■-vvr~

tefe#

ШШ^йШ

Шщт

тшт

ЧВ

.»y

:ą

Jf JÊtÊL--*-.'. fr ‘ ,; ; *у«

pi

Г:‘—4#Щ

jét ■-#

f%î ■?

£WK\

r? . i«ü

to. .V •£.

TW«».

■arSstM к

(gp

gc*:-' :*:.:    ■'■ '■j-;-r:-- .

ag-giV ":~ .    •

-----    • i:£l---g-g5gi,    ■••■ я

.    • ••:- .    №';-4^p

£5. vV

ЛГ- Сг.#ёЬ

■fü

n-

wmmi

Л:-,    ■ *

tyrrk ?Æ! ** ;i

»,

.., v vifkw&k

L

Ą ■>#**** 5

ИИИИНьр»^*⁴^ Ларю

><?Г.    ■'" O'

vV ;

S-O^

--.;r_..“ - .    .Jß%^ -\,L

5ЬГ '.ГГ-ТГ/ . '^»r:.ЧТ-ЯШ

l>:    ■

ü

@ЁЯ8ЬЙШ

Г£ ‘ ⁵'

iM'MS

к ■ • . T- ■ _.•■•

SS лSK

ШШФ^Л

Шя

CT*W * •

ЩМ&

i®#KI....

SS^Wetó!

■pM“

РЩ

s ■ ■ Ul ■;-■■:.«ï¹

.

i â ' -•

ßfcO

%к.;: -*

Ä„v2-

Ł-?

V*

Жё\*л*

'jL*#

1.

rW

;• =

' - MP ' *.4 * T

N . ,,M;

V,

%?

4** *%*"***

• - V4-

W1

1 -Vf-

?Sï-

л-

H'

VT

MTv '

FJ**î*-:'*i

; V "* !йИ

.

* . . f' r ' ^ vr ,    . , .••;àfeto.^rfei

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297701

PODRĘCZNIK INŻYNIERSKI

A

TOM TRZECI

ü

i

Ęą \

•i

.

<\

С?,

O

‘J*

A

^>’7

П

* Л'*

ж*. 432.

'

⁷

■'V

i,

\

PODRĘCZNIK

INŻYNIERSKI

W ZAKRESIE INŻYNIERJI LĄDOWEJ I WODNEJ

REDAKTOR NACZELNY

PROF. Dr. INŻ. STEFAN BRYŁA

TOM III

INŻYNIER JA MIEJSKA — BUDOWNICTWO

4V'lQ

f/P/ â"-

-•

/*

■S

■шу,

Щрм%/

Л 451!Ъ

LWÓW I WARSZAWA 1932

NAKŁADEM KSIĘGARNI POLSKIEJ B. P OŁ O NI E С КI E G O

IIWS /•'ÇTiüOTf^

KRAKÓW

£snuchn,c*&

WYDANO ZE WSPÓŁUDZIAŁEM ZWIĄZKU STUDENTÓW INŻYNIERJI POLITECHNIKI LWOWSKIEJ

Akc. Nr.

/ibnjbb

ЛГ. is If5

PRZEDMOWA

ТД/ydanie III. tomu ,,Podręcznika“ opóźniło się ponad T T wszelkie spodziewanie. Trudności pracy zbiorowej

okazały się większe, niż ktokolwiek mógł przypuszczać. Niestety, w razie opóźnienia jakiegokolwiek rękopisu można zmieniać program i przestawiać poszczególne działy, ale tylko do pewnego stopnia. W pewnej krytycznej chwili brak paru kartek musi wstrzymać całe wydawnictwo.

Ostatecznie jednak III. tom ukazuje się, a ciężkie doświadczenia przy wydawaniu go zdobyte pozwalają na wypowiedzenie przeświadczenia, że tom IV. pojawi się w tempie innem, równie szybkiem, jak oba tomy pierwsze.

Dziękuję serdecznie za wydatną pomoc, jakiej przy prowadzeniu pracy redakcyjnej udzielili mi pp. dr. inż. Alfons Chmielowiec, inż. V. Poniż, oraz niezmordowany kierownik biura rysunkowego p. August Spyra.

A wreszcie, patrząc na wysiłki wydawcy p. Bernardowi Połonieckiego, czynione, aby pomimo wszystkich przeszkód, pomimo niespodziewanych przerw w wydawnictwie, pomimo kryzysu gospodarczego i finansowego, doprowadzić rozpoczętą pracę do końca, nie mogę nie podnieść jego uporczywej i wytrwałej energji, dzięki której, po przezwyciężeniu przeszkód, tom III. ,,Podręcznika“ dobiegł do końca.

Redaktor

We Lwowie, w lutym 1932.

TRESC TOMU TRZECIEGO

Cześć siódma. Inżynierja miejska.

Stror

Strona

Budowa miast. Napisał inż. Ignacy Drexler, profesor politechniki,

LWÓW .............

Porty lotnicze. Napisał inż. Stanisław Naszkiewicz, Lwów .... 1511

Scalanie gruntów. Napisał inż. Stanisław Kluźniak, Bocent politechniki, Warszawa .......

Parcelacja. Napisał inż. Stanisław Kluźniak, docent politechniki,

W arszawa...........

Hy drogeologj a w zakresie nauki o wodach podziemnych dla potrzeb osiedli. Napisał inż. dr. Bomuald Kosłoński, docent politechniki,

Lwów.............

Kanalizacja miasta. Napisał inż. dr. Bomuald Bosłoński, docent

politechniki, Lwów.......

Wodociągi miejskie. Napisał inż. dr. Otto Nadolski, profesor politechniki, Lwów.........

Gaz w gospodarce miejskiej. Napisał inż. Józef Konopka, Warszawa .............

Budownictwo ogólne. Napisali f inż. bud. Marjan Dolnicki, Warszawa, i inź. arch. Gustaw Trzciński, W arszawa...........

1467

1523

1545

1567

1583

1017

1752

Część ósma. Budownictw o.

Materjały budowlane. Napisali dr. inż. Jan Bogucki, profesor politechniki, Lwów, Józef Galer, Kraków, dr. inż. Maksymiljan Haber, profesor politechniki, Warszawa, inż. Władysław Jabłoński, Warszawa, dr. inż. Adam Kuryłło, profesor politechniki, Lwów, i inż. Marjan Żerebecki, Lwów .... 1763

Niektóre dane dotyczące projektowania budynków . . .191 Budownictwo

prze m-ysłowe. Napisał inż. Mieczysław Bronikowski, profesor politechniki, Warszawa...........

19;

Ochrona budynków przed pożarami (ze specjalnem uwzględnieniem budynków przemysłowych). Napisał inż. Mieczysław

Bogowski, Warszawa......

Katastrofy budowlane. Napisał dr. inż. Stefan Bryła, profesor politechniki, Lwów........

Przebudowy i odnowienia (remonty). Napisał f inż. bud. Marjan Dolnicki, Warszawa .... 19 Drewniane konstrukcje inżynierskie. Napisał dr. inż. Jan Bogucki, profesor politechniki, Lwów

19:

19!

20

Konstrukcje żelazne nitowane. Napisał dr. inż. Jan Bogucki, profesor politechniki, Lwów .... 20 Konstrukcje żelazne spawane. Napisali dr. inź. Stefan Bryła, profesor politechniki, Lwów, inż. Zygmunt Dobrowolski, Warszawa, dr. Alfred Sznerr, Warszawa . . 2( Konstrukcje żelbetowe. Napisali dr. inż. Stefan Bryła, profesor politechniki, Lwów, dr. inż. Adam Kuryłło, profesor politechniki, Lwów, i inż. Wacław Paszkowski, profesor politechniki, Warszawa . 21

*—I

feî

te*

и

fei

и—

to

w

=H

t>

l-H

to

Zf}

я

p>

О

к

•IP • ■■5&Ъ S w со-

-^aszkowsk

alu i

Warszaw*

CZĘŚC SIÓDMA

INŻYNIERJA MIEJSKA

TREŚĆ

Strona

dowa miast. Napisał inż. Ignacy Drexler, profesor politechniki

(Lwów).....

I. Miasto jako całość

1.    Określenia ogólne

2.    Mapy miasta . .

3.    Prace wstępne

4.    Plany regulacyjne ogółowe i szczegółowe . .

5.    Przebndowa i rozbudowa

miasta...........

I. Elementy miast........

1.    Ulice............

2.    "Węzły ulic.........

3.    Place............

4.    Bloki............

5.    Zieleń i woda........

Strona . 1656

IX. Postępowanie techniczne . . . 1656

VIII. Parcelacja dzierżawna

. . 1467

. . 1467 . . 1467 • . 1468 . . 1470

. . 1474

1478

1482

1483

1493

1495

1500

1507

rty lotnicze. Napisał inż. Stanisław Naszkiewicz (Lwów) . . . 1511

alanie gruntów. Napisał inż. Stanisław Kluźniak, docent politechniki (Warszawa)......

I. Wdrożenie postępowania scaleniowego ...........

I. Postępowanie scaleniowe ... 1526

I.    Projekt scaleniowy......

V. Zakończenie postępowania scaleniowego ...........

V. Normy dokładności przy ustalaniu wartości gospodarstw . . 1532 'I. Postępowanie techniczne .... 1534

II.    Projekt scaleniowy......

II. Postępowanie techniczne w zastosowaniu do warunków dzielnicowych

X. Znaczenie rrospodarcze scalenia 1544

"’’sał inż. Stanisław ent politechniki

1523

1524

1530

1532

1538

1543

Hydrogeolog, w zakresie nauki o wodach poi. 'innych dla potrzeb siedli. Napioai dr. inż. Komuald docent politechniki

osłom

(AJWÓW,    ..........

I. Czynniki występywania wody w podziemiu.........

1567

1567

II. Siły rządzące wodą podziemną 1570

III.    Definicje wód podziemnych . . 1571

IV.    Stosunek wody gruntowej do atmosferycznej naziemnej . . . 1573

V. Oznaki wody gruntowej w podziemiu , .

VI. Twory rzeczne i lodowcowe . . 1575 VII. Wody gruntowe w Polsce . . . 1578 VIII. Wody mineralne w Polsce . . . 1582

. . 1574

Kanalizacja miasta. Napisał inż. dr. Komuald Kosłoński, docent

politechniki (Lwów)......

I. Wiadomości ogólne......

II. Techniczne zasady projektu kanalizacji ...........

III, , Ilości odpływu kanalizacyjnego 1599

IV.    Szczególne urządzenia kanalizacyjne .....

V. Profile normalne

1583

1583

1588

16П

1614

rcelao„

Kluźnia

(Wars;;

I.    Ogólni

II.    Likwi

.........1545

• parcelacji .... 1546 sunków dzierża-żbowych przy parce-

wnych lacji . .

CI. Nabywcy V. Doręczanie orz iczeń zatwierdzających projekt; parcelacyjne . . 1551 V. Przepisy szczególne......

VI.    Parcelacja prywatna......

VII.    Uproszczenia przy wykonywaniu

parcelacji w związku z postępowaniem scaleni o wem.....

1549

1550

1551

1552

1556

ągi miejskie. Napisał inż. dr. Otto Nadolski, profesor politechniki (Lwów).......

I. Prace wstępne przed opracowaniem projektu wodociągu . . . 1618 II. Ogólne zasady projektu wodociągowego .......

III.    Ujęcie wodociągowe . . .

IV.    Rurociągi........

A.    Żeliwne rury wodociągowe według norm polskich . . . 1693

B.    Żeliwne rury wodociągowe według norm niemieckich .1713

Wodoci

1617

. . 1632 . . 1636 . . 1668

Gaz w gospodarce miejskiej.

Napisał inż. Józef Konopka (War-szawa) ............

A.    Budowa gazowni .....

B.    Zapotrzebowanie gazu . . . 1753

C.    Budowa gazociągów .... 1754

1752

1752

щ

.

'

\

- X

Budowa miast.

Napisał

inż. Ignacy Drexler

prof, politechniki, Lwów.

I. Miasto jako całość.

1. Określenia ogólne.

Miasto jest trwałem i zorganizowanem nagromadzeniem wielkiej ości ludzi, domów (mieszkalnych i innych) i szlaków komunika-yjnych (gościńce, ulice, koleje, rzeki i kanały spławne) oraz całego ;eregu urządzeń pomocniczych (wodociągi, kanalizacja, przewody ektryczne, gazowe, pocztowe, telefoniczne, telegraficzne, pojazdy, tramwaje, rtyfikacje, ogrody, parki, boiska, pola ćwiczeń wojskowych, stawy, cmen-rze itd.) — na stosunkowo małej powierzchni ziemi.

Budowa miast jest umiejętnością zespalania wszystkich eh elementów materjalnych w jednolitą, sprawną i dosko-iłą całość.

Celem nauki budowy miast jest przysposabiać zdrowe, tanie, zgodne i piękne miejsca stałego mieszkania ludzi w licznem sku-bniu, oraz potrzebne do tego trwałe urządzenia, przedewszystkiem munikacyjne, a przysposabiać to w ten sposób, aby usuwać niebez-iczeństwa i szkody wynikające z gęstego nagromadzenia ludzi, a równo-eśnie potęgować korzyści społecznego ich przemieszkiwania.

Pod względem zdrowotnym główną troską projektanta miast jest pewnie każdemu mieszkańcowi jak największą dozę bezpośrednich promieni ońca i czystego powietrza, i to zarówno w mieszkaniu jak i w mieście

nem.

Prócz zasad ściśle technicznych należy w budowie miast kierować się : najstaranniej dwiema podstawowemi wytycznemi: życie i mieszkania ivinny być tanie, a całe miasto piękne.

Przez zupełne zniesienie wzrostu renty gruntowej rozwiązuje doskonale estję ekonomiczną układ t. zw. miast ogrodowych czyli osad Ebe-zera Howarda, opartych na prawie budowli¹).

Co się tyczy piękna miast, to polega ono nie tyle na pięknie po-zególnych budowli, ale raczej na zestawieniu ich wpiękne ze-oły w obrębie ulic, placów i wnętrz bloków.

