»

fr i Pń

v jĄ* 3

f.# <

are

''.V

L

ï. i

c f

•*r

P

;4::;'P

1

.

!-•- Ci.

r.¹- ■

w

J

■'

*■

fc •

3S?*

*♦

fi

, ».

-

s

,JÜ

*

I

s

& .-4

Y 'À*

>

49*

•■*, f

<JÉ!

*

JT    Æt

W-. la

■l

r

fjM'*

pf

VtfPf

*

i

IKf ■

;t

ké

; Ł

•.

*.P i:

■ •*•

. - rvr

P '

a*

gâfl t

ïâ

*

p

P

F, Ł /

iw

¹ 't H

8fe

ÜÉ

ir

■

r*

f. J

%

Æ*

>-Y

*

/

J5

*■ à

i *

foi 'Y,.-

V

K:J*

flWf

u

f*

Kjf

#

■ ■}.

*

I

'rt'k

t

& k * ™

; •    * i

' -4»    :

•.4L V

jjr

,IN %

S

£ * ,«* H

JF

' */£

*•

WWEaW

*■

■ÉR

ÄF'

yS

i S

♦

'• * JCjjfc ' a

î:

WFé /

%

■

■ht ”

'-'

km

' >r-1 ■ Ç* y

.

m

Mf

».- *<*

«

• •■

ül

î

i* ’

: *’

ml

y

f :

I

\

% gS»r,%33V

Br --♦»«—-fa> »-ww

.: :. ■ •••*:::

l*:l|

,

/

6*

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297698

r?-:

i- f#.:

K% . Kg

j . ~    /'v'ł . .

B .    • •*-' '

B' wSSES

^Ü:

■"*»1

~ 3

B «fcvjfâ

WMk

E-,    vrr; t

. . .

• • :

rSV.- ::i^

S

i-*:

fcrr~ - -"i;

Sfel

/

r

!

*

■

/

\

! : < >

I

m

i

»

»

j

■

i

v- .

■

?

(

\

y

'

/

-•

FRANCISZEK JAWORSKI.

Królowie plscy wo Lwowie.

arnm-vm.

■ 77 Z J ^Zu-mcC'

'4 ($£&iÂoàÿ'

biblotekÎ

\ J-    ..- 2tk '^ - ‘ -r

Ludwika Ambrożego

2 //*,

LWÓW 1906.

NAKŁADEM REDAKCJI „KUR JE RA LWOWSKIEGO“.

—WWW“

v *v

\ ■

»

TH5

■ »I II»»»-    * i**"

\

r/vy

O

*

¥

.

I ^,?)

¹ÎR aÿS>

►

9

/J

%;

■ «

— ——------

S

v.aLj_fc—

■Q

m a

to

i

9

DRUKARNIA POLSKA“ UL. FREDRY 7.

-TJ '

si va!

iï

'■à

IS»

P:“"¹

-ST—

Sa

Or

2F*r

if

Ł7.

Na ».szczęśliwy przyjazd Króla Jegomości« — tryumf szczęśliwego przyjazdu« —ad iucun-dissimum et felicissimum adventum Re-giae Ma i e stati s«

na

wszystkie tony głębokiego stare księgi

— na radość, na szczęście, na

miasta zawitać miał

uczucia rozbrzmiewają ratusza lwowskiego, ilekroć

w mury

Król Polski,

Pan nasz miłościwy«. W takich chwilach suche i lapidarne zapiski, upstrzone cyframi wydatków, dwie poematami. Dziwny, dzisiejszym pokoleniom niezupełnie już nawet zrozumiały entuzjazm bije pełną falą z cyfr owych i naiwnej stylizacji starych buchalterów miejskich. Tak cząstka dużej radości, grzmiących okrzykó szyła się w księdze wiekowej żywcem, nawet z barwnym kolorytem dnia i epoki, który wiał po nad tłumy,

jące z radości, gdy stopa jego dotknęła wreszcie ziemi »tego lwowskiego miasta«.

A w tych witalnych tryumfach nie odszukać by nawet podkładu dzisiejszych manifestacyi lojalnych. Pominąwszy styl, obyczaj epoki, kulturę, minąwszy już nawet fakt,

stają się niele-

się zdaje, jakby jakaś

w zasu-

z szumem uroku, czekające króla i szale-

po-

że Lwowianie, wolnej Polski obywatele, nie z takiem tęsknem rozrzewnię* mieni patrzyli na

osobę współczesnego króla poi-

skiego, jak my dziś na jego wizerunek —to jednak witanie królów polskich we Lwowie miało pewne cechy obyczajowe, których dzisiejszym czasom na zawsze zda się zabraknie. Pewna familiarność obok surowego ceremoniału, poufały stosunek w zgodzie z pojęciem świętej powagi majestatu, głęboka i istotna cześć równocześnie z nieszczerą pompą frazesów, gotowość wreszcie do najszczytniejszych poświęceń, obok pilnego dopraszania się o łaskę i protekcję — wszystko to tworzy atmosferę oryginalnej, starej lojalności i stosunku poddanych do króla, który w dzisiejszych czasach nie znajdzie chyba porównania.

Od Kazimierza Wielkiego począwszy, wszyscy prawie królowie polscy byli we Lwowie, niektórzy nawet bardzo często i bardzo długo tutaj przebywali, dla spraw rządu i sądu, polityki, dla wojny, która ustawicznie prawie gorzała od wschodnich granic Rzeczypospolitej. Mimo to jednak każdy przyjazd królewski był dniem tryumfu dla Lwowa. Nabrzmiewają wtedy księgi rachunków miejskich niecodziennymi a hojnymi, czasem rozrzutnymi wydatkami, pisarz miejski notuje je z większą nawet kaligraficzną starannością, podnoszą kronikarze styl swój w słowa górne i lotne, sam dzień przyjazdu uwidoczniony jest zawsze prawie w księgach du-źemi literami, z pewną powagą i monumentalnością, jak przystoi na epokowy, ważny w dziejach miasta wypadek.

Z opisów tych, wzmianek, rachunków miejskich, ze współczesnych relacji, ze zdarzeń wreszcie dziejowych, które nieraz całą Polskę obiegały na srebrzystych skrzydłach »hosanna« i chwały dla na^

szego miasta — powstaje, obok okieślonego wyżej po« jęcia starolwowskiej lojalności, obraz dziwnie piękny i dziwnie czarowny. Obraz miasta, które całą swoją istotą, każdym kamieniem w rnurach, krwią swoich mieszczan i majątkiem wierne było królom polskim, aż do ostatniego tchu w piersiach... do ostatniego grosza w kasie. Sława wierności i poświęcenia mieszczan lwowskich dla króla i ojczyzny biegła od krańca do krańca Rzeczypospolitej, a stwierdzona wielokrotnie i krwią przypieczętowana w czasie napadów tatarskich, kozackich i tureckich wywoływała hymny pochwalne, pisma dziękczynne, wdzięczne uchwały senatu, napuszyste pienia panegiry-stów, a w samem mieście żywe i wielkie poczucie miłości dla majestatu królewskiego, którem mieszczanin upajał się, jako czemś wyższem, poświęca-nem, świętem nieledwie.

Były, co prawda i przyczyny, które ową aureolę, opromieniającą w pojęciu mieszczan lwowskich osobę każdego króla polskiego, sprowadzały do bardziej realnych mianowników. Uciskane coraz to bezwzględniej i coraz swawolniej przez stan szlachecki, przez kupy skonfederowanego i luzem chodzącego źołnierstwa, niszczone wojną i gorszą jeszcze od wojny polityką ekonomiczną, celną i przemysłową szlacheckiej Rzeczypospolitej widziały miasta polskie, a razem z nimi i Lwów we władzy królewskiej jedyną ostoję i nadzieję ratunku. Był król dla miasta szafarzem przywilejów, rozdawcą jarmarków, wolnych składów, orędownikiem cechów, był dla nich ostatnią instancją sprawiedliwości, ojcem i opiekunem, któremu się użalić na krzywdy, któ-

regô prosić można o zakaz drugiemu, aby nie krzywdził, aby psot nie wyprawiał, aby nie łamat przywilejów, swobody szanował..,

Ale tutaj właśnie moment polityczny przecho-dzi.. w dramat. Ów o wyśnionej potędze majestat królewski, nie mniej był słaby, nie mniej bezsilny od tych, co się jego opiece poruczali. Płaszcz purpurowy królów polskich już od Zygmunta III począwszy, nikogo ogrzać, nikogo ochronić nie potrafił przed samowolą szlachecką, pergaminowe przywileje o majestatycznych pieczęciach nie miały wielkiej mocy wykonawczej, nie było siły, która by obroniła mieszczan od zdzierstwa i wyzysku, od niesłusznych i samowolnie nakładanych kontrybucji własnego żołnierstwa i od całego szeregu nadużyć a politycznej lekkomyślności, która nie dopuściła do wytworzenia się stanu mieszczańskiego i spowodowała ostateczny upadek miast. Jeżeli tedy mieszczaństwo mimo wszystko garnęło się do majestatu królewskiego i otaczało go świętą nieledwie czcią, jeżeli sami królowie wreszcie wśród mieszczaństwa czuli się nieraz bardziej u siebie, aniżeli w obliczu sejmu warszawskiego i Najjaśniejszych stanów Rzeczypospolitej, to węzły tej przyjaźni nie były snąć z materjalnej przędzy osnute, a »szczęśliwe przyjazdy« królów czczą ceremonją i urzędową paradą.

Na zewnątrz bowiem cechy parady miała ta cere-monjalna strona powitania, żegnania i czci oddawanej królom za ich pobytu we Lwowie. Entuzjazm zwykł się na ogół w jednakich formach objawiać,, tylko na tej formie wiek każdy wyciska swe charakterystyczne piętno stylowe i obyczajowe.

Stąd też pobyty królów polskich we Lwowie sporo dostarczają materjału do historji obyczajów, a każdy tego rodzaju obchód jest skończonym dla siebie obrazkiem, skromnym początkowo, treściwym i skąpym w słowa tak jak dzieje średniowiecza, poważnym i wspaniałym jak odrodzenie z czasów Jagiellonów i Stefana Batorego, w wybujałe wreszcie formy baroka przechodzącym za dalszych królów, aż do ostatniego, którego noga wśród okrzyków radości i tryumfu we Lwowie stanęła tj. do Augusta II. Z czasem wyrobił się nawet pewien ustalony sposób witania królów, parada stawała się szablonem, ale i w tym szablonie dużo było zawsze kolorytu miejsca i epoki, dużo niedzisiejszego już obyczaju i form, które w czasach obecnych mogą się wydać śmiesznemi, ale w każdym razie są niejako protoplastami dzisiejszych objawów entuzjazmu, festynów i. t. d.

Nie same jednak festyny były treścią pobytu królów polskich we Lwowie. 'Nieraz nie czas był ani pora na uroczystości, wśród klęsk spadających na kraj i na miasto, czasami znowu przyjeżdżali królowie w sprawach państwowych, po kilkakroć wreszcie stał się Lwów faktyczną stolicą Polski skąd szły manifesty po wszystkich województwach, ziemiach i powiatach, dokąd dążyli posłowie zagraniczni, gdzie się ważyły losy całego Królestwa. Cichły wtedy powitalne grzmoty armat, muzyki radosne tony i huczne okrzyki, gasły stosy ognia i race fajerwerków — król sam powszedniał, stawał się zwykłym sąsiadem, gościem drogim, największą czcią otaczanym.

Nie będzie rzeczą niniejszej pracy śledzić krok za krokiem pobyt królów polskich we Lwowie, wiadać,

opo-

co tutaj czynili, jakiego rodzaju sprawy polityczne załatwiali. Autorowi chodziło bardziej o obyczajową stronę stosunku mieszczan do

czas

i dr. K. Heck w pracy »Pobyt Władysława IV. we Lwo.

majestatu królewskiego, a w tym względzie właśnie źródła lwowskie dostarczają sporo ciekawego mate-rjału. Przedewszystkiem Księgi przychodów i rozchodów miejskich, przechowywane w Archiwum miejskiem, pod sygnaturą A. III. stanowią nie* wyczerpaną kopalnię szczegółów, z których dotych -korzystał w tym kierunku jedynie Zubrzycki w »Kronice miasta Lwowa«

wiec.

są kroniki

J. B Zimorowicza »Leo po lis triplex« iks. Józefo wieża »K o-ni k a

Drugiem, niemniej cennem źródłem lwowskie, a mianowicie

opo~

we Lwowie kiólów dalszych od

m. Lwowa«. Obaj ci historycy lwowscy uzupełniają się wzajemnie, bo podczas gdy Zimoro-wicz urywa na Władysławie IV., Józefowicz wiada o pobytach Jana Kazimierza począwszy, obaj też są bardzo wymowni, o ile chodzi o opis zewnętrznej strony przyjęcia kiólów i notują dokładnie każdy prawie ich pobyt we Lwowie.

we

(rękopis przechowywany w bibliotece nadwornej we Wiedniu). Notuje on wprawdzie każdy pobyt królewski we Lwowie, o tyle jednak,

Bardziej natomiast jednostronnem źródłem jest Wiele wic z w swojej kronice zakonu Jezuitów Lwowie p. t. »Historia col legii Leopolien-sis S. J.«

o ile odnośny król odwiedził kościół Jezuitów, do tego stopnia, że naprzykład z pewnego rodzaju żalem wspomina, jak August II. mimo uprzejmych zapro-sin rektora nie raczył się, w czasie swego we Lwowie pobytu, pofatygować do Jezuitów.

szczu-

Dalsze szczegóły o pobytach królów polskich we Lwowńe rozrzucone są mimochodem w różnych rękopisach, wydanych już drukiem źródłach dziejowych, lub wresżcie historycznych opracowaniach, które w dalszym ciągu tej pracy na właściwych miejscach będą cytowane. W zebraniu tych wiadomości, o ile możliwe było dokładnem, choć z natury rzeczy wobec ogromu literatury odnośnej i płości wzmianek, nie zupełnem, pomocny był autorowi życzliwą radą, czynem i inicjatywą, archiwa-rjusz m. dr. Aleksander Czołowski, za co mu też autor na tern miejscu serdeczne składa podziękowanie.

Od Kaźmierza do Olbrachta.

Skarbiec ruskich książąt. —

Kazimierz Wielki jako zdobywca.

Założyciel Lwowa. — Władysław Jagiełło, częsty gość. — Jadwiga. — Dobrodziejstwa dla Lwowa. — Dary miasta. — Cesarz Zygmunt we Lwowie. — Żałoba. — Warneńczyk i wrażenie katastrofy. — Kazimierz Jagiellończyk. — Dyplomacja lwowska i futra zajęcze.

Wjazd tryumfalny Jana Olbrachta.

Smutny powrót z wy-

prawy bukowińskiej.

Na skrzydłach wojny i z hufcem zbrojnym przybieźał pierwszy król polski do Lwowa i spadł szybko jak orzeł na swoje dziedzictwo. Zaledwie bowiem przyszła do Krakowa ponura wieść, że książę ruski Jerzy II Trojdenowicz w dniu 7 kwie* tnia 1340 r. padł od trucizny, podstępnie mu przez

własnych bojarów w napoju podanej — a już przy końcu kwietnia tegoż Wielki,

h-<

roku był Kazi mierz stryjec zmarłego i spadkobierca, pod Lwowem. Hufce jego zajęły bez oporu podgrodzie, ścielące się wraz ze swemi monastery u stóp dzisiejszej góry zamkowej od strony żółkiewskiego przedmieścia, a niebawem i gród sam warowny, drewniany, na górze położony, w okolicach dzisiejszej groty kamiennej na plantacjach Wysokiego Zamku — otworzył mu swoje bramy. Uniemożliwia

jąc opór na przyszłość, wziął Kazimierz Wielki ze Lwowa zakładników, spalił fortyfikacje grodu i uniósł zeń bogate łupy, składające się ze złota,.

srebra i klejnotów przez wieki zebranych. Były w nich także insygnia książęce, dwie drogocenne korony, tron złocisty kamieniami sadzony, bogaty płaszcz, kilka szczerozłotych krzyżów, z których jeden mieścił w sobie wielką część drzewa Chrystusowego¹).

Tegoż roku 1340 w czerwcu był Kazimierz Wielki po raz drugi we Lwowie, w dziesięć lat później w sierpniu spotykamy go znowu tutaj, a gdy po dwukrotnym najeździe litewskim miasto stare, ruskie doszczętnie spłonęło, przystąpił do założenia Lwowa nowego, na miejscu dzisiejszego śródmieścia.

prawo

Odtąd przebywał Kazimierz Wielki bardzo często we Lwowie. Ślady jego dłuższego pobytu tutaj znajdujemy pod rokiem 1352 i 1366²) w którym przez całe lato mieszkał we Lwowie. Za jego wpływem, pomocą, radą, planem, powstawał Lwów nowy, czworobokiem murów obwiedziony i waro-wnemi basztami, dwoma zamkami, wysokim i niskim broniony. Położył Kazimierz Wielki fundament pod dzisiejszą katedrę i ratusz, nadał miastu magdeburskie, uposażył w sto łanów frankońskich ziemi, zorganizował władze jego, dał mu rząd i sąd, przywileje handlowe i położył trwałe podstawy jego przyszłego rozwoju.

a po

Założyciel Lwowa zmarł w roku 1370, jego śmierci władał Rusią z ramienia króla Ludwika

węgierskiego ks. Władysław Opolski Nowy władca uczynił Lwów swoją stolicą, a podług Zi-moro wieża³) odbył prawdziwie królewski wjazd do miasta, na czele licznych hufców śląskich. Na jego przyjęcie wysypała się za miasto cała ludność, a głównie niemieccy osadnicy, pochylano przed nim aż do stóp sztandary i t. d. Władysław Opolczyk przebywał bardzo chętnie we Lwowie, bił tu swoją monetę, miasto licznymi przywilejami obdarzył, zatwierdzając równocześnie wszystkie nadania Kazi« mierzą Wielkiego

Naprawdę jednakowoż serdeczne węzły między królem a mieszczaństwem lwowskiem nawiązały się od czasów Władysława Jagiełły. Nie było może króla, z wyjątkiem Jana Sobieskiego, który by tak chętnie, tak często, tak prawie co roku we Lwowie przebywał, tak bardzo to miasto ukochał, tyle mu dobrodziejstw wyświadczył, tylu wreszcie przywilejami zasypał, co Władysław Jagiełło. W ciągu czterdziestu siedmiu lat jego panowania, lat 20 wymieniają kronikarze lwowscy i księgi miejskie jako takie, w których król we Lwowie przebywał, nieraz nawet bardzo długo, niekiedy znowu w jednym roku po kilkakroć. Król ten, który ustawicznie był w podróży, rzemiennym dyszlem całą Polskę, Ruś i Litwę objeżdżał, miał tutaj na Rusi i we Lwowie najwięcej do czynienia. Wszak mnóstwo miast, miasteczek i wsi lokował tutaj na prawie niemieckiem, fundował klasztory, kościoły,

wszak kraje ruskie na nowo urządzał, organizował, szmatami całymi ziemię rozdarowywał. Tutaj dopiero czuł się panem i królem, tutaj jako na własnem dziedzictwie szukał podstaw dla władzy swojej wzmożenia. Tak był popularnym, powszednim gościem we Lwowie, że nawet Zimorowicz, żyjący już w czasach pompy i ceremonjału, który o każdym wjeździe królewskim umie opowiedzieć ze swadą reportera dziennikarskiego, jak to było, kto osobę królewską witał, o uroczystościach z powodu przyjazdu Władysława Jagiełły nic nie wie, a księgi miejskie z całą prostotą notują raczej, to co się stało za pobytu króla we Lwowie (Rege in Lem bur g a existente), aniżeli sam jego przyjazd.

Aniołem, który dobrodzieja tego szczodrego u bram Lwowa wyprzedził, była żona jego, wielka królowa Jadwiga. Po śmierci Ludwika węgierskiego ruszyła ona w roku 1387 wrazze znakomitym pocztem panów polskich, celem odzyskania Rusi⁴). Płacz i żałoba towarzyszyła, tej prawdziwie tragicznej w dziejach naszych postaci, w jej tryumfalnym pochodzie. Oto po tylu uprzednich ciosach życiowych, dotknęła ją w owej chwili śmierć matki, a konieczność twarda a poświęcenie się dla ojczyzny, a wola wreszcie tych samych panów, którzy dla dobra Polski kazali się jej wyrzec serdecznego kochania i oddać dłoń obcemu, strasznemu dla niej Litwinowi, ta sama twarda niewola majestatu wiodła ją obecnie na Ruś.

wysy-

W dniu 2 marca 1387 stanęła Jadwiga ze swoim orszakiem w Gródku pod Lwowem,

łając stąd posły do miasta, dumnego już wówczas, potężnego, wojennego, z żądaniem otwarcia bram. Lwów zawahał się chwilę, niepewny co począć z namiestnikami węgierskimi, z listem ostrzegawczym Władysława Opolczyka, że to starszej jej siostry Marji dziedzictwo, trwało bardzo krótko. Poszli bowiem rajcy Lwowa do Gródka, pokłoniły się ochotnie młodziutkiej królowej . te brodate, w futrzanych szubach miecką jeszcze mową na ustach, myślą w sercu a uwożąc przywilej, zatwierdzający dawne prawa rzeczypospolitej miejskiej, otworzyli chętnie i na oścież bramy miasta aniołowi, którego stopa po pierwszy w dniu 9 marca tegoż roku stety po raz ostatni stanęła we Lwowie.

W kilka

nie Jadwigi, lecz Ale wahanie

z me-

ale z polską już postacie mieszczan lwowskich,

raz

1387 i nie-

miesięcy później zawitał i Jagiełło, w powrocie z apostolskiej wyprawy z Litw^y, po raz pierwszy do Lwowa*). Odtąd, jak już wyżej wspomniano, był on prawdę

corocznym gościem we Lwowie, uwdelbiany i czczony przez mieszczaństwo, które jemu i królewskiemu dworowi nie szczędziło, podarków, darów honorowych, prezentów, odwdzięczając się w ten sposób za liczne dobrodziejstwa z rąk jego otrzymywane. A były te dobrodziejstwa podwaliną dobrobytu miasta i jego świetności. Obok stu łanów nadanych przez Kazimierza Wielkiego, wydzielił Jagiełło na rzecz Lwrowa, wielkie obszary

*) Szczegóły z pobytów Władysława Jagiełły we Lwowie rozrzucone są w „Pomnikach dziejowych Lwowa“, wyd. dr. A. Ozorowski tomów 3, por. także Długosza i Zubrzyckiego „Kronikę*.

w znacznym ocł murów miejskich promieniu t, z. pustkowia, które zabiegliwość i praca mieszczan 'lwowskich zaludniła wioskami i koloniami, wyzłociła łanami zbóż, pasiekami i t. d Jagiełło przeniósł ostatecznie metropolię halicką z Halicza do Lwowa, świadczył kościołom tutejszym, klasztorom, szpitalowi, wyniósł Lwów do rzędu największych i najpo tężniejszych miast w Polsce, a mieszczaństwo lwowskie stało się za jego czasów ważnym czynnikiem poli-tycznem, którego zdanie nawet w kwestji następstwa tronu nie było królowi obojętne, jak świadczy dokument z r. 1425, zapewniający ze strony Lwowa następstwo na tron polski potomstwu Władysława Jagiełły.

Nie było zdarzenia historycznego w Polsce za Jagiełły, którego echo nie odbiło by się we Lwowie. Po wiekopomnem zwycięstwie grunwaldzkiem część jeńców krzyżackich więzioną była we Lwowie, witało miasto potężnego a ukochanego króla, gdy z pól śniatyńskich wracał po otrzymaniu hołdu od wojewody mołdawskiago Aleksandra, witało go,. gdy w ciężkiej żałobie po śmierci Jadwigi, pierwsze swe kroki skierował do Lwowa i na Ruś, gdzie w gęstych lasach na łowach tłumił żal swój, świadkami byli wreszcie mieszczanie lwowscy sporów królewskich z duchowieństwem

Wśród takiej różnej doli wytworzył się między królem a mieszczaństwem stosunek poufały. Panowie ratusza lwowskiego nawiedzali go, ilekroć przebywał pod Lwowem, czy to w Gródku, Dobrosta-nach, czy Batiatyczach, król przysyła na stół radziecki w ratuszu w darze, upolowaną przez siebie dziczyznę, w zamian za dary i prezenta ratuszowe.

Dary te i prezenta były esencjonalną treścią ceremonji powitalnych, a zadziwiają dziś swą prostotą i utylitarną, użytkową stroną. Dostawał więc króli sukno najrozmaitszego gatunku i rodzaju na łokcie, lub całe postawy, pieprz w niezrozumiałych dla nas ilościach, korzenie, ryby, zwłaszcza wyzinę i ka- s wiór, kobierce, trzosy i t. p. W r. 1416 napfzykład złożono królowi dar honorowy w postaci pary wołów opasowych, beczki miodu syconego, kilku kamieni pieprzu i paru bochenków chleba białego. Równocześnie wyprawiono w tym roku na cześć króla bankiet w ratuszu, który kopę groszy prag-skich kosztował. Również i orszak królewski był obficie honorowany w naturaljach i artykułach spożywczych, a pisarze z kancelarji królewskiej otrzymywali zwykle w podarunku, każdy parę butów, co zdaje się świadczyć, że nawet wówczas dobrobyt ludzi, utrzymujących się z pióra, nie musiał być zbyt wielkim.

Zresztą buty w ówczesnem pojęciu służyć mogły również jako dar honorowy, tak samo jak dziś naprzykład każde album z fotografjarni. Kiedy bowiem w r. 1429 cesarz niemiecki Zygmunt, dążąc na zjazd do Łucka, bawił wraz z cesarzową we Lwowie, otrzymał w darze od miasta, między inne-mi małe futerko za 30 groszy, a cesarzowa dwie pary butów za 36 groszy.

Razem z Jagiełłą bywały także we Lwowie niejednokrotnie i jego żony, (król ten był, jak wiadomo, cztery razy żonaty), także i bracia. Wszystkich miasto odpowiednio honorowało, a księgi rachunkowe miejskie z tych czasów, posiadają osobną ru-

brykę »honorationes«, w której wszystkie te dary skrupulatnie, *z podaniem ceny, notowano.

Po raz ostatni bawił Jagiełło we Lwowie w r. 1431, a w trzy lata potem w drodze do Lwowa, umarł w Gródku. O jego popularności we Lwowie i sympatji, daje wyobrażenie niezwykła w owych . czasach i ani przedtem, ani potem nie powtarzająca się manifestacja żałobna. Na wiadomość bowiem o śmierci królewskiej, obok wspaniałych i bardzo kosztownych egzekwii w katedrze, uchwaliła Rada miejska i pospólstwo, ażeby miasto przez cały rok wstrzymało się od bankietów, zabaw weselnych, śpiewu, muzyki i tańców.

Młody następca Jagiełły, Władysław War- • neńczyk zaraz w pierwszym roku panowania swego przybył do Lwowa*). Rycerski, wielkie nadzieje rokujący król, pozyskał też sobie sympatję mieszczan,

na nieszczęsną wyprawę turecką, w Budzie po drodze, zatwierdził wszystkie przywileje

a z ratusza znowu wynoszono mu dary w formie różnych materji, pieprzu, imbieru i t. p. rzeczy. W r. 1436 odbierał ^Władysław Warneńczyk publicznie na rynku lwowskim hołd od hospodara ‘ wołoskiego Eliasza, a najbardziej dał się poznać i najlepszą po sobie zostawił pamięć w roku 1439, gdy wraz z całym, dworem przez całą zimę przebywał we Lwowie. Jeszcze dążąc

mu-

miasta, przydając nowych, a ważnych, jak prawo składu wolnego, mocą któ-rego każdy kupiec, przejeżdżając przez Lwów, siał tu przedewszystkiem towary swoje wystawiać

Zubrzycki

str. 97 i dalej.

Jaworski. „Królowie polscy we Lwowie“.

4/ -

na sprzedaż, — przywilej ważny, bo dawał kupcom lwowskim w ręce cały handel wschodni.

To też gdy w r. 1444 rozległa się po całej Polsce jak grom wieść o klęsce pod Warną, wywołała ona we Lwowie formalną rozpacz i niedowierzanie. Rada miejska wysyła na własny koszt posłańca, aż na same pobojowisko, ad Regem scruta ndum, dla odszukania króla i sprawdzenia nieszczęścia. Kosztowała ta wyprawa 17 dukatów węgierskich, sumę, jak na owe czasy wprost ogromną. Równocześnie starosta lwowski, na przebłaganie niebios, wystawił przy ul. Garncarskiej (dziś Mo- v chnackiego) kaplicę i osadził w niej dwu zakonników, ślubując, że w razie, gdy król się odnajdzie, on na tern miejscu ufunduje duży kościół. Niestety król nie powrócił, a kaplicę jeszcze tego samego roku zburzył napad tatarski.

W ciągu długiego swego i pełnego chwały panowania był Kazimierz Jagielończyk wszystkiego pięć razy we Lwowie, zawsze w sprawach rządowych, a głównie dla utrzymania w karbach hospodarów wołoskich i utrzymania Wołoszczyzny w rękach Polski⁵). Kwestja hospodarów wołoskich sprowadziła go poraź pierwszy do Lwowa w r 1448, potem znowu w r. 1460, 1468, 1469 i po raz ostatni wreszcie w roku 1485 razem ze synami Janem Olbrachtem i Aleksandrem, na czele 20.000 szlachty, w drodze do Kołomy i dla odebrania hołdu od hospodara wołoskiego W sprawach tych, często bardzo drażliwych i za wikłanych odda-

wali mu mieszczanie lwowscy znaczne usługi, jako obznajomieni dokładnie ze stosunkami na Wołoszczy-źnie, z którą miewali tysiące kupieckich interesów. W r. 1469 dwóch rajców miejskich sprawowało funkcje agentów dyplomatycznych, mających po za uregulowaniem stosunków handlowych między Polską a Wołoszczyzną, bardzo dyskretną misję wybadania stosunków i usposobienia, tak samego chytrego wojewody Stefana, jak i jego dworu. Z poselstwa tego wywiązali się rajcy, jak powiada Zimorowicz, dokładnie⁶) i ku zupełnemu zadowoleniu króla.

na

w czasie

o nie

Za każdym pobytem przyjmowało go miasto uroczyście i przynosiło dary⁷) Ciężkie były czasy podówczas. Zdobycie Kilii i Białogrodu przez Turków podcięło zupełnie handel lwowski, najznakomitsze rody kupieckie ^pobankrutowały i dlatego też miasto na przyjęcie króla musiało się zapoży-• czaó. Mimo to jednak, znajdujemy w księgach rachunkowych sporo pozycji na dary królewskie, piwo, na korzenie i t. p, a wśród nich jeden dar, dla zwyczajów współczesnych bardzo charakterystyczny. Mianowicie rajcy miasta Lwowa, dla nadania większej powagi swojemu urzędowi, sprawili sobie, naturalnie z funduszów miejskich, sześć futer zajęczych, w których występować mieli większych uroczystości. Królowi podobały się te futra do tego stopnia, że się po prostu przymówił, a rajcy mu je z całą gotowością, jako podarek honorowy, oddali.

