśnienia ruchu księżyca na około ziemi. Od siły przyciągania, księżyc pada ku ziemi; lecz ponieważ w tymże samym czasie ma i ruch postępowy naprzód, który otrzymał przy swojem utworzeniu, jak to obaczymy niżej, więc pod wpływem tych dwóch sił księżyc jeso zmuszony krążyć około ziemi, jak kula armatnia, którą wzięliśmy za przykład.

Na ileż księżyc pada ku ziemi w jedną sekundę czasu, to jest na ile się skrzywia jego ruch z prostej

- 56 —

łinji, po której on by leciał w przestrzeni, gdyby zupełnie nie było siły przyciągania?

Ciało, spuszczone z wysokości 16 stóp nad powierzchnią ziemi, to jest w oddaleniu 6 tysięcy wiorst od jej centrum, pada na ziemię w jedną sekundę. Oddalenie księżyca od ziemi równa się 60 ziemskim promieniom. Ponieważ siła ciężkości zmniejsza się w stosunku odwrotnym do kwadratu odległości, to jasno że na przestrzeni równej 60 promieniom, siła przyciągania będzie 60X60 to jest 3600 razy mniejsza jak na powierzchni ziemi, a zatem bedzie się równać 0.53 linij w sekundę.

== 0.53)

Liczba ta pokazuje na ile księżyc pada ku ziemi w sekundę czasu.

16 X 12 cali X ¹⁰ linij 3.600

Nim przystąpimy do dalszych wniosków, pozwolimy sobie zrobić, małą uwagę dla ciekawych, coby mogło się stać z ziemią, gdyby jakakolwiek siła wstrzymała księżyc w jego ruchu naprzód i zmusiła by go iść tylko w kierunku siły ciężkości? Łatwem wyrachowaniem można obliczyć, że księżyc pod wpływem jednej siły przyciągania przebiegłby, padając na ziemię, w pierwszą sekundę 0.53 linii; prędkość ta z każdą następną sekundą roslaby tak, że w końcu 8830 sekundy (to jest. wr dwie i pół godziny) księżyc doleciałby do ziemi z prędkością 11 mil na sekundę. Podobne uderzenie zapewne rozbiłoby ziemię, lub wzbudziłoby takie ciepło, które zniszczyłoby wszystko co żyje na niej.

Wiedząc oddalenie ziemi od księżyca i widomy po-przecznik tego ostatniego, wyrażony w stopniach katu utworzonego liniami, skierowanemi z centrum ziemi na brzegi księżyca, łatwo już obliczyć wielkość prawdziwą średnicy trabanta naszego. Z obrachowania otrzymujemy że księżyc 0.49 razy jest mniejszy od ziemi; a ponieważ siła przyciągania proporcjonalna masom, więc siła przyciągania, to jest ciężkość na księżycu, powinna być o 49 razów mniejszą jak na ziemi.

I tak, wiadomo nam teraz, że ziemia w oddaleniu 360 tysięcy wiorst przyciąga księżyc z prędkością 0.53

-- 57 —

linij na sekundę. Ciało, które na tej odległości przyciągałoby 2, 3, 4 itd. razy mocniej, naturalnie miałoby i masę 2, 3, 4 itd. razy większą jak ziemia. Na tem prawie oparte wyrachowanie masy słońca.

Ziemia, w skutek przyciągania słońca i własnego ruchu w przestrzeni, który otrzymała przy tworzeniu się, opisuje elipsoidalną linię, bardzo zbliżającą się do koła, której promień równa się 22¹/₂ milionom geograficznych mil. Siła ciężkości na ziemi jest 16 stóp na sekundę. Z poprzedniego przykładu lridzieliśiny jak obra-chowuje się, jaką byłaby siła przyciągania ziemi na przedmioty znajdujące się w lakiej odległości, w jakiej znajduje się od niej słońce, tj. na 22¹/., milionów geograficznych mil. Siła ta według obrachowania równa się 0,0000003 linij. Gdyby nam było wiadomo na ile słońce w ciągu jednej sekundy zmusza padać ciało, znajdujące się w takiem oddaleniu od niego w jakiem znajduje się ziemia, pytanie to możnaby rozwiązać bardzo prosto, zrobiwszy następną proporcję: w jednako-wem oddaleniu siła przyciągania ziemi o tyle razy jest mniejsza od siły przyciągania słońca, o ile masa ziemi, którą możemy przyjąć za jedność, mniejsza jest od masy słońca. Lecz jak dowiedzieć się jakiem jest przyciąganie słońca, nie przeniósłszy się na samo słońce ? Pytanie to rozwiązuje się rocznym ruchem ziemi. Ziemia biega około słońca kołem, którego promień równa się 22‘/₂ milionom geograficznych mil w 365 dni, 5 godzin, 48 minut i 51 sekund. Rozdzieliwszy długość całego koła na ilość sekund zawierających się w 365 duiach, 5 godzinach, 48 minutach i 51 sekundach, otrzymamy że ziemia w każdą sekundę przebiega po orbicie 4‘/2 geograficznych mil, wykonując ruch skrzywiający się od przyciągającej siły słońca na każdą sekundę na 1.3 linii i w skutek którego ziemia kończy swój obieg około słońca w ciągu jednego roku. Wiedząc teraz, że siła przyciągania słońca w oddaleniu 22‘/₂ milionów geograficznych mil równa się 1.3 linii, wstawimy cyfrę tę w wyżwsponmianą proporcję i za pomocą prostego dzielenia otrzymamy, że potrzeba 354.936 kul ziemskich, żeby utworzyć masę, równą masie słońca.

Ponieważ ziemia, w oddaleniu 22*/₂ milionów geograficznych mil, pada ku słońcu na każdą sekundę na 1.3 linii, więc łatwo można obliczyć, że na powierzchni słońca kamień na sekundę będzie padać 430 stóp, ta jest, jeżeli na słońce będzie spuszczony kamień z wysokości 430 stóp, to upadnie on na powierzchnię w jednej sekundzie. Z tego można zrobić wniosek, że przedmioty na słońcu ważą 29 razy więcej jak na ziemi, a to znaczy, że kamień, który na ziemi ważył funt, na słońcu ważyć będzie 29 funtów; człowiek zaś, którego waga wynosi około 150 funtów, na słońcu będzie ważyć około 40 cetnarów; serce człowieka, ważące 20 łutów, na słońcu ważyć będzie 20 funtów, a głowa około 2 cetnarów!

Tymże sposobem można obliczyć, ile stóp na sekundę przebiega kamień na innych planetach pod wpływem ich przyciągającej siły, którą znamy z obserwacji obrotu ich księżyców, lub z innych okoliczności. Nie będziemy jednak nadużywać uwagi czytelników naszych nowemi liczbami; powtórzymy mu tylko, że opierając się na podobnych obrachowaniach, można się dowiedzieć przez obserwacje: o przyciągającej sile, która zmusza podwójne gwiazdy krążyć na około wspólnego środka ciężkości, a z siły przyciągania dowiedzieć się o ich masie, wadze, a zatem i o samej wielkości.

Przejdziemy teraz do rozwiązania bardzo ciekawego pytania: ile waży ziemia nasza? Pytanie to rozwiązuje się za pomocą bardzo prostego instrumentu, a mianowicie — wahadła.

Wiadomo, że wahadło, wyprowadzone ze swego prostopadłego położenia, w skutek przyciągania ziemi zaczyna ruszać się ze strony w stronę i prędkość tego ruchu, na podstawie ogólnych praw ciężkości, powiększała by się przy powiększeniu przyciągającej masy, lub zmniejszałaby się przy jej zmniejszeniu. A zatem, jeżeli poddamy wahadło pod wpływ przyciągania dwóch jakichkolwiek ciał, naprzykład ziemi i stofunto-wej żelaznej kuli, to z porównania prędkości ruchu wahadła, znajdującego się pod wpływem przyciągania

każdego z nich, możemy przyjść do porównania ich ciężkości, gdyż o ile razy żelazna kula mniej waży jak ziemia, o tyle razy powolniejszym będzie ruch przyciąganego przez nią wahadła.

Prędkość ruchu wahadła, pochodząca z przyciągającej siły ziemi, da się zmierzyć z zupełną akuratnością, zauważywszy ilość wahań w ciągu dnia jednego. Jeżeli potem toż samo wahadło zmusimy poruszać się w ciągu dnia jednego pod wpływem stofuntowej kuli żelaznej, uchyliwszy poprzednio wpływ na wahadło przyciągającej siły ziemi, to ruch będzie o tyle razy powolniejszym, o ile kula mniejszą jest od ziemi. Do jakiego stopnia wierne jest to obliczenie, jakiem delikatnem narzędziem jest wahadło przy oznaczeniu przyciągania, możemy sądzić z tego, że jeżeli zrobimy wahadło na 3 stopy długie i wprowadzimy je w ruch tak, żeby w ciągu jednej sekundy robiło jedno poruszenie, to w ciągu dnia wahadło poruszy się 86.400 razy, to jest tyle ile w dniu sekund; jeżeli wahadło w skutek przyciągania innego ciała zrobi w ciągu dnia tylko o jeden ruch mniej, to jasna, że w każdą sekundę poruszało się o ge^oo razy powolniej. Podobnej subtelności w rachunku nie możemy dopiąć żadnym innym w świecie instrumentem.

Tym sposobem dowiedziano się, że cała masa ziemi blisko 5ł/a razy jest cięższa od takiej że wielkości wodnej kuli, czyli innemi słowami, miąższość ziemi jest 5‘/₂ raza większą jak gęstość wody, a wiedząc to, łatwo już obliczyć, że ziemia waży prawie 14 kwadrylionów funtów. Oprócz tego, to samo obliczenie pokazuje, że ozem więcej będziemy zagłębiać się w ziemię, tern gęstszą spotkamy masę i że w środku ziemi nie ma pustej przestrzeni. Lecz o tern obszerniej powiemy w innem miejscu.

Tak to siłą ducha człowiek zagłębia się w niedostępne przepaście ziemi i skalpelem myśli przenika na tysiące mil pod powierzchnię tej ziemi, w porównaniu z którą on jest nic nieznaczącym pyłkiem.

— BO

KU. Tworzenie się światów.

Pismo święte powiada, że na‘początku był chaos, to jest cala bezgrauiczua przestrzeń wszechświata była zajęta pierwotną materją, a próżnego miejsca w niej nie było. Kozum nasz w samej rzeczy nie jest w stanie pojąć próżni, braku materji w jakiemkolwiekbądź miejscu, dlatego iż natychmiast rodzi się pytanie: cóż się tam znajduje, gdzie nie ma niczego? I co takiego znaczy— nic? To co my nazywamy „nic“ jest pojęciem wa-runkowem. My mówimy „próżna szklanka", lecz szklanka nie je3t próżną — w niej jest powietrze, jest materja i wszelkie starania nasze wyciągnąć powietrze ze szklanki będą napróżne — powietrze zrobi się rzadszem, lecz nie wyjdzie zupełnie i przestrzeń będzie napełnioną.

Z czegóż się składał ten pierwotny chaos, co to była za materja? Wszystkie pytania, budzące się przy myśli o materji, prowadzą do drugiego wniosku, że istnienie przedmiotu bez przymiotu jest rzeczą niedostępną dla naszego pojęcia. Każda rzecz ma swoje przymioty. Cóż to jest przymiot? Przymiotem nazywamy stan materji, który poznajemy za pomocą pięciu zmysłów naszych. Wrażenie, które robią na nas zmysły nasze, to jest przymiot materji, nazywamy silą, gdyż wszystko co działa na drugi przedmiot, posiada pewną siłę. A zatem materja i siła są dwa przymioty każdego przedmiotu, zlane razem i uiemogące w pojęciach naszych istnieć oddzielnie jedno od drugiego. Zupełnie tak jak istnienia próżni nie możemy pojąć, tak nie możemy sobie przedstawić siły, niezależnej od materji, istniejącej sama przez się. Siła jest przymiot materji, którego ni-czem od niej oddzielić nie można. Nie możemy znaleźć ani jednego przykładu, gdzieby najmniejsza cząstka materji nie miała jakichkolwiek przynależnych przymiotów to jest sil. Zupełnie także nie możemy tu, na ziemi, wyobrazić sobie siłę niezależną od materji. Z niczego nie może rodzić się siła. Objaśnimy przykładem. Magnetyzm jest przymiot pewnego rodzaju żelaza. Spróbujcie wyobrazić sobie magnetyczną siłę bez żelaza, lub w ogóle bez ciała, w którem ona mogłaby się objawić. Elektry-

czność jest także siła. Wyobraźcie sobie elektryczność bez cząstek materji, któraby mogła przyjść w stan elektryczny. Każdy' zgodzi się, że tego wyobrazić sobie niepodobna. Bo w jakiejże formie mogłaby istnieć siła bez materji? Siła bez materji tak jest niemożliwą, jak widzenie bez oczu i myślenie bez mózgu. I tak dla naszego słabego rozumu, dla objaśnienia tego co nas otacza, potrzeba było koniecznie przyjąć istnienie dwóch pierwiastków zlanych razem, a mianowicie siły i materji. W chaosie pierwotnym istniała materja, z niej utworzyły się wszystkie przedmioty pod wpływem siły i wszystkie te przedmioty są to tylko różne formy stosunku tej siły do materjalnych cząstek.

Odkrycia ostatnich czasów pokazały, że siły elektryczności, magnetyzmu, ciepła, dźwięku itp. mogą być wywołane jedna przez drugą, to jest że między niemi istnieje wielka analogja. To daje prawo do myślenia, że w przyrodzie jest tylko jedna siła, lecz że objawy jej w przedmiotach są różnorodne. Któraż z sił tych jest główna, od Której pochodzą inne? Jak się zdaje z wielu badań i obserwacyj — siłą tą jest przyciąganie. Stwórca wszechświata nadał ruch materji chaosu, i w skutek siły przyciągania z niej zaczął tworzyć się świat.

Wszystko to cośmy powiedzieli, służy za wstęp i objaśnienie do teorji Laplace’a o tworzeniu się nie tylko naszego słonecznego systemu, lecz i całego wszechświata, w którym ziemia nasza, z żyjącymi na niej ludźmi, myślącymi że oni są wieńcem i celem wszystkiego, stanowi tylko ziarno piasku, unoszące się w bezgranicznej światowej przestrzeni.

Cząstki materji w chaotycznym stanie napełniające wszechświat, powiada Laplace, w skutek siły przyciągania, czyli jak ją zwykle nazywają siły ciężkości, zaczęły padać jedna ku drugiej, spotykać się, łączyć się chemicznie i rozkładać się, lgnąć jedna do drugiej, J zbliżać się mocniej jakby przenikając jedna drugą, i to wszędzie od samego początku świata. W nieskończonej ilości tych połączeń powinny były spotkać się i takie, które utrzymały się i zrobiły się w skutek tego gęst-

szemi. W codziennem życiu ciągle się spotykają wypadki, w których możua widzieć zjawiska, asystujące połączeniom cząstek. Może wielu z was, moi czytelnicy próbowało zmięszać szklankę wody zę szklanką spirytusu i przytem ze zdziwieniem zauważało, że waga tych obydwóch przedmiotów nie zmieniła się, jednak z dwóch szklanek otrzymało się tylko nie wiele więcej nad półtora szklanki. Zkąd to pochodzi? Ztąd, że nowy płyn zrobił się gęstszym, cząstki połączywszy się ścisnęły się i zajęły mniejszą przestrzeń.

Tak zupełnie było i z materjalnemi cząstkami, na-pełniającemi wszechświat. W skutek siły przyciągania zaczęły się one skupiać, zgęszczać około pewnych punktów. Pierwszym skutkiem tego było naruszenie równowagi, w której cząstki, unosząc się około tych miejsc, jedna drugą utrzymywały w równowadze. Otaczające cząstki, nie spotykając poprzedniej przeszkody, zaczęły padać ku gęstszemu połączeniu, żeby napełnić rozrzedzone miejsce, z którego materja, stawszy się gęstszą, ustąpiła. Przy tym ruchu ciągnęły one za sobą warstwę po warstwie, a zatem były przyczyną nowego ruchu, który się ciągnął dopóty, dopóki ruch warstw nie zaginął w przestrzeni i nie przyszedł do równowagi.

Tym sposobem w wielu miejscach ogromnej niebieskiej przestrzeni, utworzyły się jakby jądra. Padające na nie, w skutek rozrzedzenia, gazy, nanosiły nowe łączące sie cząsteczki; ruch w skutek tego stawał się coraz prędszym a prędszym. Wiedząc, że wiatr jest tylko ruchem warstw powietrza ciepłych i zimnych, suchych i napełnionych parami, ciągnącym się dopóty dopóki warstwy nie przyjdą do równowagi, mo>,na sobie wyobrazić jak powoli zaczęły się wichry, ciągle wzrastające i unoszące się na przestworzu bezgranicznej przestrzeni, bez wszelkiej ramy, około zgęszczonych jąder.

Cząstki, kierując się ku centralnym punktom, schodziły się z niejednakową prędkością i w przeciwnych kie- * runkach; z tego utworzył się ruch kołowy w całej płyn-

nej masie około osi, podobnie jak to mo/ma widzieć na kuli Miarowej, uderzonej z dwóch stron w jednym czasie.

Ponieważ; siła przyciągania działała jednakowo na wszystkie strony, naturalnie więc, że masy cząsteczek zbiegały się ku jądrom, tworząc kuliste ciało. Przykład podobnego tworzenia się kulistych ciał możemy widzieć na każdym kroku: namoczcie palec w płynie, płyn ten będzie ściekać z niego kroplami kulistej formy; weźcie kroplę żywego srebra, rzućcie ją na stół, ona się roz-drobi na dziesiątki małych kropelek i każda z nich będzie miała kulistą formę. Tak było i z pierwotnemi centrami.

Zapewne nie jedno z tych jąder wstąpiło w nowe połączenia, w nowy ruch, i to się powtarzało miliony i miliony razy; za to drugie wytrzymywały nacisk, nie tracąc swojej indywidualności, nie rozpuszczając się w przestrzeni, nie przylgnąwszy do drugich centrów. W skutek tego utworzyły one, z otaczającem je powietrzem, czyli lepiej powiedzieć, mgłą, osobne zebrania materji, jakby odgraniczone od otaczającej je przestrzeni ruchem swoim około jądra.

Jeżeli weźmiemy dwie nierówne krople żywego srebra i zaczniemy większą zbliżać do mniejszej, to przy przybliżeniu większej na pewną przestrzeń do mniejszej, ostatnia poruszy się z miejsca i zleje się z większą. To się dzieje w płynnych ciałach, toż samo zachodzi i w stałych jak obaczymy niżej. Tern też objaśnić można, że wszystkie odgraniczone w przestrzeni zgrupowania materji, musiały składać się warstwami, przyczem lżejsze warstwy wypływały na wierzch, cięższe zawisły w środku, a najcięższe utonęły w samem jądrze. Toż samo można zauważać przy połączeniu płynów mających różną wagę. Nalejcie w jedną szklankę żywe srebro, wodę i oliwę: żywe srebro zajmie najniższą warstwę, potem woda, a w górze oliwa. Tak zupełnie się działo i z nowo tworzącem się ciałem. Dopóki wszystko nie przyszło do równowagi, w kuli działo się to co zachodzi naprzykład w kotle, gdy w nim gotują wodę: ogrzana woda podnosi się w górę, a zimna spuszcza się na dno. Przeciwne potoki powinuy były płynąć jedne od centra ku wszystkim punktom powierzchni, drugie od wszystkich punktów powierzchni ku centru; lecz w miarę tego, jak wszystkie cząstki zawisły na swojem miejscu, powinny one były uspokoić się i ogólny ruch pomału powinien był przerwać się, ustać, a zarazem zatrzymać się i dalszy rozwój. Lecz tu się zjawiła nowa okoliczność, przeszkadzająca przerwie ruchu.

Wszystkie ciała, w skutek zbliżenia cząstek, rozgrzewają się. Kawałek zimnego żelaza, położywszy na zimne kowadło, jeżeli zaczniemy kuć zimnym młotem, zrobi się z początku ciepłym, potem gorącym, a riako-niec może rozżarzyć się. Jeżeli w metalicznej rurce z jednym otworem, za pomocą stępia ciasno wchodzącego do rurki, silnie ścieśnimy powietrze, to gąbka przymocowana na dnie rurki, zapali się. Zkąd to pochodzi? Ztąd, że ciała zgęs^czając się, rozgrzewają się.

Powróćmy do naszej ogromnej poruszającej się kuli. Dwie pierwsze połączone cząstki zajęły mniej miejsca, ścisnęły się — a zatem stały się cieplejszymi. Przypływ nowych cząstek i ich połączenie, wywołało większe a większe ciepło w jądrze; z tego zaczął się ruch cząstek, oddalających się od centra i przypływających do niego. Ruch ten powinien był stawać się coraz silniejszym, temperatura centralnej części coraz wyższą.

Na tym punkcie rozwoju światów zatrzymamy się na chwilę, żeby popatrzyć, co się działo w całej przestrzeni wszechświata, gdzie w mnogich miejscach utworzyły się podobne centra. Cząsteczki materji przyciągają się wzajemnie, a zatem nie ma przyczyny myśleć, żeby miljony tych cząstek, połączonych razem, nie okazywały przyciągania na miljony innych, zebranych w innem miejscu.

Newton, wielki angielski badacz przyrody, dowiódł, że wszystkie ciała przyciągają się wzajemnie, że to przyciąganie jest tern silniejsze, im większą jest masa ciała przyciągającego. Naprzykład, jeżeli cetnar żelaza działa przyciągająco na ciało blisko znajdujące się, to

dwa eetnary będą przyciągać z siłą podwójną; w ogóle im ciężar ciała większy, tem silniej ciało to przyciąga przedmioty, znajdujące się w bliskości. Tenże badacz przy-rody dowiódł że w podwójnem oddaleniu siła przyciągania czyli ciężkości zmniejsza się nie o dwa, ale o dwa razy dwa, to jest o cztery razy; w potrój nem nie o trzy, ale o trzy razy trzy, to jest o dziewięć razy, czyli, że siła przyciągania ciała zmniejsza się proporcjonalnie do kwadratów odległości

To naprowadza nas na myśl, dla czego przez wzajemne przyciąganie się dwóch sfer nie zbliżały się one i nie padały jedna na drugą? Dlaczego one nie utworzyły jednego ogólnego ciała?

Zapewne w początku tworzenia się świata, gdy tylko co zaczęło się łączenie cząstek w jądra i gdy centra miały powolny ruch około osi, podobne połączenia zdarzały się często. Jasna, że gdy cząstki, dążące ku jądru mniejszej sfery, nie były w stanie przeciwdziałać oddalającym się od niego" w skntek siły przyciągania, to mniejsza sfera padała na większą, rozpuszczała się w niej i zaczynała poruszać się z nią jak jedna z warstw jej, jak jedna z jej części. Lecz jeżeli oddalenie takich sfer było dość wielkie, jeżeli obrót ich około osi był dość bystry, jeżeli ruch cząstek do jądra był dość silny, żeby przeciwdziałać upadnie -ciu, lecz nie dość silny, żeby zupełnie przemódz dążenie cząstek ku jądru większej sfery, to pod wpływem

przyciągania i obrotu około osi, jedna z sfer powinna była zacząć ruch na około drugiej, przedstawiając nowe zjawisko, które można wi-dzrećPna przyrządzie Fessela.

lA

ma-

=1

la®

PrzyrzącTMcn składa się z dwóch oddzielnych części: z podstawki A i z dwóch połączonych pierścieni U, jących wewnątrz soczewkę C, umocowaną w wewnętrznym pierścieniu na osi, która może

być sznurkiem wprowadzona w bystry ruch kołowy. Do zewnętrznego pierścienia przymocowany stale pręcik «, z małym haczkiem na końcu. Jeżeli drugą część przy-boru położymy haczkiem pręcika w zagłębieniu podstawki ń, to naturalnie, że siła ciężkości czyli przyciągania zmusi pierścienie i soczewkę upuścić się na dół; lecz jeżeli oś soczewki będzie wprowadzona w bystry kołowy ruch, to pierścienie z soczewką nie tylko będą zostawać w temże samem położeniu, w jakiem je postawimy, lecz jeszcze zaczną się obracać naokoło osi, przestawszy poddawać się sile ciężkości.

Tu soczewka przedstawia jedną sferę, a podstawka, połączona z nią pręcikiem, drugą, przyciągającą ją. Od dwóch tych sił, ruchu kołowego około osi i przyciągania, zaczyna się ruch jednej sfery około drugiej. Tom można objaśnić tę okoliczność, że od wzajemnego przyciągania sfer one nie padają jedna na drugą, lecz zaczynają obracać się jedna naokoło drugiej, lub naokoło ogólnego środka ciężkości, znajdującego się między niemi. Ta jest zapewne przyczyna ruchu podwójnych gwiazd jednej około drugiej i ruchu wszystkich gwiazd Mlecznej drogi naokoło ogólnego środka ciężkości, znajdującego się w gwieździe Alcyon lub w bliskości tejże.

I tak, doszliśmy do tego momentu budowy świata, gdy w głuchą noc nieskończonej przestrzeni, w niej się oddzieliły ogromne sfery, krążące około swojej osi i około ogólnego centra ciężkości. Zapewne w różnego rodzaju mgławidłach w teraźniejszej chwili przez teleskop widzimy różne epoki rozwoju drugich wszechświatów i tym sposobem jesteśmy świadkami wielkiej i wiekowej roboty natury.

Takich ogromnych sfer, o których wspomnieliśmy wyżej, w przestrzeni naszego wszechświata, ograniczonego Mleczną drogą, znajdowało się tyle, ile widzimy gwiazd na niebie.

Każda z tych sfer była początkiem tworzenia się jednej gwiazdy z jej świtą, bo bez wątpienia, każda gwiazda, tak jak i nasze słońce, ma swoje planety,

księżyce i komety, których tylko my, za pomocą naszych niedokładnych instrumentów, widzieć nie możemy.

Następne przekształcenia materji w każdej sferze, płynącej w przestrzeni, zależały, jeżeli tak wolno nam powiedzieć, od prywatnego życia każdej z nich, a zatem tworzenie się gwiazd, to jest słońc z ich systemami możemy rozpatrzyć oddzielnie, z pewnem przekonaniem, że okoliczności towarzyszące utworzeniu jednego słonecznego systemu, zupełnie są podobne okolicznościom , towarzyszącym tworzeniu się drugiego, ponieważ materja, z której się one złożyły, jest jednakowa i siły działające na nie są też same.

¹

W katalog ich astronomicznych każda gwiazdka w konstellacyi oznacza się albo grecką literą albo cyfrą, gdy alfabetu już u:e wystarcza

XIII. Tworzenie się słonecznego systemu.

Wiadomo, że słońce nasze oddalone od najbliższej gwiazdy na 12 bilionów geograficznych mil. Jeżeli przypuścimy, że co do wielkości słońce równa się tej gwieź-dzie, to musimy także przypuścić, że przyciągająca sfera działania słońca jednakowa z nią, a zatem działa od centra na 6 bilionów mil w każdą stronę. Za granicami zaś tej sfery zaczyna się działanie przyciągającej siły drugiego ciała.

Według teorji Laplace’a pierwotna gazowa sfera, z której utworzył się słoneczny system, miała poprze-cznik około 12 bilionów geograficznych mil. Pod działaniem przyciągania, cząsteczki materji starały się zgrupować bliżej na około centra sfery; centrum rosło z zastraszającą prędkością, bo z wielkością jego powiększała się i siła przyciągania; przy czem, jak powiedzieliśmy wyżej, w skutek ruchu cząstek ku jądru z niejednakową prędkością, cała sfera otrzymała kołowy ruch około osi; warstwy znajdujące się bliżej jądra krążyły powolniej a w samym środku były w stanie spokojnym; prędkość zaś ruchu cząsteczek rosła w miarę oddalenia od środka, a zatem największa szybkość ich była na powierzchni sfery. Przez przyciąganie cząsteczek ku środkowi, gazowa kula zaczęła zgęszczać się, zmniejszać, a więc tern samem zagrzewać się.

5*

68

Zgęszczenie, a w skutek tego rozwój ciepła, w środku był najsilniejszym.

X.

Ze zmniejszeniem kuli, powiększała się prędkość obrotu około osi; rzecz to bardzo naturalna i łatwo może być objaśnioną na rysunku. Jeżeli weźmiemy tarczę, na której narysowane dwa kola, z których środkowe ma po-przecznik dwa razy mniejszy od zewnętrznego, i zaczniemy ją obracać około osi c, to dwa punkty a i b wzięte na obydwóch kołach, okręcą się na około osi w jednym czasie; a ponieważ pierwsze kolb dwa razy większe jak drugie, a ruch swój obadwa punkty kończą w jednym czasie, to naturalnie, że punkt «, leżący na zewnętrznem kole, ma prędkość dwa razy większą jak punkt Z>, znajdujący się na wewnętrznem kole. Teraz przypuśćmy, że w skutek zgęszczenia, cząsteczka a, mająca podwójną prędkość, przybliży się ku b; naturalnie ona popchnie cząsteczkę b z tą szybkością, jaką miała poprzednio, lecz zatrzymana cząstką ń, która poruszała się powolniej,. straci w tymże czasie część siły swojej, tak, że razem będą one krążyć z prędkością średnią, to jest: jeżeli pierwsza poruszała się z szybkością 6 mil, a druga 3 mil na sekundę, to w chwili ich zetknięcia się, będą się one poruszać

z prędkością

= 4'/₈ mil na sekundę.

6 + 3

Każdy wie, że gdy przy wiążemy na końcu nitki jakikolwiek ciężar i zaczniemy ją obracać w koło, to ciężar ten opisując koło naciąga nitkę, i czem prędszy obrót, tern mocniej naciąga się nitka, tak, że nakoniec może ona pęknąć i ciężar z niej zerwać sie. W nauce siłę tę, dążącą do zerwania ciężaru z nitki, nazywają siłą odśrodkową, dla tego, że ona działa od środka na zewnątrz.

Przy krążeniu ogromnej kuli około osi, nie wszystkie cząstki poruszały się z jednakową prędkością. Najmniejsza prędkość ruchu była około samej osi; w miarę ich oddalenia od niej, prędkość ta powiększała się i największa szybkość ruchu była w tym pasie, który jest najbliższym wielkiego koła, przechodzącego przez środek kuli, prostopadle do osi obrotu i nazwanego równikiem ciała (eąuateur). Tu był największy przypływ cząstek od środka i dla tego kulista forma powinna była spłaszczyć się u biegunów, t. j. u końców osi a rozszerzyć się w stronie największego ruchu. Lecz czem dalej cząstki od centra, tem przyciąganie, to jest związek ich jest słabszym; a ponieważ i ruch jest najbystrzejszy pod równikiem, więc pod jego wpływem od podrównikowych stron powinien był oderwać się pas płynny w formie pierścienia, i w skutek dalszego kurczenia się środkowego ciała, pozostać oddzielnie w przestrzeni, kontynując ruch około środkowej kuli, już nie jako warstwa jego, lecz jako obręcz.

W miarę tego, jak kula zmniejszała się zsiadając się i zgęszczając, powiększała się i prędkość jej obrotu; to właśnie było przyczyną utworzenia się drugiego pierścienia, potem trzeciego, czwartego i t. d. Jaki stan rzeczy powinien był trwać dopóty, dopóki nakoniec związek między cząstkami centralnej masy, t. j. ich wzajemne przyciąganie się już było w stanie oprzeć się dalszym zmianom. Wtedy proces tworzenia się pierścieni ukończył się.

Prędkość ruchu pierścieni naokoło wewnętrznej kuli naturalnie wzrastała w miarę zbliżenia się ku niej, a ponieważ tworzenie się obręczy było skutkiem zgę-szczenia, a zgęszczenie rozgrzewało jądro, to czem więcej się ono rozgrzewało, tem silniej dążyły cząstki do podnoszenia się ku powierzchni; z tego powinno było nastąpić to, że pierścienie w miarę zbliżenia do jądra były coraz gęstsze.

Oderwane pierścieuie kontynowały swój ruch w płaszczyźnie równika centralnego ciała, w tym samym kierunku, w którym to ciało obracało się uaokoło swej osi. Najmniejsza nierówność w grubości pierścienia po-

winna była mieć w następstwie to, że szersze miejsce jego zaczynało silniej przyciągać ku sobie najbliższe cząsteczki materji; od tego pierścień rozrywał się i przy dalszym ruchu ściągał się coraz więcej i naówczas tworzył kulę, która obracała się około centralnego ciała w temże oddaleniu, w którem się pierścień oddzielił od niego. Mogło się wydarzyć, że pas rozerwał się na kilka części, wtedy tworzyło się kilka kulistych ciał, poruszających się w równem prawie oddaleniu od pierwotnego środka całej masy.

i*

Że pierścień powinien był przy rozerwaniu się utworzyć kuliste ciało, najlepiej można widzieć na dołączonym rysunku. Przypuśćmy, że się on rozerwał w A, kręcąc się z poprzednią prędkością w kierunku oznaczonym strzałką. Około końców rozerwanego pierścienia natychmiast powinny były zacząć grupować się materjalne cząsteczki. Koniec mając przed sobą materję, przyciągał silniej cząstki, które się znajdowały przed nim, dla tego, że nie mając nic za sobą, jego nic nie ciągnęło w przeciwną stronę ruchu; w skutek tego koniec ten zbierał coraz więcej materjalnych cząstek, a zatem powiększał się. Drugi koniec a, nie mając przed sobą materji, silniej był przyciągnięty do masy cząsteczek- za nim dążących i w skutek tego ruch jego w kierunku strzałki był powolniejszym, jak przeciwnego końca. Itak pierwszy koniec zbierał cząstki, bo te znajdując się przed nim, poruszały się powolniej, a drugi zbierał je dla tego, że one go dopędzały. Oczywiście, że obie połowy pierścienia w skutek tego ruchu powinny były zejść się na przeciwległym brzegu od miejsca rozerwania i połączywszy się utworzyć jedno kuliste ciało.

Bardzo też prawdopodobnie, pierścień w czasie swego obrotu mając różną prędkość w różnych miejscach swojej szerokości, mógł rozdzielić się na kilka pierścieni, mających to samo centrum; każdy z tych pierścieni rozrywając się, mógł utworzyć osobne ciało.

Jakaż była prędkość obrotu tych nowych kul naokoło centralnego ciała? Cząsteczki znajdujące się na zewnętrznej stronie pierścienia, jak widzieliśmy wyżej, miały prędkość większą jak wewnętrzne, a zatem te ostatnie oczywiście zatrzymywały pierwsze, i nowo utworzona z pierścienia kula powinna była poruszać się ze średnią prędkością, t. j. jeżeli zewnętrzne cząstki biegły z prędkością 4 mil na sekundę, a wewnętrzne 2, to nowo utworzona kula powinna była poruszać się z prędkością ~- = 3 mil na sekundę.

Ciała, które się utworzyły z rozerwanych pierścieni, podpadały oczywiście tymże samym przewrotom jak i główne centralne ciało. Od zbliżenia cząstek tworzyło się ciepło, od ruchu ciała około osi kula spłaszczała się u biegunów, a rozszerzała się u równika, a potem od tego ostatniego zaczynały oddzielać się pierścienie, rozrywać się i tworzyć nowe ciała. Swobodne cząstki, które się pozostały przy oddzieleniach obręczy i ich przekształceniu w kule, unoszone ogólnym potokiem, przylgnęły do jednych lub drugich kul, coraz więcej je zgęszczając.

Oto jest obraz tworzenia się naszego słonecznego systemu. Głównem ciałem było słońce, rozerwane pierścienie, to planety naszego systemu; rozerwane pierścienie tych ostatnich, to księżyce.

Mimo fantastyczności tej teorji tworzenia się świata, mnóstwo faktów nadaje jej zupełne prawdopodobieństwo; objaśnia ona wszystkie główne fakta w słonecznym systemie, który co do swego urządzenia przedstawia niewątpliwy dowód że się utworzył pod wpływem wyż-wspomnianych praw.

Przypatrzcie się tylko: Słońce obraca się naokoło swej osi w tymże kierunku, w którym planety odbywają swój ruch; wszystkie planety obracają się naokoło swoich osi w tymże kierunku, wszystkie poruszają się po drogach czyli orbitach, prawie zupełnie okrągłych, w płaszczyznach prawie zlewających się z płaszczyzną słonecznego równika; wszystkie księżyce, z wyjątkiem iednego, krążą po orbitach także zbliżających się do

koła i bardzo mało pochyłych ku równikom planet, około których one krążą i w jednym kierunku z planetami. Obrót księżyców na osiach podlega temuż prawu. Nawet w jednem miejscu znajdujemy pierścienie światowej materji, zastygłe pierwej, nim zdołały rozerwać się i zamienić w kuliste ciało — pierścienie Saturna. One są cienkie i płaskie i obracają się około osi jeżeli nie zupełnie, to prawie zupełnie tejże samej jak i planeta. Prędkość ruchu planet po orbitach i stosunkowa ich ciężkość rośnie w miarę zbliżenia do środkowego ciała, ruch ich zaś naokoło osi tern prędszy, im więcej są oddalone od słońca, tak, że naprzykład Jowisz, mimo swej wielkości, obraca się naokoło osi prawie w 10 godzin.

W pierścieniach Saturna pozostawionych w przestrzeni, widzimy historję tworzenia się płanet, a bez wątpienia i wszystkich ciał niebieskich. Tu jak w mgła-widłach robota natury podpatrzona jest przez człowieka. Niepodobna sądzić, żeby te pierścienie stwardniawszy zostały na zawsze w tym stanie; zdaje się że tylko nie dojrzały do utworzenia nowych ciał. Robota natury nieprzerwana i wszystkie ciała niebieskie żyją, jeszcze się tworzą, zgęszczają się, starzeją się. Stosunkowa gęstość ciał niebieskich potwierdza to przypuszczenie: im dalej planety leżą od słońca, tern miąższość ich mniejsza; nie zdołały one dojść do tego zbliżenia cząstek, jakie istnieje w planetach najbliższych słońca. Samo słońce także znajduje się w perjodzie tworzenia się. Ono już nie może tworzyć nowych płanet, oddzielać nowych pierścieni; słońce osłabło, chociaż grzeje jeszcze i świeci na ogromną przestrzeń. Siły słońca także są obliczone i przyjdzie może czas, kiedy nasze życiodajne światło zagaśnie, chociaż czas ten bardzo jeszcze oddalony od nas.

Francuski fizyk Plateau wymyślił bardzo dowcipny przyrząd dla przedstawienia wszystkich zjawisk, które towarzyszyły tworzeniu się światów. Przyrząd ten składa się z cylindrycznej wielkiej bani, przez środek której przechodzi prostopadle żelazna oś, mająca

73

w środku otwór i za pomocą rękojeści mogąca być wprowadzoną w bystry ruch wirowy. W banię wlewa się mięszanina spirytusu i wody w takiej proporcji, żeby ich wspólna waga równała się wadze oliwy; potem przez o-twór, znajdujący się w górze osi, nalewa się oliwa., dopóki ściekając na dół nie utworzy wielkiej kropli. Nalewając ostrożnie, kroplę tę można doprowadzić do wielkości laskowego orzecha. .Jeżeli oś wprowadzimy w ruch, to kulka oliwy rozszerzy się w środku a spłaszczy się około końców najbliższych osi, i to spłaszczenie się będzie tern większe im większa kulka i czem bystrzejszy obrót około osi. Zgrabnie robiąc doświadczenie można tak przyspieszyć ruch kulki, że od środka jej oddzieli się pierścień, natychmiast rozpadający się na małe kulki, które będą obracać się na około wielkiej kropli. Jednem słowom, w tym dowcipnym przyrządzie ■ można widzieć wszystkie najważniejsze zjawiska, które towarzyszyły tworzeniu się słonecznego systemu.

Bozumie się iż mógłby nam kto powiedzieć, że to doświadczenie z kroplą oliwy, za nadto małe w porównaniu ze słońcem, i dla tego nie może służyć jako objaśnienie zjawisk, które niegdyś zachodziły na niebie. Na to odpowiemy, że wielkość i małość tu nic nie znaczą; najmniejsze cząstki materji i najogromniej-sze ciała niebieskie rządzą się jednemi i temiż samemi prawami; jeżeli te prawa istnieją dzisiaj, to istniały i wczoraj, pozawczoraj, rok, sto, tysiąc i miljony lat temu ; dla tego też nie mamy wcale prawa sądzić, żeby przyroda rządziła się kiedykolwiek innemi prawami, a nie temi, które my znamy dzisiaj.

Przyjąwszy wyżwspomniauą teorję utworzenia jednego słońca, możemy łatwo objaśnić utworzenie się wszystkich słońc i systemów, porozrzucanych w niebieskich przestrzeniach.

Bez wątpienia i komety otrzymały swój początek z mas tejże materji i zajęły położenie średnie między dwoma lub kilku centrami. Będąc ciałami niezgęszczo-nemi, parowemi, komety znajdują się prawie w równowadze dopóty, dopóki nakoniec przyciąganie jakiego centra nie weźmie góry — wtedy zaczynają się one powoli zbliżać do przyciągającego ciała. To przypuszczenie opiera się na tym fakcie, że wszystkie komety wchodzą w nasz słoneczny system z różnych stron nieba i obracają się naokoło słońca, to w jednym kierunku z planetami, to w kierunku przeciwnym. Nie-zgęszczony, parowy ich stan pochodzi ze słabego centralnego przyciągania, które koniecznie musi istnieć w ciałach, utworzonych z nieznacznej ilości materji, od ciepła zmieniającej się czasami w parę przy przybliżeniu do słońca. Tym sposobem krążą one w ciągu całych stuleci, to zgęszczając się to rozrzedzając. W kometach wiele jeszcze jest niepojętego dla nas, lecz zdaje się, według tych dat, które już zebrane są przez astronomów, że nie daleko już jest dzień, w którym wszystkie tajemnice, zakrywające nam te chaotyczne światy, będą zupełnie odkryte, i znajomość ich składu fizycznego i chemicznego wynagrodzi długie badania ludzkiego rozumu.

Przed zamknięciem ostatnich kartek obrazu budowy wszechświata, rozwiążemy dwa pytania, które przedstawiają się myśli naszej przy spojrzeniu na ogrom światów i na twardość niektórych przedmiotów nas otaczających, a mianowicie: Czy mogły wszystkie znane nam ciała znajdować się w parowym stanie i czy nie zanadto w nich znajduje się materji, żeby jako para mogły one napełnić całą przestrzeń, na którą działa słoneczne przyciąganie ?

Doświadczenie pokazało że niema w przyrodzie ciała, któreby przez działanie ognia nie zmieniło się

w parę. Dyament, grafit, granit, najtwardsza glina, pławią się i zamieniają się w parę w silnym ogniu. Że gazowe ciało może się rozszerzać w przestrzeni do nieskończoności, widać z tego, że wszystkie metale w stanie płynnym farbują płomień otaczający w jakiś kolor, — jest to jawny dowód, że pewne cząstki ich oddzielają się jako para. Srebrna moneta, powieszona nad naczyniem w którem pławi się złoto, pozłoci się bardzo widocznie, nie nabierając większej wagi. Jeżeli naczynie grafitowe z rozpławionem zlotem trzymamy w silnym ogniu, to cząstki złota zamieniając się w parę, będą farbować płomień zielonym kolorem, chociaż metal nie traci wagi swojej, o czem można się przekonać za pomocą najczulszej wagi. To dowodzi, że dzielenie się złota nadzwyczajnie jest wielkie i że metal ten może zupełnie zamienić się w parę.

Drugie zaś pytanie rozwiązuje się bardzo ciekawym rachunkiem. Jeżeli weźmiemy całą przestrzeń, zawierającą słoneczną sferę działania, to przyjmując, że poprzecznia jej równa się 12 bilionom geograficznych mil, zawartość jej będzie miała około 904y₃ sekstylionów kubi-cznych mil. Z przyciągającej siły planet między sobą i słońcem, jak to widzieliśmy wyżej, astronomowie obliczyli ich wagę. Waga słońca ze wszystkiemi planetami i ich księżycami tworzy 6.720 kwadrylionów cetnarów, a zatem na każde 5,218.000 kubicznych mil przestrzeni, wypada tylko po łucie materji. Gdybyśmy w ogromnem pomieszkaniu spalili kawałek bursztynu, to on by się zamienił w parę i przyjemny zapach, i przy parowaniu wkrótce by zginął, nie zostawiwszy po sobie najmniejszych śladów, które byśmy mogli wyśledzić za pomocą zmysłów naszych. Tak też samo, gdyby słońce ze wszystkiemi planetami naszego systemu zamieniło się w parę, to w ogromnej przestrzeni, którą zajmuje nasz planetarny system, znikła by ona nie zostawiwszy prawie żadnego śladu tych ogromnych mas.

— 76 -

XIV. System słoneczny.

Przejdziemy teraz do szczegółowego opisania słońca i wszystkich płanet, księżyców ich i komet, tworzących system słoneczny. System słoneczny składa się, ze :

aj Słońca; astronomowie oznaczają je znakiem #. Średnica jego równa się 112 średnicom ziemi; obrót swój około osi słońce wykonywa w 25 dni i 10 godzin.

b) Z ośmiu głównych planet i 38 małych płanet, które krążą między Marsem i Jowiszem i prawie w je-dnakowem są oddaleniu między sobą.

Główne planety, według ich oddalenia od słońca, noszą następne nazwy:

— 77

1.    Merkury, którego oznaczają znakiem 5, w śre-dniem oddaleniu od słońca na 7,600.000 mil; obraca się w około słońca w 87 dni 23 godzin i 33 sekund, średnica jego stanowi y₃ średnicy ziemi.

2.    Wertera 9. Średnie oddalenie od słońca 15 mi-ljonów mil; obraca się w około słońca w 224 doi, 16 godzin, 14 minut i 24 sekund. Średnica jej prawie się równa średnicy ziemi.

3.    Ziemia 6. Średoie oddalenie od słońca 21 mi-ljonów 500 tysięcy mil; obraca się naokoło słońca w 365 dni, 5 godzin, 48 minut i 51 sekund. Średnica jej równa się 12.000,wiorst.

4.    Mars cf. Średnie oddalenie od słońca prawie 32 miljonów geograficznych mil. Obraca się około słońca w 1 rok, 321 dni i 51 minut; średnicę ma o połowę mniejszą jak ziemia.

5.    Jowisz 4. Oddalenie średnie od słońca 108 miljonów geogr. mil. Obraca się w około słońca 11 lat, 307 dni, 14 godzin i 18 minut. Średnica 11 razy większa jak średnica ziemi.

6.    Saturn 1). Średnie oddalenie od słońca 188 miljonów geogr. mil; obraca się około słońca w 29 lat, 173 dni, 23 godzin i 16 minut. Średnica prawie 10 razy większa od średnicy, ziemi.

7.    Uran &. Średnie oddalenie od słońca 330 mi -l.jouy geogr. mil; obraca się na około słońca w 84 lat, 28 dni, 17 minut; średnica prawie cztery razy większa jak średnica ziemi.

8.    Neptun 4C Średnie oddalenie od słońca 600 miljonów geogr. mil; obraca się około słońca w 164 lata, 266 dni. Średnica prawie pięć razy większa jak średnica ziemi.

Oprócz tego system słoneczny składa się z 21 księżyców płanetnych (1 przy ziemi, \ przy Jowiszu, 8 przy Saturnie, 6 przy Uranie i 2 przy Neptunie) i z mnóstwa komet, liczba których prawie codzień się powiększa nowo odkrywanemu

Chociaż w tym krótkim inwentarzu oznaczyliśmy wielkość średnicy każdego planety i oddalenie jego od słońca, to dla lepszego uzmysłowienia zmniejszmy

sobie układ słoneczny, przy czem wielkość słońca i planet, jako też icb odległość między sobą, w takich wystawmy stosunkach, aby je łatwiej zachować w pamięci.

Wystawmy sobie kulę dwóch stóp średnicy, która by przedstawiała słońce. Kula podobna będzie miała obwód prawie taki, jak przednie koło dorożki. Jeżeli ją położymy na równej drodze, to Merkury, stosunkową wielkość którego może przedstawić ziarnko siemienia, zajmie miejsce o 12 kroków. Wenerę, na przedstawienie której groch może posłużyć, należy położyć o 22 kroków od słońca; Ziemia, co do wielkości równa poprzedniemu planecie, zajmie miejsce o 31 kroków; Marsa mającego średnicę o pół mniejszą jak ziemia, potrzeba będzie wyobrazić śrutem zajęczym i położyć o 47 kroków; następnie wypada uciec się do 38 nadzwyczajnie drobnych pyłków, prawie niewidomych dla nieuzbrojonego oka, aby przedstawić drobne planety po za Marsem około słońca krążące. Pyłki te na stopę odległości jeden od drugiego rozłożymy o 93 kroków od słońca. Dla oznaczenia największego planety Jowisza, należy użyć brzoskwini i położyć ją o 158 kroków od kuli oznaczającej słońce. Saturna z jego pierścieniem wyobrazi wisznia z okręconym około niej korzonkiem, położona na 275 kroków od słońca. Na oznaczenie Urana weźmy orzech mały laskowy, umieszczony o 515 kroków; wreszcie na Neptuna, odkrytego w 1846 roku, potrzebujemy kuli wielkości truskawki, położonej o 813 kroków. To jest mniej więcej obraz systemu słonecznego, biorąc za słońce kulę dwóch stóp średnicy i w przypuszczeniu, że wszystkie planety znajdują się w jednej linii i z jednej strony słońca — przypadek, który w ciągu miljonów lat zaledwie się raz przytrafia.

Spojrzawszy na ten obraz systemu słonecznego przeraża nas takie straszne marnowanie przestrzeni, i ta niezmierzona próżnia, która w około słońca istnieje. Te kilkanaście planet, które tylko co poznaliśmy, wszystkie krążą po kołach, znajdujących się prawie na jednej i tejże płaszczyźnie z równikiem słonecznym. Człowiek, który by na słońcu tak się ustawił, że na prawo jeden a na lewo będzie miał drugi biegun, twarzą zaś prosto w przestrzeń się obróci,; zobaczy od razu wszystkie planety w swym biegu. Żaden z nieb bardzo nie zbacza. Skoro zaś skieruje twarz ku jednemu lub drugiemu biegunowi słońca, to sięgnie daleko, niezmiernie daleko w przestrzeń, która by całkiem nie była zaludnioną, gdyby od czasu do czasu komety nie przebiegały tej pustyni, dążąc w swem krążeniu we wszystkie strony świata. Układ słoneczny sięga daleko, lecz dziwnie jest wąski, tak że można by go zamknąć bez naruszenia biegu, w ogromnej skrzyni, któraby miała 600 miljonów mil szerokości i tylko miljon mil wysokości. Od biegunów zaś, jak powiedzieliśmy, w dół i w górę istnieje próżnia, aż do gwiazd stałych, których światło potrzebuje dziesięć lat aby dojść do słońca. Przyjmując płanety za żywą, a całą przestrzeń otaczającą słońce za nieżyjącą martwą część świata, życie to w olbrzymim wszechobszarze. przedstawi się tylko w postaci maleńkich punkcików, ginących w obec ogromu przyrody.

Francuski astronom Laplace przez wyrachowanie dowiódł niewątpliwie, że system słoneczny jest tak trwale urządzony, iż biliony lat go nie zniszczą. Pozorna więc ta rozrzutność, marnowanie przestrzeni, musi wchodzić w prawa przyrody, niepozwalającej zginąć wielkiemu dziełu swojemu.

Ponieważ bieg planet jest nam wiadomy i z góry oznaczyć go można, przeto jesteśmy w stanie znaleść taką chwilę, kiedy trzy a nawet cztery płanety na jednej znajdują się linji. Z planetami bliskiemi słońca przypadek ten częściej się zdarza, jak z oddalonemi, które się bardzo powolnie poruszają; mimo to jednak do największych rzadkości należy takie położenie chociażby czterech najbliższych płanet. Taki rzadki wypadek zdarzył się 7. i 8. lutego 1855 roku zaraz po zachodzie słońca. Ponieważ drugiego takiego;wypadku nikt z nas nie dożyje, powiemy o nim słów kilka. We środę 7. i czwartek 8. lutego 1855 roku, zaraz po zachodzie słońca, około piątej godziny, w lewo od punktu w którym słońce opuściło horyzont, można było spo-strzedz trzy gwiazdy bardzo blisko siebie położone; dwie ż nich były słabsze, trzecią za to najsłabsze oko widziało. Wszystkie trzy były to planety około słońca krążące i w rzeczywistości bardzo od siebie odlegle. Przez to, że ziemia w tych dniach swego obiegu tak stała, że wszystkie cztery były prawie na jednej linii prostej, można było widzieć te trzy gwiazdy, daleko w tyle jedna za drugą stojące, przy sobie. Najjaśniejszą z nich była Wenera, z mniejszych biaława Merkury, a czerwona Mars. Merkury był wtedy oddalony od ziemi 24, Wenera 30, a Mars 50 miljoaów mil.

XV, Słońce.

Słońce, to światło świata, jak go nazwał nasz nieśmiertelny Kopernik, przedstawia się oczom naszym jako jasna kula posyłająca ciepło i światło na wszystkie strony z chyżośeią zadziwiającą. Starożytni filozofowie uważali słońce za ciało palące się. Dziś są dwa zdania o tern: jedni myślą że ta gwiazda wydziela ż siebie materję błyszczącą, pochodzącą z własnego jej ciała; drudzy zaś sądzą że przestrzeń jest napełniona nadzwyczajnie rzadką i elastyczną materją, którą nazwano eterem, że ta materja pod wpływem działania słońca drga i że te drgania, przenoszone z nadzwyczajną bystrością, obudzają w oku poczucie światła, prawie tak jak drgania powietrza obudzają w uchu poczucie dźwięku. Ta ostatnia teorja jest dziś powszechnie przyjętą.

Według Herszla, Laplace’a i innych znakomitych astronomów, właściwa masa słońca składa się z olbrzymiej ciemnej kuli, posiadającej siłę przyciągania, która wszystkie planety i komety systemu słonecznego zmusza do biegu około tego niebieskiego ciała. Ciemna ta kula jest otoczona atmosferą, w której pływają gęste warstwy obłoków zapalone w wierzchniej części, z tego robią wniosek że słońce może jest zaludnionem.

Dziwnym jest nieustanny falowy ruch, jaki na tej powłoce światła spostrzedz się daje. Powierzchnia jej, która z ziemi wydaje się tak równą, gładką, przy bliż-szem rozpatrzeniu za pomocą teleskopu okazuje pełno bruzdek i rysów, ciemnych punktów i delikatnych linji, które pływają jak żużel na roztopionym metalu. Te

punkty i linje powstają i znikają tak, jakby z głębi się wydobywały na powierzchnię, tli chwilę-spoczywały, aby po krótkim czasie, znowuż wyciśnionemi i w niższe warstwy świetlanej powłoki zatopionemi zostały. Z tego pochodzą ruchy, którym cała powłoka ciągle poddana. Jeżeli wyobrazimy sobie że w głębi tej świecącej chmury wyższy stopień ciepła panuje i masy gazowe, w skutek wyższego ogrzania lżejsze, wypływają do góry, to być może że i owe masy tracąc ciepło na powierzchni, znowuż ziębną, stają się cięższemi i po skurczeniu, jako punkta i linje widzialne zanurzają się w głąb, aby lżejszym i cieplejszym ustąpić miejsca.

Oprócz tego wznoszenia się i opadania, cała powłoka światła okazuje regularny obrót około osi prawdopodobnie razem z ciemną masą słońca ze wschodu na zachód, który w 25 dni i 10 godzin kończy. Obrót ten rozpoznano na szczególnych plamach, które na powierzchni powłoki świecącej powstają i znikają, a są tak wielkie, że niekiedy za pomocą dobrej kieszonkowej lunety z ziemi spostrzedz się dają, kiedy słońce mgłą poranku lub wieczora zamglone, lub gdy się jasność promieni przez ciemne szkło nieszkodliwą oku uczyni.

Pierwszy zauważał słoneczny ruch około osi nea-politański uczony Jordan Bruno, który wspomniał o tern w dziele swojem wydanem w 1591 roku. Lecz dokładną obserwację dał nam J. Pabricius w pamiętniku, który ogłosił w 1611 roku. „Przyszło nam na myśl, powiada Fabricius, wprowadzić promienie słoneczne przez mały otwór do ciemnego zupełnie pokoju i przyjąć je na biały papier; obaczyliśmy tęż samą plamę, którą poprzednio widzieliśmy przez lunetę, w formie podługowatego obłoczka. Niepogoda przeszkodziła obserwacjom przez przeciąg trzech dni. W pierwszy jasny zatem dzień, obaczyliśmy znowu plamę, która posunęła się ze wschodu ku zachodowi. Oprócz tej około brzegu słońca odkryliśmy jeszcze inną, która po kilku dniach doszła do środka; nakoniec zjawiła się trzecia; pierwsza zaś i druga za nią po dniach kilku znikły. Strach i nadzieja miotały mną przy myśli czy je obaczę znowu; lecz po dziesięciu dniach pierwsza zjawiła się na wschodzie.

Wtedy już przekonałem się źe słońce obraca się na około, pokazywałem plamy drugim, i ci się także na mój wniosek zgodzili. Jedna rzecz jeszcze powstrzymywała mnie od opisania tego zjawiska. Zauważałem

mii

Fis

.=m

gp.

te plamy nie zachowują między sobą tych samych oddaleń, że zmieniają formę i prędkość ruchu. Lecz radość moja była Wielką, gdy zrozumiałem przyczynę. Ponieważ prawdopodobnie te plamy- są na stałej masie słońca,

— 83 -

które jest okrągłe i twarde, więc powinny stawać się mniej szemi i zmniejszać prędkość ruchu gdy podchodzą do brzegów słońca."

Lecz plamy te nie są żadnem osobno występującem zjawiskiem, stoją one w związku z innemi, okazującemi się na powierzchni słońca. W okolicy ich spostrzegamy bowiem silniejsze świecenie powłoki i występowanie nyejsc niezmiernie jasnych, pochodniami slonecznemizwanych. W 1637 roku było tyle plam ną słońcu, że ciepło i światło jego zmniejszyło się bartlzo widocznie.

Co są te plamy i od czego pochodzą?

Plamy nie są to czarne, lub ciemniejsze obszary na powierzchni powłoki świecącej, lecz lejkowate otwory przez wszystkie warstwy tejże powłoki, tak że przez nie, w odpowieduiem położeniu można przejrzeć aż do ciemnego jądra właściwej kuli słońca. O powstawaniu ich jest następne domniemanie: Słońce obraca się w około osi w 25 dni i 10 godzin, a ruch ten odbywa i pływająca na nim świetlana powłoka. Siła obrotu, która przy równiku większą jest jak przy biegunach, sprowadza nierówność przyciągania, wywieranego na powłokę przez słońce, a ponieważ spłaszczenie przy biegunach dostrzedz sie nie daje, musi więc koniecznie następować krążenie powłoki od biegunów ku równikowi i napowrót. Jeżeli zaś to się dzieje, zatem powłoka w obrocie swym doznaje jeszcze bocznych poruszeń, a pod takiemi warunkami nic łatwiejszego do pojęcia, jak że tworzą się w niej wirowe strumienie, które jeżeli są dość potężne, sprowadzają lejkowate otwory, jak to widzimy w wirujących wodach. Jeżeli te wirowe ruchy trwają długo, to plama podobna utrzymuje się przez kilka obrotów. Lecz w takim nawet wypadku dają się widzieć w niej nieustanne zmiany, tak że potrzeba wprawy w obserwowaniu, żeby ją znowuż rozpoznać. Skoro zaś świecąca powłoka otwiera się w skutek ruchów wirowych; nic więc dziwnego, że się w około zgęszcza i że ztąd jasne powstają miejsca, pochodniami slonecznemi nazwane.

Plamy słoneczne tworzą wspaniałe bramy, w porównaniu z któremi wszystkie tunele i cieśniny są ni-

czem. W przeszłem stuleciu uważaną była plama słoneczna wielkością pięć razy przenosząca ziemię, a Herszel widział nawet plamę piętnaście razy większą jak ziemia. Otwory zaś w świecącej powłoce, wielkości takiej jak Europa, do najzwyklejszych należą zjawisk.

Należy jednak zauważać że środek każdej plamy słonecznej, jakkolwiek ciemniejszy jak brzegi, zawsze przecież jest mocno oświetlony. W porównaniu do powierzchni słońca, która rażąco jasne rozlewa promienie, środek plamy wjgląda czarnym jak smoła; lecz ilekroć planeta Merkury przez tarczę słoneczną przeciąga i jako czarny punkt na niej się odbija, wtedy można zauważać przy przejściu jego przez środek plamy, że środek ten nie jest bynajmniej czarnym, lecz że świeci i to jeszcze dość silnie. Wypływa ztąd, że lejkowate otwory nie prowadzą do stałego gruntu słonecznego ciała, tylko dają możność dojrzeć je.

Siła przyciągania słońca, jakeśmy już wspomnieli wyżej, jest 350 tysięcy razy większą jak ziemi i przedmioty na słońcu upadają z prędkością 430 stóp na sekundę.

Czy są jakie stworzenia na słońcu?

Według domniemania astronomów, ponieważ słońce jest trwałą kulą, otoczoną tylko atmosferą w której pływają zapalone w górnej swej części obłoki, na słońcu mogą być żyjące stworzenia.

W ostatnim czasie zrodziło się jednak powątpiewanie względem tego wniosku, w skutek zastosowania analizy spektralnej do promieni słonecznych.

Widzieliśmy już, że jeżeli będzie poddany badaniu płomień zawierający parę metaliczną, charakterystyczne kolorowe linijki wystąpią na spektrze i odkrywają w płomieniu istnienie pary metalicznej; lecz jeżeli za tym płomieniem będzie umieszczone źródło innego i mocniejszego światła i nawet zawierającego tęż samą parę metaliczną, linje kolorowe nie tylko nie staną się widocz-niejszemi lecz znikną, gdyż linje pochodzące od słabszego światła pochłoną linje pochodzące od mocniejszego, i na miejscu kolorowych zjawią się ciemne. Ponieważ promienie słoneczne dają ciemne rysy na spektrze, Kirch-hof zrobił wniosek że ciało słoneczne jest jeszcze więcej rozpalone i jasne jak jego atmosfera.

Lecz wkrótce astronom Petit dał nowe objaśnienie tego zjawiska. Zupełne zaćmienia słońca odkryły, że naokoło światłej powłoki słońca istnieje druga powłoka gazowa, światła jak i pierwsza, chociaż w mniejszym stopniu. Zjawisko więc zauważane w spektrze słonecznem łatwo da się objaśnić, jeżeli nie przyjmując wniosku że jądro słoneczne jest rozpalone, dopuścimy że i w tej drugiej powłoce znajduje się metaliczna para tejże natury, jaka istnieje w pierwszej. „Zamiast więc ciała rozpalonego, które może oziębnąć i zagasnąć, mówi Petit, lepiej dopuścić że istoty organiczne, istniejące na słońcu, podtrzymują ciągłą równowagę, dostarczając palnych materjałów atmosferze, zupełnie tak jak podtrzymują równowagę powietrza na ziemi rośliny i zwierzęta".