Projektant może uzyskać wiele piękna i oszczędności przez samą umie-tość i zręczność projektowania, nie obniżając skali postulatów zasadni-ch.

Nauka budowy miast jest dziedziną -wspólną inżyniera i arc bita. Pierwszemu stawia niezmiernie trudne i skomplikowane zagadnienia

*) Ustawa austr. z 26. kwietnia 1912, dz. u. p. Nr. 86, dopuszcza wznoszenie budyn-na gruncie dzierżawionym. Władza lub towarzystwo o charakterze dobra publicznego ije w dzierżawą parcele na przeciąg lat 30—80, i zapomocą prostych środków zapo-a spekulacji domami, wzrostowi renty gruntowej i ceny mieszkań. Po upływie okresu żawy towarzystwo zwraca klientom pełną wartość domu i inwestycyj gruntowych, zawiera urnowe, na dalszy okres lat kilkudziesięciu. — Miasta ogrodowe rozwijają sie, yślnie w państwach o wyższej kulturze, przedewszystkiem w Anglji i w Niemczech, wa to pierwszorzędnego znaczenia społecznego u nas niestety pogrążona w niemal lnem zaniedbaniu.

komunikacyjne najrozmaitszego rodzaju a zarazem uczy go, że i utylitarne konstrukcje miejskie powinny być przeniknięte duchem piękna, dla architekty zaś stanowi najświetniejsze pole ekspansji w wielkich kompozycjach budowlanych, a równocześnie przedstawia doskonały kurs obywatelskiej nauk o podporządkowaniu się twórczości indywidualnej pod linje wytyczne wyższego rzędu.

Zadania w dziedzinie budowy miast dzielą eię na dwie grupy: 1. prze budowa miasta, poprawa układu już istniejącego, 2. rozbudów miasta, tj. projektowanie nowych dzielnic lub ich części.

Obie te grupy zadań zrastają się ze sobą w praktyce w organiczną c; łość. Dlatego rozwiązywanie jednych bez uwzględnienia drugich prowadź łoby ’wprost do rezciu. ów wadliwych.

■stępują w dwojakiej formie: ogółowe i szczc

Sposobem pracy w budowie miast jest wrysowanie plan w ma ę mi a s : -

P1 a n y m i a gółowe.

Pi ; wsze obe ują wielką przestrzeń a przedstawiaj tylko £ łowne e ze:' składowe planu oznaczone i opracowane w sposó tylko ogółowy, częstokroć nawet schematyczny. Drugie dotyczą o szarów Mniejszych, a iiaktowane powinny bycz jak największ miar? ■ z c z e g ó ł o w o ici.

2. Mapy miasta.

Рос klat! ’! . ’uź    do opracowania planów miasta są mapy. Każde

miasto pov. inno pogadać następujący ich wybór: /

1. Mapa V. siwi co w a miasta samego i jego okolic w promienie około 10 -15 km w p> działce 1:25 000, opracowana na podstawie od> powiedniej napy wojskewej. (Przy kopjowaniu należy opuścić cieniowani:, terenu kreskami na ton ast wszystkie inne szczegóły starannie uzupełni^ i nanieść.)

2.    Map;- w stwicowa miasta i obszarów przyległych w podziałc

1:10 000 -1    '>000 t : 2500, z uwidocznieniem wszystkich budynkó'

i parce. samych ty ko granic bloków)—jako podkład pod plany mias ogółow ?..

3.    M a p a

z cze

łowa w podziałce 1 : 1000 lub 1 : 500 jako po kład pi plai    lowe, powinna uwidoczniać: granice parcel drog<

wych i wodnych tworzących jedną całość, ich podział na pasma, żary poszczę; unyeb budowli, ogrodzenie parcel na zewnątrz i wewnątrz blok krawęds e chodników, : wery i ogrody, słupy, drzewa, ścieki i wieka przt wodów >    tramwajowe, progi wchodowe i wjazdowe, okienk

i świetln e piwniczne.

4. Mapa kat    Ina (1 : 2880), która jednak wskutek drobnej pt

działki i innych wadliwości nie nadaje się zwykle na substrat do planó' szczegółowych. Wszakże po uzupełnieniu braków może służyć jako d-stateczny podkład pod studja i plany ogółowe. (Przy kopjowaniu map katastralnej należy opuszczać granice poszczególnych parcel i parcele tworzących jedną całość drogową, budowlaną lub inną. Należy też opuszcza' granice między poszczególnemi ulicami. Mapa zyskuje w ten sposób n jasności i przejrzystości).

Częstokroć kwestja opracowania planów regulacyjnych rozbija się o brak zdjęć. Najprędzej i najtaniej uzyskać można mapy odpowiednio do celu dokładne przez zastosowanie nowych metod terro- a szczególnie aer >-fotogrammetrji. Mapy fotogrammetryczne wykazują dokładność wystarczającą dla celów regulacyjnych.

Щ*

щ

•р|

'gyś-

Okólnie a, typowa forma obronnej wsi słowiańskiej na terytorjach dawnej narodowej walki z Germanami. Okolnica sięga od wschodu aż po granicę Sorabsk^ (Lubeka, urg, Norymberga itd.) tj. daleko na zachód od obecnej granicy państw słowiańskich.

‘O

ii-ir

Ч»

Го Й

v.

%if &

у«ггут

=^\

•Vj

logów, miasto w powiecie rzeszowskim. Kombinacja wielkomiejskiego rynku z podrzędnemi uliczkami. Widoczny niedorozwój całości.

3. Prace wstępne.

Zanim się przystąpi do opracowania planów regulacyjnych ogółowych, należy poczynić wyczerpujące studja przygotowawcze w dziedzinie historji rozwoju danego miasta oraz na polu spraw kolejowych

втововл

_.Г1:

ÆÊk

° K £

“I-I

n=sb

•fi

i- в *

1 ,£‘ê-

III • §•§ i it i*:

3

Ąb

i-ii

rN *д •-<

О Й ^

ils

£§■?

4$

ni

!!!

lii

nil -

Fig. 5.

Wieś u skrzyżowania dróg nad potokiem.

Fig. i. Miasteczko u zbiegu trzech ramion gościńca (tj. u rozwidlenia drogi). Bzeezka wyzyskana w średniowieczu dla celów fortyfikacyjnych.

szem

i wodnych. O ile nie istnieje monografja danego miasta, źródłem pierw -wiadomości dziejowych będzie „Słownik geograficzny królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich“ (tomów 16, wyd. w latach 1880    1902

przez B. Chlebowskiego i towarzyszy).

zro-

Materjałem nieodzownym do badań topograficznych sa dawne i najdawniejsze mapy miasta. Częstokroć one jedyne dają wskazówki do zumienia dzisiejszej formy osiedla i jego szczegółów.

e oso-

Kozwiązanie spraw kolejowych (nowe linje, dworce i stacj bowe, towarowe i zestaw cze, uzupełnienie lub zmiana istniejących) oprze się na badaniu szeregu map : Europy, Polski, województwa, powiatu, miasta.

Zaczynać należy od map najogólniejszych i postępować do coraz szczegó-łowszych¹). Podobnie należy badać sprawy wodne (działy wód, regulacja i uspławnienie rzek, kanały żeglugi, zbiorniki wodne, siły wodne, podstawy kanalizacji osady). Krótko zebrane wiadomości o istniejących i projektowanych szlakach komunikacji wodnej w Polsce podaje prof. dr. M. Mata-kiewicz: „Drogi wodne w Polsce“ 1917. Do szczegółowszego zorjentowania

IL

"s

\ß'

ï'ig. 0. Moskwa «układem swym koncentryczno-dośrodkowym zbliża się niemal do

schematu.

li

2003/77

o sbo 1000

;. 7. Salt bake City, typowe miasto amerykańskie o układzie bezwzględnie pro-stokątowym. Ulice leża w kierunkach równoleżnika i południka.

w sprawach kolejowych, drogowych (połączenie danego miasta z bliż-mi i dalszemi osiedlami zapomoca gościńców) i w o d n y c h posłużą mapy jskowe 1:200 000, 1:75 000 i l‘:25 000.

Studja i szkice można kreślić na podstawie map jeszcze przed po-niem osady i to okazuje się zwykle bardzo pożytecznem. Natomiast nie-lno bezwarunkowo — pod grozą popełniania ciężkich błędów — talać planów regulacyjnych bez szczegółowej znajomości re-

') Ministerstwo kolei wydało dobrą mapę kolei w Polsce w podz. 1 :640 000. Pewne /tki może przynieść przejrzenie broszury: J. Drexler „Zarys sieci kolejowej olsce^. Lwów 1919.

gulowanego obszaru. Wskazówek, jakie na miejscu uchwyci oko badawcze, nie zastąpi nigdy żadne studjum w biurze.

Zarysy wstępne i przygotowawcze rysuje się na kalkach, a dopiero pro-jekta ostateczne wkreśla się w mapy.

тщт

Fig. 8. Wilno. Cześć środkowa, najstarsza okazuje malowniczy układ bezpostaciowy. Dzielnice późniejsze' przybrały formy prostokątowe, przeważnie zniekształcone. W zakolu rzeczki widzimy dzielnicę ułożoną w kształt podkowy.

ft

O Tli

шт

^UhL .

Ш;

Гп а I i i aidai

Ж?

\г

Fig. 9. Haidii Bôszôrmény. Jedno z 5 węgierskich miast hajduckich przedstawia interesującą kombinację układu promieniowego z bezpostaciowym. (Pomn j-szenie z mapy wojskowej 1 : 75 000 na miarę 1 :100 000).

Dla łatwiejszego zorjentowania się w układzie sieci ulic miejskich skonała pomocą jest wyrysowanie na podstawie mapy służącej za podkłaa do planu ogółowego, osobnej czarnej mapy, ulic i placów, w któro tuszem zakłada się ulice i place, a pomija się wszystkie inne szczegóły ft

Wtedy jasno występują przymioty i wady istniejącej sieci komunikacyjnej (fig. 6 i 7), a główne korektury nasuwają się same przez się. Równie pożyteczne, choć może nieco mniej przejrzyste są mapy rysowane metodą odwrotną, tj. ulice i place białe, a bloki czarne (fig. 4).

Przed przejściem do opracowania planów należy sobie zdać sprawę z typu danej osady. W najogólniejszem ujęciu możemy wymienić następujące typy wsi i miast:

—T-

:\v'“

\\/\ ’И

Уж

f—-i-1-- f/P

O tOO 200 ЭОО* //fr

ft

ujm

W

mmi.

«s

g?

tt

Sa»4

Jl

‘51

ig. 10. Dąbrowa, dzielnica w Stanisławowie. Ogółowy zarys ulic i bloków, uzyskany po daleniu sziaków komunikacyjnych. Forma wstępna. 1. Plac targowy, 2. plac przykościelny, istniejąca rzeźnia, 4. szkoły wewnątrz bloku, 5. stadjon sportowy, 6. kasarnie (A plac nsztry, U ujeżdżalnie otwarte, C ujeżdżalnia kryta, U budynki mieszkalne, E stajnie), 7. więzienie, 8. stare kasarnie. (Wedle rysunku w podz. 1 : 2880).

S I. przy placu: 1. okolnica (wieś otaczająca błonie; fig. 1); 2. przy i - iiku (miasteczko; fig. 2);

II. przy drogach: 3. przy drodze przejazdowej prostej lub krzywej •3g. 3' ; 4. przy odgałęzieniu lub rozwidleniu dróg (fig. 4) ; 5. przy skrzy-owa iu dróg (fig. 5); 6. przy węźle dróg (fig. 66); 7. osada promieniowa 3g.    ; 8. prostokątowa (fig. 7); 9. bezpostaciowa (fig. 8).

.ając układy miast, z reguły, znajdujemy kombinacje utworzone z wy-lit nych tu typów, przyczem kombinacje te występują bądźto jako ■ iieszanina form dwu typów odrębnych na temsamem terytorjum miasta ig 9), bądź też występują w ten sposób, że do części dawniejszych dołą-

Czaja sie dzielnice nowe, w odmiennym, najczęściej prostokątowym, układzie dobudowane (fig. 8), częstokroć z poprzedniemi niedość organicznie zrośnięte.

4. Plany regulacyjne ogółowe i szczegółowe.

Na mapie 1 : 25 000 należy projektować koleje wszelkiego typu, kolejki podmiejskie i gościńce łączące się z danem miastem lub objazdowe, regulacje rzek, kanały spławne, rozszerzone granice miasta, oznaczyć sferę

ii

V-

SIŁ'

mm

!»

-ot-

43

г«

TH#?

4-J

Fig. 11. Dąbrowa, dzielnica w Stanisławowie. Plan ogółowy w wielu szczegółach przekształcony i uzupełniony projektowanem zabudowaniem. Urządzenia istniejące: 1. boisko i park Sokoła, 2. park miejski, 3. park Jordana, 4. rzeźnia miejska, 6. cmentarze, 6. koszary wojskowe, 7. zakład karny. Urządzenia proj ektowane : 8. pasma zieleni, 9. place targowe, 10. szkoły, 11. kościół, 12. plac ćwiczeń dla przysposobienia wojskowego, 13. stadjon olimpijski, 14. koszary wojskowe. (Według planu w podziaice 1 : 2880).

wpływów miejskich, wrysować zieleń zamiejską, cementarze, lotniska, pola ćwiczeń, boiska, stawy, fabryki, szpitale, kasarnie, przytułki dla starców, więzienia, ogrody warzywne i inne urządzenia i budowle, których umieszczenie poza rogatkami miejskiemi jest pożądane. Praca na tej mapie ma przeważnie charakter raczej najogólniejszego stud j um, lub pewnego zszeregowania pomysłów, niż projektu.

W takiejże podziałce (1 : 25 000) lub w jeszcze drobniejszej należy wykonywać zarysy całej grupy osiedli oraz plany rozmieszczenia ludności i budynków na większych powierzchniach kraju (Landesplanung). Projekty

takie wykonuje się dla obszarów gęsto zaludnionych lub w okolicy miast miljonowych.