Syn i następca Kazimierza Jagielończyka. Jan Olbracht, jeszcze jako królewicz dał się po-znać Lwowianom z najlepszej swojej, strony, która wśród rycerskiego zawsze sympatyczny znachodziła oddźwięk, Za życia ojca jeszcze, uganiając się po Rusi za Tatarami, to dążąc na wyprawy wołoskie często miał sposobność przebywać we Lwowie. Był w r. 1487, przywożąc, z ramienia swojego ojca uwolnienie dla miasta na dwa lata od wszelkich podatków, których dochód miał być użyty na umocnienie fortyfikacji i obdarzony został dwoma sztukami adamaszku, złotem przerabianego⁸). W 2 lata później, wracając ze zwycięskiej wyprawy na Tatarów, odbył do Lwowa wjazd tryumfalny z niezwykłym przepychem. Wjeżdżał sam na koniu, potężny, wyniosły, wśród sztandarów złotem połyskających, otoczony zwycięskimi hufcami, z których ostatni niósł sztandary na wrogu zdobyte, a między nimi wielki sztandar z półksiężycem. Tłum jeńców^ tatarskich w łykach zamykał ten wjazd tryumfalny, któremu towarzyszyły okrzyki radości całego miasta. Zabawił wtedy królewicz przez dłuższy czas we Lwowie i wziął udział w uroczystości położenia kamienia węgielnego pod budującą się właśnie wieżę ratuszową⁹).

rycerskiej

mieszczaństwa

W ośm lat później, na polu pod cerkwią św. Jura gromadziły się znowu wojska polskie na wyprawę wołoską. Sam, już wtedy król, Jan Olbracht przybył z początkiem czerwca do Lwowa, odby-

wał przeglądy wojsk na placu św. Jura w najlepszej myśli i nadzieji, nie zważając nawet na niefortunne prognostyki i znaki niebieskie, których mu niebiosa, według relacji Zimorowicza. nie szczędziły¹⁰).

sam

zamknął się

W połowie listopada gruchnęła po Lwowie wieść o strasznej klęsce wojsk polskich w lasach bukowińskich. W ślad za nią nadeszły niedobitki nieszczęsnej wyprawy, zgłodzone, obdarte, z głowami w dół pospuszczanemi, jak powiada Zimo-rowicz. Ci; co konno wyjechali, pełni fantazji, teraz pieszo powrócili, szlachta zmięszana z żołnierzem zaciężnym. Karety pańskie zamieniły się w ambulanse dla chorych, albo karawany, w których zwożono zabitych, celem pogrzebania ich w kościołach lwowskich. Żałość ogromna ścisnęła serca Lwrowian na widok tych głodnych i wyczerpanych do ostateczności rycerzy, największy zaś żal wzbudzał król, który bardziej ze żalu, niż niemocy rozchorował się i niechcąc nikogo widzieć, w izbie na Niższym Zamku. Majestat królewski nie miał nawet powozu, którymby mógł odjechać do Krakowa, miasto przeto ofiarowało mu pojazd wraz z czwórką koni, którymi król przyszedłszy nieco do zdrowda odjechał.

Od tego nieszczęsnego roku nie widział Lwów więcej w murach swoich Jana Olbrachta, nie widział też

ma-

jego następcy Aleksandra, a i dla Zygmunta Starego Lwów nie stanowił miłego wspomnienia, ze względu na to, że tutaj rozbiło się rżenie i cel jego całego panowania.

Kokoszą wojna i zastaw.

Zbiorowe pieniactwo. — Niewo-

Zygmunt I. we Lwowie. — Jego utrapienia. — Choroba. — Ponury widok. — „Kokoszą wojna.“ —

Korona i berło

jenne gwary. — Korrektura praw. — Zgromadzenie na pl. św. Jura. — Drugie zebranie pod Zboiskami. — Burza i panika. — W klasztorze Franciszkanów. — Dalsze spory. — Audjencja na schodach Niskiego Zamku. — Kapitulacja królewska.

na ratuszu.

. szczę-

na wi-

roz-

tak ogłuchł na potrzeby państwa*

Jakoś dziwnie nie miał król Zygmunt I ścia we Lwowie. Nie spotkała go tutaj ani jedna przyjemna chwila — same tylko troski, zmartwienia, chorobę niósł mu pobyt we Lwowie, a komnaty jego rezydencji na Niskim Zamku świadkami były bólów, które duszę wielkiego króla targały dok, jak wszystkie plany jego panowania, zamysły dla dobra powszechnego, dla potęgi kraju, dla ubezpieczenia granic od wroga zewnętrznego, bijały się o niechęć, nieufność własnych poddanych i owego gminu szlacheckiego, który tak dziwnie krótko widział, własnego tylko interesu pilnując.

Po raz pierwszy zobaczył Lwów króla Zygmunta w r. 1509, gdy jednooki Bogdan, hospodar wołoski spustoszył ogniem i mieczem Ruś całą i przez trzy dni oblegał Lwów. Na wiadomość o tern wydał król uniwersały wzywające do pospo-

litego ruszenia, a sam zebrawszy na prędce hufiec jazdy, pospieszył zagrożonemu miastu na pomoc. Nieprzyjaciela jednak nie spotkał już pod Lwowem, gdyż ten cofnął się pospiesznie, a tymczasem sam król złożony ciężką niemocą legł na Niskim Zamku i tutaj kilka tygodni przepędził na łożu boleści¹¹).

Za drugim pobytem w r. 1524 widział król spustoszone, jak okiem sięgnąć w promieniu Lwowa, wsie i sadyby ludzkie przez Tatarów i widział także jak dumna, potężna Rzeczpospolita, chwałą czynów swoich bohaterskich świat cały napełniająca — bezsilną jest wobec zwykłych rabusiów i łupieżców, których lada straż pograniczna, dobrze zorganizowana, mogłaby od granic Polski odeprzeć.

A już prawdziwy a ponury dramat rozgrywał się w duszy króla Zygmunta za trzecim jego i ostatnim pobytem we Lwowie w r. 1537, w czasie smutnej pamięci »wojny kokoszej«. Nie było zda się troski, upokorzenia, którego by mu był oszczędził rycerski kwiat narodu, nie było takiego połamania, podeptania majestatu królewskiego, zaślepienia, idącego w poprzek wszelkim zamysłom polityki państwowej, nie było pośmiewiska, na któ¹¹ reby nie była narażona wobec wrogów, cała Najjaśniejsza Rzeczpospolita.

Smutek zbiera i żal i głęboka gorycz dziś je szcze, gdy się czyta nabrzmiałe samowolą i egoizmem szlachty, karty współczesnych opisów¹²), gdy przed oczyma stanie ów¹¹ obraz rokoszu szlacheckiego, obraz taki dumny, potężny, setkami tysięcy głów rozkołysany i słowami i całą wielką oświatą złotego wieku, a tak mimo to zaciemniony lekkomyślnością, krótkowidztwem poli-tycznem. tak rozswawolony wybujałym indywidualizmem, szerokim rozmachem i gęby'i korda, ale nie przeciw wrogowi zewnętrznemu, a raczej na to wszystko, co jeszcze pięknymi, złotymi promieniami padało na Polskę Zygmuntów*

mówców złotoustych

laki olbrzymi obraz .. zbiorowego pieniactwa . Z wiosną roku 1537 poszły uniwersały po kraju z wieścią o koronnym nieprzyjacielu. Był nim Petryłło hospodar wołoski, byli Tatarzy, którzy rok rocznie zapuszczali pustoszące zagony aż w głąb Rzeczypospolitej. Ogłoszoną została wojna wielka i święta w obronie własnych rubieży.

Czekała na tę wojnę cała Ruś Czerwona, czekał Lwów. zawsze w pogotowiu będący, dnia nie pewny, ani godziny.

A tymczasem na jego polach przedmiejskich i pod świętym Jurem i na Bajkach i na polach Zniesienia a Zboisk, gromadziły się tłumy szlacheckie. Ze wszystkich ziem i województw płynęły tu zastępy barwne, zbrojne i panowie rada osiwiała w boju i pokojowych pracach i szaraczek i piast un y urzędów wszelakich, ziemskich, wojewódzkich i koronnych. Cała Rzeczpospolita dała sobie rendez vous na polach podlwowskich ; wszystko, co tylko było wielkiego urodzeniem, urzędem, co było solą Rzeczypospolitej i jej złotem błyszczącem i żelaznym koncerzem, to wszystko zjechało się posłuszne wici królewskiej i wojennemu zawołaniu.

150 tysięcy męża szlacheckiego stanęło wówczas ~pod Lwowem — potęga, która całą ziemię wołoską, całą hordę nogajską w puch, na szablach, roznieść by mogła.

Ale dziwnie jakimś niewojennym gwarem rozgadała się ziemia lwowska. Nie było grzmiących wojennych okrzyków, nie wylatywały szable z pochew, a wśród tego ogromnego, niezmiernego tłumu nie szedł jakoś dreszcz wojenny i pomruk, obozowa modlitwa... pro rege et patria!

Miasto tych głosów szły jakieś inne, których nie zapamiętały żadne wielkie pobojowiska od Grunwaldu począwszy — głosy swarliwe, skargą roznamiętnione i żałobą, a tłum się nimi upajał, wsłuchiwał się w nie, jak w dźwięki syrenie, .jak w słowa pokusy. Szable wisiały u boku, a szlachta kodeksy prawne pod pachą nosiła, zwoje aktów procesowych, z sążnistymi rekryminacjami przeciwko władzy królewskiej, z chęcią przeparcia swoich żądań, praw, prerogatyw, wolności, których nikt nie naruszał, a które Zygmunt król, wtłoczyć rahzej pragnął w ramy dobra państwowego.

z dnia na dzień chmurzył się po-

i CO

Tworzyły się grupy, kółka radzące, burzliwe zgromadzenia, burza wisiała w powietrzu nad tronem królewskim, lityczny horyzont.

Główną przyczyną, która roznamięt niała umysły szlachty do najwyższego stopnia, była sprawa ceł i metryki koronnej. Cło, uchwalone przez senat w r. 1510 dolegało szlachcie, nie tyle nawet istotnym swoim ciężarem, ile poczuciem, że stan rycerski wolnym być winien od tego rodzaju ciężarów, metryka

zaś, podług której dla powiększenia dochodów skarbu królewskiego ściągać miano puszczone w zastaw

lub dzierżawę dobra koronne, dotykała tych dewszystkiem, którzy w ten sposób, dzierżawy, za stawu

prze -

czasowej darowizny doszli do bogactw i znaczenia. Między najbardziej przestraszonymi metryką był marszałek koronny Piotr Kmita, wichrzyciel o strasznej potędze, opartej na popularności wśród tłumów szlacheckich.

Obok tych głównych, tysiączne jeszcze były inne powody, które w głowach szlacheckich słomiany ogień rozpalały. Intrygi Bony, dokonana za życia ojca elekcja Zygmunta Augusta, rozdawnictwo wakujących godności i urzędów, uwalnianie się senatorów od pospolitego ruszenia, a także rozbudzone pod wpływem romanizmu krasomówstwo i gadulstwo-chętne do popisywania się frazesem, wszystko to utworzyło atmosferę duszną na chmurnem tle wybujałości interesów osobistych.

W tern w połowie lipca przyjechał król do Lwowa, w towarzystwie Jana Tarnowskiego, hetmana w. koronnego i osiwiałych panów rady i senatu. Nie tajnem mu było co się dzieje, czuł, że z wyprawy na wroga nic nie będzie — więc zamknął się na Zamku Niskim i snuł goryczne, ponure myśli z senatorami, co robić, co dalej począć. Sytuacja bowiem stawała się coraz tragiczniejszą, gdyż szła chta, ujrzawszy się w tak ogromnej liczbie, postanowiła użyć groźnej swojej potęgi, do wytargowania na królu jak najdalej idących ustępstw.

Po długich więc partykularnych naradach .zebrał się ogół szlachecki na placu św. Jura, na

pierwsze ogólne zgromadzenie pod golem niebem, razem ze senatem. Obradowano długo i burzliwie a delegacja zgromadzenia zaniosła królowi na Niski Zamek sformułowane żądania szlachty, których tu omawiać bliżej nie będziemy. Król odpowiedział za pośrednictwem kasztelana poznańskiego, Jana Górki, ale odpowiedź jego nikogo nie zadowolniła, wywołując tylko jeszcze większe rozgoryczenie. Ostatecznie postanowiono na drugi dzień, to jest 22 sierpnia zwołać ogólne zgromadzenie na polach, za dzisiejszą żółkiewską rogatką, pod Zboiskami.

Poranek dnia owego, 22 sierpnia, był prześliczny, słoneczny, skwarny. Na polach pod Zboiskami zebrał się cały 150 tysięczny tłam szlachty, razem z senatorami, utworzono koło i poczęły się obrady.

Żadne dzisiejsze tłumne zgromadzenie pod go-łem niebem, żadna, choćby tysiączna manifestacja, nie może dać nawet przybliżonego wyobrażenia o owem potwornem rozmiarami zbiorowisku ludz-kiem, roznamiętnionem do najwyższego stopnia, a do tego uzbrojonem od stóp do głowy i porywczem do korda za lada okazją I tutaj trzeba oddać hołd wyrobieniu parlamentarnemu ówczesnych tłumów szlacheckich, które umożliwiło obrady w tak niesłychanie ogromnej masie ludzkiej.

Przemawiali jeden za drugim mówcy znakomici, agitatorowie pierwszorzędni, umiejący grać na duszy szlacheckiej po mistrzowsku, schlebiać jej wielkiemi słowami i uśpić wreszcie sumienie i rozum polityczny. Więc najpierw mówił Piotr Zborowski, kasztelan małogoski z ogromnym aplauzem

i krzykiem, na znak zgody, u wszystkich obecnych, potem krótko Książski, potem Dembiński, Sierakowski, Gomóliński, Taszycki,

starzec sędziwy, sę-słuchano z największą

'dzia krakowski, którego uwagą i milczeniem, a wreszcie Marcin Zborowski i Odrowąż.

Argumenty spadały jeden po drugim na rozpalone mózgi szlacheckie, Z nieprzyjacielem domowym — wołano — najpierw trzeba porządek zrobić, a gdy się Rzeczpospolita wewnątrz naprawi, to i z zewnętrznym nieprzyjacielem da sobie radę. Nie masz porządku, niema prawa, niema słuszności w tej Rzeczypospolicej, Dobra wydziera się szlachcie, na nią ciężary się wali, przyszłość niepewna, bo oto królewicz (Zygmunt August) miasto przybyć tutaj i posłuchać obrad, w Krakowie pląsami, tańcami i z pannami się bawi i t. d, i t. d. Aż sam Orzechowski Stanisław, pisarz przecież wielki, mówca znamienity, statysta wytrawny, przysłuchując się owym wartkim potokom lotnego a zapalnego słowa, doznaje z uniesienia wizji forum rzymskiego i majaczą mu się obrazy wielkie, tak samo jak wielkimi, chociaż pustymi 'były słowa rokoszowych krasomówców.

Zgromadzenie było dostatecznie podniecone i rozgrzane, gdy ktoś zawołał: niech teraz senatorowie jeden po drugim odpowiadają na wywody poprzednich mówców. Niech odpowiadają! huknęły tysiączne, groźne głosy...

Na to powstał stary Jan Tarnowski, kasztelan krakowski, pierwszy senator Rzeczypospolitej i powiernik króla. Wywodził, że nie czas w tej chwili

na obrady nad korrekturą praw, nie czas na rekrymi-nacje w obliczu wroga — raczej na wojnę wszystkim się trzeba wybierać

rywane

skończył Tarnowski podniósł się przeciwko niemu jeden okrzyk oburzenia. Czekano jednak jeszcze, co powie Piotr Kmita, wojewoda krakowski, tłumów szlacheckich.

Przemówienie to poważne i patrjotyczne, przebyło ustawicznie groźnymi krzykami, a gdy

bożek

mowami

W tern jednak pogodne dotąd niebo zachmurzyło się nagle i zerwała się straszna burza z piorunami. Zapanowała ciemność tak wielka, że zasłoniła całe zgromadzenie. Nie widać było ani mówcy, ani koła obrad. W tej chwili zakotłowało i w samem zgromadzeniu. Powstało ogromne zamieszanie, nawet panika, tern bardziej, że tłum szlachty upojony trunkiem i rozgrzany agitacyjnemi zawrzał nagle gwałtowną nienawiścią do senatorów, Wyskoczyły szable z pochew, poczęto wywoływać nazwiska rzekomych zdrajców — ktoś nawet strzelił do Tarnowskiego, który cudem tylko uniknął śmierci. Przerażenie padło na bliższe szeregi, a zwłaszcza na senatorów. K.to mógł tylko dosiąść konia uciekał na ślepo do miasta, torując sobie drogę obnażoną szablą. Jednem słowem tumult się zrobił tak okropny, że ludzie z przerażenia gnali całymi stadami na oślep do miasta. *

Nazajutrz wysłannicy szlachty zażądali, aby senat dla dokończenia obrad stawił się na to samo miejsce pod Zboiskami. Oburzeni i przestaszeni senatorowie nie chcieli nawet o tern słyszeć. Ostatecznie zgodzono się na to, że szlachta wyszle

swoich wysłanników do miasta, którzy dokończą obrad razem ze senatorami.

Dnia tedy 24 sierpnia zebrali się wysłannicy i senat na dziedzińcu klasztoru Franciszkanów, który stał wówczas w tern miejscu, gdzie dziś Szkoła przemysłowa. Był to dziedziniec obszerny, otoczony kolumnadą, na którego środku wytryskało podówczas obfite źródło wody. Obrady trwały przez cały dzień, aż do wieczora. Przemawiali najpierw wszyscy znani nam już z poprzedniego zgromadzenia trybunowie ludu szlacheckiego, a potem senatorowie wypowiadali kolejno swoje zdanie, Jan Tarnowski powtórzył to samo, co mówił poprzednio a tym razem wysłuchano go spokojnie, poczem zgromadzenie odroczono do 27 sierpnia.

Ale na tern zgromadzeniu nie było jakoś dużo mówców. Po przemowach Taszyckiego i Piotra Zborowskiego, jeden spoglądał na drugiego wyczekując, aż wreszcie ktoś zaproponował, aby wysłać poselstwo do króla z przedstawienem postulatów szlacheckich. Poszli więc posłovvie na Zamek Niższy, a niebawem wrócili, poczem Spytko Jordan pod-skarbi koronny, odczytał publicznie odpowiedź królewską, w której król zajął oporne stanowisko co do metryki i ceł, a sprawę skonfiskowanych dóbr przyrzekł oddać sejmowi pod obrady.

Odpowiedź ta wzburzyła zgromadzenie do tego stopnia, że już nie pomruk niezadowolenia, ale wprost krzyk powstał ogromny. Szlachta zajęła groźną postawę i dopiero z trudnością, po przemowie Taszyckiego rozeszła się na kwatery.

Nazajutrz 28 sierpnia aż do południa obradował król z senatem na Zamku, a szlachta w klasztorze Franciszkanów czekała niecierpliwie na ostateczną decyzję królewską. Około południa zjawił się wreszcie Jan Tarnowski i odczytał długie pismo królewskie, w którem król godzi się na niektóre żądania szlachty, przedstawia jakie szkody, większe nawet niż od nieprzyjaciela cierpi ludność z powodu tego zjazdu i wzywa wreszcie na wyprawę wojenną.

Pismo to zrobiło pewne wrażenie, ale zgromadzeni oświadczyli, że nie cała je szlachta słyszała, więc żadnej decyzji powziąść nie mogą Zwołano więc na dzień następny zgromadzenie całej szlachty na plac św. Jura, a ponieważ uchwały w takiej ogromnej masie były niemożliwe, podzielono się na ziemie i województwa, każda ziemia wysłała swoich delegatów do cerkwi św. Jura, gdzie się odbywały wspólne narady w ten sposób, że delegaci co chwila informowali szlachtę o przebiegu obrad i uchwalonych punktach.

Obrady przeciągnęły się przez dzień następny a 31 siepnia udała się deputacja szlachty pod przewodnictwem Marcina Branickiego, pisarza ziemi lwowskiej do króla na Zamek, z sążnistym mémo-rjałem, nad którym król radził z senatem aż do 7 września.

dzień 9 września wyznaczono uroczyste zebranie w obecności króla, senatu i całej szlachty. Dnia tego wyszedł król w towarzystwie przed główną bramę Zamku Niższego, który stał jak wiadomo w miejscu, gdzie dziś gmach sta

co

Wreszcie na

se n atu

rego teatru i rząd kamienic od ulicy Łukasińskiego.. Na kamiennych schodach pod portykiem wjazdowym ustawiono tron dla króla, jak okiem sięgnąć stłoczyła się w to miejsce szlachta, do której w imieniu królewskiem przemówił Jan Tarnowski. Odpowiedź znowu nie zadówolniła szlachty, która zażądała czasu dla naradzenia się. Udano się tedy na narady do sąsiedniego klasztoru Franciszkanów, a król tymczasem czekał...

z kim

Przez trzy dni trwały narady szlacheckie, król zaś widząc, że nie ma rady, ustąpił wobec szlachty i rezygnując już z wyprawy wojennej odesłał ją do domu. Wtedy to ze schodów Zamku Niskiego i po tej przegranej przez króla batalii padły z ust Jana Tarnowskiego słowa groźne, a historyczne o tyle, że ostatni to może odblask reakcji na samowolę szlachecką, reakcji, za którą stały jeszcze resztki mocy i pow'agi Majestatu. W źegnalnej mowie rzekł Jan Tarnowski: >Jeśli się kto tak niecnotliwy, tak niezbożny znajduje, któryby się ważył wmieszać Rzeczpospolite i serca nasze od tak ^dobrego oddalać pana, niech się spostrzeże co czyni ?    —

zaczyna ?

Rzeczywistość jednak już wtedy mówiła... co

innego.

Tak się skończyła, ta smutna w dziejach naszych kokoszą wojna, a król Zygmunt zmartwiony i zniechęcony do nawyższego stopnia, wyjechał do Krakowa i już go więcej Lwowianie nie oglądali.

ani razu we

Nie był też przez cały ciąg swego panowania Lwowie Zygmunt August, nie miał też.

czasu odwiedzić miasta naszego Henryk Walezjusz. Natomiast po jego ucieczce zaszedł fakt bardzo ciekawy, chociaż jeszcze dotychczas nie dokładnie rozjaśniony, że mianowicie korona królów polskich i berło, znalazło się niespodzianie miasta Lwowa na ratuszu, i to najprawdopodobniej w formie zastawu.

W r. 1574 mianowicie zgłaszają się rajcy miasta Lwowa do grodu lwowskiego z oświadczeniem, że otrzymali w depozyt koronę, którą Zygmunt August w Gdańsku zakupił, decki oddał miastu do przechowania.

Ciekawy ten dokument przechowany w Archiwum akt grodzkich i ziemskich*) przytaczamy łości, ze zmodernizowaną tylko pisownią :

»My, burmistrz i rajce miasta J. K. Mci Lwowa wyznawamy tymto niniejszym listem naszym i oznaj-mujemy wszem wobec i z osobna każdemu, komu to wiedzieć należy: Iż dnia dzisiejszego, to jest we środę, dnia 14 miesiąca Juliusza JMć Pan Stanisław Wężyk, stolnik ziemi krakowskiej, sandecki, będąc u nas na ratuszu lwowskim, oddał jest w depozyt do urzędu naszego, za pozwoleniem J, KL. Mci naszego Miłościwego

lą Ich Mciów Panów Rad koronnych, dwa klejnoty koronne: to jest koronę złotą, kamieniem drogim, perłami etc. osadzoną, która to korona, ile sprawę pewną mamy, aby kto nie wątpił, albo nie rozumiał, żeby miała być starożytna to jest, którą króle Ich Mć polskie koronują i która jako główna

w depozycie

a którą kasztelan są-

w ca-

starosta

Pana, potem za

Wu

*) A. castr. t. 335 pag. 1014.

w skarbie koronnym morę solito w depozycie leży — ale to ta jest korona, którą nieboszczyk król Jegomość Zygmunt'August, swym własnym sumptem, od panów Loiszów kupców gdańskich kupił ją i zapłacił. Ktemu też nam oddań jest Jednorożec, po obu końcach oprawiony, które klejnoty przez Jegomość Pana starostę sandeckiego tu do Lwowa, ku obmyśleniu istoty o zapłacie IchMciom Panom żołnierzom są posłane, któreśmy my oczyma na-szemi statecznie obejrzawszy, do szkatuł obwarownie przy nas schowane i pieczęciami przerzeczonego Pana starosty sandeckiego, ktemu urodzonego pana Baltazara Ożgi, Podstarościego lwowskiego, naszą też urzędową miejską zapieczętowane do miejskiego skarbu naszego pospolitego, jako wierni JKMci poddani z taką uczciwością, jako przystoi, przyjęli, a wyrozumiawszy ustnie JMść Pana starostę sandeckiego około ostrożnego chowania, na pomie-nione kaucją, to jest warunek, który na się i obowiązek przyjmujemy dobrowolnie : iż tych to przedmiotów, wyżej mianowanych nikomu z rąk naszych i z depozytu nam, przez tegoż to pana starostę zwie-rzonego, nie wydamy, okrom własnej bytności JMść Pana starosty sandeckiego, któremu samemu takowe rzeczy ze skarbu koronnego do jego wiernych rąk sa podane i złożone, wyjąwszy, gdyby Pan Bóg dopuścił śmierci na Pana starostę sandeckiego, tedy temu będziemy powinni wydać, któremu J. K. Mość z Rzecząpospolitą, albo więc, gdyby J. K. Mości nie było, sama Rzeczpospolita wszystka każe wydać. Które to rzeczy i klejnoty wyżej mianowane przez nas wiernie a ostrożnie z pilnością wielką

będą dochowane, jako jest P. starosty sandeckiego przy tym depozycie oddany, wedle którego sprawować się mamy. której rzeczy lepszemu dectwu i wierze, mistrz i Rada

na to skrypt własny

nam

Ku

a gruntowniejszemu świa-ten list nasz niniejszy my, miejska podpisaliśmy i urzędu naszego do tegoż listu jest przyciśnione. Datum na ratuszu miasta Lwowa i t. d.«

bur-

sig ill um

Pismo to nie wygląda wcale na skrypt dłużny zastawniczy, bo zresztą klejnoty koronne, poświęcane, nie mogły może być przedmiotem stawu, ale z wyrażeń tego pisma wnioskować źna, źe tu przecież chodziło o zastaw, celem zdobycia pieniędzy na zapłatę żołdu zaległego dla wojska. Zresztą mogło by powiedzieć więcej owe »ustne wyrozumienie «

albo kwit

ża

rno-

i »skrypt własny P. starosty deckiego« ale one się nie przechowały.

W kilka miesięcy później, rady koronne, duchowne i świeckie zebrane

san-

sejmie konwokacyjnym w Warszawie, wysyłają list do rady miasta Lwowa z podpisami najwyższych dostojników i z żądaniem wydania korony i jednorożca tj. berła

na

na ręce woje-wody iarły, który się po nie zgłosi. List ten, przechowany do dnia dzisiejszego w Archiwum miejskiem, świadczy o wielkiem zaufaniu, jakie otaczało wówczas skarbiec

nawet insygniów koronnych.

ratuszowy, godny na pomieszczenie

W/j

HH

ik

SM

(k

Stefan Batory.

Wywołało to olbrzymią burzę. Wojsko przerwało od

3, 61

¹

Dr¹ A, Czołowski. Lwów za ruskich czasów. Lwów 1891

str. 39.

²

Zubrzycki: Kronika miasta Lwowa str. 35, 39.

³

J- B. Zimorowicza : Pisma do dziejów Lwowa odnoszące się, wydał K. J. Heck. Lwów 1898. str. 72.

⁴

Por. K. Szajnochy: Jadwiga i Jagiełło.

⁵

Zubrzycki str. 10Ö i t d.

⁶

Zimorowicz : Kronika wyd. K. J. Heck str. 109.

⁷

Arch. m. III. 2. str. 478.

⁸

Zubrzycki str, 124.

⁹

Zimorowicz str. 100.

¹⁰

Zimorowicz str, 103.

¹¹

Zimorowicz str. 111.

¹²

Górski : Conçûmes etc. wydał dr. Wojciech Kętrzyński Kraków 1877. Orzechowski: Annales i t. d.

Stefan Batory.

Gwardja ratuszowa. —

Zdenerwowanie.

Wieść o elekcji.

Karność mieszczańska —Wojciech Ostrosz i jego zapiski. — U bram Polski. — Przygotowania we Lwowie. — Muzyka. — Tryumfalny wjazd. — Przemowy. — Dary. — Odjazd królewski. — Powtórny pobyt Stefana Batorego we Lwowie. — Sprawy polityczne. — Szczęśliwy przyjazd. — Iwan Podkowa.

Wśród ogólnego zdenerwowania po ucieczce Henryka i rozdwojonych prądów bezkrólewia przyszła do Lwowa wiadomość o elekcji Stefana Batorego. Napad Tatarów, burzliwe i niepewne czasy, konieczność utrzymywania znaczniejszej siły zbrój-nej i pogotowia wojennego dały się też we znaki Lwowianom. Sformowany na czas bezkrólewia oddział zacięźnych żołnierzy o czerwonych mundu rach szeregowców, a szafranowych tunikach dziesiętników, wyczerpywał kasę miejską, a werwa i wojowniczy temperament tej gwardji ratuszowej, staczającej w braku innego nieprzyjaciela ustawiczne bójki uliczne z hajdukami Niskiego Zamku, stawały już kością w gardle panom ratuszowym.

Mieszczaństwo lwowskie, w którem tkwiły jeszcze resztki odległych tradycji niemieckich, byłoby może wolało widzieć na tronie jednego z ar *

cyksiążąt austrjackich, zwłaszcza, że pozostawało w osobistych, przyjaznych stosunkach z wojewodą podolskim Mikołajem Mieleckim, gorącym poplecznikiem Habsburgów. Skoro jednakowoż elekcja Stefana Batorego stała się faktem dokonanym złożyli mieszczanie natychmiast swe osobiste sympatje na ołtarzu dobra publicznego, dając tern piękny przykład karności choćby tylko przyjacielowi swo ¹ jemu Mieleckiemu, którego buta przynajmniej chwilowo nie mogła znieść myśli, że się stało coś wbrew jego woli.

Od razu więc, bez żadnych deliberacji skierowały się lwowskie sympatje na stronę siedmiogrodzkiego elekta, a myśl, że jadąc z Siedmiogrodu musi on zawitać najpierw do Lwowa, napoiła »Rzeczpospolitę miejską« wielką radością i chęcią zgotowania nowemu panu, jak najświetniejszego przyjęcia.

Opis tych uroczystości witalnych i przygotowań do nich, zawarty jest w księdze Archiwum miejskiego¹) w której Wojciech Ostrosz podpisek i bakałarz wszechnicy krakowskiej, spisywał wydatki lwowskiego urzędu radzieckiego od r. 1572 do 1582.