Arago tak mówi: „Jeżeliby mnie zapytano czy są mieszkańcy na słońcu, odpowiedziałbym, że nie wiem; lecz jeżeliby zapytano czy mogą być na słońcu organiczne istoty, nie wahałbym się dać odpowiedź twierdzącą, bo istnienie ciemnego centralnego jądra, otoczonego nieprzezroczystą atmosferą, w dali od której znajduje się świecąca atmosfera, nie przeszkadza w żadnej mierze takiemu domniemaniu".

Herszel sądził że słońce jest zamieszkane. Według niego, jeźli głębokość słonecznej atmosfery, w której odbywa się chemiczne działanie, dosięga miljona mil, to nie ma potrzeby, żeby w każdym punkcie światło było silniejszem od światła zorzy północnej, którą widzimy na ziemi. Tym argumentem wielki astronom chciał dowieść, że jądro słoneczne może być i nieroze-grzane pon^mo rozpalonej atmosfery. Secchi lepiej tego dowiódł pokazawszy, że temperatura słońca w miejscach, które zakryte są plamami, jest mniejszą jak w jasnych, bo zimne jądro tego przyczyną. 'Doktor Elliot w 1737 roku dowodził, że światło słoneczne pochodzi od tak nazwanej przez niego gęstej wszechświatowej zorzy. Gdy doktor był stawiony przed sądem

za zabójstwo panny Boydell, przyjaciele broniący go dowodzili że on miał pomięszanie i na dowód przytaczali to jego zdanie. Dziś myśl tego warjata została przez wszystkich przyjętą.

Jakiegoż rodzaju mogą tam być stworzenia?

Gdyby tamtejsze stworzenia co do wielkości były w tym samym stosunku do ziemskich, jak słońce do ziemi, to człowiek według tej miary zbudowany, był by mniej więcej długi prawie na 600 stóp, a szeroki na 200. W jednej rękawiczce jego zgubić byśmy się mogli, w jednym z jego butów możnaby hotel urządzić, a do kapelusza musielibyśmy wznosić się za pomocą balona. Na słońcu lata i zimy nie ma jak u nas; prawdopodobnie tam i pogoda się nie zmienia, deszcz ani śnieg nie pada, a mrozy i upały nie są znane. Warunki naturalne są tam tak stanowczo odmienne, że królestwo roślinne jeżeli istnieje, to pewnie najmniejszego podobieństwa z naszem nie ma. Pocożby drzewo na słońcu potrzebowało korzeni, kiedy tam deszcz nie pada, a więc i grunt nie posiada wody, któraby pokarm prowadziła? Po co korona z liści, kiedy nie powietrze, lecz tylko powłoka światła słońce otacza?

Rzućmy jednak to pole fantazji i pomówmy o wielkości słońca. Średnica słońca ma 188.000 mil, czyli jest prawie cztery razy tak wielka jak odległość księżyca od ziemi. Obwód słońca wynosi 580.000 mil. To znaczy, że gdybyśmy za pomocą kolei żelaznej na słońcu ujeżdżali sto mil dziennie, to podróż w około słonecznego równika trwałaby lat 16, podczas gdy podróż naokoło ziemi w przeciągu dwóch miesięcy skończyć by można. Objętość tej kuli wynosi 3500 biljonów mil sześciennych.

Dla uzmysłowienia co to jest mila sześcienna przytaczamy objaśnienie doktora Bernsteina: „Mila sześcienna jest to przestrzeń, mająca milę szerokości, długości i wysokości. Wyobraźmy sobie podobną skrzynkę i obaczmy, czy łatwo ją napełnić? G-dyby urządzono cegelnię i tak przysposobiono w niej cały. mechanizm, żeby w każdej sekundzie wychodziła gotowa cegła na stopę wysoka, szeroka i długa, to jest sześcian ceglany

2 jednej stopy; następnie żeby każdą wyrobioną cegłę taż machina zaraz układała do skrzynki, czy też prędko machina napełni skrzynkę wyobrażającą milę sześcienną?

W każdej sekundzie wyrabia się jedna cegła, a więc na minutę 60, na godzinę 3600, a w 24 godzin 86.400, przez rok zaś 31,536.000 cegieł. Zobaczmy teraz ile podobnych cegieł wejdzie do skrzyni?

Ułóżmy je szeregiem, żeby dno skrzyni zakryły. Każdy szereg jest milę długi, a więc ma 24.000 stóp. Ze zaś dno pomieści 24.000 podobnych rzędów, przeto na pokrycie samego tylko dna, potrzebaby 24.000 razy 24.000, czyli 576,000.000 cegieł. Fabryka dostarcza rocznie tylko 31,536.000, łatwo więc obliczyć że pracując dzień i noc przez lat 18 nie zdołałaby nawet pokryć dna skrzyni. Lecz skrzynia ma także milę wysokości; to znaczy, że dla wypełnienia jej potrzeba 24.000 warstw takich, jak ta co dno pokrywa. Po wykonaniu prostego rachunku przekonamy się, że machina działając dzień i noc bez ustanku w 438.356 lat, 1 godzinę, 26 minut i 24 sekundy ledwie spełni swoje zadanie.

Gdyby Adam przed 7 tysiącami lat był dziesięć podobnych machin wystawił, to przy ciągłej ich pracy, siódma dopiero część skrzyni byłaby , zapełnioną.

Bernstein obliczył dalej, że wszystkie miasta na świecie, wszystko co człowiek"" utworzył, wrzucone do skrzyni nie zajmą i połowy jej, a cała ludność ziemi ułożona porządnie nie napełni więcej jak 60 stóp wysokości tej skrzyni ¹).

Taką jest jedna mila sześcienna! Ziemia ma 660 milionów, a słońce 3500 bilionów takich mil!...

Wystawmy sobie, że przy tworzeniu się słońca w sekundę powstawała jedna mila sześcienna masy — natenczas 105 milionów lat musiało upłynąć nim słońee przyszło do dzisiejszej wielkości. Gdyby zaś jaka ręka zdołała w każdej sekundzie trzy mile sześcienne od słońca odkroić i odrzucić, miałaby przez 35 milionów lat co do czynienia, chcąc całkowicie zniszczyć słońce!

Słońce, ta gwiazda dnia, ożywia ciepłem swojem ziemię naszą, którą zima odrętwia na kilka miesięcy co roku. Ogrzana jej promieńmi ziemia wstaje z tego snu, w którym była pogrążona niedawno; wiosna ją budzi, zapach kwiatów napełnia atmosferę, zorza raniej zjawia się na horyzoncie, a wieczorem później żegna ziemię; dzień się powiększa, słońce prostopadłej rzuca swe promienie na nas, ciepło jego wzmaga się do ostatnich dni czerwca. Wtedy to spuszczając się i zmniejszając codzienną drogę aż do końca jesieni, znowu powoli oddaje ziemię w moc zimna i lodów.

Chociaż od końca czerwca słońce codziennie stoi niżej nad horyzontem, jednak ciepło się powiększa w ciągu lata. Łatwo to pojąć. Wiadomo że przedmiot ogrzany przez słońce może długo zachować to ciepło, chociażby i nie był wystawiony na promienie jego. Tym sposobem ziemia zachowuje przez noc i poranek część ciepła w poprzednim dniu otrzymanego, tak, że wstające słońce, znajdując ją ogrzaną, dodaje nowego ciepła, a ziemia zachowuje je w czasie nocy następnych. Ciepło rośnie na ziemi i w powietrzu, z którem się ona styka, dopóki długie nocy powoli nie zaczną odbierać ziemi tego ciepła, które w lecie nabrała.

Do czasu Kopernika, polskiego astronoma, sądzono że ziemia jest nieruchomą, a słońce krąży naokoło niej. Kopernik pierwszy wskazał niemożebność żeby ciało tak ogromne jak słońce, mogło przebiegać w ciągu dnia jednego orbitę 115 milionów geograficznych mil, to jest prawie pięć milionów mil w godzinę. On pierwszy powiedział że słońce stoi na miejscu, a ziemia i wszystkie inne planety naszego systemu obracają się około niego.

W samej rzeczy kula taka ogromna jak słońce nie mogłaby się obracać około małej ziemi, nie poruszywszy jej z miejsca, nie przyciągnąwszy. Gdy rzucimy ż dołu do góry dwa kamienie związane sznurkiem, obaczymy,

że te kamienie zaczną się kręcić w około punktu, znajdującego się w pośrodku przestrzeni, która ich rozdziela i który jest wspólnym środkiem ciężkości. Jeżeli jeden kamień jest daleko cięższym jak drugi, to ogólny środek ciężkości będzie bliższym pierwszego, a nawet może mieścić się w jego środku, tak że będzie zdawało się że mały krąży na około wielkiego, który widocznie zaledwie zmienia miejsce swoje. Fizyka nas uczy, że środek ciężkości dwóch ciał znajdzie się, dzieląc przestrzeń je oddzielającą w odwrotnym stosunku do ich ciężkości i masy. Ponieważ stosunek masy słońca do ziemi jest jak 1,384.936 do 1, więc środek ciężkości tych obu ciał, związanych przyciąganiem, będzie znajdować się o 388 wiorst od środka słońca.

Średnie oddalenie słońca od ziemi jest 21 *4 miljo-nów geograficznych mil, lecz w różne pory roku słońce znajduje się to bliżej to dalej od ziemi, gdyż ziemia krąży nie po kole, lecz po elipsoidalnej krzywej linji. Dlatego też średnica słońca nie zachowuje w oczach naszych jednej wielkości: zimową porą kiedy ziemia bliższą jest słońca, średnica ta zdaje się większą jak latem, kiedy oddalenie jej jest większe.

XVI. Światło zodjakalne i ciepło słoneczne.

Naokoło słońca, w bliskości od niego krąży rój małych ciałek niebieskich, które go jak pasem otaczają. Są to jak się wydaje ciałka, z których pojedyńcze od czasu do czasu zachodzą w zakres drogi ziemskiej i jako meteory spadają, skoro dostawszy się w krainę atmosfery w biegu swym napotkają przeszkodę.

Roje te zdają się -nie porozdzielane; następują po sobie i tworzą prawie opaskę złożoną z pojedyńczych małych ciałek, które w nieskończonej liczbie kręcą się około słońca. Z ziemi widziane przy zachodzie słonecznym, wyglądają jak jasne prążki ze słońca wypływające, które światłem zodjakalnem nazwano. Prążki te są tylko wąskim brzegiem wieńca, który te roje poruszając się tworzą.

Liczba tych ciałek zapewne jest nieskończenie wielką. Niezawodnie mniejsze krążą koło większych, a jeżeli ustawią się kiedy w około punktu ogólnego ciążenia, to bardzo być może że wiele z nich zacznie tworzyć ściślejsze towarzystwa, a po jednym lub dwóch miljonach lat powstaną z nich może rzeczywiste małe planety.

Przejdźmy teraz do rozpatrzenia znaczenia ciepła słonecznego dla ziemi, i jednej hipotezy, o której przemilczeć nie mamy prawa.

Wiadomo z teorji i z praktyki, że ciepło i praca mechaniczna są to synonimy, gdyż ciepło rodzi pracę mechaniczną, i naodwrót zniszczona mechaniczna siła obudzą ciepło. Kula wystrzelona w twardy cel rozgrzewa się nadzwyczajnie mocno przy uderzeniu; armatnia kula uderzając w burty żelaznego okrętu wydobywa skry. Fizycy odkryli że ilość wzbudzonego ciepła proporcjonalna, tak jak i w pracy mechanicznej — masie, pomnożonej przez kwadrat prędkości. Podwójmy masę — i ilość wzbudzonego ciepła podwoi się, podwójmy prędkość — ciepło będzie poczwórne. Fizycy doszli nawet do oznaczenia ilości ciepła, odpowiadającej pewnej mechanicznej pracy. Spuszczając kulę ołowianą na ziemię z prędkością 16 stóp na sekundę, praca mechaniczna, pochodząca z tego, wzbudzi ciepło ‘/₅° C. Dlatego też zauważano, że karabinowe kule wylatujące z lufy z prędkością 40 metrów na sekundę, przy uderzeniu w cel w części topnieją z ciepła, które się wzbudza przy uderzeniu.

Też same uwagi mogą być zastosowane do ruchu atomów, łączących się jedne z drugiemi w skutek chemicznego powinowactwa. Wiadomo że chemiczne połączenia wzbudzają ciepło. Dlaczego? — wskutek połączenia atomów jednych z drugiemi. Palenie się węgla w kwasorodzie jest już starem doświadczeniem, lecz teraz ma większe znaczenie, bo połączenie tych dwóch ciał może być uważane jako padanie ciała na ziemię. Ciepło rodzi się w skutek uderzenia się atomów. Djament, który pali się w kwasorodzie jak gwiazda, zapala się w skutek padania na niego atomów kwasorodu. Gdyby wiadoma

była ilość atomów, ich masa i prędkość, możnaby wyrachować natychmiast jakie jest ciepło przy połączeniu.

Mogą nam zrobić uwagę, że ciepło rozwijające się przy uderzeniu ciała, padającego na ziemię, nie jest takie jak przy padaniu atomów jednych na drugie. Odpowiedź łatwa. Żeby porównanie było prawdziwe, należy postawić je w jednakowe warunki. Atomy węgla i kwasorodu lecą z oddalenia stosunkowo wielkiego. Podnieśmy ciało w myślach tak daleko od ziemi, żeby przyciąganie jej było prawie bez znaczenia, jak w tym wypadku atomów: wyrachowanie pokazuje, że szybkość upadku będzie tak silną, iż wzbudzi ciepło dwa razy większe, jak ciepło pochodzące ze spalenia czystego węgla równej ciężkości jak ciało. Nie można więc dziwić się że przy padaniu atomów jednych na drugie wzbudza się tak wielkie ciepło.

Widzieliśmy że praca mechaniczna wzbudza ciepło a ciepło wzbudza pracę mechaniczną. Kopalnie Anglji na rok dają 84 milionów ton węgla. Czy wiecie jaką pracę wzbudzi funt węgla, który możecie wziąść do ręki, przypuściwszy że go można spalić w jedną minutę? Pracę 300 parowych koni na jedną minutę, czyli siłę dostateczną do rzucenia 70 funtów na wysokość 32 wiorst w górę. Co się zaś tyczy rocznie dobywanej ilości węgla w Anglii, to z niego można wydobyć bajeczną cyfrę pracy bez odpoczynku dzień i noc 108 miljonów koni w ciągu roku.

Wszystko to cośmy powiedzieli prowadziło do zapytania: jaką pracę wypełnia słońce, posyłając codziennie do nas ciepło, które w części zmienia się w siłę poruszającą? Na to odpowiemy, że słońce pracuje na ziemi może więcej jak w stanie jesteśmy sobie nawet wyobrazić.

Według obrachowania, ciepło, które słońce posyła we wszystkich kierunkach w ciągu jednej minuty, mogłoby w parę zamienić 12 tysięcy milionów kubicznych metrów lodu. Lecz ciepło to rozdzielone między wszystkie planety i przestrzeń tak, że w ogóle ziemia z 2,300.000 części światła i ciepła, według Herszla i Pouillefa, otrzymuje tylko jedną. Mała ta jednak ilość

Słońce wszędzie jest środkiem ruchu, twórcą siły i bogactwa. Ono utrzymuje w powietrzu cząstki wodne, które wyparowały z powierzchni morza, i tworzy ten cudowny ruch, który parę zamienia na wodę, spadającą jako deszcz, śnieg i grad na ziemię, rodzi rzeki, jeziora i źródła. Nie ma kropelki wody, ściekającej ze skały, któraby pierwej nie była podjętą siłą ciepła słońca w powietrze. Mechaniczna siła wszystkich rzek na święcie, poruszająca tysiące fabryk, z niego pochodzi. Słońce jest prawdziwem źródłem i jedynym początkiem wszelkiej siły. Ciepło słońca tworzy ruchy powietrza i wiatry, wywierające taki wpływ na klimat i na wszystkie meteorologiczne zjawiska.

jest doskonale użytą, bo jej to zawdzięczamy wszystkie meteorologiczne fenomeny, życie roślinne i życie zwierzęce.

Czynność słońca nie kończy się na tern; jest ono, jak powiedzieliśmy, ogniskiem życia roślinnego i zwierzęcego, tworząc rośliny i zwierzęta.

Mówiliśmy wyżej, że atomy różnych ciał łącząc się padają jedne na drugie, podobnie jak ciała spadają na ziemię. Jak kamień leżący na ziemi podnieść możemy, tak też możemy rozłączyć połączone atomy. Kwas węglany jest to połączenie atomów kwasorodu z atomami węgla. To połączenie jest gazowe i znajduje się w powietrzu w bardzo znacznej ilości. Światło słoneczne rozdziela atomy, oswobadza kwasoród, koniecznie potrzebny do zwierzęcego życia, i wprowadza węgiel w składowe części włókien drzewa.

Tak więc gdy promień słoneczny wchodzi w las, ilość ciepła, wychodząca ztamtąd przez promienowanie, nie jest już ta sama która weszła, gdyż część jej zużyła się na fabrykację drzewa. Czy nie jest to rzeczą cudowną? Czy widzicie ten promień, który ślizga się między liśćmi, przeskakując z gałęzi na gałęź ? Może myślicie że on do niczego nie służy? Mylicie się bardzo. On to tworzy drzewo, on tworzy las, w którym tak lubimy przechadzać się, te gęstwiny, te ptaszki, które szczebiocąc i nucąc zdają się dziękować słońcu za życie-

Zapalcie kawałek jakiegokolwiek drzewa; atomy kwasorodu upadną na atomy węgla, starcie się tych atomów utworzy takąż samą ilość ciepła, jaką użyło słońce do utworzenia tkanki tego drzewa. W tymże czasie utworzycie znaczną ilość kwasu węglowego, który był rozłożony przez promienie słoneczne i który znowu posłuży do nowego tworzenia.

Ta dziwna harmonja twórczej pracy powtarza się i w życiu zwierzęcem. Ta roślina, którą utworzyło słońce, posłuży za pokarm trawojadnym; trawojadne — mięsożernym, a obadwa idą na pokarm człowieka. Czy to już wszystko? Nie. Rośliny dają życie zwierzętom. Lecz kto nakarmi rośliny? Karmią je też same zwierzęta, wydzielając oddechem swoim kwas węglany potrzebny do życia roślin. Jakiż zadziwiający i cudowny szereg przekształceń i łańcuch bez przerwy! Fenomeny przyrody, życie roślinne, życie zwierzęce są solidarnie związane i pochodzą z głównego ogniska naszego planetarnego systemu.

Cała mechaniczna czynność, którą spełniamy, może być odniesioną do słońca, ale rozjaśnienie tej myśli mogłoby nas daleko doprowadzić, więc powiemy o tern na innem miejscu.

Teraz zapewne nikt wątpić nie będzie o ogromnej, zadziwiającej pracy, którą na naszym planecie wypełnia ciepło pochodzące ze słońca. Przedstawia się tylko jedno pytanie, na które trudno odpowiedzieć przy dzisiejszym stanie nauki. Ciepło, które wydziela słońce, w każdej chwili niszczy się, ginie, przechodząc w mechaniczną pracę. Jakim sposobem ta ogromna strata wynagradza się, to jest zkąd pochodzi ciepło słońca? Żadne palenie się, żadne chemiczne połączenie nie może wzbudzić tak wysokiej temperatury. Nakoniec przypuściwszy że słońce pali się — więc musi kiedyś się spalić. Gdyby naprzy-kład było to ciało złożone z węgla, to w 4600 lat musiałoby się zupełnie spalić, a zatem dawno już nie mielibyśmy słońca.

Jakaż jest siła niewidoma, która podtrzymuje ciągle ten ogień i wynagradza stratę ciepła?

Wyżej wspomnieliśmy że ciało spadające z wielkiej odległości na ziemię, przy uderzeniu tworzy ciepło równe temu, jakieby się zrodziło przy spaleniu się węgla, mającego ciężkość dwa razy większą jak ciało. Największa szybkość z jaką ciało może upaść na ziemię, jest 12 tysięcy metrów na sekundę. Szybkość powiększa się gdy przedmioty padają nie na ziemię ale na słońce, gdyż na to ostatnie padałyby z prędkością 627.510 metrów na sekundę. Ciepło, rodzące się przy uderzeniu, jest proporcjonalne z kwadratem szybkości, a zatem jakiekolwiek niebieskie ciało, padające na powierzchnię słońca z szybkością podobną, utworzyłoby dziesięć tysięcy razy więcej ciepła, jak jest ciepło tworzące się przy spaleniu węgla, mającego taką jak on ciężkość.

Wiedząc że istnieją małe planety, krążące w przestrzeni około słońca, łatwo zrozumieć że temperatura naszego światła zostaje ciągle niezmienną. Hipoteza ta nie zawiera w sobie nic bardzo nadzwyczajnego lub niepojętego. Światło zodjakalne jest zebraniem małych ciałek niebieskich, które służą jako drwalnia, dostarczająca paliwa na roczny wydatek ciepła.

Z tego jednak można wyprowadzić i inny wniosek, że słońce corocznie powinnoby się powiększać. W jakiej proporcji? Łatwo i na to odpowiedzieć.

Gdyby księżyc upadł na słońce, zrodziłby on ciepło dostateczne na rok lub dwa lata. Gdyby tam padł nasz planeta, zrodziłby ciepło takie, jakieby utworzyło się od spalenia 6435 kul wielkości ziemi z węgla, czyli ilość dostateczną prawie na stulecie. Przypuściwszy że ziemia z księżycem byłaby równo rozsypaną po słońcu na całej jego powierzchni, powiększenia diametru nie możnaby dopatrzyć przez najdelikatniejsze instrumenty, a więc jest rzeczą możliwą, że od czasów, w których zaczęto robić obserwacje, nie było jeszcze możności oznaczyć tego powiększenia. Ma się rozumieć że z powiększeniem słońca powiększyłaby się i siła przyciągania, którą już łatwiej obliczyć. Tego nie zauważano, i dla tej przyczyny hipotezy tej nie przyjęto ogólnie, jednak ma ona tę dogodność, że nią można objaśnić ciągłe ciepło słońca, nigdy się niezmniejszające.

— 95 -

Często zapytywano coby się stało z ziemią, gdyby była gwałtownie zatrzymaną w ruchu? Mało osób zapewne domyśla się jaka będzie ‘odpowiedź, lecz ponieważ opiera się ona na tylko co przedstawionej teorji, więc odpowiemy na to.

Gdyby ziemia nasza gwałtownie wstrzymaną została w ruchu, bylibyśmy spaleni wszyscy i ze wszyst-kiem. Planeta nasz porusza się po orbicie z prędkością 4‘/a mil na sekundę; gwałtowna przerwa tej mechanicznej pracy zrodziła by odpowiednią ilość ciepłą. Ilość ta wyniosła by trzy tysiące stopni. W podobnej temperaturze wszystko co istnieje na ziemi zamieniłoby się w parę, jak przy tworzeniu się światów.

XVII. Merkury.

Merkury, najmniejszy ze wszystkich planet i najbliższy słońca, jest tak ukryty i zaciemniony bliskością słońca, że go z trudnością golem okiem dojrzeć można, nawet w chwilach największego oddalenia. Grecy jednak uderzeni blaskiem jego, niegdyś bardzo jasnym, dali mu nazwę iskrzącego się. W teleskopie widziany planeta ten przedstawia takież fazy jak księżyc; gdy przechodzi przez tarczę słoneczną, a to się zdarza około 21 razy w ciągu jednego wieku, wygląda jak ciemny punkt.

Merkury oddalony od słońca na 7,600.000 mil; dla tego też słońce widziane z tego płanety wydaje się trzy razy większem jak z ziemi, a ciepło i światło na nim siedm razy większe jak u nas pod zwrotnikami. Ta temperatura, wyższa od temperatury wrzącej wody, zapewne osłabia się wielką i gęstą atmosferą. Planeta ten powinien być daleko miąższy niżeli ziemia nasza, bo jeżeli materje, z których się składa, mogą tak się zagrzewać jak na ziemi, to zapewne by się rozpławiły i zamieniły w szkło.

Merkury obiega w 88 dni i 23 godzin orbitę 48 milionów mil długą, robiąc po 348 mil na minutę, czyli prawie 6 mil na sekundę. Z powodu tej zadziwiającej chyżości Grecy nadali mu imię Merkurego, posłańca bogów. Objętość jego 16 razy mniejsza od objętości ziemi. Zauważano iż się obraca naokoło osi w 24 godzinach 5 minutach i 30 sekundach; oś jego nachylona na 7° do płaszczyzny ekliptyki, co powinno mieć wielki wpływ na nierówność dni i na pory roku. Poprzecznia jego ma prawie 700 mil. Szczególna jest własność tego płanety że w najbliższem położeniu od ziemi wydaje się mniejszym jak w najdalszem; pochodzi to ztąd że przy zbliżeniu do ziemi nie jest oświeconym z naszej strony, podczas gdy w oddaleniu cała jego powierzchnia zwrócona do nas, oświecona jest promieńmi słońca. Na planecie tym dostrzeżono góry wyższe od naszych ziemskich.

Rzecz godna uwagi że wielki nasz Kopernik, który ruchu Merkurego użył jako jeden z najważniejszych argumentów przeciwko systemowi Ptolomeusza, do onego czasu uznawanemu, mając siedmdziesiąt lat i leżąc na łożu śmiertelnem wyraził ubolewanie, iż go nigdy nie widział. Planeta ten był znany starożytnym jeszcze, którzy nie znając prawdziwego systemu świata, zmyleni zjawianiem się Merkurego raz po zachodzie drugi raz po wschodzie słońca, sądzili że to są dwie płanety różne i nazwali jednego Apollinem — imieniem boga dnia i światła, a drugiego Merkurym — bogiem kupców.

Indjanie i Egipcjanie, którzy ubóstwiali tego planetę, dawali mu także dwie różne nazwy. Obserwacje nakoniec pokazały że dwóch planet tych od razu widzieć nie można i że zjawienie się jednego zawsze zdarza się przy zniknieniu drugiego; z tego zrobiono nakoniec wniosek że to jeden i ten sam planeta.

Jeżeli są mieszkańcy na Merkurym, to muszą oni posiadać naturę bardzo różniącą się od naszej. Światło słoneczne jest tam tak wielkie, że nasze najpiękniejsze dni uważaliby za zmrok i może nawet nie mogliby dojrzeć niczego; ciepło tam musi dochodzić 200 stopni i więcej, tak że nasze afrykańskie słońce byłoby dla nich za mroźne. Metale takie jak cyna i ołów powinny tam znajdować się w stanie płynnym, jak nasza woda, tak że może oni nawet nie przypuszczają że te metale mogą istnieć w stanie twardym. Mieszkańcy

winni być bardzo żywego temperamentu, sądząc według murzynów i mieć słabą pamięć, słaby rozwój zdolności umysłowych. Ma się rozumieć, źe to są tylko domniemania, oparte na znanych nam ziemskich stosunkach, a może być, że harmonja istniejąca wszędzie we wszech-świecie, tak zrobiła odpowiedniemi do klimatu żyjące na Merkurym organizmy, że we względzie umysłowym i moralnym są one posunięte daleko wyżej jak my na ziemi.

XVIII. Wenera.

Ponieważ ten planeta tak jak i poprzedni skrywa się zaraz po zachodzie słońca, a uprzedza słońce przed wschodem, sądzili starożytni, że to są dwie różne gwiazdy i nazywali dwoma imionami: Hesper — gwiazda wieczorna, i Lucifer — gwiazda poranna. Francuzi nazywają ją gwiazdą pasterzy (etoile du berger). Planeta oddalony jest o 16 miljonów mil od słońca i obiega w 224 dniach 14 godzinach i 49 minutach orbitę mającą prawie 90 miljonów mil, t. j. robi na sekundę prawie mil. Żaden planeta z całego słonecznego układu nie jest tak jak Wenera podobny do ziemi. Jego masa prawie taka jak ziemi, kształt kulisty prawie do wielkości ziemi się zbliża; siła przyciągania niemal równa się ziemskiej. Jego obrót około osi odbywa się w przeciągu 23 godzin 21 minut i 7 sekund; na nim znajdują się tak samo góry, wody i morza jak na ziemi, lecz obraca się około osi bardzo ukośnie bo na 71° do drogi nachylonej, tak że lato i zima, dzień i noc, na niej jeszcze więcej się różnią jak na Merkurym. Ciepło i światło, które słońce posyła na Wenerę, prawie podwójne jak na ziemi naszej. Czasami można widzieć ciemną stronę tego planety świecącą bladem matowem światłem. Niektórzy astronomowie przypisywali to zjawisko światła fosforyczności atmosfery lub twardej powierzchni tego planety. Lecz zdaje się, że lepiej można je objaśnić odbiciem światła Ziemi lub Merkurego, jak to się dzieje z księżycem, lub być może, że w całej atmosferze Wenery objawiają się takie światła, które na Ziemi nazywamy Zorzą Północną.

Wenera jest uderzająco piękną, a białym blaskiem i świetnością wszystkie inne przenosi. Świeci czasami tak silnie, że nawet w dzień jasny widzimy ją dokładnie. Lud prosty zjawisko to poczytuje jak i pojawienie się komety za przepowiednię wielkich wypadków; tymczasem to się powtarza co 29 miesięcy, kiedy Wenera znajduje się na wschodzie lub na zachodzie słońca; pe-rjod zaś największego światła powtarza się co lat ośm. Opowiadają, że Bonaparte udając się do Luksemburg -skiego pałacu, gdzie dyrektorjat dawał dlań obiad, zdziwił się bardzo widząc wielkie zebranie ludzi, patrzące z większą ciekawością na część nieba znajdującego się nad pałacem, jak na świetny sztab, który mu towarzyszył. Na pytanie jego wskazano mu gwiazdę, która jasno świeciła w samo południe i którą lud brał za gwiazdę zwycięzcy we Włoszech. Była to Wenera.

W 1610 roku, zrobiwszy nową lunetę, astronom Galileusz skierował ją na Wenerę i odkrył, że planeta ten ma zmiany swoje tak jak i księżyc. Dla lepszego przekonania się i zbadania tego odkrycia, a także z obawy, żeby mu kto nie odjął sławy, znakomity badacz ukrył je pod następnym anagramatem:

„Haec immatura a me jam frustra legun^ir o. y.“ (Te rzeczy nie dojrzałe i skryte przed drugiemi są czytelne dla mnie) —

w którym zmieniwszy porządek liter inaczej można było przeczytać: „Cythiae figuras emulatur mater amorum¹⁴ (Matka miłości ma też same zmiany jak i Dyana t. j. księżyc).

Astronom Castelli zapytywał sławnego florentyńskiego filozofa, w liście z dnia 5. listopada 1610, czy Wenera i Mars nie mają zmian. Galileusz odpowiedział, że potrzeba zrobić wiele obserwacji, i że on przy swojem slabem zdrowiu woli leżeć w łóżku jak pracować na wolnem powietrzu. D. 30. Grudnia 1610 Galileusz napisał do Castellego, że odkrył zmiany na Wenerze.

Ciemne plamy, uważane na Wenerze, zajmują większą część średnika planety, i mają granice bardzo niejasno oznaczone. Bianchini w 1726 roku obaczył

— 99 -

w środku planety siedm plam, które nazwał morzami, lączącemi się między sobą cieśninami i tworzącemi ośm wysp, którym nadał imiona króla portugalskiego, swego dobroczyńcy, i marynarzy najsłynniejszych ze swoich podróży.

Planeta ten, gdy się znajduje między ziemią a słońcem , przybiera postać sierpowatą jak księżyc na nowiu. Natenczas część tylko kuli jest oświeconą. Końce sierpu astronomowie nazwali rogami i obserwują bardzo pilnie, aby ze zmian ich, które od gór pochodzą, oznaczyć czas obrotu planety około osi, obliczyć wysokość gór i t. d. Według tych obserwacji na Wenerze są góry wyższe pięć razy jak góry Ziemi, to jest, mają do 5 mil wysokości.

v:'

Wenera przesuwa się przez tarczę słoneczną jak czarna plama, mająca widomy poprzecznik 59 sekund. Przejścia jej są dość rzadkie. Pierwsze, które zauważano, było w listopadzie 1631 roku, potem w 1761 i 1769. Od tego czasu 97 lat nie było tego zjawiska. Przypadnie ono znowu 9. grudnia 1874 roku i 6. grudnia 1882. Kto te dwa termina opuści, musi pożegnać się z możnością obserwowania fenomenu, gdyż nastąpi on dopiero 8. czerwca 2004 roku. Przyczyną

- 100 —

tych perjodów jest nachylenie tego planety do eklip-tyki. Przesuwanie się Wenery przez tarczę słońca służy astronomom do obliczenia parallaksy słońca i oddalenia, jego od ziemi.

Że Wenera ma atmosferę prawie tak wielką i tak samo łamiącą światło jak Ziemia, obliczono za pomocą cienia, który zjawia się na słońcu kilka sekund pierwej, nim czarne ciało płanety dotknie brzegu tej gwiazdy, w chwili swego przejścia przez tarczę. Ta obserwacja potwierdza się jeszcze postępową zmianą światła, przechodzącego ze strony oświeconej na nieoświe-coną. Wenera przedstawia się oczom naszym w ciągu 190 dni na przemian to gwiazdą poranną, to gwiazdą wieczorną. Dziwnem może zdawać się będzie, że Wenera wydaje się jakby zostawała na wschodzie i zachodzie słońca dłużej niż jej potrzeba do zrobienia obrotu około słońca; lecz ta różnica pochodzi stąd, że ziemia także obraca się około słońca, w tymże kierunku jak Wenera; więc bieży za nią, chociaż z mniejszą szybkością.

C««

O życiu na Wenerze oto co mówi Bernardin de S. Pierre: „Wenera pokryta wyspami, na których wznoszą się góry pięć razy wyższe jak Dawalaghiri. Cudowne kaskady zraszają stoki gór pokrytych zielonością. Morza jej powinny przedstawiać świetny i miły obraz. Wyobraźcie sobie lodowce Szwajcarji, z ich potokami, łąkami, sosnami, z ich jeziorami, wśród Południowego morza; dołączcie doliny uwieńczone winogradem i róż-nemi owocowemi drzewami; dodajcie u podnóża gór klimat taki jak na wyspach Molukskich, w którym ba-

nany i chlebowe drzewa rosną na wolnem powietrzu, napełnionem zapachem cudownych kwiatów południowych i prześlicznem ptastwem stref gorących. Przedstawcie sobie skały porosłe kokosowemi drzewami z podnóżem pokrytem konchami ostryg perłowych, madreporami oceanu Indyjskiego i koralami Śródziemnego morza, ro-snącemi wśród nieskończonego lata w łonie wód je otaczających, które to się podnoszą w skutek przypływu, to się upuszczają w skutek odpływu, odkrywając purpurowe wierzchołki koralów i łącząc je z odblaskiem liści palm przyglądających się źwierciadłu czystych, przeźroczystych wód. Oto jest słabe przedstawienie pejzażu Wenery. Słońce podnosząc się nad równikiem jej na 71° oświeca doskonale bieguny, na których musi panować czas przyjemniejszy od wiosny naszej. Chociaż długie noce planety tego nie są oświecone księżycem, to Merkury swoją bliskością i blaskiem i Ziemia swoją wielkością muszą mu służyć jak dwa księżyce. Jej mieszkańcy mają wzrost podobny do naszego, bo żyją na planecie najwięcej podobnym do naszego, lecz w sferze niebieskiej daleko szczęśliwszej, powinni też być i więcej rozwinięci intelektualnie jak my na ziemi.“

My zaś dodamy do tego poetycznego opisu, że zważywszy iż naturalne ciepło krwi człowieka jest prawie takie jakie w gorących strefach ziemi panuje, i wyciągnąwszy ztąd wniosek, że ciepło krwi mieszkańców planety Wenery jest równie takie, jak gorących na nim okolic, to musimy przypuścić, że ciepło krwi stworzeń na Wenerze ma 60 stopni, i że my w porównaniu z niemi jesteśmy tak zimni, jak naprzykład żaby i węże względnie do nas. Z tego możemy sądzić, że ludzie i zwierzęta muszą być na niej zupełnie inne. Wziąwszy na uwagę, że w czasach, kiedy ziemia jeszcze gorącą była, istniały żaby wielkości cieląt naszych, jaszczurki tak duże jak woły, ryby z takiemi szyjami że łowiły ptastwo w powietrzu latające, można sądzić że życie na Wenerze nie jest tak przyjemnem, jak je opisał poeta, i że człowiek tam musi ciągle walczyć z piękną, lecz i straszną przyrodą.

102 —

XIX. Ziemia.

Ziemia, ta ojczyzna rodzaju ludzkiego, nasza matka wspólna, pod pewnemi względami jest mniej nam znajoma, jak gwiazdy, które nas otaczają. Obliczono prawie ilość atomów, z których złożone słońce i planety, tworzące jego świtę, zważono je na matematycznej szali, rozdzielono całe niebo na obszary, a wiele jeszcze jest . ludzi, co znając różne fenomeny niebieskie, ma dziwne przesądy, dziwne pojęcia o ziemi, na której żyjemy. Dlatego też powinniśmy pomówić o niej cokolwiek obszerniej.

Ziemia obraca się w około słońca po orbicie mającej prawie 134 milionów mil w 365 dni 5 godzin 48 minut i 51 sekund. Szybkość jej biegu jest 4¹/a mili na sekundę. Formę ziemia ma sferoidalną, spłaszczoną u biegunów i rozdętą około równika; spłaszczenie równa się 1/309 promienia. Nierówności które spotykają się na ziemi nie przechodzą jednej tysiącznej części promienia ziemskiego i nie mogą być wyrażone na globusie mającym mniej jak 10 metrów w poprzeczniku. Forma ziemi naszej jest taka, jakąby przyjęła masa płynna, mająca ruch około stałej osi. Nasz planeta ma w samej rzeczy ruch podobny, któremu zawdzięczamy — dzień i noc. Najwyższe góry na ziemi są tak małe w porównaniu z promieniem ziemi, że nie naruszają okrągłości kuli ziemskiej, zupełnie tak jak nierówności na pomarańczy nie naruszają okrągłości jej kształtu. Że ziemia jest okrągłą, na to istnieje wiele dowodów. Gdyby ziemia była płaską, to wschodzące na horyzont słońce odrazu oświecałoby całą ziemię, a to się nie dzieje, więc musi istnieć pewne zakrzywienie jej powierzchni. Gdyby ziemia była płaską, to okręt* oddalający się z portu, w miarę oddalenia, zmniejszałby się tylko; tymczasem zachodzi co innego: z początku niknie korpus okrętu, a potem powoli i żagle; a gdy okręt zawija do portu, to z początku pojawiają się żagle a potem już korpus zdaje się powoli wychylać z wody. Żeby objaśnić te zjawiska, potrzeba przypuścić, że ziemia jest wypukłą; a ponieważ zjawisko to powtarza się na każdym kroku, wiec wy-

pukłość ta istnieje na każdem miejcu i ziemia ma formę kuli.

Magellan, znakomity marynarz, pierwszy zrobił podróż na około świata i przekonał się o prawdzie tego cośmy powiedzieli: wyjechawszy z Hiszpanji i ciągle kierując się na zachód, jeden z okrętów jego wrócił do Europy w kierunku takim jakby przyjeżdżał ze wschodu. Zmiana ciągła widoku nieba, w miarę jak się oddala z jakiego miejsca, jest nowym dalej dowodem wypukłości ziemi: we wszystkich kierunkach, w których pójdziemy, odkrywają się nowe gwiazdy; te, w stronę których idziemy, podnoszą się wtedy gdy za nami znajdujące się zniżają i nikną nakoniec pod horyzontem. Tylko kulista forma ziemi jest przyczyną tego zjawiska, nie pozwalając nam widzieć wszystkich gwiazd od razu. Cień sferycznej formy, który ziemia rzuca na księżyc w czasie zaćmienia, to jest wtedy, gdy ziemia znajduje się między słońcem i księżycem przecinając promienie pierwszego, padające na ten ostatni, dowodzi także oczywiście sferyczności ziemi; jedna tylko sfera we wszystkich położeniach może utworzyć«pień okrągły.

Jeżeli zaś ziemia jest okrągłą, jak więc wszystkie domy, ludzie, zwierzęta i wszystkie rzeczy, które się znajdują na jej powierzchni, mogą się trzymać nie padając ? Dlaczego wody mórz, rzek i jezior nie wyjdą ze swego łoża? Odpowiedź łatwa. Wszyscy widzieliśmy magnes, mający własność przyciągania żelaza; przedstawmy więc sobie kulę magnesową, na powierzchnię której posypane będą żelazne opiłki — będą one przyciągnięte. Tak też i ziemia ma własność przyciągającą, podobną do siły nąagnesu i w skutek której przyciąga ku środkowi wszystkie ciała znajdujące się na jej powierzchni, i gdy ciało jakie pada na ziemię — zawsze pada w kierunku do jej środka. Owoc, który odrywa się od gałązki, kamień, wymykający się z ręki, która go trzymała, padają na ziemię w skutek siły, której dano nazwę siły przyciągania i która istnieje we wszystkich przedmiotach w przyrodzie; siła ta jest przyczyną harmonji w wszechświecie, za jej pomocą objaśnia się tworzenie każdego ciała. * Przyciąganie, według sposobu działania

swego otrzymuje różne nazwy. Gdy siła ta łączy tylko cząstki tworzące ciało, nazywają ją przyciąganiem molekularnem, atomicznem. Grdy trzyma na miejscu wszystko co tworzy kulę ziemską, lub gdy zmusza padać na powierzchnię jej przedmioty, które były podjęte — nazywają ją siłą ciężkości. Gdy działa w przestrzeni, zachowując porządek we wszechświecie i dając, ruch zwyczajny ciałom niebieskim — nazywają ją ciążeniem.

Wiemy już: 1) że ciała przyciągają się stosownie do wielkości mas: to jest masy podwójne przyciągają z podwójną siłą, i 2) że ciała te przyciągają się w odwrotnym stosunku kwadratów oddalenia, tak że w podwój-nem oddaleniu siła przyciągająca jest cztery razy mniejszą, w potrójnem dziewięć, a poczwórnem szesnaście itd. Ciało które na ziemi waży 3600 funtów, w takiem oddaleniu jak księżyc będzie ważyć tylko funt jeden i bylibyśmy w stanie podnieść je jednym palcem.

Mieszkańcy ziemi znajdujący się w dyametralnie przeciwnych stronach stosunkowo do miejsc w których mieszkają, nazywają się antypodami.

Punkt nieba, który dla każdego z jej mieszkańców znajduje się nad głową, nazwano zenitem, a punkt przeciwległy nadirem.

Wielkie koło ziemskie wynosi 5400 mil, podczas gdy najwyższa góra ledwie ma tylko milę wysokości; dlatego też góry te, będąc tak małemi w porównaniu z wielkością ziemi, nie psują jej okrągłości.

W skutek obrotu około osi, każdy punkt równika w 24 godzin obiega 5400 mil, czyli na sekundę 235 sążni, to jest z prędkością kuli wystrzelonej z armaty.

Ziemia porusza się bez wstrząśnień; ten ruch jest wspólny masom stałym i płynnym, powietrzu i obłokom na niej znajdującym się i dlatego też ruchu swego zauważać nie jesteśmy w stanie.

My mamy przed oczyma zawsze jeden widok; miejsca które nas otaczają zachowują taż samą odległość między sobą i w stosunku do nas, dlatego też nawet nie podejrzywamy, że zmieniamy miejsce w prze-

105 —

strzeni i że codziennie przebiegamy po orbicie 343.000 mil, prawie 4,/₂ mili na minutę, kręcąc się razem z ziemią na około osi, i po l®/₃ wiorsty na sekundę w skutek ruchu razem ze słońcem ku gwiezdzie leżącej w Herkulesie.

Ruch ziemi po orbicie pochodzi z przyciągającej siły słońca, z którem nasz planeta ściśle jest związany. Ogromna masa jego, umieszczona w środku naszego planetarnego systemu, podtrzymuje w ciałach, które je otaczają, ten ruch który Stwórca dał im w początku i bez którego wszystkie te ciała upadłyby natychmiast na przyciągającą je gwiazdę.

Kepler, uczeń Tycho-Brahego, odkrył prawa ruchu planet. Ten znakomity astronom sądził z początku jak i wszyscy w owym czasie, że ruch ciał niebieskich odbywa się po kołach z prędkością zawsze jednakową. Sprawdzając ruch planet Kepler przekonał się, że to mniemanie jest fałszywe, i po długich obrachowaniach doszedł , że drogi, po których ciała niebieskie poru- * szają się, nie są koła, lecz elipsoidalne krzywe, i że ruch nie jest jednakowej szybkości, lecz podlega pewnym odkrytym przez niego prawom. Prawa, które odkrył Kepler, do takiego stopnia są wierne, że można z największą dokładnością obliczyć przybycie planety na naznaczoną sekundę, w naznaczonym punkcie. Lecz Kepler nie mógł odkryć tej siły, która obudzą ten ruch. Sława odkrycia ogólnych zasad ruchu ciał niebieskich należy się angielskiemu badaczowi natury Newtonowi.

Jak wszystkie ciała na ziemi dążą do jej środka, tak samo zupełnie ciała tworzące system nasz słoneczny dążą do słońca, które jest ich środkiem ogólnym. Lecz pod wpływem tylko jednej tej siły płanety upadłyby na słońce. Newton więc wskazał, że ruch ich kieruje się dwiema siłami: jedna siła dośrodkowa przyciągająca płanety do słońca, druga odśrodkowa, która je oddala od niego, i te dwie siły, zrównoważając się zupełnie, zmuszają płanety poruszać się po elipsoidalnej orbicie w około słońca, które zajmuje jedno z ognisk elipsy.

Newton odkrywszy to prawo zastosował je do ruchu

— 106 -nietylko głównych płanet, ale ich księżyców i komet i akuratność wyrachowania ruchu okazała prawdziwość nowo odkrytego prawa natury.

Przypływ i odpływ morza, przyspieszenie porównania dnia z nocą, ruch osi ziemi, są to wszystko skutki przyciągania i siły dośrodkowej.

Dnia 1. Stycznia ziemia jest najbliżej słońca, a 1. Lipca w największem oddaleniu. Różnica tego przybliżenia wynosi około 700 tysięcy mil. Zdaje się cokolwiek dziwnem, że ziemia w czasie lata więcej jest oddalona od słońca jak w czasie zimy; łatwo to się da jednak pojąć, jeżeli zważymy że ciepło, które otrzymujemy od słońca, nie tyle działa w skutek zbliżenia się' do

Zist

Sty e.

PttzA

"?l Wrz

Ziji

WĘSB

MCzer.

i:

SIMM

M«J

Lut

Mar

linie t

tego ciała jak w skutek wzniesienia jego nad horyzontem i czasu, przez, który zostaje w tern położeniu. Gdyby obracając się na około słońca ziemia przedstawiała mu zawsze jedną swoją stronę, znajdowałaby się część, która nigdy nie byłaby oświeconą. To się nie zdarza, bo w ciągu 24 godzin mamy i dzień i noc, w skutek obrotu ziemi około jej osi z zachodu na wschód, co sprawia złudzenie że nam się zdaje, iż słońce i gwiazdy poruszają się w przeciwnym kierunku, to jest ze wschodu na zachód.

¹

W samej rzeczy przyjmiemy że cała ludność ziemi wynosi 1000 milionów. Człowiek zajmuje 2 stopy wszerz i 6 wzdłuż, więc 48 milionów można ułożyć na dnie skrzyni, a całą ludność w 21 warstwach!

XX. Księżyc.

Księżyc po słońcu jest ciałem niebieskiem najwięcej godnem naszej uwagi, tak z powodu swej widomej wielkości, jak i zjawisk, które nam przedstawia w czasie obiegu swego.

Pozorna wielkość księżyca pochodzi z niewielkiego oddalenia jego od ziemi; przestrzeń dzieląca te dwa ciała wynosi prawie 51 tysięcy mil. Tarcza księżyca nie zawsze wydaje się jednej wielkości, gdyż ciało to bywa czasami bliżej, a czasami dalej od nas. Tarcza ziemska widziana z księżyca, według wyrachowania, przedstawia się czternaście razy większą jak księżyc z ziemi, wygląda więc jak potężna, łagodnem światłem promieniejąca gwiazda daleko okazalsza niż słońce. Wielkość średnicy księżyca ma 450 mil, a zatem powierzchnia jego tworzy ledwo trzynastą część powierzchni ziemi. Masa jego według obrachowania czterdzieści dziewięć razy jest mniejszą od masy ziemi. Na podstawie tego możemy obliczyć, że ogólny środek ciężkości tych dwóch ciał znajduje się na kilka tysięcy mil od ziemi, a w oddaleniu 4500 mil od księżyca znajduje się punkt gdzie przyciąganie obudwóch tych ciał jest jednakowe, gdyż księżyc posiada prawie siedmdziesiątą część tej sity - z jaką ziemia przyciąga. Co znaczy jednakowe przyciąganie? To znaczy, że stanąwszy na tern miejscu ciało było by w każdem położeniu w równowadze, bo tu ciężaru nie ma. Gdybyśmy w takiem miejscu chcieli wbić góźdź, to byśmy młot wprawdzie jak pióro podjęli, lecz spuszczony takby upadł słabo, że żadnego nie wywarłby skutku.

Siła przyciągania na księżycu jest pięć razy słabszą, aniżeli na ziemi, to jest, że kto na ziemi z wielkiem natężeniem na stół skoczyć potrafi, skoczy tam z łatwością na wzgórek 20 stóp wysokości. Wstępowanie na góry nawet z ciężarem, na księżycu jest bardzo łatwe, bo ciężar tam waży pięć razy mniej jak na ziemi, a przepaści szerokie na 20 stóp nic nie znaczą, bo je z łatwością przeskoczyć można.

Księżyc jest jak i ziemia ciałem ciemnem, niemającem własnego światła; słońce go oświeca i to światło odbite widzimy z ziemi. Najświatlejszym jest księżyc w pełni, a jednak obrachowano, że światło jego o 360 tysięcy razy jest słabszem od światła słonecznego. Zebrane w ognisku najsilniejszych szkieł powiększających, lub w ognisku wklęsłego zwierciadła, ciepło księżyca nie jest dostatecznem do okazania zmiany stanu najdelikatniejszego termometru.

Bhp

l:

WB

im

mm

WWM

SBImOTiW;

ł> r Jm

Powierzchnia księżyca jest pokrytą ciemnemi plamami, które można widzieć nieuzbrojonem okiem i które tworzą przeróżne odbicia światła, według tego z jakiej strony znajduje się księżyc względem słońca. W teleskopie tych plam widać daleko więcej: pokrywają one całą powierzchnię. Są to wysokie góry i głębokie przepaści. Pierwsze poznają się po trójkątowym cieniu, który bardzo dokładnie widać w kierunku przeciwnym od słońca, drugie zaś są zawsze ciemne od strony słońca i światłe ze strony przeciwległej. Te góry są wulkanicznego pochodzenia i zdają się wyższemi jak na-

sze ziemskie góry. Według wyrachowania astronomów wierzchołki niektórych z tych gór wznoszą się na dwie i pół mili, gdy na ziemi najwyższa góra cokolwiek wyższą jest nad milę nad powierzchnią morza.

Czasami przy brzegach księżyca widzimy błyszczące miejsca, jakby oddzielone od tarczy, lub jako sąsiednie gwiazdki. Są to góry, znajdujące się w ciemnej części księżyca, lecz tak wysokie że wierzchołki ich tylko są oświecone słońcem wtedy gdy reszta znajduje się w zupełnym cieniu. Wszystkie te nierówności na księżycu objaśniają nam ząbkowatość, którą często można zauważyć na oświeconym brzegu planety.

Na księżycu nie ma powietrza, bo gdyby była jaka atmosfera, możnaby to obaczyć w czasie zaćmienia słońca i przy zakryciu gwiazd ciałem księżyca. Dziwny klimat panuje na powierzchni planety; tu z ciepła większego jak ciepło podzwrotnikowe na ziemi, po dniach czternastu i pół przechodzi się w czternastodniowe zimno, może silniejsze jak pod biegunami. Z braku więc powietrza, z braku zatem i wody, przy takim klimacie niemożebnem jest istnienie na księżycu istot organicznych podobnej organizacji, jak istnieją na ziemi naszej. Nic na księżycu nie wskazuje najmniejszego śladu roślinności, lub zmiany stanu powierzchui, któreby można było przypisać zmianom pór roku.

Księżyc ma trzy rodzaje ruchu. Pierwszy jest roczny ruch około słońca, który odbywa z ziemią razem. Ten ruch jest zupełnie podobny do ruchu kamienia przywiązanego na sznurku, który obracamy naokoło głowy biegnąc sami naprzód po linji okrągłej. Drugi — jest ruch na około ziemi, odbywający się w 28 dni 7 godzin 43 minuty i 11 sekund. Trzeci ruch, który nie wszyscy uznają, jest ruch na około osi, odbywany w tymże samym perjodzie w jakim się odbywa obrót księżyca około ziemi. Dlatego też księżyc zwraca zawsze jedną tylko stronę do ziemi; jak druga połowa wygląda, nikt jeszcze tego nie widział. Podczas gdy ziemia w każdej dobie obraca się i z księżyca może być zewsząd obejrzaną, księżyc mieszkańcom ziemi zawsze jedną przedstawia

- 110 -

szatę. Przez to księżyc ma wielką niewygodę, że cały swój bieg około ziemi skończyć musi, aby słońcu ze wszystkich stron pozwolić się oświecić. Więc dzień trwa na księżycu prawie półpiętnasta dnia, a noc również jest długą.

Gdyby można dostać się ua księżyc z teleskopem 1200 razy powiększającym, to skierowawszy go na ziemię, moglibyśmy według obrachowań rozróżnić nietylko miasta pierwszej wielkości, lecz i średniej, chociaż tylko jako ciemne punkciki. Wody, ląd, góry i doliny odróżnilibyśmy wybornie. Nawet drogi bite, jeżeli są bardzo białe, można by rozpoznać jako delikatne linijki. Bieguny ziemi ze swoim wiecznym lodem i okolice równika od skwaru słońca świecące, przedstawiłyby nam przepyszny widok.

Dlaczego księżyc niema żadnej atmosfery, chociaż wiemy z pewnością, że innym gwiazdom systemu słonecznego jej nie brak? Dlaczego zwraca się ku ziemi jedną tylko stroną i nie może się równie obracać jak inne ciała niebieskie?

Przyciągająca siła ziemi działa tak silnie na zwrócone ku niej miejsce księżyca, o 250 mil bliższe aniżeli środek, że potrzeba osobnej siły, aby te raz do niej zbliżone miejsca oddalić. Gdyby księżyc był doskonałą . kulą, to najlżejsza pobudka wprawiła by go w ruch około osi. Punkt bowiem księżyca, teraz najbliższy ziemi, po zwichnieniu ze swego miejsca nie wróciłby jak wahadło , ponieważ przy doskonale okrągłej kuli inny punkt doznałby natychmiast tego samego przyciągania, wstępując w jego miejsce. Że jednak księżyc wielkie posiada góry, przeto silniejsze przyciąganie najbliższego punktu nie w każdem położeniu jest jednakowe, i księżyc gdyby nawet na chwilę ruszonym został, zawsze jak wahadło powróci do położenia, w którem przyciąganie ziemi najsilniej działa.

Księżyc w obrocie swoim naokoło osi, podobnym jest do kuli, która na końcu laski przytwierdzona w da-lekiem rusza się kole. Dlatego też punkt najbliższy ziemi ciągle małym ulega zboczeniom przy biegu około tejże, podczas gdy punkt najbardziej oddalony od siły

—11*1 —

zboczenia najwięcej cierpi. Dlatego też człowiek miał możność cokolwiek zajrzeć na drugą stronę księżyca i poznać w ogóle ⁷/n części swego trabanta, gdy tylko ⁴/tl są mu zupełnie nieznane.

Ponieważ jednak we wszystkich tych wypadkach każdy punkt kuli, w skutek siły odśrodkowej, dąży do oddalenia się od środka koła, dlatego też płyny i gazy mogły ulegnąć parciu i spłynąć na drugą stronę do skrajnego punktu, który z ziemi nigdy widzianym nie bywa, i tam utworzyć ostrosłup.

Wreszcie są to tylko domniemania i naukowe fantazje ; wróćmy więc znów do zjawisk ściśle zbadanych przez naukę.

Księżyc krąży po elipsoidalnej krzywej linji, w je-dnem z ognisk której znajduje się ziemia.

Astronom Halley pierwszy zauważał przy porównaniu obrachowań, że ruch księżyca od czasów arabskich do naszych stał się prędszym, i że nasz satelita zbliżył się cokolwiek do ziemi.

Następstwa tego przyspieszenia ruchu były przedmiotem gorących sporów między astronomami w końcu ostatniego wieku. Nareszcie Laplace dowiódł teoretycznie, że to przyspieszenie ruchu jest zamknięte w bardzo wąskich granicach i że po nim nastąpi znowu ruch stopniowo słabszy.

Nie zważając na mały stosunek, jaki z pierwszego wejrzenia można zauważać między ogólną temperaturą ziemi i ruchem księżyca, rezultat otrzymany przez znakomitego geometra pozwala przekonać się, że temperatura ta nie zmieniła się na setną część stopnia w przeciągu dwóch tysięcy lat.

Punkt księżycowej orbity, w którym ciało porusza się z największą prędkością, nazywa się perigeum, punkt zaś w którym rjich ten jest najsłabszym — apogeum.    *

Różnica ruchu księżyca i zmiana miejsca jego w przestrzeni są związane prawem, które odkrył Kepler

i które tak się formułuje: Powierzchnie opisane księ-źycowemi promieniami wodzącemi w równym czasie są równe, i poczynając od jakiego-bądź oznaczonego promienia wodzącego,są proporcjonalne do czasu. Promieniami wodzącemi nazywają się linje przeciągnięte od ziemi do księżyca.

Przyjąwszy, że t, t’ i t” wyraża czas, w którym księżyc posuwa się po orbicie swojej, a p, p’ i p” płaszczyzny które opisują promienie wodzące, wyżwspomniane prawo wyrazi się proporcją t: t’: t” = p: p’ —p”; jeżeli zaś t=t’=t” to i p=p’=p”₁ To prawo stonuje się do wszystkich ciał niebieskich.

Najciekawszym fenomenem który księżyc przedstawia, są odmiany jego światła. Objaśnienie ich jest bardzo łatwe. Weźmy jakąkolwiek kulę białą i postawmy ją przed świecą. Obaczymy że zawsze jedna połowa będzie w cieniu, a druga oświecona. Obserwujący zmieniając położenie swoje względem kuli i świecy, obaczy mniejszą lub większą część oświeconą i większą lub mniejszą część znajdującą się w cieniu. Będą to odmiany światła podobne do tych, które przedstawia księżyc. Jeżeli staniemy naprzykład ze strony przeciwnej od świecy, obaczymy połowę kuli ciemnej; jeżeli opiszemy ćwierć koła, obaczymy połowę części oświeconej, która oku będzie wydawać się jak półkole. Stanąwszy naprzeciwko światła w takiem położeniu żeby nie zaciemnić promieni tego ostatniego, obaczymy całą półkulę oświeconą, która będzie wyglądać jak jasne koło. Zrobiwszy jeszcze ćwierć koła, obaczymy znowu półkole światła, obrócone w przeciwną stronę, jak w drugiem położeniu; nakoniec wróciwszy na pierwsze miejsce obaczymy znowu część tę, która znajduje się w cieniu. Oto są cztery główne odmiany księżyca; można jednak uważać i prze-chodowe stany oświecenia księżyca, przy przejściu jego od jednej odmiany do drugiej. 'Jeżeli zamiast obracania stę naokoło kuli obserwujący będzie stał na miejscu, a kulę zaczniemy obnosić około niego, fenomeny będą zupełnie też same, potrzeba tylko żeby obserwujący obracał się naokoło, aby kulę mieć przed oczyma. Jeszcze dokładniej można obaczyć to samo zjawisko, jeżeli zamiast używania świecy do utworzenia światła i cieniu, zrobimy doświadczenie z kulą do połowy oklejoną złotym lub białym papierem, przedstawiającym część oświeconą, a do połowy czarnym. Zrobiwszy to doświadczenie bardzo łatwo będzie pojąć jak następują zmiany księżyca.

Gdy wieczorem po nowiu księżyc się zjawia, przedstawia się w formie sierpu, którego wypukłość jest okrągła i zwrócona do słońca, a wgięcie cokolwiek eliptyczne skierowane na wschód.

$*’ ' #~y __

^ ^lA-Ky Ęj)

'--'■ • jiśłsaai :

j>etnia

%,

Szerokość sierpa wzrasta codziennie i po siedmiu dniach przedstawia się oczom naszym jak półkole oświecone — jest to pierwsza kwadra; księżyc przechodzi przez południową linję czyli południk o szóstej wieczorem i posuwając się ku wschodowi codzień się powiększa, przyjmując owalną formę. W siedm i pół dni potem przedstawia się oczom naszym jako światła okrągła tarcza —jest to pełnia; księżyc wypływa na wschodzie w tejże chwili gdy słońce ukrywa się na zachodzie; przez południową linję księżyc przechodzi w samą północ.

W ciągu nowych siedmiu dni tarcza księżycowa zaczyna się zmniejszać, zupełnie tak, jak poprzednio się

—114 —

powiększała; figura jej staje się eliptyczną, a nakoniec przedstawia sie w formie półkola oświeconego — jest to ostatnia kwadra; księżyc wtedy przechodzi przez południk o godzinie szóstej z rana. Dla tego tet w tym czasie większą część dnia widzimy go na niebie.

Od tej chwili światła część ciągle się zmniejsza i wkrótce wygląda jak cieniutki sierp, zjawiający się z rana na wschodzie przed wschodem słońca, rogami zwrócony do góry i w przeciwległą od słońca stronę. Ten sierp znika nakoniec i następuje nów księżyca, gdyż znowu księżyc staje między ziemią i słońcem,, zwracając do słońca swą oświeconą stronę.

Słabe światło, którem się świeci część księżyca znajdująca się w cieniu wtenczas gdy księżyc ma formę sierpa, pochodzi z ruchu tego ciała i stanowiska jego względem ziemi.

Ziemia odbija światło słoneczne na księżyc, zarówno jak księżyc je odbija na ziemię; tak, że gdy księżyc jest na nowiu, ziemia wygląda na księżycu w pełni, i światło które mu posyła jest tak wielkie, że księżyc może odbić je znowu do nas, i pozwolić w skutek tego obaczyć całą tarczę swoją w początku dnia i w końcu jego.

Tym sposobem światło, które odbija się od oświeconej półkuli ziemskiej na półkulę księżyca, znajdującą się w cieniu, księżyc odbija znowu, i my widzimy całą tarczę pokrytą slabem srebrnem światłem, które pozwala go dojrzeć na lazurze nieba.