W planach ogółowych (fig. 10) na mapie warstwicowej (w podziałce 1 : 10 ( 00 — 1 : 2500) powinno się zaznaczyć tylko główne ar ter je komunikacyjne miejskie, linje, stacje i dworce kolejowe, drogi wodne, tramwaje i pospieszne koleje miejskie, drogi automobilowe, główne place, boiska, pasma zieleni, parki, lotniska i cmentarze a na osobnej odbitce, podział na strefy budowlane (wielkomiejska, handlowa, mieszkaniowa, dworkowa, podmiejska,

.7

o.

ni

;i

%/

Zakład karny

if

-%

>ч/

‘Ж*ш

Л

■li-

/-•У

ш!Ш2Е

эдШдтуя

зшш!

~вн РХЯрЧ MZERWA ÖPj*]f*—I /?7£ZV/‘

ЩМ

to!

Ейгг

•i

I; />1ш№Г

[fikJSKA

¹ «К-

äs

акта

ł’ig. 12. Dąbrowa, dzielnica w Stanisławowie. Fragment planu szczegółowego wykonanego w podziałce 1 : 1000. W ulicach oznaczono jezdnie i chodniki, drzewka i trawniki. Pasma zieleni zaprojektowano szczegółowo, również urządzenie placów i zarysy

budynków.

gra-

"I :i /.

fabryczna). Zabudowanie zaś tylko, o ile jego rodzaj jest przesądzony. Plany te powinny uwzględniać potrzeby komunikacji i kanalizacji nice zasięgu wodociągów. Przy projektowaniu sieci komunikacyjnej należy równocześnie pilnie baczyć, aby położenie, wymiar kształt bloków były odpowiednie. Fig. 11 przedstawia nam dalszą fazę rozwoju planu. Kościół i stadjon zostały przeniesione na inne miejsca, układ ulic doznał ważnych zmian i uzupełnień. W planie rozmieszczono zabudowania prywatne.

Plany szczegółowe (fig. 12) powinny zawierać nadto szczegółową sieć ulic mieszkaniowych, bloki i ich podział na parcele wraz z zarysem"linij budowlanych zewnętrznych i wewnętrznych przy zabudowaniu zwartem, granice wysokości zabudowania, podział ulic na pasma i urządzenie placów,

dZ

Z*-

W.

4 <-

A,

Yn

Fig. 13. Zarys, plastyki projektowanych zabudowań: kościoła z otoczeniem, szkoły i dworków w perspektywie kawalerskiej wedle sytuacji przedstawionej fig. 12. Sposób zalecenia godny, prosty i łatwy. Projektant nie przesądza przyszłych form

architektonicznych.

oświetlenie, studnie, drzewa itd., dalej sposób ukształtowania zieleni, regulację strug wodnych i inne pomniejsze szczegóły. Plany te powinny być w zasadzie zgodne z wytycznemi, zawartemi w planach ogółowych. Ponieważ budowa miast jest sztuką trójwymiarową, tj. dotyczy brył a nie samych powierzchni, przeto dwuwymiarowy zarys planu powinien być uzupełniany

........'

f\

■■Ц

__

>:

! м. fei

Шщжж

___    n n n л _ ,1 П

АиийлТПЧ II -П :1-П ---^    n .    -

ü л ii л a i, ! л !i c u n и П и ll.U-JL-ii- iJlj

Fig. 14. Widok kościoła, placu przykościelnego i budynków wedle sytuacji przedstawionej na fig. 12.

w punktach najważniejszych, przedewszystkiem w placach, szkicami per-spektywicznemi (fig. 13, 14).

Plany ogółowe powinny być opracowane dla każdego miasta jak najrychlej w przewidywaniu rozwoju miasta na okres lat około czterdziestu

>■■■■■»    — ł.......... <

О Ю 20    30    40 50т

'■шЁт:

■    А..-*

К.М

"'"If

в»

г-'ЛГ

'3

WESOŁA

sTjm

P щи

iśM l RO ШЩт

tWHK

W:

qfl

BOZNICZA

Fig. 15. Fragment z projektu przebudowy ghetta we Lwowie. Komasacja trzech bloków i nowa parcelacja, z zastosowaniem pasażu w pośrodku nowego bloku.

i to na stosownie wielkim obszarze miasta i gmin podmiejskich. Plany zaś szczegółowi (w podziałce 1 : 1000 lub 1 : 500) mają obejmować tylko obszary dojrzewające do zabudowania i do urządzenia, jednak należy je sporządzić, zanim sięjeszcze ruch budowlany rozpocznie. Bez-

id KOCHANOWSKIEGO WE LWOWIE

Sp0\

POWIERZCHNIA JEZDNI ISTNIEJĄCEJ ŹStiOm*

— PROJEKTOWANEJ 1800mT

oszczędność 1080m'*38%

<%>/

0    5» ZOm 30 РОЛ

_S2_

6J00'

UI.K0CHA»⁰

4 ° v/>

Tj

,=___

Fig. 16. Kozwidlenie ulic wykazujące do niedawna niepotrzebnie wielką powierzchnią jezdni. Przekształcenie wypadło pod każdym wzglądem zadowalająco. Strzałki wskazują dwa główne kierunki ruchu.

planowe otwieranie ulic i parcelowanie blokow oraz takież sytuowanie domów utrudni a często wprost uniemożliwi racjonalną rozbudowę miasta w przyszłości.

5. Przebudowa i rozbudowa miasta.

W przebudowie istniejącego miasta obowiązuje zasada: przy możliwie najmniejszej ilości zmian uzyskać jak największe polepszenie pod względem komunikacyjnym, higjenicznym, budowlanym, ekonomicznym i estetycznym. Iść raczej po linji mniejszego oporu, aniżeli stwarzać wielkolinijne plany, na których zrealizowanie nie starczy pieniędzy. Na przeprucie nowej ulicy przez obszar już zabudowany możnaby się zgodzić

1,70-

9,00—

'i-

— JM —

-\

=4§ф-

,r

— 6,60

rp_-.

3%_ ■

460-----^aeo¹*-

-    19,00 -------

44 O -

600-

--4.00 - — *

—20770—

Fig. 17. Przekroje poprzeczne ulic. Zapomocą przekroju górnego można przeprowadzić ulice, w ten sposób, że progi domów po prawej stronie ulicy leżeć będą o 2,00 m wyżej niż po lewej. Przekrój dolny okazuje różnicą 0,50 rn.

tylko w razie nieuchronnej konieczności. Oczywiście łatwiej taki projekt przeprowadzić po wielkim pożarze miasta.

Ze szczególnym pjetyzmem należy się odnosić do regulacji miast stary ch o wartości zabytkowej (fig. 8,35,46). Zagłada ich lub uszkodzenie byłoby stratą niepowetowaną. Dlatego bez nieodzownej potrzeby nie powinno się tu zmieniać istniejących całości, domów nie burzyć, ulic nie prostować, ani nie rozszerzać, placów nie powiększać, kościołów nie odsłaniać, fortyfikacyj nie niszczyć. O ile chodzi o poprawę stosunków higjeniczych, wystarczy zwykle usunąć mieszkania suterenowe, wyburzyć dobudówki stojące wewnątrz bloku i potworzyć łączne, widne podwórce, oraz zaprowadzić kanalizację i wodociągi a nieustępliwie pilnować porządku i skrupulatnej czystości.

Natomiast o ile chodzi o poprawę stosunków komunikacyjnych, to nowe ulice okolne, objazdowe, odciążające, pozwolą zwykle zadość uczynić potrzebom ruchu. Gdyby przecież którąś ulicę przyszło rozszerzyć, to wpro-

ill

lib

CHODNIK

PODCIEŃ

‘-AOO>§-fr

UNJA REGULACYJNA ^

i I' UNJA BUI*WL wewnętrzna !

I i

m«

L/NJA budowlana:ZEWNĘTRZNA •

V. UNJA REGULACYJNA.

900

LIN JA BUD    im

\    • з1Л~тк~

600 \.2.20

JEZDNIA

JEZDNIA

CHODNIK

1 Ï

'ёшш

cl

iS-'-'-'

6,00 \²'²⁰

jezdnia

3,00

UNJA REGULACYJNA

WEWN^ i

t уч

PRZEKRÓJ А-В

H/ESZKAW

• i¹'

^1

ГЬ)ГШ>

¹ " 't

!    ........ I Г.......T г i - т\ ; г

4—?O0—»J- 400W- 6,00 ^2jch - 5,60 ^2t20^*-6fl0 ^ i *3,00+~- 6,00~*^ jOO*¹

iPO

Fig. 18. Układ linij regulacyjnych ulicy, oraz linij budowlanych zewnętrznych i wewnętrznych bloku o zabudowaniu luźnem i zwartem, przy miejscowem zastosowaniu

ogródków i podcieni.

wadzenie podcieni (fig. 12—14 i 18) pozwoli załatwić tę trudność bez wielkiej ujmy dla zabytkowego charakteru miasta.

Jedynie stare ghetto w miastach i miasteczkach nadaje się do radykalnego przeobrażenia. Straszne warunki higjeniczne, nikła wartość mate-rjalna i artystyczni budynków, fatalny ich stan i wielka ilość zmarnowanego gruntu budowlanego przemawiają za przekształceniem w dzielnice nowoczesną, oczywiście z zachowaniem zabytkowych bóżnic. Przy tej akcji nie-odzownem będzie przeprowadzenie komasacji gruntów, wytrasowanie nowych ulic i placów, podział bloków na nowe parcele i zakreślenie nowych linij budowlanych wewnętrznych (fig. 15).

Rozbudowa miasta pozostawia projektantom swobodę znacznie więk-szą niż przebudowa. Nowo zabudowywane tereny są polem wielkolinijnej ekspansji nowoczesnego budownictwa. Potężne zespoły architektoniczne, których realizacja na obszarach już zabudowanych natrafia na trudności niepokonalne, tu na gruntach wolnych mogą _ osiągnąć swój świetny, pełny wyraz.

0    10-    20 Ю M) SOrr,

Trzeba sobie jednak jasno odpowiedzieć na następujące pytania :

ck; îs -¹

./V

1.    Jakiego rodzaju dzielnica ma powstać (wielkomiejska, handlowa, mieszkaniowa, dworkowa, podmiejska czy fabryczna)?

2.    Który teren będzie dla danej dzielnicy najodpowiedniejszy (wzgórze, stok, czy dolina lub płaszczyzna) ?

Wi.

; 7,00

1.A50

ШШЩ,

GRZBIET TERM

»■в®

'«"«Sur*

...

f-

<a

ll

'if

,it as,a>

!!

zoo $o

!>■ '

i s ю to X 35 byr.

Fig. 20. Rozwidlenie ulicy. W osi ulicy najszerszej umieszczono budowlę o wielkich formach.

Fig. 19. Dekoracja ulicy zapomocą monumentalnej bramy, ustawionej u skrzyżowania ulic w najwyższym punkcie niwelety. Brama będzie dobrze widoczna z ulicy głównej i z bocznych. Strzałki wskazują kierunki spadku ulicy.

3. Jakie

będą potrzeby komunikacyjne (kolejowe, lotnicze, drogowe, wodne, tramwajowe, piesze itp.)?

4. Jakie budynki i urządzenia publiczne będą niezbędne (szkoły, bibljoteki, kościoły, domy ludowe, place i hale targowe, dworce kolejowe, promenady, ogrody, pasma zieleni, boiska sportowe, lotnisko, pole wyścigowe, koszary, szpitale, rzeźnie itp.)?

Wybór gruntu pod nową dzielnicę, powinien być oparty na szczegółów ein zbadaniu (słoneczność, kierunek wiatrów itd.). W warunkach trudniejszych lub skomplikowanych, całego szeregu cennych wskazówek będzie mógł udzielić geolog (wytrzymałość gruntu, nachylenie warstwą usuwisko, stosunki wodne pod powierzchnią ziemi, wychodnie warstw wodonośnych itp.), hydrolog, leśnik i praktyczny architekt.

к o-

Przy układaniu nowej sieci dróg starać się należy, aby ar te ryj munikacyjnych było jak najmniej, tyle tylko ile dla wygodnego połączenia z istniejącemi częściami miasta i przyszłemi sąsiedniemi dzielnicami będzie potrzeba i aby te arterje były jak najrzadziej poprzecinane ulicami poprzecz-nemi (co 200—300 m). Położenie ulic mieszkaniowych dostosuje się do potrzeb bloku budowlanego (fig. 10—12).

Przy studjowaniu kształtów terenu należy baczną uwagę zwrócić na punkty na danym obszarze najwyższe, jako miejsca nadające się prze-dewszystkiem n a c z e n i e wielkich i wyniosłych dzieł architektury. O-gólne hasło możnaby sformu-łowac w ten sposób : W z g ó rz a nie powinny być obniżane, ani doliny zasypy-wane.

p o m i e s z-

.Ol GL

Шх

itll

16.00

ZOO,

NT'

Badanie najniższych punktów danego terenu łączy się ściśle ze sprawą odpływu wód opadowych i z kanalizacją.

O 5 10    20    30    40 SOm

Nadto trzeba pamiętać o wytworzeniu łączności optycznej między poszcze-gólnemi dzielnicami miasta, tak aby nowe drogi i pasma zieleni kierować na wieże, górza i sylwety wybitnych budynków w starem mieście, a nawzajem nowe kościoły i inne gmachy ustawiać tak, aby były korzystnie ze starego miasta widoczne. Na fig. 11 oznaczono dwunastu strzałkami te

Fig. 21. Zamknięcie widoku ulicy bocznej za-pomoca budowli publicznej. W przecięciu się obu ulic wysepka bezpieczeństwa, rozdzielająca oba kierunki ruchu.

13

13

11

Г

I®

części ulic, których zamknięciem optycznem będzie projektowana wieża kościelna.