Wśród lapidarnych rubryk rozchodów budżetu miejskiego, wtrącał niekiedy ów bakałarz opisy najważniejszych wypadków, które stanowiły »sensację dnia« w ówczesnym Lwowie. Z tych przeto wzmianek, nakreślonych renesansowym cha-

rakterem pisma i kwiecistym miejscami stylem podpiska ratuszowego, jak nie mniej z niektórych innych charakterystycznych pozycji rachunkowych, wyłania się obraz uroczystości, które towarzyszyły pierwszym krokom Stefana Batorego na ziemi polskiej, na wiosnę w r. 1576.

Famulus miejski, wysłany dla zasięgnięcia języka, gdzie nowoobrany król przebywa i którędy będzie przejeżdżał, przyniósł wiadomość, że Stefan Batory, wymijając ziemie węgierskie, na których snadnie mógł się dostać w przemoc cesarza Maksy-miljana, przez* Wołoszczyznę i Multany przedziera się do Polski. Z nim razem orszak dostojny. Posłowie polscy, którzy wojewodzie siedmiogrodzkiemu koronę przynieśli: Jan Tarło wojewoda lubelski, Jerzy Mniszech krajczy koronny, Wojciech Starze-chowski, Mikołaj Jazłowiecki, Jan Ostroróg, uczony Marcin Leopolita, Jan Płaza specjalny protektor i przyjaciel Lwowa, który jeszcze w drodze dostał od mieszczan tutejszych sześć garnców małmazji, aby nowego króla przychylnie dla miasta usposobił i wielu jeszcze innych przesławnych w owym czasie rycerzy, szło w najbliższem otoczeniu Stefana Batorego, któremu towarzyszyło ponadto 2.000 jazdy siedmiogrodzkiej i 1.000 piechoty pod naczelnem dowództwem Grzegorza Bamphi.

Nie był to jeszcze w tej chwili wjazd tryumfalny, o którymby się wici po całej Polsce rozbiegały radosnem brzmieniem dzwonów i procesją i powitaniem chlebem a solą. Nowy władca dla wszystkich jeszcze wielką przedstawiał zagadkę, a w Krakowie toczyły się ciągle obrady sejmu, na

którym zwolennicy Habsburgów jeszcze w ostatniej chwili usiłowali stawić trudności. Między innymi wojewoda podolski Mikołaj Mielecki oświadczył, że miasto Lwów jest przeciwne Stefanowi Batoremu. Wiadomość ta wywołała nawet pewne zaniepokojenie, a w senacie podniosły się głosy, że należy wystosować do mieszczan lwowskich list z przedstawieniem i prośbą, aby się nie przyczyniali do rozdwojenia List taki jednakowoż wcale nie był potrzebny, bo właśnie wtedy Lwów z całą niecierpliwością oczekiwał przybycia króla, a nie mogąc się go doczekać wysłał jeszcze jednego posła, niejakiego Krzysztofa Rottendorfa naprzeciw. Informacje przywiezione przez niego były zdaje się bardzo dokładne, gdyż w mieście czynić poczęto na gwałt przygotowania na przyjęcie dostojnego gościa.

czasu.

Przedewszystkiem więc kilkudziesięciu ludzi poczęło gromadzić błoto, które furmanki z Klepa-rowa, Hołoska i Zamarstynowa precz wywoziły za miasto. Równocześnie 30 innych robotników, wzięło się do naprawy bruków i dróg, a między innemi do rozszerzenia szlaku, prowadzącego od stryj-skiego gościńca, przez tz. »Wołoski most« ku miastu. Pracował Wojciech malarz nad przyozdobieniem miasta, aromatarjusz czyli aptekarz wylewał mnóstwo świec, być może dla illuminacji ratusza, wybierał Józef Scholc, patrycjusz lwowski, kwatery dla gości i dostojników, Marcin rusznikarz reperował i czyścił broń ratuszową, a pachołkowie i hajducy miejscy tak byli czynni, że nawet zwykłych swoich obowiązków spełniać nie mieli

Wśród tych przygotowań stanął we Lwowie »dominus« Krasicki, poseł królowej Anny Jagiellonki, przyszłej żony Stefana Batorego, która go wysłała razem z karetą naprzeciw narzeczonego. Urząd radziecki przyjął go podarkami, a równocześnie przy gotowania na przyjęcie króla poszły w jeszcze raź-niejszem tępię. Architekt Sebastjan Nosek naprawiał most zwodzony przy bramie halickiej, murarz Mo-czygemba pracował koło arsenału, a na samą uroczystość zakupiło miasto 38 kamieni prochu.

Również wielkie czyniono przygotowania na Niskim Zamku, gdzie król miał zamieszkać, poprawiano nawet wodociągi w pobliżu, a gorączka i pospiech ogarnęły wszystkich, z wyjątkiem tylko wspomnianego już architekta Noska, który z »kocią flegmą« dłubał sobie koło mostu zwodzonego. Dopiero specjalna podnieta w formie dodatkowego honorarjum pobudziła flegmatycznego majstra do większego pospiechu. Najwięcej zaś pracy dawało oczyszczenie rynku z błota, które w normalnych czasach raz tylko na rek, około Wielkiej nocy, było stamtąd usuwane i urządzenie specjalnych nasypów ziemnych koło murów miejskich, dla ustawienia armat.

Największe jednak trudności w wykonaniu przedstawiała muzyczna część programu Wbrew swojej, później ustalonej sławie muzykalnego miasta, nie posiadał ówczesny Lwów odpowiedniej kapeli. Był wprawdzie niejaki Krzysztof Gajda gwiazdą na ówczesnym muzykalnym horyzoncie Lwowa, ale ten z wyjątkiem wprawnego uderzania w bęben i kilku kawałków wygrywanych na trąbie żadnych innych nie posiadał wiadomości z. dziedziny muzycznej.

Sprowadzono więc aż z Przemyśla niejakiego Ja-kóba Bojaryna wraz z »bandą« złożoną z io ludzi, dość wprawnie grających na trąbach i flecie i oni to mieli uświetnić przyjęcie Stefana Batorego, razem ze zmobilizowanymi z całego Lwowa grajkami przygodnymi.

a stamtąd

Wreszcie dnia 31 marca 1576 stanął Stefan Batory wraz ze swoim licznym orszakiem u bram Polski i zawitał najpierw do Śniatyna, przybył do Lwowa,

dzi-

w swojej historji.²) Obraz staje jasny i przejizysty niby czarowna wizja, niby fata morgana

literki do dziś przechowanych opisów, śnie ten obraz drga życiem i prawdą, w której tyleż się dumy mieści z powodu kwitnącej ongi potęgi miasta

Wspaniały to był zapewne widok dumnej lwowskiej rzeczypospolitej, gdy na przyjęcie króla wybranego wystąpiła z największym możliwym przepychem i blaskiem. Wschodnie i zachodnie krainy, wszystkie bogactwa ówczesnego handlu, rzeźka potęga niezgnębionego jeszcze stanu mieszczańskiego dodała owemu »najszczęśliwszemu i najprzyjemniejszemu przybyciu Króla Jegomości« wnie upajającego czaru, który pozostał cały i nienaruszony tak, jak go czuł i widział pisarz miejski, jedyny sprawozdawca uroczystości i jak go wspomniał Zimorowicz

rozi-

grane

wyskoczy z każdej A równo-

naszego, ile smutku, że przyjęcie Stefana to ostatnia może we Lwowie parada,

Batorego,

będąca nie szychem, ale naturalnym kwiatem buj-

nego i potężnego organizmu. Nie było przesady, a był przepych, nie było nadętej pozy, a była powaga i świetność, ogromna siła i bogact^wo nawet mimo tego, że spalone przez napad Tatarów, a jeszcze nie zupełnie odbudowane lwowskie przedmieścia pierwszą stanowiły plamę i pierwszą zapowiedź upadku.

na

Był ranek wiosenny — sobota, 7. kwietnia 1576. Na murach miejskich i basztach od strony halickiego przedmieścia błyszczała wszystka broń i armata, jaką tylko posiadał cekhauz lwowski. Puszkarze wyczyścili ją łojem i słoniną, malarz odnowił barwy lawet armatnich, a straż miejska ułożyła w grupy i piramidy broń sieczną i palną od półhaków do całych hakownic, aby jpyły schwał królowi, a na świadectwo i popis potęgi miasta U innych armat stali puszkarze z zapalonymi lontami, czekając znaku do strzałów na tryumf królewski.

Wtem z wieży ratuszowej, ozdobionej przepiękną tarczą zegara w kamieniu kowaną i drogiem malowidłem al fresco, huk trąb się odezwał i litaurów, Jakób Bojaryn ze swoją bandą muzykantów składał dowody, że nie daremnie sława jego z Przemyśla aż w lwowskie się mury dostała i grał zawzięcie pobudkę przed samym przyjazdem królewskim. Na to hasło wysunął się z bramy halickiej orszak konny, który chyba niewiele miał sobie równych, nawet w tych czasach potęgi i świetności. Wybrano bowiem co najpoważniejszych, i najznamienitszych obywateli miasta Lwowa i kazano im wystąpić z największym przepychem, na

jaki się mógł zdobyć dumny lwowski patrycjat. Jechał więc najpierw urząd radziecki z burmistrzem i wójtem na czele w długich szatach, którym barwy i przepychu dodała cała sztuka i cały gust współczesny. Mężom konsularnym towarzyszyła gromada patrycjuszów, zbrojnych od stóp do głowy niby jakie rycerstwo średniego wieku, armis lue un-lentioribus, w bogate i zbytkowne zbroje przybrana. To była reprezentacja polskiej nacji Lwów ówczesny zamieszknjącej, a tuż za nią szli wybrańcy ormiańskiego narodu z wschodnią okazałością i blaskiem, a potem co najbogatsi Grecy i Rusini. Na czele tego orszaku, który kapał chyba poprostu od złota i blach srebrzystych, jeżeli wierzyć mamy słowom zachwytu i superlatywom współczesnego sprawozdawcy, postępował znany nam już mistrz muzyki Krzysztof Gajda, waląc w olbrzymi bęben, umieszczony na grzbiecie końskim i dyrygując resztą kapeli, która huczną fanfarą na trąbach i kotłach uświetniła pochód i radosną a gwarną czyniła chwilę powitania.

i pojechał naprzód gościńcem trzymając się tuż obok szlachty ziemi

Cały ten korowód przeszedł »most wołoski«, który stał na Pełtwi w okolicy dzisiejszych »kręconych słupów« stryjskim

lwowskiej, która pod dowództwem Hieromina Sie« niawskiego ruszyła również na przyjęcie króla-elekta.

Tymczasem wzdłuż drogi od bramy halickiej> aż do wołoskiego mostu, ustawiły się cechy rzemieślnicze ze swoimi insygnjami i cała ludność miejska i z przedmieść, tworząc nieprzerwany szpa-

uzbrojony. Jeżeli-

1er, i o ile możności kompetnie byśmy chcieli dzisiejsze usposobienie tłumu Iwo* wskiego, odnieść do * owych napewne rzecby można za

czasów, to całkiem pierwszym lepszym

na

reporterem, że oczekiwanie i radość widniały twarzach wszystkich, a uroczysty i poważny nastrój panował wśród tłumu niepodzielnie.

»summa cum

największym zapałem i serdec ;nością i gromkimi okrzykami.

Imieniem szlachty przemówił najpierw do króla Hieromin Sieniawski, poczem zbliżył się doń senat lwowski i obywatelstwa,

Na czystem polu, daleko za miastem, dojrzano tysięczn^^l^^^^^rólewski. Na czele jechał sam Stefaory na ^^koniu trackim« jak powiada Zimo?öWicz, w^)iirpurowe szaty przybrany i wkoł-pakujQÏia kt&rym powiewała kita wysokich piór. Rycétsk^ T V)rniosłą postać króla od razu przy-padła-wszystkim do sęrca, więc też radość doszła do szczytu, a gość przyjęty został omnium gratülatione« z

a stanąwTszy półkolem przed osobą królewską złożył mu hołd należyty, przyczem burmistrz w krótkiem przemówieniu zaznaczył radość miasta któremu przypadł w udziale

zaszczyt powitania elekta na drodze do koronacji.

może zro-

Rycerska postawa panów • hvow^skiego ratusza i lwowskiego mieszczaństwa podobała się bardzo Stefanowi Batoremu. Może już wtedy widział oczyma swojego genjalnego ducha potęgę i moc, która ozdobić mogła tę przyszłę jogo kochaną ojczyznę silnymi barkami stanu mieszczańskiego, zumiał tę chwilę przełomowrą w rozwoju jego. Więc odpowiedział łaskawie na powitanie, a słowa

jego w języku łacińskim tak były proste i poważne, jak dusza wielkiego króla, a tak krótkie, jak u człowieka, który nie ma czasu na czcze gadaniny. Zaznaczył najpierw Stefan Batory, że przychodzi nieznany do kraju wielkiego i wolnego, ale wkrótce pokaże i uctowodni, o ile król wybrany wolnymi głosami swojego narodu przewyższa monarchów, których ślepy traf 'lub urodzenie na trony królewskie wynosi i narodom narzuca.

Wysłuchawszy tego przemówienia, obywatelstwo lwowskie pomieszało się z orszakiem królewskim i tak razem, a wspólnie koło osoby królewskiej, szło ku miastu z muzyką, wśród okrzyków zgromadzonego po drodze ludu, bicia we dzwony, wystrzałów armatnich i fanfary z wieży ratuszowej.

W ulicy halickiej zsiadł król z konia i udał się do katedry, gdzie go uroczyście przyjęło duchowieństwo i gdzie wysłuchał mszy, poczem wśród tych samych objawów radości odszedł na Niższy Zamek i tam w przygotowanych już pokojach królewskich zamieszkał.

Lud lwowski długo jeszcze wznosił okrzyki na cześć elekta, podziwiał wspaniały i liczny orszak królewski, wśród którego największą sensację budził Samuel Zborowski bannita z kraju wypędzony, który teraz w stroju węgierskim towarzyszył nowemu królowi, nie spodziewając się chyba, że niebawem za jego wyrokiem głowa mu spadnie z karku. Na znak radości muzyka przez cały trzydniowy czas pobytu króla we Lwowie trzy razy dziennie, rano, w południe i wieczór wychodziła na wieżę ratuszową i oznajmiała światu szczęście

i radość, że oto króla nowego Polska

wielkie

dostała.

Wystrzałów armatnich i ze strzelby ręcznej, ogni po ulicach, iluminacyjnych świateł tyle było, źe odnosi się wrażenie, jakoby Lwów cały stanął w ogniu. Wrażenie to współcześnie musiało być jeszcze silniejsze i rodziło obawę wybuchu pożaru. To też

spe-

ga-

przezorny urząd radziecki, sprowadził od szewca z Przeworska, niejakiego Krzysztofa, cjalny jakiś, bliżej nam nieznany, przyrząd do szenia pożaru, za kwotę 2 fl 8 gr.

Na drugi dzień, w niedzielę, zaraz rano, zanim jeszcze król wyjechał, do kościoła, jawiła się u niego tłumna hołdownicza deputacja mieszczan lwowskich, z darami i długiem przemówieniem burmistrza. Król przyjął deputację w prywatnych swoich apartamentach, rozmawiał z nią długo o potrzebach miasta, odebrał dary, które mu przyniesiono w formie beczki wina kreteńskiego za 90 złp. i dwu skrzyń pięknie i ozdobnie przez lwowskich stolarzy wyrobionych, a napełnionych świeżymi rybami.

Również i orszak królewski obd -.rowany został hojnie winem i rybami, a mianowicie Kościele-lecki biskup przemyski, Jan Kostka wojewoda sandomierski, TęczyńskP kasztelan bełzki. Andrzej Zborowski marszałek królewski, Grzegorz Bamphi dowódzca wojsk siedmiogrodzkich, Marcin Berze-wiczy podkanclerzy itd, itd.

Trzy dni bawił Stefan Batory we Lwowie, a pobyt jego niezamącony został najmniejszym nawet dysonansem Dopiero w Gródku koło Lwowa .spotkała ,go pierwsza przykrość Oto wspomniany

uź wyżej wojewoda podolski Mikołaj Mielecki, Jzacięty stronnik Habsburgów zamknął przed nim bramy miasta i wcale się z królem nawet widzieć nie chciał. sStefan Batory zniósł ten afront dumnego panka, a nie zatrzymując się wcale koło Gródka ruszył dalej na Sądową Wisznię w stronę Krakowa.

W dwa lata później, w re 1578 zawitał Stefan Batory po raz drugi do Lwowa kilka

i bawił tu przez miesięcy, od maja aż do września. Rozgrywały się wówczas ważne sprawy polityczne Zamku”) Sprawa odzyskania Kurlandji zajmowała wtedy umysł wielkiego króla, nieczność

na Niskim

a równocześnie ko-

zapewnienia Polsce pokoju ze strony Turcji. Z konieczności tej politycznej położył wów-czas na r

ynku lwowskim głowę pod topór katowski Iwan Podkowa, kozak znany ze siły fizycznej i waleczności, który zawichrzył Wołoszczyznę i naraził granice Polski na najazd turecki. Smutna ta sprawa wywołała wiele zabiegów, ożywioną stów i zatruła królowi pobyt w mieście, które go witało z równą serdecznością i

wymianę li-

wystawnością, jak

za pierwszym razem.

Na jego powitanie wyszło aż hen daleko pole całe uzbrojone miasto. Na przedzie jechał pod barwnym sztandarem oddział wybrany, z przedniejszych i najdzielniejszych obywateli, kich trzech narodowości

na

co naj-wszyst-

zami eszkujących miasto, a więc Rusinów, Ormian i Polaków. Wszyscy byli »conformiter ornati« — przystojnie przyodziani, a jechali przy dźwiękach trąb, bębnów i kotłów.

Za nimi piechota miejska, poprzedzana pięciu konnymi rajtarami, zakutymi w żelazo od stóp do

głowy z ogromnymi mieczami, które trzymali ostrzem do góry.

radziecki

w otoczeniu poważnych wiekiem

Wreszcie sam kwiat mieszczański : urząd i ławnicy

i najbogatszych w mieście patrycjuszów. Burmistrz oczekiwał króla w mieście.

Po zetknięciu się z orszakiem królewskim,

przemówił krótko do króla jeden z rajców, wręczając mu klucze od bram miejskich, dotknął ręką kluczy i orszakiem ruszył do miasta. Na froncie bramy halickiej powitał go olbrzymich rozmiarów orzeł, malowany przez malarza Bogusza, za co tenże

Król odpowiedział

wraz

z całym dostojnym

wy-

ar

tysta otrzymał honorarjum w skromnej kwocie i złp. 6 gr.

Na drugi dzień rano przybyła do króla depu-tacja miejska z mową i honorowym darem w formie pięknego kubka srebrnego, pozłacanego, wagi io marek i 4*/₂ łóta, a wartości 143 złp, 25 gr. W orszaku królewskim znajdował się wówcsas także, późniejszy zwycięzca z pod Kirchholmu Jan Karol Chodkiewicz, któremu miasto ofiarowało w darze 10 garncy małmazji i muszkatelu.

W czasie kilkumiesięcznego swego pobytu wre Lwowie, zagospodarował się tu Stefan Batory na dobre. Kancelarja jego załatwiała sprawy bieżące, przywiózł nawet król swego drukarza Pawła Szczer-bica, wychodziły tu dyplomy, nadania w najrozmaitszych sprawach, rozchodziły się z Zamku Niskiego listy i rozkazy na całą Polskę, a dwór królewski

świetny i gwarny, napełniał życiem i hukiem całe miasto, przyczem nie obchodziło się także bez bójek i awantur.

W chwilach wolnych od trosk i zajęć państwowych wybiegał Stefan Batory za miasto na pola lwowskie, gliniańskie, szczerzeckie, gdzie bawił się ulubionem polowaniem na zające. Na polowanie też uciekł wówczas, gdy na iynku spaść miała głowa Iwana Podkowy, jedyny może czyn, który cieniem pewnego rodzaju przysłonił pobyt Stefana Batorego we Lwowie, a nawet, po części? i samą jego osobę. .

Tęgi to był i dzielny kozak Iwan Podkowa, rycerska, szczera natura, odważna aż do zapamiętałości, Z tą samą odwagą poniósł też swoją głowę na szafot, pod presją stosunków międzynarodowych, na stanowcze życzenie Turcji. »Biedny Podkowa, jednak będzie musiał głową nałożyć« pisze osoba blisko króla stojąca do Krakowa, gdy już ów nieszczęsny pretendent do hospodarstwa wołoskiego znajdował się w więzieniu we Lwowie.

pragnąc uchylić się od dalszych

równo-

Raz go już nalegania szlachty, ceniącej rycerski animusz więźnia i pamiętającej, że sam Podkowa oddał się w ręce Mikołaja Sieniawskiego, ochroniły od egzekucji, ale gdy już nadszedł krytyczny dzień 16 czerwca, król,

próśb i nalegań, wyjechał na polowanie, a cześnie egzekucja została dokonana przed ratuszem, na zwykłem miejscu, pod pręgierzem, gdzie zwykle złoczyńcę tracono.

F. Jaworski. „Królowie polscy we wowie“..

Nie obeszło się przytem bez znaków niebieskich. Znany nam już pisarz miejski Wojciech Ostrosz notuje, że w chwili, gdy padała głowa Podkowy, załamał się nagle dach nad przedsionkiem ratusza i spadł na ziemię, ku wielkiemu przerażeniu zabobonnej gawiedzi. Bractwo stauropigialne zabrało ciało skazańca i pogrzebało je uroczyście i z wielką żałobą w cerkwi swojej.

«'i

iN

>

HH

„Szczęśliwe tryumfy.“

Pompa obchodowa. — Koronacja Zygmunta III. cimska. — Królewicz Władysław we Lwowie.

Wyprawa cho-

Pobyt Zygmun

ta III. — Powrót z wyprawy. — Władysław IV. — Jego »szczęśliwy przyjazd«. — Jadwiszka ze Lwowa.

Obchód zwycięstwa md Moskwą i pokoju. — Obchód żałosny. — Wesele Władysława IV

Przyjęcie Stefana Batorego uważać można za typ uroczystości, urządzanych we Lwowie, na przyjęcie królów polskich i szablon, do którego stosowały się czasy późniejsze, dodając tylko charakterystycznej, barokowej nap uszy stości. Była zaś ta napuszystość i pompa tern większą, im mniej było już żywotnej treści, bogactwa i znaczenia w stanie

mieszczańskim. Od czasów Stefana Batorego łymi tylko zmianami powtarza się ta sama parada, te same orszaki zbrojne wychodzą naprzeciw króla, te same

z ma-

dzwony, wystrzały armatnie towarzyszą jego wjazdowi, tylko więcej ogni sztucznych vw siedmnastym wieku spalano, huczniejsze były te strzały armatnie, a ponadto stosy drzewa i słomy palono na ulicach dla wywołania, bardzo zresztą niebezpiecznego dla niezaopatrzonych od ognia budynków, efektu iluminacji, bywały barokowe trans-

parenty, barokowe festyny. Większa pompa, poza*, panegiryczna nadętość, w stylu swojego wieku, witała królów u bram Lwowa. Minęły czasy powagi i dobrego smaku, objawiającego się w pewnej, aczkolwiek bogatej i wystawnej nawet prostocie, gust pospólstwa miejskiego począł się gwałtownie obniżać, szukać jaskrawych efektów. Nie wystarczały już poważne mowy, harce wojenne, bawiono więc naród wyścigami do mety pieszo i konno, sprowadzano trefnisiów dla wyprawienia pospólstwu różnych krotochwili, rozrzucano pieczone mięsiwo dla gawiedzi i t. p. wyprawiano historje, które Zimoro-wicz sumiennie notuje, jakby w dowód, że po trzech wiekach gawiedź lwowska zostanie taką samą, rozwydrzoną, w tanich efektach rozmiłowaną, jak za jego czasów.

Rozwydrzenie to jednak w urządzaniu uroczystości nie było jeszcze tak jaskrawe, gdy Zygmunt III. wstępował na tron polski, a Lwów cieszył się z tego powodu, jak tylko mógł i umiał. Znowu bowiem w jednej z ksiąg rachunkowych miejskich znajdujemy entuzjastyczny opis wierno -poddańczej manifestacji z powodu wstąpienia na tron Zygmunta III. wraz ze szczegółowem wymienieniem wydatków na ten cel.

Już sam tytuł odnośnej zapiski brzmi z niezwykłą jakąś powagą i monumentalnością: »Triumph za szczęśliwym do królestwa polskiego przyjechaniem i koronowaniem Najjaśniejszego króla Zygmunta III. Pana naszego miłościwego, jest w tym mieście die 7. februarii obchodzony«.

Trzymając się ściśle samego opisu obchodu na uczczenie koronacji nowego króla, można odtworzyć szczegółowy, bardzo charakterystyczny obraz tego »triumphu«.

Oto naprzód uwiadomił urząd radziecki wszystkie stany i narody miasta, o odbyć się mającej uroczystości, oraz o jej terminie. Dnia tedy 7. lutego zeszło się rano całe pospólstwo do katedry, gdzie arcybiskup w otoczeniu licznego kleru odprawił nabożeństwo i »tamże wszyscy dzięki czynili P. Bogu wszechmogącemu, za to osobliwie, że nam raczył z łaski swej świętej nowo obranego króla J. M. w dobrym zdrowiu, szczęśliwie na stolicę Jego, po naszym strapieniu, z wielką pociechą sprowadzić«.

Po nabożeństwie odbyła się w koło rynku procesja z monstrancją, »z śpiewaniem i z muzykami , różnemi wesołemi, z okazowaniem zbrojnych osób, mieszczan wszystkich, tudzież i służebnych miejskich, którzy tych niebezpiecznych czasów stipendia "brali«. Ostatni zwrot odnosi się do siły zbrojnej, utrzymywanej przez miasto w niebezpiecznych czasach bezkrólewia, a występ jej w uroczystości koronacyjnej oznaczał zarazem koniec jej czynności i pożegnanie z miastem. Ponadto były w czasie tej procesji »i strzelby rozmaite wypuszczane i kunszty, jakowe być mogli in gra tuła tionem hanc, okazowane byli«.

Żywy i czynny udział w całej uroczystości wzięli również Kozacy niżowi, których sprowadzono na wojnę z pretendentem do korony polskiej arcy-księciem Maksymilianem, a którzy w znacznej części

stali po przedmieściach lwowskich. Otóż Kozacy ci »ochotnie i zgodnie obyczajem swym, jaką strzelbą tego tryumphu, aż do południa pomagali«. Co prawda uświetnienie uroczystości przez tego rodzaju kozackie efekty, kosztowało mieszczan lwowskich niemało strachu i obawy przed rabunkiem i nadużyciami burzliwych gości. Dlatego też dano ich dowódzcy dwie baryły małmazji »względem pokoju ze strony tych kozaków«.

szono

Punktem kulminacyjnym uroczystości był »tryumf wieczorny« odprawiony tegoż samego dnia, wieczorem, pod kierunkiem i nadzorem rajców miejskich Stanisława Gąsiorka i Stancla Scholca. Ci mianowicie »opatrując wieżę ratuszną, rozkazali cieślom zbudować piątro, na którem muzyko wie i trębacze swoją muzyką daleko słyszącą odprawiali i chorągiew z daleka' widać było. Do tego zawie-kratę wielką żelazną na łańcuchach, na której ogień wielki, ustawicznie gorejący zdaleka w nocy widać było«.

radośnie ową

czerza

na

Równocześnie gdy pospólstwo bawiło się muzyką i ogniem, w kamienicy Guteterowskiej w rynku odbywała się wielka »wie-tryumfowa«, czyli po prostu nasz bankiet, którym miasto gościło arcybiskupa, starostę lwowskiego, chorążego ziemi lwowskiej, dwóch panów Herburtów i wiele innych dostojnych gości. Zjedzono na tym bankiecie ryb za 2 złp., 14 kapłonów, 2 cielęta, 8 sztuk pieczeni wołowej za 1 złp. 15 gr,, 2 zające za 20 gr., masła, powideł i miodo-wników 1 złp. 18 gr. Ponadto zapłacono »p. Mariaszowi aptekarzowi, za rozmąite korzenie, cukry

rozliczne i marcypany, lane świece woskowe³ i inne potrzeby na tę kolację 15 złp. 7 gr.« Napitek wre³ szcie wyniósł 2 beczki piwa, oraz półtory baryły i siedm garnców wina.

Sam Zygmunt III. nie śpieszył się bardzo do Lwowa, chociaż zatwierdził wszelkie jego dawne przywileje i przydał jeszcze nowych. Dopiero w trzydziestym trzecim roku jego panowania, dostąpiło miasto po raz pierwszy zaszczytu oglądania jego oblicza i równocześnie po raz ostatni.

Było to w r. 1621., w czasie owej ogromnej wyprawy na Turków, która zakończyła się wieko-pomnem zwycięstwem pod Chocimem i uratowała Polskę i chrześcijaństwo.

Już od lutego spieszyły na tę wyprawę wojska polskie. Droga wypadała im przez Lwów, więc przed ołtarze tutejszych świątyń niosły te zastępy modły błagalne o zwycięstwo, o zdrowy powrót do zagród swoich rodzinnych.

swoje

Dukli

i nadzieją na dumne znaki wojennej muzyce

Zatrzymał się we Lwowie stary, schorzały, a wielki i potężny Karol Chodkiewicz z Litwinami, Stanisław Lubomirski, polecający siebie i zastępy opiece błogosławionego Jana z w kościele Bernardynów. Nie było dnia, w którym by nowe jakieś oddziały wojskowe nie przechodziły przez Lwów, a miasto uginające się pod ciężarem stacji i popasów wojskowych, patrzyło z dumą, radością, a zarazem rycerskie, przysłuchiwało się trąb i litaurów³).

Nareszcie w połowie sierpnia stanął we Lwowie królewicz Władysław na czele wojsk zaciężnych, zdążający ch pod Chocim, Czasy były wojenne, jennie też wypadło powitanie gościa. Całe uzbrojone mieszczaństwo wyruszyło naprzeciw Władysława daleko hen za miasto, przedstawiając barwny i marsowy widok. Na przedzie, na czele zastępów jezdnych, jechali »optymaci« i patrycjusze, za nimi piechota miejska, cechy z dwudziestu czterema sztandarami, a w końcu młódź ormiańska, dzielna, z wyglądu podobna do Turków, całemu królewicza, idącego na wojnę z Turkami, nadawała aktualnej barwy i stanowiła niejako przedsmak turecki. Niskie turbany perskie, długie szaty i szerokie tureckie »hajdawery«, uzbrojenie wschodnie i wschodnie harce, wyprawiane na polu, przed rycerskim królewiczem, i opóźniły znacznie wyjazd do miasta,

wo*

przyjęciu

przeciągnęły się długo

wieczorem dopiero nastąpiło uroczyste przyjęcie w samem mieście, a równocześnie wojska przybyłe z królewiczem, przeważnie zaciężne nie • mieckie, rozlokowały się na Wulce Kampianowskiej, w okolicy dzisiejszej cerkwi św. Fiotra i Pawła na Łyczakowie i wyżej. Źołdactwo bardzo było ciężkie dla kolonistów tamże mieszkających i dopuszczało się różnych nadużyć. Między innemi, zburzono z psoty wiatrak, stojący na górze w pobliżu dzisiejszej rogatki, z czego zabobonne pospólstwo wróżyło głód, którym Pan Bóg miał ukarać tych, co nie umieli poszanować chlebodajnego młyna. Sam zresztą wiatrak został niebawem odbudowany i zasłynął później w lokalnej topografji, jako >młyn djabelski«.