Fenomen ten ustaje gdy księżyc zaczyna rosnąć, gdyż wtedy oświecona część ziemi zmniejsza się w takim samym stosunku, jak się powiększa oświecona część księżyca.

XXI. Zaćmienia.

Zaćmienia bywają księżycowe, albo słoneczne; zaćmienia gwiazd nazywają zazwyczaj zakryciem ich.

Kiedy ziemia staje między słońcem i księżycem, przytem na linji łączącej środki tych dwóch ciał, to księżyc wchodząc w ostrosłupowy cień, który ziemia rzuca za sobą, zaćmiewa się. Żeby ten fenomen na-

stąpił, koniecznie potrzeba, żeby księżyc w pełni znajdował się w płaszczyźnie ekliptyki ziemi, lub około niej. Gdyby orbita księżyca była równoległą ekliptyce (to jest krzywej, którą ziemia opisuje w około słońca w ciągu roku) to zaćmienie księżyca następowałoby w każdą pełnię; lecz orbita księżycowa jest nachyloną do płaszczyzny ekliptyki na 5°, tak że księżyc znajduje się to wyżej to niżej tej płaszczyzny. Dla tego też może się zdarzyć że w pełnię znajduje się księżyc zupełnie za granicami cienia ziemi, lub dotyka się go brzegiem swoim, lub wchodzi tylko częścią, i wtedy bywa częściowe zaćmienie. Całkowite zaś zaćmienie wtedy tylko następuje, kiedy księżyc w czasie pełni pogrąża się zupełnie w cień ziemski, to jest, kiedy planeta znajduje się w jednym z dwóch punktów, w których orbita księżyca przecina orbitę ziemi i które nazywają się węzłami. Zaćmienie nazywa się środkowem, gdy środek księżyca znajduje się na osi ostrokręgu cienia, który ziemia rzuca w przestrzeń i który ciągnie się prawie na 150 tysięcy mil, to jest prawie na potrójne oddalenie księżyca od ziemi. Zaćmienie księżyca jest widocznem z całej półkuli ziemi, która zwrócona do tego ciała. Nigdy w jednym roku nie bywa więcej nad siedm zaćmień, a nigdy mniej jak dwa. Gdy są tylko dwa, to oba słoneczne; zaćmienia księżycowe są rzadsze jak zaćmienia słoneczne; bywają lata, w których niema ani jednego zaćmienia księżyca, naprzykład 1763, 1767, 1788, 1789 i t. d.

— 116 -

Grdy księżyc staje między ziemią i słońcem, a zatem w czasie nowiu, przytem na linji łączącej środki tych ciał, to następuje zaćmienie słońca. Czasami księżyc zakrywa całą tarczę słońca — wtedy mamy zaćmienie całkowiue czyli środkowe, czasami zakrywa słońce zostawując naokoło światły rąbek — jest to zaćmienie pierścieniowate; czasami zaś większą lub mniejszą część słońca, jest to częściowe zaćmienie. Oddalenie księżyca od ziemi jest tak niewielkie, że widoma średnica tego ciała, która bez porównania jest mniejszą od średnicy słońca, zdaje się nam równie wielką i nawet czasami większą niżeli średnica słońca. Grdy księżyc na nowiu znajdzie się w płaszczyźnie eklip-tyki, ostrosłup cienia, który on rzuca na ziemię, tworzy zaćmienie na wszystkich tych miejscach, przez które cień ten przechodzi. Jedno i toż same zaćmienie może być częściowem dla jednego miejsca a zupełnem dla drugiego.

Najpiękniejsze zaćmienie słońca, jak podają, było w 1764 roku we Francji; trwało ono 5 godzin, 29 minut i 30 sekund.

Zazwyczaj oznaczają wielkość zaćmienia częściowego, biorąc za miarę dwunastą część średnicy zaćmionego ciała, którą nazywają calem i z których każdy rozdzielają jeszcze na 60 części.

Chwilą zanurzenia się nazywają ten moment, kiedy brzeg jednego ciała wchodzi na brzeg drugiego i takowy zaćmiewa.

Wszystkie zaćmienia księżycowe i słoneczne powtarzają się w tymże porządku w perjodzie ośmnastu lat i 11 dni. Perjod ten nazywa się złotą, liczbą. Po ośmnastu latach słońc'b znajduje się w takiem położeniu względem węzłów księżyca, w jakiem było w początku tego perjodu. Dosyć więc zauważać zaćmienia w perjodzie ośmnastu lat, żeby potem można przepowiedzieć zaćmienia na czas jakbądź długi. Korzystając z tego przymiotu, astronom Bailly poprawił jedną niepewną datę w chronologji. Herodot opowiada, że w czasie bitwy Medów z Syryjczykami, nastąpiło zupełne zaćmienie słońca, które przeraziło obie armie do tego stopnia, że zawarto pokój. Rok tego wypadku był naznaczony na 628; Bailly wyrachował, że to się stało 10. września 610 przed narodzeniem Chrystusa.

Tales, według zdania uczonych, pierwszy zaczął przepowiadać zaćmienia, które miały nastąpić. Rhómer, astronom, któremu winni jesteśmy odkrycie szybkości światła, zrobił instrument wyobrażający słońce, księżyc i ziemię; przy nim znajduje się zegar; za pomocą rączki którą się kręci, na zegarze można widzieć wszystkie zaćmienia, które były i które będą. Ten ciekawy instrument znajduje się w paryskiem obserwatorjum.

Dopóki astronomia nie odkryła przyczyny zaćmienia, zjawisko to razem z pojawianiem się komet i zorzy północnej było postrachem prostego i ciemnego ludu. Któż nie wie naprzykład, że Krzysztof Kolumb, będąc otoczony dzikimi i nie mając żywności wybawił się ze swojej ciężkiej pozycji tern, że wiedząc, iż w ten dzień ma być zaćmienie słońca, oznajmił dzikim że jeżeli mu nie przyniosą potrzebnej żywności, on na zawsze pozbawi ich światła słońca; początek zaćmienia, który niespodzianie potwierdził słowa Kolumba, zrobił to, że dostarczono mu wszystkiego, czego tylko żądał.

W czasie pełnego zaćmienia słońca w wielu miejscach nieba gwiazdy stają się widomemi, ciemność czasami następuje taka, że książki czytać nie można; nietoperze, myśląc że noc nastąpiła, wylatują ze swoich kryjówek, ptaszki przestają śpiewać i chowają główki swoje pod skrzydła. Bydło pracujące w polu zatrzymuje się; owce zbiegają się w kupę, jak w chwili niebezpieczeństwa; zwierzęta nawet głodne, w chwili zupełnego zaćmienia nie jedzą; pszczoły zlatują się do ułów i nie wychodzą aż po zaćmieniu. W czasie zaćmienia w 1851 roku w Petersburgu zauważaliśmy, że przy ósmym calu jak przed zaćmieniem tak i po zaćmieniu, przedmioty wszystkie przybrały kolor pomarańczowy; kiedy zaćmienie doszło 10 calów, kolor nieba stał się blady i jakby purpurowy. W czasie zupełnego zaćmienia księżyc bywa otoczony wieńcem srebrnego koloru. Wieniec ten składa się z dwóch pierścieniowatych obszarów: wewnętrznego, przylegającego do brzegów księżyca, jaśniejącego ró-wnem światłem, i zewnętrznego otaczającego pierwszy, mniej błyszczącego i słabnącego od środka na zewnątrz. Zjawiające się czasami w chwili zupełnego zaćmienia słońca, na brzegach księżyca jakby narosty płomienia, objaśniają astronomowie rozpalonemi obłokami pływa-jącemi w atmosferze słonecznej.

XXII. Przypływ i odpływ morza.

Są to ruchy dzienne wód oceanu, które w 24 godzinach i 49 minutach dwa razy dążą od równika do biegunów i dwa razy od biegunów do równika. Wody podnoszą się z początku prawie przez sześć godzin, zalewają brzegi i rzucają się w łoża rzek, na dalekie od ich ujścia przestrzenie. Doszedłszy do największej wysokości, prawie przez kwadrans pozostają w spokoju, potem powoli zaczynają zniżać się i opuszczają ląd, który zalały poprzednio. Ten nowy ruch ciągnie się także około sześciu godzin; gdy wody dojdą do najniższej linji, pozostają w tym stanie prawie kwadrans, a potem poczynają nanowo podnosić się i zalewać brzegi.

Pierwszy, co zbadał przyczynę tego ruchu, był Newton. Dowiódł on, że księżyc przechodząc nad każdym punktem oceanu, w skutek siły przyciągania przyciąga do siebie wodę, i jest przyczyną tego wielkiego i pięknego fenomenu natury.

Następnie przekonano się: 1) Że wody oceanu podnoszą się w każdym punkcie, w którym księżyc przechodzi. 2) Że Śródziemne morze niema innnego przypływu jak tylko ten, który mu komunikuje ocean przez Gribraltarską cieśninę, dla tego tylko, że księżyc nigdy nie przechodzi prostopadle nad tern morzem. 3) Że przypływ i odpływ morza opóźnia się codziennie tak jak i księżyc o trzy kwadranse. 4) Że przypływ i odpływ następuje w też same godziny co poprzednio po trzydziestu prawie dniach, to jest właśnie po czasie, . który oddziela nów księżyca od następnego nowiu.

6) Że przypływ i odpływ jest zawsze większy kiedy księżyc znajduje się w najbłiższem położeniu od ziemi. 6) Że w pełni i na nowiu przypływy i odpływy są znaczniejsze, bo słońce działa na wody ziemi w jednym co księżyc kierunku, gdy w czasie pierwszej i ostatniej kwadry wody podnoszą się niżej, bo słońce niszczy prawie trzecią część skutku przyciągania księżyca.

li

In

jaw

Gdy księżyc przechodzi prostopadle nad częścią oceanu, wody jego przyciągnięte tern ciałem, podnoszą się, i ponieważ to przyciąganie działa w przeciwnym kierunku przyciągania ziemi, wody znajdujące się z każdej strony równika, pod wpływem ukośnych tylko promieni stają się cięższemi i dążą do środka ziemi. W tym samym czasie, części morza djametralnie przeciwne punktowi, który księżyc przyciąga, będąc mniej przyciągane jak środek ziemi, bo są więcej oddalone , podnoszą się także ze strouy przeciwnej księżycowi, tak że w oceanie zawsze odbywają się dwa przypływy wód w przeciwległych półkulach ziemskich. Przyciągająca siła, z którą słońce działa na ziemię, chociaż trzy razy mniejsza jak przyciągająca siła księżyca, jest jednak także przyczyną przypływów i odpływów. Należy więc rozróżniać dwa rodzaje przypływów: słoneczny i księżycowy. Gwiazda dzienna podnosi morza w południe i północ, przechodząc przez południową linję, i pozwala im opadać o dziesiątej z rana i o dziesiątej wieczór. Dwa razy na miesiąc, na nowiu i w pełni, działanie słońca ma ję

den kierunek z księżycem, i dla tego powiększa siłę zjawiska, kiedy przeciwnie w czasie kwadr, słońce będąc w położeniu prostopadłem do księżyca, niszczy działanie tego ciała tak, że przypływy w czasie pierwszej i ostatniej kwadry są najmniejsze.

Najwyższe wzniesienie wód nie znajduje się pod samym księżycem, lecz zawsze w pewnem oddaleniu ku wschodowi, i ta odległość nigdy nie przechodzi 15°. Wody oceanu nie zaraz poddają się przyciąganiu, które je podnosi; inercja ich sprzeciwia się temu i nie pozwala im iść natychmiast za ciałem, które na nie działa. Dla tego też podnoszą się one do najwyższego punktu nie w chwili największego przyciągania księżyca, lecz po pewnym czasie. Nie tylko przyciąganie słoneczne przeciwdziała przyciąganiu księżycowemu, lecz ruch wód, tarcie o brzegi, zakrój tych brzegów są przeszkodami opóźniającemi zjawisko. Na przylądku Dobrej Nadziei, naprzykład, to spóźnienie się dochodzi do 2¹/. godzin, a w Dunkierce i w Duwrze całe 12 godzin, gdyż ocean potrzebuje tyle czasu, żeby przebyć przez La Manche i Pas de Calais i rozlać się na brzegi. Przypływ jednak i odpływ w tych miejscach są regularne.

Większe lub mniejsze podnoszenie się wód zależy nie tylko od przyciągania ciał niebieskich, ale jeszcze od natury dna i brzegów morskich. Przypływ bez wątpienia będzie większy w kanale, gdzie ściśnięte wody mają większą łatwość podnieść się jak tam, gdzie brzegi szerokie i odkryte. W St. Mało w La-Manche, przypływ wód dosięga czasami 9 sążni, około Brestu tylko 4 sążni podczas, gdy około wyspy Ś. Heleny tylko pół sążnia, a na wyspach Południowego oceanu ćwierć sążnia.. Wiatry także wywierają wpływ swój na zjawisko: jeżeli silny wiatr dmie w kierunku ruchu wody, to ona podniosą się wyżej jak w czasie ciszy, lecz jeżeli wiatr dmie z strony przeciwnej, to przypływ staje się słabszym. Przypływ co do wysokości zmniejsza się z dnia. na dzień nawet na jednym brzegu, powiększa się w ciągu 8 dni, potem zmniejsza się w ciągu tegoż czasu; tak,, że dwa razy na miesiąc są dwa wysokie przypływy co

dni 15, i dwa bardzo niskie w tymże samym przeciągu czasu; dwa razy na rok, w czasie zrównania dnia z nocą na wiosnę i w jesieni, przypływy są wyższe jak wszystkie inne. Newton obliczył, że gdyby były morza na księżycu, to przyciąganie ziemi powinno by podnieść je przynajmniej na 15 sążni, podczas gdy przyciąganie księżyca w większej części nie podnosi wody znaczniej jak na dwa sążnie.

Na nowiu i w pełnię w czasie zrównania dnia z nocą, przypływ wód oceanu wdziera się w łoże rzeki Sekwany we Francji, i z nadzwyczajną siłą dąży w formie pienistego wału wodnego przeciwko biegowi rzeki, niszcząc wszystko i druzgocąc co tylko spotka po drodze, Francuzi nazywają to szczególne, tylko w tern miejscu zauważane zjawisko : barre du flot.

Korzyść, którą przynoszą przypływy i odpływy wód, jest ta, że morza wdzierając się w łożyska rzek, powiększają głębokość ich ujścia i pozwalają okrętom wchodzić daleko w głąb kraju. Okręta czekają tego ruchu wody, żeby dojść do portów lub wyjść z nich, nie osiadając na mieliźnie. Przypływ także nie pozwala resztkom organicznym, zbierającym się w morzach, gnić i zarażać wody, rozrzucając te resztki i ciągle je poruszając. W Bałtyckiem morzu niema przypływów, i dla tego rzeki wpadające w to morze, od napływu piasków tak teraz przy ujściach są płytkie, że statki wielkie nie mogą już wchodzić w te rzeki, i handel niegdyś tak sławny, który prowadzono Wisłą, Niemnem i Dźwiną, teraz chyli się ku zupełnemu upadkowi.

XXIII. Mars.

Planeta Mars jest naszym sąsiadem w przestrzeniach niebieskich i przedstawia stosunki klimatyczne tak podobne do istniejących na ziemi, iż z ciekawością każdy przeczyta ostatnie zrobione obserwacje. Na pierwsze wejrzenie Mars nie wygląda bardzo błyszcząco. Czerwony kolor jego okazuje że planeta jest otoczony bardzo gęstą atmosferą, daleko gęstszą jak

—122 —

atmosfera ziemi; jeszcze bardziej przekonywa nas o tern okoliczność, że gwiazdy, przed któremi Mars przechodzi, znikają pierwej nim je ciało płanety zakryje. Światło jego czasami iskrzy się. Niektórzy jednak uczeni czerwony kolor płanety przypisują składowi jego powierzchni. „Na tym planecie" mówi John Herszel „widzimy z największą dokładnością kontury tego, co powinniśmy uważać za ląd i morze. Ląd odznacza się tym czerwonawym kolorem, który charakteryzuje światło płanety, wydającego się jakby się palił i które dowodzi, że ziemia jest tam zafarbowana kolorem okry, jak wiele piasczystych miejsc, znajdujących się na ziemi; tylko że kolor jest mocniejszy w skutek kontrastu, który się objaśnia ogólnemi prawami optyki. Morza tameczne wyglądają zielono."

Żaden wreszcie z płanet nie może być porównany z Marsem co do zadziwiających zmian światła, których przyczyna leży w tern, że oddalenie jego od ziemi i słońca zmienia się z położeniem płanety na niebie. Droga jego jest bardzo wyciągnięta; raz Mars znajduje się od nas na 49 milionów geogr. mil, drugi raz tylko na 10 milionów mil; to jest właśnie przyczyną, że widoma wielkość płanety zmienia się bardzo znacznie. W roku 1719, Mars znajdując się w najbliższem oddaleniu od ziemi i słońca, świecił takim niezwyczajnym blaskiem, że w niektórych miejscach uważano go za nową, dotychczas nieznaną gwiazdę, i obudził przestrach w ludziach mało obznąjomionych z astronomją. Orbita tego planety bardzo mało oddala się od eklip-tyki słońca, tworząc kąt na 1° 51°'.

Słońce znajduje się w północnej półkuli w czasie półroku Marsowego, a w południowej półkuli w czasie drugiego półroku, a zatem zrównanie dnia z nocą, jakie obserwujemy na ziemi, rozdziela te dwa perjody i jest przyczyną pór roku na Marsie takich samych jakie istnieją na ziemi. Właśnie to objaśnia ciekawe zjawisko, które można obserwować na północnym i południowym biegunie płanety, to jest powiększanie się i zmniejszanie białych plam, których blask jest dwa razy większy jak innych części płanety. Północna plama zmniejsza

się w czasie wiosny i lata, powiększa się zaś w następne pory roku; zjawisko przeciwne obserwuje się na południowej części planety; co dowodzi, że około biegunów tworzą się znaczne przestrzenie śniegu i lodu, które powiększają się lub zmniejszają stosownie do ciepła. Na ziemi północna półkula tworzy więcej lądów, na Marsie południowa. Od sześćdziesiątego stopnia południowej szerokości, zaczynają się wielkie lądy tego planety i ciągną się aż do równika i dalej.

Najlepiej obserwować tego płanetę kiedy stoi w bliskości ziemi i na linji łączącej środek słońca i naszego planety. Wtedy przechodzi przez południk około północy

180

k ‘"ii

90

o-io

f-\

(tMĄk

180

z; o

'Mo

4^(1

zh o

Zio

i doskonałe może być zbadany. Natenczas można widzieć obie plamy śniegowe, i zauważać, że środek ich nie leży u samych biegunów osi obrotu planety. Te dwa lodowce zmniejszają się widocznie gdy podpadają pod działanie promieni słonecznych, a powiększają się co do wielkości i blasku, gdy promienie te przestają na nie działać. Ciemne plamy różnej formy zmieniają swój kolor, jak zmieniają kolor lasy nasze w czasie lata i zimy. Są tam plamy czerwone, błękitne, zielonawe i białe. W roku 1862 astronomowie Grow i Joyson zdjęli mnóstwo rysunków z Marsa za pomocą doskonałych instrumentów. Położenie jego było takie, że można było

— 124 -dokładnie widzieć całe koło śniegu, które otaczało południowy biegun planety, i brzeg był tak dokładnie odgraniczony, że widać było doskonale, iż się kończył urwiskiem. Śnieg północnej półkuli był widoczny tylko jak słabe światło, lecz wszystko okazuje, że śniegowe przestrzenie nie leżą na jednej linji przechodzącej przez środek płanety. Podzwrotnikowe strony otoczone szerokim zielonawym pasem, który zdaje się być oceanem. Na jednym z jego punktów występuje wyspa, mająca taki sam czerwonawy kolor jak i wielkie kontynenty, które ciągną się z obudwu stron równika.

Kula tego płanety ma prawie przez pół tak wielką średnicę jak ziemia, a masa tego płanety jest ośm razy mniejszą. Wiemy że siła przyciągania płanety słabnie w stosunku do zmniejszenia sie jego masy; przyciąganie więc Marsa musi być ośm razy słabsze niż ziemi. Wiemy jednakże skądinnąd, że przyciąganie na powierzchni płanety dwa razy jest większe jeżeli ta powierzchnia będzie o połowę mniej odległą od swojego środka.

Ztąd wypada, że siła przyciągania Marsa na powierzchni, z powodu małej masy jego winna być ośm razy słabszą niż ziemi, ale z powodu małości kuli działa cztery razy silniej. Jasno więc że ciężkość przedmiotów ziemskich na Marsie jest o pół mniejszą. Słońce z Marsa o trzecią część mniejsze wygląda jak z ziemi, a wychodzące.zeń światło i ciepło działa o połowę słabiej jak na ziemi. Średnie oddalenie od słońca wynosi 32 miliony mil; obrót na około orbity Mars wypełnia w 686 dni 23 godzin 30 minut i 41 sekund. Rok więc Marsowy, to jest perjod jego obiegu około słońca, ciągnie się prawie dwa razy tak długo jak ziemski. Dzień zaś na Marsie jest tylko o pół godziny dłuższy aniżeli na ziemi; jego obrot około osi trwa bowiem 24 godzin 30 minut i 21 sekund.

Jeżeli który planeta posiada rośliny i żywi zwierzęta i istoty ludzkie, to przypadek ten najprędzej może na Marsie zachodzić. Powietrze, chmury, deszcz, śnieg i lód jakie Mars rzeczywiście posiada, wskazują że jego klimatyczne stosunki nie wiele się od naszych różnią. Wprawdzie ciepło i światło dochodzi do Marsa w ilości o połowę mniejszej, ale jest dosyć okolic na ziemi zostających w podobnych warunkach, a mimo to są przez rośliny, zwierzęta i ludzi zamieszkane. Długość doby jest prawie taż sama jak i u nas, zmiana pomiędzy dniem i nocą nieznacznie odstępuje od ziemskiej. Ciężkość tylko jest o pół mniejszą, a jeżeli ztąd wyciągniemy wniosek, że rośliny, zwierzęta i ludzie pod względem wzrostu i siły zawsze zostają w pewnym stosunku do siły przyciągania swego planety, to musielibyśmy przypuścić że stworzenia na Marsie są tylko przez pół tak wielkie i silne jak nasze. Jowisz z tego planety wygląda tak świetnym i pięknym jak Wenera z naszej ziemi.

Mars jest jedynym planetą, dalej od ziemi leżącym, na którym zauważano odmiany światła podobne jak na księżycu; ciemna część jednak planety nigdy nie przechodzi ósmej części całej tarczy jego. W czasie kwadr przedstawia się w dobrej lunecie jako jajo, ale nigdy w formie sierpa.

Galileusz pierwszy zauważał odmiany Marsa i napisał 30. Grudnia 1610 roku do Casellego: „Nie śmiem upewniać że widziałem odmiany Marsa, lecz jeżeli nie mylę się, widziałem iż nie jest on zupełnie okrągłym". Dziś fakt ten nie podlega już żadnej wątpliwości.

XXIV. Małe planety.

Przestrzeń między Marsem i Jowiszem do końca zeszłego stulecia uważano za pustą. Próżnia tak wielka uderzała astronomów. Odległość Merkurego, Wenery, Ziemi i Marsa od Słońca wynosi 8, 15, 21 i 32 milionów geograficznych mil. Po nich według spostrzeżeń dawnych astronomów następował zaraz Jowisz na 108 milionów mil oddalony od słońca, to jest na trzy razy większą jak Mars przestrzeń. Takie marnowanie w budowie przestrzeni świata, której wprawdzie nie braknie, zdawało się nawet astronomom zeszłego wieku do tego stopnia uderzającem, że niektórzy wypowiedzieli myśl jakoby wielka przestrzeń między Marsem i Jowiszem była pjerwotaie zajętą przez jakiegoś planetę, który skutkiem jakiejś okoliczności zniszczonym został. Nadzwyczaj prędko przychylono się do tego zdania, szczególniej po odkryciu 1. Stycznia 1801 roku małego planety, którego droga wypadła pomiędzy Marsem i Jowiszem, i w parę lat później jeszcze trzech innych w tej samej okolicy świata. Nadano im nazwę: Cerery, Junony, Westy i Pallady. Prawie wiary dać niepodobna jak myśl o zburzonym planecie chętne między naturalistami znalazła przyjęcie. Nie tylko przytaczano przyczyny, które to rozpadnięcie sprawiły, ale nawet robiono zapytania czy ziemię naszą nie czeka kiedy los podobny? Jedną z przyczyn wymyślonych było spotkanie tego planety z kometą, które wtenczas tylko byłoby możebne, gdyby kometa i planeta na jednej prostej linji ku sobie dążyły, przyczem musimy przypuścić, że ciało komety jest dość stałą i zbitą masą dla sprawienia takiego skutku. Ale obie te hipotezy nie mają istotnej podstawy. Spotkanie się na linji prostej należy prawie do niemożliwości we wszechświecie, gdzie wszystkie ciała ruszają się po linjach krzywych i już z daleka na bieg swój wpływ wywierają. Przytem powszechnie wiadomo, że komety składają się z masy nadzwyczaj subtelnej, subtelniejszej od naszego powietrza, a zatem nie mogą podobnej szkody wyrządzić. Zresztą przekonano się już w roku 1770 i wkrótce potem w roku 1779, że jeden kometa wpadł między Jowisza i cztery jego księżyce, nie zrządziwszy najmniejszego zniszczenia, nie wpłynąwszy nawet na zmianę biegu tychże księżyców. Drudzy myśleli że gwałtowne planetarne trzęsienie ziemi było przyczyną rozpęknięcia planety. Lecz i ten pogląd okazuje się naukowo fałszywym, bo najnowsze poszu-kiwania nad ciepłem dowiodły że ciepło nie może wydać'większej siły, jak ta która do utworzenia jego była potrzebną. Ponieważ zaś wewnętrzne ciepło planety pochodzi ze skurczenia się i zgęszczenia tegoż, więc niepodobna żeby też same ciepło mogło go znów rozsadzić.

Ilość już dojrzanych małych płanetek między Marsem i Jowiszem wynosi 52, lecz prawdopodobnie znajduje się ich

—127 —

daleko więcej. Okoliczność, że ciałka krążąc około słońca, w bliskości Jowisza silnego doznają zboczenia, tłomaczj nam, że w biegu ich wielkie panuje zamieszanie i nie mało nasuwa się trudności chcącemu dobrze obliczyć ich drogę. Niektóre, zamiast zostawać w płaszczyźnie innych planet, występują znacznie na północ i na południe, tak że ich drogi krzyżują się już bardzo wybitnie z płaszczyznami dróg innych planet. W biegu doznają przeszkód nietylko od masy Jowisza, ale i od wzajemnego działania na siebie, tak że prawidłowo jak inne, poruszać się nie mogą.

Są pewne punkta przestrzeni, gdzie drogi małych płanetek, w ogóle nadzwyczajnie wydłużone, krzyżują się między sobą, i takiem miejscem jest okolica nieba, gdzie słońce znajduje się w sierpniu, a więc w konstelacji Panuy. Te okolice były najpilniej badane przez astronomów i tu najwięcej odkryto małych płanetek. Z powodu oddalenia, ani masy płanetek tych, ani ich średnic dotychczas jeszcze nie oznaczono. Sądząc jednak w przybliżeniu musi być tam byt bardzo lekki, gdyż funt waży pewnie nie wiele więcej jak łót. Człowiek tam czułby się w swych ruchach trzydzieści razy lżejszym; rzuciwszy mocno kamień możnaby wyrzucić go za granicę przyciągania płanety; a dobra tancerka mogłaby tam podskakiwać na wysokość trzeciego piętra.

XXV. Komety Enkiego, Bieli, Faye i innych.

Te ciała niebieskie nie należą do planet, lecz znajdują się wśród dróg planetarnych i dlatego musimy na tern miejscu słów kilka o nich powiedzieć. Kometa Enkiego, krąży w tak wydłużonym kole około słońca, że się doń zbliża aż na 6 milionów mil, czyli bardziej jak Merkury. Lecz potem oddala się znów i biegnie dopóki nie dosięgnie największej swej odległości 80 milionów mil. Droga jego, z powodu swego wydłużenia przecina drogi wszystkich planet, o których dotychczas mówiliśmy, i sam kometa raz zbliża się do słońca bardziej niż którykolwiek z planet, to znów oddala się bardziej niż którykolwiek z 52 małych płanetek. Koło swoje odbywa w 3 lata

i 115 dni. W połowie tego czasu przebiega pół swojej drogi, i to od miejsca największego oddalenia aż do miejsca największego zbliżenia do słońca biegnie z coraz wzrastającą szybkością. W bliskości słońca nabywa najszybszego biegu i ztąd znów oddala się z prędkością opóźnioną, tak że w drugiej połowie czasu swego obiegu kończy drugą część swej podróży i przybywa na miejsce największego oddalenia z prędkością najmniejszą, aby znowu tęż samą przebyć kolej.

Drugi kometa również między planetami przesuwający się, nosi nazwę astronoma Bieli, który w 1826 r. pierwszy go spostrzegł i drogę obliczył. Obiega około słońca w 6 lat i 9 miesięcy, sposobem komet po bardzo wydłużonej elipsie, przyczem raz się do słońca zbliża aż na 18 milionów mil, to znowu na 120 oddala. Kometa ten w s wojem zbliżeniu do słońca zaledwo drogę ziemi przekracza, podczas gdy kometa Enkiego nawet przed Merkurym staje. Oba te ciała jednak są w tern do siebie podobne, że nigdy z zakresu dróg planetarnych nie występują, a powtóre że czas obiegu ich jest daleko krótszy aniżeli czas obiegu reszty dotąd znanych komet. Przy tern biegną w tym samym co planety kierunku tj. od zachodu na wschód, i wreszcie idą wprawdzie trochę poprzecznie po drogach i oba znacznie występują na północ i południe, ale przecież nie tak jak największa liczba innych komet, które we wszystkich możliwych kierunkach ruchy swe około słońca odbywają. Dwie okoliczności jeszcze wyróżniają te ciała od wszystkich innych, dotychczas znanych. Spostrzegamy na nich zjawiska szczególne i jedyne w swoim rodzaju.

Czas obiegu komety Enkiego coraz się skraca. Rachunek okazuje że ten kometa dąży po pewnym rodzaju wydłużonej spiralnej linji i dlatego do słońca coraz bardziej się zbliża. Z każdym jego obiegiem słoneczna odległość zmniejsza się, i nie ulega wątpliwości, że po wielu, może tysiącach lat, kometa upadnie na słońce i już się zeń nie wydostanie. Jedyne objaśnienie tego dziwnego faktu znajduje się w tern, że eter, którym kapełniona przestrzeń wszechświata, jakkolwiek deli-natny i żadnego oporu nie stawia biegowi innych ciał „niebieskich, wystarcza przecież do przeszkodzenia postępom komety Enkiego, który sam z niezmiernie wiotkiej masy złożony. I dlatego siła przyciągania słońca w nim przeważa do takiego stopnia, że ciągle jej ulegając znajdzie nakoniec zgubę swoją w słońcu. Chociaż eteru tego nigdzie zobaczyć ani poczuć nie można, to przecież o istnieniu jego nikt już więcej nie wątpi od czasu jak rachunkiem i doświadczeniem stwierdzono, że światło słońca i gwiazd dlatego tylko do nas przy chodzi, że eter, czyli jak Gtrowe powiada — rozrzedzone powietrze, w drżenie wprawionem zostaje i drżenie to z niepojętą prawie prędkością na wszystkie strony rozszerza się.

Jeszcze dziwniejsze i bardziej wyjątkowe zjawisko przedstawia kometa Bieli, zjawisko, które dotąd napróżno starano się objaśnić. Kometa ten wygląda jak mgła kulista, na której przodzie widać jaśniejsze i stalsze jądro. Już w roku 1847 spostrzeżono że jądro to rozpadać się zaczyna, tak jakby kometa chciał się na dwoje podzielić, lecz na to spostrzeżenie nie wiele zwracano uwagi. Dopiero gdy w 1852 roku znowu stał się widzialnym, ujrzano że w tern niewyjaśnionem zjawisku, ogólnej własności przyciągania tak żywo przeciwnem, w istocie postąpił, gdyż teraz widać go było jako podwójnego kometę, który z dwóch jąder i z dwóch osobnych powłok złożony, spokojnie drogą swą się toczył.

1113!

Kometa ten, jakeśmy powiedzieli, obiega około słońca w przeciągu lat 6 i 9 miesięcy i w swem największem zbliżeniu odległy jest o 19 milionów mil od tegoż. Ziemia zaś oddaloną jest, jak wiemy, o 20 milionów mil; skoro więc kometa w swej podróży ma jeszcze milion mil do zrobienia, aby się zbliżył najbardziej, lub też w powrocie milion mil ubiegł, to znajduje się w tej odległości co i ziemia. Jeżeli się zdarzy że kometa przechodzi po jednej stronie słońca, a ziemia po drugiej, to naturalnie wszystko odbędzie się najspokojniej, bo oba ciała będą oddzielone

--130 —

odległością 40 milionów mil. Ale z kolei czasu może nastąpić, że kometa tuż przed ziemią przebiegnie, alba o nią uderzy. Na rysunku punkty A i A' są punktami zetknięcia.

Astronomowie obrachowali, że przypadek ten istotnie może nastąpić, gdy kometa pod koniec grudnia najbardziej do słońca się zbliża. Zdarzy się to dopiero około Bożego narodzenia 1933 roku, a potem jeżeli nic się z ziemią nie stanie, w tymże samym dniu 2115 roku kometa o ziemię uderzy i pokaże co zrobić może.

Wszystkie obliczenia i obserwacje zgadzają się że nasz system planetarny urządzony jest na nieskończoną i wieczną trwałość. Nie napróżno takie marnowanie przestrzeni w układzie świata istnieje. Gdyby świat był oszczędniej w tym względzie urządzony, gdyby planety nie tak wielkiemi były przedzielone odstępami, to wzajemne przyciąganie niechybnie zakłóciłoby ich bieg spokojny i może nawet niektóre przyprawiłoby o zagładę. Jeżeli zaś istnieje zamiar trwałości w budowie układu słonecznego, to z pewnością nie uda się takiej zagadkowej istocie, jaką jest kometa Bieli, zniszczyć całą harmonję świata. A do tego już się kometa rozdziela, zachodzi więc z nim jakiś stosunek, który istnienia jego i przyszły byt w wątpliwość podaje.

W 1843 roku w Paryżu astronom Faje odkrył kometę i obliczył bieg jego na 2725 dni 16 godzin i 39 minut tj. około lat siedmiu. Rachunek ten sprawdził się zupełnie w 1851 roku. Krąży on także w okolicy małych planet, z kierunku i pochylenia do biegu planet Enkiego i Bieli podobny. W 1846 roku astronom Brorse odkrył kometę, którego czas biegu trwa półszosta roku tylko. Dalej Arrest w 1851 roku spostrzegł nowego kometę i czas jego obiegu na lat 6 i miesięcy 5 obliczył. Także Yico w Rzymie odkrył nowego kometę, który kończy podobno obieg swój w półszosta roku. Te odkrycia i obliczenia są dowodem że przestrzeń między Marsem i Jowiszem nie tylko dla małych przeznaczona planet, lecz i dla komet krótkiego obiegu. Czas także pokaże czy te komety podlegają dziwnym

zboczeniom drogi jakim podlega kometa Enkiego, lub czy przedstawiają takie szczególne zjawisko jak kometa Bieli.

XXV1. Jowisz.

Średnica Jowisza wynosi około 20 tysięcy mil, to jest planeta ten 1330 razy jest większy od ziemi; lecz gdy materja, z której się Jowisz składa, cztery razy jest lżejszą od materji ziemi, przeto masa Jowisza jest tylko 340 razy większą jak masa ziemi, czyli, że potrzebaby 340 kul ziemskich położyć na szali, żeby zrównoważyć drugą szalę na którą Jowisz byłby położony.

Jowisz jest oddalony od słońca 108 milionów mil, i chociaż ziemia w najbliższem położeniu oddzielona jest 80 milionami mil od niego, jednak daleko jest gruntowniej zbadany jak Wenera, zbliżająca się do nas na 5 milionów mil. Objaśnienie tego bardzo łatwe. Gdy Wenera jest w najbliższem położeniu, wtenczas stoi między słońcem i ziemią. W tern położeniu nie widać jej naprzód dla promieni słonecznych, które przeszkadzają obserwacji, a potem że strona ku nam zwrócona jest ciemną, więc zamiast jasnej czarną tylko możemy spostrzedz kulę. Jeżeli zaś znajdzie się w szczęśliwem położeniu i w całej sile światła, to powiększona przez szkła tak razi oczy, że badać jej niepodobna.

Z Jowiszem ma się wcale inaczej. Gdy ziemia najbardziej do niego zbliżona, to stoi między nim a słońcem. Jowisz więc zjawia się kieóy słońce zachodzi; tym sposobem zwraca ku nam swe łagodnie oświecone oblicze i przez całą noc tworzy nam najjaśniejszą i największą gwiazdę na niebie.

Jowisza przez jedną noc można ze wszech stron poznać, kula jego bowiem obraca się w koło osi swojej w 9 godzin i 56 minut. Że planeta ten obraca się w około osi, przekonano się ze zmiany miejsca plam, które teleskop odkrył na jego powierzchni. Wszystkie plamy te, z bardzo małym wyjątkiem, pokazują się w formie podłużnych pasów, ciemnych lub światłych. Liczba ich zmienia się i czasami pasy te wyglądają jakby jeden

stykał się z drugim, czasami zaś są rozdzielone i poprzerywane. Raz widać jeden tylko lub dwa pasy, a drugi raz siedm lub ośm.

S-ci-®

Jowisz.

Zauważano także kilka bardzo światłych punktów, które szczególnie służą do obserwowania dziennego obrotu planety około osi. Jedni wnoszą że plamy są to morza rozciągające się po planecie w kierunku jego ruchu, z porozrzu-canemi na niem wyspami; drudzy sądzą że ciemne punkty są to lądy płanety, podczas gdy światłe są to obłoki, pędzone wiatrem w różne strony i z różną chyżością. Przy tak gwałtownym obrocie około osi płaneta musi być bardzo spłaszczony u biegunów i w istocie można to dojrzeć za pomocą bardzo miernej lunety. Pomiary pokazały że gdy śre-% dnica równika wynosi 20 tysięcy mil, od bieguna do bieguna jest tylko 18.500 mil.

Jowisz ma cztery księżyce, które przy pomocy dobrej kieszonkowej lunety widzieć już można. Księżyce te w różnych odległościach krążą od niego. Pierwszy i czwarty z tych księżyców są tak wielkie jak Merkury; drugi i trzeci są prawie takiej że wielkości jak nasz. Czwarty zdaje się specjalnie przeznaczonym do oświecenia biegunów tego płanety, sądząc z nachylenia orbity jego ku równikowi Jowisza. Bliższe badanie uczy że Jowisz lepiej jest obsługiwany przez księżyce swoje niż ziemia. Pierwszy księżyc, to jest najbliższy płanety, przez 1 dzień i 18 godzin obiega go w koło; drugi, cokolwiek bardziej oddalouy potrzebuje na to 3 dni i godzin 13; trzeci drogę swą odbywa przez dni 7 i godzin 3, a czwarty, najbardziej odległy, krąży przez dni 16 i godzin 16.

Księżyce Jowisza obracają się z zachodu na wschód i tak samo nie posiadają powietrza jak nasz ziemski. * Podobne są dalej do naszego w tern, że zawsze tylko jedną stronę zwracają ku swemu planecie. Najbliższy punkt Jowiszowych księżyców jest w ten sposób przyciągany, że obrot naokoło osi nastąpić nie może. Krążąc

tylko około Jowisza wszystkie swe strony zwracają ku słońcu aby je oświetliło.

O tym fakcie przekonano się z perjodycznego powrotu plam zauważanych na ich powierzchni. Dzień na takim księżycu jest tak długi, jak czas jego obiegu około planety, ale za to noc oświeca im Jowisz w sposób, o którym trudno abyśmy mieli dobre pojęcie, bo z pierwszego księżyca kula Jowisza wydaje się prawie czterdzieści razy większej średnicy jak nam słońce, to jest tworzy na niebie tarczę o płaszczyźnie 1600 razy większej od naszego słońca. Nawet z czwartego księżyca kula Jowiszowa jeszcze jest o 64 razy większa od naszego słońca.

Ponieważ Jowisz jest ciało ciemne, jak wszystkie planety oświecane przez słońce, przeto zdarza się często że jeden z jego księżyców zakrywa mu tarczę słoneczną i sprawia zaćmienie słońca. W takim wypadku widać na jasnej kuli Jowisza czarną plamę powoli przesuwającą się. Cień pierwszego księżyca przechodzi w dwóch i pół godzinach, cień drugiego potrzebuje na to trzech godzin, trzeciego trzech i pól, czwartego czterech godzin i trzech kwadransów. Ale że i księżyce światło swe otrzymują od słońca, przeto również bywają zaciemniane, skoro zajdą za planetę czyli w cień jego. Znikają wtedy nagle z przed oczu i stają się wi-.dzialnemi dopiero jak z cienia wystąpią. Niekiedy wszystkie cztery księżyce stoją równocześnie na tamę-. ćznem niebie, niekiedy, chociaż prawda że rzadko, dwa z nich zachodzą jeden za drugiego, tak że się wzajemnie zaciemniają, sprawując widok nam tu zupełnie nieznany. Trzy pierwsze księżyce zaćmiewają się przy każdym obrocie swoim około Jowisza, czwarty zaś, w skutek nachylenia orbity swojej, tylko dyya razy w sześć lat bywa zaćmiewany. Te zaćmienia obserwują się bardzo ściśle i bywają obliczane naprzód, bo ta jest rzeczą bardzo ważną dla marynarzy, pozwalając im sprawdzić godziny zegarów, znajdujących się na okręcie, jeżeli się popsują.

Obserwując zaćmienia Jowiszowych księżyców, duń-

— 134 -

ski astronom Koemer oznaczył prędkość światła następnym sposobem:

Jak powiedzieliśmy, pierwszy z księżyców Jowisza odbywa drogę około planety swego w 42 godzinach 23 minutach i 36 sekundach, i przy każdym obrocie wchodząc w cień Jowisza zaćmiewa się. Dopóty, dopóki ziemia znajduje się w części orbity swojej, najbliższej Jowisza T, jak wskazano na rysunku, zaćmienia następują po sobie regularnie w 44 godzin, 28 minut i 36 sekund; lecz w miarę, jak ziemia obracając się naokoło słońca, oddala się od planety, można zauważać, że zaćmienia spóźniają się, i gdy ziemia po 6 miesiącach przejdzie na

Prędkość światła.

przeciwną stronę słońca, to spóźnienie równa się 16 minutom i 36 sekundom. Przechodząc z jednego położenia w drugie, ziemia oddaliła się od Jowisza na dwie przestrzenie, oddzielające ziemię od słońca, a ponieważ ta przestrzeń wynosi 21'/₂ milionów mil, wniosek więc jasny, że dla przebieżenia przestrzeni 77, mającej 43 milionów geogr. mil, światło potrzebowało użyć 16 minut i 36 sekund, czyli 996 sekund, a zatem na sekundę światło przebiega prawie 44.000 geogr. mil.

Jowisz obraca się naokoło swej osi w ten sposób, że dni i nocy ciągle i na każdem miejscu planety są jednakowo długie: 4 godzin i 58 minut. Na Jowiszu nie ma zmiany pór roku; przy równiku panuje ciągłe, niczem nieprzerwane lato, ku biegunom stopniowo coraz zimniej. Gruba atmosfera, otaczająca planetę, przedłuża świt poranny i zmrok wieczorny, szczególnie w^toli-—135 -

cach biegunowych, gdzie właściwie nie ma ciemności nocnych. Słońce na Jowiszu wydaje się przeszło pięć razy mniejszem niż u nas; światło więc działa tam 27 razy słabiej, a w tym samym stosunku słabieje i ciepło słoneczne. Istoty, żyjące na Jowiszu, muszą posiadać doskonałe oczy, żeby przy tak slabem oświeceniu mogły widzieć tak dobrze, jak my widzimy przy daleko jaśniejszem. Za to powinni posiadać zdrowe i silne mu-szkuły, bo przyciąganie na Jowiszu jest dwa i pół razy większe jak na ziemi, to jest, że gdybyśmy byli na Jowiszu, to ciało nasze byłoby tak przyciśnione, jak gdyby półtora cetnara na niem ciężyło.

Jowisz kończy swoją drogę naokoło słońca, mającą 572 milionów geogr. mil, w 11 lat 314 dni 12 godzin 23 minut i 9 sekund, robiąc po orbicie po 88 mil na minutę. Rok więc na tym planecie równa się prawie 12 latom naszym. Jeżeli ludzie JowiszoAvi żyją tyleż lat ile na ziemi, to 70 lat jowiszowych będzie odpowiadać naszym 840, a taką długością życia cieszyli się tylko nasi bohaterowie bajecznych czasów! Na planecie tym, gdzie zima, wiosna, lato i jesień nie następują po sobie, zapewne czas obrachowuje się według ruchu i zaćmień księżyców naokoło krążących, a nie według ruchu około słońca.

Przechodząc do następnego planety systemu słonecznego, musimy zwrócić uwagę czytelników nafaktnie-objaśniony, że w pewnem od słońca oddaleniu, zaczynając od Marsa, nieznane okoliczności sprzyjały powstawaniu małych ciałek niebieskich. Za Marsem powstały same małe planety, bez żadnego większego, i komety małe; w okolicy zaś bardziej oddalonej, obok wielkich planet są małe księżyce, które krążąc około swego ogniska towarzyszą mu w biegu około słońca.

XXVII. Saturn i jego pierścień.

Saturn jest zapewne najdziwniejszem ze wszystkich ciał niebieskich, gdyż przedstawia kulę, wolno pływającą pośród obszernego pierścienia, który się około niej obraca. v Chociaż dziewięćset razy większy od ziemi,

planeta ten, będąc oddalonym od słońca 188 , a od nas 167 milionów geogr. mil, wygląda z ziemi jak gwiazda drugiej wielkości, błyszcząca bladem ołowianego koloru światłem. Orbitę swoją, mającą prawie 1200 milionów geogr. mil, obiega w 29 lat 5 miesięcy 20 dni i 18 minut, co stanowi prawie 77 mil na minutę. Słońce z Saturna wygląda dziewięćdziesiąt razy mniejsze jak z ziemi, a zatem posyła na planetę światło i ciepło o tyleż razy mniejsze. Lecz oprócz siedmiu księżyców, które przyświecają Saturnowi, jak powiedzieliśmy, planeta jest otoczony rodzajem pierścienia, który z nim nie zostaje w żadnym związku; jego brzeg wewnętrzny, według obrachowania Herszla, odbiegł o 8.230 mil od powierzchni Saturna.

Pierścień ten jest ciałem zbitem, mającem jak się zdaje tęż naturę co płaneta, a skoro go słońce oświeci, rzuca cień na Saturna i znaczną część kuli zupełnie zakrywa.

Me jest także bynajmniej wąskim i cienkim, bo ma 20 mil grubości i około 6000 mil szerokości.

Pierścień Saturna widzieć można tylko za pomocą średnio powiększającej lunety, i to wtedy, gdy nie jest wąskim do nas obrócony brzegiem, bo z powodu wielkiego oddalenia, pasa mającego 20 mil grubości dostrzedz wcale niepodobna; nawet za pomocą bardzo dobrych teleskopów jest tylko jako bardzo delikatny prążek widzialny.

Saturn.

Najlepiej uważać go, skoro w skutek ruchu swego w przestrzeni przyjmie względem oka naszego ukośne położenie. Wtedy widać płaszczyznę jego na 6000 mil szeroką, jak elipsoidalnie ze wszech stron otacza kulę Saturna, która czarodziejsko wisząc w samym środku, pozwala w przestrzeni oddzielającej ją od pierścienia, dojrzeć część nieba pokrytego gwiazdami.

Ponieważ pierścień ten nachylony pod kątem 31°35' do płaszczyzny ekliptyki, widzimy go zawsze w cokolwiek ukośnem położeniu błyszczącym, gdy jest oświeconym od słońca, a znikającym, gdy promienie słoneczne nań nie padają. W skutek tego płaneta obserwowany przez lunetę, czasami wygląda jak jajo, czasami jakby z na-rostami jakiemiś, a czasami nakoniec w formie kuli, otoczonej pierścieniem.

Zkąd ten dziwny pierścień pochodzi ? Kula Saturna pierwotnie, jak i wszystkie planety, była w stanie stopionym , czyli płynną, i obracała się prędko około osi, a skutkiem gorąca i rozszerzenia była przy równiku tak dużą, jak dziś jest pierścień. Następnie zaczęła powoli stygnąć, ale że rozrzedzone masy łatwiej stygną jak zbite, przeto przy równiku Saturn najprędzej stwardniał. Gdy przy dalszem ziębnięciu masa kurczyła się, był już równik tak stały i twardy, że wraz z kulą ściągać się nie mógł; został więc jako pierścień. Kula tymczasem coraz bardziej malała, aż nakoniec obecnego utworzyła planetę, przy którym dawny oderwany równik pozostał.

Objaśnienie to potwierdza się w części odkryciem, jakie przy ścisłych badaniach uczyniono, że pierścień właściwie składa się z wielkiej liczby pojedyńczych, współśrodkowych pierścieni, które wszystkie, podobnie jak pierwszy stanowiły sobą równik planety, i przy krzepnieniu zostawały jako mniejsze pierścienie, oderwane od coraz malejącej kuli. Średnica pierścienia ma 39.000 mil. Ponieważ obwód pierścienia ma 120.000 mil, szerokość 6.000 a wysokość 20 mil, więc z samego pierścienia możnaby wykroić pięć kul takich jak ziemia. Wąski pas pierścienia nie jest gładkim, lecz jak obserwacje pokazują, silnie najeżony wysokiemi górami na nim istniejącemi.

Jak się żyje na planecie, gdzie ciepło i światło słoneczne dziewięćdziesiąt razy słabiej działa niż u nas, i najjaśniejszy czas naszemu zmrokowi odpowiada? jak się żyje na Saturnie przy takiem położeniu osi jego względem płaszczyzny obiegu około słońca, że podobnie

jak u nas, pory roku są bardzo odmienne, że lato i zima na przemian to na jednej to na drugiej panuje półkuli; gdzie jednak każda z pór, nie wyjmując dzielących je wiosny i jesieni, trwa prawie całe półosma roku ? jak się żyje na planecie, którego dzień jest połową naszego, a rok obejmuje 29 i pół lat ziemskich? — niech fantazja czytelników naszych odpowie. My zaś zastanowimy się tylko nad tern, jakie zjawiska przedstawia pierścień planecie, który jest przezeń otoczony? Pod równikiem, gdzie tylko widać wewnętrzną nieoświeconą ścianę, pier-. ścień wygląda jako pas czarny, idący środkiem nieba, jakby podtrzymujący sklepienie niebieskie. W czasie wiosny i jesieni słońce stoi wprost za pierścieniem, który cień swój rzuca na równik Saturna. Po obu stronach równika pierścień już nie dzieli nieba na dwie połowy, lecz zatacza luk ciemny, podobny do tęczy naszej. W odleglejszych od równika strefach z pierścienia widać już nietylko brzeg wewnętrzny, nieoświetlony, ale też cokolwiek i ze strony bocznej. Na takiej szerokości na Saturnie, jak na ziemi naszej znajduje się Grecja, szeroka krawędź wygląda jak wspaniała brama niebieska, gruba na trzydzieści naszych obok siebie stojących księżyców. W letniej porze słońce znajduje się z tej strony bramy, co trwa prawie piętnaście lat ziemskich. Przez cały ten czas światło słoneczne oświeca boczną ścianę pierścienia. Ale w miarę zbliżania się zimy, słońce dąży ku drugiej stronie sklepienia; z nadejściem jesieni wspaniałjfmrama niebieska staje się z tej strony czarną i to jak najczarniejsza tęcza. Nakoniec słońce zachodzi tak, że staje wprost za pierścieniem, i ostatni sprawia podówczas straszne zaćmienie, trwające prawie dziewięć lat ziemskich. Po obu stronach równika znajdują się jednak okolice, gdzie pierścień w czasie zimy sprowadza wprawdzie długotrwałe zaćmienie, które przecież nagle w samym środku zimy przerwanem zostaje. Słońce pokazuje się naraz w sklepieniu bramy, i przez krótki czas tam zostaje. Okolice te cieszą się tern światłem wśród zimy, lecz takowe znika znów wkrótce, pierścień sprawia nowe zaćmienie, które całkowicie ustaje dopiero z nadejściem wiosny.

—139 —

Cokolwiek dalej ku północy, na tej szerokości jak na ziemi Warszawa, z pierścienia już pozostaje tylko pewien rodzaj ściany, na południowej stronie nieba stojącej. W stronach zaś jeszcze bardziej ku biegunom zbliżonych i to nawet znika, bo tam już nie widać pięknego Saturnowego pierścienia.

Na wąskiej ścianie pierścienia życie musi być także bardzo ciekawe. Ponieważ wysokość pierścienia wynosi 20 geogr. mil, a obwód 120.000, więc powierzchnia cała tej strony pierścienia będzie wynosiła 2,400.000 geogr. mil kwadr, więc miejsca wystarczyć może na podwójną ludność ziemską. Ponieważ pierścień prawie w dziesięciu godzinach obraca się naokoło Saturna, przeto prawie w pięć godzin następuje zmiana dnia z nocą. Różnicy pór roku na wąskiej ścianie niema, jak niema na równiku każdego planety, gdzie różnice pór roku objawiają się co najwięcej w zmianie czasu suchego na dżdżysty. Z brzegu zaglądając na dół. Saturn w czasie lata, to jest oświecenia jego prz^z słońce, wygląda jak półkula, lub jak księżyc rozbity. Siedm księ życów krąży około pierścienia, z których sześć prawie w płaszczyźnie pierścienia a siódmy w płaszczyźnie drogi, po której Saturn krąży około słońca.

Na szerokim boku pierścienia panuje ogromne zimno, bo pierścień tak leży, że słofne nawet w czasie 14¹/-, lat w których świeci na jedną stronę pierścienia, nie ogrzewa go ani trochę, gdyż promienie jego padają tak ukośnie, jak naprzykłal u nas w najzimniejszych podbiegunowych okolicach. Przytem światło słoneczne posiada tam dziewięćdziesiąt razy słabszą siłę ogrzewającą: klimat więc nawet we dnie, które trwają już nie pięć godzin, jak na wąskiej ścianie, lecz czternaście i pół lat, musi być niezmiernie zimny. Jakie zaś zimno prowadzi za sobą noc 14 lat nieprzerwanie trwająca, o tern nie możemy nawet mieć żadnego wyobrażenia.

Pierścień obraca się naokoło Saturna z taką szybkością, że na każdym punkcie siła przyciągania Saturna i siła odśrodkowa równoważą się wzajemnie. Masa pierścienia na każdy punkt wąskiej ściany wpływ swój wy-

wiera i to tak silny, jakiby był, gdyby cała masa pierścienia w środku tegoż połączoną została. Z tego widzimy że przyciąganie pierścienia wystarcza aby mimo obrotów przedmioty na powierzchni wąskiej ściany utrzymać, ale z szerokiej strony wszystkie przedmioty co nie są doskonale przymocowane do pierścienia, muszą padać na Saturna pod wpływem jego przyciągającej siły.

Ta siła i inna jeszcze okoliczność zagraża istnieniu całego pierścienia.

Spostrzeżenia pokazały że pierścień nie jest jednym całkowitym pasem, lecz składa się z wielkiej liczby po-jedyńczych coraz mniejszych, współśrodkowo leżących. Dużo za tern przemawia, że to co na pierwszy rzut oka jako całość wygląda, jest systemem oddzielnych i pood-dzielanych od siebie pierścieni. Przynajmniej z pewnością już odróżniono zewnętrzne i wewnętrzne pokłady^ posiadające między sobą próżne, na 370 mil obracho-wane przestrzenie. Pierścienie te przyciągają się wzajemnie, a ztąd obroty ich muszą być bardzo rozmaite i w ogóle powikłane. Prawdopodobnie nawet mają one wspólnie średnią szybkość obro.tu, która dla największego jest za powolną, a dla najmniejszego za prędką. W skutek tego może nastąpić czas, w którym pierścień rozpadnie się na części i zamieni się na wieniec pojedyńczych księżyców, które około głównego płanety krążyć będą, jak małe księżycowe systemy.

W istocie poczynione spostrzeżenia zdają się do tego prowadzić, że pewnej nocy nasze pra-pra-wnuki będą świadkami z góry obliczonego zjawiska i własnemi oczami spostrzegą jak pierścień Saturna pęknie i zamieni się na całą masę księżyców.

XXVIII. Uran.

Przed 80 laty wierzono jeszcze jak najsilniej, że Saturn jest ostatnim i najodleglejszym planetą w układzie słonecznym. D. 13. marca 1781 roku, Herszel przeglądając niebo, znalazł małą, niepozorną, błękitnawego koloru gwiazdkę, gdzie poprzednio żadnej nie widział, i po bliższem badaniu okazało się, że gwiazdka ta powoli położenie swe zmienia, czyli planetą być musi. Gdy zaczęto poszukiwać po astronomicznych katalogach gwiazd, pokazało się, że przed laty widzianą już była na innem miejscu, i umieszczoną w wykazach, w ka-tegorji gwiazd stałych. Ztąd znalazła się zaraz miara prędkości jej obiegu, obliczono odległość od słońca, czas w którym krążenie swe kończy, i nadano jej imię Urana czyli Herszla.

Uran jest płanetą prawie dwadzieścia razy bardziej oddalonym od słońca niż ziemia, a mianowicie na 380 milionów geogr. mil; drogę swoją około słońca wynoszącą prawie 2300 milionów geogr. mil, obiega w 84 lat 28 dni i 17 minut, robiąc na minutę 55 mil. Światło słoneczne, które potrzebuje 8 minut i 16 sekund żeby dojść do nas od słońca, do Urana dobiega w przeciągu dwóch godzin i trzech kwadransów. Światło słoneczne jest na nim czterysta razy słabsze jak u nas. Tarcza słoneczna nie zdaje się tam większą jak dla nas Wenera i w dzień rzuca blask taki blady jak nasze nocy księżycowe. Że zaś w miarę odległości od słońca ciepło promieni tak samo słabnie jak światło, przeto na Uranie jest 400 razy zimniej niż u nas, a to już wystarcza, aby wszelkiej istocie do bytu swego światła i ciepła potrzebującej, życie na tym planecie niemożliwem uczynić.

Średnica kuli Urana wynosi 7460 mil, a że masa jego kuli prawie 14 razy cięższa od ziemskiej, przeto siła przyciągania jaką Uran wywiera na przedmioty swej powierzchni, nie wiele różni się od ziemskiej. Dotychczas jednak nie udało się oznaczyć czasu, w którym Uran obraca się około osi, bo za pomocą najsilniejszych teleskopów nie zdołano odkryć plam na planecie, których powrót okazałby długość dnia i nocy i mniej więcej nauczył jak tam zima i lato są rozdzielone.

Szczególna jednak okoliczność wyróżnia planetę tego od innych. Przy wszystkich innych, księżyce krążą prawie w kierunku równika, odbywając bieg swój po kole,

którego płaszczyzna nie wiele odstępuje od płaszczyzny drogi (orbity) samego planety około słońca. Przy Uranie odkryto sześć księżyców, które w dość regularnych od niego odstępach biegną. Dwa z nich ściśle były obserwowane , podczas gdy cztery pozostałe należą do najsłabiej i najrzadziej widywanych przedmiotów na niebie.

Księżyce te jednak opisują koła, których płaszczyzny stoją prostopadle do drogi samego planety. Jeżeli wyobrazimy sobie bieg Urana około słońca, i spojrzymy na bieg jego księżyców, to ostatni wyda się nam linją śrubową. Księżyce Urana toczą się grajcarkowato w przestrzeni, podczas gdy planeta zwykłe opisuje koło.

Zjawisko to tak jest szczególne, że w całym układzie słonecznym przedstawia wyjątek z ogólnego prawidła. Uran kończy swój bieg około słońca w 84 lat 28 dni i 17 minut; jeżeli więc obrót jego około osi ma podobny kierunek jak i księżyców, to istnieją tam dni i nocy, które przy biegunach trwają całe 42 lat, a ku równikowi zmniejszają się wprawdzie, ąle zawsze są jeszcze bardzo długie, bo zajmują przeciąg dwuletni. Ciepło słoneczne, czyli łato Urana pod biegunami musi być najsilniejsze, aby później w nocy ciągnącej się 42 lat, zastąpionem zostało przez zimno, przechodzące również wszelkie nasze pojęcia.

XXIX. Neptun.

Do 1846 roku planetę Urana uważano za najodleglejszego ze wszystkich obiegających słońce. Badając bieg jego spostrzeżono, że na ściśle obliczone wyrachowaniem punkty nieregularnie przebywa, dopuszczając się wielkich zboczeń. Gdyby prawa natury nie były tak stałe i niewzruszone, może uspokojono by się, przyjmując to za wyjątek z prawidła, w tern przypuszczeniu, * że pewnie słońce nie tak ściśle przyciągająco działa na Urana, jak na-każdego innego planetę. Ale niewzruszona moc praw przyrodzonych, i pewność że natura nigdy

nie dopuszcza się wyjątków, działając zawsze podług najściślejszych reguł, naprowadziła kilku astronomów na domysł, że zboczenia, okazujące się w biegu Urana, pochodzić muszą od innego, jeszcze nieznanego planety, który także biegnie w około słońca, i w skutek przyciągania bieg Urana zmienia.

Mnóstwo astronomów zasiadło do obliczania, gdzie ten nieznany planeta istnieć może, jaka jest jego masa, bieg i odległość? Kto zna trudność ścisłego obliczenia wpływu, jaki nawet znany planeta wywiera na bieg drugiego, ten tylko oceni wielką pracę francuskiego astronoma Leverrier’a, który 31. sierpnia 1846 roku przedstawił ją akademji paryskiej, i według której w oznaczonym przez niego czasie, na ściśle podanem miejscu nieba, za pomocą doskonałych narzędzi widzianym będzie planeta, 32 razy odleglejszy od słońca niż ziemia (651 miljonów geogr. mil), który w 217 lat raz około słońca obiega, i którego masa jest 24 razy cięższą, niż ziemia. Ten nigdy i przez nikogo jeszcze nie widziany planeta sprawia zakłócenia w biegu Urana zauważane.

W następnym miesiącu astronom Galie w Berlinie odebrał pisemną o tern wiadomość, z prośbą od Lever-rier’a, aby przez berlińskie instrumenty astronomiczne, słynne z doskonałości, poszukał nieznanego planety. Galie znalazł go tegoż samego jeszcze wieczora, i to zaledwie o tarczę księżyca od miejsca, które Leverrier, nigdy planety nie widząc, oznaczył jedynie za pomocą obliczenia.