Projekty regulacyjne, dotyczące przebudowy i rozbudowy miast, powinny być dostosowane do siły finansowej danej osady. Miasto zamożne może d la celów ko- mami o jednakowych długościach frontu. Kąt wi-munikacji i dla wielkiej dzenia a jest dwa razy wiSkszy nii к**‘ P-architektury

tacyjnej wyburzać setki domów, wielkim kosztem przekładać przewody podziemne i w najcudownieszy sposób przetwarzać całą dzielnicę. Natomiast dla miast mniej zamożnych pożyteczniejszym będzie projekt nienajdoskonalszy, ale dający się zrealizować stosunkowo niewielkiemi kosztami, niż plan wprost idealnie

reprezen-

3 i

WMJ,,

mmk

Fig. 22. U lica krzywa i prosta, zabudowane do-

dobry a wymagający wydatków ponad wszelką możność gminy. U nas średnie i mniejsze miasta w bardzo przeważnej liczbie nie rozporządzają obfitemi środkami finansowemi. Baczej podpadają pod kategorję ubogich. Jednak przy odpowiedniej umiejętności, dobrej woli i wytrwałości można mimo nawet bardzo słabych środków pieniężnych na podstawie celowo obmyślanych planów osiągać rezultaty wcale doniosłe.

'///////z.

/;■    .--z'

О Ю го 30    40    5От

odcin-

Fig. 23. Uliczka о jezdni krzy wol inij ne j a ścianach składających sie. z ków płaszczyzn pionowych zestawionych pod kątami prostemi.

>/

/ „

11

7>

[/ '

//

»/z

’O

/-

Щ'\\У

6/ %*

/i

//

F'ig. 24. Promienie słońca w ulicy krzywej padają pod rozmaitemi kątami na po

szczególne fasady domów; stąd różny stopień ich naświetlenia, co podnosi malowniczość widoku.

Fig. 26. Dostosowanie ulicy do układu parcel. Linijki złożone z kresek i kropek oznaczają układ parcel. Stosując ulicę prostą (kreski grubsze), nie sposób uniknąć żmudnych komplikacyj w podziale parcel. Narzędziem o wiele sprawni ej szem jest ulica krzywa. Jednak przy trasie najważniejszych arteryj komunikacyjnych nie sposób, oczywiście, uwzględniać szczegóły tego rodzaju.

II. Elementy miast.

Gdy się przypatrzymy mapie miasta, spostrzeżemy, że ono leży wśród wielkiej przestrzeni niezabudowanej i że składa się z sieci ulic po rżanych miejscami wwęzły ulic lub w place, dalej z domów zgrupowanych w bloki, z pasm ogrodowych, parków, boisk sportowych i tarzy, które obejmujemy ogólniejszem mianem zieleni, oraz z powierzchni wody w formie rzek, stawów, jezior lub morza, względnie portów lądowych i morskich. Wszystko to, ulice, węzły, place, zieleń i woda są elementami miast.

rozsze-

cmen-

Ä1L

Nadto spostrzeżemy urządzenia kolejowe: dworce, stacje i tory, gościńce i drogi automobilowe, które są łącznikami jednych sad z drugiemi. W większych miastach znajdziemy też lotniska i tory ' j ścigo w konnych, cyklistycznych i automobilowych.

1. Ulice.

nawierzchni ulic miejskich poświęcone są w to-

Sprawie gościńców oraz lie I. Podręcznika inż. rozdziały na str. 80 do 108 („Drogi“) i od 108 do 127 ,Ulice“), do których dodaję następujące uwagi:

1. Na częściach gościńców zbliżonych do rogatki miejskiej I—6 km) panuje stosunkowo znaczny ruch, dlatego należy dążyć do urzą-

.i

!Tlö~Ttr~&-%rhmП

-л h

fi jaw

.....

-ęSŹ*’

XÆ w

.......

......j_______

[c

i________

OJ"

Li

44

7s

■U;..

^.

Fig. 26. Dostosowanie ulicy do ształtu terenu zapomocą ;trasy rzy wolinijnej. Gdy ulica długa, stok stromy i pofałdowany, wypadnie ikże i ważną ulicą komunikacyjną założyć w formach giętych.

Fig. 27. Ślimak w ulicy Karowej w Warszawie, założony na silnie pochyłym stoku odcinającym górną część miasta od Powiśla. Forma ta da się pożytecznie stosować przy przyczółkach mostowych do połączenia ulicy górnej z nadrzeczną. Wysokość stopnia, który się da pokonać zapomocą takiej konstrukcji, wynosi 6—20 m.

zania tam poza korpusem drogowym placów składowych na szuter, do akładania deptaków lub chodników na zewnątrz rowów przydrożnych i do Losowania trwałych, niepylnych nawierzchni.

2.    Nowością w budowie gościńców są drogi automobilowe. Są to asma czternastometrowej szerokości, trasowane w długich linjach prostych, lałemi spadkami i promieniami łuków kilkasetmetrowemi. Skrzyżowania

kolejami i gościńcami wyłącznie zapomocą mostów. Nawierzchnie beto-owe powleczone asfaltem. Drogi takie są bardzo kosztowne. U nas mogłyby yć zastosowane tylko w wypadkach i warunkach zupełnie wyjątkowych, p. pod Warszawą i na długości niewielu tylko kilometrów.

3.    Ponieważ z prac ulicznych najwięcej pieniędzy pochłania • udowa, utrzymanie i czyszczenie jezdni, przeto należy to pasmo dicy dymensjować zawsze jak najoszczędniej. Dla ruchu wozów w je-.nym kierunku wystarczy jezdnia o szerokości 2,20 m, w obu ’kierunkach ,60 m. Przez jezdnie 6,00, 7,00 i 7,50 m szerokich da się już wcale znaczny uch przepuścić. (Po Old Broad Street w Londynie przy 8,34 m szerokiej ezdni przejeżdża na godzinę 535 pojazdów, przez Londonbrige po 10 m zerokiej jezdni nawet 2100). Dla spokojnej ulicy o dwu torach tramwa-owych wystarczy z reguły jezdnia 8,5 w, dla ruchliwszej 10 m szeroka.

17

VII

Prócz względów oszczędności w budowie, utrzymaniu i czyszczeniu jezdni przemawia za budowaniem ich o szerokości jaknajwęższej oraz za zwężaniem

jezdni istniejących, większy porządek ruchu, który panuje na jezdniach wąsko ujętych i związane z tern większe bezpieczeństwo 'L pojazdów i ludzi pieszych podczas przechodzenia przez jezdnię. W ulicach, założonych w wieku XIX. i XX. znajdujemy z reguły jezdnie za szerokie. Próby zwężania jezdni we Lwowie i w Stanisławowie oraz w niektórych miastach mniejszych, dały rezultaty doskonałe. Żadnych spiętrzeń ruchu nie zauważono.

—> Д.,

200m

'R7°'

fi

•fff.

AMB= 1,05. AB CUD +DWL.= 1,05 CDE

Fig. 28. Wydłużenie silnego łuku w porównaniu do cięciwy jest tak małe,że wpraktyce, szczególniej dla ruchu automobilowego, nie może wchodzić w rachubę.

cT~50 ' m

рЫЛ/Г)-_

□ °D

o.

WAWEL

•.V

KATEDRA

'/SC

I

-s

(Fig. 29. Uljica Grodzkja w Krakowie. Historja rozwoju tej ulicy wypisana jest w jej urozmaiconych formach. Jako kompozycja artystyczna, jest to jedna z najpiękniejszych ulic świata. Twory tego rodzaju zasługują na najtroskliwszą ochronę. W kompozycjach nowoczesnych nie należy jednak takich wzorów naśladować bezpośrednio.

Stąd zasada : przy projektowaniu przekroi nowych ulic i przy odnowie starych nawierz-^ chni należy zawsze skrupulatnie .... I , zdać sobie г ‘

~ *I ,J₇₀ odpowiednie "    I jezdni nie da się uzy

skać pewnych oszczędności zarazem powiększyć bezpieczeństwa ruchu, oraz zyskać pasma, które pokryte trawnikiem lub obsadzone drzewami, mogą znacznie podnieść piękno ulicy i być Fig₍. 30. Niweleta wklęsła ulicy potęguje wra- rezerwą na ewentualne rozsze-żerne odległości i przyczynia się do dodatniego rżenie jezdni W przyszłości, gdy szacowania wielkości i domów w osi ulicy stoją- . / r ,    t • ta

cych (podobnież ulica o ścianach zbieżnych). Niwę- g§sl°sC ruchu wzrośnie (hg. 16). leta wypukła robi ujemne wrażenie garbu, utrudnia Szerokość jezdni powinna byc komunikację i przysłania dolne części budynków, dostosowana do ilości ruchu Estetycznie rzecz biorąc średnio dobrą jest ulica    ‘    .    .    .    .    ,

o jednolitym spadzie; jednak pod względem koniu-    mo^e S1§ zmieniać

nikacyjnym jest ta właśnie najlepszą.    W obrębie poszczególnych ulic.

20    40    60 в0 100    120

1!

V//Z////////////ZZZZZ/zZZ.

sprawę, czy przez zwężenie

Na baczną uwagę zasługuje typ przekroju poprzecznego L : 112 na str. 108 Podręcznika (w dziale „Ulice“), który może być z pożytkiem stosowany na podrzędnych ulicach zdała od śródmieścia.

It

6J0 900 6J0

I 22,00

:.500

%iOO "1

#Jf /i

inż. Stanisław Naszkiewicz.

III. Projekt scaleniowy.

II. Likwidacja stosunków dzierżawnych i służbowych przy parcelacji.

H2 — К Bi sin ßj

115

III. Ilości odpływu kanalizacyjnego.

=S*f=S

Wysokość tę, zwaną wysokością ciśnienia gospodarcz

к I#2 — (H — s)2}

Przekrój A-B

linja ciśnienia hydrostatycznego

Prostki i kształtki, po dokładnem oczyszczeniu z p

Normalne proste rury kołnierzowe

ФТ

I. Kamienie natHralne.

Tymczasowe przepisy, dotyczące prób wytrzymałości betonu,

VII. Materjały pomocnicze.

Tablica Ш.

Ш fl ща Д nwn о nwn п nwn и

PI

Otwory i łuki.

!■

Polepy i posadzki.

Szerokość chodników wzdłuż jednostronnego szeregu

Po wybudowaniu fundamentu pod młot na głowicach pa

f inż. bud. Marjan Dolnicki,

II. Dźwigary złożone

inż. dr. Jan Bogucki,

Tablica III.

\t5

Cięcie żelaza zapomocą tlenu.

0 = V°2s + °\r. •

g dobieramy w granicach sm—ziol (l -rozpiętość belki )

-i)

a ft

Budynki fabryczne.

Można to uwzględnić, przyjmując w obliczeniu stosu

Ą,

#Jf /i

Ш /i

Г-1

Fig. 31. Skrzyżowanie ulic nieregularne, z odpowiednio ułożonemu linjami krawężników.

mmmmm

■V:’v

“ШЮ-

Dl

та łft\:feUo У V СУ- -ЙП -i cl.

4 CE

тШШШтщ )> UTj

ттШшшШ

Ér

О 5 Ю 20 ЭО *0    50т

Fig. 32. Skrzyżowanie ulic z przesunięciem osi ulic bocznych.

o lekko

4. Zachowując zasadniczo pospolity przekrój poprzeczny ulicy wypukłej jezdni i chodnikach opartych o krawężniki, powinno się pamiętać, e zapomocą asymetrji przekroju poprzecznego, oraz przez stoso-ranie ramp, skarp lub schodów wzdłuż i wpoprzek ulicy, przez agodne odchylanie powierzchni trawnika ku jezdni, lub od jezdni ku cho-

19

96*

dnikowi i przez odpowiednie umieszczenie chodników da się zawsze ominąć trudności, które często powstają przy schematycznem stosowaniu przekroju „normalnego“ (fig. 17).

ł-fH-!-H-1-f

О 5 Ю    20 30 АО 50т

i ï «il i

гни

5?_____

,Я:'

3 в■а».

шщ

ię

if

Big. 33. Skrzyżowanie ulic z przesunięciem osi wszystkich czterech ramion. Forma takiego skrzyżowania jest zalążkiem placu w i atrakowego'(por. fig. 44).

Ч«Ю? Л I ®

6)    Ql IO

^ _______

Xloo

I Щ I    TARGOWA I g ^

\    /    X    ........... •    '    ^ /$,

(jQsimv«

•V '

/.

*195.00

МШШ

à л IssssJl

5 "О а Ю го X 40    5От'

Fig. 34. Odgałęzienie ulicy ostrokątne z przesunięciem jej wylotu na terenie pochyłym. Droga dla pieszych jest skrócona zapomocą schodów w podcieniach. Na południe od hali targowej widzimy placykowate rozszerzenie. Koty określają ukształtowanie wysokościowe.

5.    Zmiana przekroju ulicy i układu pasm, nawet w obrębie jednego ciągu ulic może się walnie przyczynić do urozmaicenia widoku i upiększenia miasta.

6.    Ze względów ekonomicznych należy unikać projektowania ulic zabudowanych tylko jednostronnie, lub zupełnie nieobudowanych.

a) Lin je regulacyjne i budowlane.

Gdy gościniec, który na przestrzeni między osadami służy samej tylko komunikacji kołowej, a w bardzo małym stopniu i pieszej, wejdzie w granice osiedla, daje nadto fronty domom i staje sie ulica. Dwa

пга

4 п

НпГТРГ

пт

1'

aà L

Fig. 36. Stary Kynek w Poznaniu. Mieści on stary i nowy ratusz, od-wach i trzy płytkie bloki złożone z małych kamieniczek. Podobnie przed stu laty był zabudowany rynek krakowski, lwowski i warszawski (por. fig. 29).