Nad

Królewicz bawił w mieście przez dni kilka, przyjmowany uroczyście i darzony upominkami. Między innymi wystąpili także Rusini w mieście mieszkający, z bogatym darem od siebie w formie kobierca dyftykowego za 115 złp., chustki indyjskiej złotem tkanej za 50 złp. i sztuki złotogłowiu za 59 złp. 18 gr. Marszałek królewicza Kazanowski otrzymał od Rusinów w darze dwie skóry safianowe za 12 złp. 8 gr.⁴)

wraz z

W samem mieście z wielką paradą na powitanie królewicza wystąpili po raz pierwszy Jezuici⁵) których kościół stojący na miejscu dzisiejszem, niezupełnie był nawet jeszcze wykończony. Przystrojono go też z całym jezuickim współczesnym gustem, symbolicznemi wyobrażeniami przodków, całą malowaną genealogją Wazów, tak od strony szwedzkiej, jak pokrewieńswem z Jagiellonami i Habsburgami.

wierszami, muzyką. Na

królewicza,

Królewicz wraz z całym dworem zwiedził kollegjum i kościół, gdzie go Jezuici witali z całą pompą przemówieniami powitanie zaś odpowiadał imieniem podkanclerzy.

po kilkudniowym pobycie, ruszył Władysław na czele 6.000 wojska na wschód. Coraz częstsze ataki podagry, trapiły go na tej drodze, aż wreszcie w obozie legł niemocą Po jego wyjeździe wciąż jeszcze przechodziły wojska przez Lwów, a niebawem rozeszła się

Wreszcie

na

łożu boleści, złożony

wiadomość, że i sam król Zygmunt III, przybywa do Lwowa.

mieszczeniem

skupia kamienica. Dopiero bowiem wT r. 1630. arcy-

I rzeczywiście z początkiem października stanął król na polu, przed cerkwią św. Jura, gdzie właśnie zbierało się pospolite ruszenie szlachty. Dzień był jesienny, słotny, a przyjazd królewski, nie zapowiedziany dokładnie, opóźnił się aż do wieczora. Orszak mieszczański czekał więc na niego, na słocie przez cały dzień na placu św. Jura. Wreszcie nad wieczorem nadjechał król, a powitany stosownem przemówieniem przez burmistrza współczesnego sławnego dra Marcina Kampiana, wjechał przez świetnie iluminowaną bramę halicką do miasta i udał się wprost na Niższy Zamek, gdzie miał zamieszkać. Wilgoć jednak i niewonne wyziewy z Pełtwi zniechęciły króla zaraz do tego stopnia do komnat zamkowych, że zaraz dnia następnego rano przeprowadził się do kamienicy arcybiskupiej w rynku (dziś rynek 1. 9.) Odtąd już żaden z późniejszych królów nie mieszkał na Niskim Zamku, a komnaty królewskie tamże opustoszały. Wogóle sądząc z lustracji Zamku Niskiego z r. 1570⁶), apartamenty mieszkalne królów polskich, nie odznaczały się ani wygodą, ani świetnością. »Izba królewska, przed nią sala, sień wielka i komnata, przed salą izba krzywra i sień nad kancelarją« — oto cały prywatny apartament królewski. Lepszem już, chociaż jeszcze w tych czasach rówmież nie świetnem podia królów była wspomniana arcybi-

biskup Stanisław Grochowski zbudował pałac o 68 pokojach i dwu dużych salach. Ale i stary pałac aczkolwiek mocno podupadły, miał tradycję siedziby królewskiej, jeszcze od czasu Władysława Jagiełły, który tutaj po dwakroć w czasie swoich pobytów przemieszkiwał,

Do arcybiskupiej więc kamienicy, dążyły hołdownicze deputacje, tutaj przyjmował Zygmunt III. mieszczan z pokłonami i darami. Między innymi przynieśli Rusini dwa sute perskie dywany za 185 złp., złotogłowiu dwie sztuki, czerwoną i zieloną za 87 złp. 8 gr., a pokojowemu królewskiemu, staroście Solskiemu, kobierzec za 25 złp.

Najbliższej niedzieli słuchał król uroczystego nabożeństwa w katedrze, na którem głosił kazanie ks. Walenty Groza, który z faktu, że stary Chodkiewicz i królewTicz Władysław leżeli chorzy w obozie, nie wróżył Polsce zwycięstwa, czem nie małega strachu napędził królowi i jego dworowi. Na drugi dzień, mimo ulewnego deszczu odwiedził Zygmunt Jezuitów, dążąc pieszo w otoczeniu swego dworu do ich kościoła.

Przez dwanaście dni swego pobytu we Lwowie, oddawał się Zygmunt III. przeważnie prakty kom religijnym, prosząc Boga o zwycięstwTo nad Turkami, bądź też pieszo w otoczeniu orszaku swego, rajców miejskich i przedniejszych mieszczan zwiedzał miasto, a głównie kościoły. Król esteta, trudniący się w wolnych chwilach artystycznem złotnictwem, sam o wysoko wyrobionym smaku artystycznym, krytykował lwowskie budownictwo bardzo ostro. Między innymi oglądając kościół

Bernardynów, wytknął dwa zasadnicze błędy jego architektury, a mianowicie, że część absydjalna ko-ścioła nie odpowiada całemu wyniosłemu korpu-

że front, to jest górna fasada zwró-niezachowuje symetrji między swemi częściami, gdyż wybiega w zanadto ostry szczyt

sowi, powtóre,

eona ku

miastu

Rzeczą architektów byłoby ocenić o ile sąd króla Zygmunta III. był trafny, woż w kilka dni

sam on jednako później, dowiedziawszy się o warciu chlubnego pokoju wrócił do Warszawy. Niebawem tez wrócił do Lwowa, królewdez

za-

łady

sław schorzały, niesiony w lektyce. Domownicy i giermkowie jego niegdyś na wspaniałych koniach, wlekli się za nim pieszo Nadciągnęło wojsko, gło* dem i chorobami

strapione do ostateczności. Był to szereg trapów, jak powiada Zimorowicz*), nędznych,

obdartych i schorzałych, którym nie wodzowie, lecz śmierć

przewodniczyła. Niedobitki schroniły się przed deszczem w podsieniach domów i marły przy kromce wyżebranego chleba. Zlitowało się miasto nad losem biednych żołnierzy, tych samych zaciężnych Niemców^, którzy zburzyli ów młyn djabelski na Łyczakowie, żyjących jeszcze po szpitalach, a umarłym pogrzeb przyzwoity sprawiono. W samym szpitalu św. Łazarza, umarło wówczas więcej, jak 2000 ludzi. Nie czas był więc w

te schorzałe

z psoty rozmieszczono

czyste przyjęcia

tej ciężkiej chwili na zabawy i uro-lo też jedyni tylko Jezuici**)

*) Zimorowicz str. 186. **) Wielewicz r. 1621.

urządzili na cześć królewicza przedstawienie teatralne. Odegrano sztukę na tle klasycznem, p. t. : ' » Aemilianus Scipio Triumphator«, z li-

i wysłał tylko na przedstawienie swoich

cznemi ailuzjami do osoby królewicza i odniesionego zwycięstwa, ale ten chory nie przybył na to >tea-trum«

dworzan.

Po raz drugi przyjechał Władysław IV. do Lwowa już jako król, dnia 26 września 1634. Była wtedy chwila wielka, potężna urokiem jaśniejącej całą wojenną chwałą Rzeczypospolitej, przed którą korzyły się ludy, z którą przymierza szukali i po -koju monarchowie. Car Moskwy Michał Fiedorowicz, upokorzony — tatarstwo zgniecione pod Sasowym Rogiem, basza Widdynia Abazy miał dać niebawem gardło pod stryczek sułtański, za samą chęć nara

żenia Amurata IV. na wojnę z Polską. Dwór turecki godził się na wszystkie żądania, gotowej do boju Rzeczypospolitej, a Władysław IV. chodził

w ja-

* sności wielkiej i chwale — on, wódz niezwyciężony, monarcha dobry — drugi »król chłopów« i uciśnionych. Zachodzące już nad Rzecząpospolitą słońce rzucało na nią jeszcze ostatnie, promienne blaski — kwitł okres »szczęśliwości«, dobrobytu, wielkiej myśli obywatelskiej, potężnego ramienia hetmanów, złotego pióra statystów.

W takiej chwili podniecenia ducha narodowego rozeszła sie po Lwowie wiadomość, że w muryjego zjedzie niebawem ów potężny, a dobry monarcha⁷}.

K. J. Heck: »Pobyt Władysła-

Zadrgały więc serca mieszczańskie całą miłością i mocą przywiązania do tronu królów polskich, a w samem mieście zawrzało od gorączkowych przygotowań na przyjęcie dostojnego gościa.

Punktem środkowym uroczystości powitalnych miała być brama tryumfalna zwana »portykiem« łub »łukiem tryumfalnym« (arcus triumphalis), do sporządzenia też jej przystąpiono przedewszyst kiem. W tym celu wybito kawał muru fortyfika-cyjnego w okolicy »cekhauzu« miejskiego, a w uczynionym w ten sposób wyłomie, rozpoczął przedsię* biorca Anzelm Świątkowicz ustawiać owe arcydzieło dekoracji, kunsztu i artyzmu lwowskiego. Czoło jego zajmował dużych rozmiarów »konterfekt wojny moskiewskiej« wymalowany na dwu librach papieru czerwronego i 4 librach papieru białego. Na około tego obrazu grupowały się herby, malowane złotem i srebrem przez Stanisława, malarza, przedewszyst-kiem »Snopek« domu królewskiego Wazów, dalej orły Rzeczypospolitej, herby województw i lew lwowski, wszystko to na tle »emblematów« wydrukowanych na trzech łokciach materji jedwabnej, tafty i na tyluż łokciach kitajki ceglastej, reszta zaś na białym papierze, który kosztował 5 złp. Drukiem tych »emblematów« zajął się jedyny współczesny drukarz lwowski Jan Szeliga za cenę 4 złp. Ponieważ jednak na ratuszu zapomniano przeprowadzić dokładną korrektę, a drukarz »się był pomyleł«, musiano cały nakład drukować na nowo, co pociągnęło za sobą dodatkowy koszt 3 złp.

Boczne ściany portyku obite były płótnem, przytwierdzonem do belek zapomocą ćwieczków

A sznurów, na szczycie zaś powiewała barwna grupa malowanych chorągwi,

Jeżeli jednak dziś narzeka się na wandalizm publiczności lwowskiej i brak poszanowania własno* ści publicznej, to ta wada tradycjami swemi sięga widocznie XVII. w., gdyż z portykiem, wyżej opisanym, miał magistrat wiele utrapienia. Pominąwszy już silny wicher, który obdzierał draperje, publiczność lwowska a głównie hajduki i służba, dopuszczała się na nim różnych psot, do tego stopnia, że magistrat postawić musiał koło niego straż nocną, która zapobiegła dalszemu obdzieraniu płótna i wandalizmowi.

Obok łuku tryumfalnego, dalszy efekt dekoracyjny stanowić miało drewniane rusztowanie, wystawione na samym szczycie wieży ratuszowej, po nad zegarem, z którego powitać miała króla wjeżdżającego uroczysta fanfara muzyczna i Matys cieśla, którego znowu zadaniem było powie wać dużą chorągwią z »bagazji ceglastej«, z wymalowanym herbem Wazów i Rzeczypospolitej.

Wśród tych przygotowań, zbliżał się dzień przyjazdu królewskiego coraz bardziej Stanowniczy królewski Bogatko przyjechał już celem wyszukania odpowiednich kwater dla orszaku królewskiego, trzeba też było znaleźć odpowiednie mieszkanie dla samego króla, tembardziej, że Zamek Niski był już zupełnie zdyskredytowany wyziewami z Pełtwi, a kamienica arcybiskupia była rozebrana przez arcybiskupa Grochowskiego. Jedynym domem mieszczańskim, z pałacową, iście magnacką cechą była kamienica, zbudowana przez słynnego Greka z Ran-

dji, Konstantego Korniakta (późniejsza kamienica królewska w rynku 1, ó) i na nią też padł wybór* jako na godne pomieszczenie króla. Mimo jednak obszernych komnat, z których Jan Sobieski zrobił później stałą swoją rezydencję, kamienica ta wydała się jeszcze za szczupłą dla licznego orszaku królewskiego, wobec czego musiano wybić drzwi do dwóch sąsiednich kamienic Szembekowskiej i Berna-towiczowskiej (dziś rynek 1. 5 i 7) iw ten sposób połączywszy razem trzy kamienice, urządzono na pierwszem piętrze apartamenta dla króla i jego dwu braci Aleksandra i ‘Jana Kazimierza, którzy z nim razem mieli przyjechać.

Wyczyszczony ze śmiecia i słomy* rynek, lew kamienny, strzegący wejścia głównego do ratusza*, pomalowany przez wspomnianego już Stanisława malarza, za skromnem honorarjum 7 groszy, dopełniły przygotowań, a jeden z miejskich dygnitarzy wysłany do proboszcza w Janowie i sekretarza królewskiego, celem »naradzenia się nad sposobem przyjęcia« — przywiózł zdaje się bliższe informacje co do charakteru, usposobienia i nawyknień Włady-sława IV., którego każde życzenie wyprzedzić postanowiło sobie mieszczaństwo. Nawet baldachim

wyzłacany, jedwabny, z jedwabnymi frędzlami i mo-siężnymi guzikami i gałkami, pod którym miano

, robił się pospiesznie

wprowadzić króla do miasta w kościele św. Ducha — brakło tylko muzyki.

Z pewną ujmą dla muzykalności mieszkańców współczesnego Lwowa trzeba przyznać, że ustalenie jakiego takiego muzycznego programu na przyjęcie Władysława IV., podobnie jak jeszcze za Stefana

Batorego, było bardzo trudne, jący podówczas we Lwowie, niejaki Orzeł skompo

Jedyny muzyk, ży-

nował wprawdzie kantatę na przyjęcie króla p. t. »Echo correspondons«, ale kantaty tej nie miał po prostu kto zagrać. Wysłano więc na gwałt po orkiestrę aż do Żółkwi, i w samą wigilję przyjazdu królewskiego stanęła przed ratuszem jedna »furmanka«, z której wysypała się cała kapela, razem z instrumentami muzycznymi i wszystkimi tobołami podróżnymi. Widać więc już z tego, że nie była to orkiestra pierwszorzędna, a zresztą nawet się sama za taką nie uważała, skoro za całe trzy dni zajęcia zgodziła się na bardzo skromne honorarjum w kwocie 20 złp.

Na widok tych żółkiewskich muzykusów, doznał przezacny urząd radziecki pewnych wątpliwości, aźali »banda« ta cokolwiek zagrać potrafi. Zrobiono więc naprędce generalną próbę »grania na ratuszu«, a że w ostatniej chwili nie było miejsca na zbyt ostrą krytykę, uznano, że próba wypadła nieźle, a dla pokrzepienia animuszu dano członkom kapeli »kontentacji« 2 złp. i 10 gr., »aby pilni byli przyjazdu króla JMci.

Ostatecznie nadszedł oczekiwany dzień 26 września. O godzinie dwudziestej drugiej, czyli według naszej rachuby czasu około godziny 4 popołudniu stanął orszak królewski pod Lwowem. Starym zwyczajem wyjechała naprzeciw niego konna kalwakata mieszczańska daleko za miasto, gdzie nastąpiło pierwsze powitanie.

Tymczasem u bramy tryumfalnej czekał dostojnego gościa burmistrz miasta, * Maciej Hajder na

Na kii-

czele rajców, duchowieństwo 1 tłumy ludu. kanaście kroków przed bramą wysiadł Władysław IV.

z powozu i wysłuchał przemówienia burmistrza, który gWpowitał chlebem i solą, wręczając równocześnie na poduszce ze szkarłatnego adamaszku klucze miasta, związane sznurkami jedwabiu i wyżła-canym szychem. Król odpowiedział łaskawie, wsią-

pił pod przygotowany baldachim i ruszył pieszo,, procesjonainie prowadzony do miasta. Huknęły w tej chwili wszystkie działa na wałach

i murach miejskich, zadźwięczały wszystkie dzwony kościelne, kapela grała owe »echo correspondons« jak tylko umiała najgłośniej, Matys cieśla powiewał radośnie chorągwią z wieży ratuszowej, trębacze miejscy otrąbiali światu radość wielką, a lud wzno-

sił głośne okrzyki szczęścia i tryumfu.

Najpierw skierował król swoje kroki wr stronę katedry, gdzie odśpiewano uroczyste »Te De um«, poczem udał się wprost do przygotowanych dla siebie apartamentów.

Na drugi dzień zjawiła się na pokojach królewskich deputacja mieszczańska z darami. Ofiarowano dwa złote dzbany z nakrywami wartości 1212 złp„ a królewiczom Janowi Kazimierzowi i Aleksandrowi dwa złote piihary za 462 złp. i 366 złp. Król przyjął deputację uprzejmie i wyrządził mieszczaństwu ten zaszczyt, że osobiście, wraz z całym dworem zasiadł do stołu razem z nimi, na bankiecie urządzonym w kamienicy Marcina Groswajera, kosztem 800 złp.

Oprócz tych darów honorowych poszło do kuchni królewskiej 6 wołów, beczka wina, mnóstwo

a pobyt jego okazał się błogosławionym tak dla mieszczan, jakoteż i dla przedmieszczan. Posypały się jak z rogu obfitości przywileje dla miasta, dla kupców i rzemieślników,

ryb, rodzynek i innych korzeni, dwór zaś królewski otrzymał również specjalne podarunki

Przez miesiąc bawił Władysław IV. wówczas we Lwowie

sam król brał

udział

w pracach komisji, mającej urzeczywistnić niepraktyczny i niewykonalny pomysł mieszkańców halickiego przedmieścia, którzy na wzór Kazimierza pod Krakowem zapragnęli przedmieście swoje otoczyć fortyfikacjami i uczynić zeń nowe miasto.

Równocześnie ostateczny pokój z

na murach

miejskich nowym tryumfem, a całe miasto zajaśniało wspaniałą illuminacją.

Turcją doszedł do skutku, a skoro goniec turecki przyniósł do Lwowa wiadomość, że lurcja godzi się na wszystko, byleby uniknąć wojny z potężną Rzeczpospolitą, zagrzmiały działa

późniejszy burmistrz

okoli-

utworze p. t.

Poczucie siły i potęgi, duma narodowa rozpierała serca mieszczan lwowskich, a poczuciu temu dał panegiryczny wyraz poeta i chluba Lwowa, Jdartłomiej Zimorowicz, w cznościowym, napisanym wówczas,

»Vox Leonis«.

ospę, brat jego, dwudziestoletni

na

Mniej szczęśliwym był pobyt Władysława IV. dla rodziny królewskiej. Królewicz Jan Kazimierz zachorował tutaj

Aleksander zaraził się tą straszną chorobą u łoża chorego i zmarł w powrocie do Warszawy.

Odosobniony od rodziny szukał Władysław IV. rozrywek, jakie tylko w ówczesnym Lwowie były

możliwe i być może, że w czasie tego to pobytu swego we Lw^owie trafił na .. miłość, która kochliwe serce królewskie trzymała w uwięzi, aż do samego jego ożenku z Cecylią Renatą. Ideałem tym królewskim stała się niejaka Jadwiga Łuszkowska, zwana familiarnie Jadwiszką ze Lwowa, a półurzędowTo » Panią Jadwigą ze Lwowa, Faworitą J. K. Mci Władysława IV.«. Przymioty osobiste tej, wedle wszelkiego prawdopodobieństwa, mieszczkilwowskiej, jej wyższy polor, elegancja, piękność sprawiły, że król przywiązał się do niej istotnie, nawet synowi z tego stosunku, dał swoje rodowe nazwisko, Konstantyn de Waza, a kiedy ostatecznie w trzy lata później musiał wyprowadzić na tron królewski Cecylię Renatę, nie rzucił Jadwiszki po prostu, ale wydał ją za mąż za niejakiego Jana Wypyskiego herbu Grabie, chorążego nurskiego i starostę mereckiego. Sam podobno oddawał ją na w⁷eselu oblubieńcowi, przyczem mowę weselną, niezwykle charakterystyczną dla obyczajów⁷ współczesnych i ciekawą, głosił podkomorzy przemyski Jakób Maksymilian Fredro⁸).

wy-

Nietylko jednak sam pobyt Władysława IV. we Lw^owie wyw?oływał szereg entuzjastycznych manifestacji, wybuchały one z wielką siłą także na każdą, wiadomość o nowej chwale, okrywającej skroń królewską, lub o radosnym wypadku w jego rodzinie. Nie żałowało miasto pieniędzy na uświetnienie tego rodzaju chwil, a sumienność . ówczesnych pisarzy

'miejskich w notowaniu wydadków na ten cel poniesionych, pozwala na przybliżone przynajmniej odtworzenie pomysłów dekoracyjnych dawnego mieszczaństwa⁹).

Tak naprzykład »triumph szczęśliwego zwy-cięztwa przez Najjaśniejszego Władysława IV., króla polskiego, pana naszego miłościwego, w ziemi moskiewskiej otrzymanego« kulminował w dużych rozmiarów >obrazie wojny Króla JMci i moskiewskiego wojska«. Obraz ten namalowany był na 5l/₂ arszynach płótna, farbami olejnemi i wspólnymi siłami kilku malarzy lwowskich, którym miasto, dla podniesienia natchnienia nie szczędziło miodu, ani ryb. Wypili też artyści przy malowaniu 13 garncy miodu, ale też za to obraz, okręcony choiną i spuszczony na sznurach z okien izby lonherskiej na ratuszu »da widoku publicznego« musiał się prezentować okazale.

W dniu obchodu odprawiono w katedrze »wo-tywę triumfalną«, po której »kaznodzieji jezuickiemu względem kazania dano 2 garnce wina«, młodzieńcom zaś szkolnym, którzy śpiewali »Te De um« na wieży ratuszowej, honorarjum wypłacił sam burmistrz. W procesji uroczystej na około rynku, wystąpili rajcy, z białymi świecami, cechy i cała siła zbrojna miasta. Trąbili trębacze na wieży ratuszowej, dniem i nocą, sama muzyka i »różni śpiewacy« kosztowali 16 złp,, wypuszczono mnóstwo rac ognistych, sporządzonych w arsenale miejskim, a na bankiecie zjedzono między innymi nie mniej nie więcej tylko 25 tafli piernika.

Jeszcze zapewne żyły wspomnienia tego tryumfu w pospólstwie, gdy już wypadł »wtóry tri-umph pojednania króla JMci z Moskwa,«. Podczas tego tryumfu odprawionego również w r. 1634, dwie rzeczy budziły ogólną sensację we Lwowie. Pierwszą był »smok, którego puszczano po sznurach od sali ratuszowej górnej z orłem białym i ze światłem w lampach kilkudziesięciu«, Materji do tego smoka dostarczył dr- Jerzy Boim za 20 złp. Drugą atrakcją obchodu była »osoba malowana Króla JMci« osadzona w oknie ratuszowem i przybrana w złotogłów, staraniem żaków szkolnych, którzy za swoją fatygę otrzymali 24 gr. wynagrodzenia. Przez całą noc strzelano w ratuszu z 30 hakownic na wiwat, palono stosy słomy na ulicach, śpiewano »Te De um« z wdeży ratuszowej, huczały wszystkie działa wałach, a cały tryumf kosztował 364 złp. 26¹ j₂ gr.. Mniej trochę, ale zawsze znaczną sumę 25 złp.

na

... -

7 gr, kosztował »obchód żałosny«, urządzuny z powodu śmierci

Najjaśniejszego nieboszczyka królewicza Aleksandra« — największy zaś tryumf wyprawiło miasto w r. 1637 w czasie wesela Władysława IV. z Cecylią Renatą.

Tryumf ten obchodzony był dnia 13. września 1637 r. a treścią jego, jak zwykle na weselach, był bankiet, około którego obracała się reszta okolicznościowych uroczystości. Zaznacza to nawet tytuł odnośnego rejestru wydatków¹⁰), który powiada... »akt wesela K. J. M. odprawował się, pod który czas i dzień miasto Lwów bankiet, na którym Jegomość

Arcybiskup i Kapituła i inszy Ichmoście, także ordines miasta tego byli, sprawowało i takie ekspensa wydało:«.

Była więc przede wszystkiem wywieszona na ratuszu tablica w drewnianych ramach z namalowanym złotymi literami imieniem królowej, a otoczona innymi obrazami, pozawieszanymi na »stryczkach« — było dalej strzelanie z armat na wałach miejskich, była uroczysta wotywa w katedrze i produkcja muzyczna ze szczytu wieży ratuszowej, gdzie grali trębacze i »sałarnaiści«. Wieczorem zapłonęły stosy drzewa na ulicach, a pan Massary, dla większej uciechy gawiedzi puszczał race ogniste z żelaznych rurek, których sporządzenie kosztowało 7 złp. 3 gr.

Bankiet odbył się w sali ratuszowej udekorowanej, jak należy przypuszczać, świetnie, skoro do przytwierdzenia tych dekoracji użyto 700 ćwieczków. Ponadto przyozdobioną była sala w jakieś »osoby rzezane« — widocznie rzeźby figuralne, które w czasach powszednich przechowywane były w arsenale miejskim.

Urządzeniem obiadu,

a głównie ugotowaniem potraw zajęły się panie z miasta, mieszczanki, które

przez cały wieczór w sobotę (bankiet bowiem odbył się w niedzielę) pracowały w kuchni, zakrapiając obficie żar kuchenny piwem, którego im dostarczył magistrat.

Główny nadzór kuchenny spoczywał w wytrawnych rękach kucharza arcybiskupiego i pasztetnika, wypożyczonych specjalnie na uroczy-stość, pomniejsze zaś roboty wykonywała.., policja miejska, a między innymi Adam, cepak (policjant)

»obracał pieczyste i kucharzom pomagał robić«, za co otrzymał specjalne honorarjum w kwocie i złp.

mianowicie goście podówmzas: 3 ćwierci

Trzy fury drzewa spalono w kuchni, dla przy rządzenia całego menu obiadowego, o którern pojęcie dać może następujący spis zużytkowanych wiktuałów, które wyliczamy w ślad za rachunkami : Zjedli

wołu, 20 kapłonów, 25 kurcząt, 7 gęsi, 4 kaczek,

3    zające, półtora cielęcia, 5 ćwierci flaków i kiszek,

4    prosięta, przyrządzone na grochu i słoninie, jednego barana, 3 indyki. Były dalej główki cielęce i głowy wieprzowe, kasza pieczona na mleku. Sam łój do potraw kosztował 5 złp. 22 gr. a oprócz tego wy-ekspensowano 2 faski masła, soku wiśniowego za 12 gr., powideł i piernika za 1 złp. 13 gr , pół garnca miodu przaśnego, rzepy za 7 !/₂ gr., pietruszka, marchew, chrzan i cebula kosztowały razem 1 złp. 40 gr., ocet piwny 24 gr , Sam aptekarz Kasper Józefowicz wziął za korzenie, cukry i pasztety 86 złp. i 6 ł/a gr., nie licząc pracy pasztetnika arcybiskupiego, który samego papieru do pasztetów wyekspensował za 10 gr. Na wety podano jabłek, orzechów i śliwek za 1 złp, 26' gr., winogron za 1 złp. 10 gr. i sera za gr. 12., ziele zaś do ubrania stołu kosztowało wszystkiego 7 gr.

O wiele poważniejszą rubrykę stanowił napitek. Wypito mianowicie podczas uczty 50 garnców wina węgierskiego, 1 7 garncy jakiegoś wina kotna-rowskiego, 2 beczki piwa żółkiewskiego, co wszystko razem kosztowało 200 złp. Wielkie rówmież pragnienie posiadali muzykanci, którzy podczas całej uroczystości, a głównie podczas uczty na ratuszu

.grali. Czytamy bowiem następujące pozycje rachunkowe: »za piwo dla trębaczów 24 gr., za¹¹ piwo dla sałamaistów, którzy na wieży w nocy grali 24 gr , za piwo dla muzyków i trębaczów 1 złp. 10 gr., za 14 garncy miodu dla muzyków z rozkazania pana burmistrza 5 złp. 18 gr., za piwo dla różnej muzyki, cymbalistów, skrzypków, którzy na ratuszu po salach grali« i tern podobne wydatki świadczące, że świat muzykalny lwowski miał pragnienie, nie stojące w żadnym stosunku] do jego produkcji muzycznych. Dodać wreszcie należy, że muzyka, która grała podczas bankietu, pożyczoną została również od arcybiskupa.

Po raz ostatni odwiedził Władysław IV. miasto nasze w r. 1646¹¹) razem z nuncjuszem apostolskim. Witał go Lwów znowu uroczyście, nie spodziewając się może, że to ostatnia na długie czasy jego beztroskliwa radość.

s|

SSII

wm

illi Mb

àk

WM

Km«

V.

Na śmierć i życie !

Jan Kazimierz i jego mieszkanie we Lwowie. — Kłopotliwe zaprośmy. — Pierwsza wizyta. — Pustki w kasie. — Król w stroju polskim.

Na łożu boleści.

Kazanie i awantura.

Sprawy - Uro-

państwowe. — Król między chłopami w Brzuchowicach. czysty wjazd na deszczu. — Cichy pobyt. — Potop. — królewski. — Dworzanie i gwardja mieszczańska. — Śluby w ka-

Przyjazd

Koronacja królowej Eleonory. — Pobyt pary królewskiej, — Tragiczna śmierć króla.

tedrze lwowskiej. — Król prawie stałym mieszkańcem Lwowa. — Michał Korybut Wiśniowiecki.

Wielką kartę w dziejach naszego miasta zapisały nieszczęścia Jana Kazimierza. Dwukrotna bohaterska obrona Lwowa przed najazdem Chmielnickiego, Tuhaj-beja i Buturlina, okryła mieszczaństwo Lwowa nieśmiertelnym wieńcem wawrzynu, nieustraszona wierność, którą miasto zachowało w najokropniejszych czasach swemu królowi, wywoływała powszechny podziw w całej Polsce i ta" kie zasypanie dziękczynnymi pochwałami, na jakie się tylko zdobyć umiało kwieciste i wyszukane słowo pisarzy współczesnych, frazeologia uchwał sejmu, senatu, urzędowych aktów.

A w chwale tej jasnej chodził lew lwowski, niby w złocistej aureoli, dumny, wspaniały, potężny. Wszystkie miasta polskie patrzyły na te olbrzymie

Ol

zapasy garstki mieszczaństwa z tysiącznymi zastępy nieprzyjaciół, na gardzieli wroga leżał

ten gród, co w samej prawie a w tej gardzieli rezolutny był na śmierć i życie, jedyna ostoja, potęga, skała, korab na falach wzburzonych potopu.