Temu najświetniejszemu astronomicznemu odkryciu naszego wieku zawdzięczamy wiadomość o istnieniu nowego planety, który otrzymał imię Neptuna, czyli Le- * verriera, i dziś jest najodleglejszym w systemie słonecznym.

Po uchwyceniu Neptuna rachunkiem i po odkryciu jego za pomocą dobrego teleskopu, astronomowie uważają go z cala ścisłością, aby się przekonać, czy bieg swój prawidłowo odbywa. Od chwili odkrycia aż do dnia dzisiejszego, to jest w 26 lat, planeta zbyt mały

łuk opisał na swem kole, które obiega w 217 latach, aby można ze ścisłością oznaczyć, czy w ruchu jego nie ma zboczeń jakich. Lecz już obliczono dokładnie całą drogę jego i wszystko co ze znanych ciał może na niego wpłynąć w drodze. Jeżeli w następnych latach zacznie zbaczać z przepisanej mu drogi, to z pewnością będzie można znowu powiedzieć, że w przestrzeni istnieje nowe ciało niebieskie, które jest tej nieregularnośei powodem. Bieg, masa i miejsce tego planety, według sposobu odkrytego przez Leverriera, łatwo będzie obliczyć, ale czy obaczyć będziemy mogli za pomocą dzisiejszych teleskopów, bardzo wątpimy, bo sądząc z ana-logji, jeżeli podobny planeta istnieje, to znajdować się będzie o 1200 milionów mil od słońca.¹) Grdyby w samej rzeczy to nastąpiło, to astronomowie nasi nieprzerwanie będą śledzić bieg tego niewidzialnego wędrowca, i regularnie podawać gdzie się znajduje, aby, jeżeli się znajdzie odpowiedni teleskop jaki, mogli fakt istnienia jego ostatecznie stwierdzić. Jeżeli zaś Neptun drogę swoją prawidłowo odbywać będzie, tak jak ją obliczyli astronomowie, to zawnioskujemy, iz nie ma już dalszego ciała, któreby nań wpływ wywierało. Ale to odkrycie jeszoze nie tak prędko zapewne nastąpi, bo przy obiegu 217 lat trwającym, najmniej przyjdzie czekać lat 100, żeby choć prawdopodobny można zrobić wniosek.

Odkrycie Neptuna pokazuje jednak że pośród znanej przestrzeni układu słonecznego, nieznane jeszcze planety nie istnieją, bo byliby astronomowie odkryli je z wpływów na sąsiednie ciała wywieranych. Tylko między Merkurym i słońcem może być jaki planeta, którego z powodu bliskości słońca odkryć jeszcze nie zdołano; ale ponieważ można by było odkryć go w czasie przejścia przez tarczę słońca, a tego dotychczas nie udało się zrobić nikomu, więc istnienie takiego planety jest wielce nieprawdopodobnem.

Jakiego rodzaju życie istnieje ua takim planecie jak Neptun, gdzie światło słoneczne jest o 1296 razy słabsze jak u nas*), na to imaginacja nie daje nawet odpowiedzi. Kula słoneczna wydaje się z tamtąd tak małą jak u nas Jowisz, i zapewne z Neptuna można we dnie widzieć gwiazdy stałe pierwszej i drugiej wielkości. Że jednak 1296 razy słabsze promienie oświetlają jeszcze dość dobrze, możemy się przekonać z tego, iż Neptuna z ziemi widzimy. Grdyby niebył dostatecznie oświetlony, to najsilniejsze szkła nie zdołały by go uczynić widzialnym. Światło zaś słoneczne na Neptunie jest dość silne, aby w odbiciu dojść do naszego oka.

czas

Jak jest wielkim Neptun, jak się zachowują jego księżyce, z których dwa już dojrzano, jakiego czasu potrzebuje na obrót około osi, jakiej natury jest jego zima i lato, jak ciężkiemi mogą być na nim ciała, na to do zbudowania silniejszych jak dziś mamy teleskopów, zapewne nie uda się odpowiedzieć. Wiemy tylko o nim gdzie się znajduje, jaką ma w ogóle objętość, i jak odległy od słońca, a ztąd możemy obliczyć jego obiegu, czyli oznaczyć rok Neptunowy, równający się 217 naszym.

¹

Gdyż jak czytelnicy zapewne zauważali , każdy następny planeta leży prawie w podwój nem co poprzedni oddaleniu od słońca.

XXX. Komety.

Ze wszystkiego cośmy wyżej powiedzieli, czytelnik mógł się przekonać, że planety krążą w kierunku i płaszczyźnie równika słonecznego, bardzo mało ku biegunom słońca zbaczając. Przestrzenie zaś wychodzące z tego zakresu byłyby pustyniami, gdyby po nich nie podróżowały ciągle, w różnych kierunkach, z różnych stron i z najdalszych odległości komety, które najstosowniej można nazwać mieszkańcami wszechświata.

Kometa, słowo greckie, znaczy kosmata gwiazda. Są to ciała niebieskie, które niekiedy jako wielkie,

**) To znaczy, że potrzeba byłoby 1296 słońc takich jakie jest widziane z Neptuna, żeby dzień na tym planecie równą naszemu posiadał światłość.

10

146 -

Kora eta

a częściej jako małe jasne obłocz-kowate masy, ukazują się na niebie. Punkt cokolwiek jaśniejszy, znajdujący się w jednem miejscu komety, nazwano jądrem; rodzaj zaś światłej aureoli, otaczającej ten punkt ze wszystkich stron — mianują włosami. Jądro i włosy połączone tworzą głowę komety. Długie światłe smugi, towarzyszące w największej części kometom, nazwano ich ogonami. Przyroda tych dziwnych ciał niebieskich, dotychczas nie jest zbadaną, wiadomo tylko, że masa ich nie jest ani gazową, ani płynną, ani jiem mniej stałą. Przez nie bowiem naj -drobniejsze gwiazdy niebieskie widzieć można bez żadnego osłabienia, ani też zamącenia ich światła, podczas gdy najsłabszy obłoczek zakrywa kometę przed nami. Gdyby ta masa była powietrzną, to przezroczystość jej byłaby bardzo zrozumiałą, ale wtedy musiałaby okazywać załamanie promieni, jak to przy wszystkich przeźroczystych rzeczach i gazach ma miejsce. Z tejże samej przyczyny masa komet nie może być uważana za płynną, a tern mniej jeszcze za lodowatą lub szklisto-stałą, bo w tym razie załamywanie światła byłoby jeszcze silniejsze. A ponieważ na ziemi nie znamy żadnej rzeczy, któraby nie była stałą, płynną lub gazową, przeto natury komet objaśnić sobie nie umiemy. Chyba że komety są nagromadzeniem niezmiernie małych cząsteczek, które przyciągają się wzajemnie, chociaż nie aż do zetknięcia. Przyciąganie sprawia, że razem odbywają drogę około słońca. Tam tylko, gdzie się jaśniejsze jądro znajduje, możemy sobie wystawić cząsteczki bardziej nagromadzone, ale nie tworzące jednolitej masy. Wystawiając sobie, że najściślejsze ułożenie tych cząstek jeszcze nie zbliża ich do tego stopnia, aby dla przechodzącego światła stanowiły przeszkodę, choć trochę wy- .

— 147 -

jaśnimy sobie, dla czego nawet jądro komety nie sprowadza żadnego osłabienia, ani też zboczenia promieni od gwiazd idących.

Ogromna objętość komet pochodzi zapewne od słabego przyciągania, jakie jądro tak nieznacznej masy wywiera na elastyczne cząstki materji, z której kometa jest utworzonym, gdyż przyciąganie odbywa się w prostym stosunku do masy, to jest, że im więcej ciało zawiera cząstek w jednej objętości, tern mocniej przyciąga otaczające je przedmioty. Gdyby ziemia utraciła część masy swojej, atmosfera natychmiast zajęłaby większą przestrzeń.

Przesąd nieoświeconych ludów zjawisko komet uważał z dawna za przepowiednię wielkich wypadków, może dla rzadkości tego zjawiska, lub z powodu ich kształtu. Istnienie dziwnej postaci ciał niebieskich w nieznanych przestrzeniach, nagłe zjawianie się, szczególny ich ruch, obudzał tajemny strach w czasach gdy nauka jeszcze nie mogła przeniknąć wszystkich tajników zjawisk przyrody i dać im objaśnienie.

Ukazywano, że śmierć Juliusza Cezara była przepowiedzianą zjawiskiem komety w 44 roku przed Nar. Chr.; prześladowania Nerona przez kometę 64 roku; początek islamizmu przez kometę 603 roku; znajdowano nawet, że ogon tej ostatniej tworzył półksiężyc turecki; napad Tamerlana przepowiedzianym niby był przez kometę 1240 roku, a upadek greckiego cesarstwa przez kometę 1456 roku.

Jeden Seneka, filozof, nauczyciel Nerona, napadał na przesąd ówczesnych i poprzednich wieków, mówiąc że komety poruszają się po drogach, które im wskazała przyroda w przestrzeni, i przepowiadał, że przyszłe wieki ze zdziwieniem będą patrzeć na tych, co nie chcieli poznać takich prawd widocznych.

Od czasu jak Kopernik ogłosił nowy system słoneczny, jaki w istocie istnieje, Kepler wynalazł prawa ruchu ciał niebieskich, a Newton prawa przyciągania mas, przepowiednia Seneki sprawdziła się, bo dopiero

udało się zjawisko komet umieścić w szeregu zjawisk przyrody, i prawa ich nadciągania i odbiegu bliżej choć dla niektórych z nich oznaczyć. Przestały one być zjawiskami przypadkowemi, gdyż poznano że są to prawdziwe ciała niebieskie, z biegiem oznaczonym, lecz jeszcze długo zapewne będziemy słyszeć powtarzanie przesądów ojców naszych. Kometa naprzykład 1664 r. miał przyprawić o śmierć wszystkich królów i cesarzów, według ludowego przekonania; tymczasem ani jeden z nich nawet nie umarł w tym roku. Kometa 1811. miał niby przepowiedzieć kampanję Napoleona w Rossji i jego upadek. Ten przynajmniej nie skłamał.

Komety w ogóle odbywają ruchy po bardzo wydłużonych elipsach, tak, że raz bardzo zbliżają się do słońca, a potem nadzwyczajnie się oddalają, aby z najodleglejszego punktu znowu do pewuej oznaczonej przybliżyć się granicy. Tylko bardzo niewielka liczba komet istnieje, których drogi są obliczone tak, że można przepowiedzieć czas ich powrotu z pewnością. Aby dać choć przybliżone pojęcie o trudnościach, jakie przedstawiają obliczenia drogi komety, przeprowadzimy linję dziesięć cali długości, a przez jej środek drugą, mającą trzecią część cala długości, tak aby się krzyżowały, a następnie końce tego krzyża obejmiemy linją krzywą; to otrzymamy bardzo wydłużone kolo, mające kształt drogi komety. Nie należy wystawiać sobie, że słońce leży w punkcie skrzyżowania linij; odciąwszy na dłuższej linji jedną trzydziestą część cala od brzegu, będziemy mieli miejsce, które słońce mniej więcej pośród drogi komety zajmuje. Wyobraźmy teraz sobie koło obrotu ziemi około słońca zupełnie w innej leżące płaszczyźnie, najczęściej w prostopadłej, i mającej średnicę na jedną piętnastą część cala wielkości. Jeżeli patrząc na tę figurę zważymy, że nawet w najpomyślniejszym wypadku kometa tylko wtedy widzianym z ziemi być może, gdy się do niej i do słońca przybliży, i jeżeli dodamy, że raz spostrzeżony długo śledzić się nieda, gdyż w odległości 80 do 40.000 mil od słońca znika, to każdy pojmie jak wielka istnieje różnica między oznaczeniem drogi planety, który raz odkryty już się widzieć daje, a komety, z drogi którego kawałek tylko, i to często niezmiernie mały, badać można.

Dlatego też nie powinno nikogo dziwić, że dotychczas właściwie pięć tylko komet były ściśle badane i obliczone. Pierwszym jest kometa Hałleya, który z obliczeń spodziewany, zjawił się w 1835 roku, i znowu zjawi się w 1905; drugim jest kometa Olbersa, obiegający słońce w przeciągu 72 lat. Był on widziany w r. 1815 i w 1887 znowu się okaże. Przybliża się do słońca aż na odległość drogi ziemskiej, ale później trzydzieści razy dalej odbiega. Płaszczyzna jego drogi jest przecież tak ku płaszczyźnie drogi ziemskiej pochylona, i sam bieg tego rodzaju, że się nigdy do nas nie zbliża i dla tego z ziemi słabo bywa widziany. A że przytem jest mały, nic więc dziwnego, że do roku 1815 spostrzeżonym nie został. O dwóch innych obliczonych planetach Enck’ego i Biela jużeśmy poprzednio mówili. Piąty obliczony kometa jest kometa Faye, który ruch swój około słońca kończy w siedm lat i pół.

Chociaż tylko pięć tych komet w biegu swym obliczone zostały, przecież zjawienie się komet nie jest rzadkością, a z krótkiego czasu w który je widzieć można korzystają najpilniej, aby widzialną część ich drogi zbadać i obliczyć. Najczęściej z pierwszego zjawienia się komety udaje się tylko zbadać płaszczyznę, po której się porusza, i zbliżenie się do słońca. Z porównania tylko obliczeń drogi tych komet z dawniejszemi, które się poprzednio okazywały, wnoszą, czy który z nich nowo wystąpił, czy też już kiedy był obserwowany. Wtedy to tylko odważają się objawić wielkość orbity i czas obrotu jego.

Postać komety tak się zmienia nie tylko w przeciągu dwóch zjawień, lecz nawet w ciągu dwóch dni, że według podobieństwa postaci sądzić o tożsamości komety niepodobna. Nawet podobieństwo rachunków dokonanych, wtedy tylko może być dobrem świadectwem tożsamości komety, gdy zjawienie się jego obrachowane według tych danych, potwierdziło rachunek. Wtedy tylko

- 150 —

kometę zaliczają do liczby perjodycznych, jeżeli jego ruch jest zupełnie obliczony.

Astronom może dla obliczonego komety naznaczyć dzień najbliższego przybliżenia do słońca lub do ziemi, lecz obracbować dzień pierwszego zjawienia się nawet najlepiej znanych komet niepodobna, gdyż obserwacje przekonały, że możność widzenia ich zależy nie tylko od ich oddalenia, lecz i od innych fizycznych okoliczności, które na nie działają i których nie można podciągnąć pod obliczenia.

Do wynalazku teleskopów tylko najświetniejsze komety były obserwowane; dziś rok nie mija żeby nie odkryto dwóch lub trzech komet. Niektóre z nich zawsze są niewidome, bo stoją po stronie, po której znajduje się słońce, czyli że za dnia widzieć się dają, jeżeli nastąpi zupełne zaćmienie słońca, jak to miało miejsce według Seneki 60 lat przed N. Ch. Obliczono teraz, że do 20 komet jest takich, co w granicach określonych drogą Merkurego najbardziej do słońca się zbliżają, że 70 sięga po Wenerę, a całe miliony przychodzić muszą w obręb drogi Neptuna. Zważywszy więc to wszystko można śmiało powiedzieć, że komety stanowią właściwe zaludnienie krain niebieskich, chociaż rzadko się nam okazują. Natura ich, jak powiedzieliśmy, ani masą, ani gęstością, ani kształtem, ani biegiem, zgoła niczem nie jest do płanet podobną. Okazują jednak tak ważne między sobą różnice, że nie udało się jeszcze podzielić ich w jakiekolwiek ściślejsze grupy. Opiszemy więc szczegółowiej cokolwiek niektóre z ważniejszych komet.

Może niejeden z naszych czytelników zapyta, jakim sposobem kometa, na którego słońce działa w ogromnej odległości, zbliżywszy się do niego na przestrzeń niesłychanie małą, potrafi się znowu oddalić? Pytanie to, które w ogóle do wszystkich ciał niebieskich zastosowane być może, co nie w doskonałych kołach około słońca krążą, jest naukowo zupełnie rozjaśnionem, i odpowiedź na nię jest następna: Słońce przyciągając kometę, który z początku nie w prostym bieży ku niej kierunku, biegu tego na linję prostą nigdy zamienienie może. Siła przyciągania przyspiesza wprawdzie ruch komety, w miarę zbliżania się do słońca, ałe właśnie to przyspieszenie sprawia, że takowy około słońca w bardzo krzywej przebiega linji i tym sposobem zaraz od-alić się może. Raz w bieg nadzwyczajnie silny wprawiony, wstrzymać się już nie jest w stanie i bliskość słońca opuszcza, a ponieważ przez to ostatnie ciągle jest przyciągany, przeto też w biegu swoim coraz bardziej wolnieje, aż póki nie osłabnie do tego stopnia, że się przyciąganiu słonecznemu nareszcie poddać musi, i po raz drugi tak samo silnie zakrzywioną drogę opisze, aby znów ze swej największej odległości coraz bardziej i coraz prędzej przybliżać się do słońca. Wszystkie ciała niebieskie, których bieg jest mocno wydłużony — czyli jak naukowo mówią, których elipsa wielką posiada ekscentryczność — biegną od punktu najbliższego od słońca, aż do najdalszego swej drogi coraz po wolniej, aż nakoniec niezmiernie słabo, ałe za to wracają biegiem przyspieszonym w tym samym stopniu. Bieg ten pod koniec powrotu tak wzrasta, że jakeśmy powiedzieli jedynie sprawia, iż kometa może nagle zawrócić i znów się od słońca oddalić.

-V

Jak już nadmieniliśmy w innem miejscu, nie jest rzeczą niemożliwą, żeby jaki kometa nie zetknął się z ziemią. Uderzenie to jednak, w skutek nadzwyczajnie małej gęstości ciała komety nie wywarłoby na ziemię żadnego skutku. Według obliczeń Herszla, Bessela, Struwego, Araga i admirała Smita, porównanie gęstości tych dwóch ciał wyraża się takim małym ułamkiem, że można go przyjąć prawie za zero. Wszyscy są tego zdania, że kometa przy zetknięciu się nie będzie nawet w stanie, przeniknąć w atmosferę naszą, bo ta się składa z materji w porównaniu nieskończenie gęstszej jak ma* terja, z której są złożone komety. Gwiazdy 10. i 11. wielkości były dokładnie widziane nie tylko przez ogón, lecz przez jądro komety, bez wszelkiej straty blasku swego. W lb2S roku, kometa Encke’go tworzył kulę mającą prawie 500.000 wiorst w średnicy, bez widocznego jądra. Struwe widział przez środkową część ko-

—152 —

mety gwiazdę jedynastej wielkości, bez najmniejszego zmniejszenia jej blasku.

Gdy księżyc świeci, znikają wszystkie gwiazdy oprócz gwiazd pierwszych czterech wielkości; między czwartą i jedenastą klasą gwiazd istnieje sześć oddziałów; można przyjąć, że gwiazdy następnych klas są co do światła o dwa i pół raza słabsze jak poprzedniej klasy. Z tego wnieść można, że gwiazda piątej wielkości jest prawie o 250 razy światlejszą jak gwiazda jedynastej wielkości, a zatem oświecenie atmosfery przez księżyc jest daleko większe, jak oświecenie materji komety przez słońce, bo potrzeba zrobić kometę o 3600 razy jaśniejszym, żeby mógł zagasić gwiazdę jedynastej wielkości, podczas, gdy oświecenie atmosfery przez księżyc jest dostateczne, żeby zrobić niewidomemi gwiazdy, które są 250 razy światlejsze. Według Wollastona nieproporcjo-nalność ta jeszcze dobitniej się wykazuje, bo ten uczony mówi, że światło księżyca jest o 360.000 razy słabsze jak światło słoneczne.

Z obliczenia gęstości powietrza w dalszych warstwach atmosfery i jego ciężaru, który obrachować można za pomocą barometru, cała warstwa powietrza, tworząca atmosferę, równa się warstwie mającej ośm wiorst, grubości z taką gęstością jak przy powierzchni ziemi.

Według obrachunku Babinefa, materja komety jest mniej gęstą, jak atmosfera ziemska, rozrzedzona 45 milionów miliardów razy. Uderzenie tak subtelnej materji o ziemię nie zrobiłoby najmniejszego skutku, i nie pozwoliłoby nawet cząstkom materji przeniknąć w najwyższe warstwy atmosfery naszej. Herszel sądził nawet, że waga materji składającej cały ogon komety nie wynosi kilku funtów, a nawet może być i kilku uncyj, tak, że gdyby się on składał z najgwałtowniejszej trucizny, nie mógł by zrobić ziemi najmniejszej szkody, zupełnie tak, jak każdemu człowiekowi homeopatyczne lekarstwo. Wreszcie Ten, którego silna ręka wyznaczyła kierunek wszystkich ciał na niebie, musiał wskazać kometom takie prawa ruchu, przy których one nie są w stanie naruszyć harmonji panującej na świecie.

XXXI. Najświetniejsze komety.

Najpierwszy i najznaczniejszy kometa, o którym doszły do nas pewniejsze wiadomości, zjawił się w roku 1680. Był niezmiernej wielkości, i wyglądał jak słup ognisty, rozciągający się na całej połowie nieba. Położenie jego było tak dziwne, że w Europie pierwej widziano ogón niż głowę. Kierunek drogi jego był prostopadły do drogi ziemi. W głowie swej mieścił jaśniejsze jądro, które jednak światło gwiazd za nim będących bez zmiany przepuszczało. Smugi około końca ogona nie były ściśle odgraniczone i rozpływały się w ciemnym lazurze nieba. Ogon był odwrócony od słońca podczas gdy kometa w prostej linji do słońca dążył. Astronom Encke obliczył, że w najbliższem położeniu od słońca jest odległy od powierzchni jego o 30.000 mil, a w najodleglejszem o 17.000 milionów mil; do jednorazowego okrążenia potrzebuje 8814 lat. Kometa ten pokazuje, do jakich strasznych przestrzeni słońce przyciągający wpływ swój wywiera i sprawia ten bieg dziwny. Inne gwiazdy stałe są tak odległe od nas, że prawdopodobnie nawet po ośmiu tysiącach lat nie zbliży się kometa do żadnej z nich tak dalece, żeby miał znacznie drogę swoją zmienić. W bliskości słońca kometa ten obiega 53 mil w każdą sekundę, to jest bieży 13 razy prędzej jak ziemia. W największej zaś odległości natomiast, posuwa się na sekundę po 10 stóp, to jest dwa razy prędzej jak dobry piechur. Jakie zmiany zachodzą w podobnem ciele niebieskiem, tak się różniącem od wszystkich planet, kiedy raz z taką prędkością, to znowu tak wolno bieży, w przestrzeni? Jakie zmiany w nim zachodzą w bliskości słońca, gdzie dostaje 30.000 razy więcej światła i ciepła jak my, i w oddaleniu, gdzie jest 700.000 razy słabiej ogrzany i oświetlony ? Czy rozciągłość jego ogona, który na dziesięć milionów mil był długi, jest tylko skutkiem szybkiego biegu i silnego ogrzania, i czy w oddaleniu od słońca kurczy się znowuż, przyjmując kulistą formę, czyli też inaczej? Na to wszystko nauka niema jeszcze odpowiedzi. Wiadomo nam tylko, że 17. grudnia 1680 roku był w tak błiskiem położeniu do

—154 -

słońca, że doznawał ciepła o kilkatysięcy razy większego jak to, które może roztopić żelazo, a jednak znowu się pokazał, i aż do 18. marca 1681 był widzialny, poczem zginął w przestrzeni, aby po długich i bardzo długich latach znowu wystąpić przed oczy znacznie odmienionej ludzkości.

W roku 1744 wystąpił kometa tak błyszczący i wspaniały, że nawet za dnia dawał się widzieć oku, zabezpieczonemu od blasku promieni słonecznych. Na jego jasnem jądrze wielu obserwatorów zauważało obrót. Astronom Heinsius znalazł, że kometa ku słońcu wysyłał promienie, które się rozchodziły wachlarzowato. Przy swojem największem zbliżeniu do słońca wyrzucał snopki światła, które rosły i układały się w ten sposób, że powoli utworzyły ogon komety. Heinsius zauważał nawet pewny rodzaj drgań i wahadłowego ruchu snopków do słońca obróconych. .

W roku 1758 zjawił się znowu kometa Halleya (1682), który został obliczony przez tego wielkiego astronoma. Obliczając według systemu przyciągania, ogłoszonego przez Newtona, Halley uznał, że kometa 1531, 1607 i 1682 jest jeden i ten sam i zjawi się w 1759 roku.

Gdyby tylko sam bieg komety należało pod rachu-nek podciągnąć, to przepowiednia podobna byłaby łatwiejszą i pewniejszą, lecz kometa bywa przyciągany przez planety, które usiłują zwichnąć go z drogi. Zwi-chnienie takie zowiemy zakłóceniem biegu, a obliczenie takich zakłóceń należy do najzawikłańszych i do najtrudniejszych zadań astronomji. Przytem za czasów Halleya nie znano jeszcze Urana i Neptuna, zkąd rachunek musiał wypaść jeszcze niepewniej. Mimo to jednak Halley przepowiedział, że kometa jego imieniem nazwany, przy swojem następnem pojawieniu się o rok spóźni się z powodu zakłóceń doznanych od Jowisza i Saturna. W naznaczonym roku astronomowie zaczęli badać niebo i robić obliczenia. Francuski astronom Clai-rant obliczał przez rok cały z panią Lepant tak usilnie, że zaledwie czas sobie zostawiali na spożycie codziennego posiłku. Z rachunków tych wypadało, że 13. kwie-

-155-

tuia 1759 r. kometa dosięgnie swego największego zbliżenia do słońca. Clairant dodał jednak, że zjawienie się może przypaść o miesiąc wcześniej lab później, gdyż wtedy jeszcze nie znano masy planet z potrzebną ścisłością, a przytem nie wiedziano czy nie ma jakich nieznanych planet za Saturnem, które wypadki poszukiwań mogły zamącić. W samej rzeczy obaczono go 25. grudnia 1758 roku, a 13. marca 1759 kometa przybył do największego zbliżenia do słońca. Tym sposobem kometa ten został wpisany w liczbę perjodycznych, co 77 lat i 5 miesięcy zjawiających się, iw samej rzeczy był widziany w 1835 roku. Znowu go obaczymy 1911 roku. Długość wielkiej osi jego eliptycznej drogi równa się 708 milionom mil, a małej osi 253 milionów.

Pod koniec 1769 roku zjawił się wielki kometa, odznaczający się ogonem niesłychanej długości, bo zaj -mował według zdania wybornych badaczy przeszło połowę nieba. Ogon ten nie wprost był obrócony od słońca, jak u największej liczby komet, ale tak zagięty, że miał formę litery S. Niektórzy zauważali, że się niekiedy zmniejszał, a potem nagle jakby wystrzałem, do niezmiernej rozciągał się długości. Grdy się owo rozpłomienianie i wydłużanie okazywało, wyglądał jak wężykowaty płomień od ruchów powietrza wielokrotnie zagięty. Kometa ten, według obrachowania Bessela za trzy tysiące lat znowu się okaże.

W rok potem był widziany kometa nie odznaczający się postacią, ale w biegu swym zagadkowy, który astronomom nie mało narobił kłopotu. Rozwiązanie zagadki przecież udało się wybornie i dziwnie rozjaśniło rzeczy zachodzące w niedościgłych krainach nieba, tak że możemy pysznić się nauką, która coś podobnego odkryć jest w stanie. Kometa bowiem był ściśle uważany w biegu swoim i ze starannych obliczeń wypadło, że czas jego krążenia jest niespodzianie krótki, bo trwa lat pięć i miesięcy siedm. Jednakże sam ten wypadek wydawał się zagadkowym do wysokiego stopnia, bo zrozumieć nie mogli, jak kometa, co pięć lat obiegający słońce, wcześniej spostrzeżony nie został. Dziwniejszym jeszcze uczyniło go to, że ani w roku 1776,

ani późaiej w 1781 nie wystąpił. Nic nie pozostawało jak spostrzeżenia i obliczenia na nowo wziąść przed siebie, przejrzeć i poprawić, ale to nie doprowadziło do niczego. Droga pozostała tąż samą, rachunki zgadzały się wybornie, a jednak błąd gdziekolwiek być musiał, chyba że można było zgodzić się na przyjęcie, iż nie-tylko nowonarodzonego kometę widziano, ale zarazem i śmierć jego przeżyto, gdyż jak nieprzychodził tak nie-przychodził.

Astronomowie nie wiedząc gdzie się kometa podział, zaczęli w tył obliczać, aby obaczyć, zkąd on też mógł przybyć, i okazało się, że pierwotnie miał drogę zupełnie inną, aniżeli ta, na której się pokazał w roku 1770; lecz gdy w roku 1767 przybliżał się do słońca, spotkał planetę Jowisza, a przyciąganie ostatniego do takiego stopnia wpłynęło na drogę jego, że takowa istotnie zmieniła się, i odtąd ją w sposób uważany co lat pięć i miesięcy siedm kończyć powinien. Na tej drodze nowej istotnie pozostał, i obieg swój raz odbył. W marcu 1781 roku był w samej rzeczy w swem największem słonecznem zbliżeniu, a tylko niepodobna go było widzieć, bo ziemia wtedy na 40 milionów mil odeń odbiegła, a przytem słońce znajdowało się między nią a kometą. Od miejsca swego największego zbliżenia znów odbiegł i po latach pięciu i miesiącach siedmiu, a więc prawie po litu latach zbliżył się z porządku rzeczy do miejsca, gdzie mu Jowisz taką wyprawił niegdyś niespodziankę. Ale czas obiegu Jowisza wynosi również 11 lat i 10 miesięcy; skoro więc kometa po niebezpiecznem spotkaniu dwa razy okrążył już słońce, Jowisz raz opisał swą drogę i oba ciała niebieskie zeszły się znowu. D. 23 sierpnia 1779 roku nieszczęśliwy kometa znalazł się w takiej bliskości Jowisza, że doznał od tegoż 24 razy silniejszego przyciągania aniżeli od słońca. Musiał więc przebiedz między planetą a jego czterema księżycami, i to zwichnęło go powtórnie z drogi • już raz zwichniętej i wytknęło szczególny w przestrzeni kierunek, tak że już zawsze daleko od ziemi pozostanie i nigdy, przynajmniej przez teraźniejsze narzędzia, od ludzi widzianym nie będzie.

Jest to jedyny przykład zwichnienia drogi niebieskiego ciała, w którem zarazem leży przykład dowcipu nauki i ta ważna dla ziemi naszej prawda, że komety na bieg planet wpływać nie mogą, bo Jowisz i jego księżyce nic nie ucierpiały od tego dwukrotnego spotkania.

Jądro komety 1807 roku było mocno świecące i dobrze odgraniczone. Mgława powłoka światła odgraniczała je zewsząd, i z niej wybiegał ogon podwójny, dzielący się na dwie gałęzie, między któremi ciemna zostawała przegroda. Przytem jedna z gałęzi mocno była zagiętą, tak jakby koniec chciał się znów zwrócić do przodu. To zjawisko zdaje się pochodzi z podwójnej siły znajdującej się w materji komet, jak naprzykład biegunowość w magnetyzmie, jak dodatnia i ujemna elektryczność, gdzie zarówno siły przyciągania i odpychania istnieją. Toż samo zauważał Bessel w komecie Halleya w 1835 roku. Kometa ton 2. października zaczął okazywać wypływ materji świetlnej wachlarzowato ku słońcu zwrócony. 8go października biegunowość wykazywała się promienowaniem innego rodzaju: jądro przyjęło kształt rakiety, otoczonej wązkiemi i długiemi ognikami. Kierunek promienowania od 12. października zaczął odwracać się od słońca w jedną, potem w drugą stronę. Z tego Bessel przyszedł do przekonania, że słońce takiemu promieniowaniu sprzyja, ale że zarazem w masach komety istnieje biegunowość, która sprawia, że światło z niej wypływające jak igła magnesowa tu i tam się przesuwa. Ostatecznie promienowanie w komecie Halleya ustało 16. października, a zamiast niego zaczęła wypływać materja świetlana, która się wydłużała i jak fontanna na obie wypływała strony. Wkrótce z niej utworzył się ogon z tyłu komety, pokazując że coś w komecie zaszło, co się wyłącznym wpływem światła lub ciepła objaśnić nie da.

Bieg komety 1807 roku obliczony został przez Bessela na 1500 do 1700 lat, stosownie do zakłóceń przez planety sprawianych, wpływających na przyspieszenie lub opóźnienie, co zależy od położenia w którem

— 158 -planety znajdować się będą właśnie w tym czasie, kiedy kometa wkroczy w granice dróg planetarnych.

Kometa widziany w 1811 odznaczał się niezmierną jasnością, wielkim ogonem i tern, że najdłużej ze wszystkich dotąd uważanych zostawał na niebie. Spostrzeżono go po raz pierwszy 26. marca 1811, a pożegnano 17. sierpnia 1812 roku, tak, że między pokazaniem się i zniknięciem ubiegło dni 511. Argelander obliczył drogę jego na 3056 lat, to jest, że w roku 4876 znów się okazać powinien. Lecz od wpływu planet czas ten o 177 lat skróconym zostanie, i kometa w roku 4700 powróci. Rachunek ten tylko o jakie 40 lat jest nieścisłym i po odkryciu Urana potrzebuje przejrzenia a może i poprawki. Kometa ten oddala się od słońca w kierunku gwiazdy Wegi, w konstellacji Liry, i za 3346 lat będzie od niej oddalony tylko na 15 biljonów mil.

Kometa 1815 roku, nazwany kometą Olbersa, nie jest swobodnem okiem widzialny, lecz doskonale obra-chowano drogę jego i oznaczono na 74 lat, tak że w r. 1887 d. 9. lutego o godzinie 10. wieczór kometa dosięgnie największego do słońca zbliżenia . Kometa ten jest obliczony z jednorazowego widzenia, i jest to przypadek jedyny do dziś, tyczący się obrachowania drogi komet.

W 1819 roku odkryto i obrachowano kometę Encke’go o którym już mówiliśmy.

Kometa w 1823 roku widziany, posiadał dwa ogony, z których jeden od słońca odbiegał, a drugi ku niemu był skierowany. Oba ogony nie tworzyły prostej linji ale kąt bardzo tępy. Gałąź od słońca odwrócona była dłuższa i wyraźniejsza, druga zaś krótsza i jakby z delikatniejszej złożona materji. Zapewne to także pochodziło od biegunowości, o której mówiliśmy.

Kometa 1843 roku w dzień jasny 28. lutego we Włoszech spostrzeżonym został. Stał on w południe blisko słońca i zaledwie trzy tarcze słoneczne w pozornym przedziale miałyby miejsce; tylko 52 tysięcy wiorst oddzielały go od brzegu słońca. Musiał więc znosić temperaturę o 9 milionów razy wyższą jak w podzwrotnikowych krajach u nas na ziemi. Według niektórych obliczeń kometa otarł się prawie o powierz-

- 159 —

chnię słońca, ale przebiegał z taką dziką prędkością w tem niebezpiecznem sąsiedztwie, że przyciąganie nie zdołało go przytrzymać. Według przybliżonego ocenienia musiał w miejscu najbliższem słońca ubiegać 150 mil w jednej sekundzie.

W 1843 roku w Paryżu Faye odkrył kometę i obliczył na 2725 dni, 16 godzin i 39 minut, to jest około lat siedmiu. Rachunek ten sprawdził się zupełnie w 1851 roku. Następnie odkryto jeszcze kiika komet w okolicach, w których już krążą komety Encke’go i Bieli; te ostatnie potrzebują jeszcze zbadania, czy nie przedstawiają tych dziwnych zjawisk jakie zauważano w kometach Bieli i Encke’go.

Nie będziemy dalej rozwodzić się o kometach, nawet o pięknym komecie Donatego, którego wszyscy oglądaliśmy w 1858 roku, bo mniej więcej będzie to powtórzenie tego cośmy już powiedzieli. Zakończmy ten rozdział inną uwagą.

Rozpatrując planety jednego po drugim, przekonaliśmy się dostatecznie, że niepodobna stosunków i stanu innych planet uważać za odbicie naszego. Zapewne wszystkie planety mają wspólne własności, co właśnie je wyróżnia i kupi w osobny rodzaj niebieskich utworów. Własności te są po części fizycznej, po części matematycznej, lub mechanicznej natury. Fizycznie jest pewnem, że Wenera, Mars, Jowisz i Saturn są otoczone atmosferą. O Marsie bez wątpliwości wiemy, że na jego biegunach panuje zima ze śniegiem i lodem, podobna do naszej biegunowej. Prawo więc nieubłaganej konsekwencji każe nam wnosić, że powierzchnia tego planety pokryta lądem i wodą, co niewątpliwie jest przyczyną niezmiennych plam, jakie widać na kuli jego. Zbitość mas planetarnych różni się znacznie od gęstości ziemi, ale możemy przynajmniej dwa pod tym względem odróżnić wypadki. Cztery bliższe słońca: Merkury, Wenera, Ziemia i Mars, mają gęstość mniej więcej jednakową, od 4—5 razy większą od drzewa; gdy tym czasem pozostałe większe nie bardziej są zbite jak różne rodzaje drzew naszych.

Pod względem matematycznych stosunków, wszystkie planety zbliżają się do siebie w wysokim stopniu. Wszystkie są kulami, wszystkie zapewne obracają się około osi, która nie wiele się różni od osi drogi obieganej przez nie około słońca.

Nareszcie okazuje się zgodność mechaniczna w tern, że niemal wszystkie biegną po drogach nie różniących się prawie od rzeczywistych kół, że wszystkie te koła nie wiele odstępują od płaszczyzny równika słonecznego, a w obiegu mają jeden kierunek od zachodu na wschód.

Jeżeli więc mimo takiej zgodności w świecie planetarnym spostrzegamy tak nadzwyczajną różnicę w pojedynczych stosunkach, że z bytu na ziemi, żadnego pewnego sądu o bycie i życiu na innych planetach wyprowadzić nie możemy, rzecz jasna, iż nic nie uprawnia nas do tworzenia jakichkolwiekbądź wyobrażeń tego rodzaju o kometach. Są to jak się zdaje zebrania światowej materji, z której utworzyło się nasze słońce i nasze planety, i które z czasem może skupią, ze-środkują i przekształcą się w planety. Ruch kołowy, który zauważano w jądrze niektórych komet, czy nie jest tym ruchem zbioru, uderzających się cząstek, padających do gęstszego środka, o którym mówi Laplace w swoim systemie tworzenia się światów ? Może przyszłość na to odpowie...

XXXII. Bolidy, padające gwiazdy, aerolity.

Bolidy są to ciała świecące, mające ruch bardzo bystry po sklepieniu nieba. Powszechnie zowią je pa-dającemi gwiazdami i aerolitami. Przelatując przestrzeń bolidy iskrzą się i zostawiają za sobą światły ślad. Najczęściej znikają, i wtedy je zowią padającemi gwiazdami; lecz czasami towarzyszą im wystrzały podobne do armatnich strzałów, świst i padanie kamieni, czyli aero-litów, których skład chemiczny jest zawsze jeden i ten sam. W ciałach tych znajduje się siarka, krzemień, magnezja , żelazo, nikiel i chrom. Grodnem jest uwagi, że nikiel i żelazo są w stanie metalicznym, czego w żadnem mineralnem skupieniu na ziemi nie

— 161 -

odkryto. W ogóle aerolity mają mniej więcej postać jednakową: kąty zazwyczaj zaokrąglone od stopienia się masy, a powierzchnia pokryta rodzajem czarnej metalicznej emalji, której grubość rzadko jest większą nad millimetr. W chwili upadku temperatura ich jest bardzo wysoka; waga zaś dochodzi od kilku granów do tysiąca i więcej fantów. W Syberji znaleziono aerolit 1600 funtów, w Brązylji jest aerolit, który waty 1400 funtów; na brzegach Laplaty znaleziono ogromny aerolit ważący nie mniej jak 100 cetnarów. Aerolity były znane starożytnym. Anaksagor sądził, że padają ze słońca, które według zdania jego, jest tylko ogromnym aeroli-tem. W czasach tego filozofa, czarny kamień, wielkości woza, upadł około rzeki Aegos-Potamos w Tracji. Jest to pierwszy fenomen tego rodzaju, o którym wspominają historycy. Kamień ten znajdował się na tern samem miejscu jeszcze za panowania Wespazjana. Pliniusz powiada, że widział jak aerolity padały w Narbońskiej Grallii. Cybela w Galatei i Słońce w Emezie w Syrji, były ubóstwiane pod postacią wielkich kamieni, które spadły z nieba.

Długi czas uczeni, nie mogąc objaśnić tego fenomenu, nie chcieli wierzyć w spadanie aerolitów. Lecz w 1794 uczony Chlaldini dowiódł, że nie jest to przesad ludowy, lecz fakt prawdziwy; a gdy 26. Kwietnia 1803 grad kamieni wśród dnia upadł na miasteczko Aigle w Normandji, Instytut paryski naznaczył komisję, która przybywszy na miejsce doniosła o prawdziwości padania aerolitów. Pan Biot był wydelegowany przez akademię nauk do zbadania autentyczności i natury tego fenomenu; lecz fakt jeszcze zdawał się tak dziwnym, nawet ludziom przyzwyczajonym do naukowych odkryć, że wielu członków nie chciało zajmować się tą sprawą publicznie, lękając się skompromitować godność swoją. Laplace jednak kazał ogłosić raport. Dla objaśnienia tego fenomenu czyniono następne hipotezy: 1) Przypuszczano z początku, że aerolity są, tak jak deszcz i grad — meteorami tworzącemi się w atmosferze, przez skupienie się cząstek materji je składających. Hipoteza ta,chociaż prosta, jest bardzo nieprawdopodobna, gdyż

11

— 162-

prawie żaden z pierwiastków składających aerolity nie znajduje się w atmosferze, oprócz tego potrzeba by było aby pierwiastki te znajdowały się w powietrzu w stanie gazów i w dostatecznej ilości, żeby utworzyć kamień kilka tysięcy funtów ciężki lub wiele kamieni różnej wielkości. Gdyby aerolity tworzyły się w atmosferze, to pod wpływem siły przyciągania padałyby prostopadle, czego nie ma, bo aerolity padają na ziemię w ukośnym kierunku, który zdaje się bystrzejszym jak ruch naszego planety około słońca. 2) Laplace sądził że aerolity są to kamienie wyrzucone z wulkanów księżyca. Ponieważ księżyc nie posiada atmosfery, więc można przypuszczać, że kamień rzucony z dostateczną siłą z wulkanu, może wyjść za okres przyciągającej siły księżyca i popaść pod przyciąganie ziemi. Na to po-trzebaby było tylko szybkości pięć i pół razy większej, jak szybkość kuli, wyrzuconej z armaty. Ta hipoteza objaśnia pochyły kierunek aerolitów przy ich padaniu, gdyż raz wyrzucony za granicę przyciągania księżyca kamień, staje się satellitą ziemi i w skutek różnych zboczeń i zakłóceń może upaść na ziemię.

3) Chlaldini przypuszcza że aerolity są to cząstki planet czyli nawet małe planety, które krążąc w przestrzeni popadły w atmosferę ziemi i tu straciwszy pręd

kość swoją w skutek oporu powietrza, musiały upaść na powierzchnię ziemj. Ta hipoteza, która porównywa aerolity z małemi płanetkami jak Ceres, Pallas, Juno, Westa, Hebe itd., krążkcemi około słońca, i które stają się widocznemi wtedy tylko, gdy wejdą w atmosferę naszą i tam przez tarcie'się zapalą, może objaśnić największą część okoliczności, które poprzedzają i towarzyszą padaniu meteorycznych kamieni.

Szybkość padania meteorów, według obliczeń, dochodzi czasami 7 mil na sekundę, to jest równa się prawie podwójnej szybkości ruchu ziemi około słońca. Jeżeli przyjmiemy, że połowa tej szybkości jest złudzeniem tylko i pochodzi z ruchu ziemi po orbicie, pozostanie jeszcze prawie 3 mile na sekundę, szybkość znaczniejsza jak szybkość wszystkich planet, więcej oddalonych od słońca niż ziemia.. Przekonano się, że chociaż padające gwiazdy

zapalają się wszedłszy do atmosfery naszej, jednak nie biorą w niej początku swego, lecz przebywają zewnątrz i że ich zwyczajny kierunek zdaje się zupełnie przeciwnym kierunkowi ziemi po jej orbicie.

W dziwnem zjawisku bolidów obserwowanem w Ameryce w nocy z 12. na 13. Listopada 1833 roku, gwiazdy padały jedna za drugą tak prędko, że nie można ich było zrachować; przybliżony jednak rachunek ocenia liczbę ich na wiele setek tysięcy. Zjawisko to zauważano na wschodnim brzegu Ameryki od Meksykańskiej zatoki do Halifaksu, od dziewiątej wieczorem do wschodu słońca, a nawet w niektórych miejscach wśród dnia białego, o ósmej godzinie z rana. Grodnem jest uwagi, że przed 1833 rokiem już zauważano około tegoż czasu i w innych ziemiach podobne zjawisko, i od chwili gdy uwaga uczonych została zwróconą na ten przedmiot, perjody-czne zjawisko bolidów było dostrzeżone nie tylko w nocy z 12. na 13. Listopada, lecz jeszcze i w nocy z 9. na 10. Sierpnia.

W ostatnich czasach wiele zajmowano się we Francji, Anglii i w Niemczech dokładnem objaśnieniem tych fenomenów. Dziś astronomowie przypisują padanie gwiazd pierścieniom kosmicznej, czyli światowej materji, otaczającym nie ziemię lecz słońce, i których pochodzenie objaśniają według hipotezy budowy świata La,place’a. Powiadają oni, że Saturn mógłby nam przedstawić w małej skali to, co istnieje około słońca, gdyby jeden z jego księżyców, posiadający orbitę ekscentryczną, przebił pierścienie i przeszedł ńa drugą stronę, w górę, lub na dół. Pierścienie zapewne zmieniłyby się na mnóstwo gwiazd na niego padających.

Jednak, jeżeli zestawimy tę hipotezę z faktami, których istnienie jest dowiedzione, okaże się, iż hipoteza ta nie jest dostateczną. Fakta te są: Najprzód gwiazdy padające rok cały, codziennie w liczbie od dziesięciu do jedenastu na godzinę, we wszystkich możliwych kierunkach; potem, gwiazdy perjodycznie padające, zjawiające się tysiącami 9., 10. i 11. Sierpnia, ze zdumiewającą regularnością od 1842 roku; nakoniec padające gwiazdy, które w wielkiej liczbie padały do 1854 w Październiku

11*

i Listopadzie, a które dziś padać już przestały. Dobra więc hipoteza powinna objaśnić: 1) zjawisko nieregularne lecz co noc się powtarzające; 2) zjawisko zupełnie regularne, powtarzające się co rok w jednym czasie i 3) zjawisko, zajmujące miejsce pośrednie, którego powtórzenie zmienia się nie tylko co do dnia, lecz co do miesiąca, a może nawet i nie mieć miejsca.

Liczba gwiazd padających w każdym roku powiększa się od końca Lipca, lecz jest największą 9., 10. i 11. Sierpnia. Maximum ma miejsce 10. i często zdarza się, że w dzień ten ilość padających meteoiów staje się podwójną, lub potrójną; jednak bywają zdarzenia, że powiększenie się liczby padających gwiazd nie jest tak znacznem, a więc obserwacje można robić doskonale 9. lub 11., szczególnie, jeżeli obłoki przeszkadzają obserwacjom 10. Sierpnia. Niezgodność więc co do dnia, powinna być wybaczoną, gdy idzie rzecz o dawne obserwacje, które naprzykład robili Chińczycy. Wniosek, który można wyciągnąć z dawnych i nowych obser-wacyj jest ten, że pierścień małych ciałek niebieskich, czyli asteroidów przecina drogę ziemi w punkcie niezmiennym, i że ten porządek istnieje już od bardzo wielu tysięcy lat. Różnica co do ilości padających gwiazd w Sierpniu, o której co tylko wspomnieliśmy, daje się łatwo wytłumaczyć przyjąwszy, że pierścień asteroid nie jest wszędzie jednakowo gęsty. Nie to jednak zachodzi przy zastosowaniu tego objaśnienia do listopadowego zjawiska. Prawda że w 1799 i 1833 roku miały one miejsce z 12. na 13. Listopada, lecz w latach następnych zmieniały dzień od 26. Października do 16. Listopada, a dziś nakoniec już zniknęły zupełnie. Zjawisko więc, zauważane w Sierpniu, łatwo objaśnić istnieniem pierścienia asteroid, otaczającego słońce i przecinającego drogę ziemi w jednem miejscu; lecz zjawisko listopadowe trudniejszem jest do wytłó-maczenia. Nakoniec, gwiazdy, co noc padające we wszystkich kierunkach, jest to fenomen-różniący się od obu-dwóch poprzednich.

Astronom Payó sądzi, że można będzie wytłóma-czyć te fenomeny dość dobrze, przypuściwszy, że przy

przejściu ziemi razem z księżycem przez pierścień aste-roid, w miesiącu Sierpniu, nie tylko niektóre z ciałek tych padają na ziemię, lecz inne mogą się stać pra-wdziwemi jej trabantami, jeżeli biegną obok niej, z prędkością nie przechodzącą pewnych granic. Te trabanty, mające ogólnie bardzo ekscentryczne drogi, wchodzą już w hipotezę Laplace’a, który sądził że można objaśnić wszystkie te fenomena za pomocą kamieni, wyrzuconych z wulkanów księżyca. Tym to meteorom Faye przypisuje zjawienie się codzienne gwiazd padających i nawet wpływ bardzo znaczny na fenomen październikowy i listopadowy. Zapas tych małych trabantów wyczerpałby się powoli, gdyby się nie odnawiał corocznie około 10. Sierpnia, z ogromnego pierścienia asteroid, krążącego około słońca. Tern można także wytłómaczyć zebranie znacznej liczby trabantów, widomych tylko na niektórych punktach horyzontu. Ńaprzyfcład w 1837 r. w Październiku w Anglii widziano prawdziwy deszcz meteorów, podczas gdy w Prusiech w zupełnie jasną i czystą noc nie widziano nic, oprócz rzadkiego zwyczajnego padania gwiazd. Według Faye trabanty te poruszają się pod wpływem ziemi i księżyca, a zatem gdy ziemia i księżyc w skutek przyciągania, które wywierają, tak pomieszają ich ruchy, że one nie mogą dalej krążyć około ziemi, to padają na miejsca, które są im najbliższe; meteory sierpniowe zaś są pod wpływem słońca i padają na ziemię dla tego tylko, że ziemia wchodzi w sferę ich krążenia.

Astronomowie odrzucali hipotezę trabantów ziemi, z powodu tej nadzwyczajnej szybkości ruchu, którą zauważano w meteorach. W samej rzeczy obrachowano że prędkość polotu zmienia się od 25—175 wiorst na sekundę, to jest, że do pięciu razy biegną one prędzej, jak ziemia naokoło słońca. Te rezultaty poszukiwań nie są ścisłe i dokładne, powiada Faye, bo największa prędkość jaką ciało należące do naszego systemu może otrzymać, pod wpływem działania słońca, nie przenosi w tych miejscach gdzie ziemia bieży, 45 wiorst na sekundę. I w samej rzeczy sposób odszukania prędkości ruchu meteorów jest nadzwyczajnie niedokładny, bo kiedy potrzeba zmierzyć przestrzeń do niedostępnego punktu, nauka nam przedstawia jeden tylko środek, a mianowicie wziąść za podstawę jakąkolwiek linję wiadomą i mierzyć kąty trójkąta, w którym punkt ten jest wierzchołkiem.

Dla zmierzenia ruchu gwiazd padających stają dwaj obserwatorowie na dwóch końcach podstawy znacznie od siebie oddalonych. Każdy robi badania, nie widząc co robi jego kolega: musi on zauważać w krótkim przeciągu czasu jednęj lub dwóch sekund punkt, z którego gwiazda poruszjda się i gdzie zgasła, powinien on zanotować kierunek jej lotu w stosunku do gwiazd stałych a potem oznaczyć go na mapie niebieskiej z pamięci. Jak tu nie omylić się na jeden lub kilka stopni? Potrzeba potem obliczyć prędkość, to jest przestrzeń przelecianą, rozdzielić na ilość sekund, które trwa zjawisko, którego początku przewidzieć nie można; w wyrachowanie znowu więc należy postawić cyfrę przybliżoną. Jakże tu chcieć wielkiej punktualności i ścisłości?

Faye radzi dla obrachowania czasu biegu meteoru obserwować nie samą gwiazdę padającą, łecz światłą dróżkę pyłu czy gazu rozpalonego, która po niej zostaje tak długo, że można zmierzyć ją za pomocą poprzednio przygotowanej lunety. Co się zaś tyczy chwili pojawienia się i zniknięcia, to ta powinna być zapisaną za pomocą elektryczności na każdej stacji. Tym sposobem według zdania Fayego można będzie otrzymać pomiary zupełnie ścisłe. Co się tyczy ilości padających gwiazd codziennie na pewnym horyzoncie, Faye sądzi, że nie ma innego środka jak bezpośredni rachunek, a nam się zdaje, że może być do tego przysposobiony aparat fotograficzny, który zapewne żadnego meteoru nie przepuści. W 1850 roku udało się nam widzieć padający meteor około Petersburga, w jednej z wsi okolicznych. Około godziny 6tej po południu, w jesieni kiedy słońce bardzo już stało blisko horyzontu, pokazał się w powietrzu jasny różowy słupek, mocnego blasku przechodzącego w zielony kolor. Słupek ten leciał z nadzwyczajną prędkością w kierunku ku zachodowi. Upadkowi jego na ziemię towarzyszył huk podobny do strzału. Na miejscu gdzie upadł znaleźliśmy czarny kamień, mający ze 2 kroki szerokości i długości a około 3 wysokości. Meteor wbił się do ziemi prawie do połowy. Powierzchnia jego była tak rozgrzaną, że nie można było jej się dotknąć- Na drugi dzień z rana kamień był jeszcze ciepły.

XXXIII. Podział czasu.

Starożytni dzielili czas według ruchu najjaśniejszych ciał niebieskich, jakiemi są słońce i księżyc.

Zmiana ciągła światła i ciemności pochodząca od obrotu ziemi naokoło osi, oznaczyła długość tego czasu, który nazwano dniem.

Pozorny ruch słońca naokoło ziemi w ciągu 365 i ćwierć dni, nazwano rokiem.

Ruch księżyca naokoło ziemi oznaczył długość miesiąca, który jest prawie dwunastą częścią roku.

Podział tygodnia na siedm dni datuje się od początku świata. Narody starożytne, mające wiele bóstw, dały imioaa ich siedmiu planetom znanym w tym czasie i poświęciły poniedziałek księżycowi czyli Dyanie, wtorek Marsowi, środę Merkuremu, czwartek Jowiszowi, piątek Wenerze, sobotę Saturnowi, a niedzielę Słońcu.

Tablica, na której naznaczono podział czasu na dni, tygodnie, miesiące i lata, nazwana została kalendarzem, od słowa kalendae, święta, które u Rzymian przypadało pierwszego dnia każdego miesiąca. Forma i podział kalendarza nie były jednakowe u wszystkich starożytnych ludów, co właśnie utrudnia naukę starożytnej chronologji i historji.

U Egipcjan rok miał 365 dni; tym sposobem co rok odrzucali oni 5 godzin 48 minut i 51 sekund, to jest prawie ćwierć dnia, tak że początek ich roku wracał wcześniej nim ziemia ukończyła swój obrót około słońca, a w skutek tego rok zaczyuat się w różne pory. Chaldejczycy zwrócili uwagę na tę ćwierć dnia, i żeby rok zaczynał się zawsze w jednym czasie, po trzech latach mających 365 dni, rachowali w czwartym 366,

Tym spysobem Egipcjanie po 4 razy 365, czyli po 1460 latach, tracąc po dniu jednym w cztery lata słoneczne, wyprzedzili o 365 dni, czyli o rok jeden Chaldejczyków i liczyli 1461, wtedy gdy pierwsi rachowali tylko 1460 rok.

Około 776 r. przed Nar. Ghr. G-recy zaczęli rachować według Olimpjad, to jest perjodu czterech lat, po których zazwyczaj odbywały się gry Olimpijskie.

U Rzymian za Romulusa rok składał się z dziesięciu miesięcy, z których marzec był pierwszym, wrzesień siódmym, październik ósmym, listopad dziewiątym a grudzień dziesiątym; (september, october, november, december, od słów septem, octo, novera, decem). Wkrótce potom Numa dodał jeszcze dwa miesiące: Styczeń i Luty, czyli Januarius i Februarius.

Od tego czasu aż do Juljusza Cezara, kalendarz rzymski tak się pomieszał, iż ten wielki bojownik postanowi! go poprawić. Astronom Sozigenes wezwany z Egiptu, urządził nowy kalendarz w 45 roku przed Nar. Chr., nazwany kalendarzem Juljańskim.

Postanowiono było jak u Chaldejczyków wstawiać dzień jeden co cztery lata i umieszczać go po szóstym dniu przed kalendami marcowemi, tym sposobem w Lutym był drugi szósty dzień, bis sexta dies, zkąd poszło nazwanie bissextile u Francuzów; u nas zaś rok mający dzień jeden więcej jak poprzednie, nazywa się rokiem przestępnym.

Poprawka ta z czasem stała się niedostateczną, bo licząc rok 365 dni i ćwierć, robiono go dłuższym o 11 minut i 9 sekund. Ta różnica prawie nieznaczna w początku, w przeciągu niedługiego czasu t. j. w 134 lat utworzyła prawie dzień jeden, tak że w 1582. roku wiosenne porównanie dnia z nocą, które powinno było przypaść 20 marca, przypadło lOgo.

Papież Grzegorz XIII., żeby znów postawić porównanie dnia z nocą na właściwe miejsce, rozkazał odrzucić dziesięć dni i nazajutrz po 4. października 1582. roku rachować l5go. Postanowiono także odrzucić trzy stuletnie przestępne dni, w ciągu czterechset lat,

tak że lata 1700 i 1800 nie były przestępnemi, 1900 także nie będzie, ale rok 2000 będzie przestępnym. Reforma kalendarza przez Grzegorza obmyślana z czasem była wszędzie przyjętą oprócz przez Rosjan i Greków, którzy dotychczas trzymają się kalendarza Juljańskiego, tak że ich rok jest dziś o 12 dni po za naszym rokiem. Kiedy koresponduje się z temi krajami, stawiają się dwie daty; i tak 8/20 lipca oznacza 20. Lipca naszego a 8. lipca według kalendarza Juljańskiego.

Rosja nie przyjęła kalendarza żeby nie pomięszać porządku, w którym obchodzą się pamiątki różnych świętych.

Koło słoneczne jest to perjod 28 lat, w końcu którego niedziela i inne dnie tygodnia przypadają w tymże porządku jak poprzedaio, bo w końcu tego czasu słońce znajduje się prawie w tymże znaku i prawie w tym stopniu ekliptyki, który zajmowało przed 28 laty.

Gdyby rok składał się z pewnej ilości tygodni, to też same daty każdego miesiąca padałyby na też same dnie. Lecz ponieważ rok zwyczajny zawiera 52 tygodnie i 1 dzień, a przestępny 52 tygodnie i 2 dni, więc rok nie może ani zacząć się, ani skończyć w tymże dniu w którym się zaczął i skończył rok poprzedni, a także jedne i też same dni miesiąca nie mogą przypadać na te same daty w dwóch po sobie następujących latach.

Lecz po 28 latach, dzień który pozostaje po 52 tygodniach w lata zwyczajne i dwa dni pozostające z lat przestępnych, tworzą 5 tygodni: a zatem 28my rok utworzony z równej liczby tygodni, ma też same dnie w też same daty miesiąca.

Złota liczba czyli koło księżycowe jest perjod 19 lat, po których zmiany kwadr księżyca wracają w te same daty miesiąca i prawie w też same godziny, dla tego, że 19 lat czyli 228 miesięcy słonecznych odpowiada prawie 235 miesiącom księżycowym.

Te 19 lat oznaczają się liczbami 1, 2, 3, 4, 5 itd. do 19, potem znów zaczynają się od początku; naprzy-kład 1872 ma 11 za złotą liczbę, to jest że 11 lat minęło od początku księżycowego koła. Perjod ten nazwano złotą liczbą dla tego, że w dzień gdy astronom Meton ogłosił swoje odkrycie, Ateńczycy byli tak z tego zadowoleni, że rozkazali obrachowanie to wybić złotemi literami na tablicach, i wystawić na placach publicznych dla użytku obywateli. Jednak przekonano się później, że nów nie wraca w też same godziny co przed 19 laty, jak sądził Meton. Różnica jest o póltory godziny, co daje dzień jeden i 30 minut w 312 latach. Dla tego też musiano porzucić złotą liczbę a wymyślono epakty (od greckiego słowa epaktos — dodawać), dla poznawania wieku księżyca z większą dokładnością i ścisłością.

Epakta jest to wiek, który posiada ostatni księżyc w roku, na początku następnego roku. Liczba napisana w kalendarzach po słowie epakta, oznacza ilość dni, które upłynęły od ostatniego nowiu w poprzednim roku do 1. Stycznia roku nowego. Naprzykład w 1852 roku była 9, co oznacza że ostatni księżyc 1851 roku miał 9 dui wieku, gdy nadszedł 1. Styczeń 1852 roku, a zatem księżyc był w nowiu 21. grudnia 1851. Epakty pochodzą z przewyżki słonecznego roku nad rokiem księżycowym, nie potrzeba więc dla obliczenia tego lub innego roku nic innego wiedzieć, jak tylko tę nadwyżkę, która wynosi 11 dni. Naprzykład w 1843 roku rok słoneczny zaczął się w tymże czasie jak i rok księżycowy; epakta więc tego roku była 0; w 1844 epakta była 11, to jest nadwyżka roku słonecznego nad księżycowym; w 1845 epakta była 22, to jest dwa razy 11; w roku

1846    epakta była 33, czyli trzy razy 11; lecz ponieważ epakta nie przechodzi nigdy liczby 30, bo trzydzieści dni tworzy miesiąc, odciąga się więc 30 od tej liczby 33, czyli jeden miesiąc i dodaje się ten miesiąc do 1846, który przez to jest utworzony z 13 księżycowych miesięcy i zostaje jeszcze 3, liczba epakty

1847    roku.

Nie ma nic trudnego w ułożeniu kalendarza, dla tego iż tu chodzi głównie o znalezienie daty dnia, w który przypada Wielkanoc. Jak tylko ten dzień znaleziony, lwięta rnchome wstawią sie w porządku.

Nicejski sobór rozkazał w 325 roku święcić Wielkanoc w pierwszą niedzielę po pełni następującej po wioseunein porównaniu dnia z nocą, to jest przypadającej

21.    marca lub później. Żeby znaleść tę niedzielę, należy szukać za pomocą epakty, którego dnia przypadnie nów marcowego księżyca, potem dodać 14 dni do daty, na którą przypada, żeby wiedzieć dzień pełni.