Fig. 3^. Wycinek z mapy „Starego Miasta“ w W ar-g za wie. Wąziutkie, krzywo-linijne ulice z uskokami charakteryzują miasto średniowieczne. Stromy teren wymagał założenia schodów w uliczkach wiodących ku Wiśle.

it

2om*

■A",

11

v OGRÓ'p\ &oä. PRYWATNY

;    J./5Î

8    5,5of

o)

•Ф-

~6,00VBRÓD PRYWATNY

/4

' 0    10    20    30    40 . 50m

Fig. 37. Bozgałęzi enie ulic z przesunięciem osi. U zbiegu obszerna wyspa bezpieczeństwa, ochroniona od najeżdżania trzema kamiennemi słupami. W środku wyspy

kandelabr.

vięc czynniki wzajemnie od siebie niezależne staja się podstawą decyzji ;o do wymiaru szerokości ulicy:

1.    potrzeby komunikacyjne ulicy,

2.    wzgląd na dopływ światła i powietrza do domów.

W rezultacie dla oznaczenia ulicy w planie mamy dwie pary linij fig. 18). Z tych jedna para odpowiada potrzebom ruchu i określa szerokość ilicy, a nazywamy ją linjami regulacyjnemi. Druga zaś para wyznacza fronty domów i ich rozstęp, podyktowany względami zdrowotnemi, a nazywamy ją linjami budowlanemi.

Ta druga zależy od wysokości budynków i stopnia uwzględnienia postulatów higjeny.

Linje, oznaczające zasięg budynków wewnątrz bloku, nazywamy linjami budowlanemi wewnętrznemi.

Rozstęp linij regulacyjnych musi być tak dobrany, aby się w nim pomieściła suma szerokości wszystkich pasm (jezdnie, chodniki, pasma tramwajowe, ścieżki dla cyklistów, dla konnej jazdy oraz rezerwa na przyszłe rozszerzenie jezdni). Ze względów oszczędności powinien on być z reguły jak najwęższy. Jedynie w ulicach ozdobnych, spacerowych, reprezentacyjnych, możemy hojnie szafować powierzchniami chodników a nadto dodawać szerokie pasma zieleni, drzew i kwietników. Rozstęp zaś linij budowlanych powinien być możliwie najszerszy, przyczem w nowo projekto-

TI

годе-* p

г?

Л60

Г .ч й

®й

460

ämAI'¹.........,,,я

5~0

20    30 *iO 50tr

Big. 38. Odgałęzienie ulicy z podziałem kierunku ruchu zapomocą wyspy bezpieczeństwa wymagającej placykowatego rozszerzenia wylotu ulicy bocznej.

wanych ulicach handlowych szerokość (s) ulicy nie powinna być w żadnym razie mniejsza niż dopuszczalna wysokość domów (w), które przy projektowanej ulicy będą ustawiane (s > w). W ulicach mieszkaniowych stosunek to : s nie powinien być mniejszy jak 1 : 1¹/₂, przy zabudowaniu willo w em nie mniejszy jak 1 : 2, przy dworkowem 1 : 3 lub 1 : 4. Wogóle jak najwięcej.

Nadmiar, nadwyżka rozstępu linij budowlanych nad rozstępem linij regulacyjnych może być albo włączona do ulicy jako pasmo zieleni (trawnika lub zadrzewionego deptaka) albo też pozostawiona w obrębie bloku jako ogródki przed frontami domów (fig. 18). Te pasma zieleni i ogródki mogą tworzyć rezerwę gruntu pod przyszłe ewentualne rozszerzenie ulicy.

Jeżeli rozstęp linij regulacyjnych wypada szerszy niż rozstęp domów, powinny domy zostać rozsunięte, ale też z pożytkiem dla kasy miejskiej mogą być stosowane podcienia (fig. 18). Najczęściej trafi się taki przypadek przy regulacji zabytkowego śródmieścia.

Racjonalnie dadzą się podcienia zastosować także do rozszerzenia ostro-kątnych naroży ulic (fig. 42) oraz jako czynnik ozdobny i praktyczny przy kształtowaniu nowoczesnych placów handlowych (fig. 43, 45 i jako wzór 48), pasażów (fig. 15 i 34), zamknięć ulic (fig. 19 i 39) i budynków publicznych (Sukiennice krakowskie, fig. 29).

Niezmiernie ważne jest rozróżnienie ulic komunikacyjnych, służących przedewszystkiem ruchowi, i mieszkaniowych, które są przedewszystkiem dojazdami do domów. Urządzenie pierwszych odnośnie do szerokości poszczególnych pasm, wyboru najtrwalszej nawierzchni, budowy przejść i kolei podziemnych i na wiaduktach oraz prowadzenia ruchu, jest ciężką troską miast miljonowych. W miastach zaś średnich i mniejszych obawa, że ruch w przyszłości wzrośnie do jakiejś ogromnej miary, w obecnych wa

if

Ä-

‘V

wg

i*

î-

Üé

\    Ч\\    \.

Joofïao

1?оо

-4-1-1

20    30    40т

\N

Fig. 39. Węzeł ruchu o ośmiu ramionach. Oszczędność w wymiarach jezdni. Rozmaite kształty naroży. Pasmo spacerowe nad strumieniem połączone z mostem zapomocą schodów.

runkach wydaje się wielce przesadną. W ulicach mieszkaniowych szerokość jezdni powinna być wszędzie ograniczona do najkonieczniejszego minimum.

b) Kształt ulic.

Ulica prosta, tj. o osi prostej i równoległych do niej linjach regulacyjnych i budowlanych, o szerokości stałej lub zmiennej (rozszerzenia) wywołuje wrażenie estetycznie dodatnie, gdy nie jest zbyt długa (maximum długości wynosi mniej więcej 20-krotną szerokość), gdy jest harmonijnie obudowana i gdy jest u obu końców zamknięta interesującym widokiem (fig. 19, 20, 21 i inne), a przedewszystkiem dobrą architekturą.

Naogół jednak ulice proste tych warunków nie spełniają i przyczyniają się często do monotonji miasta.

Przez ulice krzywe (fig. 4, 8, 22, 28) rozumiemy te ulice, których linje budowlane tworzą bądźto zarys gięty krzywolinijny, bądź złożony z linij prostych, łamanych (fig. 23) albo wreszcie kombinację linij prostych, krzywych i łamanych. Kąty w dukcie prostych linij budowlanych i regulacyjnych

ca>J r.

KU

Fig. 40. Ostrokątne Jna-roże kamienicy ścięte symetrycznie linją wklęsłą.

Fig. 41. Ostrokątne naroże kamienicy ściętej od strony ulicy ważniejszej dotkąta prostego.

111

nr ii i

mmmmi, IIP

20    30    40 SOm

Fig. 42. Ostrokątne naroże domu rozszerzone zapomocą podcieni i przez zabudowanie zewnętrznych pasm ogródkowych. Układ taki umożliwia założenie podwórka w domu narożnym.

za

należy zaokrąglać lukami (fig. 13, 15 i liczne inne), lub stosować oryginalne formy (fig. 34, 45). W każdym razie powinno się unikać kątów tępych. Osobną klasę form ulicy tworzy układ prostolinijny o zbieżnych ścianach domów. Te przyczyniają się do spotęgowania oceny oddalenia. Stądto budynek stojący wylotem ulicy zwężającej się wydaje się większym niż jest w istocie. Za stosowaniem ulic krzywych przemawiają następujące argumenta:

1. wklęsła linja budowlana zwraca ku widzowi cały szereg fasad w ten sposób, że się każdej z nich wogóle i w szczegółach można przypatrzeć (fig. 22, porównanie kąta widzenia a i ß). Podobnież ruch pojazdów w ulicy lekko krzywej jest przejrzysty, przeto w naszych stosunkach bezpieczniejszy. Linje dachów, okien i gzymsów u к ł a-dają się w różne malownicze ugrupowania, zmieniające się w miarę posuwania się widza po ulicy, przyczem rozmaita intensywność oświetlenia (fig. 24) przyczynia się do zwiększenia piękna widoku;

2. zapomocą ulicy krzywej można się w wysokim stopniu dostosować do układu parcel (fig. 25), do giętego brzegu wód lub zarysu dróg żelaznych oraz do kształtu terenu (fig. 26); znaczne różnice wwysokości terenu dadzą się pokonać w obrębie stosunkowo niewielkiego obszaru zapomocą t. zw. „ślimaków“ (fig. 27), na stoku zaś rozleglejszym przez zastosowanie serpentyn; nadto można uniknąć przecinania gruntów zbyt kosztownych lub trudnych do uzyskania, np. cmentarzy, budynków za-

шшшв

‘M

il !

ВШвш».. шш

’,6/SO    !

- r.-^v ЬОО —    - -

'S

Ь,60

S?

> I    »■«■■■■    I    I >    t «    t_ <

5 0 Ю    20    30    40    50m

/Ж

Fig. 43. Placowe rozszerzenie załóż

one u zbiegu czte reell ulic. Widoki z ulic zamknięte budynkami.

bytkowych lub kościołów, oraz uzyskać sporo oszczędności na robotach ziemnych i budowlanych i uzyskać pożądaną wysokość progów domowych ; można wygodnie przejść z jednej ulicy na drugą do tamtej równoległą, uzyskać prostokątność parcel przy wlocie na inną ulicę (fig. 23); przy ulicach z jednostronną wystawą domów północną można przynajmniej część domów zwrócić przecież trochę ku zachodowi lub wschodowi;

3. hulanie wiatru w ulicy krzywej jest mniejsze.

Wydłużenie ulicy krzywej w porównaniu z prostą jest minimalne, wszak spory łuk o kącie środkowym 60° jest zaledwie o 5°/₀ dłuższy od cięciwy (fig. 28).

Fig. 29, przedstawiająca zarys ul. Grodzkiej w Krakowie, daje nam doskonały przykład urozmaiconego duktu linij budowlanych w mieście średniowiecznem.

Krzywizn należy używać łagodnych (silne skręty w ulicach ruchliwych bywają niebezpieczne dla ruchu), o dowolnym kształcie, byle dostosowanym do potrzeb danej ulicy. Łuki kołowe, jako jednostajne, dają efekty mniej urozmaicone od zarysów o zmiennej krzywiźnie.

W planach, obejmujących większe obszary, należy obok ulic giętych o urozmaiconym przebiegu linij regulacyjnych stosować także ulice proste

i—t—I—i-1-i-1-1

5 O 5 Ю    20 . 30 . 40    5Cm

Ш//,.

__L_

55

M&5P

Im

Rb

9ioo

Fig. 44. Węzeł ruchu rozszerzony w formę zbliżającą się do placu.

I¹"

i!"

TEATR

(50? '

900

20,00

Si:

;■..

!

::

1Ш

штш

'i;:

!!

w::ł

n'

tp

Г J-¹

|ł,i

“i:;0 ł !;!' °

«À'Hl

П 5 10

"го jo ад"

5Om

i«::!»

35.00

ł’ig. 45. Plac asymetryczny położony przed budynkiem publiczny'm, Szeroki wlot do ulicy transytowej u je. ty obustronnie w podcienie.

odpowiednio do celu i warunków. Przedewszystkiem arterje transytowe pierwszorzędne powinny się zbliżać do układu prostolinijnego i umożliwiać sprawność ruchu szybkiego (automobilowego) i gęstego.

O ile chodzi o argumenty estetycznej natury za ulicami prostemi i krzy-wemi, to gusta epoki przechylają się naprzemian w tą i tamtą stronę.

Obecnie pod wpływem automobilizmu linja prosta, ściśle architektonicznie ujęta, zyskuje znów coraz więcej zwolenników, jednak i przymioty ulicy krzywej zachowują w znacznej części swą wagę.

Niweletę ulicy w profilu podłużnym należy zakładać albo w linji prostej o jednostajnym spadku albo w linji wklęsłej. Strzec się trzeba linji wypukłej, która, jakby garb, robi wrażenie estetycznie ujemne (fig. 30). Jeżeli już garbu uniknąć nie pudobna, należy go ukryć, zamaskować przez skręt, (fig. 31), uskok (fig. 32 i 33) lub rozwidlenie ulicy (fig. 20) przez zmianę szerokości ulicy, układu pasm ulicznych i odpowiednie zadrzewienie albo przez ustawienie na grzbiecie budynku, łuku triumfalnego (fig. 19) itp.

Prócz ulic dostępnych jednostkom ruchu wszelakiego rodzaju ważną rolę w planie miasta odgrywają ulice przeznaczone wyłącznie dla ruchu pieszego. Są to albo wąskie pasma między parcelami wolne (fig. Ili 12) lub przesklepione (fig. 34) albo uliczki zamknięte dla ruchu kołowego (fig. 35 i 36), pasaże (fig. 15) lub wreszcie pasma zieleni (fig. 11 i 12). Tworzą one cenne uzupełnienie sieci komunikacyjnej miejskiej i są przedmiotem coraz większej uwagi projektantów. Na terenie spadzistym mogą być stosowane schody : obawa gołoledzi jest przesadna (fig. 34, 35 i inne).

Jako motyw architektoniczny mają schody wartość pierwszorzędną.

im,

Ш Ш jr

18 »ml

Lm i < V

T* i%*«*j*» чй

CU

''Li

SB

ЮЛ!

p~xJ ,jB=Sju

»>

-Л

-I:

ifcl Ю

O ile w planie ogółowym nie jest przewidziane utworzenie w danem miejscu ulicy komunikacyjnej, można zastosować ulicę „ślepą“, nieprze-jazdową (fig. 11, część północna koło cmentarza, fig. 27 i 35), przy której;’Fig. 46. Sytuacja Kościoła i placu zwykle da sie grunt budowlany, bez św. fi Otrą w Rzymie. Wspólna oś jest szkody dla ogółu, korzystnie zużytko-

wac. Koszt budowy i utrzymania ulicy    zaś fontanny,

wypada z reguły niższy, niż w ulicy

przejazdowej i obciąża tylko adjacentów a nie kasę miejską, ciche, nadają się one na mieszkania dla ludzi inteligentnych.

tir

Jako ulice

2. Węzły ulic.

Odgałęzienie ulicy (fig. 16, 18, 21, 34, 37 i 38), rozwidlenie (fig. 16, 20), skrzyżowanie ulic (fig. 19, 31, 32 i 33), lub skupienie większej ich ilości w jednem miejscu (fig. 39) nazywamy węzłami ulic. Jeżeli w węźle łączą się arterje ruchliwe, należy z całą starannością zapobiegać spiętrzeniom ruchu i niebezpieczeństwu najechania, a to przez rozważne zaprojektowanie wygodnego połączenia pasów komunikacyjnych, oraz zastosowania wszelkich urządzeń ułatwiających sprawny przebieg ruchu kołowego i pieszego, jako to: rozwidlenia jezdni (fig. 32, 38), wyspy bezpieczeństwa (fig. 21, 33, 37, 39), deptaki i perony tramwajowe (fig. 39), przejścia podziemne (fig. 39).