Ale jasny ten płaszcz chwały i wiekopom nej zasługi z trudnością już tylko osłaniał nędzę wnętrzną i ciężkie rany lwa lwowskiego. Zniszczone po dwakroć za Jana Kazimierza przedmieścia gate, ludne i zamożne, krociowy dwukrotny okup, handlowy zastój w ciężkim czasie ustawicznych wojen, a wreszcie te niezliczone exakcje. pobory niespłacane pożyczki, sprowadzały krok za krokiem ruinę miasta, której niestety polityka Rzeczypospolitej uchylić nie umiała i niechciała.

warów na

we-

bo-

Mimo tego ekonomicznego upadku jednak, i mimo poczucia, że król mu w żaden sposób za-pobiedz nie może, mieszczaństwo lwowskie przylgnęło do osoby nieszczęśliwego króla z całem poświęceniem, miłością

i Wiarą, gotową w każdej chwili oddać życie swoje i majątek w jego obronie. Historja obydwu oblężeń kozackich pouczyła, że poświęcenie to nie było czczym frazesem tylko, ale czynami zostało stwierdzone i to czynami, przechodzącymi zwykłą ludzką miarę.

Nic też dziwnego, że czaństwem, a nieszczęśliwym królem zadzierzgnął się stosunek jakiś niezwykle serdeczny i wylany, dziwnie przyjacielski i poufały. Od czasów Władysława Jagiełły nie było króla polskiego, któryby tak chętnie i często we Lwowie przebywał, też króla, któryby tak osobiście, obok hołdów*

między wiernem miesz-

.

nie było

wiernopoddańczych i materjalnie nawet bywał wspierany przez lwowskie mieszczaństwo.

Wojny kozackie, które zapełniły znaczną część panowania Jana Kazimierza, wymagały z natury rzeczy częstej jego obecności we Lwowie, klęski spadłe na Rzeczpospolitę w czasie potopu szwedzkiego i zdobycia Warszawy, spowodowały znowu, że na chwilę Lwów stał się faktyczną stolicą Polski i siedzibą jej rządu, ta aureola wreszcie, która wykwitła na skroniach mieszczaństwa, objawy patrjotyzmu nawet u ludu wiejskiego, zrodziły owe wiekopomne śluby w katedrze lwowskiej, śluby, na których się oparły wieki późniejszej pracy narodowej.

Rezydencją Jana Kazimierza stałą, za każdo czesnym jego pobytem we Lwowie była, wspomniana już wyżej, arcybiskupia kamienica w rynku. Zbudowana na nowo i urządzona przez arcybiskupa Stanisława Grochowskiego, była istotnie królewskim pałacem, wraz z potrzebną ilością stajen, komórek, magazynów. Na pierwszem piętrze odznaczał się obok dwu dużych sal, pokój sypialny i drugi pokój, wykładany płatkowatemi, złocistemi cegłami, oraz kaflami, zwykle porcelanowym, czyli złotym pokojem zwany.

Po raz pierwszy weszło miasto w stosunek z Janem Kazimierzem w czasie jego wesela z Marją Ludwiką w maju w r. 1649 ¹²) Nadszedł wtedy list do urzędu radzieckiego, z własnoręcznym podpisem

króla i z zaprosinami na wesele, Zaproszenie to było d3a miasta bardzo kłopotliwe, bo nie można było jechać z pustymi rękoma, a na prezenty nie stać* było mieszczan, zrujnowanych doszczętnie dopiero co przebytem oblężeniem przez Chmielnickiego i Tuhajbeja. Zwołał więc urząd radziecki ordines

et nationes, wszystkie stany i narody miasta,

♦

dla naradzenia się, co począć a głównie, celem obłożenia się podatkiem na prezent ślubny dla króla. Pospólstwo miejskie, zważając na ciężkie czasy, uchwaliło wybrać wszystkiego ioo dukatów, i tą sumą opędzić wszystkie koszty, połączone z we

selem królewskiem. Jednakowoż rajca Anczowski, wyznaczony delegat miasta, wstydził się jechać z tak marną kwotą, pomny na niedawny jeszcze dobrobyt miasta i na wspaniałe dary składane poprzednim królom. Poszachrowano tedy jakoś ratuszu i wybrano większy podatek, co u podatników znowu burzliwe protesty wywołało i stało się przyczyną licznych sporów z gminą, tern bardziej, że An-czowski, już na samem weselu będąc, przekroczył cznie preliminarz i narobił wiele nadprogramowych wydatków.    ₄

Jeszcze nie przebrzmiało zupełnie echo tej dość przykrej sprawy, gdy nadeszła do Lwowa wiadomość »że król jegomość, pan nasz miłościwy, tu, do Lwowa z wojskiem i gwardją swoją ma zawitać«. Było to po bitwie pod Zborowem w r. 1649. i po onej słynnej obronie Zbaraża, opisanej tak pięknie w Sienkiewiczowskiem

Wiadomość ta znowu nięźny na magistrat. Wprawdzie,-

na

zna-

»Ogniem i mieczem«.

sprowadziła kłopot pie-

» wszyscy nie

przeczyli, że konieczność i honor, także miłość dobrych poddanych tego się napiera, aby należyty dar (o ile zdołać może wyniszczone miasto), tak godnej i szlachetnej osobie jego królewskiej mości panu i obrońcy swemu ofiarować nie omieszkało«, ale ponieważ bieda była wielka, uchwalono pobrać tylko podwójny podatek domowy.

Zaledwie jednak zebrano ten podatek, na godne przyjęcie osoby królewskiej, aliści przyszła konieczność dostarczenia prowiantu wojsku królewskiemu pod Białym Kamieniem, kosztem 800 złp, tak, że gdy król przyjechał, ofiarowano mu w darze, brzęczącą monetą tylko 100 dukatów hiszpańskich, dla dworzan zaś jego kupiono 10 przedniej szych kobierców.

Wjazd odbył się 29. sierpnia, z największą możliwą pompą, przyczem przemówienie powitalne wygłosił znany; nam już rajca Anczowski, nawiasem powiedziawszy, właściciel przechowanej do dnia dzisiejszego kamienicy, t. z. »czarnej«, w rynku pod 1.    3. Król wyczerpany trudami obozowymi,

wypoczął dni kilka w kamienicy arcybiskupiej, gdzie go też odszukali przywódcy siły zbrojnej w Zbarażu, którzy tyle cudów waleczności dokazali.

Bohaterów tych, którzy męstwem swem nad-ludzkiem zadziwiali całą Pclskę, powitał król radośnie i w nagrodę rozdał pomiędzy nich wTakujace urzędy. A mianowicie Firlej, naczelny wódz tego wmjska, został wojewodą sandomierskim, Adam Sienią wski pisarzem polnym, Jeremi Wiśniowdecki otrzymał starostwo przemyskie, a Lanckoroński starostwo stobnickie.

W czasie pobytu swego we Lwowie rozstrzygnął król wiele sporów pieniężnych na korzyść miasta, oraz zapewnił mu tak ze swojej strony, jakoteż ze strony senatu w każdym urzędzie i sądzie protekcję, a w kaźdem niebezpieczeństwie pomoc i obronę. Miłościwemu więc panu nie szczędzili mieszczanie objawów życzliwości, a lekarze lwowscy wyrestau-rowali zdrowie królewskie o tyle, że już 9 września mógł Jan Kazimierz wybrać się w dalszą drogę do Warszawy. Gdy się w podróż wybierał — powiada Józefowicz — zrzucił suknie niemieckie, które od dzieciństwa nosił i ubrał się po polsku »Przyjemnie było patrzeć na to, tak Polakom, jak i naszemu miastu, które tern się chlubiło, że Kazimierza w ubio-

rze

czem

ks, Wielewicz z dumą

niemieckim, jako Niemca przyjęło, a króla polskiego jako zwycięzcę w polskim ubiorze do Polski z chwałą odesłało.« Nie omieszkał wreszcie Jan Kazimierz w czasie swego pobytu we Lwowie odwiedzić Jezuitów, u których zjadł śniadanie, o kronikarz tego zakonu,

wspomina.

go spie-

W dwa lata później, po olbrzymiej bitwie pod Beresteczkiem w r. 1651 powitał Lwów Jana Kazb mierzą, tym razem . na łożu boleści. Po trudach obozowych król zapadł na febrę, tak. że sznie przywieziono z zamku brodzkiego do Lwowa.

powi*

natomiast wszyscy lekarze

Choroba króla spowodowała odwołanie wszelkich uroczystości i wspaniałego »triumphu talnego. Zbiegli się lwowscy do łoża chorego i przedewszystkiem owcze* snym zwyczajem puścili krew królowi. Przerażenie jednak w świecie lekarskim było ogromne, gdy

krew z otworzonej żyły ciec nie chciała, ale jakoś wszystko się dobrze skończyło, a lekarze, ile ich tylko było we Lwowie, kolejno przesiadywali u łoża królewskiego, aż do zupełnego wyzdrowienia.

Bogate lupy, zdobyte pod Berestéczkiem napełniły szczupłą zwykle kieszeń królewską obficie, tak że Jan Kazimierz mógł do woli popuścić wodze swojej hojności. Obdzielał więc wszystkich darami a głównie wdowy po żołnierzach, poległych pod Beresteczkiem. Dostał się przy tej sposobności także i Jezuitom lwowskim dar w kwocie 350 złp.

Ważne sprawy państwowe przywiodły króla do Lwowa zaraz roku następnego w czerwcu, a pogodę dni królewskich tutaj zamąciło słynne kazanie jezuity ks. Seweryna Arwata T. J., który każąc w katedrze, w przytomności króla, królowej i senatorów, napadł osobiście na pierwszych dostojników kościoła, a nawet na samego arcybiskupa Krosno-■wskiego, co wywołało olbrzymi skandal i kwasy. Kapituła poczęła się gwałtownie naradzać nad uka raniem śmiałka, a gdy wkrótce potem arcybiskup Krosnowski, podobno ze zmartwienia umarł, poczęto śmiałego kaznodzieję publicznie nawet prześladować. Również i dominikanie lwowscy ściągnęli na siebie gniew królewski z tego powodu, że niejakiego Wilczkowskiego, który wywołał przed samymi oknami królewskimi na rynku i w obecności króla, który właśnie wyglądał przez okno — burdę i zranił towarzysza swego Jor dana — ukryli w swoim klasztorze i nocą wypuścili przez mury miasta.

W czasie tego pobytu, zjawiła się na pokojach królewskich osobna deputacja Rusinów, dla wyje**

CO

dnania zniesienia pewnych rozporządzeń królewskich ograniczających przywileje drukarskie Rusinów. De' putacja przyniosła w darze królowi 50 dukatów, a przy sposobności otrzymał także kanclerz 20 dukatów, sekretarz 4 dukaty, niejaki pan Denhoff dwa, a pisarz jednego dukata.

Wśród tych spraw pomniejszych, rozgrywały się w kamienicy arcybiskupiej i inne ogólno państwowe sprawy. Król naradzał się z senatem nad wojną kozacką, przysposabiał wypłatę żołdu dla wojska przy pomocy komisarzy Rzeczypospolitej, a wreszcie wspomagał hospodara multańskiego Stefana, który właśnie wtedy oblęgał Suczawę, gdzie schroniła się dumna Rozanda, żona Tymoszka Chmielnickiego.

Nieszczęsna wyprawa żwaniecka, przywiodła Jana Kazimierza znowu, zaraz następnego roku 1653, do Lwowa, pod którym, a mianowicie na polach gliniańskich, zbierały się też wojska, niechętne bo nieopłacone, niekarne, obradujące ciągle z komisją mającą im obmyślić zapłatę. Wojska te dały się mocno miastu we znaki do tego stopnia, że jak powiadają księgi miejskie, ono »już w niwec, przez częstego, a wielce drapieżnego żołnierza, jest obró • cone«.

Na wiadomość o zamierzonym przyjeździe królewskim, uchwaliły stany i narody miasta wybrać sześciokrotny podatek domowy, na przyjęcie króla, oraz na honorarja dla różnych dygnitarzy, którzyby mogli odwrócić od miasta ten straszliwy ucisk żołnierski.

F. Jaworski. „Królowie polscy we Lwowie“.

Dnia 17. czerwca stanął król w Brzuchowicach, razem z całym dworem na chwilowy popas i tutaj zaszła prześliczna scena, która być może, stanowi genezę, złożonych później ślubów w katedrze Iwo wskiej. Na wiadomość, że król jest w pobliżu ruszyło się wszystko, co tylko żyło we wsi do stóp jego z radością niew^ysłowioną i szczęściem. Włościanie otoczyli kołem samego króla prosząc, aby przyjął od nich skromny, chłopski posiłek. Król zgodził się, zasiadł razem z gromadą do stołu i tak — powiada współczesny regens miasta Lwowa — »życzliwi i miłujący poddani, pana swego traktowali«. Była to jedna z nielicznych chwil wytchnię-nia i swobody Jana Kazimierza, ta chwila, którą przepędził z chłopstwem, był to radosny też dzień dla chłopów, że oglądali twarzą w twarz osobę króla dobrego, miłościwego pana, który nie prze-śladuje, nie zdziera, który pomoc dać może i ratunek, a który zwykle tak daleko daleko !

tak bardzo

Przenocowawszy w Brzuchowicach, ruszył król dnia następnego, 18. czerwca, w stronę Lwowa, gdzie na jego przyjęcie wielkie czyniono przygotowania¹³), które niestety, deszcz rzęsisty w znacznej części zniweczył.

»Naprzód wjeżdżały — powiada współczesny świadek — przed królem w miasto karety i rydwany miejskie, które wrysłano z ratusza naprzeciw, potem jechali przed królem Ormianie z buńczukiem, bardzo pięknie przybrani, tak w konie, jak i w szaty z turecka. Potem za nimi mieszczanie, także i ruscy, ubrani z usarska, tak samo jako i konie w zbroje zakuci.

»Za nimi chorągwi kilka, dwie czy trzy, drakońskich na koniach, potem szła piechota z ofice* rami : ośm chorągwi spiśników (lancknechtów) ze spisami i w przyłbicach żelaznych, za tymi karet dwie czy trzy, potem dworzanie królewscy et id genus pacholęta i trębaczów pięć.

»Potem król w karecie sam na zadzie siedział a przed nim książę Radziwiłł \ wojewoda ruski Lanckoroński.

»Za królem, za karetą, jechało znowu pięć chorągwi dragońskich w błękitni. Z dział bito, ale z muszkietów nie strzelano, częścią dla deszczu, częścią z powodu komisji.

»Mieszczanie zaś piechotą z chorągwiami i proporcami stali precz aż przed bramą i w ulicę. Baldachim też nagotowali byli rajcy, tabinowy, pozłocisty, który mieli nieść nad nim sami, ale dla niepogody dali pokój«.

Nazajutrz deputacja miejska poszła do króla »zdobywszy się na przemowę, któraby majestat takiego mocarza ukontentowała« i dla mówców »imię niepospolitej mądrości wymogła«. Ale jakoś niebardzo dowierzali mieszczanie argumentom przemówienia, gdyż magistrat »ażeby mowa lepiej się wydała, prezent we złocie J. K. M. tamże zaraz ofiarował«.

Przez kilka dni, to jest do 25 czerwca dostarczali mieszczanie prowiantu na dwór królewski, a tegoż dnia »mało co z nami zamieszkawszy J. K. M. a pokwapiając się do wojska, mile nas sług swoich

pożegnał z prześwietną asystencyą dworzan i odważnych kawalerów«. Odjechał mianowicie wówczas; Jan Kazimierz do Glinian, gdzie przyjmował posła moskiewskiego Buturlina, przybyłego z 300 jezdnymi, a potem ruszył dalej, na bezskuteczną wyprawę prze ciwko Kozakom pod Żwaniec.

Z powrotem stanął król we Lwowie w samą wigilię Bożego Narodzenia r. 1653. »Die24decem-bris — powiada wspomniany wyżej regent miasta Lwowa — Król Jegomość, pan nasz miłościwy nieznacznie, tylko w kilka koni, gdy nad zachodem stanęło słońce, około godziny dwudziestej drugiej (godzina 4 według dzisiejszej rachuby czasu) z oboza do miasta przyjechał.«

Miasto wystąpiło z darem w kwocie stu czerwonych złotych, poczem zaraz dnia następnego w Boże narodzenie »król jegomość jako w milczeniu do nas przyjechał, tak w milczeniu z jutrzenką, do dnia od nas, pożegnawszy afektem swoim pańskim poddane swoje, wyjechał. Daj Boże, aby szczęśliwie«.

Przechodzimy obecnie do wspomnienia chwili, która historyków ogólnych dziejów Polski unosi w krainy uczucia, zaprawia ich pióro w słoneczne błyski, a kronikarzowi Lwowa, to chyba już każe blaskiem tęczy malowTać wypadki, wionąć na nie płomieńmi aureoli, w hymn się rozpłynąć wiekuistej chwały.

To co się stało we Lwowie z końcem r. 1655 i z początkiem roku następnego drży bohaterskim porywem nawet w odległem wspomnieniu dziejowem, w 250 lat jest takie same wielkie i wiekopomne,,

jak w wyobrażeniu współczesnych, niczego tam dodać ani ująć nie trzeba.

Dzieje znane, które krwią swoją i blaskiem, upadkiem i odrodzeniem porwały ku sobie największego mocarza polskiego słowa, autora »Potopu«. Zna każde polskie dziecko historję najazdu szwedzkiego, moskiewskiego, kozackiego, węgierskiego, zna dzieje tułactwa Jana Kazimierza i jego zwycięski powrót do ojczyzny, i jego wreszcie wiekopomne śluby.

Na falach tej dziejowej zawieruchy uniósł się Lwów w krainy szczytnego bohaterstwa, które zwiodło nań aż mistyczne blaski, uczyniło go stolicą całej Polski, miejscem poświęcanem, gdzie się poczęło odrodzenie i jasne świty wolności. Tylko dlatego, że niestety dzieje naszego miasta tak bardzo mało są znane, a dzisiejsi mieszkańcy tak rzadko czerpią ze skarbnicy własnej przeszłości — stało się, ie lokalny patrjotyzm nie rozpala się na ich wspomnienie uczuciem dumy, otuchy i nadzieji.

W październiku i listopadzie r. 1655 wytrzymało miasto nasze oblężenie połączonych wojsk ko-żackich i moskiewskich pod wodzą Bohdana Chmielnickiego i Wasyla Buturlina. Oblężenie ciężkie, bo obok huku armat nieprzyjacielskich dochodziły do uszu oblężonych odgłosy walącej się w gruzy Rzeczypospolitej, upadek Poznania, Warszawy, Krakowa, Wilna, pogrom hetmana wielkiego koronnego, ucie czka króla i to wszystko, co tylko odwagę odebrać mogło i serce zmiękczyć rezygnacją. Równocześnie od kwatery Chmielnickiego pod św. Jurem szły kuszące słowa łaski i protekcji, lub groźna pięść się

unosiła z zapowiedzią i zemsty zniszczenia, po którem kamień nie zostanie na kamieniu.

Mimo to mieszczaństwo lwowskie nie odstąpiło wiary raz królowi polskiemu zaprzysiężonej. »Zdrowia nasze są w ręku Waszmość Pana — wołał Sa

muel Kuszewicz, rajca lwowski do Chmielnickiego — i tak już rozumiemy, że się z tego miejsca do swoich nie powrócimy, ale żebyśmy

na imię cara

I nie uczynili przez

moskiewskiego przysięgę i miasto oddawać mieli* tego nigdy nie uczynimy...» całe siedm tygodni trwogi i chwały i wytrwali wtenczas, kiedy już prawie żadnej nie było nadzieji ratunku.

Toż kiedy wiadomość o tej wiekopomnej obronie rozeszła się po Polsce, jeden hymn chwały otoczył nasze miasto nimbem bohaterstwa, do niego też spieszyło wszystko, co tylko było jeszcze w Polsce myślącego o jej uratowaniu, a na czele Jan Kazimierz, przedzierający się przez zaspy śnieżne z Opola na Śląsku, przez Węgry, na Krosno, Łańcut —-prosto do Lwowa.

Tak

»Przyjście najjaśniejszego króla Jana Kazimie» rza pana naszego miłościwego, wszystkich nas jego wiernych poddanych weseliło, któregośmy jako ojca i dobrodzieja io Febr u ar ii przywitali. Przyjechał do nas w małym bardzo poczcie, trzy chorągwie przy nim dragonii było i coś żołnierza naszego. Zamieszkał tu z nami niemal całą ćwierć roku, po przewodniej niedzieli pożegnał się z nami.« pisze regens miasta pan Stanisław Dobieszowski* a słowa jego, tchnące jakąś niezwykłą rzewnością^ uzupełnić należy zniszczeniem i zubożeniem miasta*

po dopiero co przebytem oblężeniu. Przedmieścia spalone, zima ciężka i mroźna, pustki w kasie miej-kiej, wycieńczonej opłatą okupu.

A i orszak królewski zdrożony był i ubogi. Nie było dworu, ani dworaków, ani pysznych paziów, ani fraucymeru, nie było pieniędzy w kasie królewskiej na pierwsze potrzeby... nawet na ży wność. Strach pomyśleć, że król Polski, wielki książę Litwy i jeszcze naonczas »król Szwedów, Gotów i Wandalów«... mógł głód cierpieć, być narażonym na osobistą nędzę i niedostatek ..

Mógł być, ale nie był, bo oto zwartem go kołem otoczyło mieszczaństwo lwowskie. Nie było dworu, ani królewskiego orszaku? — więc poszli do kamienicy arcybiskupiej co przedniejsi mieszczanie, pełnić straż koło osoby królewskiej, dotrzymywać

mu towarzystwa. Nie było pieniędzy na żywność ? — więc się znalazły i tam nie stało,

czasie, Lwowianom odebrawszy, sobie nie przywłaszczyła«.

W ślad

w kasie ratuszowej, a gdy nałożona na wszystkie targowe artykuły spożywcze akcyza szła na utrzymanie króla i jego otoczenia. Wspomina o tern Józefowicz, na podstawie opowiadania ludzi wiarygodnych, jak to wówczas »konsulowie i inni znaczniejsi obywatele, królowi, czy to w pałacu, czy w kościele towarzyszyli, dopokąd się liczniejsza nie zjechała szlachta, i służbę przy boku króla, w pomyślniejszym dla siebie

wyżsi dostojnicy świeccy i

za królem zjechali się do Lwowa naj-

tłumy szlachty. Tak było pełne miasto, że na

kościelni, arcybiskupi, biskupi, hetmani, nuncjusz apostolski, panowie, senat,

ulicach palono ognie,

a przy nich koczowali na

mrozie ci, co już w gospodach pomieszczenia nie znaleźli.

Napatrzył się Lwów w onym czasie wielkim i podniosłym dziwom wielu, strojom Cudzoziemskim, mężom od krańca Rzeczypospolitej. Bawił tu wtedy poseł tatarski Subaghazi bej z licznym pocztem Tatarów, Siedmiogrodzianie i Węgrzyni od Rakoczego, poseł Rzeszy niemieckiej, a wśród obrad w pałacu arcybiskupim rozbiegali się na wszystkie strony świata gońcy i kurjerzy, sypały się manifesty, bie-gnąc po wszystkie wolne jeszcze grody całej Polski.

W takim mistycznie podnieconym nastroju, wywTołanym obroną Częstochowy, wiernością mieszczaństwa, a nawet stanu chłopskiego dla króla, w podniesieniu się ducha narodu, krążyły wieści różne, niesprawdzone, nie mniej jednak pobudzające najtajniejsze drgania upośledzonych dotąd w^arstw narodu. Mówiono, że król dolę mieszczan i chłopów zamierza poprawić, że oto papież Aleksander VII. wielkie uczynił wzywanie do pokuty, pokajania się z grzechów dawnych, na świt sprawiedliwości.

Płynęły wTięc do miasta i tłumy chłopstwa, a chwila poczynała być... »dziwnie osobliwa«.

Nadszedł wreszcie dzień i. kwietnia r. 1656. Była sobota, jasna, mroźna jeszcze, ale słoneczna. Zaraz rano piechota łanowa i pułk węgierski stanęły szpalerem od rynku do cmentarza katedralnego, obwiedzionego wówczas murem, z bramą wjazdową dla powrozów od strony wschodniej. Przez szpaler ten poczęły napływać tłumy ludu zapełniając kata-drę i klęcząc pokotem dokoła kapliczki Domagali-czowskiej, w której znajdował się obraz Matki Bożej łaskami słynący.

Mała kapliczka, która przytykała do dzisiejszej absydy kościoła, oświetlona jarzącem światłem, błyszcząca stosami złota, pereł, drogich kamieni, blach srebrnych, które pobożne ręce znosiły jako wota, stała się w tej chwili punktem, na którym zogniskowały się wszystkie myśli i uczucia. Ten obraz malowany niezgrabną ręką geometry Scholc Wolfo-wicza, strapionego zgonem wnuczki, do którego stóp tuliła się w chwilach żałoby, nieszczęścia i smutku społeczność lwowska, miał owej soboty pamiętnej stanąć jako kolumna, rozpoczynająca nową erę i nowe życie dła całej Polski. Nic tedy dziwnego, że w tak ważnym momencie nie mogło się obejść, w wyobrażeniu współczesnych, bez jakiegoś cudownego zdarzenia. I rzeczywiście, jak powiada rękopis katedralny¹⁴), w wigilię dnia owego obraz cudowny jakoby się nieco poruszył na hakach, którymi był przybity, a w sam dzień uroczystości znalazł się znowu w tej samej pozycji, co zwykle. Wystarczyło to, aby dopatrzeć się znamion cudowności w tej, zawrzeć się mającej z niebem, konfederacji, a ogólne podniecenie rozdmuchać do najwyższego stopnia.

Tłumy więc ludu ogromne zapełniły cmentarz. Wszedł nań procesjonalnie urząd radziecki

z reprezentacją wszystkich stanów i narodów miasta, cechy, zakony, procesje z barwistymi sztandarami. Potem

zajeżdżać poczęły jedna kareta po drugiej, a z nick kolejno wysiadali prymas i arcybiskup gnieźnieński, biskup krakowski, arcybiskup lwowski, kanclerz wielki koronny, wTielu wojewodów, kasztelanów — wszyscy ci, których uwieczniła ręka mistrza Matejki na obrazie przedstawiającym >Śluby Jana Kazimierza«.

A ot i on sam się zjawił w poszóstnej karecie razem z nuncjuszem apostolskim Piotrem Vidonim. Krzyk ludu go witał i sprezentowali broń żołnierze,, kłoniły mu się sztandary bractw i cechów, a on rozmodlony, z jaśniejącymi zapałem oczyma na nie • pięknej twarzy, wysiadł. Zaczem zaraz dwu djako-nów w złocistych dalmatykach zdjęło obraz cudowny z kaplicy i w uroczystym dokoła katedry pochodzie, wśród dźwięku dzwonów i huku dział wniesiono go na główny ołtarz katedry, gdzie nuncjusz Vidoni ubierał się już w biały, perłami sadzony-ornat dla odprawienia nabożeństwa.

Zagrzmiały organy, główny ołtarz rozgorzał tysiącem świec i oblókł się dymem kadzideł, na którym smugami kładło się światło od gotyckich okien katedry, zachwiał się różnobarwny, strojny fioletami i złotogłowiem żupanów tłum i poczęła się służba boża.

Jan Kazimierz runął krzyżem na przodzie, przed samym ołtarzem. Słuchano kazania natchnionego, wreszcie ozwały się dzwonki na »Agnus De i«, król przyjął komunię i wzruszony wstąpił na najwyższy stopień ołtarza.

W kościele zrobiła się cisza śmiertelna. Ani jeden szmer nie drgnął wśród tego ogromnego^

zgromadzenia. Tysiąc oczu wpatrzyło się nieruchomo, z największą uwagą w osobę króla, który powstał, wyciągnął obie ręce przed siebie i mówić począł

Słuchano w milczeniu, jak królestwo Polskie polecał opiece i protekcji patronki niebieskiej, jak dzień zwycięstwa Jej czci poświęcić obiecywał,

a wreszcie :

»Ponieważ z wielkim bólem serca mojego poznaję, że za łzy i krzywdy włościan w królestwie mojem Syn Twój, sprawiedliwy sędzia świata, przez siedm lat już dopuszcza na nas kary powietrza, wojen i innych nieszczęść: przeto obiecuję i przyrzekam oprócz tego, iż ze wszystkiemi memi stanami po przywróceniu pokoju, wszelkich dla odwrócenia tych nieszczęść troskliwie użyję środków i postaram się, aby lud królestwa mego od niesprawiedliwych ciężarów i ucisków był uwolniony...«

Rozruch uczynił się w kościele wielki i płacz serdeczny złapał za gardło owo biedne, utrapione pospólstwo, a tymczasem na przedzie kościoła z łoskotem wielkim runęli przed sam ołtarz dostojnicy duchowni, świeccy i cała szlachta. Biskup przemyski Andrzej Trzebicki wstąpił na miejsce królewskie i donośnym głosem odczytywać począł tę samą rotę przysięgi, którą dopiero co król wygłosił.

Gromkie »Amen« zapieczętowało ową wiekopomną chwilę obudzenia się sumienia narodowego, poczem po ucałowaniu świętego obrazu, odniesiono* go napowrót procesjonalnie do kaplicy.

W tydzień potem rozbiegła się po Lwowie-lotem błyskawicy wieść, że Czarniecki Stefan rozbił

na»

w puch znaczny oddział szwedzki, wziął w niewolę 65 oficerów i zdobył ió sztandarów, które oto desłane zostały do Lwowa. Był to niejako pierwszy skutek ślubów, tem większa przeto radość wała w otoczeniu króla i w całem mieście.

zapano W ka-

tedrze przed obrazem Matki Boskiej Domagaliczo-wskiej, przeniesionym jak poprzednio z kaplicy, odbyło się uroczyste nabożeństwo, po którem król sam ująwszy drzewce jednego sztandaru nieprzyjacielskiego, rzucił go z mocą przed obraz, poczem dostojnicy świeccy, jeden po drugim przystępowali, czyniąc to samo wśród radości i uniesienia zgroma dzonego ludu i uroczystego śpiewu »Te Deum«, w czasie którego znowu jeden cudowny omen mieli sposobność zanotować kronikarze lwowscy. Oto podobno na ołtarzu jedna świeca ni z tego ni z owego zgasła, a po ukończonym śpiewie, znowu ni z tego ni z owego, sama ze siebie jasnetn światłem zapłonęła.

Po ukończonem nabożeństwie zawieszono 14 sztandarów na ścianie między prezbiterjum a nawą kościelną po obu bokach olbrzymiego krucyfiksu, który dawniej w tem miejscu wisiał, dwa zaś sztandary znalazły miejsce jako dekoracje obrazu Matki Boskiej i kaplicy Domagaliczowskiej.

Wśród doniosłych spraw państwowych, które zabierały cały czas pobytu króla we Lwowie, nie zaniedbywał on także praktyk religijnych, między innemi dokonał w wielki czwartek tegoż roku ce-remonji mycia nóg w kościele Jezuitów, o niebawem po świętach wielkanocnych ruszył ze Lwowa w stronę

Sokala, na dalsze trudy, około zdobycia swej stolicy, Warszawy.