Jeżeli dzień ten przypadnie na 21. marca lub później, Wielkanoc jest w następną niedzielę; lecz jeżeli pełnia przypadnie przed 21. marca, to tylko w niedzielę po następnej pełni nastąpi to święto.

Dlatego też Wielkanoc może być w perjodzie od

22.    marca, jak to było w 1818, aż do 25. kwietnia, jak to będzie w 1886 r.

Skoro dzień Wielkanocy raz znaleziony, święta ruchome znajdą natychmiast miejsce swoje i kalendarz będzie urządzony bez wielkiej pracy.

Starożytni nazywali Wielkim rokiem bardzo długi perjod, po którym wszystkie planetarne fenomeny powinny się powtórzyć w tymże samym porządku i w tez same epoki. Długość jego oznaczała się według tych zjawisk, które każdy z astronomów uważał za najważniejsze. Wielki rok wywarł bardzo korzystny wpływ na astronomję, gdyż przymusił tych, którzy chcieli dowiedzieć się o jego długości, obliczać ruch planet, a zatem posuwać naukę naprzód, która z uowemi odkryciami niszczyła astrologiczne przepowiednie i przesądy ludzkie.    .

XXXIV. Historja astronomji.

Astronomja pochodzi od greckiego słowa aster — gwiazda, i nomos — prawo. Jest to nauka ruchów ciał niebieskich. Oznaczają często także imieniem kosmo-grafji czyli uranografji część astronomji czysto opisową.

Żyzne i piękne równiny zraszane Tygrem i Eufratem, były kolebką astronomji. Tam mieszkali w niewielkiej ziemi nazwanej Chaldeą uczeni ludzie przezwani

magami. Oni pierwsi zaczęli badać niebo: im jesteśmy winni pierwsze obserwacje co do zaćmienia słońca i księżyca, wynalazek sfery niebieskiej i podział zodjakn na 12 konstelacij.

Wkrótce nauka ta z Chaldei przeszła do Fenicji i do Egiptu. Obserwacje, które zrobili Egipcjanie co do ruchu Merkurego i Wenery około słońca, pokazują jak wielkie w tym względzie zrobili postępy; ich duchowieństwo szczególnie odznaczało się znajomością fenomenów niebieskich i pod imieniem aslrologji zaczęło zastosowywać ruch gwiazd do różnych wypadków życia i przepowiadać przyszłość. Grecy zaczęli zajmować się astronomją daleko później od Egipcjan, których byli uczniami. W 640 roku przed Nar. Chr. Tales z Miletu pojechał do Egiptu uczyć się astronomji, następnie utworzył jońską szkołę, w której nauczał, że ziemia jest okrągłą, że ekliptyka jest pochyłą, wskazywał przyczyny słonecznego i księżycowego zaćmienia.

Po nim nastąpili Anaksimander i Anaksagoras, pierwszemu przypisują wynalazek gnomona czyli słonecznego zegara, globusa ziemskiego i map geograficznych. Z tej szkoły wyszedł Pytagoras z Samos, uczeń Talesa. Długo podróżował on po Egipcie i Indjach; po powrocie do ojczyzny musiał z niej uciekać, z powodu tyranji która tam panowała. Przybywszy do Włoch, które nazywały się Wielką Grecją, utworzył Pytagorejską szkołę, gdzie oprócz prawd wykładanych w jońskiej szkole, uczył, że ziemia ma ruch dwojaki: około osi i około słońca. Według zdania jego, gwiazdy były to słońca — centry tyluż systemów planetarnych.

Po Pitagorasie najsławniejszymi astronomami byli Pytheas, który uczył jak rozdzielać klimaty według długości dni i nocy; Arystarch z Samos, który obra-chował widomą średnicę słońca w 281 roku przed Nar. Chr., i obliczył oddalenie tej gwiazdy od ziemi; Arystoteles, uczeń Platona, który starał się zbadać za pomocą astronomicznych obliczeń figurę i wielkość ziemi.

Następuje potem Hipparch z Bitynji. Ten wielki astronom niezadowolony z poprzednich obserwacyj, po-

stanowi! wszystkie powtórzyć i przyjąć te tylko, które będą stwierdzone nanowo. W 140 roku przed N. Chr. oznaczył dokładnie długość roku, odkrył przyspieszenie coroczne w następowaniu porównania dnia z nocą, czyli precessję, jemu jesteśmy też winni myśl używania długości i szerokości do dokładnego oznaczenia miejsca na ziemi.

Trzy stulecia prawie ubiegły między Hipparchem i Ptolomeuszem. W czasie tej długiej epoki zjawiało się wielu ludzi obserwujących niebo i astronomia nie była zapomnianą. W tym właśnie czasie Possidonius odkrył prawdziwą przyczynę przypływu i odpływu morza, i kalendarz został za Juljusza Cezara poprawiony.

Rozróżniają pięć głównych systemów budowy świata, w których odświecasię dalszy rozwój historji astronomji, a mianowicie: system Ptolomeusza, Kopernika, Tycho-Brahe, Descartes’a i Newtona.

Świat, według Ptolomeusza, zawiera dwa przestwory r przestwór elementarny i przestwór eteryczny. Przestwór elementarny składa się z ciał, które starożytni uważali za pierwiastki wszystkiego istniejącego, a mianowicie: ziemia w środku świata; woda — pokrywa większą część powierzchni ziemi; powietrze — nad ziemią, i ogień— nad powietrzem. Przestwór eteryczny otacza przestwór elementarny; składa się on z jedenastu niebios, obracających się na około ziemi, jako swego środka. Za jedenastem niebem leży miejsce pobytu szczęśliwych. Wszystkie ciała' niebieskie krążą naokoło ziemi, która jest nieruchomą w środku wszechświata. System ten od 175 r. po Nar. Chr. istniał prawie 1300 lat.

Mikołaj Kopernik, znakomity polski astronom, urodził się 1472 r. w Toruniu, mieście, znajdującym się w Poznańskiem; umarł w 1543 r. W młodości podróżował po Włoszech, znajomiąc się ze sławniejszemi astronomami, szczególniej zaś polubił Regiomontana; przez czas pewien uczył matematyki w Rzymie, potem wrócił do ojczyzny i otrzymał kanonię w Frauenburgu przez swego stryja który był biskupem.

Kopernik zbadał wszystkie do tego czasu istniejące systemy świata i wszystkie hypotezy proponowane; zrobił

mnóstwo obserwacyj i obrachowań; napisał dzieło przedstawiające nowy pogląd na system świata, i poświęciwszy go papieżowi, kazał drukować. Na łożu śmierci dopiero otrzymał ou pierwszy egzemplarz dzieła swojego i papieskie rozporządzenie, zabraniające szerzenia dzieła jako utworu, w którym się myśli przeciwne wskazówkom pisma świętego znajdują.

Według systemu Kopernika, słotnie stoi nieruchome w środku wszechświata; ziemia policzona do liczby planet, a księżyc do liczby satelitów; wszystkie planety krążą naokoło słońca, przebiegając w różnym czasie drogi eliptyczne lub okrągłe. Ziemia ma trzy rodzaje ruchów, które objaśniają ruch dzienny i roczny gwiazd niebieskich; pierwszy — obrót około osi od zachodu na wschód, będący przyczyną dnia i nocy. W skutek tego ruchu słońce i gwiazdy chociaż nieruchome, zdają się wschodzić i zachodzić codziennie i poruszać się ze wschodu na zachód.

Drugim ruchem jest ruch ziemi naokoło słońca, w skutek którego w 365 dni i prawie 6 godzin kończy cały obieg swój, w przeciwnym do znaków zodjaku kierunku, to jest kiedy znajduje się w znaku Kozy, który odpowiada zimie, to widzi słońce w znaku lata — Raka i na ziemi jest lato; odwrotnie, gdy jest w znaku Raka, ziemia widzi słońce w znaku Kozy i ma u siebie zimę.

Trzeci ruch jest to ruch ziemi po ekliptyce, w czasie którego oś stale skierowana do tychże samych punktów nieba, a ziemia przedstawia słońcu w ciągu roku każdą część swojej powierzchni. Te dwa ostatnie ruchy skombinowane razem, tworzą nierówność dni i nocy i zmianę pór roku.

Kopernik był zmuszony odsunąć gwiazdy w nieo-bliczone oddalenie, bo ziemia przebiega corocznie około słońca orbitę, mającą więcej jak 134 milionów mil, tak że w sześć miesięcy ziemia musi być oddaloną o 67 miljonów mil od miejsca, w którem była poprzednio. Jednak ta niedokładność nie przeszkadza systemowi Kopernika być najprostszym, najnaturalniejszym i najwierniejszym.

Tycho-Brahe urodził się w 1546 w Skanji, w Da-nji. Od dzieciństwa lubił zajmować się astronomicznemi obserwacjami; przez pięć lat podróżował po Niemczech i Szwajcarji, żeby zwiedzić wszystkie obserwatorja i po-wziąść wiadomość o różnych przyjętych w tym czasie sposobach obserwacji. Po powrocie do ojczyzny otrzymał od króla duńskiego w podarunku wyspę Hwen, na której wybudował śliczne obserwatorjum nazwane Ura-nienburgiem i tam mieszkał przez 17 lat; lecz po śmierci swego protektora Frydryka, nie doznając od jego następcy tychże względów, porzucił ojczyznę, udał się do Czech, gdzie cesarz Kudolf II. kazał mu zbudować ładne pomieszkanie, i naznaczył pensję. Tycho umarł w Pradze w r. 1601.

Tycho-Brahe chciał zaprzeczyć systemowi Kopernika, który zyskał w tym czasie ogólne uznanie i wymyślił następny system: Oznajmił, że oddalenie gwiazd stałych, jak je naznaczył Kopernik, nie da się pojąć, i nie chcąc być sprzecznym z niektóremi cytatami pisma świętego, znowu postawił ziemię na środek wszechświata i kazał obracać się na około słońcu, księżycowi, planetom i gwiazdom stałym, a słońcu z całą tą świtą krążyć około ziemi. Z Kopernikiem więc zgadza się Tycho w tem, iż uważa słońce za środek gwiazd i płanet, a z Ptolomeuszem, że uważa ziemię za nieruchomą, a słońce i gwiazdy około niej krążące. Według tej hypotezy Wenera i Merkury przechodzą w czasie części swego obrotu między słońcem i ziemią, i to właśnie wyjaśnia ich zmiany, które zauważano za pomocą lunet, i które mają podobieństwo do zmian księżyca. System ten został ogólnie odrzucony.

Descartes, znakomity francuski filozof, urodził się w Lahaye w Turenii w 1596 r. Z początku poświęcił się wojennemu rzemiosłu, służył pod Maurycym Nas-sauskim a potem pod księciem Bawarskim; lecz po kilku latach porzucił służbę, podróżował długo, przebiegł Niemcy, Włochy, Holandję, żył czas niejaki w Paryżu, gdzie był w ciągłych stosunkach z różnymi uczo-nemi i po wielu latach takiego życia postanowił zamknąć się i oddać medytacji. Żeby dopiąć tego lepiej, porzucił Francję, gdzie było za nadto wiele rozrywek, i udał się do Holandji, gdzie żył w zup?łnem odosobnieniu. Jego dzieła zwróciły ogólną uwagę, lecz utworzyły iuu też wielu wrogów. Mazarin naznaczył mu pensję tysiąc talarów rocznie. Krystyna szwedzka prosiła go aby przybył na jej dwór. Descartes przyjął te zaprosiny, pojechał do Sztokholmu w 1649 roku, lecz w następnym roku, nie mogąc znieść klimatu, zachorował i umarł w 53 roku życia. Ciało jego przewieziono w 1667 roku do Francji i pogrzebano w kościele św. Genowefy. System jego bardzo się zbliża do systemu Kopernika. Przyjmuje on trzy rodzaje ciał niebieskich: 1. Stale gwiazdy, które są wszystkie słońcami. 2. Planety, które krążą około słońc. 3. Księżyce krążące około planet. Wszystkie ciała niebieskie obracają się około wspólnego środka i każde obraca się w tymże czasie około swego własnego środka (tourbillons de Descartes).

Newton, znakomity uczony angielski, urodził się w 1642 roku. Był to jeden z największych matematyków, fizyków i uczonych. Wstąpiwszy w 1660 roku do Kembrydżkiego uniwersytetu, miał nauczyciela matematyki doktora Barrow’a. Wkrótce prześcignął swego nauczyciela, i w 23. roku życia napisał znakomity swój „Binom, dyferencjalne i integralne rachunki.** W 1665 roku porzucił Kembridt, uciekając przed zarazą i udał. się doWoolstrop; tu gdy spostrzegł jabłko padające na ziemię z drzewa, przyszła urn myśl o ogólnem ciążeniu i o systemie świata. Zdaje się że w 1692 r. umysł jego był cokolwiek zwątlonym, czy to w skutek pożaru, który zniszczył część jego papierów, czy w skutek zbytniego naprężenia umysłu; od tego czasu już nic nie napisał oryginalnego, tylko wydawał to co było poprzednio napisane. W 1699 paryska akademia nauk mianowała go zagranicznym członkiem swoim ; Towarzystwo królewskie obrało go w 1703 roku prezesem. Newton umarł w 1727 roku, mając 85 lat.

Oto jest jpgo system: Jak wszystkie ciała ciężkie dążą do środka ziemi, tak ciata tworzące system nasz słoneczny dążą do słońca, które jest ich środkiem współ-nym. Lecz ponieważ planety tylko pod wpływem siły przyciągania zbliżyłyby się do słońca i upadły na nie, Newton więc przypuścił istnienie dwóch sił od początku stworzenia świata, a mianowicie: siła dośrodkowa, przyciągająca planety do słońca, i druga siła, odśrodkowa, która je od niego oddala. Te dwie siły wzajemnie się równoważą. Tak naprzykład, ziemia pod wpływem obu-dwóch sił obraca się około słońca, opisując elipsoidalną linję, w której słońce zajmuje miejsce w jednem ognisku. Newton nie zadowalniał się głównemi planetami; obrachował on ruch księżyców, drogę komet, z dokładnością nadzwyczajną, jak przekonały późniejsze badania.

Przypływ i odpływ morza, przyspieszenie porównania dnia z nocą, ruch osi ziemi, różnica czasu prawdziwego a średniego i t. d., są tylko skutkami ciążenia ogólnego, czyli przyciągania i siły odśrodkowej.

XXXV. Astrologja.

Nic nie ma ciekawszego jak nauki i sztuki piękne w ich początku. Ze zdziwieniem ujrzymy tam omyłki i przesądy, którym podlegali ludzie znakomici, co-pierwsi zaczęli uprawiać nowe pole. Jest to najlepsza nauka dla nas iż należy przystępować skromnie do badań natury i orzekać wtedy tylko, gdy mnogie fakta przekonają nas, iż wniosek robimy sprawiedliwy.

Astrologja pochodzi od astron—gwiazda i logos — nauka. Była to nauka, za pomocą której spodziewano się przepowiadać przyszłość. Astrologja wyrodziła się z astronomji; według wyrażenia jednego astronoma jest to obłąkana córka najgodniejszej matki.

Było kilka rodzajów astrologji:

1.    Astrologja naturalna, mająca na celu przepowiednię powrotu planet, zaćmień, przypływów i odpływów morza i nawet zmian pogody, burz, suszy i powodzi, opierając się na astronomicznych danych.

2.    Astrologja przesądna, za pomocą której sądzono że można z gwiazd, z ich postaci i połączeń przewidzieć i przepowiedzieć przyszłość ludzi i państw. Ta

ostatnia tylko nosi dziś nazwę astrologji i jest potępioną przez wszystkich wykształconych ludzi.

Największa część autorów sądzi, że tajemnicza nauka astrologji wzięła początek swój w Chaldei, a z tamtąd już przenikła do Egiptu, Grecji i Włoch. Niektórzy przypisują wynalazek ten Chamowi, synowi Noego.

Egipcjanie — powiada Herodot — nauczali jakiemu bogu jaki miesiąc i jaki dzień jest poświęcony. Oni pierwsi uważali, pod jaką konstellacją urodził się człowiek, dla przepowiedzenia jego losu, jego życia i rodzaju śmierci.

Wierzono że gwiazdy wywierają wpływ na życie i los człowieka, że każdy planeta, każda konstellacja kieruje przyszłością tego, który się pod nią urodził, i że następnie astrolog powinien wiedzieć tylko godzinę i minutę przyjścia na świat dziecka, żeby powiedzieć o jego temperamencie, zdolnościach umysłowych, przyszłości, chorobach, rodzaju śmierci i dniu tejże. Takiemi były przekonania nie tylko pospólstwa, lecz ludzi, którzy z wychowania swego i nauki powinni byli podnieść się nad poziom podobnych przesądów.

Prawie wszyscy starożytni wierzyli w astrologję. Można tu wymienić Hippokratesa, Wirgiljusza, Horacego i t. d.

„Ja czytałem w rejestrach nieba wszystko, co spotka was i wasze dzieci“, powiada Belus, król Babilonu, do dzieci swoich.

Ma się rozumieć, że niektóre dane astrologów są sprawiedliwe, lecz rzecz godna uwagi z jakim niesłychanym uporem niektórzy trzymali się zdania swego, chociaż przepowiednie okazywały się najczęściej fał-szywemi. Biskupi i inni duchowni wysoko postawieni, filozofowie i medycy najsławniejsi robili swój horoskop; w uniwersytetach czytano lekcje o tym przedmiocie, tak jak o geomancji i czarnoksięstwie.

Marsilius Picinus w dziele swojem „O przedłużeniu życia", które pojawiło się w ośmnastem stuleciu, radzi wszystkim co siedm lat udawać się do astrologów po wiadomość jakie grożą życiu w ciągu tych lat siedmiu niebezpieczeństwa, dla ich uniknienia, i radzi używać często lekarstwa trzech króli: złota, kadzidła i mirry.

Pensa w 1720 poświęcił radzie lipskiej dzieło: „De proroganda vita, aureus libellusw której radzi tym panom, jako rzecz najważniejszą, dobrze nauczyć się odróżniać konstellacje, które są im przychylne a które są nieprzyjaźne, i mieć się na ostrożności co lat siedm, kiedy panuje Saturn, planeta bardzo złośliwy.

logji:

W krótkości oto jakie były podstawy nauki astro-

Siedm głównych planet i dwanaście konstellacji wpływa szczególnie na los ludzki i na wypadki życia. Te siedm płanet były: Słońce, Księżyc, Wenera, Jowisz, Mars, Merkury i Saturn. Słońce opiekuje się głową, Księżyc prawą ręką, Wenera lewą, Jowisz żołądkiem, Mars częściami rodzajowemi, Merkury prawą a Saturn lewą nogą.

W konstellacjach: Baran rządzi głową, Byk szyją, Bliźnięta rękami i plecami, Rak piersiami i sercem, Lew żołądkiem, Panna wnętrznościami, Waga biodrami i tylną częścią, Niedźwiadek częściami rodzajowemi, Strzelec lędźwiami, Kozioł kolanami, Wodnik nogami od kolan do stóp, a Ryby stopami.

Nie tylko indywidua, ale państwa, miasta, każde miejsce było pod wpływem jakiejś konstellacji. W ciągu 16. wieku astrologowie niemieccy objawili że Frankfurt stoi pod wpływem Barana, Wiirzburg pod wpływem Byka, Norymbergia — Bliźniąt, Magdeburg — Raka, Ulm — Lwa, Heidelberg — Panny, Wiedeń — Wagi, Mnichów — Niedźwiadka, Sztutgarda— Strzelca, Augsburg—Kozła, Ingolstadt —Wodnika, Ratysbona —Ryb.

stępny :

Albert Wielki naznaczył gwiazdom wpływ na

Saturn panuje nad życiem, zmianami w niem za-chodzącemi, nad naukami i budowlami.

Jowisz panuje nad honorem, życzeniami, bogactwem i czystością odzienia.

Mars — nad wojną, więzieniami, małżeństwami i nienawiścią.

Słońce — nad nadziejami, szczęściem, wygraną i nad spadkami fortuny.

Wenera — nad przyjaźnią i miłością.

Merkury — nad chorobami, długami, handlem i strachem.

Księżyc — nad ranami, snem i złodziejami.

Każde z tych ciał miało sobie oddane jeden dzień tygodnia, jeden kolor, jeden metal i t. d.

Słońce rządziło niedzielą, Księżyc — poniedziałkiem, Mars —wtorkiem, Merkury — środą, Jowisz — czwartkiem, Wenera — piątkiem, Saturn — sobotą.

Słońce oznaczało żółty kolor, Księżyc — biały, Wenera — zielony, Mars — czerwony, Jowisz — błękitny, Saturn — czarny, Merkury — kolory mieszane.

Słońce oznaczało złoto, Księżyc — srebro, Wenera — cynę, Mars — żelazo, Jowisz — brąz, Saturn — ołów, Merkury — żywe srebro.

Słońce uważało się za gwiazdę dobroczynną i korzystną, Saturn — smutną, gniewną i zimną, Jowisz — umiarkowaną, Mars — gorącą, Wenera — dobroczynną i płodną, Merkury — niestałą, Księżyc — me-lancholiczną.

W konstellacjach Baran, Lew i Strzelec są suche i gorące; Byk, Panna i Kozioł — ciężkie, zimne i suche; Bliźnięta, Waga i Wodnik — lekkie, gorące i wilgotne; Bak, Niedźwiadek i Kyby — wilgotne, miękkie i zimne.

Kobiono horoskop rozpatrując kombinacje i wpływy, uważając położenie planet względem konstellacji. Na-przykład: Jeżeli Mars spotykał się z Baranem w chwili urodzenia się dziecka, przepowiadało to męstwo, durne i długie życie.

Mars, według zdania astrologów, powiększa wpływ tych konstellacji z któremi się znajduje, bo dodaje im siły i znaczenia.

Saturn, symbol złych wpływów, psuje dobre.

Wenera powiększa dobre, a zmniejsza złe.

Merkury powiększa lub zmniejsza wpływy według tego, czy spotyka się ze znakiem zodjaku przepowiadającym szczęście czy nieszczęście.

Astrologowie wyciągali także wnioski z pojawienia się zorzy północnej albo komety i t. d.

Dla tego żeby horoskop nie omylił, należało zaczynać badania zaraz w chwili urodzenia się dziecka, lub w chwili odbywania się sprawy, której skutki chciano wiedzieć.

Znakomity Thurneisen, człowiek rzutki, fenomen nadzwyczajny w astrologji, żył w ostatnim wieku na berlińskim dworze, gdzie pełnił obowiązki nadwornego doktora, chemika, astrologa, drukarza i księgarza. Reputacja jego była tak wielką, że nie było prawie dziecka w znaczniejszych domach w Niemczech, Polsce, Węgrzech, Danji i Anglji, dla któregoby według przysłanej mu daty urodzenia przez osobnego posłańca nie robił horoskopu. Czasami przybywało po dziesięć i dwanaście takich posłańców od razu, tak że bywał zmuszony wziąść sobie pomocników, bez których nie mógłby był wszystkich zadowolnić.

Do dzisiejszego dnia można widzieć w bibljotece berlińskiej całe tomy zawierające prośby tego rodzaju.

Oprócz tego Thurneisen pisał corocznie almanachy astrologiczne, w których oznaczał kilku słowami, lub kilku znakami nie tylko jaki będzie rok w ogóle, lecz najgłówniejsze wypadki i temperaturę każdego dnia. Prawda że dawał objaśnienia tym znakom tylko na końcu roku; lecz wiadomo także, że za porządne pieniądze objawiał te przepowiednie i naprzód. Przepowiednie robione w słowach dwuznacznych, sprawdzając się robiły efekt nadzwyczajny. Almanach jego w ciągu lat dwudziestu miał powodzenie niesłychane i przyniósł szarlatanowi ogromną fortunę.

Lecz zapytają zapewne czytelnicy nasi, jakim sposobem nauka, która naznaczała granice życia, mogła

—182 —

wskazać także środki do przedłużenia jego, jak to widzieliśmy ze wspomnianych wyżej tytułów książek astrologicznych? Jak każdy człowiek podlegał wpływowi pewnej konstellacji, tak każde ciało z królestwa zwierzęcego lub roślinnego, całe kraje i pomieszkania miały swe konstellacje od których zależały. Szczególnie między planetami i metalami istniał doskonały stosunek. Dla tego też gdy człowiek wiedział od jakich konstella-cyj pochodzi jego choroba, albo nieszczęście, natychr miast zaczynał używać pokarmów i napojów, lub zmieniał miejsce pobytu na inne, znajdujące się pod wpływem planet przeciwnych. Od tego utworzyła się nowa dyete-tyka, nie zawsze godząca się z przepisami medycyny. Ody następował dzień, na który konstellacja wywierała wpływ niebezpieczny, groziła chorobą, lub przypadkiem jakim, natychmiast udawano się na miejsce, znajdujące się pod opieką dobroczynnej gwiazdy, lub przyjmowano pokarmy i lekarstwa, które będąc poddane dobroczynnym konstellacjom niszczyły wpływ pierwszych.

Ta sama przyczyna zmuszała do noszenia amuletów i talizmanów dla zachowania jak najdłuższego życia. Metale były, jak powiedzieliśmy, w doskonałym stosunku z planetami, a zatem dość było nosić na sobie talizman, złożony z metalów połączonych razem z pe-wnem wyryciem na nich pod pewnemi konstelłacjami i w stosunku z niemi zrobionem, żeby uzyskać dobry wpływ i protekcję planety. I tak były talizmany przeciwko chorobom, które pochodziły nie tylko od wpływu planety lecz i od wpływu wszystkich gwiazd; były nawet takie, którym przez połączenie pewnych metalów wiadomym sposobem, nadawano cudowną siłę niszczenia wpływu złych konstellacji, które działały przy narodzeniu człowieka; były nakoniec takie, co protegowały w otrzymaniu znacznych miejsc, udaniu się małżeństw, zdobyciu bogactw i t. d. Jeżeli na nich znajdował się wizerunek Marsa w znaku Niedźwiadka, i jeżeli talizman był odlany pod tą konstellacją, robił on człowieka zwycięzcą i nietkniętym na wojnie.

Żołnierze niemieccy tak byli przeniknieni prawdą tych myśli, że pewien autor francuski mówiąc o pobiciu

ich we Francji dodaje, że znaleziono amulety na szyjach wszystkich zabitych, rannych i wziętych do niewoli. W każdym razie jednak wizerunek nie mógł mieć postaci starożytnej, lecz tylko mistyczną i nadzwyczajną. Istnieje jeden z takich talizmanów przeciwko chorobom, które pochodzą od wpływu Jowisza, z wizerunkiem tego bóstwa. Według wyrażenia Hufelanda Jowisz na tym talizmanie podobny bardzo do Wirtemberczyka lub do profesora z Bazylei. Brodę ma gęstą i długą, odzienie szerokie i podbite futrem; w lewem ręku trzyma otwartą książkę, a prawą robi różne gęsta.

Astrologja była do takiego stopnia wziętą za Katarzyny Medicis we Francji, że nic nie śmiano przedsięwziąć nie naradziwszy się poprzednio z gwiazdami. Za panowania zaś Henryka III. i Henryka IV. szczególnie, astrologów uważano jako ludzi objawiających wolę nieba.

Jakże się nie cieszyć czytając te dziwolągi, któ-remi nabijano młode głowy, aby je nauczyć najwyższej mądrości, że czasy tych przesądów przeszły i że człowiek spojrzał nakoniec trzeźwo na siebie, na wszystko co go otacza i poznał swe naturalne stosunki do wszystkich rzeczy w przyrodzie.

'CC ' ^

•»

[fjf

I

G E O L O G J A.

.

t J

I. Tworzenie się ziemi.

Czytelnicy przypomną sobie ż astronomji, źe ziemia, tak jak i inne planety, utworzyła się z pierścienia ma-terji, który oderwał się od równika słonecznego i zamienił się w kulę. Gazowa masa zgęszczala się ciągle, zajmując tym sposobem coraz mniejszy obszar, i płynąc w przestrzeni, przy szybkim obrocie około osi wydzieliła pierścień, który posłużył na utworzenie księżyca.

Zbliżenie się, skupienie oddalonych i swobodnych cząsteczek ku środkowi kuli, następowało tern prędzej, im gęstszym był ten środek; gęstość zaś środka powiększała się w miarę wzmagania się szybkości, z jaką nań padały zewnętrzne swobodne cząsteczki, bo siła przyciągania rosła z powiększeniem się masy. W następstwie przypuszczenia źe w gazowej kuli utworzył się gęstszy środek, powinniśmy jako skutek przypuścić powiększenie się jego przez padanie nań swobodnych cząsteczek, niemających tejże samej gęstości, tak źe w tym razie, przyczyna była razem i skutkiem, to jest, że powiększanie się centralnego punktu było razem i przyczyną tegoż powiększenia się.

Poprzedni, powolny ruch kuli naokoło osi, w miarę zgęszczenia się tejże, stawał się coraz szybszym. Naj-oddaleńsze cząsteczki materji, z której utworzona ziemia nasza, w stanie gazów dochodziły do tego miejsca w przestrzeni, w którem dziś pływa księżyc, a zatem, matka nasza — ziemia przy urodzeniu swojem obracała się około osi w takimże samym przeciągu czasu w jaki dziś kończy swój obrót księżyc, to jest we 28 dui. Wiedząc, że oddalenie księżyca od ziemi rówua się prawie 50 tysiecom mil, że promień ziemi ma prawie 900 geograficznych mil i że obrót ziemi około osi spełnia się w 24 godzin, możemy z łatwością zaglądnąć w oddaloną przeszłość i obrachować, jaka była prędkość ruchu gazowej materji w różnych epokach jej zgęszczenia. Tak naprzykład, w tym czasie, gdy gazowa powłoka ciągnęła się tylko na dziesięć tysięcy mil od środka ziemi, ta ostatnia obracała się na około osi w 5 dniach 14 godzinach i 24 minutach.

Nie ma jednak żadnej podstawy sądzić, że zgęszcze-nie ziemi mogło mieć jakikolwiek wpływ na prędkość ruchu jej około słońca; prędkość ta zawsze zostawała jednakową i taką, z jaką obracał się gazowy pierścień, który oderwał się od słońca i posłużył za materjał do utworzenia kuli ziemskiej.

Wszystkie ciała, jak powiedzieliśmy winnem miejscu, ze ściśnięcia się cząsteczek, ze zgęszczenia się ich nabierają wyższej temperatury. Można więc sobie wyobrazić, w jakim stopniu powiększała się temperatura ziemi, kiedy z kuli mającej 50 tysięcy mil (odległość księżyca) ścisnęła się w kulę, której promień ma tylko 90Ó mil. W tern co nas otacza na ziemi, nie znajdujemy przykładu do porównania, a zatem zwróćmy się do wznoszącego się nad nami słońca, tej kuli, która może i do dziś jeszcze się zgęszcza. Żywiące promienie jego, które nam posyła, przechodząc przez ogromną przestrzeń 21‘/₂ miljonów mil, oddzielającą nas od niego, i tracąc większą część swego ciepła w przestrzeni, zebrane za pomocą powiększającego szkła, mającego dwie kwadratowe stopy powierzchni, są jeszcze w stanie stopić złoto i platynę.

Następstwem tak strasznego powiększania się temperatury ziemi, było stopienie się wszystkich ciał ją tworzących. Światowa materja zaczęła zmieniać się w płynny stan, który naturalnie mógł się stać przyczyną chemicznego połączenia się mnóstwa pierwiastków, bo stan płynny jest warunkiem chemicznego połączenia wielu ciał, niełączących się między sobą ani tv stałym, ani w gazowym stanie. Tym sposobem zwiększenie się temperatury i stopienie się materji pociągnęło za sobą zjawienie się chemicznych połączeń, to jest nowej siły, nader ważnej przy tworzeniu się ziemi.

Jeżeli cząstki materji, znajdując się w gazowym stanie, przyciągają się wzajemnie, to przyciąganie powinno było powiększyć się przy przejściu materji w stan płynny: ruch od powierzchui ku środkowi powinien był stać się szybszym, a razem z nim powiększyło się ciśnienie górnych* warstw na dolne. Naturalnie że to musiało znów zwiększyć temperaturę, lecz zarazem przeszkodziło cząsteczkom, które już przeszły w stan płynny, zamienić się w parę. To potrzebuje pewnego objaśnienia przykładem, wziętym z codziennego życia. Wiadomo, że przy 80° Reaumura czyli przy 100° Celsiusza, woda zamienia się w parę; lecz jeżeli poddamy ją silnemu ciśnieniu, naprzykład w parowym kotle, to można ją nagrzać do 200 i do 300 stopni, a jednak ciągłe będzie zostawać w płynnym stanie.

Obaczymy teraz jaką formę miała ziemia w perjo-dzie ognisto-ciekłego stanu swego. Każdy płyn w swobodnym stanie przyjmuje kulistą formę; jak mała tak i wielka kropla żywego srebra lub wody, jest taką samą kulą jak słońce i ziemia. Przy obrocie około osi kula musiała rozszerzyć się około równika a spłaszczyć się około biegunów. Że to rzeczywiście nastąpiło, dowodzi ta okoliczność, iż ziemia nasza nie jest zupełnie okrągłą kulą, lecz spłaszczoną około biegunów, to jest, że średnica jej od bieguna do bieguna krótsza od średnicy równika o ‘/joo część. Oprócz tego wiele składowych części naszej kuli pokazuje że one kiedyś były w stanie płynnym. Wszystko to razem świadczy, że ziemia nasza w początku swego istnienia była oguisto-ciekłą masą, która jak dziś słońce rozszerzała naokoło ciepło i światło.

Materje, składające gazowe otoczenie ziemi, rozumie się, nie mogły mieć jednakowej gęstości, a zatem nie wszystkie przyciągały się do środkowego punktu jednakowo: ciężkie padały około samego środka, lżejsze dalej od niego. Do ciężkich ciał przedewszystkiem na-leźą metale, między któremi wiele nie łatwo się topi, a zatem trudniej przechodzi w stan gazowy. Z tego potrzeba zrobić wniosek, że metale należy zaliczyć do ciał, które naprzód wydzieliły się z gazowej mieszaniny. Sprawiedliwość wniosku tego łatwo jest dowieść. Bardzo niegruba atmosfera gazowa otacza kulę ziemską; potem następuje za nią woda, która leży na twardej skorupie ziemi, składającej się z materyj, których ciężkość gatunkowa jest daleko mniejszą od ciężkości gatunkowej ziemi. Ciężkość ziemi jest większą od ciężkości takiejże samej kuli wodnej o5y₂ raza; ciężkość zaś materyj, tworzących skorupę — cokolwiek więcej jak2i/2 raza; a zatem gatunkowa ciężkość jądra kuli ziemskiej powinna być większą nad 5¹/.. W samej rzeczy niedawno obliczono, że ciężkość wewnętrznej części jądra ziemi prawie o 5 razy jest większą, jak gatunkowa ciężkość jej kory, a zatem równa się prawie 12. Ponieważ z widomych nam rzeczy tylko metale mają taką wielką gatunkową ciężkość, mamy więc prawo zrobić wniosek, że zgęszczone wnętrze ziemi przedewszystkiem składa się z trudno się topiących i mało ulatniających metali.

Są wprawdzie ciała trudno topiące się, które osiadły widocznie później, bo dziś się znajdują na powierzchni ziemi; lecz te ciała mają gatunkową ciężkość mniejszą, a zatem można przypuścić, że one razem z drugiemi, lżejszemi ciałami, unosiły się długo jeszcze w formie gazu lub mgły w atmosferze.

Nie można z pewnością powiedzieć, jaką tempera- * turę miała ziemia w stopionym stanie; lecz należy sądzić, że musiała dochodzić do kilku tysięcy stopni, ponieważ taka temperatura jest potrzebną do stopienia najtrudniej topiących się przedmiotów, które znamy na ziemi.

Z powodu stopionego stanu ziemi, w pierwszej epoce na niej nie mogło być ani wody, ani tych przedmiotów, które przez ciepło naszych pieców zamieniają się w gazy, naprzykład siarki, ołowiu, cynku, merkurjuszu, i wielu innych kamienistych, łatwo to-

Początkowa atmosfera ziemi zapewne składała się szczególnie z kwasorodu, który wchodząc w chemiczne połączenia z roztopionemi materjami unoszącemi się w powietrzu, tworzył stałe i ciekłe ciała, które w tym stanie mogły już osiąść na ziemię. Wszystkie ciała, które utworzyły się z tego połączenia, nie były pomięszane nieporządnie, lecz cięższe upuściły się na dół, a lżejsze stanęły wyżej, według gatunkowej ciężkości swojej.

piących się przedmiotów. Wszystko to w gazowym stanie otaczało rozpaloną ziemię, tworząc ogromną atmosferę, podobną do tej, jaką widzimy w ogonach komet, i która nadzwyczajnie silnie cisnęła na płynne jądro ziemi.

Naturalnie ziemia nie mogła zostawać ciągle w takim stanie. Kula nasza z swą ognistą atmosferą, podobna do wszystkich ciał niebieskich, unosząc się w przestrzeni świata, której temperatura przynajmniej o 60° K. niższą jest od punktu zamarzania, nie mogła nie tracić ciepła swego, które promienisto rozszerzało się w przestrzeni, napełnionej innemi niebieskiemi ciałami. To oziębienie powinno było tern prędzej następować, im wyższą była temperatura ziemi. Zjawisko to możemy widzieć codziennie i przekonać się doświadczeniem. Samowar napełniony gorącą wodą, jeżeli nie będziemy go ciągle ogrzewać podkładaniem żarzących się węgli, traci pierwsze 10° ciepła, to jest od 80° do 70° w czasie cztery razy krótszym od tego, którego potrzeba na oziębienie go od 20° do 10<>.

Szczególny wpływ na ochładzanie ziemi miała atmosfera ją otaczająca, a to z następujących przyczyn. Wszystkie płynne i gazowe ciała, będąc rozgrzane, jako lżejsze unoszą się do góry i zajmują wyższe warstwy, podczas gdy chłodne, cięższe opadają na dół. Warstwy atmosfery bliższe rozpalonej ziemi, odbierały jej część ciepła i przenosiły je w górę do granic, których przekroczyć nie mogły w skutek przemagającego przyciągania ziemi. Tu one stygły, wydzielając ciepło swoje w zimną przestrzeń, a potem w skutek oziębienia staw-szy się cięższemi, padały na dół na miejsce tych warstw, które rozgrzawszy się podnosiły się w górę. W skutek tego utworzyły się w atmosferze ciągłe prądy zimnego powietrza z góry na dół, a ciepłego z dołu do góry, i taż sama gazowa powłoka, która chroniła ziemię od nagłej straty ciepła, była przyczyną jej oziębienia.

Przypływy i odpływy istniejące dziś w morzach, pochodzące z przyciągającej siły słońca i księżyca, istniały rozumie się i w pierwszych chwilach tworzenia się ziemi, gdy znajdowała się jeszcze w płynnym stanie. Naturalnie, że wtedy zjawisko to było daleko silniejsze, bo cała płynna masa kuli ziemskiej była przyciąganą przez te dwa niebieskie ciała, i wszystkie cząstki jej przechodziły w ruch, gdy dziś przyciąganą jest tylko jej płynna powierzchnia.

Ten ruch ogólny cząstek, szczególnie dopomagał przyspieszeniu oziębiania, ponieważ ziemia ciągle wyrzucała zewnątrz na ochładzającą się powierzchnię nowe cząstki rozpalonego płynu.

Z atmosfery za metalami zaczęły osiadać inne ma-terje w płynnym i w stałym stanie; wiele z nich dotknąwszy się rozpalonej powierzchni, zamieniały się w parę i ulatywały do góry, aż do samych najwyższych granic atmosfery, lecz inne łączyły się z nią. Jak oziębienie ziemi, tak i osiadanie cząstek z atmosfery zapewne następowało nadzwyczajnie powoli, w skutek gęstości i wielkiej przestrzeni, którą zajmowała ówczesna atmosfera; nakoniec jednak nastąpiła epoka, gdy powierzchnia rozpalonego jądra zaczęła ostygać, twardnieć i pokryła się cienką korą, jeszcze rozżarzoną lecz już gęstą, zsiadłą, podobną do żelaza wyjętego z pieca, które nie jest płynne, lecz miękkie i ciągnące się, mogące przyjąć różne formy.

Ubrawszy się w twardą odzież, ziemia zaczęła oziębiać się prędzej, bo mniej już jak poprzednio otrzymywała ciepła z zewnątrz; lecz za to wnętrze jej zaczęło stygnąć powolniej jak wtedy, gdy w skutek odśrodkowej siły ciągle wyrzucało nowe, rozpalone masy na oziębiającą się powierzchnię.

Temperatura atmosfery także zaczęła zniżać się powoli; niektóre materje, znajdujące się w niej w gazowym stanie, zgęszczając się przeszły w stan płynny a nawet w stały i opadły na ziemie. Gęstość atmosfery zmniejszyła się, powietrzne prądy stawały się bystrzej -szemi, oziębienie ziemi coraz silniejsze. Rozumie się, że jak powiedzieliśmy wyżej, w tej epoce nie mogła istnieć woda i żywe istoty, których życie jest związane z istnieniem pierwszej; stwardniała kora jeszcze była bardzo cienka i nie przeszkadzała wewnętrznemu ciepłu ziemi przechodzić przez nią i panować nadwszystkiem. Ta pierwsza epoka życia ziemi była poświęcona stworzeniu większej części skał i mineralnych przedmiotów, zupełnie odróżniających się od tych, które utworzyły się następnie w wodzie.

Czy są jakie dowody, że wszystko się działo tak jak opowiadamy: że wnętrze ziemi było tak rozgrzane, iż w niem wszystkie metale były roztopione? że jądro ziemi i teraz jest roztopioną masą, której powierzchnia tylko skrzepła z oziębienia, zupełnie tak, jak wielka masa roztopionego wosku twardnieje na powierzchni podczas gdy środek jej jeszcze gorący i roztopiony ?

Dawno, bardzo już dawno, robotnicy pracujący w minach, kopacze studni zwyczajnych i artezyjskich zauważali, że temperatura wewnątrz ziemi w pewnej głębokości, jak w zimie tak i w lecie, powiększa się stosunkowo do zagłębienia, że woda wyciekająca z ziemi jest cieplejszą jak woda źródeł mających początek swój w górach i że temperatura ta jest tem wyższą, im głębsze ich źródło. Zauważali także, że ciepło powierzchni ziemi, pochodzące z działania promieni słonecznych, nie ma żadnego wpływu na wewnętrzne ciepło min i że jeżeli latem studnie, miny i sklepy zdają się być zimniejszemi, a cieplejszemi w zimie, to przyczyna leży w stosunkowej różnicy temperatury na powierzchni i we wnętrzu ziemi. W samej rzeczy przechodząc latem z ciepłego, ogrzanego powietrza do zimnego sklepu, czujemy zimno, bo tam temperatura jest niższa, jak na powierzchni; zimową zaś porą w minach cieplej, bo temperatura tam pozostała taka jak poprzednio, a zatem wyższa jak na powierzchni ziemi. Dosyć zrobić kilka obserwacji w jednej i tejże samej

13

studni lub sklepie, stawiać w nich termometr w różnym czasie, żeby się przekonać, że w głębokości 60 stóp niema żadnej różnicy między zimnym i gorącym klimatem, między latem i zimą, między dniem a nocą; temperatura tej głębiny zawsze jednakowa, czy świeci nad ziemią słońce, czy ukrywszy się za obłoki nie posyła na nią żadnego promienia. Tym sposobem w solnych żupach Wieliczki w lecie i w zimie jest temperatura stała + 8° R.

Źródła bijące z ziemi w każdej porze roku mają jednakową temperaturę i niektóre z nich są tak gorące, że nie można włożyć w nie ręki, nie sparzywszy się. Około Kumy, niedaleko Neapolu, w miejscu nazwanym Sudatori di Tritoli, z ziemi wytryska tak gorąca woda, że jajo w nią wrzucone zgotuje się w minutę.

Jeżeli będziemy zagłębiać się w ziemię, wtedy ciepło, jak powiedzieliśmy wyżej, zacznie przybywać stosownie do zagłębiania, to jest przybliżenia się do nagrzewanego miejsca; obserwacje pokazały, że na każde 130 stóp zagłębienia temperatura wzrasta o lo R., to jest że jeżeli w początku obserwacji termometr pokazywał 6° R., to po 130 stopach zagłębienia pokaże -j- 7°, jeszcze po 130 stopach + 8° i t. d. Z tego można i potrzeba zrobić wniosek, że w głębokości 1000 sążni t. j. dwóch wiorst, wewnętrzne ciepło ziemi powinno być takie, że woda nie może zostawać w płynnym stanie, lecz zamienia się w parę; w głębokości 1200 sążni siarka się topi, w głębokości 1800 sążni ołów topnieje jak wosk; a jeżeli pójdziemy dalej, to w głębokości 75 wiorst t. j. 260.000 stóp, temperatura będzie -4- 2000° R. to jest taka, przy której wszystkie trudno topiące się ciała zamieniają się w płyn. A co znaczy 75 wiorst w porównaniu z wielkością promienia ziemi, który ma 6000 wiorst?! Jeżeli porównamy ziemię naszą z wielką poma- . rańczą, to grubość jej skórki, przedstawiająca w porównaniu korę ziemi, będzie miała 700 wiorst, kora zaś ziemi o dziesięć razy jest cieńszą! Jeżeli ciepło ziemi ciągle rośnie w tym stosunku, to temperatura środka ziemi musi przechodzić wszystko, co tylko jesteśmy w stanie sobie wyobrazić.

To wewnętrzne ciepło objawia się oprócz tego gazami wychodzącemi z ziemi i z głębi wód; mineralnemi gorącemi źródłami bijącemi z ziemi, dymem i płomieniem wychodzącym z wulkanów; lawą i roztopionemi kamieniami, spływdjącemi z boku kraterów dyszących ogniem gór.

Czyż mogła nauka w obec tych faktów nie przyjść do wniosku, że ziemia była kiedyś w ognisto-płynnym stanie; że kula nasza unosząc się w zimnej przestrzeni światów i oziębiając się, pokryła się potem twardą korą, podobnie jak roztopiony ołów łub siarka pokrywa się mocną korą, podczas gdy wnętrze ich znajduje się jeszcze w płynnym stanie, nakouiec, że skorupa ta przez oziębienie ciągle się powiększała i powiększa się?

Ileż lat potrzebowała ziemia, żeby otrzymać tę postać jaką ma .teraz ?

czasu

Grisernicy, kowale, fabrykanci szkła i t. p. bardzo dobrze wiedzą, ile potrzeba czasu na oziębnienie wielkich mas; ich nie zadziwi to, że pomimo starości swojej, kula ziemska nie tylko nie miała dość jeszcze ostygnąć, lecz że skrzepła część tworzy tylko bardzo cienką skorupę w porównaniu z tą częścią, która jeszcze znajduje się w ognisto-płynnym stanie. O tern jak jest powolnym proces ostygania, możemy powziąć przybliżone pojęcie z opisania interesujących szczegółów zjawienia się wulkanu Chorullo, w 1759 roku, które obserwował wielki badacz przyrody A. Humbold:

czem

„Na obszernej meksykańskiej równinie, wznoszącej się na 2400 stóp nad powierzchnią oceanu, zasianej ryżem i trzciną cukrową, po siluym szumie podziemnym przedłużającym się 60 dni, podniosła się ziemia na przestrzeni 3—4 kwadr, mil w formie bąbla, przy wysokość^ wulkanu, który się utworzył w środku, wkrótce doszła 1570 stóp. Potoki lawy wyciekające z wulkanu pokryły większą część pól, u podnóża tej góry się znajdujących. Ponieważ to zjawisko zaszło pośród zaludnionego kraju, była więc możność za pomocą obserwacji przekonać się jak powoli zastyga lawa, która jest niczem Innem, jak płynną masą tworzącą wnętrze naszej ziemi

13*

Kilka lat była ona ciągłą i nie zupełnie skrzepłą; potem powierzchnia jej pokryła się cienką korą z mnóstwem szczelin, przez które można było jeszcze widzieć roztopioną lawę. W dwadzieścia lat potem, lawa jeszcze nie była zastygła nawet na jedną stopę. Po 44 latach od wybuchu, Humbold znalazł w szczelinach lawę, wprawdzie skrzepłą, lecz jeszcze tak gorącą, że przyłożywszy do niej można było zapalić cygaro. W 1846 roku, to jest w 87 lat, z dwóch otworów ciągle jeszcze występowała para i dym, a zatem lawa prawie po calem stuleciu jeszcze nie zupełnie ostygła.

Jeżeli lawa przy silnym wietrze, deszczach i przy ciągle zmieniającej się temperaturze ostyga tak powoli, to ileż musiało przejść czasu nim kula ziemska otoczona ognistą powloką oziębiła się do tego stopnia, że mogło rozwinąć się na niej roślinne i zwierzęce życie?

Bischof, profesor w Bonn, obserwując czas oziębiania się roztopionej bazaltowej kuli, mającej 2 stopy średnicy, wyliczył-, że dla oziębienia ziemi od temperatury 2000 stopni, do temperatury, przy której na ziemi panował klimat podzwrotnikowy, pozwalający i na biegunach żyć słoniom, nosorożcom, olbrzymim paprociom, palmom i innym stworzeniom gorącej strefy, potrzeba było 358 milionów lat! Jakaż straszna, pognębiająca wyobraźnię liczba, a tymczasem te miliony lat istnienia ziemi są nieskończenie małą chwilą w porównaniu z wiecznością istnienia wszechświata!

Może czytelnicy nasi zapytają, dla czegóż jeżeli ziemia oziębia się ciągle, nie można zauważać tego w minach, w których temperatura w jednej głębokości zawsze jednakowa? Pochodzi to z tej przyczyny, że oziębienie ziemi jest nader powolne, tak że dziesiątki, setki, tysiące lat miną wprzód, nim zauważymy zmianę ciepła na termometrze. Oziębianie się rozkłada się po całej ogromnej masie ziemi, a przeto zupełnie nie jest widocznem na każdym jej punkcie i nie daje się obserwować, tylko matematyczne obrachowania dowodzą, że ziemia oziębia się rzeczywiście.

Nie można powiedzieć z pewnością, gdzie się zaczęło twardnienie ziemi. Jedni sądzą, że twarda kora ■z początku utworzyła się około rówuika, drudzy, że około biegunów. Nam się zaś zdaje, że obadwa zdania są prawdziwe. Ziemia obraca się około osi i ruch ten jest daleko szybszym w krajach podzwrotnikowych, jak około biegunów. W epoce zastygania ziemi temperatura jej na całej powierzchni bez wątpienia była jednakową, lecz cząsteczki materji znajdującej się pod równikiem, były daleko więcej ruchome jak pod biegunami. Ruch ten i połączone z nim podwyższenie temperatury, nie mogły przyspieszać zastygania; oprócz tego w skutek siły odśrodkowej, około równika utworzyła się większa warstwa atmosfery, jak u biegunów, a zatem promieniowanie ciepła w przestrzeni u biegunów było silniejsze i stygnienie szło prędzej. Jednakże pierwsza twarda skorupa powinna była utworzyć się pod równikiem, a to z następującej przyczyny: Wielkie i małe płyty stężałych kamieni, w skutek przypływów i odpływów, przenikających całą masę ziemi o których nie mogą nam dać najmniejszego pojęcia te zjawiska dzisiejsze, pływając około biegunów po gęstej roztopionej powierzchni, prądem były przynoszone do równika. Jedne z tych płyt roztapiały się znowu i mięszały z otaczającą je ogniową gęszczą, drugie wstępowały ua poprzednio naniesione bryły; coraz nowe ciągle przybywały, a zatem u równika powinna była powoli utworzyć się na pół skrzepła, na pół ruchoma powłoka, składająca się z połączenia gliny, krzemieni, wapna, które utworzyły pierwszą twardą korę, pokrywającą ziemię.

Miliony lat może ciągnął się ten perjod osty-gania, miliony obrotów zrobiła w tym czasie ziemia naokoło środkowego ciała, które nazywamy słońcem, i które w tej epoce zapewne jeszcze nie oświecało i nie grzało oświeconej ogromną atmosferą ziemi, lecz tylko przyciągało ją i kierowało. Ale na stworzenie świata, zarówno jak i względnie wieczności nie ma długiego, nie ma i krótkiego czasu, i te 353 milionów lat, o których wspomnieliśmy wyżej, nie mogą podać w wątpliwość prawdy przypuszczeń, znajdujących tak mocną podstawę w badaniu przymiotów naszego planety.

W miarę tego jak oziębienie posuwało się naprzód, skrzepła skorupa ostygając ściskała się i kurczyła, przeszkadzając swobodnemu ruchowi może jeszcze większych brył, które odpychały się napowrót ku biegunom łub wsuwały sie pod stwardniały pas ziemi, jak to widzimy na rzekach w czasie przechodu lodu. Stwardniała skorupa przy dalszem oziębianiu ściągała się, ściskała i cisnęła płynną masę wnętrza ziemi; lecz ponieważ płyn w skutek małej sprężystości swojej, nie może zająć mniejszej przestrzeni, więc twarda skorupa powinna była często pękać, rozrywać się i tworzyć szczeliny.

na

w sa-

Co zachodziło przy tem, trudno sobie wyobrazić; lecz należy sądzić , że te katastrofy były takiego rodzaju, iż obok nich nasze trzęsienia ziemi, nasze grzmoty i pioruny wyglądałyby jak fajerwerki! A że takie pękania i wyciekania ogniowo - płynnych mas ziemi pierwotną zastygłą powierzchnię odbywały się mej rzeczy, znajdujemy przekonywujące dowody w archiwach pierwotnego świata. Szczególnie góry wskazują jawne ślady rozlania sie ognistych mas i nie pozwalają ani na chwilę wątpić o prawdzie tego domniemania.

Księżyc, towarzysz naszej ziemi, w teleskopie przedstawia straszny widok; zastygł on zupełnie, na nim nie ma ani atmosfery, ani wody, ani organicznego źy- -cia; cała powierzchnia pokryta kraterami wygasłych wulkanów. Jeżeli przeniesiemy się myślą w te czasy, gdy wszystkie te wulkany działały, gdy roztopiona masa przelewała się jak ognisty potok po jej powierzchni, kiedy potok ten wrzał i gotował się, wtedy otrzymamy obraz tego, co się działo z ziemią naszą w pierwszym perjodzie jej utworzenia się.

Wspomnieliśmy wyżej, że przy przejściu ziemi naszej z gazowego w płynny i stały stan, zaczęło się wzajemne działanie różnych chemicznych pierwiastków, znajdujących się w tym czasie w chemicznym stanie, w gazowej mieszaninie. To wzajemne działanie różnych chemicznych pierwiastków zachodziło wszędzie, gdzie tylko znajdowały się odpowiednie ku temu warunki, bo

siły natury występują zawsze i wszędzie tam, gdzie się przedstawi do tego możność.

Z tych chemicznych pierwiastków najważniejszą rolę odgrywały bez wątpienia kwasoród, wodoród, azot, węgiel, siarka, krzemionka i różne metale. Nie będziemy mówić o wszystkich połączeniach i rozkładach, które mogły nastąpić przy zetknięciu tych pierwiastków i przy ich wzajemnem działaniu; na każdym kroku w życiu możemy zauważać, jakie ważne zmiany zachodzą w ciałach przy przejściu ich z płynnego w stan stały. Kto nie widział naprzykład, że mięszanina dwóch płynów tworzy często nowe ciało, twarde; mieszanina innych rozkłada rozczyny na ich pierwiastkowe części ? Przy tern, ponieważ przy wszystkich chemicznych połączeniach wydziela się wielka ilość ciepła, więc to mogło być przeważną przyczyną podwyższenia temperatury zgę-szczającej się pierwotnie materji. Badanie wszelkich zmian jakie mogły zajść przy połączeniach, zaprowadziłoby nas bardzo daleko, i dałoby powód do wniosków, których podstawa byłaby zbjt dowolną. Przy tworzeniu się ziemi naszej mogło być tak, mogło być i inaczej; dla tego też zwrócimy naszą uwagę na dwa tylko połączenia, jedno mechaniczne, drugie chemiczne, odgrywające bardzo tvażną rolę w życiu wszystkiego co istnieje na ziemi, a mianowicie na powietrze, składające się z mechanicznej mieszaniny kwasorodu i azotu, i na wodę, składającą się z chemicznego połączenia kwasorodu z wodorodem. Bez powietrza i wody nie może żyć żadna roślina, żadne zwierzę; a ponieważ ziemia kształciła się do życia, więc obadwa te połączenia powinny były istnieć w samym początku jej powstania. W samej rzeczy istniały one; przytem ilość ich, w porównaniu z tą jaka pozostała dzisiaj była większą, bo wtedy jeszcze nie weszły były w chemiczne połączenie z innemi pierwiastkami, z któremi potem utworzyły tyle stałych ciał.

Kiedy ziemia ostygając otoczyła się kamienną skorupą, nowy czynnik — woda, okrywająca dziś taką wielką część powierzchni ziemi naszej, wystąpiła na scenę.

Woda, jak wiadomo, z natury swej zostają w płyn-

nym stanie dopóty, dopóki nie' rozgrzeje się do 80° K. Gdy woda dojdzie do tej temperatury, wtedy zamienia się w parę, która rozszerza się w asmosferze i zostaje tam dopóty, dopóki ta ostatnia się nie oziębi. Taka para wodna otacza nas w powietrzu, którem oddechamy, i tylko wtedy, gdy powietrze oziębi się lub zmięsza z zimniejszem, znajdująca się w niem para wodna zamienia się w małe kropelki, które w wielkich masach zjawiają się na dole w postaci mgły, a na wysokości w postaci obłoków. Gdy jednak przy powiększającem się zimnie te małe kropelki zamienią się w większe, padają na ziemię w postaci deszczu, śniegu lub gradu, tworząc wody, które widzimy na ziemi. Wszystka woda w oceanach, morzach, jeziorach i rzekach powoli lecz ciągle paruje, pływa w powietrzu, potem opada na ziemię i znowu płynie do oceanu.

W tym czasie, gdy utworzyła się skorupa ziemi, woda istniała zapewne tylko w postaci pary, bo na rozpaloną skorupę ziemi nie mogła upaść ani kropelka, nie zmieniwszy się w parę. Jeżeli wyobrazimy sobie że woda wszystkich mórz, oceanów, jezior i rzek istniejących na ziemi, woda przesiąkająca całą skorupę ziemi i znajdująca się w najtwardszym kamienistym gruncie, że wszystka ta woda nosiła się w atmosferze jako para wodna, to pojmiemy, jaką ogromną warstwą wody otoczona była ziemia. W tej gęstej powłoce górna część pod wpływem strasznego zimna przestrzeni (— 60° R.) zamieniała się w wodę i z szumem padając na rozpalone kamienie nanowo przemieniała się w parę, unosząc się w górę. Naturaluie że przy każdem parowaniu takiem powierzchnia ziemi bardzo się oziębiała, bo parująca woda z rozgrzanego kamienia odbiera 460° jego ciepła. Wyobraźnia nie jest dość silną, aby przedstawić tę straszną muzykę, która w tym czasie,grała na około ziemi. Cale oceany wód lały się na rozpaloną, czerwoną powierzchnię ziemi, w mgnieniu oka zmieniały się w parę i unosiły w te przestrzenie, gdzie straszne zimno zamieniając ją w wodę, zmuszało padać na tęż samą niegościnną ziemię, która swym ogaistym pocałunkiem pędziła ją znowu pod niebiosa.

Kto przypomni sobie, z jakim szumem, piskiem i wyciem woda zamienia się w parę, a para w wodę w naszych parowych machinach, kto widział, ile przy tern wydziela się elektryczności, która w postaci iskier wylatuje na wszystkie strony, ten pojmie, co się działo na ziemi w tym czasie, kiedy wewnętrzny ogień był oddzielony tylko cienką skorupką i gdy elektryczne prądy w ogromnej, ciągłym zmianom podlegającej parowej powłoce, wyzywały przeciwne prądy ziemi. Okropny szum padających na dól oceanów, nieskończone pioruny z dołu i z góry, przerzynające mgłę, rozrywanie się cienkiej skorupy ziemi, tworzenie się szczelin, straszne trzęsienie ziemi, rozkrycie się płynnych, rozpalonych wnętrzności ziemi, całe oceany z piskiem i wyciem lecące w górę, i to nie w ciągu dnia, nie w ciągu miesiąca albo roku, lecz w ciągu wieków całych, całych tysięcy lat, dopóki kora ziemi nie ostygła, nie skrzepła do możności utrzymania na sobie wody — oto jest słaby obraz tych wstrząśnień, których doświadczyła ziemia przy tworzeniu się wody.

Ponieważ przy silnem ciśnieniu atmosfery, woda może zostawać w płynnym stanie, mając i temperaturę 100, 200 i 300 stopni, to naturalnie, że pierwotne zebranie się wody na ziemi, otoczonej gęstą cisnącą atmosferą, musiało odbywać się przy bardzo wysokiej temperaturze, może 200 lub 300 stopni.

Jakież są dowody, że tworzenie szło tą, a nie inną drogą? że życie ziemi przeszło podobną epokę? że to cośmy opowiedzieli rzeczywiście się działo ?

Dowody leżą przed oczami każdego, kto zechce je widzieć — są to ziemie osadowe, z których możemy odczytać historję naszego globu.

Kto widział jak kropla wody na rozpalonym kamieniu lub metalu kręci się, nadyma, podskakuje i nagle znika, zamieniwszy się w parę, ten zapewnie zauważał, że kropla ta pozostawia ślad na rozgrzanym przedmiocie. Siad ten jest to osad twardych części, które zawierały się w wodzie. W samowarach naszych, w kotłach

- - 202 —

codziennie widzimy podobny osad, który pozostawia parująca woda na brzegach.

W gazowej powłoce otaczającej ziemię, w czasie jej zastygania, bez wątpienia znajdowało się bardzo wiele twardych części; przytem, padając na ziemię i natychmiast parując, woda zabierała z sobą cząstki minerałów i w postaci najdelikatniejszego pyłku unosiła je w górę, żeby przy padaniu złożyć zabrane napowrót na kamieniach. Tym to sposobem po wielu a wielu latach ciągłego gotowania się całej wodnej masy na ziemi, po wielu latach rozkładającej czynności wody, utworzyły się morza nie tyle wody ile mineralnego błota, które z początku nie mogły dać żadnego osadu, dopóki znajdowały się w ruchu gotowania się i destylacji, lecz które przy zmniejszeniu temperatury stawały się ciągle spokojniejszemi i nakoniec zaczęły składać zawierające się w nich stałe cząstki warstwami. Tym sposobem z połączonej czynności ognia i wody po wierzchu pierwszej skorupy ziemi utworzyła się nowa osadowa kamienna powłoka, którą można obserwować w wysuniętych na wierzch działaniem podziemnego ognia górach, utworzonych z osadków, które padły jedne na drugie warstwami.