Oczywiście zasada jak najdalej posuniętej oszczędności w wymiarach jezdni obowiązuje także i przy tego rodzaju konstrukcjach.

Węzły ruchu z natury rzeczy nie są powierzchniami przeznaczonemi na gromadzenie i zatrzymywanie się ludzi na miejscu, ale przeciwnie na jak ' najszybsze mijanie się ich i rozjeżdżanie się pojazdów. Dlatego nie trzeba węzłów ruchu czynić miejscami ekspansji architektonicznej, ani ustawiać w nich pomników, bo przechodnie nie mają tam ani czasu, ani możności podziwiać ich piękno.

• Ulice komunikacyjne miast wielkich przedstawiają obecnie dla nauki budowy miast problemy bardzo ciężkie, powikłane i nie rokujące bliskiego rozwiązania. Trudności te wzrastają wprost katastrofalnie na węzłach ulic.

Odgałęzienie ulicy prostokątne (fig. 21) z reguły nie sprawia projektantowi trudności. W ulicach spokojnych można przy wylocie stworzyć dla urozmaicenia widoku rozszerzenie (fig.,38), na którem się da pomieścić pomnik. Ważne jednak jest odcięcie rzeźby od widoku głębokiej ulicy przez ustawienie odpowiedniego tła architektonicznego. W ulicach ruchliwych może takie rozszerzenie, oczywiście bez pomnika, spełniać zadanie ułatwienia przejazdu przez podział ruchu pojazdów na dwie oddzielne strugi jednokierunkowe.

ГУ

I .1

«ишак

'Akii/ J i i

Fig. 47. Widok kościoła i kolumnady otaczającej plac św. Piotr|a w Кzymi,e,

wzięty z ukosa.

Naroży rozwartokątnych i prostokątnych ścinać nie należy. Jeżeli chodzi o udogodnienie ruchu pieszych po chodnikach, można w narożu zastosować prostokątne wycięcie (fig. 19,33,34 i inne), umieścić jedno lub więcej przęseł podcieni (fig. 19, 38), albo naroże zaokrąglić podobnie jak naroże po lewej stronie u góry na fig. 39. Natomiast przy odgałęzieniach ostro-kątnych nie sposóh obejść się bez ścinania naroży, bo pełne ich zabudowanie jest w wysokim stopniu nieekonomiczne. Dawniej kształtowano naroża symetrycznie wedle linji prostopadłej do dwudzielnej kąta (fig. 36. 40, 42) i potem było modne wprowadzanie kąta prostego od strony ulicy o większym ruchu i rozwartego od ulicy bocznej (fig. 41). Podane tu ryciny zawierają mnogość przykładów rozmaitego formowania naroży. Fig. 34 okazuje, jak można uniknąć odgałęzienia ostrokątnego przez odpowiednie wygięcie ulicy. Skrzyżowania ulic o osiach przesuniętych (fig. 32 i 33) posiadają te przymioty, że widoki z poszczególnych ulic są dobrze zamknięte, natomiast, gdy przesunięcia są znaczniejsze mogą wyniknąć trudności komunikacyjne i dlatego skrzyżowanie tego rodzaju jest odpowiedniejsze dla ulic mieszkaniowych o małym ruchu, niż dla ulic komunikacyjnych.

Węzły ulic bywają często rozszerzane przez dołączanie znacznych obszarów zieleni przy narożu (fig. 43) lub we środku węzła, uzyskane przez odpowiednie rozchylenie jezdni (fig. 44). Twory takie są formami przej-ściowemi między węzłami ruchu a placami.

3. Place.

Szeroką przestrzeń, otoczoną budynkami i artystycznie ukształtowaną a dostępną komunikacji publicznej, przede-wszystkiem pieszej, nazywamy placem.

Ваш-

M\

ЦННЮН»

iw

ШШ

11

Fig. 48. Plac św. Marka w Wenecji. Kształt wysoce asymetryczny placu nie jest widzialny w naturze. Spostrzeże go dopiero ten, kto o tej asymetrji jest uprzedzony.

7/

àm^;|

Ш '

*<!

''1

If

11

:t

i S:

та

л з

.У

4§

НИ Uf8 ШгЛ

oj avRS t?

.2

- g.£8 as

~0 œ fä 'S J

111

И t№fi

W lllfljł

ь fg, f-g S*g «* ..

J ’S* я TS ® g я o?

£‘g| I e д Ü ^

-Is-

им;«

ts 'S £ o *« >

?8*Ша IJ §I¥ä« 1Ц1.йГ1

сЗ О О К £

Д c3 bß Рн О '(Я

• 2

3 ».

ьЬ §

s&

tF Ы

ä В

WP

in

M Ф и

SB

element spokoju, spoczynku, a wyloty ulic podporządkowują sie zwartym ścianom placu.

Wspólną cechą węzła i placu jest przestronne rozszerzenie powierzchni z reguły wcale znaczne w porównaniu z ulicą i to jest jeden powód, dla którego dotąd zwykle w literaturze i w praktyce nie rozróżniano tych dwu w zasadzie tak odmiennych elementów miasta. Druga zaś tego nieładu przyczyna leży w tem, że węzeł ruchu występuje niekiedy jako element wtórny i później wprowadzony, a spaja się często z dawniej istniejącym placem w jedną całość, tworząc kombinację, zwaną placem ruchliwym. Zewnętrzną cechą, która nam zwykle pozwala odróżnić plac od węzła jest — prócz wspomnianego zaniku wylotów ulicznych —    -

oprowadzenie ruchu kołowego wzdłuż jednej lub dwu ścian placu, a nigdy przez środkową część placu, jak to widzimy w węzłach ruchu, i przewaga wolnej, spokojnej części placu nad elementami ruchu (fig. 45).

ейЩ

JK§

¥ ь1

■’4'

OA

/l

0 PO

S więto-lie (Tar-

ifig. 50. duski w gowy). Sytuacja. Silny spadek na całej długości placu uniemożliwiał dotąd jednolite ukształtowanie architektoniczne. Podział na trzy wielkie terasy rozwiązuje Trudność. 1. Hala targowa z targowiskiem na dachu, 2. przestrzenie o-twarte, rozdzielone budowlą jednopiętrową mieszczącą sklepy.

Place są ośrodkami, na których lub przy których grupują się budy n ki w mieście najcenniejsze. Dlatego powinno się rozwinąć usilną staranność, aby fasady domów tworzących ściany placu były piękne i co jeszcze ważniejsze, aby tworzyły razem zespół harmonijny.

Harm on ja ta da się najprościej w naszej epoce uzyskać przez stosowanie jednolitej archi-tektoniki domów, równej wysokości ścian szczytowych, gzymsów i grzbietów dachów oraz używanie podcieni. Dawniej umiano uczynić jednolitym zespół fasad bardzo różnorakich.

Ze względu na kształt rozróżniamy place regularne i nieregularne.

L-И .д, ii. и f L.

¥ Я Л F.

111 т

11 у.    ,

Ml’,

i'

as®

r«LJ

Migi

иг

i;

i _________

Fig. Г)I. Tenże plac. Widok perspektywiczny na projektowaną terasowatą przebudowę placu. Na platformie średniej i dolnej projektuje się wodotryski.

są bogatą skarbnicą placów przeważnie nieregularnych, epoka zaś baroku i empiru celują planami symetrycznemi. Jedne i drugie mają estetyczne i praktyczne równouprawnienie podobnie jak ulice proste i krzywe, a to tem bardziej, że oko ludzkie niełatwo dostrzega nie-regularności wielkich powierzchni poziomo leżących. Np. plac św. Marka (fig. 48) trapezowy, stale wywołuje wrażenie ściśle prostokątnego. Do pewnego stopnia można to powiedzieć nawet o placu Marjackim w Krakowie (fig. 29 M). O ile są wprowadzane linje krzywe, należy stosować linje wklęsłe (fig. 46), unikać wypukłych. Wlot ulicy Grodzkiej do Rynku krakowskiego (fig. 29) tylko dlatego robi doskonałe wrażenie, że się daje oglądać ze znacznej od-

Miasta średniowieczne

/'/ A->—4-гН-—Ь...»

L О Ю 20304050T,

ШШ

г.Й

Ш.

_Ł,

4-4-

Fig. 52. Plac projektowany przed dworcem kolejowym w Kadomiu. Wyciągnięte w przód chodniki przed głównemi bramami mają ułatwiać dostęp i wyjście z dworca. Obszerne jezdnie zabezpieczają wygodny dojazd. We wschodniej części podjazd popod

tory kolejowe.

ległości. Formą placu najprostszą i najczęściej używaną jest prostokąt lub niewiele się od niego różniący trapezoid. Kształt trójkątny placu (fig. 49) jest niepożądany, zbliża się bowiem do rozwidlenia.

Figury 10—14 i 35, 36 oraz 43—56 przedstawiają rozmaite formy placów.

Terenowa forma powierzchni placu pożądana jest wklęsła lub wichrowata, mniej więcej o jednostajnym spadzie lub płaska ; wypukła zaś wywołuje wrażenie estetycznie ujemne. Place o silnym spadzie wymagają podziału na części o spadzie łagodniejszym i architektonicznego traktowania zapomocą murów podporowych, ramp i schodów, oraz odpowiednich budynków (fig. 50 i 51).

Najważniejszym przymiotem estetycznym placu jest jego zwartość, tj. taki układ ścian, że wylotów ulic się nie widzi, a plac robi raczej wrażenie zamkniętej, jak sala, przestrzeni. Uzyskaniu takiego efektu sprzyja stosowanie następujących wskazówek :

1.    Osi ulic kierować nie ku środkowi placu, ale wzdłuż ścian placu, i nie stwarzać pęków przecinających się w jednym punkcie.

2.    Łączyć z placem ulice krótkie, lub rychło za placem zmieniające swój kierunek.

3.    Kierować osie ulic na dzieła architektonicznie ważne, zarówno w stronę ku placowi jak i od placu na zewnątrz.

4.    Nadawać wylotom ulic szerokości niewielkie i łączyć ich osie poza placem.

5.    Obudowywać wyloty ulic portykami, bramami triumfalnemi lub budynkami (lig. 19 i 39).

Wnętrze placu nadaje się do wznoszenia budynków publicznych (kościołów, ratuszów, teatrów, hal targowych itd.) oraz pomników,

Мйи

Щх

>>■

«A

Ж

.К-:.-'-. ,

вп

1 I 1.1

î;( ¹

7,

Fig. 53. Widok tegoż placu z lotu ptaka. Oś placu kolejowego zazuaczona ścieżą, okolem, pomnikiem i monumentalną budowlą.

przyczem ale inne

zwykle nie sam środek placu bywa miejscem najwłaściwszem, miejsce, często asymetryczne.

Unikać należy ustawiania budynków zbyt smukłych i pomników zbyt drobnych na placach przestronnych. Na ogół biorąc, im mniejszy plac, im spokojniejsze a skromniej dymensjonowane i prostsze a drobniejsze tło architektoniczne, tern silniej przychodzi do głosu sam pomnik, nie przygłuszany przez sąsiedztwo. Przy ustawianiu pomników umiano w dawnych wiekach wybierać dla nich place niewielkie a na nich takie miejsca, w których pomnik panował nad otoczeniem (fig. 54, 55, 56 oraz 13 i 14). Późniejszy dość powszechny zwyczaj wznoszenia pomnika na środku (fig. 35, 46, 47 i 56) obszernego placu wymagał albo ogromnych wymiarów pomnika, albo redukował go do ozdoby placu mało wybitnej. Sztuka tworzenia pomników jest równie trudna, jak umiejętność efektownego ich rozmieszczania.

Przestrzec należy projektantów przed wznoszeniem samotnych kościołów, szczególniej „gotyckich“, na środku placu. Efekt wypada z reguły fatalny. Otoczenie kościoła niskiemi budynkami, lub połączenie z niemi w grupę, pozwoli stworzyć całość zwykle o wiele poprawniejszą, niekiedy wprost malowniczą.

Wymiary placów, reprodukowanych na dołączonych rysunkach, przedstawiają się następująco :

Tabela.

Długość w m

Szerokość w m

Powierzchnia w m²

Rynek w Warszawie (fig. 35).......

we Lwowie............

„    w Poznania (fig. 36)........

„    w Krakowie (fig. 29)........

Plac Marjacki w Krakowie (fig. 29 M)    . . .

Mały Rynek w Krakowie (fig. 29).....

Rynek w Głogowie (fig. 2)    ........

Plac Świetoduski w Lublinie (fig. 50 i 51) . .

„ Bernadyński we Lwowie (fig. 49)    . . .

„ przykościelny w Stanisławowie (proj.; fig. 10) „ prostokątny targowy w Stanisławowie (proj.;

%• 10)...... .......

„ trapezowy targowy w Stanisławowie (proj. ;

fig- 10)..............

„ dworcowy w Radomiu (proj. ; fig. 52) . ,

„ projektowany na fig. 43.......

U „ 44.......

„ przed teatrem (fig. 45)........

93

70

145

140

200

80

116

160

220

125

90

111

1&0

205

52

48

115

125

139

197

22

39

150

88

28 + 60

6500

18100

19500

39400

1800

4500

24000

19400

5500

112

128

80

145

61

56

45 + 77

10100

14100

9600

27000

3200

2700

7000

„ San Marco w Wenecji (fig. 48) . . . .