Od tego czasu dopiero po czteru latach t. j. w sierpniu r. 1660, miał Lwów sposobność oglądać oblicze królewskie, ale bieda była wówczas tak wielka w mieście, że z nadzwyczajnemi tylko trudnościami złożono się na dar honorowy w kwocie 3000 złp, który pokryli prawie w całości Rusini, w mieście mieszkający, na rozkaz magistratu. Wybieranie tego daru odbywało się »z wielkim skwir-kiem i płaczem«, jak powiada Zubrzycki na podstawie kroniki stauropigialnej,

Płacz, ucisk mieszkańców i nędza towarzyszyły następnemu pobytowi Jana Kazimierza we Lwowie, spowodowanego związkiem wojsk, domagających się żołdu. Związek ten stanowi jedną z najsmutniejszych kart w dziejach wewnętrznych Polski, albowiem za-wichrzył ją wszystkiemi namiętnościami możnowładztwa, intrygami, bezrządem, niekarnością, wyczerpaniem skarbu Rzeczypospolitej i takiem obniżeniem powagi majestatu królewskiego, że ten stał się nie * wypłacalnym dłużnikiem, z konieczności puszczającym się na najrozmaitsze sztuczki. Czterdzieści tysięcy wojska dzielnego i bitnego, cała obrona Rzeczypospolitej, związało się w konfederację a raczej związek pod wodzą Stefana Świderskiego, który przedewszystkiem odebrał władzę hetmanom, a następnie oświadczył, że ani kroku nie zrobi w obronie Rzeczypospolitej, dopóki mu żołd zaległy, w kwocie około 26 milionów złp. w całości nie będzie zapłacony

do pertraktacji

AV Rzeczypospolitej jednakże o wszystko było łatwiej, niż o pieniądze. Kilka więc sejmów radziło nad sposobem wypłaty należności wojskowych, a ostatecznie wyznaczono komisję, ze związkowymi, która zebrała się dnia

1662 r. we Lwowie. Zaludniło się więc znowu miasto nasze nierstwa

lipca

tłumem źoL

dygnitarzami Rzeczypospolitej i

czterech wo-

niekarnego. Przyjechał prezes komisji, hetman wielki, stary i schorzały Stanisław Potocki, biskup kujawski Florjan Czartoryski, jewodów, sześciu kasztelanów i trzydziestu dziewięciu delegatów województw poszczególnych, jako komisarze. Skarbnikiem komisji był Jan Kazimierz Krasiński.

w zna-

Z drugiej strony, to jest od zbuntowanego wojska przyjechał namiestnik związku Paweł Borzęcki z 500 delegatami pułkowymi i wielu oficerami. Olbrzymia ta delegacja wojskowa obradowała nym nam już z czasów wojny kokoszej klasztorze ..Franciszkanów, skąd też za pośrednictwem deputacji porozumiewała się z komisją królewską.

czele której stała królowa Marja

na

Zaczęło się, całkiem logicznie od obrachunku, co Rzeczpospolita ma i co musi zapłacić. Pokazało się, że ma wszystkiego 10 milionów złp., a zapłacić musi 29 milionów. Na tym tedy smutnym bilansie utknęło wszystko, a rozpoczęły się już czysto jurydyczne, pieniackie spory, gmatwające całą historję w niemożliwy sposób, zwłaszcza gdy się doda do nich wichrzenia marszałka Lubomirskiego i partji dworskiej .Ludwika.

Wśród takiego nastroju przybył 17. września t r. i sam król do Lwowa. Mieszczaństwo

wyniszczo •

ne kwaterami i stacjami żołnierskimi, zgotowało mu tradycyjne, uroczyste przyjęcie, ale pompa i okazałość miejska zgasła wobec wspaniałych pocztów komisarzy duchownych i świeckich, którzy również na przeciw króla Wyjechali. Nie brakło także i związkowej delegacji.

Zaledwie jednak umilkły okrzyki tryumfalne, a już rozpoczęły się targi na nowo, wśród wzajemnych ze stron obu rekryminacji i awanturniczych pomysłów dworu królewskiego, który pragnąc bić organizację związkowych, utworzył kontrzwiązek stojący przy królu. Rozdrażnienie przybierało coraz ostrzejsze formy, a król, pragnący za każdą cenę wojny z Moskwą, grążył się w ostatnią roz-jpacz i zniechęcenie.

Jakby na większe jeszcze upokorzenie i wstyd, zjechał w tym samym czasie do Lwowa poseł skiewski Onezym Karpowicz, w nadzwyczajnem poselstwie do króla i Rzeczypo-tej. Przyjęto go wspaniale, a on patrzył na wszystko, notował w pamięci ten bezprzykładny nierząd państwa, które z jego carem we cześnie, a nawet wojnie zwycięskiej, aż do czasów nieszczęsnego związku. Opatrzono się wreszcie, że poseł obcego mocarstwa

roz-

mo-

z całym dworem,

wojnie stało równo -

w takiej chwili wewnętrznych rozterek, wcale nie jest pożądanym gościem, więc wyszukano pewme formalności, na podstawie których senat, kazał

mu

^wyjechać.

pöprostu ze Lwowa

Spory tymczasem szły dalszą koleją, a nagła śmierć namiestnika związku Borzęckiego i posądzenie o otrucie go, dolały tylko oliwy do ognia. Wybrał sobie związek nowego namiestnika w osobie Janusza Bieykowskiego, którego staraniom po części udało się sprowadzić ugodę w Wolborzu, której wojsko zgodziło się na io milionów złp.

mocą

Zdawało się, źe nastanie cisza. Król skorzystał z zawieszenia obrad i razem z królową wybrał się do Żółkwi, gdzie podejmował ich wspaniale Jan Sobieski, dziedzic tego miasta i wówczas chorąży koronny. W powrocie stanęli oboje królestwo na obiad w karczmie w Brzucho wicach, gdzie znowu zbiegła się ku nim cała ludność z wielką radością i czcią.

Wypełnienie jednak ugody wolborskiej natrafiło na nieprzewidziane trudności, skutkiem których wojsko przybierać poczęło naprawdę groźną postawę. Rzeczy poszły tak daleko, że Bieykowski rozkazał aresztować niejakiego Łabętę oficera pułku kamienieckiego, posądzonego o rozbijanie jedności w związku, na rzecz króla. Starszyzna związkowa uczyniła sąd nad pojmanym i skazała go na śmierć. Król dowiedziawszy się o tern, zagroził związkowi najo-strzejszemi represjami. Chwila stawała się groźnar burza wisiała na włosku. Mieszkanie królewskie otoczyła wierna gwardja, bramy miasta pozamykano, związkowi zbroić się poczęli na przedmieściu i takąż gwardją obstawili dom, w którym mieszkał Bieykowski i w którym znajdowało się też więzienie Łabęty.

Na taki dramatyczny moment trafił do Lwowa drugi poseł moskiewski Afanazy Laurentowdcz, Przy“ jechał w karocy, otoczonej przez stu jezdnych przybranych bogato i wspaniale. Gawiedzi lwowskiej zaimponowały zwłaszcza piękne rzędy końskie i sterczące u ubrań jeźdźców kołnierze, które błyszczały od pereł i drogich kamieni. Poselstwo przyszło z zamiarem zawarcia pokoju, ale że nie miało zbyt daleko idących pełnomocnictw, odesłane zostało z powrotem do Moskwy.

Po odjeździe Moskali zdobyli się wreszcie związkowi na krok stanowczy. Postanowili zerwać układy i wyjechać ze Lwowa, co też ogłoszone zostało uroczystym manifestem, a zapieczętowane wielką demonstracją pożegnalną przed mieszkaniem królew-skiem. Król rozgniewany, a i zrozpaczony tem, że cały plan jego wojny moskiewskiej idzie na marne, kazał zamknąć bramy kamienicy arcybiskupiej i nie wpuścić do siebie deputacji. Po długich ceregielach otrzymał namiestnik Związku Bieykowski przystęp do króla i w pompatycznem przemówieniu- żegnał go w imieniu całego wojska. Jan Kazimierz zbolały próbował jeszcze perswazji, a widząc, że wszystko na nic, pozostawił głos biskupowi łuckiemu Pra-żmowskiemu, kanclerzowi, który w słowach ostrych napiętnował całą niepatrjotyczną robotę Związku.

Układy były zerwane, Związek począł emigrować ze Lwowa. U bramy halickiej jednak straż miejska i gwardja królewska napadły na konwój żołnierzy, prowadzący uwięzionego Łabętę, o którym była mowa wyżej, i odbiły do z rąk związkowych. Równocześnie poczęto organizować pod laską Ńie-zabitowskiego związek nowy, królewski, zwany »związkiem pobożnym«, którego duszą był Stefan

F. Jaworski. „Królowie polscy we Lwowie“.

Czarniecki / Do Związku tego przystąpiły ciągi królewskie i pułki oderwane od buntu, pomocy których król zamyślał siłą poskromić związek Swiderskiego, a w dalszym ciągu, być może, dokonać zamachu stanu na rzecz wzmocnienia władzy monarchicznej w Polsce.

nowe za-

przy

sporów,

armii z tronem, pozostawia a zniechęcenie w sercu.

Atoli ani jedno, ani drugie się nie udało, a samo odczytywanie wszystkich pertraktacji, uchwał komisyjnych, wszystkich aktów tej, dzisiaj niezrozumiałej walki dziwną czczość w duszy,

Wystarczy powiedzieć, że omal nie przyszło w po-,bliźu Lwowa do otwartej walki między wojskiem zbuntowanem a wiernem królowi, że wreszcie w lecie

1663 r. przyszło do ostatecznej ugody poza plecami królewskiemi

w której królowi przyznano jedynie tę satysfakcję, że naczelnicy Związku mieli go uroczyście i publicznie przeprosić.

Wiadomość o ugodzie przyszła do kamienicy arcybiskupiej pewnej lipcowej nocy i wywołała prawdziwą konsternację na dworze królewskim, który już na serjo zamyślał siłą i przy pomocy Tatarów stłumić Związek i zbuntowane wojsko. Przez trzy dni namyślał się król czy przyjąć ugodę, obawa jednak przed skutkami wojny domowej zwyciężyła. Uległ jej Jan Kazimierz, a cała sprawa zakończyła się na bruku lwowskim dość dramatycznie : sprowadzeniem mennicy do Lwcwa dla wybijania pieniędzy na zapłatę żołdu i uroczystemi przeprosinami majestatu królewskiego.

sie stre-

*    «S.

Akt ten przeprosin odbył się z wielką pompą i ceremoniałem, tym ceremoniałem, który

szcza w formie tylko i żadnego po za formalną swoją stroną nie zostawia wspomnienia. Był jednak dość charakterystyczny i zupełnie w stylu swojego wieku, więc podać go w ogólnych przynajmniej zarysach nie zawadzi.

Skoro tylko ugoda ze Związkiem wojskowym stała się faktem dokonanym, przybył do Lwowa znany nam już namiestnik związku Bieykowski wraz z deputacjami poszczególnych pułków. Król przyjął ich w kościele Bernardynów i przypuścił do ucałowania ręki swojej, przyczem starosta opoczyński, Szumowski przemówił do nich na temat miłosierdzia i łaski królewskiej, z równoczesnem przyrzeczeniem dotrzymania poszczególnych punktów ugody, a zwłaszcza wypłaty żołdu i amnestji dla wszystkich związkowych. Zażądał król wreszcie, aby samo naczelnictwo Związku przeprosiło go ponownie, a to w dniu 22 lipca.

czele tysięcznej

na

cc

er-

Deputacja odniosła odpowiedź królewską kołu wojennemu Zwdązku, na którem po burzliwych obradach zgodzono się ostatecznie na upokarzający akt. Ruszył zatem na drogę pokutną sam marszałek Związku Stefan Świderski, siły zbrojnej, wraz z całem kołem związkowem i wyższymi oficerami. Na polach podlwowskich* stanęła ta niezwykła deputacja, a w wigilię aktu sam Świderski udał się do klasztoru Karmelitów trzewikowych przy ulicy Halickiej, gdzie przepędził noc na praktykach religijnych, oczekując dalszych rozkazów królewskich.

Nadszedł wreszcie oczekiwany dzień 22 lipcat Pogoda była zła, deszcz rozmoczył ulice miasta, two-rżąc błotniste kałuże, w których obywatele lwowscy brnęli »aż po kolana«. Mimo to wiadomość o nie-zwykłem zdarzeniu poruszyła całe miasto; tak, że w samym kościele Bernardynów i w okolicy pano wał ruch nieopisany, Wszyscy zbiegli się na to widowisko, »licznie zmieszane gromady mężów, młodzieńców, starców i płeć żeńska — nie zatrzymywała nikogo w domu własna powaga lub dostojność«.

O godzinie 8 rano zjechał do kościoła król* królowa, dwór cały, z wielką pompą i majestatem, a równocześnie od klasztoru szedł pieszo — pokutnik — Stefan Świderski, wraz z całą starszyzną, związkową i licznym pocztem oficerów.

Ot i gawiedź lwowska miała widowisko, jakich mało. Król na tronie, wielki, dobry i wybaczający, a równocześnie bezsilny, żalem targany i gniewem, w tym żalu zawiedzionych nadzieji szukający drobiazgowej parady przeprosin i nie przepuszczający ani jednej ceremonii, ani krzty upokorzenia dla... pokutników.

Za tyle goryczy i własnego upokorzenia i za

zastąpił Świderskiemu drogę instygator królewski Franciszek Tań

wiedzionych nadzieji, należała mu się przynajmniej ta jedna chwila ułudy ..

U drzwi kościoła w kruchcie ski i ponurym, a uroczystym głosem zapytał, ażali Związek ten niecny, potępiony, wyda wszystkie swoje akta i zerwie z całą przeszłością ?

Odpowiedź była twierdząca.

Drzwi od kościoła otworzyły się na oścież, a cała deputacja runęła do stóp królewskich, błaga, jąc przebaczenia. Swiderski wręczył królowi ośmio^.

^arkuszowy akt Związku, buńczuk, jako oznakę swej władzy i inne insygnia związkowe.

Nastąpiła chwila dramatyczna. Buńczuk potrzaskany na drzazgi legł u stóp tronu, akt związku miał być oddany katowi miejskiemu, aby go publicznie spalił na rynku.

Wtem rogata, dumna natura zbudziła się u Swiderskiego. Nie mógł znieść hańby i wstydu publicznego całopalenia, rzucił się do nóg królewskich, błagając o łaskę, o zmiłowanie... Co dalej zaszło, niewiadomo — dość, że któryś z braciszków, czy księży Bernardynów przytknął akt do świecy i spalił go na miejscu. Jedni powiadają, że braciszek uczynił to na własną rękę z litości nad Swiderskim inni, że król w ten sposób swoją łaskę objawił i oszczędził butnemu szlachcicowi największego, jakie go spotkać mogło, upokorzenia.

Tymczasem rozpoczęło się uroczyste nabożeństwo, po którem król z królową i całym dworem udali się do refektarza klasztornego. Za chwilę przybył tam Swiderski ze starszyzną i na klęczkach przemawiał do króla, prosząc o łaskę, przebaczenie i darowanie mu życia. Wystąpił następnie z pompatyczną przemową radca związku Oszczepalski, ale zaraz po pierwszych słowach, przerwał mu król suchym, rozkazującym tonem, aby się trzymał ściśle przedmiotu. Zbity w ten sposób z tropu Oszczepalski, po kilkakroć przyklęknął w milczeniu u nóg króla, poczem przemawiał jeszcze Bieykowski, a na to wszystko odpowiedział imieniem króla kanclerz Prażmowski.

Władza Swiderskiego nad wojskiem zakończyła się, tymczasowe więc dowództwo nad niem objął kasztelan halicki Aleksander Cetner, a równocześnie wypłata żołdu ciągnęła się dalej z wielkiem utrapieniem Lwowian, którzy upadali już pod cię* żarem i nadużyciami tych niemiłych gości,

Wśród tego wszystkiego zjechał niespodzianie do Lwowa poseł francuski z licznym orszakiem. Na jego cześć odbyło się wspaniałe przyjęcie u dworu, a tymczasem w kołach wojskowych rozeszła się wieść, że poselstwo to ma na celu zapewnić następstwo na tron polski, po śmierci Jana Kazimierza, księciu de Enguien, lub jego ojcu ks. Kondeuszowi, z pominięciem zasady elekcji viritim.

¹

A. III. 15. por. także „Kurjer Lwowski“ z 26. czerw ca 1904. i następne.

²

Zimorowicz str. 135.

³

Zimorowicz str. 183. i dalej.

⁴

Zubrzycki str. 225.

⁵

Kodeks Wielewicza str. 141.

⁶

K. J. Heck: Pomniejsze źródła... Stryj 1890.

⁷

A. III. 31 z r. 1634. -\va IV. we Lwowie«. Lwów 1887,

⁸

Rękopis Bibl Ossol. nr. 240 str. 91 por., także > Tydzień« nr. 1 z r. 1906.

⁹

A. III. 31.

¹⁰

A III. 32 str. 142.

¹¹

Józefowicz: Kronika m. Lwowa str. 77.

¹²

Szczegóły pobytów Jana Kazimierza we Lwowie zaczerpnięte z Zubrzyckiego, Józefowicza, Wielewicza i t. d.

¹³

Kallenbach: Pamiętnik Jana Golliusa, mieszczanina polskiego. Kraków 1891. str. 24.

¹⁴

Inwentarz kaplicy Domagaliczowskiej — rękopis w archi-•wum kapituły lwowskiej.

Wywołało to olbrzymią burzę. Wojsko przerwało odbieranie żołdu, oficerowie opuścili izbę ko-misarską, wszystko wyruszyło na rynek, gdzie przyszło do groźnego rozruchu, przed samem mieszkaniem królewskiem. Sytuacja stała się krytyczną i groziła pogwałceniem prawa narodów. Wtedy wyniesiono przed ratusz w lektyce starego i schorzałego hetmana Stanisława Rewerę Potockiego, który przemówił do wzburzonego tłumu, przedstawiając mu fatalne następstwa napuszenia stosunków międzynarodowych. Perswazja odniosła pożądany skutek, magistrat lwowski zajął się energicznie odszukaniem sprawcy niebezpiecznej pogłoski, a wkrótce umysły skierowały się w inną stronę. Przyjechał bowiem do Lwowa poseł austrjacki Mikołaj Kinsky, w sprawie wykupna zastawionych księstw Raciborskiego i Opolskiego.

Po odprawieniu tych posłów i ostatecznem uporządkowaniu stosunków wojskowych, zarządził Jan Kazimierz uroczyste nabożeństwo dziękczynne przy odgłosie dzwonów i huku dział, poczem 15 sierpnia 1663 wyjechał ze Lwowa.

Pobyt ten był najdłuższy, jaki kiedykolwiek wypadł królom polskim we Lwowie, z małymi przerwami, trwał bowiem rok cały. Później już tylko w roku 1667 bawił Jan Kazimierz chwilowo we Lwowie, a był to jego pobyt ostatni w naszem mieście.

Tradycja jednakowoż ostatniego Wazy długo jeszcze żyła we Lwowie, a chociaż dzieje jego panowania nieszczęsne były, to jednak w porównaniu

na

na

z tern, co się później stało, otaczał je mieszczanin lwowski aureolą »dawnych lepszych czasów«, wspominając to na chwałę swoją, to na świetne festyny, zdarzenia, na owe dysputy publiczne i widowiska, które roztaczali na rynku żacy szkoły jezuickiej w obecności pary królewskiej i dostojnego orszaku najprzedniejszych w Rzeczypospolitej mężów, to echa sporów i waśni, które roznamiętniały szerokie warstwy — z ust kaznodzieji królewskiego Adrjana Pikarskiego, karzącego o dumie i pysze marszałka kor. Lubomirskiego, schodziły na bruk lwowski, pisma polemiczne i pamflety.

nie

ale nobilitacja przyszła za późno już — cieniem marnym zwali ją sami mieszczanie.

Zachodzące słońce Rzeczypospolitej, spłynęło też w owym czasie największym zaszczytem na skro-mieszczaństwa lwowskiego Lwów cały podnie* siony został do stanu szlacheckiego,

Z wrodzonym patrjotyzmem, miłością i entuzjazmem powitał Lwów elekcję następcy Jana Kazimierza, Michała Korybuta Wiśniowieckie-go, a pierwszą większą manifestacją lojalności, była koronacja żony jego, królowej Eleonory, Wydatki kasy miejskiej na ten »dzień szczęśliwej koronacyi« były znaczne¹), sam bowiem malarz »za konterfekt królowej Jejmości i za insze ozdoby i malowania »pro ornamento« wziął ioo złp., a »Ichmość prałaci, którzy pracowali w kościele przy wotywie« wypili 4 garncy wina. Wspaniały był zapewne także »aparament« na facjacie ratusza, zbudowany przez cieślów, pomalowany przez malarzy, ozdobiony statuą naprawioną umyślnie przez snycerza i obity bogatemi materjami. Do lampek iluminacyjnych wyszło 3 !/a kamienia łoju, oraz cały wTóz słomy do podpalania stosów drzewa na ulicach. Muzyka, która grała na wieży i trębacze wzięli razem honorarjum w kwocie 66 złp., nie licząc mięsa i miodu.

W sam dzień koronacji zgotowano na kos2t miasta obiad dla ubogich, wieczerzę zaś dla panów radziec i mieszczan, festyn wreszcie dla pospólstwa obfitowTał w niespodzianki, podobne zgoła do tych, które dziś zapowiadają afisze festynowe. Był prze-dewszystkiem słup wysoki, a na nim orzeł, z jakimś klejnotem w dzióbie, przeznaczonym dla tego, kto złoży dowód największej zręczności i wdrapie się aż na sam szczyt. Wątpliwa ta przyjemność, która przez długi czas, aż do ostatnich dni prawie była atrakcją wszystkich lwowskich festynów — znalazła i wów-

czas sporo amatorów, a ten, który owego klejnotu dostał, otrzymał »kontentację«, która miasto, razem z samym klejnotem, kosztowała 45 złp.

U innych uczestników festynu wzbudzała sensację mnogość ogni sztucznych, których magistrat zamówił za 190 złp., inni wreszcie mieli prawdziwą uciechę z »maszkaratów«, to jest zamaskowanych błaznów, którym,, oprócz zwykłego honorarjum »dało się kontentacji dla u weselenia większego 10 złp.«

Po raz pierwszy zawitała młoda para królewska do Lwowa we wrześniu 1671 r. Młodość biła od obojga, życie, wielkie nadzieje. Nic też dziwnego, że do ucałowania ręki królestwa cisnęło się całe miasto, a biskup sufragan ormiański przyjął nawet dość upokarzające warunki kapituły łacińskiej, co do pierwszeństwa swego w tym ceremoniale.

z pobytu królewskiego, gdyż Michał

Znowu tedy rozgwarzył się pałac arcybiskupi sprawami państwa, wojny z Turkami, hucznem życiem dworu królewskiego. Co jednak najbardziej podobało się ks. Józefowiczowi²), to pobożność królewska, połączona z pewną wystawnością i pompą. Codziennie bowiem, a zwłaszcza w dni świąteczne, wyjeżdżała para królewska ośmiokonnym powozem z mieszkania swego do katedry na nabożeństwo, wśród tłumów odprowadzających ją mieszkańców Lwowa, do których przyłączali się »nawet żydzi, stojąc z wielkiem uszanowaniem z daleka« — jak powiada kronikarz. Również i Jezuici byli zupełnie zadowoleni

razem z

małżonką uświetnili obecnością swą stą procesję, urządzoną na uczczenie kanonizacji św. Franciszka Borgiasza, kościoła.

Tak

uroczy-

z katedry do jezuickiego^

nieszczęśliwej i biednej politycznych intryg

się bawił król we Lwowie wówczas, kiedy marszałek koronny i hetman Jan Sobieski, z nadludzką siłą gromił ordy tatarskie, słońcem wielkiem, wspaniałem wschodził po nad walącą się w gruzy Rzeczpospolitą. W^obec promieni chwały, otaczającej skroń wielkiego wodza, jeszcze marniejszym stawał się majestat króla Michała: igraszki tłumów- szlacheckich i możnowładztwa.

rok później, kiedy nierozum polityczny dochodzić począł do kulminacyjnego punktu, kiedy dwa

wielkiej potędze Mohameda IV.,

sejmy zerwane odsłoniły wschodnie rubieże Polski na ścięźaj

miasto nasze raz jeszcze wytrzymało straszną nawałę turecką i krwią własną zapisało wierność królowi.

Straszny to był czas, gdy po wzięciu Kamieńca podolskiego, stanęły pod Lwowem niezmierzone zastępy Kapudana baszy, a Rzeczpospolita, bezsilna, targana wewnętrznymi sporami patrzyła ze strachem i przerażeniem na bohaterską walkę garstki mieszczan lwowskich.

»Posłowie nasi miłosierdzia

w obozie sułtańskim — mówiono z goryczą — ale Lwów jeszcze wTytrzymał>

»Lwów cały w ogniu« chodziła ponura wieść w najdalsze zakątki, komunikowano ją sobie w listach, bez wiary w zwycięstwo, w poczuciu bezradnej niemocy, zlitowania Bożego tylko wyglądając i łaski nieprzyjaciela, nad Lwowem żebrzą«

pełen chwały i ofiary, bolejący nad losem zakładników swoich i nad losem dumnej Rzeczypospolitej^ która haniebny pokój w Buczaczu podpisywała i szła w haraczowe poddaństwo Mohamedowi.

czarna

Czarna hańba była nagrodą za lekkomyślność, też hańba przywiodła Rzeczpospolitą do³ opamiętania i na nowy się jej bój gotować kazała. W rocznicę prawie haniebnego traktatu buczackiego, poczęły się na polach pod Glinianami zbierać wojska polskie na nową wyprawę turecką. Sam król dnia 2 września 1673 wyjechał z Warszawy, spiesząc do obozu. Odprowadziła go królowa aż do Zamościa, poczem król sam, z nielicznym dworem, odbywał dalszą drogę i dnia 28 września o godzinie 3 popołudniu stanął we Lwowie#). Spieszył się bardzo, więc nie zajeżdżając nawet do miasta, stanął na kwaterze ,u Bernardynów, pragnąc zaraz nazajutrz puścić się w dalszą drogę ku Glinianom. Niestety »z niezdrowego powietrza na przedmieściu, takie go bolenie wzięło, że przez kilka dni ani spać, ani jeść ' nie mógł.« O dalszej podróży wobec tego nie było nawet mowy, tembardziej gdy królowi doniesiono, że i marszałek koronny Jan Sobieski jeszcze się nie znajduje w obozie. Następnego więc dnia, w samą uroczystość św. Michała wjechał król Michał do Lwowa i zamieszkał w kamienicy arcybiskupiej.

Nie zastał tutaj nikogo z senatorów, natomiast trafił na wielką paradę, która trwała przez dzień

cały. Miasto obchodziło imieniny królewskie, dzień swego patrona i opiekuna i pierwszą rocznicę oblężenia tureckiego. Wjazd więc królewski był czwartą przyczyną, która entuzjazm mieszczaństwa lwowskiego podniosła do możliwie najwyższych granic.

Król nie brał udziału w uroczystościach. Schorzały zamknął się w swojem mieszkaniu, w t. zw. porcelanowym pokoju na pierwszem piętrze kamienicy arcybiskupiej, a łoże boleści otoczyli lekarze lwowscy, dumając razem z medykiem królewskim Braunem nad postępowaniem choroby, której ani istoty, ani przyczyn nie mogli zrozumieć.*

Na razie jednakowoż niebezpieczeństwa nie było, tak, że po kilkudniowym wypoczynku, król aczkolwiek » w słabem zdrowiu* mógł wyjechać dnia 5 października, po obiedzie do Glinian, gdzie odbył się z wielką paradą przegląd wojsk i rada wojenna. Zahuczały armaty, zgromadzili się koło osoby królewskiej wodzowie z Janem Sobieskim na czele, król sam dosiadł białego konia i objechał szeregi. Cho* roba jednak czyniła tak zatrważające postępy, że wrócić musiał do Lwowa, gdzie stanął z powrotem dnia 12 października.

Trwoga i cisza zapanowały we Lwowie Król leżał w kamienicy arcybiskupiej prawie samotny, w otoczeniu tylko lekarzy. Z senatorów nikogo nie było z wyjątkiem podkanclerzego Olszowskiego, który zarządzał szczupłym dwoiem królewskim i załatwiał najważniejsze sprawy państwowe, a przedewszyst-kiem wysłał referendarza królewskiego po królowę* donosząc jej o niebezpieczeństwie.

Niebezpieczeństwo zaś było tem groźniejsze, że lekarze nie mogli sobie zdać sprawy z istoty choroby,, a nadworny medyk Braun nie taił się z podejrzeniem, że działa tu... trucizna. W rzeczywistości jednak nadmierne użycie owoców, z zaniedbaniem środków hygienicznych wywołało u króla trawiącą gorączkę, która zwiększając się z dnia na dzień, miała sprowadzić śmierć, mimo chwilowych polepszeń

W jednej z takich jaśniejszych chwil zebrał się Michał z łoża boleści, zasiadł na tronie w majestacie i w sposób uroczysty udzielił posłuchania posłowi moskiewskiemu, który właśnie przybył do Lwowa z hramotą od cara. Był to ostatni wysiłek i ostatni akt rządowy, dokonany przez gasnącego króla.

A tymczasem dalsze wypadki poczęły się wikłać w iście tragiczny węzeł. Nad drgającem w go-rączcze ciałem nieszczęsnego króla, szły takie straszne, ponure chmury, że śmierć tylko jedyna, wybawić go mogła od największej, jaka monarchę chrześcijańskiego spotkać mogła hańby, i ta śmierć nieudolnego, biednego człowieka, którego za zasługi ojca naród pokarał... koroną królewską, stać się miała ofiarą na zmycie i przebłaganie lekkomyślności Rzeczypospolitej, która doprowadziła do upokarzającego pokoju buczackiego.

Właśnie bowiem wtedy, gdy król na łożu boleści dogorywał we Lwowie, mijała pierwsza rocznica haniebnego traktatu, a z nią razem pierwszy termin, w którym Rzeczpospolita zapłacić miała da • ninę poddańczą, haracz Mohamedowi IV. Wprawdzie na zmazanie tej hańby szła pod Chocim armia

polska z Janem Sobieskim, ale nie towarzyszyły jej wielkie nadzieje zwycięstwa

owszem, zdawało się wszystkim w tej strasznej chwili, że nad Rzecząpo-spolitą otwiera się piekło upokorzenia, że oto król polski stanie się hołdowntkiem Wielkiego Dywanu, a Polska tureckim paszalikiem.