Przedtem, nim przystąpimy do opisania najwięcej interesującej epoki istnienia naszej kuli, a mianowicie perjodu jej młodości, pojawienia się i rozwoju organicznego życia, potrzeba jeszcze zajrzeć w jedną zakulisową stronę życia naszego planety — w wewnętrzną czynność środkowego ciepła, które jak dobry maszynista, ciągle zmienia zewnętrzną postawę ziemi, tu Avy-suwając góry pod obłoki, tam waląc skały, rozrywając ziemię i gotując wodę.

II. Czynność wewnętrznego ciepła ziemi.

Gazy i pary tworząc się pod twardą korą ziemi, przyciskającą pierś jej, starają się wyrwać na zewnątrz. Tam gdzie w skałach są otwory, łączące się z powierzchnią ziemi, wychodzą one swobodnie; lecz gdzie mocny pancerz odziewający ziemię naszą, jest nieprzeniknionym dla nich, tam zbierają się w wielkich masach, wyciskają pieczary, jaskinie, zgęszczają się w nich, i rozszerzone wewnętrznem ciepłem naprężają swe siły, trzęsą okowami które je trzymają w niewoli, przerzucają się z jednej jaskini do drugiej, szukając słabszego miejsca, podnoszą przegrody, oddzielające je od zewnętrznego świata, lub rozrywają i z szalonym, okropnym rykiem wyrywają się na swobodę, rozwalając wszystko stojące im na drodze, zasypując doliny, zmieniając kierunek rzek, lub wysuszając je, tworząc nowe źródła, wyrzucając na powierzchnię kamienie, dym, płomienie i roztopione masy, wyrwane z wnętrzności ziemi. Tak się tworzą trzęsienia ziemi, tak się tworzą góry i wulkany.

Ta burzliwa czynność wewnętrznego ognia objawiała się w ciągu całego życia ziemi; lecz rozumie się, siła jej w pierwszej epoce, kiedy przychodziło łamać tylko cienką skorupę ziemi, nie mogła mieć tak strasznego naprężenia, jak dziś, gdy jej przychodzi walczyć z korą, której grubość wynosi 75 wiorst. Zdarza się jednak i dzisiaj, że gazy rozrywają powłokę ziemi, wy-- pychają wewnętrzną część jej na powierzchnię i tym sposobem tworzą góry. Przytoczymy tu kilka przykładów czynności wewnętrznego ognia w teraźniejszym czasie, żeby pokazać, jakie przemiany może poczynić na powierzchni ziemi.

Brzegi Skandynawskiego półwyspu z zachodniej strony bez wszelkich wstrząśnień podnoszą się powoli, tak że wsie, co poprzednio leżały na samym brzegu morza, teraz odsunęły się na kilka wiorst o<^ niego. Obserwacje pokazują, że w ciągu stulecia brzeg się podniósł ’ o trzy stopy. Toż samo zdarzyło się w Chili, lecz podniesienie tam nastąpiło w krótszym przeciągu czasu. Tam, po kilku silnych trzęsieniach ziemi, cały granitowy brzeg kraju na przestrzeni prawie 300 geogr. mil podniósł się o 3-4 stopy. Przytem obserwacje pokazują znaki przeszłych wzniesień tych miejsc, bo na przybrzeżnych skalach, na wysokości 50 stóp, istnieją równoległe rysy, utworzone przez muszle a dowodzące,

że te miejsca kiedyś były pod wodą. Na brzegach Holsztynu tworzą się ustawicznie małe wysepki wychodzące z łona wód, które ciągle się powiększają i dziś tworzą żyzne pastwiska.

Czasami po wzniesieniach następują zniżenia, i wyspa jak się zjawiła tak niknie zniszczona bałwanami morza, nie zostawując po sobie najmniejszego śladu. Podobny wypadek zdarzył się w 1831 roku u południowych brzegów Sycylji, w oddaleniu 8 mil od brzegu. Po silnym podziemnym szumie, na miejscu gdzie głębina morza dochodziła do 700 stóp, wzniósł się słup wody mający 80—90 stóp wysokości. W miesiąc potem na tern miejscu stała niska, czarna, niewielka wyspa, służąca za podstawę wysokiej kolumnie dymu, z której we wszystkie strony leciały kamienie i popiół, od czego cale zjawisko było podobne do fajerwerku; płomieni nie było widać, tylko czasami jasne pioruny z grzmotem przerywały gęstą czarną kolumnę. Morze naokoło gotowało się i syczało od padających weń rozpalonych kamieni, piasku i popiołu. Wkrótce potem wulkan ucichł, utworzyła się wyspa około 200 stóp wysokości i iy₂ wiorsty w około mająca. Lecz nie długie było życie nowonarodzonego dziecka; morskie fale rozmyły powierzchnię jego, utworzoną z miękkich mas, i po pół roku z całej wyspy nie pozostało najmniejszego śladu, tak że największe okręty najspokojniej przechodziły nad tern miejscem, gdzie poprzednio się znajdo wała. Zdawało się że wyspa ta już zniknęła na zawsze; wtem w 1851 r. na temże miejscu pokazała się znowu; Anglicy natychmiast zaczęli spór z Neapolitaóczykami, do kogo ma oua należeć, lecz w parę miesięcy potem wyspa zanurzyła się znowu w morze i spór zakończyła. Grenlandja jak zauważano ciągle się zniża i tonie w otaczającym ją oceanie.

Przykład spokojnego wznoszenia się i zniżania ziemi przedstawia nam świątynia Serapisa czyli Nimf koło Neapolu. Znajdują się w niej trzy marmurowe kolumny, mające wysokości 4Ó stóp; na nich w wysokości 15 stóp nad powierzchnią morza jest mnóstwo otworów, zupełnie podobnych do tych, które prześwidrowują

- 205 -mięczaki w wapiennych kamieniach, znajdujących się w morzu. Z tego można zrobić wniosek, że świątynia znajdowała się pod wodą przynajmniej na 20 stóp i potem podniosła się razem z ziemią. Lecz ponieważ przy budowaniu świątynia bez wątpienia znajdowała się na powierzchni ziemi, jak stoi i teraz, musimy więc przypuścić, że świątynia i ziemia pod nią dwa razy zanurzały si.ę pod wodę i dwa razy podnosiły się na wierzch, bez silnych wstrząśnień. Że to pochodziło z podniesienia się dna morskiego, a nie z przemiany wysokości wód morza, można wnosić z tego, że nie ma śladów czegoś podobnego na innych brzegach Śródziemnego morza, a to koniecznie być by musiałoby przy podnoszeniu się poziomu powierzchni morza.

Z przesuwania się gazów z miejsca na miejsce pod twardą skorupą powierzchni ziemi, pochodzą trzęsienia ziemi; mają one także wpływ wielki na zmianę zewnętrznej powłoki ziemi, a zatem uważamy za potrzebne powiedzieć słów kilka o ich działaniu. Trzęsienia ziemi czasami podnoszą i zniżają ziemię, podobnie jak fale oceanu, czasami podrzucają do góry jakby działaniem podziemnej miny, czasami zaś oba te ruchy łączą się razem i ciągle zmieniają swój kierunek. Z tych rodzajów trzęsienia ziemi, pierwszy zdarza się najczęściej i najmniej jest szkodliwym; drugi jest niebezpieczniejszy, trzeći zaś często bywa przyczyną okropnych spustoszeń. Przy silnych trzęsieniach tego rodzaju, cala powierzchnia ziemi wydaje się jakby płynną masą, falującą we wszystkie strony; wszystko istniejące na powierzchni ziemi rozpada się w różne strony, wierzchołki gór podskakują, domy walą się. Takie było trzęsienie ziemi w Lizbonie w 1755 r.; takie było w Kalabrji w 1733 r. Powiemy o tem ostatuiem.

Trzęsienie ziemi zaczęło się w tym kącie Kalabrji; w którym w czasie wojny niewolników zginął Spartakus dowódzca ich i bohater. W tym kącie wszystko było zniszczone: wsie, miasta, zamki, nawet góry i okrywające je lasy; wszystko to było przewrócone do takiego stopnia, że mieszkańcy, którzy pozostali przy życiu, nie mogli poznać tej miejscowości, na której się urodzili-— 206 -

Fundamenta domów były wyrwane z ziemi i rzucone na daleką przestrzeń; wapno i cement zmieniły się w pył; ściany—w kupy kamieni. W tysiącu miejscach ziemia się rozwarła, ludzie tam znajdujący się wpadali w szczeliny po pas lub po szyję. Szczęśliwy był jeszcze ten, kto upadł na kilka stóp niżej, bo śmierć następowała natychmiast, podczas gdy drudzy, bez wszelkiej pomocy, wśród strasznych męczarni, ściśnięci rozrywającą się i ścieśniającą się skałą, umierali powoli, wśród najokropniejszych męczarni. Ilość ludzi, którzy zginęli w czasie trzęsienia ziemi, przechodziła 100 tysięcy; mnóstwo rodzin zniknęło bez śladu; dwieście wsi i miast było rozwalonych, sto trzynaście gór zerwało się i ześli-

i:.

IMSK

|4*,

l!®!

....

wm

IIMmI

Pękanie ziemi.

znęło z swych podstaw, zawaliło rzeczki i ruczaje, które zamieniły się w jeziora tam, gdzie otwarta ziemia ich nie pochłonęła. Takich otworów było bardzo wiele; jeden około Pilezino miał pół mili długości i cztery sążnie głębokości, drugie dwa tamże miały milę długości i głębokość niezmierzoną okiem. W wielu miejscach ziemia popękała i rozdarła się; szczeliny te w ziemi w je-dnem miejscu szły jak promienie z jednego punktu, w drugiem — w jednym kierunku, równolegle; w trze-ciem — krzyżowały się. Lecz ze szczelin tych nie wychodził ani dym, ani lawa — nie były to wulkany. Cała

— 207

Kalabrja była pokryta tumanem pyłu, przez dni kilka nie widzieć nie było można od strasznego pyłu. Okręty na morzu były tak silnie wstrząśnięte, że na każdym z nich sądzono, iż okręt osiadł ua podwodnej skale; nawet małe statki uczuły toż samo. Oprócz tego na ziemi utworzyły się lejkowate otwory, napełnione wodą, błotem lub piaskiem, który jak płyn jaki ciągle się poruszał z dołu do góry przez działanie z dołu wyrywających się gazów.

Dość będzie tego przykładu, bo wszystkie trzęsienia ziemi mniej więcej podobne są do siebie. Obaczmy z czego składa się pierwsza powłoka, która się utworzyła przy zastyganiu roztopionej powierzchni naszego planety.

Wtedy, gdy ziemia już była otoczona twardą skorupą, ruch cząstek roztopionych wnętrzności powinien był łub zupełnie ustać, lub zmniejszyć się, a zatem w ciągu wielu milionów lat zastygania, zamknięty wewnątrz płyn powinien był ostać się według stosunkowej ciężkości różnych materyj wchodzących w jej skład. Gdybyśmy mieli możność zagłębić się w ziemię tak, żeby kopiąc w niej dojść do płynnej jej części, to oba-czylibyśmy, że pierwotna skorupa składa się z różnych warstw, ułożonych jedna nad drugą tak, że najbliższy powierzchni ziemi pokład utworzony jest z granitu, za nim następuje serpentyn, dalej porfir, a jeszcze dalej, na granicy roztopionego jądra — bazalt. Lecz dotychczas nie udało się kopaniem dojść nawet do najbliższego nam granitu, chyba tam tylko, gdzie siła' podziemnego ognia wysunęła go bliżej ku powierzchni, bo ludzie nie zagłębili się w ziemię nawet na milę: podziemne wody, szkodliwe gazy, trudność kopania nie pozwalały robić głębszych badań ziemi.

Podobne stałe ułożenie pokładami twardej powłoki ziemi, zapewne pochodzi, jak powiedzieliśmy, w skutek rozmieszczenia cząstek roztopionej wewnętrznej masy według gatunkowej ciężkości materyj ją składających.

Jakimże sposobem dowiedziano się że te mineralne pokłady znajdują się w takim porządku?

-208 —

Przy badaniu najwyższych gór, człowiek doszedł do tajemnic najgłębszych części ziemi, do których jeszcze nikt nigdy nie przenikał, i zrobił wniosek, że gorejące wnętrze ziemi otoczone jest z początku bazaltem, potem porfirem, potem serpentynem i nakoniec granitem¹). Wniosek ten opiera się na tern co następuje: Gdy ziemia zastygała, kamienna kora jej ściskała się, ściągała, cisnęła płynne jej wnętrze, dopóki się nie rozerwała a płyn nie wystąpił na wierzch, jak występuje przez otwór woda, nalana do pęcherza, gdy go ściśniemy ręką. Przez otwory w korze, roztopiona wewnętrzna materja, przy ściśnięciu się twardej kory ziemi, występowała na powierzchnię tworząc pierwsze góry i pagórki, które nie były niczem innem, jak wylaniem się roztopionego wnętrza ziemi. Dopóki tworzył się pierwszy

fis®

Idealne przecięcie skorupy ziemskiej.

pokład, na powierzchnię ziemi mógł wylewać się tylko granitowy płyn; gdy już cały granit zastygł, przy rozerwaniu kory występował serpentyn w płynnym stanie; gdy serpentyn zastygł, to na wierzch wylewał się porfir itd. W samej rzeczy przy badaniu gór, znajdujemy potwierdzenie tego cośmy powiedzieli: Bazalt, tworząc wysokie, spadziste góry, zawsze leży pod porfirem, serpentynem i granitem; widocznie rozerwał on wszystkie leżące nad nim pokłady i odkrył sobie drogę na powierzchnię ziemi, na której teraz skały jego wznoszą się pod obłoki; lecz jeszcze nigdy nie zdarzało się żeby bazalt był rozerwany innego rodzaju minerałem; on jeden rozrywa wszystkie inne i wylewa się na ich powierzchnię. Z tego zrobiono wniosek, że bazalt zapewne tworzy najniższy pokład twardej kory ziemi. Porfir, gdy tworzy góry, zawsze rozrywa wszystkie inne minerały z wyjątkiem jednego bazaltu ; a zatem można śmiało powiedzieć, że porfir tworzy drugi pokład stwardniałej ziemskiej skorupy; takimże sposobem zawnioskowano, że serpentyn leży nad porfirem, a granit nad serpentynem. Wszystkie te pierwobytne skały nazwane są skałami ognistego pochodzenia. Nie należy jednak wyobrażać sobie że te cztery skorupy wszędzie są równe i wszędzie leżą obok siebie, bo wewnętrzna siła ziemi, która wypchnąwszy je utworzyła góry, niejednokrotnie rozrywała i przerzucała jedne przez drugie, tworząc między niemi szczeliny, przepaście i otwory, które do dziś są tylko lekko przykrytemi otworami i kanałami idą-cemi do samej powierzchni ziemi, gdzie kończą się kraterami czynnych wulkanów.

Wyżej⁻ widzieliśmy, że woda, po ostygnieniu ziemi, upadłszy na nią z atmosfery, wystąpiła jako nowy czynnik, ciągle zmieniający postać ziemskiej powierzchni. Woda ma takie powinowactwo do wszystkich ciał, że prawie nic nie ma na ziemi, co by nie było w niej rozpuszczalne, lub nasycone nią do zbytku nawet. Twarde, zbite masy skał ognistego pochodzenia, pod wpływem powietrza, wody, światła i elektryczności, zaczęły tracić swoją początkową twardość, i rozsypywać się na składowe części. Wszystkie małe cząsteczki skał starte, zmyte rosą, deszczem i obłokami, lub oberwane wiatrem, powoli przenosiły się ku stopom gór, na niskie miejsca, gdzie w skutek siły ciężkości osiadały, tworząc pod wodą ogromne poziome osadowe warstwy, na które następnie osadzały się inne. Ciągłe spokojne rozwalanie się gór zanurzyłoby je w ciągu wielu miljonów lat życia naszej kuli w głębie oceanu, który dopiąwszy celu swego — zrównania ziemi, pokryłby równo całą jej powierzchnię i toczyłby po niej swe jednostajne i zimne fale. Lecz przyroda nie chciała zniszczyć swego dziecka; nie straciła ona swej twórczej czynności i nie poszła

14

jeszcze po drodze niszczenia tego, co tak cudownie zbudowała. Przeciw tej robocie śmierci i zniszczenia, postawiła robotę życia i odrodzenia, i w tym czasie gdy woda w swem rewolucyjnem namiętnem dążeniu do zrównania wszystkiego, zrywała, ogryzała wierzchołki gór i pagórków, w tymże czasie ogień, ogrzewający serce ziemi, podnosił znowu ogromne przestrzenie lądu na powierzchnię, tworzył wyspy, góry, lub wylewając przez szczeliny ziemi roztopione swe wnętrze, nie dozwalał pierwszeństwa sile niszczącej nad siłą tworzącą.

Przy podniesieniu poziomych pokładów, w jednem miejscu zajęły one równoległe położenie do pierwotnego, w drugiem powychylały się, nachyliły, stanęły prostopadle, a czasami nawet zupełnie się wywróciły, tak że pokłady, które przy utworzeniu się były na dole, obróciły się do góry. Składowe części pokładów osadowego tworzenia się ziemi, najbliższe roztopionego płynu, wyciekającego przez szczeliny z wnętrza ziemi, zmieniły się — roztopiły się w części, zkrystalizowały i zastygły. Tym sposobem, naprzykład, z wapiennych pokładów utworzył się marmur; z miki, kwarcu i feldszpatu — gnajs itd.

Lecz czynność wody nie ustawała. Jak tylko podniesienie się ziemi skończyło, woda wstępowała w prawa swoje i znowu zaczynała swoją robotę zniszczenia wypchniętych na wierzch mas, tworząc na pochyłych — nowe, poziome. Tym sposobem przez działanie ognia i wody utworzyła się młoda ziemia, w pierwszej epoce swego życia, tym też sposobem rozwija się ona i do teraźniejszej chwili.

Ili. O życiu w ogóle i o jego objawach.

Z wszystkiego, co powiedzieliśmy wyżej, widać, że ziemia ma swe perjody rozwoju, swe własne życie. Zgęściwszy się z gazów, przyjęła sferoidalną formę, zaczęła obracać się naokoło osi swojej, utworzyła straszne ciepło, przy którem cząstki materji roztopiły się i zamieniły w płynną masę, która następnie pokryła się twardą powłoką. Na tę pierwszą rozpaloną korę, woda zaczęła osiadać z atmosfery, zamieniła się w parę i znowu padała na nią, dopóty póki oziębienie skorupy nie pozwoliło jej pozostać na ziemi ostatecznie i rozpocząć swą nieskończoną pracę przekształcania i niszczenia.

Od pierwszej chwili życia naszego planety, fizyczne i chemiczne procesa wystąpiły bardzo czynnie. Z wspólnego ich działania utworzyła się woda, ląd i powietrze; wszystko przyszło w ruch zmieniając miejsce lub kształty. W dziwnym rzędzie przekształceń, zachodzących na ziemi, wszystko zmieniało się jak w kalejdoskopie. Każda kropla deszczu, każdy promień słoneczny, każdy podmuch wietrzyka, wtedy jak i dziś, zostawiały ślady po sobie, zmieniały przedmioty na zawsze. Nie jest to poetyczny wymysł, nie przesada, lecz istna prawda, dowiedziona nauką: na zmienianiu się przedmiotów pod działaniem słonecznych promieni, na nie padających, oparte jest bielenie płótna i fotografja; powietrze otaczając ziemię, znajduje się w ciągłym ruchu; wody na powierzchni i pod ziemią płyną ciągle, parują, osiadają; góry pojawiają się i znikają; skały przesuwają się.

Jeżeli zwrócimy uwagę na to, że rośliny i zwierzęta bez tej czynności ziemi żyć by nie mogły, to przekonamy się, że od życia ziemi zależy życie roślinnego i zwierzęcego państwa, i że chociaż objawy ich zupełnie są różne, przecież samo życie jest mocno związane z życiem ziemi. Postaramy się rozjaśnić myśl naszą.

Porównując życie ziemi z życiem rozwijającem się na niej, naprzód obaczymy, że te nieliczne pierwiastki, z których złożona ziemia, wchodzą w skład roślin i zwierząt, które na niej żyją. Pierwiastki te są nieliczne, niezmienne i nie mogą być zniszczone, lecz nieskończenie są różnorodne czasowe i zmieniające się kształty tych połączeń. W naturze nic nie ginie, nic nie przepada: przy zniszczeniu jednego przedmiotu natychmiast zjawia się drugi, chwila śmierci jest razem chwilą odrodzenia. Po śmierci rośliny i zwierzęcia, ciało idzie do ziemi, rozkłada się na pierwiastkowe materje, które natychmiast stają się pokarmem innym istotom,

14*

— 212 -

wezwanym do życia. Zwierzęta i rośliny przyjmują w pokarmie i napoju cząstki, które tworzyły ich przodków, lub współczesnych, i same także oddają cząstki ciała swego, które po pewnym czasie przyjmują w siebie napowrót. Wziąwszy na uwagę, że ziemia już istnieje wiele miljonów lat, śmiało możemy powiedzieć, że wszystko co się na niej znajduje — żyje, żyło poprzednio i po śmierci znowu przeznaczonem jest do życia.

Że wszystko co tworzy ziemię, zdolne jest do życia, za dowód służyć może to, że nie ma prawie żadnego pierwiastku, który znajdując się na ziemi, nie wchodziłby w skład istot, posiadających życie. Wapno i fosfor wchodzą w skład kości naszych; ten ostatni jest jedną z głównych składowych części naszego mózgu; żelazo znajduje się we krwi i daje jej czerwony kolor; bez siarki nie mogłaby żółć istnieć; magnezja, chlor, fluor także znajdują się w ciele naszem, również jak krzemionka i różne sole. A czem jest wapno i kreda? Popatrzcie na nie przez dobry mikroskop: obaczycie że to są resztki skorupek i pokryć małych zwierzątek, które kiedyś żyły i poruszały się. Całe wapienne i kredowe góry są resztkami tych nadzwyczajnie małych i delikatnych żyjątek. W samej rzeczy, wapno domów naszych — żyło; kreda, którą piszemy, poruszała się kiedyś; a kto wie, może i cząstki, składające moje i twoje mój czytelniku ciało, w oddalonych czasach były pokarmem tych zwierzątek, których resztki my teraz rozpatrujemy z taką ciekawością.

Całe przestrzenie, po których chodzimy, na których urządzamy ogrody, stawiamy domy — żyją. Według dokładnych poszukiwań Ehrenberga, Karlstrasse, jedna z ulic Berlina, stoi na grubej warstwie wymoczków (infnzorjów); i wszystkie okoliczne domy mają podstawę nie wiele mocniejszą.

Twarde krzemienie są to także skamieniałe resztki zwierzątek pewnego rodzaju; pod wpływem wody i różnych przymięszanych do niej kwasów, krzemień rozpuszcza się, wstępuje razem z sokami wewnątrz rośliny, staje się jej częścią, żyje w niej i osiadając nh brzegach

— 213 -liści tworzy ostrze kaleczące ręce tych, którzy je nieostrożnie dotykają.

Cale wyspy składają się z koralowych skal, utworzonych przez kamieniste powłoki żywych stworzeń. — polipów; a więc same skały, na których się rozbijają okręty, są także formami życia.

Jak wszystko żyjące zmienia się w martwe, tak umarłe zmartwychwstaje do życia; ziemia i stworzenia na niej istniejące znajdują się w ciągłym stosunku i zależności, bo główny materjał życia jest zarazem mate-rjałem tworzącym ziemię, którą można nazwać resztą przeszłego życia.

Istnienie nieskończonej ilości form, w których nam przedstawiają się przedmioty na ziemi, zależy od tych fizycznych i chemicznych sił, które wpłynęły na ich utworzenie. Cztery gazy: kwasoród, wodoród, węglik i azot, pod wpływem chemicznych procesów zachodzących na ziemi, łączą się róinym sposobem. Z kwaso-rodu i wodorodu tworzy się woda; z kwasorodu i węglika — kwas węglany; z wodorodu i azotu — amoniak. Te trzy podwójne, nieożywione połączenia, wchodzą w skład każdej rośliny, tworzą jej ciało, jej pokarm i same utrzymują życie. Rośliny zatem posiadają sztukę, w pewnych warunkach przerabiać, łączyć nieożywione materje i dawać im życie.

Zwierzęta karmią się roślinami; ciało ich tworzy się i powiększa z przyjętych roślinnych pokarmów, a zatem zwierzęce życie nie jest niczem innem, jak wyższym stopniem rozwoju życia roślinnego.

Wziąwszy na uwagę, że rośliny nie mogą się karmić pierwiastkami takiemi jak kwasoród, wodoród, węglik i azot, lecz wymagają żeby one z początku utworzyły podwójne połączenia: wodę, kwas węglany i amoniak, musimy przyjść do wniosku, że chemiczne procesa zachodzące w ziemi i przygotowujące te trzy połączenia, również jak i wszystkie inne, które spotykamy na ziemi, tworzą pierwszy stopień objawów życia. Roślina idzie na pokarm zwierzęcia; to jest w zwierzętach drugi stopień życia przechodzi w nastę-*

-214-pny; ludzkie ciało tworzy się jak z roślinnych tak i ze zwierzęcych inaterji; to jest: wspomniane materje w człowieku otrzymują najwyższy stopień rozwoju życia, który nam dotychczas jest znany. Oto jest łańcuch wiążący życie ziemi z najwyższym stopniem jego rozwoju — życiem człowieka.

że obecnie nie możemy przedstawić

Prawda

Porównawcza anatomja zwierząt żyjących

przykładu, żeby przez wzajemne działanie fizycznych i chemicznych sił, bez zarodka, mogła się utworzyć roślina lub zwierzątko. Samopowstawanie mikro-skopicznych zwierzątek, chociaż ma bardzo wiele zwolenników, ma jednak i wielu przeciwników, więc nie możemy go przyjąć jako fakt uznany, mówiący na korzyść pierwszych; lecz nie jest to jednak dowodemfał-szywości myśli, że wszystkie zwierzęce formy utworzyły się w skutek postępowych zmian jednej pierwotnej formy. Bardzo być może, że ziemia w ciągu swego długiego życia przechodziła przez takie per jody, w których mogła tworzyć zarodki jak roślinnego tak zwierzęcego życia. Kozumie się, że myśl ta jest tylko hipotezą, lecz hipotezą uderzającą swoją prostotą i naturalnością, mającą więcej jak wysoki stopień prawdopodobieństwa i najlepiej zgadzającą się z tern co wiemy z nauk przyrodniczych. Ona, jak hipoteza Laplace’a o tworzeniu się światów, potwierdza się wszelkiemi spostrzeżeniami. Spojrzyjcie na resztki organicznych istot znajdujące się w pokładach najdawniejszych: im starszy jest pokład, tern organiczne ciała znajdowane w nich są prostsze; im nowsze, tern doskonalsze, i tylko najwyższe pokłady zawierają te rośliny i zwierzęta, przy których istnienie człowieka stało się mo-żebnem.

na ziemi pokazuje, jak są podobne anatomiczne formy wszystkich zwierząt, jak wszystko jest stworzone według jednego planu i jaka jest postępowość przejścia od jednego rodzaju organicznego życia do drugiego ; ona nas uczy, że najwyższe stworzenia są połączone z najniższemu ciągłym rzędem różnorodnych przejść. Sam człowiek, patrzący na siebie jako na najwyższe stworzenie, nie stanowi w tym względzie wyjątku. Ple-— 215 -

mię Etjopskie jest przejściem od człowieka do zwierzęcia, z którem ma nadzwyczajnie wiele podobieństwa i jednakowych przymiotów. Weźcie Nowozelandczyków, Hotentotów i leśnych ludzi Ameryki — oni bardziej zbliżają się do małp jak do ludzi, a tymczasem według oznak ogólnych zaliczają się do liczby tych ostatnich.

To co powiedzieliśmy o fizycznej budowie zwierząt i roślin, stosuje się i do duchowego ich rozwoju. Zwierzęta porównują, rozmyślają, pamiętają przeszłość, myślą o przyszłości i czują zupełnie tak jak człowiek, tylko w tym zakresie rozwoju zdolności, które dala im przyroda. Potrzeba zbliżyć się do niższych klas rodzaju ludzkiego, żeby się przekonać, że moralne przejście od człowieka do zwierzęcia także jest nieprzerwane.

Opisanie procesu życia wszystkich istot żyjących, dałoby nam możność daleko lepiej pokazać czytelnikom prawdę tych myśli, wypowiedzianych powyżej, i przekonać ich, że życie ziemi nie robiło skoków, ale przelewało się z jednej formy w drugą; lecz o tern powiemy w innem miejscu, tu zaś wspomnieliśmy o życiu w ogóle i jego objawach, żeby pokazać czytelnikom nasz pogląd na nie i razem z niemi pójść do dalszych badań rozwoju życia ziemi.

IV. Twardnienie skorupy kuli ziemskiej.

Początek badań względem pierwszych lat istnienia ziemi naszej pochodzi z końca przeszłego wieku. Ani jedna nauka w tak krótkim czasie nie zrobiła takich świetnych postępów na drodze odkryć jak geologja, ani jedna nie otrzymała takich stanowczych zwycięztw nad przesądami i fałszywemi poglądami, ani jedna z taką energją nie posunęła zdolności ludzkich naprzód.

Gdzież, zapytają nas czytelnicy, są dane tej nauki, gdzie podstawy według których można liczyć z pewnością o przeszłości ziemi? Ziemia i skały — są to archiwa, są to dokumenty geologji. Z resztek zwierzęcych organizmów, zagrzebanych i zachowanych w różnych pokładach, leżących w różnej głębokości, można sądzić

o tem, jak rozwijało się życie aa ziemi, a według formy i wielkości ich — o klimatycznych stosunkach, w których się one rozwijały.

Powoli twardniała kora ziemi przy zastyganiu. Do pojawienia się wody na jej powierzchni często pękała; ogromne stwardniałe płyty pływały na roztopionej płynnej masie, spotykały się, odpychały, wstępowały jedna na drugą i tworzyły pagórki, parowy, doliny. Wyobrazić sobie trudno okropny obraz bezgranicznego morza płynnego kamienia, które pędziło płomieniejące swe fale od bieguna do bieguna. Gęsta atmosfera wodnej pary, zmięszana z powietrzem, otaczała roztopione jądro naszego planety i nie przypuszczała ani jednego promienia słońca na ognisty ocean roztopionych metalów i kamieni. Ciemnoczerwone obłoki odbijały postać strasznego pożaru i ziemia nasza wśród światów pływających w przestrzeni, świeciła własnym swoim blaskiem, jak słońce i gwiazdy.

Miljony lat przeszły, zanim para wodna, uporczywie odpychana gorącem zastygającej ziemi, zaczęła oziębiać się, zgęszczać i spuszczać na ziemię, tworząc bezbrzeżny] ocean, wśród którego w nieporządku podobnie do wysp, wyglądały samotne granitowe skały ze spadzistemi i kanciastemi bokami. Woda gotowała się i kipiała na cienkiej skorupie ziemi; gazy, które utworzyły się pod korą, trzęsły ciągle lekką przegrodą, trzymającą je w niewoli, podnosiły w jednych miejscach, rozrywały w drugich, z piskiem i rykiem wyrywając się na swobodę. Wzniesienia jednak ziemi, przez nie utworzone, nie mogły być bardzo znaczne, bo stwardniała powłoka ziemi, z powodu cienkośei i miękkości, łatwo poddawała się działającym na nią z zewnątrz siłom. Nie mogły jeszcze wtedy utworzyć się wysokie góry, a zatem i wielkie zagłębienia, podobne do tych, które morza zajmują dzisiaj. Ocean, omywający kawałki ziem, bez wątpienia miał w tej epoce wszędzie mniej więcej jednakową niewielką głębokość.

Wysoka temperatura stwardniałej kory ziemi nie pozwalała jeszcze rozwinąć się organicznemu życiu. Za to czynność fizycznych i chemicznych sił, była w całym

.swym rozwoju. Gazy działając z wewnątrz na pokrywę ziemi, ciągle wysuwały nowe wyspy na powierzchnię, lub topiły poprzednie; nieprzerwany deszcz i straszny wicher zmywał, zrywał cząstki wysuniętych na powierzchnię wody granitowych skał i zrzucał je w omywającą boki ich wodę, która rozpuszczała cząsteczki rozpuszczalne, osadzając na dno cięższe i gęstsze. Ze zmniejszeniem temperatury, rozpuszczająca siła wody powinna była zmniejszyć się, a zatem z osadków tych przedmiotów, które zawierały się w mętnych rozgrza-nych fałach, z cząstek rozmytych, rozwalonych skał pierwotnego świata, zaczęły na dnie mórz tworzyć się ogromne osadowe poziome pokłady.

Pierwsze osady składały się z cząstek granitu, znajdującego się w zetknięciu z wodą, potem z cząstek granitu i serpentynu, dalej z cząstek granitu, serpentynu i porfiru, to jest z tych pokładów, które występowały jedne po drugich na powierzchnię ziemi. Rozkładając coraz nowe materje, dołączając do nich osady wydzielające się powoli z wody, ocean ówczesny utworzył pokłady różnorodnego składu, a stosunkowe położenie ich pokazało człowiekowi, jaki pokład utworzył się naprzód a jaki potem; resztki zaś organicznych istot, zawierające się w każdym oddzielnym pokładzie, dały możność sądzić o tern życiu, które wtedy istniało na stałym lądzie i w wodzie.

Dla łatwiejszego nauczenia się historji rozwoju ziemi i istot, które żyły na niej, od utworzenia jej do teraźniejszej chwili, potrzeba było wieki jej życia rozdzielić na perjody, dobitnie różniące się jeden od drugiego, tak z mineralogicznego składu ziemi, jak i według tych istot, które w różnym czasie żyły na naszym planecie.

Na podstawie wielu badań. geologowie rozdzielili całe życie ziemi na cztery perjody, nazwane formacjami. Ognista formacja, która utworzyła się przed zjawieniem się organicznych istot, jest to ta pierwotna kora, która pokryła roztopione wnętrze ziemi.

Drugi perjod, w którym ziemia pokryła się roślinnością , a morze napełniło zwierzętami, nazywa się perjodem przechodowej, drugiej formacji.

Trzeci perjod, nazwany perjodem trzeciej formacji, obejmuje czas, w ciągu którego czworonożne i inne zwierzęta zaludniały powierzchnię ziemi i słodkie jej wody.

Czwarty nakoniec perjod, w ciągu którego pojawił się człowiek, to wyższe stworzenie przyrody, pan wszystkiego co znajdowało się na lądzie i w wodzie, otrzymał nazwę napływowego perjodu.

Pierwszy z tych perjodów już rozpatrzyliśmy, przejdziemy więc do następnych.

V. Pierwsze zjawienie się organicznych istot na ziemi.

Kora ziemi twardniała coraz więcej, masy pryskające z wnętrza, podniósłszy się nad twardą skorupę zastygały, tworząc znaczne pagórki; szczeliny przez które można było widzieć wnętrze ziemi zaciągały się, morza zniżając się i wznosząc, falując i burząc się, rozmywały te pierwsze utwory ziemi, te pierwotne skały, które wynurzyły się z wody; ich cząsteczki osiadając na dnie morza, w skutek własnego ciężaru swego i ciśnięcia leżącej nad niemi masy wody, zbliżały się do siebie, tworząc znowu twarde skały, których początkowe położenie naturalnie było poziome. Lecz nie długo skały te znajdowały się w pokoju. Tu i owdzie wzniesione nieustannie działającą wewnętrzną siłą ziemi, utworzyły pagórki, wyspy; w innych zaś miejscach wielkie przestrzenie zniżyły się i pokryły falami oceanu.

Gdzie dowód, że tworzenie się ziemi szło tak a nie inaczej? Człowiek w tym czasie nie istniał i nie ma pisanej historji tego czasu; cóż nam zaręcza, że natura obrała tę właśnie drogę przy utworzeniu twardej powierzchni ziemi ?

Staranne badania ziemi w różnych głębokościach pokazują sposób, w jaki się ona tworzyła, a obserwacje

organicznych cząstek w niej odkrywanych, dają prawo wnioskowania o tych warunkach życia, w których one zaczęły się pojawiać na ziemi. Tym sposobem osadowe pokłady, utworzone pod powierzchnią wody, mają warstwowy charakter i ziarnisty skład — to dowodzi, że jedna warstwa osiadała regularnie na drugiej, jedno ziarno kładło się obok drugiego, i z tego w ciągu wielu dziesiątków tysięcy lat, pod ogromnem ciśnieniem wody utworzyły się nowe skały.

Co dowodzi jednak, że te skały z czasem wypchnięte były z wody wewnętrznemi siłami ziemi?

‘b--

Dowodzi się to tą okolicznością, że dolna część warstw tych zmieniła swoją ziarnistą i warstwową postać na krystaliczną, co mogło zajść tylko przy wysokiej temperaturze, która z wewnątrz ziemi na nie działała. Dla tego też te krystaliczne warstwy geologowie ² nazwali zmienionemi kry-stalicznemi łupkowemi skałami²). Drugi zaś dowód zawiera się w tern, że osadowe pokłady, utworzone pod wodą, a zatem mające poziome, horyzontalne położenie, zmieniły to położenie tak, że w wielu miejscach przyjęły pochyłe i prostopadłe położenie, a w niektórych miejscach nawet odwróciły się zupełnie, jak widać z dołączonego rysunku jednej miejscowości w księstwie Walji w An-glji nad rzeką Way.

Nie jest rzeczą możliwą oznaczyć ile tysięcy lat ziarnko piasku zbierało się kolo ziarnka, póki w skutek ciśnienia z wierzchu nie zrosły się między sobą, póki wulkany nie podniosły ich na wierzch, skrystalizowawszy dolną powierzchnię; lecz sądząc z grubości metamorficznych pokładów, nie można wątpić, że pokład ten tworzył się bardzo długo, aż w końcu padły nań nowe pokłady, nowe kamienne warstwy.

Tworzenie się osadowych pokładów stanowi wybitną granicę dwóch epok zupełnie różnego charakteru. Do tego czasu twarda skorupa ziemi tworzyła się jedynie w skutek ostygania i twardnięcia ogniowo-płynnych roztopionych minerałów. Z pojawieniem się wody na ziemi zaczęła się czynna robota przekształceń; ogień przestał grać główną rolę, ustąpiwszy ją swej przeciwniczce, która zbierając się we wszystkich zagłębieniach twardej ziemskiej skorupy, z rozwalonych gór pierwotnego świata zaczęła tworzyć nowe kamienne warstwy, okuwając niemi swego zwyciężonego wroga, który walcząc z nią, połamał w wielu miejscach okowy, i wyrzuciwszy płyn swój na wierzch utworzył całe góry.

Z wierzchu metamorficznych pokładów znajduje się pokład .szarego piaskowca (Grauwacke), który w ciągu wieków przez silne ciśnienie wody zmienił się w twardą skałę. Działaniem sił wewnętrznych piaskowiec ten w niektórych miejscach wypchnięty został na wierzch takiemi regularnemi słupami, że tworzy ogromne skały jakby ciosane ręką jenjalnego snycerza. Taki przykład przedstawia uam Saska Szwajcarja, która artystyczną swoją piękność winna tej regularności, z jaką kubi-czne piasczyste skały są nawalone jedna na drugą. (Ten pokład Grauwacke był nazwany przechodową forma-cją). Geologowie rozdzielili go na trzy warstwy, różniące się charakterem swoim i nazwane przez nich dolną, średnią i górną, czyli Kambrejską, Silluryjską i Dewohską formacją.

W najgłębszej z nich, utworzonej widocznie ze zmytych kipiącą wodą oceanu ułamków pierwotnych skał, zupełnie sie nie znajdują ślady organicznego życia;

— 221

w następnej — Sylluryjskiej, życie objawia się w bardzo prostej formie, a w Dewońskiej już pojawia się pewna rozmaitość. To daje nam prawo zrobić wniosek, że w epoce utworzenia Kambrejskiej warstwy, ciemność i mgła otaczały ziemię; ocean, był to nieskończone, gęste, mineralne błoto; tu i owdzie z łona ziemi wyrywały się duszące siarczane gazy, które razem ze strasznie cisnącą, napełnioną parami atmosferą, niepo-

zwalały rozwinąć się żadnemu życiu na ziemi. W epoce zaś Syllu-ryiskiej formacji różnorodne żywioły znajdujące się w chaotycznym stanie, zaczęły oddzielać się, para zaczęła osiadać, ciśnienie atmosfery zmniejszyło się i powietrze stało się przeźroczystszem Jak tylko pierw-sze ożywiające promienie słońca odkryły sobie drogę na powierzchnię ziemi, podmuch nowego życia rozlał się po naszym planecie.

Zjawiły się pierwsze rośliny i pierwsze zwierzęta. Formy ich odbite na miękkim piaskowcu, potem skamieniałym, a jeszcze więcej' same ich szczątki, bardzo dobrze zachowane wewnątrz piasczystych skał, dały możność utworzyć dość dokładne pojęcie o objawach organicznego życia na ziemi w tym czasie.

gia

żr_-.

W.

mai

fci

5;

t,

i:

SB

IHPS

Belgrund, w Saskiej Szwajcarji.

Rośliny i zwierzęta epoki utworzenia się sylluryjskiej warstwy należały do liczby bardzo nierozmaitych i nielicznych rodzajów, które jednak nosiły w sobie zarodek bogactwa i rozmaitości przyszłych, więcej doskonałych stworzeń. Perjod ten jest porankiem życia, dziecinnym wzrostem roślinnego i zwierzęcego świata. Wszelki początek jest skromny, a zatem miejsce przyszłych lądów zajęte było tylko kilku oddzielnemi pasami ziemi i grupami wysp. Mapka narysowana tu przedstawia Europę w Sylluryjskiej epoce. Spieszymy dodać, że mapka ta jest tylko przybliżoną i przedstawia te kraje, które istniały wtedy i dziś nie są pokryte

wodami oceanu. Naj-pp’⁻'¹ obszerniejsze kraje, które w sylluryjskiej /v.—j epoce wysunęły się z <    . i łona wód, były: Skan-

dynawia i część Rosji. Anglja i Szkocja oznaczały się kilku wyspa-_____ mi na dzisiejszym zassij chodnim ich brzegu, a | | Irlandja — kilku in-" nemi znajdującemi się w kątach teraźniejszej wyspy. Reprezentantami Francji były: Wyspa dość wielka, na której dziś znajduje się wzniosła płaszczyzna Owernji, i kilka innych wysp w Wandei i Bretanji. Niemcy reprezentowała góra Harc, płaszczyzna dolnego Renu, część Wo-gezów i Szwarcwald. Czeskie góry już istniały. Na miejscu dzisiejszych Alp znajdowało się kilka niskich ziem, które potem stały się średnią częścią stałego lądu Europy. Południowe części Europy, z wyjątkiem kawałków ziemi w Hiszpanji i Turcji, były pokryte wodą.

W Sylluryjskich i Dewońskich warstwach, jak powiedzieliśmy wyżej, spotykają się pierwsze ślady zwierzęcego i roślinnego życia. Te pierwsze istoty miały najprostszą formę. Jakim sposobem te proste formy przetworzyły się w więcej skomplikowane, z pewnością powiedzieć trudno, lecz sąiząc z tego jak w dzisiejszym czasie rozwój ten postępuje na bezpłodnych skałach, które wysunęły się z wód oceanu, możemy z pewnem prawdopodobieństwem przypuścić, że tą a nie inną drogą postępowała przyroda w czasie przechodowego perjodu. Mnogie obserwacje pokazują, że rozwój życia na nagich wyspach idzie w następny sposób :

Wtedy gdy na skale roślinność idzie tą drogą, na częściach skały omywanych wodą, w skutek dostatniej ilości pokarmów które ta ostatnia przynosi, zaczynają rozwijać się wodorośle, algi, morszczyzny, tangi, składające się z mnóstwa torebek, związanych nakształt nici, po których soki pokarmowe poruszają się, jak krew

Na powierzchni wód oceanu zjawia się koralowa skała, zupełnie naga, pusta. Pod działaniem słońca, wiatru i wody, tych niezmordowanych robotników, powierzchnia skały zaczyna rozkładać się, pokrywać się cienką warstwą białawego pyłu. Lecz nie jest to pył. Spojrzyjcie nań przez silnie powiększający mikroskop, a obaczycie że są to drobniutkie, najprostsze rośliny, składające się z jednej torebki, jest to tak nazwany liszaj, cieniutka pleśń, farbująca palec przy dotknięciu. Pierwsza jesień kończy życie tej delikatnej rośliny. Nie zważając na deszcz i burze, pozostawiła ona cieniutką warstwę zgniłej roślinnej ziemi, zmięszanej z cząstkami wywietrzonej skały. Z następną wiosną na resztkach tych umarłych roślin wyrastają nowe rośliny, silniejsze, mające żółty kolor, mocno odznaczający się od powierzchni skały, która powoli rozkłada się i rozsypuje. Mi-ljony podobnych roślin pojawia się na tej ziemi, żyją one, umierają, gniją jedne za drugiemi. Warstwa zgniłych pokoleń grubieje corocznie. Nakoniec tam, gdzie mogła żyć pleśń tylko, pojawia się mech podobny do zielonego aksamitu, i pod mikroskopem wyglądający jak zebranie nadzwyczajnie małych drzewek z przeplecio-nemi między sobą gałęziami. Mech ten umiera z kolei, roślinna warstwa grubieje, dla niej nic nie znaczą ani wiatr, ani burze — na niej zaczynają wyrastać dość już dobrze dające się dostrzedz swobodnem okiem grzyby.

w ciele zwierzęcia. Lecz morze nie jest bogate w światło , koniecznie potrzebne do rozwoju roślin, dla tego też i sam rozwój zatrzymuje się na wodorośli, która tylko z czasem otrzymuje różnorodne formy. Na skale zaś, na którą działają z całą silą palące promienie słońca i bujne wiatry, roślinność rozwija się dalej: po mchach i grzybach następują skrzypy i pnące się rośliny, ciągnące pokarm swój z ziemi i z powietrza. Za temi roślinami pojawia się trawa, rośliny podobne do lilji, potem drzewiaste pokryte korą rośliny, i nakoniec pusta skała pokrywa się cudowną podzwrotnikową roślinnością, zgrabnemi i pięknemi palmami i pizangami.

Podobny tok postępowego rozwoju mógł istnieć i w początku; jest to tern więcej prawdopodobne, że w najniższych częściach Sylluryjskiej warstwy, w gliniastym łupku, można zauważać zielonawy, szary, lub czarny pył, jest to pierwsza roślina — pleśń, potem zaś pojawiają się ślady mchu, grzybów, alg i morszczyzn.

Przy badaniu tych resztek spotykamy się z nadzwyczajnie ciekawym faktem, który jest zagadką dla wszystkich przeciwników samopowstawania. W epoce tworzenia się pierwszych osadowych pokładów, temperatura wody bez wątpienia była wyższą nad 100° R., tymczasem wszystkie zarodki umierają przy temperaturze 80° R. Jakimże sposobem w tak wysokiej temperaturze mogły utworzyć się jakiekolwiek rośliny ? Objaśnić to zjawisko można przypuszczeniem, że wysoka temperatura jest szkodliwą| życiu istot wyższej organizacji, lecz dla niższej nie przedstawia zbyt ważnego warunku. Prawdziwość tego zdania potwierdza się doświadczeniami, zrobionemi w ostatnim czasie. Przy pieczeniu chleba kładą go w piec nagrzany do kilkuset stopni, a mianowicie gdy już sadza spaliła się i cegły pobielały; zdaje się, że przy takiej wysokiej temperaturze niemożliwem jest istnienie zarodków w piecu. Gdy chleb upiecze się, połóżcie go w piecu pod dzwon szklanny i zalepcie brzegi. Pomimo tych wszystkich ostrożności, w trzy tygodnie w Chlebie zjawią się całe warstwy pleśni, jakby chleb leżał na odkrytem powietrzu.

To samo zjawisko zauważano i przy robieniu sera. Kwaśne mleko dla otrzymania twarogu gotuje się w piecu, a zatem niszczą się wszelkie nasiona roślinnego i zwierzęcego życia, które tam mogły dostać się przypadkowo. Zachowajcie też same ostrożności, jakie zachowywaliście przy pieczeniu chleba, a jednak i pod szklannym dzwonem, wewnątrz sera znajdziecie pleśń, a na powierzchni robaczki.

Czy to pochodzi z tego, że wysoka temperatura nie może zniszczyć zarodków istot niższej organizacji, czy z samopowstawania, na to nauki przyrodnicze nie dały jeszcze dokładnej odpowiedzi.

Zauważmy jeszcze jedną okoliczność. Gdy spojrzymy przez mikroskop na pleśń pokrywającą chleb, to obaczymy cały las skrzypów, jakie się zjawiają na wiosnę w polu; każda łodyga prosta, złożona z kilku części i pokryta wązką wysoką czapeczką, jak u grzybów. To nas naprowadza na myśl, czy nie z pleśni powstały skrzypy i grzyby? Dziś wszystkie te rośliny mnożą się z nasion, które wiatr roznosi na ogromną przestrzeń; lecz pierwotnie, gdy nasienie jeszcze nie istniało i gdy przyroda musiała z martwych pierwiastków tworzyć żywe, mogła ona z jednego rodzaju wytwarzać inne rodzaje, korzystając ze szczególnego naprężenia żywotnych sił ziemi, lub z innych okoliczności, dziś nieistniejących, lub nam nieznanych.

Nie będziemy jednak dla rozwiązania zagadki błądzić w sferach fantazji; zostawmy czasowi to zadanie, a przejdźmy do tego, co już rozwiązała nauka.

Pierwszemi istotami na ziemi były rośliny; to rzecz naturalna, bo rośliny mogą żyć bez zwierząt, karmiąc się pierwiastkami nieorganicznemu, zwierzęta zaś do istnienia swego potrzebują roślin.

Z mnogich resztek roślinnych części, dokładnie zachowanych, utworzymy ogólny obraz roślinności prze-chodow^ego perjodu. Rośliny, które wtedy istniały, są nam zupełnie obce; postać ich nie ma prawie żadnego podobieństwa z tegoczesnemi roślinami. Były to

- 226 —

olbrzymie drzewa mięsistego składu, z liśćmi bardzo prostej budowy, na nich nie było ani kwiatów, ani owoców, to jest należały one do liczby skrytopłciowych. Łn ^ Jedyne rośliny tej epoki, podobne do dziś istniejących, są paprocie. Niektóre z nich rosły na ziemi, drugie ^ zaś przyczepiwszy się do kory drzew, upuszczały delikatne swe wachlarzowate liście ku ziemi. Najpiękniejsze ze swojej wielkości i postaci drzewo było Lo-motophlogos (1). Jego proste, spiralnie ułożone gałęzie,

¹

Każda z tych warstw, według pewnej różnicy wewnętrznego składu rozdziela się jeszcze na rodzaje, np. granity dzieL-j się na : granity, syenity, protoginy; porfiry — na porfiry i dioryty; serpentyny — na ofity, warjolity; bazalty — na trachity, fano-lity. lawy różnego rodzaju itd.

²

Łupkiem nazywają się kamienie dające się łupać na cienkie warstwy w jednym kierunku, jak naprzykład w znanym łupku dachowym i używanym na tablice marmurkowe.

iSIR

agggg

|SHgfiggj

fi

WS,

jspii

5'i

Uj.r,

mmi

& • sf f|mm

isasaisH

rozszerzały się tylko w końcach, mając formę gęstego pęku, utworzonego z ważkich i mięsistych liści. Liście te odpadając, zostawiały na drzewie znaki podobne do rybiej łuski. Inne drzewa należące do tej epoki były: Sigillarje (2) z prostym nierozgałężającym się trzonem, pokrytym z wierzchu piękną koroną ważkich, spadających na dół liści; następnie Kalamity (Calamites) (3) z pierścieniowato rozłożonemi liśćmi. Lecz najwięcej dziwnemi były rośliny Stigmaria ficoides (4) i Di-dymorphillon Schottini (5). Pierwsze z nich w ogromnej iiości pokrywały niegłębokie laguny wysp; pień ich był krótki, mało podniesiony nad powierzchnię wody, długie gałęzie spadające zanurzały swe okrągłe, mięsiste liście w wodzie. Drugie składały się z prostego, mięsistego cylindra, zaokrąglonego z wierzchu, bez gałęzi, liści i kwiatów. Ta brzydka roślina daje nam pojęcie o pierwszych nieudałych próbach przyrody na drodze tworzenia organicznych istot.

Z rozwojem roślinnego życia na ziemi, zaczęło rozwijać się i zwierzęce. Ogromna ilość kwasu węgla-nego, znajdująca się w powietrzu, pomagała rozwojowi takich zwierząt, które mogły istnieć w jadowitem powietrzu, nasyconem kwasem węglanym, kwasem siar-czano - wodorodnym i innemi szkodliwemi dla płuc gazami. Ze skamieniałych resztek zębów, łusk i kości znajdowanych w kamienistych pokładach tej epoki, porównawcza anatomia umiała utworzyć zupełne szkielety zwierząt i pokazać, jakie ich rodzaje zaludniały w którym czasie ziemię.

Gwiazda morska.

Zwierzokrzew.

Pierwszymi mieszkańcami naszego płanety były wymoczki (infuzorje), zwierzokrzewy, promieniaki, mięczaki i ślimaki. Dowodem ich istnienia w pierwotnej epoce, są najprzód ogromne warstwy krzemionki, która składa się z resztek krzemienistych powłok tych mikroskopicznych istot, a potem wielkie warstwy wapna i kredy utworzone z resztek wapiennych, nadzwyczajnie małych konch, których setki milionów zawierają się w jednym kubicznym calu. Muszle przechodowej epoki w wielu miejscach przechowały się doskonale do dnia dzisiejszego, w nadzwyczajnej ilości najpiękniejszych i najrozmaitszych form. Niektóre z nich miały około stopy średnicy. Sepie ówczesne i morskie gwiazdy znajdujące się w skamieniałych resztkach i odciskach, podobne

15*

są do dziś istniejących. W Sylluryjskiej warstwie już napotykamy członkowate skorupiaki, a mianowicie raki, chociaż zupełnie niepodobne do dzisiaj istniejących. W Dewońskiej zaś warstwie odkryto try-

Raki. — Trylobity.

Trylobity.

Skrzydlate ry"bki.

lobity, chrząstkowate ryby, pokryte wielkiemi kości-stemi blaszkami z szeroką głową, i rodzaj skrzydlatych rybek. Te ostatnie były jakby przejściem od raków do ryb, nie miały dobrze rozwiniętej kości pacierzowej lecz tylko chrząstkowate zarodki tej kości, jakie i dziś znajdujemy u zarodków wyższych rodzajów ryb. Oto jest nowy dowód, jak postępowo rozwijało się królestwo zwierzęce na ziemi.

W tych trzech warstwach znajduje się mnóstwo różnorodnych metali, a mianowicie srebra, złota, miedzi, ołowiu itd., i dla tego też gdzie te pokłady znajdują się, górnictwo wszędzie kwitnie. Dla przekonania się dość spojrzeć na mapkę Europy w Sylluryjskiej epoce.

VI. Rozwój życia na ziemi w perjodzie drugiej formacji.

a) Kainienno-węglana epoka.

W następującym po przechodowej epoce perjodzie życia ziemi, roślinność rozwinęła się z uderzającą siłą. Ciepło panujące ciągle, wilgoć powietrza, wielka ilość kwasu węglanego w powietrzu, brak zwierząt i owadów pożerających rośliny i stawiących tamę ich zbytniemu szerzeniu się, dopomagały temu rozwojowi. Światło słońca, osłabione parą unoszącą się w powietrzu, ledwie przenikało w gąszcze lasu; gęste i wilgotne powietrze zaciemniało najbliższo przedmioty, korzenie drzew nurzały się w wodzie. W tym perjodzie, czyli okresie, nazwanym okresem kamiennego węgla, spotykamy z nowych roślin wielkie Lepidodendrony (olbrzymie widłaki), pokryte łusko watą korą i mające liście postacią swoją przypominające nasze sosny; oprócz tego mnóstwo nowych pasożytnych roślin, które przerzucając się z gałęzi na gałęzie, tworzyły cudowne girlandy. Paprocie tego okresu były tak wielkie, że niektóre dochodziły 80 stóp. Zresztą w tej epoce spotykamy znowu Kala-mity, olbrzymie skrzypy starożytnego świata, które musiały dodawać nadzwyczajnej oryginalności roślinnemu obrazowi epoki, i piękne Sigillarje.

Te to ogromne pierwotne lasy posłużyły do utworzenia warstw kamiennego węgla, leżących nad pokładami przechodowego perjodu. Kamienny węgiel najczęściej leży warstwami, jedna nad drugą, w pewnem oddaleniu ułożonemi, czasami w kilkanaście rzędów, których grubość w pewnych miejscach ma tylko kilka cali a w innych całe setki stóp. Rzędy te oddzielone od siebie gliną lub piaskowcem; to dowodzi, że nagromadzenie węglanego materjału było niejednakowe na wszystkich miejscach i następowało w pewnych po sobie epokach. Kamienny węgiel znajduje się jak w podbiegunowych, tak i w podzwrotnikowych krajach. Forma resztek roślinnych, obserwowana pod mikroskopem wskazuje, że wszystkie rośliny należały do rodzaju skryto-

: płciowych, które dziś znajdują się tylko w podzwrotnikowych krajach, lecz i tam palmy i pizangi ustępują wielkością tym drzewom, które odkrywają się w łonie ziemi w pokładach kamiennego węgla. Czerpiemy ztąd dowód niezbity, że wtedy gdy Sylluryjska i Dewońska warstwy podniosły się na powierzchnię oceanu i pokryły się roślinnością, temperatura na całej ziemi była jednakowa i taka, jaką jest dziś temperatura pod zwrotnikami. Okoliczność ta najnaturalniej objaśnia się tern, że główne źródło ciepła znajdowało się w samej ziemi, i że ciepło środka działało jeszcze bardzo mocno przez niegrubą korę ziemi.

W skutek czegóż rośliny te zmieniły się na węgiel kamienny ?

Od chwili, jak stanowczo dowiedziono pochodzenie warstw kamiennego węgla z resztek roślinnych, wielu badaczy przyrody zajmowało się tern pytaniem, lecz do dziś dnia jeszcze go dokładnie nie rozwiązano. Nie zawsze nawet można z pewnością powiedzieć, czy warstwy węgla utworzyły się z roślin, które istniały na tych miejscach na których się dzisiaj znajdują, lub czy były przyniesione z drugich, oddalonych miejsc. Popatrzmy jakim sposobem w teraźniejszym czasie tworzą się ogromne składy roślinnych materyj, i według analogji będziemy sądzić, jak działała przyroda przy utworzeniu warstw węgla w pierwotnej epoce.

Nagromadzenie roślin, z których mogą utworzyć się warstwy węgla w teraźniejszym czasie, pochodzą: 1) w lasach, z corocznie padających na ziemię liści, gałęzi, pni, owoców; 2) z roślinnych części, nanoszonych w jedno miejsce wielkiemi rzekami i morskiemi prądami; 3) z resztek morskich roślin, padających na dno, i 4) przy tworzeniu się torfowisk.

Kto choć raz zwiedzał nasze wielkie polskie lasy, nasze piękne puszcze litewskie, i widział pod nogami ogromne masy roślinnych resztek, tego nie zdziwi, że po wielu stuleciach cale drzewa mogą zanurzyć się w zmarłe resztki własnego potomstwa. Przy częstych trzęsieniach ziemskiej powłoki w pierwotnej epoce, mnogie lasy mogły być pogrążone w morza, potem pokryte

mułem i piaskiem, i będąc długo pod wpływem wielkiego ciśnienia i wysokiej temperatury zmienić się powoli w kamienny węgiel. Ten sposób tworzenia się jest bardzo prawdopodobny, bo w warstwach węgla często znajdują się całe ogromne pnie drzewa, stojące pionowo i otoczone resztkami liści, gałęzi i owoców. Podobne nagromadzenia mogły utworzyć się szczególnie w dolinach i w parowach, pokrytych lasami, dokąd wiatr i ruczaje, utworzone deszczem, zniosły z sąsiednich leśnych wzgórz liście, gałęzie i inne resztki roślinnych materyj. Z ciemnych pierwotnych, wiecznie zielonych lasów, przy ciągle burzliwym stanie atmosfery, bardzo często na jedną kwadratową milę przestrzeni mogła zebrać się ogromna roślinność setek kwadratowych mil, z okolic spustoszonych przez burzę. Pokolenia za pokoleniami waliły się obok prosto stojących drzew, dopóki przy zniżeniu gruntu ocean nie pokrył ich wspólną mogiłą.

Że grunt ziemi w pierwotnym czasie podnosił się i zniżał często, można zrobić wniosek z poruszeń, które dziś się odbywają, czemu za dowód służą podwodne lasy, które widzieć można u południowych brzegów Bałtyckiego morza, u wschodnich brzegów Anglji, około brzegów Normandji, Bretonji i innych. Lasy te złożone są z drzew, rosnących obecnie, z dębów, sosen, buków itp. To dowodzi że zanurzenie się gruntu nastąpiło w epoce nie zbyt oddalonej. W lasach tych, w jednych miejscach, drzewa owinięte wodoroślami stoją zupełnie prostopadle, co przemawia za powolnem zniżeniem się gruntu; w drugich zaś miejscach wszystkie drzewa znajdują się w pochyłem położeniu, przyciśnięte nawalonemi na nie osadami piasku i gliny. Wiele drzew prosto stojących zanurzonych jest w wodzie na głębokość 60 stóp.

Badania i wyrachowania wykazały, że grubość warstw roślinnych, pozostałych z wszystkich roślin najroskoszniej-szego dziewiczego lasu, nie mogłaby dostarczyć dość ma-terjalu na utworzenie znacznego pokładu węgla, bo z gnicia roślin padających na ziemię, z rozkładu ich i tworzenia się lotnych gazów, większa część węglika—tej głównej składowej części węgla, ginie w powietrzu. Dlatego też, tym tylko sposobem objaśniają tworzenie się cienkich warstw kamiennego węgla, kilku cali grubości; tworzenie się zaś grubszych warstw objaśniają inaczej.

Wielkie rzeki, jak Mississippi, Amazonka, Amur i inne w czasie wylewów wyrywają z korzeniami ogromne drzewa i przybrzeżne rośliny i niosą je na falach swoich w morza i oceany. Czasami ilość tej roślinnej zdobyczy tak jest wielką, że pokrywa przestrzenie kilku mil szerokości i kilkuset mil długości. Morskie prądy zanoszą je czasami na brzegi Islandji, Grenlandji i Norwegji. Te roślinne masy przesiąknąwszy wodą, stają się cięższemu i padają na dno oceanu w zagłębienia, lub w ujściach rzek tworzą ogromne zbiory roślinnych materjałów. Ma się rozumieć, że Mississippi, lub Amazonka pierwotnych czasów były jeszcze większe, jeszcze silniejsze i przeciekając wśród lasów nietkniętych jeszcze siekierą, więcej znajdowały w nich pokarmu dla niszczącej swej czynności. Rośliny te potem były przykryte piasczystemi i gliniastemi cząstkami i pod takim pokładem, przy wysokiej temperaturze, zamieniły się w kamienny węgiel.