„ San Pietro w Rzymie (fig. 46 i 47) . . . „ San Giovanni e Paolo w Wenecji (fig. 54 i 55) „ Katedralny w Salcburgu (fig. 56+ . . . „ Ludwika Wiktora w Salcburgu (fig. 56 B) „ Mozarta „ Rezydencjonalny „ Kapitulny

175

340

58

76

44

Г)

(fig. 56 C) (fig. 56 D) (fig. 56 E)

102

118

1C4

58 + 90

13000

240

28

59

42

40

80

85 .

57000

1700

4500

1800

4100

9400

8800

Z przeglądu tych placów wynika, że skala wymiarów jest bardzo szeroka, że niekoniecznie największe¹ 2) place są najpiękniejsze. Między wymiarami placu a wysokością budynków, które go okalają, musi zachodzić harmonijny stosunek. Plac obszerny a obudowany nisko wydaje się pustym, plac mały obudowany wysoko wydaje się ściśnionym i maleje jeszcze bardziej.

Ze względu na cel użytkowy możemy wymienić place: targowe, spacerowe, dworcowe, ogrodowe. Każdy powinien stosownie do swego znaczenia i przeznaczenia być odpowiednio urządzony zapomocą następujących przedmiotów :

bruk rozmaitej barwy i wymiaru, chodniki, deptaki, krawężniki, trawniki;

kwietniki, krzewy i drzewa;

rampy dla pieszych i zajazdowe, schody,²) mury podporowe i terasy;

btudnie, wodotryski, baseny;

słupki odgraniczające pewne części placu, ogrodzenia, poręcze i balustrady;

latarnie, kandelabry, maszty na chorągwie; pomniki figuralne i architektoniczne (kolumny, obeliski, piramidy, wazonyibramy);

czekalnie,

kioski,

cbodkijpodziemne i nadziemne, tablice i walce anonsowe.

Urządzenie placu powinno celować harinonją wszystkich części składowych i pięknem ich formy. Strzec się przesady rozbijającej zwartą jedność placu, a używać form prostych a szlachetnych i ograniczać się tylko do ilości niezbędnej.

wy-

щр

4. Bloki.

Ю О Ю 20304050m

Fig. 54. Plac San Giovanni e Paolo w Wenecji. Nad kanałem. Pomnik markuje nieistniejącą ścianę placu, wskutek czego asymetrja placu nie wpada w oko.

Sposób zabudowania. Wymiary. Kształt.

Powierzchnie miejskie, przylegające wzdłuż całego obwodu do ulic, lub z jednych stron do ulic a z innych do szlaku kolejowego, brzegu wód, lasów, ogrodów, cmentarzy, pól lub jarów, nazywamy blokami.

Niewielka stosunkowo ilość bloków w mieście pozostaje wolna od budynków lub posiada je w skromnej liczbie i o niewielkiej powierzchni „

w porównaniu do całości bloku (boiska, lotniska, ogrody, cmentarze itp.). Przeważająca zaś liczba bloków mieści na swym obszarze liczne budynki, przedewszyst-

H-

11

Lii-XI

if

ЯМ Eg?

ЮОт

et»

I Je fl

Kg. 55. Wi|dok pomnika Colleo-niego na placu obok kościoła San Giovanni e Paolo w Wenecji. Potężna bronzowa postać kondotjera świetnie się rysuje na tle błękitów nieba.

Fig. 56. Grupa placów przy katedrze w Salcburgu. A. Plac Katedralny z figurą Matki Boskiej na kolumnie, B. plac Ludwika Wiktora, C. Mozarta, D. plac Kezydencjonalny, E. plac Kapitulny.

Idem mieszkalne. Pierwsze bloki nazywamy wolnemi, te drugie budowlane mi. Główną cechą charakterystyczną tych bloków jest sposób rozmieszczenia budynków na ich powierzchni: zwarty (dom do domu przylega ścianami ogniowemi fig. 15, 57), grupowy (po kilka domów

złączonych w rzędzie, przyczem grupy dwu domów nazywamy domami bliźniaczemi (fig. 12, 13, 58), luźny (domy wolno stojące, tj. nie stykające się żadną ścianą fig. 5, 18), lub mieszany (tj. będący kombinacją tamtych

PI

p.

ff

■i

lii

EMj

ши

ГХ1Ш

КЯШЙший

mm

Ш

El

f\

IzBl

Pi

[Ни

ЩШ

mmr*

u.

t³

«I

i i) i>

1 t

Ю 0 W X 30 40 Ют

Fig. 57. Wielki blok zabudowany systemem zawartym, z zastosowaniem uliczek prywatnych i zaklęśnieć frontowych linij budowlanych.

sposobów fig. 57 i 58). Prócz wymienionych rycin, rozmaite układy są przedstawione na figurach 29, 34, 36, 39, 42, 45, 46, 52 i 56.

Śródmieście, dzielnica handlowa i znaczna część mieszkaniowych okazują system zabudowania zwartego. W dzielnicach położonych przy obwodzie miasta i w podmiejskich oraz w przemysłowych panującą formą jest raczej zabudowanie luźne. Z reguły na linji od wnętrza miasta ku jego granicom widzi się budynki coraz rzadziej rozstawione i coraz niższe.

Wymiary bloków powinny być tak obierane, aby bloki dały się wygodnie i korzystnie zabudować, jednak z zachowaniem wszystkich postulatów higjeny, i aby niezbyt ograniczały swobodę w układzie sieci komunikacyjnej.

IC3

ft

I¹® 1 "gl apbfi

T:

li к

Uli

II

li

pi

[J

<#

m~Sk

«««? iiXQUiC

-i

il

4 t.

J Г{ООЕЕЗШ)

зйжз€Р§эч1дО

ТЗ

(га

Я) I

и-здЬагк:

t* гв <ь $

~ar

-чг

TT

5Om

« 0 ■& 20 JO 40

Fig. 58. Wielki blok obudowany willami i domkami bliźniaczemi. Wnętrze użyte dla celów ogrodowych, szkolnych i sportowych. Literą „A“ oznaczono parcele, których kształt pozwala na najliczniejsze nagromadzenie domków wzdłuż ulicy.

Wymiary bloków minimalne zależą od głębokości parcel, tj. obszarów tworzących poszczególne realności, maksy ma lne zaś od potrzeb komunikacji. Na głębokość parceli składa się wymiar głębokości b u d у n к u (12—16w?, w domach zaś ludności niezamożnej 8—10 да), podwórza (³/₄—2 wysokości domu) oraz ewentualnie ogródka od strony ulicy (przy-najmiej 6 да). Jeżeli wiec np. projektowana głębokość budynku wynosi 15 да,

jego wysokość 20 m a wymiar ogródka 8 m, to minimalna głębokość parceli wyniesie 15 m ³/₄ X 20 m -f- 8 m = 38 m, wymiar zaś bloku (2 X 38 =) 76 m. Bez ogródków otrzymalibyśmy wymiary 30 m i 60 m przyjęte powszechnie jako minimum, nawet dla parterowych domków. Głębokość parcel o zabudowaniu luźnem i dom-kami bliźniaczemi nie powinna być mniejsza jak 40 m. Poniżej minimum higjenicznego schodzić nie należy. Natomiast ze względu na oszczędność w budowie ulic należy się kierować ku górnym granicom. Jednak w dzielnicach handlowych, gdzie grunta sa bardzo drogie, trzeba będzie zejść poniżej wymienionej normy minimalnych wymiarów podwórza (tj. ³/₄ całej wysokości budynku), a to w ten sposób, że od całkowitej wysokości budynku potrąci się wymiar wysokości piętr dolnych, zajętych przez sklepy, składy, biura, kancelarje, wogóle przez pokoje nieprzeznaczone do stałego pobytu ludzi, a otrzymaną różnicę przyjmie się za podstawę wymiaru podwórza.

.J

iii h -V ' ił.

Fig. 59. Sposoby zabudowania bloku zbyt płytkiego. Gdyby się podobny blok obudowało wzdłuż całego obwodu, otrzymalibyśmy podwórko o wymiarach zbyt małych i natrafilibyśmy na ogromne rozwiązywaniu rzutu poziomego w lewej części budynku.

Jeżeli mamy zabudować blok zbyt płytki, powinno się to uczynić w ten sposób, aby knąć podwórek zbyt małych. Fig. 59 przedstawia różne możliwości w poprawnem rozwiązaniu takiego zadania.

Głębokość bloków fabrycznych wynosi 200 m i więcej. Bloki fabryczne wymagają starannego obsłużania środkami komunikacyjnemi lądowemi i wodnemi, a przedewszyst-kiem torami przemysłowemi do każdego podwórca.

Swoboda i bezpieczeństwo komunikacji w mieście wymaga, aby ulice, krzyżujące się z arterjami głównemi, leżały w odstępie jak największym, a więc przynajmniej około 200 — 300 m lub nawet nieco więcej, które to wymiary są wskazówką co do maximum długości bloków.

um-

trudności

przy

M

«00ч

dzielnicach miasta zewnętrznych, szczególnie fabrycznych, wymiar ten może być powiększony ponad 400 m.

Ewentualnym potrzebom ruchu pieszego J---——:--    ^

można zadość uczy- Fig- 60_ Zabudowanie frontu ulicy o wystawie pełnić przez przecięcie nocnej domami ułożonemi w zęby“, wskutek czego przeważna wielkiego bloku pasa-    część pokoi uzyskuje światło wschodnie i zachodnie.

żem (fig. 15) lub pasmem zieleni (fig. 12). — Ponieważ bezpieczeństwo komunikacji wymaga, aby ilość skrzyżowań ulicy głównej z ulicami bocznemi była jak najmniejsza, przeto bloki powinny swemi dłuższemi bokami przylegać do arteryj komunikacyjnych, a krótszemi do ulic mieszkaniowych, spokojniejszych.

-.ад

У ' r~

Ш îssssl

obrod wn*«

». ■ i    i w »

О Ю 20    30    40    50m

Szerokość parcel w budynkach zwarto obudowanych nie podlega ograniczeniom, z wyjątkiem parcel narożnych, które nie powinny mieć fron-

_______tów krótszych jak 20 m,

a to celem uzyskania wogóle jakiegoś podwórka, które oczywiście powinno się łączyć ze sąsiedniemi (fig. 18).

Przy zabudowaniu lu-źuem odstęp domu od granicy sąsiada nie powinien być mniejszy jak ³/₄ wysokości domu. Jeżeli więc na parceli ma stanąć willa 18 m długa a 10 m wysoka, szerokość parceli wypadnie 0,75 X 10 m -f 18 m + -j- 0,75 X 10 = 33 m. Znaczne oszczędności w długości frontu parceli i, co z tem związane, w koszcie ulicy, kanalizacji oraz przewodów wodociągowych, termicznych, gazowych i elektrycznych, dadzą się uzyskać przez stosowanie kształtu parcel, przedstawionych na fig. 58, z czem łączy sie przemienne ustawianie domów, to w pobliżu drogi, to znów w głębi parceli, bardzo

0-5 10    20    30 40 hm

⁴i

Ns

'-4

Fig. 61. „Piłowa“ linja zabudowania ulicy, dla uzyskania światła dla mieszkań. Układ „piłowy“ ułatwia zabudowanie

parcel ukośnych, bez przeprowadzania komasacji.

pożyteczne ze względu na maximum naświetlenia słonecznego, oraz minimum hałasów sąsiedzkich.

Podział bloku na parcele wymaga wielkiej staranności. Boczne lin je graniczne parcel powinny być prostopadłe do obwodu bloku, szczególniej przy zabudowaniu

гг

A.

8.

ЩЯ

я кШ

в pcæji iæj

4,!

о ю 20 To To â>

Fig. 62. Trzy sposoby zabudowania bloku. A. Niesumienne, ohydne wykorzystanie każdej piędzi ziemi, zabieranie światła sąsiadom i własnym lokatorom. B. Łączenie po-dwórz w większe całości (więcej światła, czystsze powietrze). C. Blok tak‘zabudowany daje lepsze warunki higjeniczne mieszkaniom podwórzowym, niż je mają mieszkania zwrócone do ulicy.

Fig. 63. Blok ostrokątny zabudowany higjenic»nie z zastosowaniem przerwy w obudowaniu bloku. Przerwa taka jest pożyteczna także i we wszystkich innych blokach. Zabezpiecza stałą wymianę powietrza podwórzowego (por. fig. 57).

zwartem. lakźe wewnątrz bloku należy unikać kątów ostry^ch w układzie granic, a wprowadzać kąty rozwarte i proste. Ustawienie budynków w obrębie bloków powinno być tak uskuteczniane, aby każde mieszkanie miało zabezpieczony dostateczny dopływ świeżego powietrza, światła i bezpośrednich promieni słońca i aby się dało dokładnie na przestrzał przewietrzyć.

Należy więc przy zabudowaniu zwartem unikać ulic biegnących ze wschodu na zachód, bo wtedy jedno pasmo domów ma fronty domów

<£>

•• о/

0J о-

••V

■P

'""Щ

W i Ibk • J

*>

с®/

<Ó0l

<è ф

/т

\'Ą

/ц

^ /*0Щч к

h;

■i

:7f:

cv

WM

40.73

W Шщ /

I* кШкШ /&Ш

■:Yj

v|

£4 ? C

Pig. 64. O gró dek publicz ny założony w'części ■ bloku w Stanisławowie. Układ ścież promienisty. W środku pawilon w kształcie świątyńki. We wschodniej części zajazd przed dom łączący się z pasażem. 1. Wodotryski, 2. stragany przekupniów, 3. wychodek podziemny. — Drzewa i żywopłoty.

zwrócone wprost ku północy. Takie zło można usunąć przez wygięcie ulicy (fig. 26) lub przez zastosowanie placykowatych rozszerzeń w ścianie ulicy wystawionej ku północy fig. 60, lub zastosowanie t. zw. „piłowej“

linji budowlanej, ustawiając fronty domów pod kątem 45—60° do osi ulicy, jak to na fig. 61 uwidoczniono.

Oba te sposoby posiadają wybitne walory artystyczne i mogą być z pożytkiem stosowane w większych kompozycjach architektonicznych, niekiedy dla podniesienia malowniczości lub monumentalności ulicy.