Tak źle wprawdzie jeszcze nie było, ale rozgrzana fantazjajggj: obrazy, a

bezmiernej ;goryczÿ^d ta

dni ówczesne i ^pbzgry

padki stanowią

. ii OT    'çç u

też i najbardziej smutną^'

DoNpbozu polsk^G^ pod Łuką za Dniestrem, przypytał Się w ośtatpfch dniach października 1673 r. bogato ubrany jakiś Turek, na czele zbrojnego orszaku. Był już wieczór, kiedy sprowadzono go przed oblicze hetmana wielkiego Jana Sobieskiego. Nieznajomy przedstawił się hardo i dumnie jako Hussein aga, poseł sułtański, czausz, jak to wówczas nazywano. Mimo spóźnionej pory udzielono mu natychmiast audjencji. Na wielkim majdanie obozowym stanął hetman Sobieski, dwaj hetmani polni, scy senatorowie, ile ich tylko było w obozie i mnó-

ółczesna roiła najbardziej ponure "i^wilom króla Michała dodała

jego czarnego kiru, że dni

ce się we Lwowie wy-jf^ljiardziej dramatyczną, ale $bwilę w dziejach Polski.

wszy-

stwo starszyzny wojskowej, Sobieski zapytał o powody przybycia czausza, na co ten hardo odpowiedział :

— »Nic nie mam do ciebie, ani do kogo innego, tylko do samego któla, któremu od podarunek wiozę. I listów nikomu innemu nie oddam, bo się ich nikomu otwierać nie godzi, tylko samemu monarsze.«

cesarza

Zgroza przebiegła obecnych. Wiedziano do-znaczy ten »podarunek«. Według zwyczajów tureckich, nie mogło to być nic innego, jak tylko bogato haftowany, zielony kaftan hołdowniczy, który zwykle sułtan posyłał, a teraz śle go oto... królowi Polski i Litwy ! Zatrzęsły się wszystkie serca strachem, wieść o tragicznym podarku, wiezionym przez w tajemniczej szkatułce, rozeszła się migiem błyskawicy po całym obozie, a stamtąd biegła onej chmurnej nocy dalej i dalej, aż do Lwowa, krańce Rzeczypospolitej, za granicę nawet.

"brze, co

swoim hołdownikom

czausza

wszystkie

na

czausz zo-

Według prawa międzynarodowego stał wypuszczony i pojechał z obozu w dalszą drogę do Lwowa, a z nim razem potworna, bajeczne nie-ledwie kształty przybierająca pogłoska. Nie było kąta, gdzieby nie mówiono o tajemniczej szkatułce, pisano o niej w listach, wierzył w nią podkanclerzy Olszowski, trąbiła o niej na świat cały paryska »Gazette de France«. Litość i współczucie dla nieszczęśliwego króla Michała biegło ze wszystkich stron do Lwowa — litość, pomieszana z gorzkiem, piekącem poczuciem hańby, którą tylko śmierć sama zmyć mogła.

Obo wiązek

Stała się więc dziwna i straszna rozterka w duszach współczesnych. Król leżał ciężko chory, dogorywał prawie — obowiązkiem przeto poddanych było modlić się o zdrowie dla niego, tern serdeczniejszy, że mimo wszystkich upokorzeń, których gmin szlachecki nie szczędził majestatowi królewskiemu, tkwiło zawsze głębokie przywiązanie w republikańskiej Polsce do tronu monarchicznego,

a specjalnie król Michał cieszył się niekłamaną miłością ogófu szlachty, która w obronie jego powagË wiązała się w konfederacje przeciwko możnowładz-com. W tej jednak chwili czausz turecki z tajemni* czą szkatułką zamykał usta rozchylone do modlitwy* Modlić się o zdrowie króla znaczyło by życzyć mu^ aby przeżył tę najwyższą hańbę, jaka go jako monarchę spotkać mogła...

Błędne koło bez wyjścia, bez ratunku...

W chwili kiedy pierwsza wieść o Husseinie-adze przyjść mogła do Lwowa, król miał się stosunkowo dobrze. Od soboty 4 listopada do następnego poniedziałku zdawało się otoczeniu, że wszelkie niebeźpieczeństwo minęło, tern bardziej, że w nocy na 3 listopada pękł, jak mniemano, wrzód wewnętrzny. Tymczasem w poniedziałek z rana, znikły wszelkie nadzieje. W pokoju królewskim, przy wielkiem zwierciadle urządzono ołtarz, przed którym codziennie odprawiało się nabożeństwo, a dnia tego król przyjął w sposób uroczysty ostatnie namaszczenie i zajął się przygotowaniem testamentu.

Nazajutrz t. j. 7. listopada rano, przybył czausz turecki do Lwowa i domagał się hardo posłuchania u samego króla. Posłuchanie jednakowoż było niemożliwe, co podkanclerzy Olszowski zdołał nareszcie wytłumaczyć Husseinowi adze, który zgodził się na zwłokę aż do chwili, kiedy król nieco tylko przyjdzie do siebie.

Wypadało więc życzyć, aby król nigdy nie przyszedł do siebie.

Jakoż ponury los zdawał się sprzyjać dumie narodowej. Król był tak chory, że stracił mowę,

a dla zaczerpnięcia oddechu musiano mu dniem i nocą przytrzymywać głowę. Medyk królewski w takich warunkach coraz natarczywiej rozsiewał pogłoskę o otruciu króla, do tego stopnia, że rozżaleni panowie z otoczenia kazali spisywać dokładny przebieg choroby, celem późniejszego anatomicznego stwierdzenia, podkanclerzy zaś, najgorliwszy stronnik króla i przyjaciel, czynił otwarcie przygotowania do pogrzebu.

Nadszedł wreszcie piątek, io listopada Z rana jak zwykle wyszła msza przed ołtarzem w pokoju królewskim. Król leżał nieruchomy, jakby w letargu, nagle w połowie nabożeństwa przedśmiertne drgania wstrząsnęły ciałem jego. Krótka chwila konania, a między godziną 9 a 10 rano już nie żył.

Nawet z ukochaną małżonką nie zobaczył się przed śmiercią. Wiadomość bowiem o groźnym sta-nie męża doszła Eleonorę dopiero 7 listopada. W dro-₄ dze do Lwowa doszła ją wieść o śmierci... nie było więc po co już jechać, zwłaszcza, źe okolica była niebezpieczna od Tatarów — wróciła więc do Warszawy.

Równocześnie w kamienicy arcybiskupiej czyniono przygotowania do pogrzebu Ciało królewskie zabalsamowano, sekcja zaś wykazała zupełny brak trucizny, chociaż rozpuszczono jeszcze raz pogłoskę, że od wpuszczonych na srebrną misę wnętrzności, misa ta poczerniała.

W trzy dni później król Michał leżał na kata -falku w kamienicy arcybiskupiej. Katafalk był czerwonym aksamitem obity i z baldachimem, ciało zaś przybrane w oznaki władzy królewskiej, z koroną

F. Jaworski. „Królowie polscy we Lwowie“.

na głowie, z bogatymi klejnotami i t. d U stóp odprawiano co dziennie uroczyste i śpiewane »requiem« wśród ogromnego natłoku zwiedzających. Pierwszego dnia nabożeństwo takie odprawił sam ówczesny arcybiskup Koryciński, drugiego biskup sufragan, po czem kolejno, co dnia zmieniali się prałaci w oddawaniu ostatniej posługi nieszczęśliwemu królowi i biednemu człowiekowi.

Miał przeto Lwów wrażeń do syta, największą jednak sensację wzbudziło posłuchanie czausza tureckiego Husseina-agi, który zdecydował się ową tajemniczą a tragiczną szkatułkę wręczyć podkanclerzemu Olszowskiemu. Równocześnie więc i w tym samym dniu 13 listopada, kiedy ciało króla Michała wynoszono na katafalk, w kamienicy Jana Sobieskiego (rynek 1. 6), robiły się wielkie przygotowania do owej audjencji. Nie było wprawdzie obawy hańby, bo król już nie żył, nie mniej jednak zgroza przejmowała wszystkich na myśl o... jedwabnym, zielonym kaftanie hołdowniczym.

Stosunki międzynarodowe kazały jednak posła przyjąć uroczyście i z wielką pompą. Wyjechał więc przeciwko niemu konny i zbrojny orszak mieszczan aż na przedmieście, cechy wszystkie, również uzbrojone, stanęły we dwu rzędach wzdłuż ulicy Halickiej, rynku, aż do samej kamienicy Sobieskich, wystąpili także dragoni, trabanci królewscy, piechota węgierska, wszystko w paradnym moderunku. W sieniach samych kamienicy pełnili służbę i szpaler honorowy rajtarzy, na pierwszem zaś piętrze czekał podkanclerzy, otoczony obecnymi wówczas we Lwowie senatorami, szlachtą i mieszczaństwem.

Tentent koni oznajmił zbliżanie się orszaku poselskiego Wyprzedzała go konnica miejska, za nim zaś jechał sam Hussein aga na koniu, trzymając oburącz ową nieszczęsną szkatułkę, owiniętą w chustę jedwabną, za nim jego orszak.

Stanąwszy przed podkanclerzym oddał mu poseł wśród zwykłego w takich razach ceremoniału szkatułkę, Podkanclerzy otworzył, wydobył list i przeczytał...

Jeżeli dyplomata polski nie był obdarzony angielską flegmą, to po przeczytaniu tego listu musiał gębę szeroko otworzyć, oczy w słup postawić, a przynajmniej odetchnąć tak, jak by mu katuień stufuntowy spadł z piersi,

W liście nie było najmniejszej wzmianki o kaftanie hołdowniczym, ani nic takiego, coby w najmniejszej nawet mierze zadrasnąć mogło dumę narodową. Wszystkie tytuły w porządku, ta sama forma, co zwykle, tylko stanowcze domaganie sie wypełnienia warunków pokoju buczackiego.

Cała tedy historja o tajemniczej szkatułce, o hańbie, o hołdowniczym kaftanie, była tylko wytworem podnieconej fantazji, powstałym na tle wyrzutów sumienia, była też karą za lekkomyślność i zaniedbanie obrony kresów wschodnich. Wstyd ogar-*nął współczesnych taki, że chciano czemprędzej o tej mistyfikacji zapomnieć — pozostały jednak na pamiątkę potomnym... współczesne listy i akty, z których wynika, że sułtan Mohamed IV. bardziej szanował Rzeczpospolitą, aniżeli ona siebie.. sama.

Nadchodził jednak dzień konduktu pogrzebowego. Zanim ciało króla Michała odwieziono prze-

na Wawelu, odbyła się w katedrze lwowskiej uroczystość pogrzebu trzności króla, które złożono w urnie na wysokim katafalku i wśród uroczystych egzekwii, odprawio-nych przez arcybiskupa Korycińskiego, wmurowano w jedną ze ścian katedry. Kościół cały był obity kirem, obok katafalku stały cztery czarne piramidy ze światłem i alegorycznemi wyobrażeniami pobożności, roztropności, łaskawości i sprawiedliwości * zmarłego króla.

dewszystkiem do Warszawy, aby je następnie umieścić w grobach królewskich

wnę-

Sam kondukt odbył się 20 listopada w dniu pogodnym, chociaż mroźnym. Po odprawionych u stóp katafalku nabożeństwach, wygłosił w samym pałacu mowę żałobną biskup Popławski, który ».dość pięknie wywiódł życie godnej pamięci króla JMci i wszystkich do łez poruszył«. Następnie uformował się olbrzymich rozmiarów pochód żałobny.

Na czele niesiono chorągwie i znaki urzędowe pochylone na znak żałoby ku ziemi, za nimi »honoro wa konnica«, potem wszystkie cechy miejskie, uzbro-jone z cechmistrzami na przedzie, urząd radziecki

i ławnicy w żałobie z gorejącymi świecami w rękach, za nimi wreszcie nieprzejrzanym szeregiem bractwa, zakony, duchowieństwo świeckie, biskupi i prałaci. Kondukt żałobny prowadził dziekan kapituły lwowskiej Giedziński, który miał ciału towarzyszyć aż do samej Warszawy. Przed karawanem referendarz koronny, marszałek i starosta nurski nieśli na jedwabnych poduszkach insygnia królewskie. Za karawanem wreszcie dwTór, tłumy ludu, gwardja przyboczna, dragoni i piechota węgierska.

»Żadnego nie było honoru — powiada Józefowicz — którego by ciału królewskiemu przychylność naszego miasta, ludu i senatu ówczesnego powaga nie uczyniła.., palono pochodnie, kadzidła. ...powoli postępował karawan, ciągniony końmi nie wesołym jak zwykle krokiem, lecz wolnym postępującemi, i do smutku, jak gdyby rozumiały żałobę, ułoźone-mi... — tam żołnierz bez oręża, tu urzędnicy bez pochodni i lud na grona podzielony, głośno uskarżając się, że Rzeczpospolita upadła i że już żadnej nie ma nadzieji, drogą wodzów krwią i jedynym starożytności rodu zabytkiem go nazywali«.

czem

W czystem polu, daleko już za miastem, stanął orszak żałobny. Na ostatnie pożegnanie przemówił jeszcze ks. Polikiewicz, kaznodzieja katedralny, po-kondukt poszedł dalej, hen, aż do Warszawy. Mlekiem i miodem płynąca, kopytami najazdów nieprzyjacielskich stratowana ziemia ruska wychowała jednego z największych i najpopularniej szych królów polskich — bohatera, który jako potężny tryumfator wjechał do Lwowa w chwili, gdy w nim Michał Korybut Wiśniowiecki leżał na śmiertelnych marach, razem ze wstydem i hańbą traktatów buczackich.

Wielki, chwałą zwycięstwa chocimskiego promieniejący hetman i marszałek koronny Jan Sobieski, tak wyższy po nad wszelkie panegiryki i hołdy, że jednem skinieniem dłoni rozprószył nimby tryumfal ne, które mu lwowska społeczność, wdzięczna za ocalenie życia i istnienia, gotowała — ten, któremu zasługi rozwidniły horyzont aż do samej korony królewskiej — dzieckiem był prawie naszego miasta,

obywatelem, właścicielem realności na rynku lwowskim i sąsiadem na Żółkwi, Olesku, Jaworowie.

I przyjacielem był stolicy czerwono-ruskiej od dziada pradziada i znajomym dobrym, obrońcą, protektorem, królem najjaśniejszym.

Jako starosta jaworowski miał we Lwowie dziedzictwo

a później

na ratuszu

wpatrzonych w jego i ojców jego gwiazdę — mieszczan, po sklepach dostawców, między żydami dzierżawców i medyków.

— hetman polny po ojcach, a z tem dziedzictwem znajomość sąsiadów, obywatelskie węzły, stosunki. Tutaj miał po dworach szlacheckich krewnych, po kościołach modlitwy przyjaciół, w klasztorze Benedyktynek siostrę i ciotkę,

Jako hetman, potem królewską przyozdobiony koroną, miał we Lwowie myśl wielką, wojenną i polityczną. Świadom niebezpieczestwa tureckiego, którego grozę potęgowała jeszcze utrata Kamieńca — chciał ze Lwowa drugi stworzyć Kamieniec. I stąd to pojęcie Jana Sobieskiego o strategicznej donio* słości Lwowa, nieustanna dbałość o jego fortyfikacje, mury, baszty, stąd wreszcie rycerska przyjaźń

z obrońcami tych murów i wysokie mniemanie o lwowskiem mieszczaństwie

mniemanie wspólne z wielu poprzednikami na tronie polskim, a usprawiedliwione krwią, wiarą i ofiarą tego i mieszczań

stwa.

na

Jako rycerz wreszcie chrześcijański, tędy, Lwów miał drogę do wszystkich chlubnych czynów swojego żywota, tutaj mu płynęły lata górne i wznieć słe, posłannictwem wyznaczone dziejowem

Czyż przeto mógł się oprzeć urokowi lwa her-łownego lwowskiego, czy mógł mijać obojętnie tych ludzi, patrzyć zimno na miejskie warownie, czy mogło mu być chłodno i obco na gruncie lwowskim, w otoczeniu serc, które go kochały jak swego, biegły doń jak do obrońcy i opiekuna, czciły wreszcie jako »Serenissimum Regem«, jako króla poi-skiego, całem tradycyjnem umiłowaniem królewskiego majestatu ?

wie na

która po dziś dzień

a raczej pałac magnacki, godne mieszkanie i później królewskiego swego potomka. Jakób Sobieski upamiętnił się dalej ufundowaniem kościoła Karmelitanek bosych i klasztoru, który dziś stanowi kaplicę arcybiskupią i seminarjum łacińskie, a wreszcie we Lwowie dokonał także życia ku 1647.

Ojciec Jana, kasztelan krakowski Jakób Sobieski, siedział za częstych swoich interesów we Lwo-górnej jurydyce pod Wysokim Zamkiem, nosi miano »Sobieszczyzny« *) Później kupił od Karmelitów, posiadaczy słynnej siedziby Konstantego Korniakta, tę największą podówczas i najpiękniejszą na rynku lwowskim kamienicę królów

w ro-

ogromnych dóbr w okolicach Lwowa, wymagały częstego

Własność nieruchoma uczyniła spadkobiercę Jakóba Sobieskiego, Jana, obywatelem lwowskim, a liczne interesa majątkowe, jako dziedzica

*) Szczegóły z pobytu Jana III.

we

Lwowie zaczerpnięte z kroniki Józefowicza, kodeksu Wielewicza, z listów Sobieskiego, (wyd. A. Helcel.) Por. nadto dra A. Czołowskiego : »Wojna polsko-turecka w r. 1675« Lwów 1895 i tegoż »Jan III. i jego pomnik we Lwowie«. Lwów 1898.

jego pobytu w naszem mieście. W r. 1652 leżał on dłuższy czas w swojej kamienicy, lecząc się otrzymanej w pojedynku. Po raz pierwszy zapewne przy tej sposobności zrobił ówczesny starosta Jaworowski znajomość z lwowskim światem lekarskim, z którego później wyszedł nadworny medyk królewski, chluba żydowstwa lwowskiego, sławny Sim-che Menachem — po raz pierwszy także wówczas uwisły wota Jana Sobieskiego na obrazie Matki Bożej Domagaliczowskiej, z podziękowaniem za uzdrowienie.

z rany,

W siedm lat później Sobieski, już jako chorąży koronny i rycerz znamienity ufundował dla rannych żołnierzy polskich szpital Bonifratrów na Łyczakowie, zamieniony dzisiaj na szpital wojskowy austrjacki.

Wtenczas jednak sprawy domowe Jana Sobieskiego rozgrywają się już na wielkiem tle dziejo-wem, wśród doniosłych wypadków, które od wschodu Rzeczypospolitej szły lawiną, na jej zgubę i upa dek. Wymieniać je i określać, jaką w nich rolę odegrał marszałek i hetman wielki koronny, wyliczać wreszcie wszystkie sprawy publiczne, dla których on krócej lub dłużej bawił na Rusi i we Lwowie, znaczyłoby pisać współczesne dzieje Polski.

Te sprawy publiczne i wojenne oderwały go też od boku umiłowanej i dopiero co poślubionej Maryi Kazimiery zaraz w pierwszym nieledwie tygodniu miodowego pożycia. Już w czerwcu 1665 znajdujemy go roztęsknionego, rozmarzonego, samotnego, we Lwowie. Unikał ludzi, towarzystwa, zabaw wszelakich, a osiadłszy na przedmieściu, w ufundowanym przez ojca i budowanym przez siebie klasztorze Karmelitanek bosych, na górze »strzelczej«, wypisywał stamtąd tęskne listy do swojej Marysieńki.

Toż następnego roku ióóó po chwilo wem uciszeniu się zamieszek domowych, Sobieski w październiku znalazł się we Lwowie, szukając spokoju i samotności dla rozmyślań i podniesienia ducha. Znalazł jedno i drugie w celi klasztornej serdecznego przyjaciela swego, ks. Bernarda Żółkiewskiego u Jezuitów, który »na łeb zaraz z podwórza wypychał każdego«, kto się ważył nachodzić samotnika, opuszczającego pustelnię tylko dla załatwienia sprawunków swojej żony. Sprawił wtedy we Lwowie dla Marysieńki czapkę białą aksamitną z futrem sobolem, przyczem »namęczył się z krawcem jak z niedźwiedziem«, w sklepach lwowskich wybrał dla niej »futra szlamowego lisiego błam nieszpetny, oraz wilczych ogonów błam na wór dla zagrzania ślicznych nóżek Waszmości serca mego«. Prawdziwie troskliwy małżonek, wzór zakochanego Celadona — no i wreszcie pożądany klient lwowskiego stanu kupieckiego

wie w

W pauzie między walkami z Tatarstwem, a zatargami politycznymi spotkał wreszcie stęsknio-nionego małżonka miodowy miesiąc w pożyciu z Ma* ryą Kazimierą. Od stycznia r. 1667 przez 3 prawie miesiące mieszkał Sobieski z Marysieńką we Lwo* niezamąconem szczęściu i niezwykłej pogodzie umysłu. Listy jego z tego czasu tchną radością, spokojem, prawdziwą sielanką. »U nas sam we Lwowie nic nowszego nadto, co po wszystkim świecie.

Jedni się żenią, drudzy umierają...« Tak pisał wówczas do siostry swej Radziwiłłowej, donosząc jej mnóstwo codziennych plotek o tem, jak »zastępują kawalerowie pannom za trzewik«, jak się żenią chorążowie z podczaszankami, jak grzebią wdowy i wdowcy swoich małżonków.

sen

marzenie.

marzenie prysło, rozbite rączką pięknej Marysieńki. Nie żyć było wielkiemu człowiekowi, przy boku płochej kobiety, której śniły się inne kraje, błyskotki dworu francuskiego, pogodne niebo Francji. Bez najmniejszego więc skrupułu, z lekkomyślnością, której uległy małżonek nie miał odwagi stawić czoła, wyjechała Marya Kazimiera w poważnym nadto stanie będąca podówczas, do Paryża, zostawiwszy smutnego Celadona znowu na pastwę tęsknoty i ponurych myśli.

Jedyną też pociechą Sobieskiego i rozrywką^ był nawał spraw publicznych, wśród których nie było czasu na gorycz domową. Stęskniony łożył na intencję połowicy bogate ofiary w klasztorze Karmelitanek bosych, a równocześnie jako przewodniczący komisji wTojskowej, dla obmyślenia wypłaty

Przy boku miłej małżonki; a w otoczeniu przyjaciół, płynęło hetmanowi życie pięknie i słodko na bruku lwowskim. Ciotka Dorota Daniłłow iczowa, ksieni u Benedyktynek, jezuita ks, Stanisław Solski, uczony matematyk, wspominany ks. Bernard Żółkiewski, towarzysze broni i wypraw wojennych, mieszczaństwo lwowskie wszystko to kołem sympatji otaczało młodą parę, nic też dziwnego, że kilka tych miesięcy we Lwowie upłynęło Sobieskiemu, jak jaki cudny —

Sen krótki,

zaległego żołdu, siadywał od rana do późnej nocy, na ratuszu lwowskim wśród miliona trudności, kłopotów, frasunków, nudnego zbierania obrachunków,,, pisania asygnacji dla każdej chorągwi, i t. d. »Słońca prawie nie widzę i nie wiem, co się na świecie dzieje« — pisze w jednym ze swych listów, uskarżając się, że nawet ciotkhksieni, nie ma czasu od« wiedzić.

Wśród tych »kłopotów, bankietów, gryzienia się ustawicznego,« wypadła wielka potrzeba tatarska i wielki czyn Sobieskiego, bitwa pod Podhaj-cami, pierwszy krok do korony królewskiej, który na razie jednakowoż wyczerpał siły hetmana do tego stopnia, że się rozchorował

Choroba ta okazała mu dopiero, jaką sympatją • się cieszył u swoich. »Generał-major Korycki, jako szczenię jakie, dzień i noc mnie nie odstąpił« — toż samo Atanazy Miączyński »serdeczną wódkę u nosa trzymając«, ks. Stanisław Solski płakał i biedził się ze swemi wątpliwościami, ażali czasem nie kocha Sobieskiego więcej, niż samego... Boga, a »cnotliwa białogłowa Bedrosowa, złotniczka, z duszy była utrapiona i z żalu prawie ledwie żywa, patrząc na mnie — owo wszystek Lwów prawie!«

W rok później i Mary a Kazimiera zapadła we Lwowie na ospę. Przeżył wtedy Sobieski chwile rozpaczy i serdecznsgo umartwienia. » Jam już wT gło-vę ledwie nie zaszedł« — pisze w jednym liście. Umartwienie było tern większe, że i syn, mały Ja-cóbek, chorował wówczas, a Marya Kazimiera była w oczekiwaniu dalszego potomstwa. To też kiedy ńą wszystko skończyło, bohater w tylu wojennych:

okazjach, człowiek, który widywał nieraz prawdziwe żniwo śmierci, opisuje najdrobniejsze szczegóły choroby, z gadatliwością starej kumoszki, rozpływa się nad zdolnością lekarzy lwowskich, którzy »w tym terminie dobrze stawali, że matkę i dziecię (w łonie) salwowali, i skoro tylko swych ingrediencji na żywot nalali, tej minuty dziecię ruszyło.« A jaka była uciecha, gdy ospa nie zostawiła żadnych szpecących śladów na obliczu Marysieńki, »ani jednego dołeczka« jak powiada podając zarazem środki i »marne lekarstwo, które na to zażywała«. Lekarstwo to rzeczywiście było osobliwe, bo polegało na użyciu pewnej ilości starej słoniny z mlekiem, potem zaś »pewnej wódki« do zmywania czerwonych plam. Skutek ospy obja~ wił się na zewnętrznym wyglądzie Marysieńki, tern tylko, że »we brwiach doczesna szkoda, które całe wylazły i włosów w głowie siła«.

w koło siebie

zaraz się

O wiele niebezpieczniejszą, chociaż o równie szczęśliwym przebiegu, chorobę przebył sam Sobieski we Lwowie w r. 1671, kiedy to utworzył mu się wrzód w gardle, tak, że »piwa nawet połykać nie mógł« i przez 14 nocy nie spał. Doświadczona jednakowoż porada sześciu doktorów lwowskich i kilku cyrulików wydobyła go z niebezpieczeństwa, przy pomocy »mnóstwa baniek i krwi puszczania.« Uroczej jednak Marysieńki nie było wówczas przy boku chorego męża, a ten na wiadomość, że umiłowana połowica zbliża się do Lwowa, wyrwał się z opieki lekarskiej i pojechał naprzeciw aż do Jaworowa, gdzie nie dobrze wygojona rana odnowiła, się i zatrzymała go znowu na łożu boleści.

Przyszedł wreszcie rok klęski i hańby 1672 Nad miastem naszem osiadły ciężkie dymy pożogi,, która gorzała od Kamieńca podolskiego, a krwawym szlakiem Kapudana-baszy zbliżała się krok za krokiem do Lwowa. Sądny dzień i śmiertelna trwoga zapanowały wśród mieszczaństwa, a w takiej chwili oczy wszystkich zwróciły się w stronę Jana Sobieskiego. Gdy wjechał do Lwowa, rzuciły się przerażone gromady ku niemu, jako do jedynego opiekuna i zbawcy, a on sam zgorzkniały tern, że przestrogi jego puściła Rzeczpospolita mimo uszu, i zostawiła wschodnią swą połać bezbronną na pastwę nieprzyjaciela, stanął na ratuszu, »aby miastu dać radę i jakąkolwiek otuchę«. Ale rady i otuchy nie stawało już nawet w sercu wielkiego hetmana, i wTtenczas to padły w sali ratuszowej słowa gorzkie i cierpkie pod adresem tych, co bronić mieli ojczystych dzierżaw, a zostawili je na łaskę wroga. Mówił hetman wówczas jak do równych obywateli, a przede wszy stkiem jak do rycerzy, przykazując obronę do ostatniej krwi kropli, do ostatniego tchu żywota. Sam żadnej pomocy dać nie może, ale ufa w niezachwianą wierność i dzielność mieszczaństwa.

i.

I nie zawiódł * się. Lwów wytrzymał ciężkie oblężenie. Dał upadającym przykład nieustraszonej odwagi, a tern przybliżył ku sobie serce wielkiego hetmana i myśl jego w przyszłych planach wojennych.

A mieszczaństwo lwowskie widziało w nim już wtedy przyszłego króla Polski, Prawdziwie proroczy duch ogąrnął je po śmierci króla Michała, gdy Jan Sobieski, okryty nieśmiertelną chwałą zwycię-

17 grudnia 1673 Mimo biedy i nędzy wy» silono się na tradycjonalny tryumf, ale Sobieski nie zezwolił, twierdząc, że Bóg sam .zwyciężył, jemu więc należy się podziękowanie. Jakoś się jednak nie mogło pomieścić ażeby wtenczas, kiedy lada dostojnik duchowny lub świecki wjeżdżał sobie do Lwowa z wielką asystencją i paradą — Jan Sobieski, zbawca ojczyzny, mąż opatrznościowy, cicho miał wracać z pola zwycięztw i chwały. Sprawiono mu więc wojenne przywitanie — kilkadziesiąt armat miejskich huknęło cześć z murów i wałów

stwa pod Chocimem, wjeżdżał z tryumfem, zdobyczą, trofeami, z wielką chorągwią Mahometa do Lwowa w dniu

nań

w głowach współczesnych,

na jego

a rada miejska z burmi

strzem poetą, Bartłomiejem Zimorowiczem, poszła witać zwycięzcę przemowami gorącemi, w których obok panegirycznego nastroju, widniało także głębokie uczucie i natchnienie prorocze: »postępuj, działaj i panuj niezwyciężony wśród sławy bitew !<

Przemówienie Macieja ELuczankowicza, zostało wydrukowane w dwukrotnem wydaniu z olbrzymio długim tytułem, poczynającym się od słowa »Salu-tationes. optócz tego znalazło się wielu uczonych panegirystów, sławiących chlubę narodu, między nimi zaś Marcin Nikanor Anczowski wystąpił wprost z arcydziełem napuszystości wierszowanej, naszpikowanej najróżniejszego rodzaju epigramatami.

W pięć miesięcy później był już Sobieski królem polskim, a jednym z pierwszych aktów jego panowania było uwolnienie mieszczan lwowskich od wszystkich podatków królewskich na lat dziesięć, z honorowym przypiskiem odnośnego przywileju:

»za okazaną wierność, mężną i dzielną obronę w re-systencji potężnemu nieprzyjacielowi

Zaraz jednak na wstępie panowania Jana III. podnieść należy rzecz niezmiernie charakterystyczną, tę samą, o której była mowa w czasach Władysława Jagiełły. Jan III był częstym, corocznym prawie gościem we Lwowie, a mimo tego tak mało się zachowało relacji o jego uroczystych wjazdach, o »triumphach«, i miejskiej paradzie. Uderza to zwłaszcza w owym czasie przesadnej, barokowej napu-szystości, fałszywej pompy i pozłacanego szychu, ale świadczy zarazem, że Lwów swojego króla nie miał powodu tak bardzo wystawnie witać. Przyjeżdżał tu często, był swoim, powszednim, nawet nie gościem, ale lwowskim obywatelem, zresztą i stosunki były tak liczne i ciągłe, że mimo niezwykłej sympatji, jaką się cieszył i serdecznego umiłowania, nie stanowił żadnej znowu sensacji, ani osoba jego nadzwyczajnego dziwowiska.

nawet z

tarcze

Główną uwagę poświęcił Jan III. fortyfikacji miasta. Nie szczędził przytem zabiegów, własnych funduszów i osobistego nadzoru. Pod jego kierunkiem pracował we Lwowie jeden z najzdolniejszych inżynierów fortecznych Jan Be-rens nad ufortyfikowaniem klasztoru Karmelitów, nad poprawą baszt, murów i fos, nad budową wre* szcie »wielkiego leluardu«, który stał przy końcu dzisiejszych wrałów gubernatorskich, w miejscu, jak do niedawna teatr letni. Próby obwarowania przedmieścia halickieg'o, restauracja obydwu arsenałów dopełnić miały wielkiego dzieła, z którego dziś zostały tylko szczątki muru koło Karmelitów,

herbowe z napisami monumentalnymi i rysunek ta blicy, świadczącej, że miasto Lwów składało cel podatek szelężny.

na ten

swe

W samym jednakowoż zaczątku tych robót, wybuchła wojna z Turcją, zażegnana w r. 1674 na razie po to, aby zaraz na wiosnę następnego roku rozgorzeć z tern większą siłą. Na Ruś wkroczył Ibrahim Szyszman, basza Alepu, z 180 tysięczną armią tatarsko turecką, posiłkowaną przez obu ho* spodaiów wołoskich. Padały grody kresowe i zamki jeden po drugim, Rzeczpospolita zaś nie wierząca, jak zwykle w niebezpieczeństwo, gromadziła siły opieszale i bez zapału. Wobec tego Jan Sobieski, który nie miał dotąd czasu nawet na koronację postanowił skupić wszystkie te siły pod Lwowem, skąd luźnym partjom walczącym i załogom poszczególnych zamków moźnaby dawać posiłki i w ten 1 sposób uniemożliwić nieprzyjacielowi wejście aż do samego wnętrza królestwa.