Trzeci sposób i dziś nawet tworzących się roślinnych nagromadzeń zawiera się w ogromnych osadkach morskich wodorośli. Na Atlantyckim oceanie między 19° i 34° północnej szerokości, i prawie pod temiż samemi stopniami południowej, znajdują się tak nazwane Sarga-sowe morza (Sargassum, Morzypła), ogromne zbiorniki pływających morskich wodorostów, należących do rodzaju alg i morszczyzn; zaścielają one przestrzeń 80 tysięcy kwadratowych mil, to jest ośm razy większą jak Francja. Sargasowe morze istnieje zapewne już bardzo dawno, bo o niem mówi Kolumb w opisie podróży swej do Ameryki; okręta jego często były zatrzymywane temi pływaj ącemi nagromadzeniami roślin i nie mogły iść na-prz d, jeżeli wiatr nie był dość silnym. Gdy Kolumb wjechał w to nieznane mu morze, ludzie z nim jadący bardzo się przelękli, sądząc że to są pływające pola, które zakrywają dalszą drogę okrętom i ukazują granice dokąd mogły dochodzić statki. Podobne zbiorniki roślin znajdują się także na Indyjskim i Cichym oceanach; uderzają one podróżnych, pierwszy raz je widzących, zupełnie tak, jak roskoszna roślinność pierwotnych lasów. Masy ich tak są wielkie, że mogłyby pokryć grubą warstwą ogromne przestrzenie. U brzegów Ogniowej ziemi olbrzymie morskie rośliny żyją na każdej skale. Rosną również pod falami Atlantyckiego oceanu, którego gwałtownych uderzeń nie wytrzymują nawet przybrzeżne skały. Czasami są tak długie, że tam gdzie się znajdują w głębokości 24 stóp, nie można dojść do dna morza. U Falk-landzkich wysp znajduje się ogromna ilość tych olbrzymich morskich wodorośli. Oderwane od kamienistego dna i wyrzucone na brzeg skręcają się silnemi falami w ogromne roślinne powrozy, grubsze od ciała człowieka i mające długość kilkuset stóp. Niektóre z tych roślin posiadają łodygę od 8—10 stóp długości i grubość ludzkiej nogi. W północnych częściach Cichego oceanu, rośliny te tworzą całe malownicze podwodne lasy, dające przytułek nieskończonemu mnóstwu morskich zwierząt. Łodyga tych roślin w ogóle nie grubsza jak na palec, lecz za to długość wynosi często trzysta stóp.

Osady resztek tych ogromnych zbiorów wodnych roślin, w ciągu wieków, mogły także utworzyć znaczne warstwy, które zamieniły się z czasem w węgiel ka > mienny.

Ile potrzeba było czasu na podobną zmianę, można widzieć z obliczenia profesora Bischofa. Obrachował on że na zebranie roślinnego materjału, mogącego utworzyć warstwę 30 stóp grubości, potrzeba było nie mniej jak milion lat, do zamiany zaś jej w kamienny węgiel nie mniej jak 9 milionów lat, a zatem czas utworzenia się podobnej warstwy węgla wynosi 10 milionów lat. Rozumie się, wyrachowanie to nie ma matematycznej dokładności, lecz w każdym razie dowodzi jaki ogromny perjod czasu był potrzebny na utworzenie tych pokładów, które dziś znajdujemy.

Pozostaje nam rozpatrzyć jeszcze czwarty sposób tworzenia się kamiennego węgla, a mianowicie z torfu.

Pewne rodzaje mchów, wyrastając w mokrych miejscach jedne na drugich, przy dogodnych okolicznościach tworzą wkrótce warstwy kilkuset stóp grubości. Wtedy gdy górna część rośnie, dolna ochraniana przez wierzch-234 — nią od rozkładu, gęstnieje, tworząc palny materjał znany pod nazwą torfu. W dolnych częściach swych torf ma tak wielkie podobieństwo do brunatnego węgla, że niedoświadczony badacz nie będzie w stanie ich odróżnić od siebie. Starożytne torfowiska mają inny skład jak dzisiejsze, które się tworzą w oczach naszych. W starożytnych bardzo często można zauważać i cząstki roślin, odróżniające się od otaczającej je masy, a mianowicie: trzcina, pnie, owoce, różne morskie rośliny, a w niektórych nawet korzenie smolnych roślin. Że resztki te zachowały się tak doskonale, pochodzi to ze szczególnego kwasu, tworzącego się przy gniciu roślinnych materyj; nasycone nim materje doskonale opierają się gniciu w ciągu milionów lat. W skutek chemicznych procesów gdy rośliny długo zostają pod wodą, tworzy się w nich szczególna lotna materja, bardzo nieprzyjemnego zapachu, nazwana smołą ziemną (bitumen). Im głębiej leżą roślinne resztki, tern mocniej przesiąknięte są tą smołą, tak że dolna warstwa torfu, znajdująca się pod największem ciśnieniem jest najbogatszą w smolny pierwiastek. Dlatego też torf tak się tam zmienia, że prawie nie można w nim dopatrzeć roślinnych części. Z postaci i z przymiotów staje się on zupełnie podobnym do brunatnego węgla.

Smolna materja, jak powiedzieliśmy, jest, bardzo lotną, a zatem tern lżej się oddziela im wyższa temperatura, pod której wpływem się znajduje. Z tej przyczyny jeżeli w jakichkolwiek okolicznościach brunatny węgiel będzie poddany działaniu wysokiej temperatury, to z niego ulotni się wielka część smolnych cząstek i zamieni się on w zwyczajny kamienny węgiel, w którym ilość smoły daleko mniejsza jak w brunatnym. Przy jeszcze większem gorącu w ciągu długiego czasu, traci resztę smoły i zamienia się z początku w koks, potem w błyszczący i trudno dający się zapalić antracyt, a nakoniec w grafit — węgiel, mający metaliczny połysk, w którym już nie ma zupełnie smolnych części; ten węgiel nie pali się w najsilniejszym ogniu i dlatego robią z niego tygle, to jest naczynia w których topią złoto i srebro, także używają go do fabrykacji ołówków, któremi piszemy.

Że kamieny węgiel utworzył się z torfu mianowicie tą drogą, przekonały doświadczenia, które robił Heppert w 1847 roku. Udało mu się rośliny zamienić na brunatny węgiel, trzymając je pod wodą przy temperaturze 80 w ciągu całego roku. Przy podobnem działaniu gorącej wody w ciąga 2y₂ lat, dodając do niej nieznaczną ilość siarczanu żelaza, który bardzo często znajduje się w kamiennym węglu, otrzymał z roślin prawdziwy kamienny węgiel. Żeby objaśnić przyczynę wielkiego gorąca, w skutek którego mogły roślinne pierwiastki zamienić się na węgiel, należy wspomnieć, że ziemia bez wątpienia doznawała wielkich przewrotów wtedy gdy była pokryta bogatą roślinnością. Kozpalone, roztopione masy skal podnosiły się z wnętrza ziemi i wszędzie gdzie zbliżały się do mas roślinnych, zebranych w ciągu wielu wieków, zamieniały je stosownie do mniejszego lub większego oddalenia od źródła ciepła. Wodne i smolne części ulatniały się w warstwy wyżej leżące i przy silnem ciśnieniu górnych warstw na dolne, udzielały im różnych własności. Na rysunku jest oznaczona pewna miejscowość około Hull, w Anglii, gdzie dobywają kamienny węgiel. Czarny pas oznacza pokład węgla; zygzaki wskazują jakich przewrotów doznała ziemia w tern miejscu, już po utworzeniu się kamiennego węgla; aa są studnie prowadzące do min.

Sądząc według resztek, znajdowanych w pokładach tego perjodu, wśród cudownych lasów kamienno-węglanej epoki żadne zwierzę jeszcze nie żyło, żaden ptak nie ożywiał ich śpiewem swoim. Tylko świst wiatrów i szum morskich bałwanów naruszał surowe milczenie brzegów otoczonych lasami. W oceanie jednym wrzało czynne życie: ogromne rekiny uganiały się za stadami drobnych ryb, niezliczone korale opasywały brzegi, raki pełzały około kamieni, sepje wyciągnąwszy swe macki czekały zdobyczy, a morskie dno było pokryte iglastemi, prześlicznych kształtów morskiemi gwiazdami i gąbkami.

Wszystkie zwierzęta, które spotykamy w poprzednim perjodzie, otrzymały piękniejsze kształty i więcej rozwiniętą organizację. W tym perjodzie wreszcie już pojawiają się ziemno-wodne i kilka rodzajów owadów.

Do liczby pierwszych należy olbrzymia żaba, do ostatnich niedźwiadek i połowy, żuk. Żaby pierwotnego świata jak dowodzą ich szkielety, były okropnej postaci i wzro-p^stem przechodziły najwię-iF^kszego wołu: półłokciową ^ głowę ich podtrzymywało ciało mające dziesięć stóp długości. Budowa ich 1 y₂ calowych zębów dowodzi, że to były mięsożerne stworzenia.

Badając postępowy rozwój życia na ziemi w różnych epokach mimowoli przychodzimy do zapytania, jak się pojawiały stworzenia i dlaczego jedne rodzaje pojawiały się, drugie znikały, ustępując miejsca doskonalszym co do kształtu i organizacji? Jak się zjawiły stworzenia — jest to zagadka, której zapewne człowiek nie odgadnie nigdy. Drugą zaś część pytania można rozwiązać następnym sposobem. Życie wszystkich istot na ziemi związane jest z pewnemi warunkami, występującemi w pewnym czasie, to jest stosuje się do tych przemian, na jakie wystawiona kula ziemska. Zwierzęta należące do dawniejszych formacyj żyły w wodzie; organizacja ich była tak prostą, że dla nich czystość powietrza i wody, w których żyły, nie miała żadnego znaczenia, bo mogły żyć w błotnistych wodach, przesyconych kwasem węglanym i nawet w takich miejscach gdzie się oddzielały siarczano-wodorodne i fosforyczno-wodorodne gazy, zabójcze dla innych zwierząt. Te istoty, wyrosłe w gę-

stej, mglistej i cuchnącej atmosferze, która panowała w początku, powinny były zginąć, gdy powietrze lub woda pozbywały się tego lub innego pierwiastku, który służył im za pokarm, lub był koniecznie potrzebny da oddechania i który osiadał i stwardniał w skutek zmienionej przy ochłodzeniu się temperatury. Z drugiej strony, materje, których bytność w atmosferze była koniecznie do życia jednych istot potrzebna, mogły stać się szko-dliwemi dla drugich, gdy oddzieliwszy się z powietrza, w postaci mgły upadały na ziemię i wody. Tym sposo-sobem postępowe oczyszczanie się powietrza, zmniejszenie jego gęstości i ciśnienia, różnica dnia i nocy, a także klimatów, wnosiły nowe warunki istnienia. Rodzaje nieprzywykłe do tych przemian, do nowego porządku rzeczy, ginęły i na miejsce ich pojawiały się nowe rodzaje. Same wody zmieniały swe własności: stawały się one coraz więcej przeźroczystemi, traciły ciepło i w skutek tego wydzielały te pierwiastki, które przy wyższej temperaturze mogły zostawać rozpuszczouemi w niej. Zdaje się, że to jest dostateczny powód zaginienia tych stworzeń, których budowa nie odpowiadała ciągle zmieniającym się warunkom życia.

Zanim przejdziemy do opowiadania o dalszych przewrotach na ziemi, zatrzymamy się na jednym nadzwyczajnie ciekawym fakcie, pokazującym wielką prawidłowość wszystkiego co zachodziło w przyrodzie. Wszystkie zwierzęta, wszystkie rośliny pierwszych epok życia " naszego planety odznaczały się nadzwyczajnie prostą organizacją, zadziwiającą siłą życia i niezwyczajną zdolnością mnożenia się. Rośliny tych epok, ile można sądzić z ich reprezentantów w teraźniejszym czasie, chociaż może i bardzo odmienionych, mogły mnożyć się róźnemi sposobami, bo w każdej gałązce, w każdym listku zawierały się wszystkie warunki życia. Gałązka lub listek upadłe na ziemię, stawały się matkami nowych pokoleń. Toż samo i ze zwierzętami. Wszystkie posiadały nadzwyczajną siłę życia; spojrzyjcie na mięczaki, polipy, robaki: wiele z nich nie tylko żyje będąc przeciętemi po połowie, lecz każda część jeszcze staje się zarodkiem nowego stworzenia. Ślimak rozkrojony na

połowę nie traci życia, do przedniej części dorasta ogon, do tylnej głowa. Dżdżownica rozciśnięta kołem powozu do połowy, nie umiera: straszna rana goi się i w miejsce rozciśnionej części wyrasta nowa, a na zwierzęciu nie pozostaje żadnego śladu rany. Wyższe organizmy nie mają tych przymiotów. Dębu i sosny nie można rozmnożyć z gałęzi lub liścia — potrzebne jest nasienie. U raka wprawdzie wyrasta oderwana noga, ale nigdy już nie dochodzi do tej doskouałości jaką miała poprzednia; u ryby zaś jeżeli oderwiemy skrzele, u psa nogę, u ptaka skrzydło — nowe już nigdy nie odrosną. Wielki stwórca, naznaczając niższe stworzenia do życia na ziemi w pierwszej epoce jej istnienia, dał im taką silną organizację, taką mocną naturę, że im nie były straszne burzliwe przewroty, zachodzące na skorupie ziemi, która jeszcze nie otrzymała była ostatecznego urządzenia.

I)) Epoka czerwonego piaskowca.

Przeszły jeszcze setki tysięcy lat i znowu stworzenie przybrało nową postać. Przy ciągłych trzęsieniach ziemi niektóre wyspy kamienno-węglanego okresu zanurzyły się w wielu miejscach w morze, potem znowu wystąpiły na wierzch pokryte czerwonym piaskowcem. Nadzwyczajnie mała ilość roślinnych i zwierzęcych resztek, zuajdowanych w tym pokładzie, i masy porfirów, które wylały się z wnętrza ziemi na jej powierzchnię, dowodzą że perjod ten był nadzwyczajnie bogaty w przewroty i zmiany.

Gęsta i. miękka masa wylewając się przez szczeliny utworzyła ostrokręgowe góry, których podnóża usiane ułomkami przeszłych skalistych pokładów. Ogniste szczeliny zalewane wodą zamieniły ją w parę. Słupy dymu jak wielkie fontanny wydobywały się nad powierzchnię morza, unosząc z sobą znaczne masy wody ku obłokom. Te kipiące, dymiące wody, oziębiając się w wyższych warstwach powietrza spadały pod postacią deszczu i mgły; okropne pioruny przerzynały gorącą parę; w wielu miejscach utworzyły się małe wulkany wyrzucające błoto; morze hucząc i bijąc bałwanami o niskie brzegi wysp, dopełniało okropnego obrazu tej epoki życia naszej kuli ziemskiej.

Straszne przewroty te odbiły się na roślinnem i zwierzęcem życiu. Resztki zwierząt i roślin, znajdowane w szkockim czerwonym piaskowcu, różnią się od podobnych resztek we Francji w tym samym pokładzie. Tego faktu nie można inaczej objaśnić jak przypuszczeniem, że wtedy już się zjawiła była różnica klimatów.

Przyczynę tego łatwo objaśnić. Roskoszna pierwotna roślinność, która rozwinęła się w ciągu przeszłego okresu, oswobodziła atmosferę od nadmiaru kwasu wę-glanego i pary wodnej; ziemia otoczona przeźroczystą atmosferą, promieniując łatwiej ciepło swe w przestrzeń, prędzej oziębiała się, słoneczne promienie zaczęły wywierać wpływ swój na młodą ziemię.

Zmiana własności morskiej wody, w skutek ciągłego osiadania rozpuszczonych w niej cząstek, zmiany w temperaturze, ciągłe przewroty i trzęsienia ziemi nie mogły wpłynąć korzystnie na rozwój życia i dla tego w roślinnych resztkach tej epoki prawie nigdzie nie znaleziono ani liści, ani płodów; delikatne części roślin starły się między piaszczystemi częściami tego pokładu, zachowały się tylko pnie, i to dzięki tylko przytułkowi, który znalazły w mogiłach swoich. Pnie te należą do rodzajów drzewiastych paproci, sigillarjów i cykadów, które i teraz mają swoich reprezentantów na ziemi, chociaż te co do wielkości ustępują pradziadom. Cykady należą do rodzaju palm i z powodu piękności wachlarzowatych swych liści, są upiększeniem naszych północnych cieplarni.

Roślina ta jak i poprzednie lubi cieniste miejsca i wilgotną ziemię; a to właśnie daje nam pojęcie o tym stanie ziemi, w jakim się znajdowała w epoce utworzenia czerwonego piaskowca. Godnem jest uwagi, że większa część roślinnych resztek tej epoki nie jest zwęglona, ale pokrywszy się piaskiem i gliną skamieniała. Okoliczność tę objaśniamy tern, że w skutek wilgotnej i gorącej temperatury krzemień rozpuścił się i przeniknąwszy w roślinne tkanki osiadł w nich. Bardzo często i teraz znajdują w agacie, chalcedonie i krzemieniu resztki roślin tej epoki, tak dobrze zachowane, że można poznać nawet z jakiej części rośliny pochodzą, choć roślinna materja już znikła.

Ten pokład geologowie nazwali Permskim, zajmuje bowiem ogromne obszary w Permskiej gubernji w Rosji.

c) Epoka pstrego piaskowca.

Po niszczących wstrząśnieniach, które towarzyszyły perjodowi utworzenia się czerwonego piaskowca, nastąpił perjod pstrego piaskowca. Osady gliny, piasku i marglu w tym nowym pokładzie leżą tak prawidłowo, porządnie, iż nie można nie zrobić wniosku, że epoka utworzenia się tego pokładu była nadzwyczajnie spokojną i że w tym czasie nie było żadnych wstrząśnień, a zatem wszystko sprzyjało rozwojowi bogatej i różnorodnej roślinności i życiu zwierzęcych organizmów.

Resztki roślin tego czasu, doskonale zachowane w mule, dają możność utworzyć z nich obraz roślinności, która istniała wtedy na ziemi. Rozumie się, że już nie była tak roskoszną i tak gęstą jak roślinność ka-mienno-węglanej epoki, lecz za to stała się doskonalszą, nabrała piękniejszych form, i chociaż liczba oddzielnych roślin zmniejszyła się, liczba odmian znacznie się powiększyła. W tej epoce spotykamy znane już nam rośliny lubiące błotnistą ziemię: paprocie, palmy, trzciny, cykady nadzwyczajnie różnorodnych postaci z kwiatami i owocami, a obok nich szpilkowe (coniferae), a mianowicie piękne Araukarje (sosna amerykańska), które jak i wszystkie rodzaje sosny rosną tylko na suchych miejscach i w chłodniejszym klimacie. To właśnie naprowadza na myśl, że świat wyjątkowo błotnisty i z wysp się składający, zmienił się — grunt w wielu miejscach podniósł się, i utworzyły się góry i pagórki. Dziwna okoliczność, że często znajdują płody i pnie szpilkowych razem z resztkami palm i cykadów; to można tern tłumaczyć, że zapewne w tym czasie pierwsze rosły na wysokich miejscach, może nawet na łańcuchach gór, jak się to zdarza i teraz w podzwrotnikowych krajach, a ostatnie zajmowały niskie i błotniste podnóża gór.

Zwierzęcy świat tej epoki ma już daleko wyższą organizację. Pojawia się rodzaj salamandry, potem ziemnowodne stworzenie podobne do krokodyla — Chiro-saurus, a nawet i ptaki. Wreszcie o istnieniu tych ostatnich domyślają się tylko ze skamieniałych śladów nóg na miękkim mule, pokrytym następnie piaskiem, bo szkieletu samego dotychczas nie znaleziono.

d) Epoka muszlistego wapienia.

Przeszło jeszcze wiele czasu i dla ziemi nastąpił znowu burzliwy czas; znowu wewnętrzne siły ziemi zatrzęsły powloką; znowu niskie i wysokie miejsca pokryły się wodą; tylko co rozwinięta roślinność i zwierzęta zanurzyły się w wody oceanu, z którego tylko gdzie niegdzie wyglądały małe, rozrzucone wyspy, pokryte pokładem muszlistego icapienia. Jednostajna, smutna muzyka fal otaczała te zaledwie słabą roślinnością pokryte kawały lądu, przedstawiające niewesoły, straszny obraz. Resztki paprociowych i iglastych drzew, wyrwanych z ziemi, pływały miotane falami i ogromne drzewa, które się rozwinęły w wilgotnej i spokojnej atmosferze poprzedniej epoki, zniknęły. Dno morskie, w czasie odpływów wody pobruzdżone falami, przedstawiało tajemnicę istnienia podwodnego świata: olbrzymie budowy i mieszkania zoofitów, mirjady mięczaków, raków (podobnych do dzisiejszych), gwiazd, lilji morskich i niezliczoną liczbę prześlicznie skręconych muszli. W tej

■jr.~

Nothosaums giganteus.

epoce pojawiają się nowe straszydła, podobne do krokodylów — a mianowicie Nothosaurus giganteus i Notho-saurus mirabilis, mające skrzele zamiast nóg i karmiące się inorskiemi zwierzętami.

16

— 242 -

e) Epoka kejprowego piaskowca.

Nadejście nowej epoki — kejprowego piaskowca, mało zmieniło charakter ziemskiej powierzchni. Ziemia podniosła się w wielu miejscach, przyczem prawidłowość i równoległość osadowych warstw, zawierających w sobie mnogie resztki muszli przeszłego perjodu, wskazuje, że podniesienie to zaszło cicho i spokojnie, bez wielkich wstrząśnień. Długo pozostawały niepło-dnemi brzegi wysp wyglądające jak gołe, piasczyste wzgórza (duny) brzegów Hollandji. Nakoniec i na tym wilgotnym gruncie zaczęły pojawiać się biedne rośliny.

mmm

L•/

m

Mj

‘a .M&ii

ij

i?

es*

Ł:S-,

SSJHSSSB

■■■

Krajobraz okresu tryasowego. Olbrzymie trytony na przodzie.

Były to znowu paprocie, cykady, kalamity, z brunatną korą i pięknemi liśćmi, oddzielne grupy skrzypów, bez żadnych owoców, szczególny rodzaj pnących się roślin — Preisteria antiąua, na długich łodygach nosząca owoce podobne do winnych gron. W błotach rosły trzciny i długie podobne do kolumnek Eąuisetum columnare, z płodami podługowatej formy. Wszystkie resztki .tej epoki znajdują się nie w zwęglonym, lecz w skamieniałym stanie, co dowodzi, że ówczesna roślinność była tak słabą, iż nie mogła nagromadzić dostatniej ilości ma-terjału dla utworzenia kamiennego węgla.

Ówczesny świat zwierząt składał się przedewszyst-kiem z wielkiej ilości mięczaków i skorupiaków, polipów, raków i ryb, napełniających wody; formy ich były już daleko doskonalsze jak w poprzedniej epoce. Na stałym lądzie widocznie istniały tylko ziemnowodne. Między temi ostatniemi pojawiają się olbrzymie trytony.

Wilgotna i ciepła atmosfera tego czasu zupełnie stosowała się do roślinnego i zwierzęcego życia. Para, którą była obciążona atmosfera, i masy gęstych obłoków unoszących się w powietrzu, rozpościerały ciemność, pozwalając słońcu oświecać smutną ziemię tylko w przerwach między przesuwaniem się obłoków.

Trzy te ostatnie formacje: szarego piaskowca, mu-szlistego wapienia i kejpru, prawie zawsze znajdujące się razem i bardzo mało różniące się roślinnemi i zwie-rzęcemi resztkami, nazwane zostały ogólnem imieniem tryasowej formacji.

f) Epoka jurasowej formacji.

Następujący po niej pokład ziemi został nazwany jurasowym dla tego, że góry Jura i okoliczne są naj-lepszemi i największemi reprezentantami tej formacji. Jurasowa formacja jest utworzoną z ziarnistego, koralowego i litograficznego wapienia, pomięszanego z brunatnym piaskowcem i marglem.

Mnóstwo resztek znalezionych w tym pokładzie dowodzi, że roślinność gęstą siecią znowu pokryła ziemię. Też same roślinne odmiany, które znachodziły się w przeszłym perjodzie, świadczą, że atmosfera będąc jeszcze silnie napełniona parami, sprzyjała rozwojowi roślinności. Z nowych rodzajów najgodniejszemi uwagi były: Zamites (1) z węzłowatemi i krótkiemi pniami, dziwnej formy liśćmi i z płodami podobnemi do kokosowych orzechów, i Pandany (2) z ślicznemi liśćmi. Na koralowych skałach rosły palmy (3), których skamieniałe owoce znachodzą się w bardzo wielkiej liczbie.

16*

244

Smutny cień lasów przerywał tylko jednostajny szum kaskad, świst i ryk potworów toczących walkę między sobą o panowanie nad temi opustoszałemi miejscami. Były to różne rodzaje ogromnych jaszczurek. (Sauriae). Poznajomimy się bliżej z niektóremi rodzajami ich.

'J

Ta

>i

r-^=

wm->

[ii

mmm

liii

Jlj

Roślinność jurasowego okresu.

Ichthiosaurus, na pól ryba na pół jaszczurka, mająca około 30 stóp długości, miał paszczę podobną do paszczy morskiej świni, zęby krokodyla i płetwy ryby. Najdzi-wniejszemi u tych potworów były oczy wielkości talerzyka, znajdujące się w bardzo bliskiem jedno od drugiego położeniu. Biada rybom i innym zwierzętom, na "które padał zimny wzrok tego okropnego potworu, od którego żarłoczności nie ratowała ani zręczność, ani siła, ani żaden oręż; jak strzała rzucała się olbrzymia jaszczurka i pożerała wszystko, co popadło w jej okropną paszczę. Ichthiosaurus miał 150 zębów zaostrzonych i zagiętych; długość zębów dochodziła do trzech cali. Badanie resztek pokazało, że to zwierzę rodziło potomstwo żywe.

na-

Po niem drugie miejsce zajmuje Plesiosaurus — dziwny potwór, ze skrzelami ryby, ogonem krokodyla i z długą, giętką, łabędzią szyją, składającą się z trzydziestu wielkich i grubych kostek pacierzowych, i

gp,.:

MHE

wy/

Plesiosaurus.

koniec z wielką głową, w której każda szczęka posiadała 12 wielkich kłów. Zwierzę za pomocą swojej kolosalnie długiej szyi, nie wychodząc z wody mogło chwytać zdobycz z brzegu, lub ptastwo latające nad wodą. W walce z innemi nieprzyjaciółmi Plesiosaurus musiał być strasznym przeciwnikiem, gdyż mógł ich kąsać nie narażając się na nic, bo ciało jego, które mogło być ranione, znajdowało się pod wodą, zakryte od zębów i pazurów przeciwnika.

Ze zjawieniem się takich strasznych potworów odjęta była mniejszym rodzajom wszelka możność istnienia, bo jeżeli w miejscach nie głębokich nie był straszny, ogromny Ichthiosaurus, to około kamieni przybrzeżnych szukał zdobyczy swojej Plesiosaurus. Do tych wandalów pierwotnego świata należały i inne rodzaje, pokryte jak dzisiejsze krokodyle pancerzem, którego nie miały dwa poprzednie rodzaje; takiemi były t Megasaurus, nie ustępujący wielorybowi co do wielkości, Teleosaurus, podobny do krokodyla i inne. Każdy z nich miał od 25—30 stóp długości i głowę od 6—8 stóp długą. Sądząc według wielkości paszczy, którą

/S

W*

Giliosaurns.

otwierały bardzo szeroko, można mniemać, iż je-dnem uderzeniem zębów mogły przeciąć zwierzę wielkości wołu, i że dla nich taki łup był tern samem, co dla kota naszego wielka mysz. Spotykają się także resztki krokodylów, tylko miały one ciało dłuższe (do 40 stóp), okropną paszczę, i ogromne oczy znajdujące się w bliskiem od siebie położeniu. Grilio-saury były podobne do Ichthiosaurów z tą różnicą, źe posiadały nie płetwy lecz nogi, i wielki róg na nosie.

Szkielet Fterodaktyla.

W tymże pokładzie znaleziono resztki olbrzymich żółwiów i Pterodaktyli. Te ostatnie były z rodzaju jaszczurki , której postać przypomina zwierzę, wymyślone przez imaginację człowieka, i znane pod imieniem smoka. Zwierzę to podobnie jak nietoperz, mogło latać przy pomocy błonek, wiążących przednie z tylnemi łapami, i żywiło się owadami, których wielką ilość znaleziono w skamieniałych resztkach tego potworu. Z trawożernych najgodniejszym był uwagi Iguanodon, ogromny (od 70 do 75 stóp długości) wąż, pokryty pancerzem i mający głowę krokodyla. Oczy tego potworu były tak wielkie jak talerze, a pa-

szczę miał uzbrojoną zębami podobnemi do pil. W tym okresie pojawiają się już zwierzęta ssące, lecz najniedo-skonalszych rodzajów, a mianowicie torebko watę podobne do australskich kenguru, jak to pozwalają wnosić niektóre wykopane resztki.

Olbrzymie jaszczurki z początku spokojnie dzieliły się między sobą zdobyczą, lecz przy silnem rozmnożeniu i przy zmniejszeniu się liczby ofiar, musiały zacząć między sobą wojnę, bo największa płodność ryb nie mogła zadość uczynić apetytowi tej pustoszącej armji. Zaczęły się straszne starcia między temi pancernikami przedpotopowego świata, tysiące ginęło, lecz nie na długo. Mogły one rozpłodzić się znowu i nie pozwalać rozwinąć się żadnemu życiu na ziemi, bo olbrzymi ich rodzaj przy braku nieprzyjaciół, którzy by położyli koniec ich istnieniu, mógł rachować na nieśmiertelność. Lecz te olbrzymie jaszczurki powinny były upaść przed wyższą siłą, wszystko niszczącym, chociaż i powoli działającym czasem, który zmienił powoli wszystkie warunki, co wyzwały je do życia.

g) Epoka kredowa.

Jeszcze raz wstrzęsła się ziemia, część jej powierzchni ze wszystkiem co na niej było zanurzyła się w morzu i nowy kontynent wynurzył się potem. Nowonarodzony grunt składał się z pancerzy i skorupek niezliczonej ilości mikroskopicznych żyjątek, których mi-ljony żyje w jednej kropli wody. Była to epoka kredowa. Jak jurasowe góry składają się z resztek mieszkań koralowych polipów, tak kredowe góry są resztkami niewidzialnych golem okiem zwierzątek, których niepojęta ilość osiadła na dnie morskiem, i ztamtąd była wypchniętą na wierzch wewnętrzną siłą ziemi. Ogromne przestrzenie tej formacji służą za podstawę niejednemu miastu i wsi, w których żyją tysiące ludzi niepodej-rzywających nawet, że chodzą po ziemi, która niegdyś była ożywioną, że grunt pod ich nogami jest ogromną mogiłą wielkich architektów, co użyli własnych swych kości na budulec dla utworzenia tych gór i równin, na których ludzie żyją, i których pięknością zachwycają się codziennie.

Resztki roślin i zwierząt kredowego perjodn prowadzą do wniosku, że w tym czasie już się pojawiło wiele miejsc zupełnie suchych i że wielkie przestrzenie ziemi podniosły się nad powierzchnię morza. Promienie słoneczne przez rzadką mgłę weselej patrzyły na ziemię, oświecając wierzchołki jurasowych gór. Poprzednia roślinność jednostajnego żółtego i czerwonego koloru, pod działaniem promieni słonecznych przybrała kolor zielony. Deszcze stały się rzadszemi, błyskawice coraz słabiej oświecały ciemne obłoki, wiszące na dalekim widokręgu. Ilość paproci i cykadów zmniejszyła się, lecz za to na ich miejsce pojawiły się rozmaite rodzaje palm, i drzewa podobne do teraźniejszych, wierzby, topole, leszczyna i nawet lipy. Jasno, że na ziemi powoli zaczęły zjawiać się warunki, koniecznie potrzebne do życia dzisiejszych roślin, należących do liczby doskonalszych.

Śledząc tym sposobem za postępowym rozwojem roślinnego i zwierzęcego życia, musimy zauważać, że w miarę tego jak występowały naprzód i rozmnażały się istoty szlachetniejsze, lepszej organizacji, ilość mniej doskonałych zmniejszała się — znikała. Dowód tego faktu widzimy w świecie zwierząt kredowego okresu: . ilość jaszczurek zmniejszyła się nadzwyczajnie, lecz za to zjawiły się różne rodzaje ptaków, których śpiew napełniał lasy, krzaki i trzciny rosnące na błotach. Ptaki te rozpoczęły wojnę ze strasznie rozpłodzonemi owadami, które już groziły rozwojowi roślinności.

VII. Młodzieńcza epoka życia ziemi.

Po kredowym okresie nastąpiła epoka trzeciej formacji — czas przybrania się ziemi w najpiękniejszą odzież swoją. Wszystkie organiczne resztki istot, które żyły na ziemi w czasie tworzenia się pokładów drugiej formacji, wskazują, że miały one tylko bardzo słabe podobieństwo do dziś istniejących, że organizacja ich i forma były najniedoskonalsze, były to, jeżeli wolno nam tak się wyrazić, próby przyrody w dziele tworzenia, modele które się nie udały. Rośliny zaś i zwierzęta,

— '249 —

które wystąpiły w trzeciej formacji, tak są podobne do dziś istniejących, że prawie każde z nich ma i teraz swego przedstawiciela na ziemi, przyczem resztki zwierząt i roślin znajdują się zawsze w tychże krajach, w tymże klimacie, w którym i dzisiaj żyją też same rodzaje, lub przynajmniej też same odmiany. Przyczyną tego zjawiska bez wątpienia było słońce.

Do początku tworzenia się warstw trzeciej formacji, klimat na ziemi nie zależał od położenia jej względem słońca, i pochyłość osi, stanowiąca przyczynę różnicy w cieple, nie miała żadnych następstw, czy dlatego iż słońce do tego czasu nie było jeszcze zgęszczone dość silnie, żeby mogło grzać a nie tylko świecić, czyli dlatego że atmosfera ziemi była tak gęstą, iż przez parę ją otaczającą, promienie słońca nie mogły się przedrzeć do ziemi ¹ J. Lecz ziemia w tym czasie nie potrzebowała obcego ciepła, bo miała własne, daleko wyższe jak dzisiaj. Z tej przyczyny rozwój życia na ziemi w pierwszej epoce był wszędzie jednakowy, wszędzie pozbawiony różnorodności. W epoce drugiej formacji, wskutek chłodnienia naszego planety zjawia się różnica w objawach życia, zależąca od tego czy na suchej czy mokrej rozwijało się miejscowości. W epoce trzeciej formacji, ziemia od biegunów zaczęła stygnąć; zwierzęta i rośliny, które zbyt daleko posunęły się na północ i południe, przy dogodnym dla nich klimacie, musiały ograniczyć się na mniejszą przestrzeń. Pas podzwrotnikowy na zawsze oddzielił zwierzęta i rośliny gorących krain od krain umiarkowanych i zimnych. Zaczęła się nowa era w życiu ziemi. Dotychczas na niej mieszkały zwierzęta, co się kierowały tylko instynktem zachowawczym, w trzeciej zaś formacji w zaludnieniu jej obudzą się boska iskra miłości i młode zwierze ssące szuka matczynej opieki i obrony. W tym perjodzie nikną straszne jaszczurki z długim rzędem swych okropnych poprzedników; zamieniają się one na szlachetniejsze rodzaje. Ziemia,

- 250 —

po niezliczonych wstrząśnieniach, po tylu zmianach, pogrzebawszy tyle dzieci swoich, zaczęła gotować się do utworzenia najwyższego stworzenia i władcy — człowieka.

Obok widzimy mapkę przedstawiającą Europę w epoce trzeciej formacji. Porównu- . jąc ją z mapą Sylluryj-skiej .epoki, możemy utwo-rzyć sobie pojęcie o zmia-Blj nacb, które zaszły na ziemi w przeciągu tego czasu. Widzimy, że nie tylko ilość ziem zwiększyła się, lecz że i wszy-Hglia stkie wyspy rozszerzyły się. Środek Europy — Niemcy i Francja, w tej epoce tworzyły obszerny kraj tylko w kilku miejscach przerwany morskiemi odnogami. Wielka Bry-tanja składała się z dwóch wysp; brakowało tylko wschodniej części Anglii. Skandynawia ciągle jeszcze tworzyła jedną wielką oddzielną od reszty lądu wyspę. Góry podniosły się wyżej; Apeniny, Pireney i część Alp, oto główne wypukłości, charakteryzujące południowe kraje.

Pierwszy, najstarszy pokład trzeciej formacji nazywa się pokładem grubego paryskiego wapienia, czyli eoce-nowyrn (po grecku: świt słońca). Bogactwo roślinnego świata tej epoki jest godne podziwienia. Kredowe skały, odarte burzami i wodnemi potokami, pod wpływem ciepłego powietrza, ożywczych promieni słonecznych i umiarkowanej wilgoci pokryły się cudowną zielonością.. Ogromne drzewa należące do rodzaju malwowych (Mal-vaceae) i strączastych (Leguminosae) zajęły wierzchołki gór; na stokach umieściły się piękne szpilkowe drzewa bardzo podobne do teraźniejszych cyprysów i palm, mało się różniące od dzisiaj istniejących. Wijące się rośliny z rodzaju Capanoides pięknemi girlandami połączyły je. Brzegi ruczajów pokryły się kwiatami z rodzaju Nym-phae Arethusae, pod któremi chowały się pancerne żółwie. W powietrzu unosiły się ogromne ptaki — Haliactos; na brzegach cichych wód polował Titanus; na niskich, mokrych łąkach pokrytych piękną trawą pasły się stada

-■

su

mi

WmM

O'-

SSH

fest

-251 —

Paleoterium — zwierząt podobnych do dzisiejszych tapi-rów, a wielkości do wołu. Prawdziwie była to poranna,, zorza ziemi.

Z licznych roślinnych resztek tej epoki utworzyła się nowa warstwa węgla, nazwanego brunatnym węglem czyli lignitem. Lignit zawiera w sobie bardzo wiele skalnego czyli ziemnego oleju, który w wielu miejscach występuje na powierzchnię ziemi w płynnym i gazowym stanie. Olej ten według stosunkowej czystości i gęstości otrzymuje różne nazwy: nafty, smoły ziemnej czyli asfaltu. Olej skalny oczyszczony, mający kolor jasno-żółty, a nawet biały nazywa się naftą. Gdy ten olej ściemnieje, zbrunatnieje, a potem sczernieje i stanie się gęstszym, wtedy nazywają go smołą ziemną czyli asfaltem. Olej skalny, jak powiedzieliśmy wyżej, pochodzi z chemicznych zmian roślinnych materji, powoli nagrzewanych przy silnem ciśnięciu na nie warstw wyżej leżących. W niektórych miejscach smoły tej tak wiele, iż pokrywa całe przestrzenie ziemi. Na Martwem morzu, olej wychodząc z dna morskiego, twardnieje, a Ptyty jego fol⁰ wyrzucają na brzegi. Na wyspie Trinidad jest wielkie jezioro, wyrzucające smołę ziemną w takiej wielkiej ilości, że brzegi jego w pewnych miejscach składają się z wielkich asfaltowych skał, które przywożą się do Europy i zmieszane z piaskiem służą do robienia doskonałych chodników i do pokrywania powierzchni mostów. W Baku na Kaukazie i z wielu miejsc przy-brzeża Kaspijskiego morza, wytryskują źródła najczystszej smoły — nafty; toż samo w Galicji. W niektórych miejscach na Kaukazie nafca wychodzi z ziemi w postaci gazu, palącego się doskonale. Nasz prozaiczny wiek używał go do wypalania wapna i cegły, podczas gdy poprzednio ten płomień był przedmiotem wysokiej czci i boskiego poszanowania u Parsów — czcicieli ognia. Dość wsunąć laskę w ziemię, ażeby z niej wystąpił gaz, który zapalony nie gaśnie, przeprowadzony zaś do domów za pomocą rur daje doskonałe i tanie oświetlenie.

W warstwach lignitu znajdują bursztyny — stwardniałą smołę pewnego drzewa tej epoki — Pinus succi-

nifera. Bardzo wiele znajdują bursztynów na południowych brzegach Bałtyckiego morza, dokąd zapewne były zaniesione wodami pierwotnych rzek. W okolicach Suwałk, w królestwie Polskiem, często w piasczystym gruncie wykopują prześliczne białe bursztyny. Przy badaniu budowy owadów przedpotopowego świata bursztyn oddał bardzo wielkie przysługi. Jak tylko owad dotykał się nogą lub skrzydłem płynnej i lipkiej smoły, wyciekającej z drzewa, był już złowiony; wszystkie starania aby się oswobodzić, zaplątywały go jeszcze więcej, a nowe krople, otoczywszy go ze wszystkich stron, zachowywały najdelikatniejsze cząstki od zepsucia. W Gdańsku jest bardzo ciekawy wzór pajęczyny z kroplami rosy osiadłej na niej i w przedpotopowej swej postaci zachowanej w bursztynie do dzisiejszego czasu.

Zwęglenie roślinnych resztek w lignicie bardzo jest niedostateczne; nigdy lignit nie dochodzi do miąższości nie tylko antracytu lecz i kamiennego węgla; pochodzi to zapewne ztąd, że warstwa ta utworzyła się w tym czasie, gdy kora ziemna znacznie zgrubiała, i dlatego źródło ciepła oddaliło się i nie mogło działać na masy roślinne z taką siłą jak w poprzednich epokach. Same warstwy piasku i gliny, oddzielające pokłady lignitu, nie są już skamieniałemi masami, których można używać do budowy, lecz występują w postaci rozsypującego się piasku i miękkiej, lipkiej gliny, służącej do różnych glinianych wyrobów.

Brunatny węgiel spotyka się najczęściej w głębokich dolinach; w nim wiele konch, należących do takich rodzajów, które i dzisiaj znajdują się w jeziorach i rzekach, lecz nigdzie w nim nie znaleziono nawet śladów morskich zwierząt. To dowodzi że roślinne resztki skupione były w jednem miejscu przez słodkie wody, które przeciekając po pięknych lasach przedpotopowego świata znosiły je w te jeziora i zagłębienia, w które się wlewały. Następnie dna tych jezior i zagłębień podniosły się i utworzyły suchy grunt tam, gdzie dzisiaj znajduje się brunatny węgiel kamienny. Resztki roślin, znajdowane w różnych pokładach lignitu, są różnorodne, według tych krajów, gdzie się znajdują. Liściowe rodzaje, wy-

stępujące na każdym kroku dowodzą, że roślinność tego czasu otrzymała daleko większy rozwój, aniżeli w przeszłej formacji; wreszcie były w nieznacznej ilości i szpilkowe, do których liczby należy jak wspomnieliśmy wyżej pinus succinifera czyli bursztynowe drzewo, które spotyka się tylko w tej epoce; największa część roślinnych resztek należy do rodzaju buków, wierzb, olch, topoli, akacji, leszczyny, klonów i tulipanowych drzew, z liści podobnych do klonu, z tą tylko różnicą, że w nich nie ma średniego, występującego końca listka.

Sądząc z roślinności tej epoki nie można wątpić, że klimat wtedy był daleko cieplejszy jak dzisiaj, bo w brunatnym węglu środkowej Francji znajdujemy mirty, laury, małe wachlarzowate palmy i nawet niektóre rodzaje kaktusów. Wszystkie te rośliny dziś usunęły się więcej na południe i rosną tylko we Włoszech i na brzegach Śródziemnego morza. Wreszcie mogło to pochodzić z regularniejszej temperatury ziemi; tak na-przykład w Irlandji, gdzie nie dojrzewają renety — mirty i laury pokrywają się najpiękniejszą zielonością, podczas gdy we Francji zjawiają się one tylko na samem południu..

Zwierzęta tej epoki okazują nadzwyczajne podobieństwo do dziś istniejących; niektóre jednak rodzaje znikły z powierzchni ziemi i spotykają się tylko w wykopywanych resztkach. Zwierzęta ssące zaludniły ziemię. Niedoskonałe ich rodzaje torebkowate żyły wówczas w Europie, gdy dziś spotykamy je tylko w Australji. Ziemia szła widocznie nową drogą, niszcząc słabe swe prace i zastępując lepszemi.

. ' " r;

Ze znikłych rodzajów najwięcej ciekawemi były następne: Dinotherium (straszne zwierzę) z trąbą i dwoma kłami, zwróconemi na dół jak u konia morskiego, czyli morsa, zwierze to miało około 25 stóp długości i żywiło się trawą i korzeniami; Paleotherium — o niem mówiliśmy przy opisaniu zwierząt przeszłego okresu; Salamandra, mająca około pięć stóp długości; Sivatherium podobne do słonia, z czterma silnemi rogami, z których dwa było z przodu, a dwa z tyłu głowy; Mamuty i Mastodonty — przedpotopowe słonie, odróżniające się ogromem od dzisiejszych. Mamuty żyły w Starym, a mastodonty w Nowym świecie. Wiele resztek tych mamutów znajduje się w sybirskich błotach czyli tundrach; niektóre w zamarzłym gruncie tak się dobrze zachowały, że i teraz znajdują je czasami ze skórą i włosami. Wielkie zęby, które zbierają w Syberji, służą za przedmiot bardzo korzystnego handlu. Ilość kości tych olbrzymów na wyspach Lodowatego oceanu jest prawdziwie godną podziwie-nia; można tam spotkać całe góry kości. Wyspy Lachowskie i No-wąja Sibir literalne pokryte lodem i słoniowemi kośćmi, które w czasie burz wyrzucane bywają na brzegi. Niektóre z tych kłów, czyli zębów przedpotopowych sło-niów ważą 120—480 funtów. Chociaż od kilku wieków ten drogi materjał kupcy rozwożą po całym świecie, nie widać jednak jeszcze ubywania jego.

Kły mastodonta.

Aj, czyli leniwiec przedpotopowego świata, miał 14 stóp długości i 9 wysokości, to jest był wielkości słonia. Jeżeli przypuścimy, że natura leniwca tego czasu była takąż jak u reprezentanta jego w teraźniejszym czasie, to należy dziwić się, jakie drzewa mogły unosić taki ogromny ciężar, bo leniwcy, karmiąc się liśćmi, całe życie spędzają na drzewach. Lwy, hyeny i niedźwiedzie, żyjące w jaskiniach, jelenie z ogroinnemi rogami i ptaki tego czasu były bardzo wielkie! Z tych ostatnich Dinorius był daleko większym od dzisiejszego

strusia. Nie będziemy wdawać się w dalsze wyliczania zwierząt, które znikły z powierzchni ziemi, żeby nie znużyć uwagi czytelnika, lecz zrobimy kilka ogólnych uwag.

■umum

ta

<!£inuaSittiHS£

Olbrzymi jeleń.

Kozpatrując postępowość rozwoju życia na ziemi od samego jej początku, możemy P zauważać, że warunki istnienia roślinnego świata, doszedłszy do najlepszego stanu w epoce perjodu kamienno-węgielnego, zaczęły ograniczać się, podczas gdy warunki zwierzęcego życia z każdym przewrotem się polepszały. Różnorodność i doskonalenie się rodzajów i odmian, szły w parze z powiększaniem się różnorodności ziemi i mórz, a także ze wszystkiemi fizycznemu okolicznościami, które służyły za podstawy i warunki życia roślin i zwierząt. Widzieliśmy że w Sylluryjskiej epoce, czyli w epoce oceanicznej i wysp istniały tylko morskie zwierzęta najniższych rodzajów, tworzące zarodkowe typy czterech oddziałów; było to państwo ryb.

W czasie utworzenia pokładów drugiej formacji, który można nazwać morskim, z powodu wielkich zamkniętych mórz, charakteryzujących ten perjod, ogromne gady i olbrzymie jaszczurki tworzą panujący typ zwierząt, których ziemnowodne zwyczaje już pokazują wyższy rozwój ziemskiego żywiołu. W epoce trzeciej formacji, którą można nazwać epoką lądów, pojawiają się wyższe zwierzęta — ssące, których życie nie jest wyjątkowo związane z ziemią. Żywioł ziemski otrzymuje górę; roślinność staje się wszędzie miejscową; każda kraina ma swe zwierzęta; rozmaitość odmian rośnie prawie do nieskończoności. Masy lądów stały się już wielkiemi; wewnętrzne morza i jeziora napełnione morską wodą zaczęły wysychać, ustępując miejsca atmosferycznym wodom, które wyryły doliny, ogładziły skały, a ziemię pokryły płodnemi resztkami rozmiażdżonych gór. W ciągu ^długiego czasu siły przyrody tworzyły liczne formy zwie-

— 256 -rzęcego i roślinnego świata, idąc ciągle postępowo od prostych do doskonalszych kształtów. Skoków nie było. Przyroda jakby robiła doświadczenia, lecz wszystko eo wychodziło z jej wielkiej pracowni, nie dogadzało życzeniom jej i dążnościom; nakoniec w tejże epoce pojawia się człowiek — to najpiękniejsze stworzenie wielkiego i wszechmocnego Budowniczego. Zarodek życia jego istniał od początku świata, lecz dla nadania mu samoistnego bytu i rozwoju potrzebne były dogodniejsze okoliczności, odpowiedniejsze warunki. Z rozwojem onych pojawił się i człowiek wśród istot napełniających ziemię, w osobie swojej ześrodkował ideę wszechświata i wstąpił w prawa władania ziemią.

Dopiero niedawno badania odkryły, że człowiek istniał w epoce trzeciej formacji. Do tego zaś czasu sądzono, że pojawienie się człowieka nastąpiło po potopie, gdyż w żadnym poprzednim pokładzie resztek jego nigdzie nie znajdowano. Długo trwała walka między uczonymi w tym względzie, nakoniec przekonano się już nie tylko z resztek, z kości i szkieletów, lecz i z utworów pierwotnego człowieka o jego istnieniu.

Gdzie się pojawił pierwszy człowiek, gdzie obaczył po raz pierwszy światło dzienne, dotychczas nie odkryto i zapewne zostanie to zagadką na zawsze. Lecz bez wątpienia kolebka jego znajdowała się tam, gdzie wszystkie warunki sprzyjają rozwojowi życia, gdzie niebo wiecznie błękitne i gdzie płodna ziemia była pokryta roskoszną roślinnością. Zgrabne palmy, banany, chlebowe drzewa zapewne otaczały miejsce urodzenia człowieka, podając mu swe owoce wtedy gdy jeszcze był słabym i nie umiał sobie wyszukać innego pokarmu. Lecz gdy się stał silnym, zażądał od ziemi innego pokarmu, innego mieszkania i nowych form istnienia, musiał wystąpić do walki z naturą, która rozwijała się samoistnie, i ze stworzeniami, które nie uznawały władzy jego. Ta pierwsza walka, ta pierwsza czynność — jest początkiem historji ludzkości.

Lecz widać że jeszcze na ziemi nie wszystko było dobrze urządzone, że ona jeszcze musiała zmienić się,

zniszczyć co było nieodpowiedniem, bo jeszcze raz nastąpiło ogólne wstrząśnienie, straszna katastrofa, którą nazywają potopem.

VIII. Potop powszechny.

Wielu badaczy przyrody wątpiło, czy był potop powszechny czy nie, bo pochodzenia jego objaśnić sobie nie mogli żadnemi fizycznemi przyczynami. Lecz geo-logja przedstawia takie niezbite dowody, że istnienie potopu i spustoszenie ziemi, którego był przyczyną, nie może być podane w wątpliwość. Jakież są te dowody ?

Bardzo często przy kopaniu ziemi znajdują całe lasy zakopane, zasypane ziemią, przyczem drzewa i inne rośliny powalone w jedną stronę, w jednym kierunku, jak to się zdarza w skutek silnego prądu wiatru lub wody.

Po całej Europie rozrzucone ogromne ułamki skał i kamieni, znajdowane czasami na górach na bardzo znacznej wysokości, a czasami w dolinach, w ogromnem oddaleniu od północnych granitowych gór, od których były oderwane. Granica dokąd dochodzą te tak nazwane erratyczne skały i kamienie, może być oznaczoną krzywą linją, przechodzącą przez Londyn, Hollandję, Wrocław, Janów w Galicji, Tułę i źródła północnej Dźwiny.

Najprawdopodobniejszą przyczyną tych dziwnych zjawisk zdaje się być ruch strasznej masy wody, zdolnej wyłamać całe lasy i przenieść ogromne kamienne bryły na daleką przestrzeń od miejsca urodzenia.

Główny kierunek, w którym leżą erratyczne skały i warstwy napływowej ziemi, zbiega się z kierunkiem większej części dolin. Fakt ten najłatwiej objaśnić zalaniem ziemi wodami oceanu, które wyryły w jednym kierunku prawie wszystkie doliny, brózdujące powierzchnię naszej kuli. Oprócz tego, jednakowość kierunku prawie wszystkich dolin na ziemi naprowadza na drugi wniosek, że przyczyna wszędzie była jedna i taż sama.

Ponieważ erratycznych skał nie znaleziono w warstwach ziemi, poprzedzających tę epokę, należy wnio-

17

skować, że do tego czasu na ziemi jeszcze ani razu nie zachodziły podobne okropne przewroty.

Mnóstwo rodzajów ogromnych zwierząt w epoce tej znikło zupełnie; zostały się z nich tylko skamieniałe szkielety. Zapewne taż sama przyczyna i je zniszczyła, bo jednocześnej gwałtownej śmierci takiej ilości ogromnych i silnych rodzajów nie można objaśnić prostą zmianą ciepła atmosfery, lub jej ciśnieniem, gdyż przyczyny te działają powoli, niewidocznie. Jaszczurki zniknęły z powierzchni ziemi, lecz resztki, ich spotykają się w kilku pokładach po sobie następujących, a każdy pokład tworzył się setki tysięcy lat; tymczasem w wielu jaskiniach ostatniego utworu znaleziono ogromne stosy kościotrupów najróżnorodniejszych zwierząt, jak naprzykład lwów i jeleni, tygrysów i koni, które mogły zebrać się razem tylko uciekając przed wspól-nem niebezpieczeństwem, lub złożone jedną ogromną falą, która je uchwyciła wszystkie razem. Do tego należy dodać jeszcze jedną, bardzo ważną okoliczność. Zwierzęta te, według swojej organizacji, sądząc z dzisiejszych reprezentantów rodzajów, które zginęły, powinny były żyć w ciepłych krajach ziemi; tymczasem kości ich znajdują się w umiarkowanych i zimnych krajach, gdzie dziś żyć nie mogą.

Jest jeszcze jeden fakt, jedno zjawisko zauważane w epoce potopu, a mianowicie padanie na ziemię aero-litów. Do onego czasu, jak pokazują wszystkie badania, na ziemię nie padały te kamienie; aerolitów nie ma w pokładach ziemi, które utworzyły się przed potopem; po nim zaś aerolity zaczęły padać na ziemię i padają do dziś dnia we wszystkich częściach świata. Uczeni, badacze i podróżni odkrywają je codziennie w amerykańskich Ianosach i sawannach i na piaskach Afryki, przy-tem zawsze na powierzchni ziemi. Od czasu, jak zaczęto obserwować to zjawisko, nie mija żaden rok, żeby nie znaleziono aerolitu, który upadł w jakiemś miejscu. Gdyby to się zdarzało było i w poprzednich epokach, to badacze natury, odkrywając inne drobnostki w ziemi, znaleźliby koniecznie i ich ślady; lecz do dziś aerolity są zjawiskiem tylko popotopowego życia ziemi.

— 25S —

To jest fakt. Czy on związany z potopem, czy nie — rzecz inna. Jedni geologowie zjawiskiem aerolitów potwierdzają teorje swoje o przyczynach potopu, drudzy zamilczają o nich jako o zjawiskach czysto meteorologicznego pochodzenia.

Wszystkie te okoliczności potwierdzają, że potop był, że cała powierzchnia ziemi została opustoszoną, że wszystkie zwierzęta i rośliny zginęły. Jakimże sposobem zaczęło rozwijać się nowe życie na ziemi, i od czego pochodził ten potop ?

Podobieństwo teraźniejszych rodzajów zwierząt z rodzajami istniejącemi do potopu pokazuje, że albo nie wszystkie zwierzęta zginęły, lecz zostali się niektórzy przedstawiciele rodzajów, lub że przyroda powstrzymana w swoim rozwoju strasznym przewrotem, nie powracała wstecz i nie zaczynała stworzenia od niższych organizacji, ale prowadziła dalej przerwaną swą pracę, pokazując nam, że jedne i też same warunki życia wytwarzają te same zwierzęta i te same rośliny.

Przyczyny potopu objaśniają różnym sposobem. My przedstawimy kilka teoryj, zostawiając czytelnikowi wybór tej, która trafi do jego przekonania.

Jedni szukali przyczyny potopu w gwałtownem podniesieniu wewnętrzną siłą ziemi ogromnych gór, na-przykład Andów, i w równocześnem zniżeniu się ziemi w innych miejscach. Najdokładniejsze badania ostatnich czasów świadczą, że znaczne przestrzenie ziemi zeznaj-dującemi się na nich górami w tern miejscu, gdzie teraz znajduje się pas gorący, raptownie zawaliły się, i że bałwany morskie od biegunów ze strasznym impetem rzuciwszy się w te zagłębienia, dopełniły spustoszenia. Ślady tej katastrofy znajdują się prawie na wszystkich górach ziemskiej powierzchni. Tam gdzie spotykamy ogromne łańcuchy skał rozerwane, przerwy te najczęściej idą w kierunku od biegunów do równika; jeszcze bliższy dowód tej prawdy znajdujemy na równinach napływowej ziemi — a mianowicie te ogromne, samotne skały, widocznie należące do Skandynawji, a które mogły dostać się z północy na południe w tak dalekie kraje

17*

nie inaczej jak na bryłach lodu, co płynęły na falach i roztopniały w umiarkowanym pasie ziemi; z tejże przyczyny kierunek większej części dolin wypada w kierunku ruchu skał erratycznych.

Wszystko to da się wytłumaczyć, lecz czem się objaśni według tej teorji nagromadzenie kościotrupów zwierzęcych na północy a nie na południu? Czem objaśnić padanie aerolitów?

Dla tego też są inni, co potop przypisują zetknięciu się ziemi z kometą lub z innem jakiem niebieskiem ciałem, które przecięło ukośnie drogę ziemi.

Co powinno było zajść przy tern?

Silne uderzenie niebieskiego ciała o ziemię mogło albo zepchnąć ją z drogi, albo zmusić do obrotu około nowej osi. Podwójny ruch jej roczny i dzienny musiał zatrzymać się na chwilę; w tymże czasie ciało niebieskie, jako mniejsze, powinno było pęknąć na kawałki, które w części powinny były upaść na ziemię, a w części odskoczyć w przestrzeń.

Przypuszczenie to może służyć za objaśnienie tych faktów, które przytoczyliśmy wyżej.

W istocie, gdyby ziemia wstrzymała się na jedną sekundę, lub gdyby prędkość jej obrotu zmniejszyła się choć jedną chwilę, to naturalnie, że wody i wszystko co nie było przymocowane do lądu, zachowując prędkość ruchu, którą miały w chwili zetknięcia się, i która pod równikiem wynosi 1400 stóp (200 sążni) na sekundę, poleciałyby naprzód; wody wszystkich mórz, zostawiwszy swe łoże, wystąpiłyby z brzegów i obiegłyby naokoło powstrzymanej kuli w jednym kierunku, rozłamawszy, rozbiwszy i rozerwawszy góry znajdujące się na swej drodze. Straszna siła wody zmusiłaby nawet wielkie skały przenieść się w oddalone równiny; powinna ona była wszędzie rozsypać resztki zebrane ze wszystkich stron; nakoniec powinna była ona wyżłobić wielkie doliny i głębokie parowy w tym kierunku, w którym biegły olbrzymie fale. Naturalnie także, że spo-tkawszy się ze zbyt silnemi tamami, naprzykład wyso-kiemi górami, wody mogły były zboczyć z drogi i przebić sobie łoże w innych kierunkach.

Tą hipotezą można objaśnić zniknięcie wielkiej ilości przedpotopowych zwierząt, rozrzucenie po ziemi erratycznych skał, ogromne napływowe masy żwiru i ziemi na różnych miejscach naszej kuli, utworzenie się dolin, jednakowość kierunku w którym zaszły te zjawiska,- i nawet wszystkie wyjątki co do kierunku dolin, na które wskazują geologowie.

Odłamki rozbitego od uderzenia się o ziemię komety lub planety, ze straszną siłą rozrzucone w przestrzeni, nie mogły otrzymać prawidłowego ruchu; powinny były poruszać się we wszystkich kierunkach i padać nie tylko na jedną ziemię, ale na księżyc i inne planety. Padanie atmosferycznych kamieni na ziemię nie mogło mieć miejsca przed rozbiciem się niebieskiego ciała w kawałki, a ponieważ w pokładach ziemi poprzedzających tę epokę nie znajdują żadnych śladów takich kamieni, to należy przypuścić, że to ciało niebieskie, które było przyczyną potopu, było pierwszem ciałem niebieskiem, które się rozbiło o ziemię.

W skutek podobnego uderzenia powinna była nastąpić nietylko zmiana w szybkości i kierunku ruchu ziemi, lecz i zmiana miejsc jej biegunów, jak się to zdarza przy zetknięciu się dwóch kul bilardowych uderzających się ukośnie. Przy tym obrocie zimne kraje mogły przejść w gorący pas i na odwrót, podzwrotnikowe kraje stać się podbiegunowemi.

Jako podstawy tego twierdzenia mogą służyć dwie okoliczności: 1) Eesztki niektórych czworonożnych zwierząt znajdują się w takich ziemiach, gdzie zwierzęta te żyć nie mogły, jeżeli kula ziemska znajdowała się w tern położeniu, w którem znajduje się dzisiaj. Okoliczność ta może być objaśnioną tylko zmianą położenia krajów ziemi względem słońca. Wiadomo naprzykład, że resztki słoniów w ogromnej ilości znajdują się na północy; sądząc z tego, że w Syberji niegdyś był gorący klimat, to po niezwyczajnej ilości resztek małych zająców jamników (Lagomys), znajdowanych we

Włoszech i w Hiszpanji, można sądzić, że w krajach tych istniały kiedyś silne mrozy, bo te zwierzęta w teraźniejszym czasie żyją tylko w północnych częściach śnieżnej Syberji; klimat zaś Uralskich gór jest już dla nich zbyt ciepłym. Do tegoż wniosku doprowadzają resztki bobrów, morskich świnek i reniferów, które znajdują we Francji, w Niemczech i na Kaukazie; zwierzęta te spotykają się tylko na północy. Te fakta. świadczą, że albo klimatyczne warunki w poprzednich czasach były inne, lub że natura tych zwierząt zmieniła się, lub nakoniec, że ziemia w samej rzeczy zmieniła położenie biegunów swoich. 2) Główny kierunek dolin, napływowych mas żwiru, ziemi i erratycznych skał, wskazuje że droga, po której wody, co wystąpiły z brzegów, zalały ziemię, szła od północno-północnego zachodu na południowo-południowy wschód. Gdyby zetknięcie się ziemi z ciałem niebieskiem zaszło przy teraźniejszem jej położeniu, to w skutek uderzenia i gwałtownego zmniejszenia szybkości ziemi, wody ruszyłyby po ziemi inaczej, a mianowicie z zachodu na wschód, i wszystkie doliny byłyby wyryte w tym kierunku.

Tym sposobem wszystkie okoliczności, towarzyszące potopowi, objaśniają się łatwo i prosto zetknięciem ciała niebieskiego z ziemią. Lecz czy było możliwe to zetknięcie się?

Odpowiedź na to pytanie nie trudna. Astronomja nie tylko dowodzi możności zetknięcia się komet z planetami, lecz nawet powiada, że podobne zetknięcia są nieuniknione i będą się przytrafiać bardzo często, jeżeli teraźniejszy porządek rzeczy potrwa jeszcze długie wieki.

Przy zakończeniu sprawozdania z tej teorji nie możemy nie zwrócić uwagi czytelnika, z jaką nadzwyczajną akuratnością geologja postępuje w swoich poszukiwaniach. Miejsce, w którem znajdują się kości tych lub innych zwierząt, kierunek erratycznych kamieni i naniesionej ziemi, kierunek wszystkich rzek i ruczajów, okoliczności w jakich znaleziono aerolity i t. d., wszystko to podpadło pod badania i najściślejszą analizę naukową;

niczego nie spuszczono z uwagi, żeby wnioski swe i te-orje nauka mogła oprzeć na mocnych i niewzruszonych faktach.

Naturalnie, jeżeli będzie znaleziony choć jeden aero-lit w pokładach przedpotopowej formacji, hipoteza zetknięcia ziemi z ciałem niebieskiem upadnie, bo będzie trzeba przypuścić, że poprzednie zetknięcia się z ziemią nie zrobiły na niej wpływu żadnego, bo śladu przewrotów takich, jakie zostawił po sobie potop, nie znajdujemy w poprzednich epokach.

Teorja ta zebraniem jasnych dowodów i bliskim związkiem faktów, towarzyszących potopowi, objaśnia go daleko lepiej, jak poprzednia oparta na gwałtownem podniesieniu się ziemi w jednem miejscu i zniżeniu się w drugiem. Lecz i ona podlega wielkim zarzutom.

Pierwszy i ma się rozumieć główny zarzut, który uczynić można, jest natura komet, które dla nieuzbrojonego oka przedstawiają się jako świecący obłoczek, z ja-śniejszem w jednym punkcie jądrem, przez które na wskróś można widzieć najdrobniejsze gwiazdki, bez najmniejszego osłabienia ich światła. Według zdania astronomów jest to nagromadzenie cząstek kosmicznej materji, które jednak nie są zgęszczone do takiego stopnia, żeby stawiły przeszkodę przechodzącemu światłu. Wyrachowano, że masa komet tak jest niewielka, iż ziemia przy spotkaniu z nią ucierpi tyle, ile pociąg żelaznej kolei przy uderzeniu listka, naniesionego nań wiatrem; bo ogon największego komety waży tylko kilka funtów a może i uncji, podczas gdy ciężar ziemi wynosi 14 kwa-dryljonów funtów. Jakże więc przy podobnej rzadkości materji komet objaśnić takie ogromne przemiany, które zaszły na ziemi? Jak objaśnić padanie aerolitów — tych twardych, zbitych mas, z których zapewne nie mógł się składać kometa?

Oprócz tego astronomiczne obserwacje pokazały, jak widzieliśmy wy żej, że jeden kometa przeszedł dwa razy przez system księżyców Jowisza, i nie zdziałał w ruchu tych małych ciał, który obrachowano bardzo ściśle, najmniejszej zmiany, sam zaś kometa od przyciągania

Wiadomo, że ziemia wykonuje roczny ruch swój około słońca nie po kole, ale po elipsoidalnej krzywej linji nazwanej ekliptyką, w której jednem ognisku znajduje się słońce; naturalnie więc, że ziemia w czasie ruchu swego bywa raz bliżej, raz dalej od słońca. Równik

tych niebieskich ciał powinien był porzucić dawną drogę i pójść w innym kierunku.

Co się tyczy zetknięcia ziemi z jakim innym planetą, to zetknięcie podobne mogłoby objaśnić lepiej przyczynę potopu, ale najprzód astronomja zrobiła obra-chowanie, dowodzące niemożność zetknięcia się planet, a powtóre jeszcze jedna okoliczność stoi na przeszkodzie: gdyby planeta jaki uderzył o ziemię, tak że zmienił by położenie jej biegunów i powstrzymał ją na jedną chwilkę, to takie powstrzymanie, chociaż chwila byłaby i bardzo krótką, oprócz wzbudzenia ogromnego ciepła, powinno było rzucić w przestrzeń, jak kulę z armaty, wszystkie ruchome przedmioty znajdujące się na ziemi, a nie ograniczyć się na rozlewie wód, jak sądzą zwolennicy tej hipotezy.

Przejdziemy do trzeciego objaśnienia potopu na podstawie możności zmiany środka ciężkości kuli ziemskiej.

ziemi (ep) to jest

i--1    koło prostopadłe

I    do osi ziemi (pp)

/SIC

iiidii*.' rfn;-i

lar

jfife

i przechodzące przez środek ziemi, nie jest w jednej płaszczyźnie z ekliptyką, lecz

I    stale nachylony

a'

.W

I    do niej na 23 y₈o.

_I    To pochylenie równika , czyli osi

ziemi do ekliptyki, jest przyczyną, że słońce znajdujące się w płaszczyźnie ekliptyki, ogrzewa obiedwie półkule niejednakowo, raz więcej południową, drugi raz więcej północną. Od tegorpochodzą pory roku: wiosna, lato, jesień i zima. Kiedy na północnej półkuli bywa zima

i jesień, ziemia przebiega w najbliźszem oddaleniu od słońca i wykonuje ruch prędzej jak latem i na wiosnę, gdy znajduje się w największem oddaleniu od słońca. Ponieważ pory roku na dwóch półkulach są przeciwne, to jest gdy na północy lato, to na południu zima, naturalnie więc, że długość zimy na północy jest mniejszą, aniżeli na południu, i różnica ta według obracho-wania dochodzi do 8 dni.

Wiadomo, że im gęstsza jest masa, która się rozgrzewa, tern powolniej się ona oziębia, a ponieważ na północnej półkuli znajduje się więcej lądów jak na południowej, która prawie cała zalana jest wodą, to oprócz mniejszej długości zimy na północy, i oziębienie tej półkuli w ciągu zimy jest mniejsze, jak południowej w tym samym czasie.

Prawda, że południowa półkula latem rozgrzewa się silniej jak północna, bo bardziej się zbliża wtedy do naszego źródła ciepła, lecz wziąwszy na uwagę, że najprzód zima na południu dłuższa, a powtóre że południowa półkula oziębia się prędzej od większego promieniowania ciepła, pojmiemy że na południowej półkuli zimno powinno być większe jak na północnej.

Po tym wstępie przystąpimy do objaśnienia, jakim sposobem w tych okolicznościach odszukano przyczyny potopu.

Przenieśmy się myślą w te czasy, gdy cała ziemia była zalana wodą i gdy stały ląd tworzyły tylko grupy wysp, rozrzucone na całej przestrzeni ziemi dość jednakowo. Naturalnie, że przy takim jednakowym rozkładzie lądu, nierówność oziębiania się powierzchni obudwóch półkuli powinna była istnieć, lecz pochodziła tylko z pierwszej przyczyny, to jest od dłuższego trwania zimy na południowej półkuli. W pierwszej zatem zimie ilość lodu, która się utworzyła, była większą na południu jak na północy. Lody te w ciągu lata nie zdołały stopnieć zupełnie. Przeszły zapewne nie setki, lecz wiele tysięcy lat od pierwszej zimy; lody na południowej półkuli tak urosły, że powinny były upuścić się i całym ciężarem upaść na dno oceanu. Wilgotna

atmostera sypała na nie śniegi i szrony; nowe masy lodu narastały corocznie około jednego i tegoż bieguna osi ziemi. Środek ciężkości ziemi, który był pierwej w jednem miejscu ze środkiem kulistej jej figury, powinien był posunąć się cokolwiek ku południowi. Co powinno było w skutek tego nastąpić? Wszystko przyciąga się do środka ciężkości ziemi, jasno więc, że wody północnej półkuli powinny były rzucić się na południe, odkryć dno oceanu na północnej półkuli i zatopić lądy, które wyszły z wody na południowej części ziemi.

W samej rzeczy cała południowa półkula ma charakter zatopionej ziemi. Wszystkie lądy na południe zwężają się i kończą przylądkami. Popatrzcie na Indje, Afrykę, Południową Amerykę, na kierunek ku południowi otworów zatoki Arabskiej, Bengalskiej i Syam-skiej, spojrzyjcie na godny uwagi fakt, że prawie wszystkie półwyspy skierowane są na południe, że stosunek między przestrzenią ziemi a morza z każdym stopniem ku południu się zmniejsza: im więcej na południe, tern wody więcej a lądu mniej; zwróćcie uwagę na głębokość morza na południu, w którem są miejsca, jak na-przykład u ujścia rzeki Laplaty, gdzie w głębokości 34 tysięcy stóp dna nie znaleziono jeszcze, podczas gdy na północnej półkuli nie ma większej głębi nad 10 tysięcy stóp; zwróćcie uwagę na brak wszelkich jeziorna południowej półkuli, na oddzielne skaliste wyspy, prawie wszędzie nadzwyczajnie podobne do wierzchołków gór, na łańcuchy wysp — te wierzchołki łańcuchów gór, zatopionych przez wodę. Wszystko naprowadza na myśl o zatopionej ziemi, leżącej pod wodami oceanu, spokojnie i poważnie wzdymającego swe fale tam, gdzie poprzednio może istniało bardzo czynne życie.

Ruch wód objaśnia nam przeniesienie ogromnych granitowych mas, o których wspomnieliśmy wyżej. Jak tylko środek ciężkości ziemi usunął się ku południowi, i równowaga mórz została naruszoną, masy wody przechodząc szybko po powierzchni ziemi, poniosły na olbrzymich falach swoich wielkie bryły lodu z wmarzłemi w nie skałami i kamieniami, które na nie upadły były z gór bliskich. Kamienie te, ocierając się o skały, spotkane na drodze, rysowały ich boki, i rysy te, świadczące o nadzwyczajnej energji działania wód i o strasznej ich sile, służą teraz za wskazówkę kierunku, w którym szły wody potopu.

Erratyczne skały są rozrzucone na 1200 wiorst ku południowi od Skandynawskich, Finlandzkich i Ołonec-kich gór, które dały początek tym nagromadzeniom kamieni. Im dalej od miejsca wyjścia, tern są rzadsze erratyczne kamienie.; około Tuły rzadko można spotkać bryłę granitu, mającą więcej jak dwie stopy średnicy, gdy w okolicach Petersburga nie rzadko można spotkać bryły mające 30 i więcej stóp średnicy. Jeden z takich kamieni służy za podstawę pomnika Piotra I. Erratyczne kamienie napotykane w Lombardji, pochodzą ze Szwajcarskich gór; niektóre z ogromnych skał przeniesionych w dolinę, werznąwszy się głęboko w masy gliny, sterczą prostopadle, lub skłoniły się na bok, jakby świadcząc o ogromnej sile, co zrzuciła te olbrzymy z niebotycznych wierzchołków.

Teorja potopu, oparta na zmianie środka ciężkości, w dalszym swym rozwoju wykazała możność nowych potopów w przyszłości. Obrachowania, na których oparto ten wniosek, tak są ciekawe, że odważamy się je przedstawić czytelnikom naszym, będąc przekonani, że to zajmie nie jednego.

Jeżeli przedstawimy sobie płaszczyznę ziemskiego równika przedłużoną aż do przecięcia jej ze słońcem, to płaszczyznę tę można nazwać także słonecznym równikiem. Ekliptyka, czyli droga po której ziemia krąży naokoło słońca, nachylona do równika pod kątem 23¹/a°. Grdyby to nachylenie nie istniało, to dzień ciągle równał by się nocy, i nie byłoby różnicy pór roku. W skutek nachylenia zaś, słońce staje raz niżej raz wyżej od równika, i dla tego dzień na ziemi staje się na przemian dłuższym lub krótszym. Tylko dwa razy w roku, 21. marca i 23. września, dzień na całej ziemi równa się nocy; w tym czasie ziemia znajduje się w punktach przecięcia równika z ekliptyką. Dla tego też te dwa punkta otrzymały nazwę punktów porównania dnia z nocą.

Wkrótce zauważano drugi fakt. Staranne badania pokazały, że biegun niebieski, czyli punkt, w którym przedłużona oś ziemska opiera się o niebo, bardzo powoli zmienia miejsce swoje między nieruchomemi gwiazdami. Przy porównaniu badań starożytnych astronomów z teraźniejszemi pokazuje się, że cztery tysiące lat temu, gwiazdą północną była największa z gwiazd Smoka (a), która była oddaloną od bieguna na 3° 44'; teraz ta gwiazda jest oddaloną na 24° 55'; dzisiejsza gwiazda północna według obserwacji starożytnych astronomów była o 12° odległości od bieguna, dziś jest odległą tylko o 1° 24'. Ta odległość ciągle się zmniejsza i kiedy dojdzie do 30', znowu zacznie się powiększać. Mniej więcej za 13 tysięcy lat północny biegun podejdzie do najświatlejszej gwiazdy na północnej części nieba, a mianowicie do Wegi w konstellacji Liry, która stanie się wtedy północną i będzie oddaloną od bieguna zaledwo na 5°, podczas gdy dzisiejsze jej oddalenie przechodzi 51°.

Punkta te długo uważano za nieruchome, i dla tego służyły one do oznaczenia na niebie miejsca gwiazd względem równika i ekliptyki. Następnie jednak z porównania badań starożytnych astronomów z dzisiejszemi okazało się, że wzajemne położenie gwiazd nie zmieniło się; tymczasem punkta porównania dnia z nocą, od czasów greckiego astronoma Hipparcha (128 lat przed Nar. Chr.) do 1872 roku po Nar. Chr. postąpiły na zachód o 27° 42 minut, a zatem co rok odstępowały o 50"3, to jest prawie na jedną minutę. Przyczyna tego posuwania długo pozostawała bez żadnego objaśnienia.

Zestawienie tych dwóch niepojętych faktów przyprowadziło do jednego wniosku, pokazując, że obadwa zjawiska mają jedną i tęż samą przyczynę, a mianowicie sferoidalność kształtu ziemi.

Przypuśćmy, że MN jest płaszczyzna słonecznego równika, QS ekliptyka, p, /?, p, p bieguny. Gdyby słońce ciągle znajdowało się w płaszczyźnie ekliptyki, to nie mogłoby zrobić żadnej zmiany w położeniu ziemi. Lecz słońce cały czas znajduje się w płaszczyźnie iLV, t. j. na północ lub południe od równika, z wyjątkiem tych

2.1 Marca

«'

'jfiSf'.-. ZIMA ' « POMOCY

ŁA ■ ;*»

TO

23 Września ,

dwóch dni, kiedy ziemia przechodzi przez punkta porównania dnia z nocą; w skutek tego najbliższa słońca połowa masy ziemi będzie przyciąganą mocniej, niż więcej oddalona połowa, a zatem równik ziemi, a razem z nim i prostopadła ku niemu oś zacznie nachylać się do przyciągającego ciała. Pokażemy na rysunku jak się to dzieje.

Przypuśćmy, że £ jest słońce, a MN płaszczyzna jego równika, SV prostopadła linja do płaszczyzny czyli

oś równika, EE linja łącząca dwa punkta porównania dnia z nocą, czyli przecięcie się płaszczyzny ekliptyki z płaszczyzną słonecznego równika. Przypuśćmy, że ziemia znajduje się w punkcie T. Przeprowadźmy linje VT równoległą do linji VS; oś obrotu ziemi będzie TP, a kąt V'TP oznaczy pochyłość równika ziemskiego do ekliptyki. Gdyby przyspieszenia porównania dnia z nocą nie istniały, to po roku przy powrocie ziemi na punkt I; oś jej zajęłaby położenie TP. Lecz już starożytni astronomowie zauważali, że po roku oś ziemska przyjmowała położenie TP\ a zatem przecięcie równika przyjmie położenie ee\ a równoległa jemu linja przechodząca przez punkta porównania dnia z nocą — ee odstąpi na zachód na 50'3".

Żeby zrobić więcej oczy wistem to objaśnienie, przedstawmy sobie wielkie naczynie z wodą, a na niej pływającą okrągłą deszczułkę z wetkniętą w nią prostopadłe pałeczką. Płaszczyznę wody nazwiemy płaszczyzną ekli-ptyki, płaszczyznę deszczułki płaszczyzną równika, a pałeczkę osią. Jeżeli weźmiemy za oś, i nachylimy • w stronę, to jeden brzeg deszczułki podniesie się, a drugi zanurzy się w wodę. Linja, która oznaczała przecięcie płaszczyzny deszczułki z płaszczyzną wody, będzie przedstawiać linję łączącą punkta porównania dnia z nocą. Dopóki oś przy poruszeniu deszczułki zachowuje równoległe do samej siebie położenie, linja ta nie zmieni się; lecz zacznijcie oś nachylać w różne strony, linja porównania dnia z nocą zacznie zmieniać położenie swoje; opiszcie końcem osi całe koło — a punkta oznaczające porównanie dnia z nocą opiszą także całe koło.

I tak od przyciągania, które okazuje słońce, punkta porównania dnia z nocą posuwają się corocznie o 50"3, to jest w roku powracają o 50 sekund wcześniej. Jeżeli wiosna w skutek przyspieszenia porównania dnia z nocą (precessia) zaczyna się corocznie o 50"3 wcześniej, to rozdzieliwszy całą drogę ziemi to jest 360° na 50"3, otrzymamy, że w 25.850 lat też same pory roku przyjdą w też same punkta sfery niebieskiej i biegun świata opisze swe pełne koło. To dowodzi także, że biegun ziemi codziennie przechodzi po krzywej linji 5 stóp i 6 cali.

Obaczmy teraz, do czego prowadzą te wszystkie obrachowania.

Jeżeli czas zimowy na północnej półkuli będzie tak jak teraz, w czasie znajdowania się ziemi wnajbliższem położeniu do słońca, to za 12.925 lat w tern samem położeniu będzie ziemia, mając na północnej półkuli lato, bo biegun ziemi opisze półkole.

Widzieliśmy już, że nierówność ciepła, które słońce posyła na obie półkule ziemi, jest przyczyną ogromnego zebrania lodu na jednym biegunie, i usunięcia się środka ciężkości, a zatem co każde 12.925 lat przeciwległe półkule ziemi będą znajdować się zupełnie w jednakowych warunkach.

Jeżeli obrachowania te są wierne, to jasno, że idziemy do nowego przewrotu: środek ciężkości, który dziś znajduje się bliżej południowego bieguna, przejdzie z czasem w północną półkulę: wszystkie południowe morza rzucą się na północ i zaleją dzisiejsze kontynenty, a odkryją nowe na południu. Rachunek pokazuje że najkrótsza zima na północnej półkuli i odpowiednie tejże największe nagromadzenie lodu na południowym biegunie było w 1248 roku. Do tego czasu lodowa powłoka, otaczająca południowy biegun, ciągle się powiększała; lecz od 1248 roku zaczął się perjod oziębiania się północnej półkuli, i co rok teraz na północnej półkuli tworzy się więcej lodu jak na południowej, tak że w r. 7772 nagromadzenie się lodów na obudwóch półkulach zrównoważy się.

Zgodnie z tą teorją, nasza półkula do potopu była obciążona ogromną masą lodu, który od biegunów dochodził do 70" szerokości; prawie cały dzisiejszy stały ląd był zatopiony i tylko niektóre wierzchołki gór wyglądały z morza jako wyspy. Na południowej półkuli przeciwnie były obszerne kontynenty. W ciągu wielu tysięcy lat przed potopem gdy południowe lądy doszły do maximum, ruch wód powinien był zacząć się niewidocznie i oznaczać się podwodnemi prądami, kierującemi się z północy na południe, i większą głębiną wód na południu. Ten spokojny stan mórz powinien był po-■ zostawić osady, świadczące o ostatnim pobycie wód na naszej półkuli. Od tego czasu jak ciepło na północy zwiększyło się, granica północnych lodów ciągłe usuwała się, a granica południowych rozszerzała; od tej podwójnej przyczyny środek ciężkości, znajdujący się na promieniu idącym ku północnemu biegunowi, przybliżył się do środka ziemi, a płynne masy przybrały ruch prędszy. Kiedy zaś powiększenie ciepła roztopiło lody północne, ruszyły się one razem; środek ciężkości szybko przeszedł na południe, równowaga mórz naruszyła się i masy północnych wód rzuciły się, zatapiając lądy południa i odkrywając dno swe na północy.

Jeżeli na podstawie wyrachowania możemy powiedzieć co czeka ziemię w przyszłości, to można powie-

I tak 12925 lat jest to perjod przejścia wód z północnej półkuli na południową i na odwrót, a zatem i czas następujących po sobie potopów.

dzieć także, kiedy był ostatni potop. Obliczenie pokazuje 4500 lat przed narodzeniem Chrystusa, to jest prawie w tym czasie, jak to wskazuje chronologja żydowska.

Popatrzmy teraz, czy prawda, że nierówność w grubości lodowców, pokrywających obadwa bieguny ziemi, jest tak wielka jak pokazuje teorja? Czy w samej rzeczy bieg okoliczności potwierdza przepowiednie, oparte na wyrachowaniu, i nakoniec, czy wszystko idzie zgodnie z tą teorja?

Pierwsze potwierdza długość cienia, który rzuca ziemia na księżyc, w czasie zaćmienia księżyca. Południowy biegun widocznie jest wyższy od północnego, jak to zauważał jeszcze Kepler, okoliczność tę można objaśnić tylko istnieniem lodowego sklepienia na południowym biegunie, który jest wyższy od północnego. Należy zauważać, że chociaż ziemia jest spłaszczoną około biegunów, lecz tego spłaszczenia prawie nie można zauważać, bo lodowe sklepienia, które narosły na biegunach, według obliczeń profesora Ademar’a mają od 200—400 wiorst wysokości.

Obaczmy teraz czy nie zauważano już w naszym czasie oziębienia północnej półkuli i zmniejszenia ilości lodów na południu.

Powiększenie zimna na naszej półkuli zauważano już od dawna. Graniczna linja winogron ciągle się usuwa na południe, tak że uprawa winnic w północnej Francji powoli ustaje, przechodząc na południe. Na wszystkich śniegowych górach ciągle pada więcej śniegu, niż topnieje w ciągu lata. Jest wiele przykładów, dowodzących, że lodowce teraz zajmują daleko większą przestrzeń w porównaniu z tą, jaką zajmowały wiele lat temu. Bardzo wiele doskonałych jeszcze w początku tego stulecia dróg i górnych przejść zaniesione teraz śniegami i nietopniejącemi lodami. Na miejscu gdzie teraz znajdują się piękne lodowce Rosenlauy, sto lat temu zieleniały najpiękniejsze szwajcarskie łąki. Wiele

lodowców Szwajcarji, naprzykład Aletsch, Fischer, Zmuth, końcami swemi dotykają lasów, które sądząc według grubości pni, istnieją tam lat dwieście, trzysta. Domy, które od niepamiętnych czasów uważały się jako zupełnie bezpieczne od strasznych swych sąsiadów — lodowców, dziś są zrujnowane przez nie; wiele miejsc, na których poprzednio były pola i ogrody, teraz ciągle pokryte śniegowym pokładem; góry nie dawno jeszcze zielone pokryły się dziś lodowcami.

Lecz jeżeli powiększenie zimna zauważano w średniej Europie, to w północnych krajach to powiększenie jeszcze więcej czuć się daje. Kiedy Hugby odkrył Szpic-berg w XVI. wieku, to ze skandynawskich tradycji dowiedział się o obszernych ziemiach, które poprzednio ciągnęły się od Grenlandji do północnych brzegów Rosji; dziś tam obszerne lodowe pole. Poprzednio rybni prze-mysłowce bardzo często jeździli do Szpicbergu, dziś go zupełnie porzucono z powodu okropnego zimna i trudności pływania wśród lodów.

Islandja coraz mniej staje się dogodną do mieszkania na niej, podczas gdy w początku X. wieku wyspa ta miała bardzo znaczną ludność; mieszkańcy północno-wschodniej części wyspy literalnie są wyparci lodem i śniegami i cała przestrzeń morza miedzy Islandja i Gren-landją, poprzednio otwarta, dziś zupełnie pokryła się lodami. Pień drzewa, znaleziony w Grenlandji pokazuje, że dość silna roślinność istniała niegdyś tam, gdzie dziś nie znajdują ani drzewa, ani krzaku. Przemysłowcy, którzy poprzednio, łowiąc wieloryby, przepędzali zimę na północno-wschodnich brzegach Nowej Ziemi, teraz z powodu lodów dobrać się tam nawet nie mogą. Ostatnia wyprawa wysłana dla odszukania Franklina, odkryła ślady mieszkań i uprawy ziemi tam, gdzie teraz życie jest niemożebne, bo ziemia znikła pod grubym pokładem śniegu. Wszystkie północne morza od lodów co rok stają się mniej dostępne.

Przejdziemy teraz do południowej półkuli. Jeżeli wnioski astronomji sprawiedliwe, to powinniśmy tam spotkać się ze zjawiskami zupełnie przeciwnemi tym,

które zauważano na północy. W samej rzeczy, ilość lodów na południowej półkuli ciągle się zmniejsza i marynarze coraz bliżej podchodzą do południowego biegunu. Znakomity Cook, spotkawszy niezwalczoną tamę w lodach i nie mogąc posunąć się dalej jak do 60° południowej szerokości, powiedział że dalej od niego nikt nie doje-dzie. Nie przeszło i sześćdziesięciu lat od tego czasu — John Koss i Dumont-Durville nie tylko dotarli do 78° południowej szerokości, lecz jeszcze odkryli tam ziemie Wiktorji, Adeli i Luis-Filipa z wulkanami Terror i Ereb.

Zwolennicy tej teorji objaśniają zniknienie wielkiej liczby zwierząt, w przedpotopowej epoce mieszkających na ziemi, następnym sposobem: Przedostatni potop szedł z południa na północ. Wody, rzuciwszy się z południa, przepędziły przed sobą zwierzęta pierwobytnego świata: słohie, nosorożce, mamuty, jelenie itd., które uciekały na północ do Sybiru i Ameryki, do lodowatych krajów północnego pasu. Tam zmęczone głodem, odrętwiałe od zimna, padały i tonęły w ogromnej ilości bagien; morze zatopiło wszystkie niskie miejsca i pokryło tę obszerną mogiłę piaskiem i mułem; po ostatnim zaś potopie odkryły się północne ziemie i ciekawi geologowie, czytający z kości historję przeszłych pokoleń, mogą przeczytać także co oczekuje potomków ich w przyszłości.

Że w samej rzeczy ruch wód szedł od południa na północ, można przekonać się z wielkiej ilości erratycznych kamieni znajdowanych w Australji. Tu jak i na naszej półkuli są one rzadsze w miarę zbliżenia się do kół zwrotnikowych i kończą się z 35°. Grodnem jest oprócz tego uwagi, że kierunek w którym szły te kamienie, zupełnie przeciwny jest kierunkowi ich w Europie. Dlaczego wody potopu rzuciły się nie w kierunku południowych linji, lecz z północno-północnego wschodu ku południowo-południowemu zachodowi, teorja potopów, oparta na usunięciu się środka ciężkości, objaśnia dziennym ruchem ziemi około osi. Pod równikiem każdy punkt przechodzi 1400 stóp w sekundzie, pod 60° prędkość obrotu jest dwa razy słabszą i im bliżej podchodzi do biegunów, tern obrot jest powolniejszy. Dlatego też, przy przejściu z miejsc, gdzie prędkość ruchu ziemi jest mniejsza,

— 275 —

w miejsca gdzie jest silniejsza, wody powinny były pozostać po za ruchem ziemi i stosownie do tego otrzymać nowy kierunek.

Hipoteza ta, chociaż i nie objaśnia przyczyny padania aerolitów, bardziej dostępna jest pojęciu jak uderzenie komety, lub innego ciała niebieskiego o ziemię.

Spojrzawszy na mapę przedstawiającą Europę w epoce trzeciej formacji widzimy, że ląd na północnej półkuli składa się z mnóstwa wysp związanych przesmykami. Jeżeli teorja potopu od zmiany środka ciężkości jest prawdziwa, to bardzo być może że właśnie w tej epoce wody północnej półkuli zaczęły już powolny ruch swój na południe, odkrywając coraz więcej dno morskie i powiększając obszar wysp, półwysep i przesmyków. Jak tylko wody potopu, zmywszy powierzchnię naszej półkuli, rzuciły się na południowe kraje, rozwalając i topiąc wszystko co tam istniało, nasze lądy wyjrzały z pod wody, mając dziwną postać. Cały kontynent, taki jakim jest dziś, podniósł się z wody, pokryty mnóstwem jezior, -błot i wewnętrznemi morzami. Wiele jezior słonej wody, nie otrzymując pokarmu z zewnątrz, wyschło parując powoli; drugie podsycane wodą padającą z atmosfery i przynoszoną górnemi potokami i rzekami, pozostały do tego czasu, powoli zmieniając się na zbiorniki słodkiej wody. Niektóre głębokie miejsca, zajęte morzami poprzedniej epoki, były zarzucone różnemi osadami wód, napływających ze wszystkich stron, wypełniły się i obeschły. Wody potopu, przy przejściu na południe, przeskakując przez góry, wykopały u ich podnóża wielkie zagłębienia, otoczone spadzistemi brzegami.

Że wszystko szło mianowicie tym torem, potwierdzają fakta. Spojrzyjcie na mapę. Na południu od równika, w miejscach zatopionych, nie znajdziecie ani jednego znacznego zbiorowiska wody na lądzie, oprócz błot, które deszcze zrządziły. Wszystkie wielkie jeziora: Kaspijskie, Aralskie, Bajkalskie, szwedzkie, rosyjskie, szwajcarskie, północnych Włoch, łańcuch jezior Stanów Zjednoczonych i Nowej Brytanji należą do naszej półkuli. Spojrzyjcie na mnóstwo zamkniętych mórz, wąskich i krętych kanałów, mnóstwo zatok i odnóg w północnej części Europy, Azji i Ameryki; spojrzyjcie na spadziste brzegi Śródziemnego morza — wszystko to nosi na sobie ślady przeszłej powodzi, wszystko świadczy o strasznej czynności potopu. Ruchem wód z północy na południe nie tylko objaśnia się istnienie wśród lądu słonych jezior, i jezior nie mających przypływów, jak naprzyklad Czarnego, Suną, Ubyhskiego i innych, lecz i istnienie słonych piasków Sahary, Gobi, .okolic Kaspijskiego i Martwego morza, południowych stepów Rosji, dolin Eufratu, obszernych Lanosów południowej Ameryki i utworzenie się znakomitych pokładów soli, np. w Wieliczce i w Bochni.

¹

Wiadomo jak mało do tego potrzeba: para od samowaru przy świetle słońca rzuca cień na ścianę, a mgła mająca 20 stóp grubości zupełnie zakrywa słońce.

IX. Historja ziemi po powszechnym potopie.

Silne parowanie wody, w pierwszych chwilach po potopie powinno było sprowadzić bardzo częste deszcze; w skutek czego wody nieraz przepełniały wysokopo-łożone jeziora do tego stopnia, że rozrywały tamy je otaczające, i wylewając się w doliny zatapiały takowe tworząc płodne tarasy z naniesionego piasku i ziemi.

Częste te rozrywy brzegów jezior były przyczyną miejscowych potopów, o których wspominają tradycje prawie wszystkich ludów. Lecz zapewne niemałoważną przyczyną miejscowych potopów było podniesienie się wielkich przestrzeni, w skutek nieustannej czynności wewnętrznych sił ziemi. Siły te nie pozostawały w spokoju ani jednej chwili; tylko w miarę zgrubienia ziemskiej skorupy nie mogły wykazać swej niespokojnej natury tak często, jak poprzednio, spotykając silny opór w masach otaczających płynne wnętrze naszej kuli. Lecz gdy siły te ześrodkowywały się, łamały przeszkody, z grzmotem rozrywały ziemską skorupę i podnosiły ją na znaczną wysokość. Wspomnieliśmy już, że po potopie utworzyły się wielkie góry; do ich liczby należy zaliczyć Kordyljery, Alpy, góry Atłasu. Naturalnie, że przy podniesieniu się takich ogromnych przestrzeni wśród lądów, rzeki i jeziora na nich znajdujące się zostały także podniesione, wypróżnione i wylane w doliny, otaczające tych nowych olbrzymów, Jeżeli przedstawimy

Nie ma potrzeby mówić o innych przyczynach, mogących po powszechnym potopie zrodzić miejscowe, gdyż wskazane przez nas dostatecznie objaśniają przyczynę ich pochodzenia.

sobie podobne podniesienie pośród mórz, naprzykład Pi-reneów, które jak widać z ich budowy wyszły z łona wód po potopie i oddzieliły Atlantyk od Śródziemnego morza, to można pojąć jakie okropne zmiany musiały były zajść na ziemi w skutek rozlewu takich ogromnych mas wody.

Rozlewy jezior w jednych miejscach, zniszczenie ich napływowemi ziemiami w drugich, zmniejszały ilość tych jezior i błot na lądzie, a razem z niemi znikały przyczyny ciągłych deszczów.

W epoce utworzenia ogromnych kontynentalnych przestrzeni, fizyczne siły, działające do tego czasu na ziemi, bez wątpienia zmniejszyły się w naprężeniu swojem i zmieniły się po części: rozkład ciepła na ziemi stał się jeszcze mniej jednakowym jak przed potopem; pojawił się nowy porządek na ziemi. Na wierzchołkach gór woda zaczęła osiadać w postaci śniegu i ogromnych mas lodu. Lodowce ochładzając jeszcze więcej górne warstwy atmosfery, wkrótce pochłonęły taką wielką ilość pary z powietrza, że obciążone nią i przesiąknięte zaczęły ślizgać się po bokach gór w doliny, rozrywając i rysując skały, między któremi odbywały swoją drogę, niosąc na sobie oderwane ułamki skał.

Kilka razy wspominaliśmy o stosunkowej starożytności ziemskich pokładów i dotychczas nie objaśniliśmy, jak zrobiono tę klasyfikację. Oto z jakich danych sądzą o tern: Jeżeli w jakimkolwiek systemie gór Syluryjski lub Dewoński pokład stanął w pochyłym kierunku, podczas gdy pokład kamiennego węgla, na nich leżący, zachował swój poziom, możemy zrobić wniosek, że podniesienie nastąpiło po ukończeniu tworzenia się Dewońskiego pokładu. Jeżeli w drugiem miejscu znajdujemy, że i kamienno-węglany pokład podniósł się, a Permski i następne za nim formacje zostały poziome, to naturalnie, że łańcuch gór był podniesiony po utworzeniu się po-

— 278

kładu kamienno-węglanego. Z tego można zrobić wniosek, że łańcuch gór jest tern starszy, im większa ilość osadowych pokładów zachowała poziome położenie. Znakomity francuski geolog Elie de Beaumont, oznaczając tym sposobem stosunkowy wiek gór Francji i Anglji zauważał, iż te łańcuchy, których pochodzenie należy do jednego czasu, mają kierunek równoległy; ż czego zrobił wniosek, że w każdym perjodzie podniesienie gór szło w kierunku równoległym. To odkrycie poprowadziło do oznaczenia wieku takich gór, które jeszcze nie były zbadane geologicznie. Badania tego uczonego potwierdziły teoretyczne wnioski, iż im góry są starsze, tern wysokość ich mniejsza. Tym sposobem do najstarszych gór w Europie należą góry dolnego Renu, mające 2600 stóp, i Harcu 3500 stóp. Późniejsze zaś — Pireneje i Apeniny dochodzą 10 tysięcy stóp; jeszcze późniejsze nadmorskie Alpy 13 tysięcy stóp, i nakoniec najnowszy system, główne Alpy 14 tysięcy stóp. Toż samo stosuje się do gór w innych częściach świata. Do najnowszych naprzykład należą amerykańskie Kordyliery. Z tego można zrobić wniosek że siły, które podnosiły góry, w późniejszym czasie w skutek większego stwardnięcia skorupy nad roztopioną masą wnętrza ziemi, miały większą energję, większe naprężenie jak poprzednie. Sądząc z tego, że w Ameryce znajduje się więcej jak w innych częściach świata górzystych przestrzeni nowego utworu, można powiedzieć że ląd ten utworzył się później, że zatem Ameryka sprawiedliwie nazwana Nowym światem.

X. Zmiany zachodzące na ziemi w teraźniejszym czasie.

obecnie.

Popatrzmy teraz jakie zmiany zachodzą na ziemi

Wszystkie ruczaje, rzeki i rzeczki na ziemi znajdują się w ciągłym ruchu i nigdy nie zostają bez wody; wszystkie wpadają w morze, jednak morze nigdy się nie przepełnia wodą. Pochodzi to stąd, że woda ma własność parowania i mięszania się z powietrzem, które

będąc w ciągłym ruchu, przenosi wodną parę na suchą powierzchnię ziemi, na którą ona znowu pada w postaci mgły, śniegu, deszczu i gradu. Ponieważ potoki płacą daninę morzu temi tylko wodami, które spływają z gór i wszystkich miejsc wyżej leżących, góry zaś otrzymują te masy wód z morza, w morze więc wpada tyleż wody, ile poprzednio z niej wyparowało. Tym sposobem parowanie i padanie wód z atmosfery znajduje się w ciągłej równowadze: na powierzchni ziemi wszystkie potoki dążą do morza, a z wierzchu, niewidzialnie, w powietrzu ogromne masy pary płyną do źródeł, napajają je i podsycają tym sposobem ich nieustanną czynność.

Wody, spływając z gór i pagórków, zmywają z nich lub odrywają drobne cząsteczki i osadzają je w głębiach któremi płyną. Wszystkie rzeki napełnione są temi wędrownemi cząsteczkami, które przenosząc się na tysiące mil od miejsca urodzenia, zamulają koryta i ujścia do takiego stopnia, że wiele rzek stało się zupełnie niedostępnemi z tej przyczyny. W europejskich rzekach ilość tych małych wędrowców nie jest tak wielka, i pra-• wie nigdzie nie przewyższa kilku sześciennych stóp na sekundę co jednak w ciągu długiego czasu tworzy masy przechodzące wielkością nasze wyobrażenie; jednak wszystko to jest niczem w porównaniu z wielkiemi rzekami innych części świata. Nil, naprzykład, corocznie wynosi 200milionów sześćściennych stóp. Mississippi 4500, Ganges 6 tysięcy milionów. Gdyby taką roczną masę zsypać nade Lwowem naprzykład, to ona nietylko by zupełnie pokryła stolicę Galicji, lecz długoby należało w niej kopać nimby się dokopano do krzyża św. Jura. A to dzieje się nie rok, nie dziesiątki lat, ani nawet setki, lecz wiele tysięcy lat.

Im bystrzejsze są rzeki, tern większą ilość zmytych cząstek niosą z sobą; im powolniej płyną, tern lżej te cząsteczki osiadają. Z tego pochodzi że gdzie woda spotyka w swoim ruchu przeszkodę, naprzykład przy ujściu, od przeboju morskich fal, tam osiadanie cząstek największe; dla tego też prawie wszystkie wielkie rzeki przy ujściu zamulają się. Mielizny, powiększając się corocznie, stają się wielką zawadą; dlatego też wiele rzek z ujścia rozdziela się i okrążając te napływy wpada w morze dwoma lub więcej korytami, W czasie wysokiej wody jak rzeki tak i morza nanoszą nowe masy gliny i piasku na utworzone już mielizny, tak że one rosną co raz więcej i pokrywają się z czasem roślinnością, mieszkańcami, i tam gdzie poprzednio płynęła rzeka, tworzy się nie tylko ląd, lecz żyzne i zaludnione kraje. Na tern nie koniec. Masy napływowego piasku i gliny oddalają nawet brzeg morza, zamulając go powoli.

Podobne tworzenia się suchych przestrzeni przy ujściu rzek, z figury swojej bardzo podobnych do greckiej litery A, nazywają tworzeniem się delt. Najwięcej słynną jest delta Nilu w Egipcie; cały dolny Egipt i nawet cała północno-niemiecka płaszczyzna utworzyła się podobnym sposobem. Wisła, Odra, Elba, występując z brzegów i zalewając ziemie, któremi przepływają, zostawiają na nich warstwę mułu i piasku, która powiększa się corocznie i ciągle więcej zamula ujście; Wisła szczególnie niesie tak ogromną ilość cząsteczek ziemi i tak mocno je osadza u swego ujścia, iż rzeka jest bliską zupełnego zamulenia. Ujścia Dunaju tak się zamuliły, że dla odnowienia komunikacji z Czarnem morzem różne rządy musiały wejść w umowę w celu ich oczyszczenia.

Jeżeli rzeki zmieniają postać krajów, przez które płyną, to morza w tym względzie działają z jeszcze większą energją. W jednem miejscu obrywają brzegi swoje, rozbijają i podmywają skały, w drugiem osadzają zabrane cząstki, zmieniając ciągle kształty brzegów. Wyspę Helgoland do tego stopnia rozmywają fale morskie, że z pewnością można przepowiedzieć jej zupełne zniszczenie; toż samo zachodzi ze wschodniemu brzegami Anglii; tymczasem zachodnia Francja i Hollandja ciągle się powiększają napływowemi piaskami. Badania ziemi pokazują, że tam gdzie dziś znajdują się Niemcy, niegdyś istniał ocean, i że całe północne Niemcy utworzyły się z naniesionych piasków w początku z oceanu, a potem z rzek do niego płynących.

Są pewne dane, z których można zrobić wniosek, jak długo tworzą się podobne nasypy ziemi. Wspo-

— 281 -

mnieliśmy o Egipcie, w "którym najczęściej zachodzą wylewy rzeki. W kraju tym znajdują się bardzo starożytne pomniki siły i potęgi człowieka, których czas zbudowania wiadomy nam z historji. Z tych pomników, można sądzić na ile podniosła sie powierzchnia ziemi w skutek napływów od czasu zbudowania piramid obelisków. Wyrachowanie pokazuje, że potrzeba 36.000 lat na podniesienie się pokładu ziemi o 100 stóp.

Nietylko sama przyroda, lecz i człowiek jest wielką przyczyną zmian zachodzących na powierzchni ziemi, zmieniając kierunek wód, znosząc, skopując góry, wznosząc je w innem miejscu, przekopując przesmyki, przeprowadzając drogi i zakopując przepaście. Lecz ta czynność człowieka należy do innego oddziału nauk który rozpatrzymy później.

Powiedziawszy wszystko o postępowym rozwoju życia na ziemi i o utworzeniu ziemskiej skorupy, dla większej oczywistości przedstawimy idealne przecięcie kory ziemskiej z oznaczeniem położenia pokładów.

Powiedzieliśmy „idealne przecięcie" dla tego, że takie prawidłowe nawarstwowanie zapewne nigdzie się nie znajdzie; po większej części na pierwobytnych pokładach leżą dwa, trzy pokłady i nie ma reszty, a to ztąd pochodzi, że wyszły one z wody w jednem miejscu wcześniej a w drugiem później.

-282-

Pierwsza formacja

Przechodowa i droga formacja

Trzecia formacja

Potopowe i nanośne formacje

?!

CO

*sl

S-s

ag

mm

mm

Wewnętrzna rozpławiona masa ziemi.

Stwardniałe masy ogniowego pochodzenia. Granitowe skały.

Pierwsza formacja.

Przechodowa formacja.

Kamienno węglana formacja.

ire~;iasPBi)

Druga formacja.

Trzecia formacja.

Nanosy utworzone w czasie potopu Nanosy utworzone po potopie.

Aerolity.

Atmosfera. Wysokość jej, gęstość i ciśnienie zmniejszają się w miarę ostygania ziemi.

Skorupa ziemi ciągle staje się grubszą od wewnętrznego ostygania mas i od napływów.

Granitowe masy stają się grubszemi w miarę ostygania wewnętrznej płynnej masy ziemi.

Wewnętrzna roztopiona masa oziębia się nie tak prędko i zmniejsza w miarę zwiększenia się grubości kory ziemskiej.

XI. Przyszłość ziemi.

Skończmy nasz przegląd historji ziemi zatrzymując się nad pytaniem, które nasuwa się mimowoli na myśl każdemu myślącemu człowiekowi: Czy możemy oczekiwać jeszcze jakich przemian na ziemi?

Sądząc z wszystkich danych, ziemia nasza ciągle się zmienia, ciągle dąży do doskonałości, ciągle nosi na sobie piętno życia i rozwoju. Widzieliśmy, że w miarę powiększania się grubości skorupy ziemskiej, pojawiały się nowe zwierzęta i rośliny, przechodzące od prostych form do więcej skomplikowanych, od niższej organizacji do wyższej. Z początku istniały tylko takie zwierzęta, które żyły mniej więcej życiem roślinnem, potem pojawiły się ryby, na ziemi ziemnowodne, potem różnego rodzaju ptastwo, owady i zwierzęta ssące, nakoniec pojawi! się człowiek — najdoskonalsze zwierzę. Z resztek znajdujących się w ziemi, postępowość w tworzeniu się roślin i zwierząt tak widoczna, że nie pozostaje najmniejsza wątpliwość, iż organizmy rozwijały się, przechodząc od prostych do skomplikowanych form. Rozwój ten szedł odpowiednio z rozwojem samej ziemi; nowe rodzaje roślin i zwierząt występowały zawsze wtedy, gdy ziemia doznała nowych przekształceń, każda nowa epoka rozwijała zawsze nowe a doskonalsze istoty. Wszędzie i ciągle widzimy, że przemiany ziemi znajdowały się w ścisłym związku z życiem na niej rozwi-jającem się, i że najwyższy rozwój roślinnego i zwierzęcego świata odpowiadał najwyższemu rozwojowi samej ziemi.

Ta ciągła dążność do doskonałości we wszystkich epokach pozwala myśleć, że ten sam stosunek zostanie prawem i na czas przyszły. Świat roślinny i świat zwierzęcy znajdują się w pewnym stopniu powolnego, lecz ciągłego rozwoju; cóż może go wstrzymać w dal-szem doskonaleniu się?

Człowiek dziś jest najdoskonalszem zwierzęciem na ziemi; był jednak czas, kiedy on nie istniał, i kiedy bez wątpienia małpa stała na czele zwierząt. Czy nie można z tego zrobić wniosku, że za wiele tysięcy lub

miljonów lat, pojawią się na ziemi nowe, wyższe istoty, które będą stać tak wysoko nad człowiekiem, jak człowiek stoi nad małpą, lub nad jaszczurkami przeszłych wieków? W samej rzeczy, nic nie daje prawa wnioskować, żeby dzisiejszem położeniem życia na ziemi wypowiedziane było ostatnie słowo w historji rozwoju. Jakież będą te organizmy, śpiące na teraz w łonie czasów? Trudno odpowiedzieć na to pytanie. Jednakowoż patrząc na postępowy rozwój życia na ziemi uderza nas nie tyle fizyczna organizacja, ile duchowe kształcenie się istot, występujących jedne za drugiemi. Człowiek zdolnym jest nieskończonego duchowego rozwoju; a ponieważ ten rozwój w samej rzeczy ciągle się naprzód posuwa, to można powiedzieć, iż nie ma żadnej potrzeby, żeby się pojawiły na miejsce człowieka nowe stworzenia, nowe wyższe istoty. Porównanie czaszek ludzi żyjących w dawnych czasach, z czaszkami żyjących dzisiaj, pokazuje, że im starożytniejszy człowiek, tern więcej ma rozwiniętą tylną część głowy, a czoło ma tern węższe. Cywilizacja widocznie zrobiła tę przemianę powoli, bo obserwacje pokazują, że im wyższy rozwój człowieka, im zdolności jego większe, tern lepiej rozwinięty mózg jego i ilość jego większa. A zatem z rozszerzeniem nauk i oświaty, rodzaj ludzki ulepsza się nietylko w fizycznym, ale i w moralnym względzie. Zmiany te przechodzą z ojca na syna, i mogą ciągle się doskonalić i ciągle iść naprzód. Kto wie, może jenjalni ludzie są poprednikami tych nowych pokoleń, które z czasem zamieszkają ziemię ? Przy naturalnej dążności człowieka do doskonalenia się duchowego, przy ciągiem staraniu się jego o wzbogacenie swej wiedzy, pole badań i odkryć rozszerza się codziennie i nie ma zdaje się żadnej potrzeby przypuszczać konieczności zjawienia się wyższych stworzeń, bo człowiek z czasem, pod względem swego duchowego rozwoju, ani trochę nie będzie podobnym do dzisiejszego człowieka.

SPIS RZECZY.

ASTRONOMJA.

Wstęp, Do młodzieży polskiej ....

I. Gwiaździste niebo. Mapa nieba. Gwiazdy pierwszej i drugiej wielkości.....

II. Światło gwiazd. Przyczyna niejednakowości koloru gwiazd. Odkrycie Bunsena i Kirchhofa. Chemiczny skład niebieskich ciał

III.    Gwiazdy perjodyczne. Zkąd pochodzi to zjawisko.

Badanie mieniących się gwiazd za pomocą spektru 17

IV.    Ilość gwiazd i porównanie ich światła. O teleskopach ........

V. Oddalenie gwiazd. Sposób obliczania oddalenia

gwiazd. Parallaksy. Bystrość przebiegu światła .    23

VI.    Jaka jest wielkość gwiazd i czem napełniona prze

strzeń niebieska. Jaka gwiazda leży najbliżej nas. Subtelność materji napełniającej przestrzenie niebieskie........

VII.    Podwójne, potrójne i poczwórne gwiazdy. Czas

obrotu różnych podwójnych gwiazd około wspólnego środka ich ciężkości. Bóżnica kolorów podwójnych gwiazd i przyczyna tej różnicy. Ocenianie siły teleskopów za pomocą obserwacji gwiazd podwójnych. Nieregularność rozmieszczenia gwiazd na niebie nie jest skutkiem prostego wypadku ...    ....

VIII.    Mleczna droga. Granice i głębokość tej drogi;

forma drogi mlecznej; zgęszczenie światła i „worki węglowe*........

Strona

13

21

27

31

IX.    Mgławidła; natura ich i forma. Herszla sposób mierzenia głębokości przestrzeni za pomocą mgławideł. Oddalenie mgławideł od nas; mgławidła planetarne. Przestrzenie które one zajmują. Zmiany zachodzące w mgławidłach przy tworzeniu się światów. Zgęszczanie się gwiazd i tworzenie miejsc opustoszonych. Mleczna droga mgławideł. Najbogatsza w mgławidła część nieba. Mgławidła w południowej części nieba

X.    Euch gwiazd. Kierunek ruchu naszego systemu słonecznego. Prędkość tego ruchu. Euch wszystkich gwiazd naokoło ogólnego środka ciężkości. Gdzie się znajduje ten środek ciężkości; czas w którym się obieg cały dokonywa .

XI. Ciężkość słońca i planet. Wielkość średnicy ziemi, oddalenie księżyca. Coby się stało z zićmią gdyby księżyc upadł na nią. Masa i waga podwójnych

gwiazd.........

XII. Tworzenie się światów. Eóźnego rodzaju siły w przyrodzie. Siła przyciągania, główny czynnik w tworzeniu się światów. Przyczyna dla czego ciała niebieskie wskutek przyciągania krążą naokoło siebie, a nie padają jedne na drugie

XIII.    Tworzenie się słonecznego systemu. Sfera przy

ciągania słońca. Teorja Lapłac^a, objaśniająca jak się tworzyły światy należące do słonecznego systemu. Prawdziwość tej teorji. Przyrząd Pla-teau’a do przedstawienia wszystkich zjawisk, które towarzyszyły tworzeniu się światów. Czy mogły wszystkie ciała znajdować się w stanie pary?.........

XIV.    System słoneczny. Średnica każdego planety, oddalenie jego od słońca i czas obrotu. Marnowanie przestrzeni w systemie słonecznym. Trwałość tego systemu. Planety w ruchu około słońca .

XV.    Słońce. Właściwa masa słońca i świetlana atmosfera otaczająca go. Obrót słońca naokoło osi. Plamy słoneczne; pochodnie słoneczne. Przyczyny ich powstawania. Wielkość tych plam. Wielkość

40

48

52

60

67

słońca. Odkrycie Kopernika. Dla czego średnica słońca zimową porą zdaje się być większą .

XVI.    Światło zodjakalne i ciepło słoneczne. Znaczenie ciepła słonecznego dla ziemi. Ilość ciepła, które wydaje słońce. Słońce jest ogniskiem życia roślinnego i zwierzęcego. Praca, którą słońce wykonywa. Co podtrzymuje ciepło słoneczne. Co by się stało z ziemią, gdyby gwałtownie była zatrzymaną w ruchu około słońca ....

XVII.    Merkury. Zmiany tego planety. Stosunki miejscowe w porównaniu do tychże na ziemi .

XVIII. Wenera. Stosunki miejscowe. Piękność tego planety. Zmiany Wenery. Plamy na Wenerze. Przejścia Wenery przez tarczę słoneczną. Atmosfera na Wenerze......

XIX. Ziemia. Dowody że ziemia jest okrągłą. Siła przyciągania. Wielkość koła ziemskiego. Euch ziemi po orbicie. Kiedy ziemia leży najbliżej i najdalej słońca.......

XX.    Księżyc. Oddalenie księżyca. Wielkość jego śre

dnicy. Siła przyciągania na księżycu. Czy wydaje księżyc jakie ciepło. Plamy księżycowe; objaśnienie różnych zjawisk na księżycu. Księżyc nie posiada powietrza. Trzy rodzaje ruchu księżyca. Co możnaby zobaczyć z księżyca na ziemi. Keple-rowskie prawo ruchu wszystkich ciał niebieskich. Zmiany księżyca i ich objaśnienie. Odbicie światła ziemi na księżycu......

XXI.    Zaćmienia księżycowe i słoneczne. Objaśnienie tego zjawiska. Pełne i częściowe zaćmienie. Ile bywa zaćmień w ciągu roku. Złota liczba. Co uważamy w czasie pełnego zaćmienia słońca .

XXII. Przypływ i odpływ morza. Przyczyny tego zjawiska. Dwa rodzaje przypływów: słoneczny i księżycowy. Gdzie się znajduje największe wzniesienie wód. Wpływ brzegów, natury dna i wiatrów na przypływy i odpływy. Kiedy bywa największy przypływ. Korzyść, którą przynoszą przypływy i odpływy dla ziemi ....

80

89

95

97

102

107

114

XXIII. Mars. Stosunki klimatyczne na tym planecie; morza, lądy, lodowce, atmosfera. Kiedy można najlepiej obserwować tego planetę? Przyciąganie na Marsie, rok i dzień Marsowy. Ciepło i światło na Marsie. Odmiany Marsa

XXIV.    Małe planety. Hipotezy o pochodzeniu tych pla

net. Ilość małych planet; zboczenia w ich ru-chu. Gdzie się krzyżują drogi małych planet i gdzie je najlepiej badać. Siła przyciągania na małych planetach......

XXV.    Komety Enke’go, Bieli i Faye’go; drogi ich około

słońca. Szczególne zjawiska spostrzeżone na tych kometach........

XXVI.    Jowisz. Wielkość Jowisza w porównaniu z ziemią.

Oddalenie od słońca i czas obrotu około osi. Co zauważano na Jowiszu? Cztery księżyce Jowisza, oddalenie ich od tego planety i czas obrotu. Zaćmienie słońca na Jowiszu. Zaćmienie księżyców Jowiszowych. Obliczenie prędkości światła, oparte na obserwacji zaćmień księżyców Jowiszowych. Pory roku i atmosfera na Jowiszu; siła przyciągania Jowisza......

XXVII. Saturn i jego pierścień. Oddalenie Saturna od słońca i długość jego orbity Rok Saturna. Jak wygląda słońce na Saturnie. Siedm księżyców Saturna. Wielkość pierścienia. Pochodzenie pierścienia. Stosunki klimatyczne na Saturnie i jego pierścieniu. Jak wygląda Saturn mieszkańcom pierścienia i jak wygląda pierścień mieszkańcom Saturna? Prędkość obrotu pierścienia Saturna. Prawdopodobny los tego pierścienia w przyszłości .    .    .    ......

XXVIII. Uran. Odkrycie Urana. Oddalenie od słońca i czas obrotu. Światło i ciepło słoneczne na Uranie. Wielkość planety; sześć jego księżyców; dziwny kierunek ich ruchu. Dzień i noc na Uranie

XXIX. Neptun. Odkrycie tego planety przez Leyerrier’a za pomocą badania zboczeń w ruchu Urana. Odległość jego od słońca, wielkość i masa. Jakie

121

125

127

131

135

■wnioski można wyciągnąć z obserwacji biegu Neptuna. Siła światła słonecznego na Neptunie. Czas obiegu Neptuna około słońca

XXX. Komety. Głowa, włosy i ogon komety. Przyroda tych ciał niebieskich. Dawne przesądy. Ruch komet odbywa się po bardzo wykrzywionych li-njach. Dla czego tak trudnem jest obliczenie drogi komety? Dla czego komety zbliżając się tak bardzo do słońca, nie padają na nie ? Czy jest możebne zetknięcie się komet z ziemią? Czy zetknięcie to nie może uczynić żadnej szkody

142

145

naszemu płanecie......

153

XXXI. Najświetniejsze komety: 1680 r., 1774r., 1769r., 1770 r., 1807 r., 1811 r., 1815 r., 1819 r., 1823 r., 1843 r., 1858 r. Czy można zastosowywać warunki bytu naszej ziemi do warunków bytu

komet.........

160

XXXII. Bolidy, padające gwiazdy, aerolity. Skład chemiczny aerolitów, ich postać i temperatura w chwili upadnięcia. Największe aerolity. Objaśnienie tego zjawiska. Szybkość padania aerolitów. Czas w którym można widzieć najwięcej padających gwiazd XXXIII. Podział czasu. Dzień, rok, miesiąc, tydzień. Kalendarze. Podział czasu u Egipcjan, Chaldejczyków, Greków i Rzymian do Juljusza Cezara. Kalendarz juljański i gregorjański. Koło słoneczne. Złota liczba. Epakty. Układanie kalendarza.

167

Wielki rok........

171

XXXIV. Historja Astronomji. Chaldejscy magowie- Fenicjanie. Thales, Anaksimander, Anaksagoras, Pi-thagoras z Samos, Pytheas, Arystoteles, Hip-parchus, Possidonius, Sozigenes, Ptolomeusz, Kopernik, Tycho-Brabe, Descartes, Newton. Pięć głównych systemów budowy świata .

XXXV. Astrologja. Rodzaje astrologji. Podstawy jej. Horoskopy. Thurneisen......

GEOLOGJA.

I. Tworzenie się ziemi z pierścienia oderwanego od równika słonecznego. Utworzenie się jądra i przy-

spieszenie ruchu naokoło osi. Jak daleko sięgała atmosfera ziemi. Powiększanie się temperatury ziemi. Forma ziemi w pierwotnym stanie. Ciężkość różnych warstw ziemi. Powolne oziębianie się kuli ziemskiej. Gdzie się zaczęło twardnienie ziemi. Jak długo trwał perjod ostygania. Działanie chem cznych sił. Utworzenie się powietrza i wody. Czynność wody. Osadowe pokłady .

TI. Czynność wewnętrznego ciepła, zm eniająca zewnętrzną postać ziemi. Powolne podnoszenie się i upuszczanie ziemi. Gwałtowne podnoszenie się ziemi. Trzęsienia ziemi; ich rodzaje i skutki. Trzęsienie ziemi w Kalabrji w 1783 r. Z czego się złożyła pierwsza powłoka ziemi. Skały ognistego pochodzenia. Działanie wody na nie .

III.    O życiu w ogóle i jego objawach. Związek życia roślinnego i zwierzęcego z życiem ziemi. Wszystko co tworzy z:emię zdolne jest do życia. Ziemia łączy pojedyńcze pierwiastki między sobą. Rośliny łączą podwójne połączenia. Zwierzęta są żyjącym produktem roślin. Hipoteza samopowstawania

IV.    Twardnienie skorupy kuli ziemskiej. Perjod najwyższego rozwoju fizycznych i chemicznych sił. Podział życia ziemi na perjody, nazwane formacjami. Przechodowa formacja ....

V. Pierwsze zjawienie się organicznych istot na ziemi. Metamorficzne pokłady. Pokład szarego piaskowca. Pierwsze rośliny i pierwsze zwierzęta Mapa Europy w Sylluryjskiej epoce. Jak dziś rozwija się życie na nagich koralowych wyspach .

VJ. Rozwój życia na ziemi w perjodzie drugiej formacji: a) Kamienno-węglana epoka; jak się tworzyły warstwy kopalnego węgla. Rodzaje węgla. Roślinność węglanego perjodu i ówcześni mieszkańcy ziemi, b) Epoka czerwonego piaskowca; c) epoka pstrego piaskowca; d) epoka muszlistego wapienia; e) epoka kejprowego piaskowca ; f) epoka jurasowej formacji; g) epoka kredowa .

VII. Młodzieńcza epoka życia ziemi. Mapa Europy

187

202

210

215

218

w epoce trzeciej formacji. Pokład grubego paryskiego wapienia. Brunatny węgiel; bursztyn. Roślinne i zwierzęce życie tej epoki. Uwagi nad postępowym rozwojem życia na ziemi. Pojawienie

się człowieka........

VIII. Potop powszechny. Dowody istnienia potopu. Jakie mogły być mechaniczne przyczyny potopu ? Krytyka różnych hipotez. Czy nowe potopy są mo-żebne w przyszłości ? Potopy częściowe

IX. Historja ziemi po potopie. Jak oznaczono stosunkową starość pokładów ziemi ....

X. Zmiany zachodzące na ziemi w teraźniejszym czasie

248

257

276

278

283

XI. Jaka jest przyszłość ziemi ? Czy można spodziewać się jeszcze jakich zmian na ziemi i jaki będzie koniec świata?........

-z

*

6-96

*

. |nr

⁴

i ą

:

.

i

m

ImrS

m£

’• ■■■ -.

:*Ą

o#W

.

W Ml

W

r:^i

r>jŁ

jiji

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

w|-' > $£ij ■ -.1

m

£'

'

Im

Sm

£

9$

,J.

}■■::

• '"jLi

M4

.>3

'