Dnia 18 lipca t. r. stanął sam Sobieski we Lw^owie, a po godzinnym zaledwie pobycie w mieście i nie odpowiadając na żadne powitania, wyjechał dla wytyczenia miejsca pod obóz za miastem.

Wybór padł na pola leżące obok dzisiejszego ! cmentarza łyczakowskiego, »wedle gościńca gliniań- j skiego, za kościołem św. Antoniego, między św. Piotrem, a Rurami, tam, gdzie bywał obóz Włady- i sławowski«. Król z własnych funduszów zapłacił właścicielom za zrujnowane plony i gorączkowo po* j czął naglić do pospiechu w robotach fortyfikacyj- i nych, do tego stopnia, że nawet na noc nie zajeż-dżał do miasta, ale mieszkał w »ogrodzie kapuścia- ,

nym«, w pobliżu dzisiejszej cerkwi św. Piotra i Pawła, w urządzonym tam namiocie. Sielanka ta omal nie skończyła się tragicznie. Pewnej nocy mianowicie wtargnęły do namiotu królewskiego wilki i zagryzły na śmierć pacholika, strzegącego wejścia, Na uczyniony stąd harmider obudził się król i w ten sposób uniknął niechybnej śmierci. Takiem to bez-piecznem miejscem był wspomniany ogród kapuściany, zasadzony dzisiaj rzędami kamienic.

Królowej nie było wTówczas we Lwowie, wysłał ją bowiem Jan III. razem z dziećmi w bezpieczną okolicę do Jarosławia, a sam, mimo nawału pracy, znachodził dość czasu na wypisywanie jej sążnistych listów ze szczegółowemi wiadomościami. Zresztą, o ile się wolna chwila trafiła, chadzał na Wysoki Zamek i tam wypatrując z oddali nieprzyjaciela, oddawał się tęsknocie rzewnej i lirycznej, do kochanej Marysieńki. »Będąc wczora na Wysokim Zamku — pisze w liście z 24 lipca — uważałem długo zachodzące nad Jarosławiem słońce i w tamtą stronę biegnące obłoczki. O jakożem życzył obrócić się w jaką kropelkę deszczu, albo rosy, a spaść na najślicznie j-szą buzienkę Wmci...«

rem

Oto obrazek, którego by się nie powstydził żaden modernistyczny poeta nawet, a który być może, zrobił efekt, bo oto 20 sierpnia Marya Kazimiera ni z tego, ni z owego i wśród największego rozgardjaszu wojennego zjechała do Lwowa i z upo-postanowiła wytrwać przy boku męża. Równocześnie z królową przyszła do Lwowa wieść, że »Noradyn Sołtan z Adży-Gerajem Sołta-

F. Jaworski. „Królowie polscy we Lwowie“, j

nem ze wszystkimi murzami i bejami, z przebrako-waną ordą idą prosto po de Lwów.«

Wyprawa ta tatarska, przednia straż siły zbrojnej samego Ibrahima, o sile 20 do 40 tysięcy ludzi, .miała na celu stworzyć głównej sile tureckiej podstawę do ostatecznych operacji w'ojennych.

W sobotę 24 sierpnia trwoga powszechna panowała we Lwowie. Przez cały dzień bito z dział Wysokiego Zamku dla ostrzeżenia okolicznej ludności o niebezpieczeństwie, mieszczanie stali pod bronią w pogotowiu, sam zaś Sobieski z pagórków za dzisiejszym »Kaiserwaldem«, patrzył przez lunetę i układał plan bitwy i dyslokacji szczupłych sił swoich, wynoszących wszystkiego 6 tysięcy ludzi.

Około południa dymy płonących wiosek i olbrzymi tuman kurzu, wzbitego kopytami tysięcy koni, dały znać o zbliżającym się nieprzyjacielu. W wąwozie pod Lesienicami rzuciły się chorągwie polskie z brawurą na nieprzyjaciela. Bitwa trwała aż do wieczora, a skończyła się najzupełniejszym pogromem tatarskim. Noradyn oparł się w ucieczce dopiero o ośm mil od Lwowa w Jeziernej. Ambasador francuski biskup Forbin Janson, który wbrew swemu podwójnemu, duchownemu i dyplomatycznemu charakterowi walczył z pistoletem w ręku tuż obok Sobieskiego, nie mógł potem wyjść z podziwu, jak nie wiele większa po nad 4.000 ludzi jazda polska pokonać mogła dziesięćkroć liczniejszego nieprzyjaciela.

To też powrót do miasta był prawdziwym tryumfem. Króla witano z największem uniesieniem jako obrońcę miasta, a samo zwycięztwo poczyty-

cud, wymodlony przeż rzesze pospólstwa miejskiego, które biorąc przykład z królowej cały dzień zalegało wszystkie kościoły z płaczem wielkim i modlitwą.

wano za

przez

Można sobie tedy wyobrazić, jaki entuzyasty-czny nastrój panował we Lwowie, podczas odbywa* jących się w kilka miesięcy później uroczystości koronacyjnych, obchodzonych tutaj »nabożeństwem pc kościołach, a uciechami po miejscach publicznych, i strzelaniem z dział przez dzień cały«. Miało wielki powód miasto do uciechy, bo oto na sejmie koronacyjnym, razem z zatwierdzeniem wszystkich swoich przywilejów,

otrzymało tak wielkie, wielomowne i piękne świadectwo od Jana III., jak żadne może inne miasto polskie. Oto bowiem, co przepisała kan-celarja królewska na

pergaminie przywileju:

»Mając wzgląd, że między wszystkiemi miasta-i Królestwa, najliczniejszemi zasługami względem Rzeczypospolitej, względem poprzednich królów, i względem nas, niewzruszoną

nu

pieczeństwach, wyróżnia się które

w mnogich niebez

nasze miasto Lwów, w tylu nieprzyjacielskich oblężeniach

przez

Kozaków, Moskwę, Tatarów, a teraz świeżo przez Turków podupadł, lecz nie uległ.

»Z tych to chwil tak krytycznych, wyszedł zwycięzko, wstrzymał z podziwienia godnem stwem i odwagą potęgę ottomańską i nie dopuścił, aby ona wdarła się do wnętrza Królestwa. Miesz-

mę-

czaństwo zaś lwowskie oświecone, pełne cnót obywatelskich

i form wykwintnych, słynie daleko po za granicami Polski, nie tylko chwałą wojenną, lecz także cywilizacyjną, miasto przeto swem wykształ-

ceniem, męstwem, trwałą wiernością względem Rzeczypospolitej, zasłużyło na wiekopomną sławę i szczególniejszą łaskę...«

Wielki był również we Lwowie tryumf, gdy Jan III. chwałą okryty wracał z pod Żórawna, a potem przez siedm lat spokoju i wytchnienia węzły między królem a miastem stają się coraz ściślejsze, stosunki coraz częstsze, osoba Jana III. z każdym dniem coraz popularniejsza. Kamienica arcybiskupia nie mogła być już jego mieszkaniem, więc kosztem znacznym przerobił dom swój na stałą rezydencję, przyprowadzając go do stanu, w jakim mniej więcej do dzisiaj w szczęśliwy sposób się dochował, stanowiąc jedną z najdroższych pamiątek dziejowych naszego miasta.

Pierwszą wielką uroczystością familijną, która się w tak odnowionym pałacu odbyła było wesele siostry Maryi Kazimiery z Janem Wielopolskim, podkanclerzym koronnym. Naznaczony pierwotnie termin ślubu na dzień 12 czerwca 1677 uległ kilkudniowej zwłoce z powodu niedyspozycji pana młodego i odbył się dopiero 19 czerwca, z niesłychanym nawet na owe czasy przepychem. Lwów dawno już nie widział w murach swoich tylu strojnych orszaków, tak licznego zjazdu senatorów z całej Polski. Sam król zjechał z Jaworowa, gdzie dopiero co odbył się chrzest królewicza Aleksandra — z największą okazałością, w pozłacanym powozie, na kształt kielicha zrobionym. Naprzeciw niego wyjechali panowie i całe miasto z urzędem radzieckim na czele, od bramy halickiej aż do katedry niesiono nad nim wysoki baldachim. Powitaniom i uroczy-

stościom nie było końca, tembardziej, że nuncjusz papieski ks. Martelli, wywoływał znowu dla siebie specjalne owacje od duchowieństwa. Do tego stop' nia czas był zapchany uroczystościami, że nawet Jezuici musieli odłożyć na spokojniejsze czasy popisy oratorskie uczniów swojego kollegium.

król i królowa,

wszyscy dostoj-

W dniu 16 czerwca wyszedł z kamienicy królewskiej pieszo orszak weselny do katedry. To-warzyszył mu

nicy i goście Na cześć nowożeńców wydrukowali Jezuici aż dwa panegiryki, które podczas ślubu kolportowali w kościele. Pannę młodą oddawał ówczesnym zwyczajem nowożeńcowi, hetman Stanisław Jabłonowski, przyczem wygłosił mowę na podstawie motywów i aluzji zręcznie powiązanych z miastem i astrologicznymi znakami niebieskimi, rozpoczynając słowami: >Dziś słońce w znak lwa wstępuje«.

Wesele i uroczystości z niem połączone trwały kilka dni, przyczem znoszono całe stosy podarunków i prezentów od senatorów, województw, ziemst w i miast. Imieniem państwa młodych dziękował za nie Andrzej Chryzostom Załuski, naówczas kanclerz kapituły gnieźnieńskiej i sławny krasomówca.

Wszystkich uroczystości, które się prawiły za Jana III. we Lwowie, nie wyliczyłby ani opisał w osobnej książce nawet. Bez przesady rzec można, że miasto nasze było przez znaczną część pano-wania Sobieskiego stolicą Polski i ogniskiem doniosłych spraw politycznych, a wśród nich przewija się jak szara nić ten codzienny, powszedni stosunek króla do mieszczaństwa, mający wszelkie cechy oso-

bistej przyjaźni i sąsiedzkiego zainteresowania się-drobiazgami miejskimi.

Król o wyrobionym aż do drobiazgowości zmyśle gospodarskim, chodził po mieście jak dobry gospodarz, oglądając to nowe budynki, to rozpatru • jąc potrzeby i życzenia wszystkich nacji i narodów zamieszkujących Lwów, tak Polaków, jak Ormian, jak Rusinów, jak Żydów wreszcie, dla których Lwów współczesny zasłynął jako »matka Izraela«.

Taki naprzykład obrazek z życia, przechowany w kronice Benedyktynek ormiańskich, mówi sam za siebie o patrjarchalnych zwyczajach Jana III.⁴) »Król Jegomość — czytamy w tym pamiętniku — był bardzo łaskaw na konwent i jałmużnami go opatrywał, a w r. 1692 będąc we Lwowie z królową Jejmością klasztor sam nawiedził, kędy u furty na dole siedział, mówiąc życzliwie z arcybiskupem ormiańskim i z senatorami, dowiadując się od p. Katarzyny Zebrzydowskiej o pomieszkaniu i obejściu tych panien. A królowa z biskupem płockim i se-natorkami obeszła klasztor po górnem mieszkaniu^ kędy obaczywszy niesposobność miejsca, z wielkiem politowaniem przyszedłszy, Królowi Jegomości powiadała, obiecując, że się o to starać będzie,, żeby były przeniesione na przedmieście i nachodził się był sam Król JMĆ. o to, tylko się pokazało z kart, które panowie Ormianie na się dali, że O. O. Teatynów stamtąd ruszyć nie mogli, aż za. zezwoleniem św. Kongregacji w Rzymie.

Z największym jednak przepychem wystąpił Jan III. we Lwowie w czasie zaprzysiężenia pokoju Grzymułtowskiego, oddającego Moskwie raz na zawsze ziemie zadnieprskie z Kijowem i Smoleńsk. Przepych ten w dziwnej stał sprzeczności z ponurą doniosłością tego traktatu i z rozdarciem duszy królewskiej Jana III., który ze łzami w oczach kładł swój podpis i przysięgę na akcie, co na oścież otwierał drzwi Rzeczypospolitej zdradzieckiej Moskwie, w zamian za platoniczne »święte przymierze« przeciwko Turcji.

Do Lwowa zjechał poseł moskiewski Szereme-tiew z niesłychaną pompą i bogactwem, wobec czego i przyjęcie musiało być okazałe, tern bardziej, że należało dać olśniewający pozór potęgi, świetności i bogactwa Rzeczypospolitej. Sam akt odbył się w kamienicy Sobieskiego, wobec obojga królestwa, siedzących na tronie i wobec królewicza Jakóba, który siedział po lewej ręce króla, co potem wywołało liczne kwasy i zatargi z możnowładztwem, wi-dzącem w tern chęć uczynienia tronu polskiego dziedzicznym.

Po tej audjencji odbył się cały szereg festynów i bankietów. Moskali przyjmowano uroczyście, królowa z posłami grywała w karty, »dla roztargnienia ich umysłu«. Na bankietach sadzano ich zawsze na pierwszem miejscu, z wielkim uszczerbkiem powagi dostojników kościelnych, którzy, jeżeli można tak powiedzieć, stosowali »bierny opór« przeciwko tej preferencji posłów moskiewskich w ten sposób, że na uczty odnośne, za pozwoleniem cichem króla, wcale nie przychodzili.

Po raz ostatni był Jan III. we Lwowie w r. 1694, ale mimo wieku i goryczy panowania nie przestawał się interesować sprawami miasta, a gdy w następnym roku hetman Stanisław Jabłonowski rozgromił ordę tatarską pod Lwowem, kazał sobie przesyłać najdokładniejsze relacje o bitwie, ciesząc

V.

się niepomiernie z jej zwycięzkiego wyniku.

Żałobna wiadomość o śmierci wielkiego króla w r. 1696 zagrzmiała we Lwowie, jak dzwom pogrzebowy. — Zamknęła się ostatnia karta świetności i dobrobytu naszego miasta.

Ani swoirp, ani sympatycznym, ani popularnym był we Lwowie August IL, a przyjazd jego do naszego miasta dnia 16 sierpnia 1698, w drodze na operetkową wyprawę turecką ma chyba to jedno znaczenie, że po raz ostatni rozwinęła społeczność lwowska tradycyjny przepych na powitanie królewskie i tradycyjną manifestację lojalności.

Wjazd odbył się w sobotę.⁵) Król otoczony senatem i mnóstwem wojskowych, polskiego, tudzież saskiego zaciągu, sam jechał konno, po bokach jego również konno królewicze Jakób i Konstanty So~ biescy, dalej stary hetman Stanisław Jabłonowski, wraz z licznem gronem wojewodów, kasztelanów, biskupów, dostojników dworskich. Na czele orszaku królewskiego postępowały rajtarje i gwardje prywatne różnych panów, »potem miejskie chorągwie, osobliwie ormiańska bardzo strojna«, za nimi szła-

chta województwa ruskiego in corpore.

Za kró -

lem szła rajtarja zwyczajna »pod kornetami«, t. j. chorągwiami. Daleko za miastem, w czystem polu jeszcze witał Augusta II. urząd radziecki stosowną przemową, potem reprezentant kapituły łacińskiej a wreszcie biskup ruski Szumlański ze swojem du-wieństwem.

Przed bramą tryumfalną »splendide wystawioną«, zsiadł król z konia, potem wśród huku dział z murów miejskich i Wysokiego Zamku, ruszył pieszo ulicą Halicką, pod baldachimem niesionym przez rajców, do katedry. »Muzyka wszelakich instrumentów, aplaudując Królowi JMCi grała i wszystkie cechy w mieście porządkiem stały, ozdobnie przy brane, wyrażając Majestatowi Królewskiemu honory należyte «

mo

na dół do przedsionka na powitanie, a i wogóle cała wizyta trwała blisko

Od drzwi katedry zawrócili obaj królewicze, dążąc do kamienicy swojej, dla powitania mieszkającej tam królowej wdowy, a matki swojej Marji Kazimiery. Za nimi ruszył król po odprawieniu dłów w katedrze, w karecie do rynku, celem złożenia wizyty królowej. Przyjęty został ze wszystkimi honorami. Marja Kazimiera w orszaku strojnych dam zeszła aż

rozmowa godzinę.

synami

•rH

w jego

woj-

Nazajutrz Marja Kazimiera z obu z całym orszakiem rewizytowała króla mieszkaniu, prawdopodobie w arcybiskupiej kamienicy. Tam też odbywała się narada wojenna w dniu 20 sierpnia, a w kilka dni później ruszył August II. w stronę Brzeżan, gdzie zamiast tureckiej ny, omal nie przyszło do krwawej bitwy między

wojskiem polskierr, a saskiem i gdzie tylko interwencji Stanisława Jabłonowskiego zawdzięczał August II., że dzień ten, nie stał się ostatnim dniem jego panowania.

Rozdrażniony, zły i zgorzkniały wrócił August do Lwowa, gdzie tym razem chwilowo zamieszkał w kamienicy królewskiej, Był to jego ostatni pobyt we Lwowie.

Krwią, łzami, niedolą najstraszniejszą, jaką można sobie wyobrazić, zapisany został pobyt ostatniego we Lwowie, króla polskiego, Stanisława Leszczyńskiego. Zaiste dzieje radosnych tryurn• fów, lojalnych manifestacji, całej fanatycznej niele-dwie wierności mieszczaństwa lwowskiego do majestatu królewskiego, nie mogły się skończyć tragiczniej i smutniej, jak w chwili wjazdu Stanisława Leszczyńskiego do miasta naszego w r, 1704. Nabrzmiała jest ta karta dziejów Lwowa takim płaczem serdecznym, taką nędzą, upadkiem i poniżeniem, że jęk ponury zda się dziś jeszcze ulatywać z kart djarjusza ks. Józefowicza⁶) — rozdzierający krzyk miasta, tonącego w odmętach dziejowej za

wieruchy.

W pierwszych dniach września 1704 r. Lwów został zdobyty przez króla szwedzkiego Karola XII. Znikła jego chwała i świetność, prysł urok niezdobytej fortecy, która chciała dotrzymać tradycyjnej wiary Augustowi II., a dotrzymać jej nie mogła, dzięki niedołęstwu swego komendanta Gałeckiego.

W takiej chwili dnia 15 września 1704 stanął na polach lwowskich ten, na którego rzecz działo się to całe zniszczenie, elekt Stanisław Leszczyński. Witał go przez dzień cały huk rozsadzanej armaty miejskiej, a on sam, w towarzystwie królewicza Aleksandra Sobieskiego, co myślał wówczas, co czuł,.. niewiadomo.

dziś

Bo przecież był taki bliski, drogi, swój miastu naszemu. We Lwowie urodził sięwr. 1671, na przedmieściu w dworku Leszczyńskich, który stał przy ulicy Zielonej, w miejscu mniej więcej, gdzie dworzec budowniczy miejski przy ulicy Zielonej«. Tutaj więc zobaczył po raz pierwszy światło dzienne, tu rozpoczął drogę ciernistego żywota, która go zaprowadzić z czasem miała do nieszczęsnej korony i nieszczęsnego wygnania.

Pamiętał Stanisław Leszczyński o mieście swo* jem rodzinnem w tej chwili. Sam to przyznał witającej go deputacji miejskiej, a jednak żadnej mu pomocy, żadnej łaski wyświadczyć nie mógł — bezsilny wobec tych, którzy go na tron polski wynosili.

Miasto nie wiedziało o jego przyjeżdzie, nikomu bowiem z mieszczan nie wolno było wydalać się^ po za obręb murów miejskich. Tak jak urząd radziecki, razem z burmistrzem Dominikiem Wilczkiem siedział zamknięty w »sekwestrze« w więzieniu ra-tuszowem, tak miasto całe zostało internowane w swoich murach. Dopiero więc oficerowie szwedzcy przynieśli na ratusz wiadomość o przyjeżdzie elekta,-.

Wiadomość ta poruszyła wszystkich. Oto w tej chwili łez i rozpaczy, rozpasania obcych żołdaków, w tej chwili poniewierki, zdzierania skóry żywcem,

bezmyślnego niszczenia całej potęgi i obrony miasta, zjawiał się król Stanisław, który pewnie zrozumie, pewnie oceni krzywdę stra szliwą, jaka się dzieje —

swój przecież, rodak,

on, sprzymierzeniec Ka-

rola X1L, przyjaciel, on wszakże uprosi łaskę dla miasta i zmiłowanie!

Więc się dnia 16 września wyprosił urząd radziecki i ruszył pieszo, pędem na powitanie dostojnego elekta. Niestety nie mieli rajcy, gospodarze, panowie miasta przepustki szwedzkiej, pozwolenia na wyjście po za bramy miejskie. Warta szwedzka ich wstrzymała — z goryczą w sercu musieli wrócić, a tylko napisali korną suplikę i sekretnie, w tajemnicy przed Szwedami, wysłali ją do kwatery Stanisława.

Dnia jednakowoż tego samego, nad wieczorem był elekt w mieście. Wjechał doń w asystencji żołnierza szwedzkiego, razem z Karolem XII. i królewiczem Aleksandrem i zamieszkał na Niskim Zamku, gdzie zaraz piechota szwedzka zaciągnęła wartę honorową. Zerwał się magistrat znowu i biegł na Niski Zamek witać, ale go wstrzymano z powodu spóźnionej pory, do dnia następnego.

Nazajutrz tedy, 17 września, zaraz o godzinie 8 rano znalazł się magistrat razem z reprezentantami kapituły w »wielkim pokoju« na Niskim Zamku czekając audjencji. Skoro tylko królowi doniesiono o przybyciu, kazał ich natychmiast wołać do siebie.

Z przemową powitalną wystąpił ks. Tomasz Józefowicz, kanonik kapitulny. Ze łzami w oczach wołał, jak »miasto popioły swoje zalewa płaczem,«

jak jedyną pociechą, że »do nóg Waszej Wysokości, lubo z więzienia Szwedzi pójść pozwalają. Zastajesz Wasza Królewska Wysokość ledwo ślady miasta — Lwów ledwo cały w popiele !

I tak dalej mówił wymowny ks. Józefowicz, a »Serenissimus Electus słuchał z pilnością i potem uczynił kondolencję, utyskując nad losem miasta « Wprawdzie mieszczanie sami sobie zawinili, nie słuchając rozkazów Karola XII, ale on, Stanisław, ze swojej strony, skoro się tylko dowiedział o zajęciu Lwowa, wniósł za nim instancję do Karola XII., »tego dokładając, że jeżeli nie z innych racji, tedy przynajmniej z tej o respekt prosił, , że się w niem urodził.«

Potem zbliżył się do elekta burmistrz Dominik Wilczek razem z rajcami, a rzucając się do stóp jego, prosili z płaczem o zmiłowanie nad armatą miejską — »aby tak wielkie działa były konserwowane, a nie psowane z tak wielką szkodą publiczną. Wszakże to nie armata Augusta IL, ale całego Królestwa...«

on

»Westchnął Serenissimus Electus i jakoby meditabat te słowa«, ~~ on i za armatą miejską już prosił, bo nie rozumiał, aby Karol XII wprowadzając go na tron, równocześnie chciał odebrać królestwu jego wszelką obronę. Otrzymał jednak odpowiedź, że tak być musi, bo inaczej zbrojownia miejska dostałaby się w ręce Moskwy. Jedyna rada, jaką dać może jest ta, aby mieszczanie udać się zechcieli do królewicza Aleksandra, czyby nie zabrał armat miejskich do swojej Żółkwi na przechowanie.

Udano się natychmiast do Aleksandra, ale ten był w tej chwili zajęty i wyznaczył audjencję na drugi dzień, na godzinę 7 rano.

Poszli tedy mieszczanie, ale i tu nic nie wskórali. Wszystkie armaty miejskie doszczętnie roztrzaskano, a król Stanisław pomógł miastu tylko tyle, że wysłał na ratusz marszałka swego Ponińskiego, celem interwencji w sprawie opustu od zbyt wygórowanego odkupu.

Dnia wreszcie 24 września 1704 ruszy* Stanisław razem ze Szwedami ze Lwowa, a od tego czasu nigdy już noga króla polskiego wT nim nie postała. Nie byli we Lwowie ani August III., ani Stanisław August, jako król. Chlubne dzieje stosunku mieszczaństwa lwowskiego do królów polskich i wierności majestatowi stale dochowywanej, skończyły się katastrofą. Ale i w tej katastrofie dziękowało miasto Bogu, że Stanisława Leszczyńskiego do Lwowa zesłał, który »uprosił zmniejszenie tak wielkiej kontrybucji« — inaczej byłoby wielu duchownych i świeckich w kajdanach, a Szwedzi odgrażali się ponadto, że na wypadek niewypłacenia kontrybucji zburzą wszystkie wieże lwowskie, a więc katedralną, ratuszową na kościj^Tezuickim i na cerkwi

wołoskiej.

(f!ż K o™ JsF %

' —1    S's    ić

i O    •<$*■ CO

V- ^ À

^ A? ^

HT

■ V. '

ms*

Strona

Wstęp

I. Od Kaźmierza do Olbrachta.

Kazimierz Wielki jako zdobywca. — Skarbiec ruskich książąt. — Założyciel Lwowa. — Władysław Jagiełło, częsty gość. — Jadwiga. — Dobrodziejstwa dla Lwowa. — Dary miasta. — Cesarz Zygmunt we Lwowie. — Żałoba. — Warneńczyk i wrażenie katastrofy

—    Dyplomacja lwowska i futra zajęcze. — Wjazd tryumfalny Jana Olbrachta. — Smutny powrót z wyprawy bukowińskiej

II. Kokoszą wojna i zastaw.

Zygmunt I. we Lwowie. — Jego utrapienia. — Choroba. — Ponury widok. — „Kokoszą wojna." pieniactwo. — Niewojenne gwary. — Korrektura praw. — Zgromadzenie na pl. św. Jura. — Drugie zebranie pod Zboi-skami. — Burza i panika. — W klasztorze Franciszkanów.

■— Dalsze spory. — Audjencja na schodach Niskiego Zamku.

—    Kapitulacja królewska. — Korona i berło na ratifszu

Kazimierz Jagiellończyk.

Zbiorowe

10

22

III. Stefan Batory.

Wieść o elekcji. — Zdenerwowanie. — Gwardja ratu

szowa. — Karność mieszczańska. — Wojciech Ostrosz i jego * zapiski.

U bram Polski. — Przygotowania we Lwowie. — Muzyka. — Tryumfalny wjazd. — Przemowy. — Dary. — Odjazd królewski. — Powtórny pobyt Stefana Batorego we Lwowie. — Sprawy polityczne. — Szczęśliwy przyjazd. —

Iwan Podkowa

36

IV. Szczęśliwe tryumfy.

Pompa obchodowa. — Koronacja Zygmunta III. — Wyprawa chocimska. — Królewicz Władysław we Lwowie.

— Pobyt Zygmunta III. — Powrót z wyprawy. — Władysław IV.

— Jego »szczęśliwy przyjazd«.

Lwowa. — Obchód zwycięstwa nad Moskwą i pokoju-Obchód żałosny. — Wesele Władysława IV.

Jadwiszka ze

51

V. Na śmierć i życie !

Jan Kazimierz i jego mieszkanie we Lwowie. — Kłopotliwe zaprosiny. — Pierwsza wizyta.

— Król w stroju polskim. — Na łożu boleści. — Kazanie i awantura. — Sprawy państwowe. — Król między chłopami w Brzuchowicach. — Uroczysty wjazd na deszczu. — Cichy pobyt.

r

i gwardja mieszczańska. — Śluby w katedrze lwowskiej. —

Pustki w kasie.

Potop.

Przyjazd królewski.

Dworzanie

Król prawie stałym mieszkańcem Lwowa. — Michał Korybut Wiśniowiecki.

Koronacja królowej Eleonory, pary królewskiej. — Tragiczna śmierć króla.

Pobyt

74

VI. Wśród swoich.

Pokój Grzy-

Jan Sobieski obywatelem Lwowa. — Dziedzictwo. — Osobiste stosunki. — Miodowy miesiąc. — Komisja wojskowa. — Współczucie w chorobie. — Ospa u Marysieńki. — Sobieski na ratuszu. — Powrót z pod Chocima. — Jan III. i przywileje miasta. — Fortyfikacje. — Bitwa pod Lesienicami i kapuściany ogród. — Chlubne świadectwo. — Wesele w rodzinie królewskiej. — Jan III. gospodarz i protektor, mułtowskiego. — August II. we Lwowie. — Katastrofa r. 1704. i Stanisław Leszczyński. — Audjencje na Niskim Zamku. — Pośrednictwo w sprawie kontrybucji. — Zakończenie.    .

i»

i

£> V-A

O i? Ł\

¹

A. III. i 51 str. 40-60.

²

Józefowicz: Kronika, str. 301.

³

A. Grabowski: Ojczyste wspominki t. II. — Józefowicz: Kronika, str. 329. — B. Kalicki : Zarysy historyczne (Obawa haraczu) Lwów, 1869.

⁴

Barącz: Żywoty sławnych Ormian, str. 340.

⁵

Rękopis Bibl. Ossol. Nr. 253, str. 43.

⁶

Józefowicz : Lwów utrapiony. Rękopis Archiwum miejskiego.

3, 61

\

*

/

r

-

t

V

\

r.-

V

\

\ ■

1

;

V ,

• i* %.»

.

;-V

«

/

-

/

\

t •

ć

\

\

!

■

.

#*

f

n

.

/

Ł*

os»

''

I J.

BIBLIOTEKA GŁOWNA

ui

a* i

PK .14 fl/8 H    lOOOOOegz

węłf

i JW ÆldV^

■jV.V /J

;ü

le.

* - jaw^Jj

»**£*

’ ^jflfep < *

MK

Irtó

».

i*

WLï

If'

Itv.i

M:

jp* fj

L\

«yâ

•J

h»

WA

' łptf

Vtj,

J,

y.

L>

L V.ii,

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

L'

•&m;

100000297698

j»

r j. •

N.

Si