Dalej należy unikać ciasnych lub zbyt wysoko obudowanych podwórzy. Hasłem obecnej doby jest wprowadzenie jak najlepszych warunków higienicznych przedewszystkiem wewnątrz bloku, co się da uzyskać przez łączenie podwórz w jedną wolną obszerną przestrzeń (fig. 15, 62). Przy zabudowaniu luźnem da się uzyskać największe odległości między domami przez kolejne stawianie will lub domów bliźniaczych naprzemian w pobliżu drogi, to znów

■ i .4

Г.

шМШжше

■'S'.;

Ь, [ÂVV

1:1

Fig. 66. Schemat układu zieleni w mieście.: pasma okolne połączone smugami do-środkowemi. Dookoła miasta szeroki pas łąk i lasów.

w pobliżu tylnej granicy parceli (fig. 11, 12, 58). Dla wyraźnego oznaczenia sposobu zabudowania wnętrza bloku a zarazem dla uniknięcia nadużyć w jego zabudowaniu projektuje się wewnętrzne linje budowlane (fig. 18), które określają granice dopuszczalnego zabudowania i powierzchnie wolne od zabudowania. Nowoczesnem dążeniem jest zupełne zniesienie skrzydeł bocznych i oficynowych (fig. 18, 52, 57, 62). Wnętrze normalnego bloku powinno być niezabudowane i zawierać łączące się z sobą podwórza i ogródki. Jeżeli wymiary bloku są nadmiernie wielkie, można wewnątrz bloku umieścić ogród publiczny, plac sportowy, a nawet pobudować halę targową, szkolę lub zabudować wnętrze — przy zabezpieczeniu postulatów higjeny — domami prywatnemi, stosując płace i ulice prywatne, przejazdowe lub ślepe (fig. 13, 57 i 58).

Dobrze założony blok wykazuje lepsze warunki oświetlenia słonecznego od wnętrza bloku jak od strony ulic, oraz czystsze powietrze. Dla uzyskania pierwszego przymiotu potrzeba, aby rozstępy murów, zawierających okna, były większe jak szerokość ulicy, znacznie większe jak wysokość budynków. Gwarancją dobrego powietrza w podwórzach jest łączenie poszczególnych podwórzy w jedną zazielenioną całość a nadto wentylacja tego wielkiego podwórca przez pozostawienie przerwy w zabudowaniu okolnem (fig. 57, 63).

Tak zwane św ie tin i ki (fig¹. 62.4), tj. małe, niehigieniczne podwórka, ku którym wolno zwracać okna tylko z kurytarzy, klatek schodowych, wychodków i spiżarni, ze stanowczem wykluczeniem izb mieszkalnych i kuchni, powinny być wentylowane zapomocą osobnego podziemnego szybu, łączącego bruk świetlnika z ulicą. Me należy ich przeto bezwarunkowo przy-przykrywać szklanym dachem.

Kształt bloku prostokątny lub do prostokąta zbliżony (fig. 12, 35, 57) jest najprostszy i daje się bez trudności rozparcelować i zabudować. Jednak i wszelkie inne kształty (fig. 11, 12, 29), wieloboczne, złożone z linij prostych i krzywych w dostosowaniu do ulic i placów, są stosowne i dadzą się zdrowo zabudować. Unikać powinno się jedynie bloków trójkątnych z powodu trudności w projektowaniu ostrokątnych domów narożnych i w nie-dostatecznem ich oświetleniu od strony podwórza (fig. 39, 42). Tu można często usunąć grożące zło przez stosowanie podwórz otwartych do ulicy (fig. 34, 59), lub kilkunastometrowej przerwy w obudowaniu bloku (fig. 63).

■ Ш ISTNIEJĄCA ШЗ ' PROJEKTOWANA ШЦ REZERWATY ZIELENI

Fig. 66. Układ zieleni projektowany dla miasta ITwowa, z uwzględnieniem ukształtowania terenu i wolnych gruntów. Z układu schematycznego, symetrycznego, przeobraził się projekt z formą zupełnie nieregularną.

5. Zieleń i woda.

mo

Higjena miasta domaga się nie tylko stosowania jak największych odstępów między frontowemi ścianami domów, ale nadto żąda, szczególniej w miastach większych, pozostawiania znacznych przerw w zabudowanej powierzchni. Przerwy te, bądź narzucone przez przyrodę (rzeki, jeziora, kradła, urwiska, strome skarpy terenu, jary, wzgórza itp.), bądź urządzone ręką ludzką (ogrody, parki, cmentarze, ogródki robotnicze, pola wzlotów, place ćwiczeń, pasma zieleni, stawy itp.), są użytkowane, dla rozmaitych celów specjalnych, a łącznie służą polepszeniu zanieczyszczonego powietrza miejskiego.

W planach miasta należy jedne i drugie powierzchnie uwzględnić i starać się, aby były wedle pewnego systemu po całem mieście rozmieszczone. Dawniej zadawalano się programem tworzenia równomiernie na powierzchni miasta rozłożonych ogrodów publicznych, odpowiadających wielkością gęstości zaludnienia, a oddalonych od siebie nie więcej jak półtora kilometra, tak, aby każdy mieszkaniec mógł w ciągu dziesięciu minut dojść z mieszkania do zieleni. Obecnie staramy się uformować jednolity układ zieleni, przenikający i wentylujący całe miasto, otaczający poszczególne dzielnice, a ukształtowany w ten sposób, że oddzielne większe powierzchnie wolne od zabudowania łączymy pasmami zieleni. Ogólną tendencje takiego systemu przedstawia schemat na fig. 65. Jaką zaś formę przybiera układ zieleni w praktyce okazuje fig. 66, projekt rozmieszczenia zieleni w obrębie miasta Lwowa.

Wprowadzić w życie nowożytny układ zieleni będzie mógł tylko taki zarząd miasta, który wytrwale i konsekwentnie przez dziesiątki lat prowadzi przewidującą politykę gruntową. Dla rozlicznych zadań komunalnych (szkoły, teatry, kościoły, różne gmachy publiczne, wychowanie fizyczne, kasarnie, domy składowe, popieranie przemysłu i prywatnego ruchu budowlanego, domy robotnicze, regulacja miasta, ogrody) oraz na nieprzewidziane potrzeby w przyszłości powinna gmina rozporządzać jak największą ilością własnych obszernych gruntów i parcel położonych we wszystkich dzielnicach.

Przede wszy stkiem zaś należy nabywać wielkieobszary na obwodzie miasta, do parcelacji i zabudowania jeszcze niedojrzałe, bo posiadanie tych umożliwia zarządowi prowadzenie szerokiej polityki budowlanej w mieście. Możność dysponowania wielkiemi powierzchniami gruntów przez zarząd miejski, pozwala samem ofiarowaniem parceli przyciągać do miasta różne urzędy, szkoły specjalne, muzea, agencje, przemysł, fabryki i rozmaite przedsiębiorstwa.

Zieleń miejska występuje w rozlicznych formach:

1.    obszerne powierzchnie łąk i lasów okalających miasto jako zewnętrzny pierścień zieleni ;

2.    ogrody publiez ne i prywatne, parki, boiska sportowe, pola ćwiczeń, cmentarze ; /

3.    pasma zieleni przenikające od obwodu miasta ku środkowi i opasujące poszczególne dzielnice, przedewszystkiem śródmieście ;

4.    place ogrodowe;

5.    trawniki, kwietniki w ulicach, szeregi drzew i krzewów, samotne drzewa, oraz

6.    ubranie domów zielenią i kwiatami.

Co do podziału obszarów zielonych ścieżkami, to wogóle zauważyć należy, że układ ścieżek powinien być przejrzysty, naturalny i odpowiadać komunikacyjnym potrzebom ludności pieszej. Linja prosta ma panować, krętaniny zaś romantyczno-preclowej trzeba unikać, a istniejące przetwarzać na formy regularne (fig. 49). Coraz częściej na planach i w praktyce stosowana forma koła lub półkola z promieniowo rozbiegającemi się ścieżkami rozwiązuje sprawę skwerów z reguły doskonale (fig. 43, 45, 49, 42, 52—53, 64). Układ śc'eżek wpośród zieleni powinien odpowiadać potrzebom komunikacji pieszej i być związany z dziełami architektury (oś budowli, podjazd, pęk wpadający w półkole itp.).

Na szczególuą uwagę zasługują pasma zieleni, obrzeżonej z obu stron parcelami budowlanemi, przedewszystkiem willowemi (fig. 12). Tworzą one bowiem przewody przewietrzające wnętrze miasta o większej szerokości, niż pasma przylegające wprost do ulic ; proch uliczny do nich nie dochodzi, a bezpieczeństwo dzieci większe ; są one znacznie tańsze, bo koszt ulic obustronnie obudowanych jest w całości wyzyskany przez adjacentów drogi; domy przylegające do pasm zieleni posiadają wieczysty przewilej świeżego powietrza i ciszy ; pasma zieleni dają projektantowi sposobność stwarzania oryginalnych i pięknych całości — a nad parkami mają tę wyższość, że przy tej samej powierzchni dają możność odbywania spacerów znacznie dłuższych.

W obrębie pasm zieleni mogą być pomieszczone place gimnastyczne i tenisowe, ślizgawki, kąpiele słoneczne i tusze oraz ogródki robotnicze. Bardzo odpowiednie jest stosowanie pasm zieleni wzdłuż linij kolejowych (przechadzki, widok z wagonu, a przedewszystkiem rezerwa na cele budowy nowych torów i stacyj) i nad brzegami wód (nadzór nad czystością wód i spacery).

Rozmieszczanie drzew sadzonych w ulicach, należy poddać następującym prawidłom :

1.    nie sadzić bezwarunkowo drzew w obrębie jezdni, ale tylko na trawnikach lub chodnikach;

2.    dobierać gatunki drzew o koronach niezbyt wysokich i rozłożystych, aby nie zacieniały mieszkań;

3.    odległość pnia od zewnętrznej krawędzi krawężnika nie powinna być bezwarunkowo mniejsza niż 0,7 do 1,0 «г, a od muru kamienicy przynajmniej 4,0 m ;

4.    przed domami o wystawie północnej drzew nie sadzić wcale ;

5.    rozstawienie drzew dostosować do rytmu architektury.

W niejednem mieście drzewa tak się porozrastały na ulicach, placach i po ogrodach, że przysłaniają wiele, często najpiękniejszych widoków. Tam zarząd miasta mógłby więcej piękna przysporzyć usuwaniem starszych drzew niż sadzeniem nowych. Poszczególne okazy starodrzewia należy oczywiście otoczyć opieką jak najstaranniejszą.

Do urządzenia ogrodów należy to wszystko, co się wymieniło na str. 1499 — 1500 gdy była mowa o placach, a nadto:

strumienie, kaskady, baseny, sadzawki, stawy, mosty i mostki;

per gole, pawilony, kolumnady;

amfiteatry podgołem niebem, świątyńki, glorjety, altany, kopce;

muzea wśród zieleni i w budynkach zamkniętych;

restauracje i mleczarnie;

pola sportowe;

oddziały botaniczne; rozarja, oranżerje, szklarnie, oddziały zoologiczne.

Tylko żadnych sztucznych ruin i grot! Precz z figurkami terrakotowemi, jak gnomy, sarenki, olbrzymie muchomory itd.

Woda jest nieocenionym skarbem miasta, czynnikiem dekoracyjnym i zdrowotnym, niemal równie doniosłym jak zieleń. Odbija widoki nadbrzeżne

ёышЁШшЁЁЁШЁт

Fig. 07. Sylweta miasta Kolonji. Woda jest hojną po-mnożycielką piękn a w miastach.

za-

(fig. 67), odświeża stale i srebrzy powietrze miejskie, bywa szlakiem komunikacyjnym, daje możność kąpieli, ślizgawki i sportów wodnych, porusza turbiny, żywi rybami. Niejedno miasto, np. Lwów, wdzięczą swym małym strugom wodnym (skanalizowanym niestety) wszystkie swoje szersze ulice. Woda występuje w formie morza, jeziora, rzeki, strumienia, stawów. Naturalny i pożyteczny jest pęd miasta ku wodzie. Ale niewiele miast naszych umie ocenić jej wartość, najczęściej uciekają od niej, jakby

się bały wody, niekiedy kalają ją obrzydliwie brudem miejskim wszelakiego rodzaju. Ani Kraków, ani Warszawa, ani Toruń nie umiały wyzyskać piękna Wisły. Dopiero Gdańsk jest pod tym względem wzorowy.

Dla uzyskania pięknych zespołów i powiększenia szerokości pasa wentylacyjnego oraz dla umożliwienia stałej kontroli porządku ze strony publiczności, powinny być założone pasma zieleni i drogi nad brzegami wszystkich wód ze szczególnem uwzględnieniem i udostępnieniem mostów. Bulwary przybrzeżnie w wielkich miastach są terenem najwspanialszej ekspansji architektury monumentalnej.

Stosowanie wody do ozdoby ulic, promenad, skwerów, placów, parków w formie sadzawek, basenów i wodotrysków zasługuje na najgorętsze zalecenie. Niedosięgłym wzorem Rzym. Gdzie mało wody do rozporządzenia, tam przy pomocy motorów podziemnych dadzą się uzyskać bez trudu i wielkiego kosztu efektowne wodotryski.

Zakończenie.

Budowa miast wymaga od swych adeptów zdolności myślenia kontrapunktycznego, aby układając jednolity plan z rozmaitych elementów, nie dozwolili jednemu rozwijać się nadmiernie kosztem drugich, np. ulicom kosztem podwórz, lub blokom kosztem zieleni.

Dalej budowiczym miast potrzebna jest trwała fantazjaplasty któraby z prostego zarysu miasta umiała wykrystalizować plastyczną całość i w pamięci projektanta ją utrwalała.

Projektowanie praktyczne musi być poprzedzone dłuższemi ćwiczeniami i st ud j ami.

Największe jednak trudności powstają dopiero później przy zetknięciu się z praktyką, gdy trzeba jasno o ceni a ć w aż n o ś ć sp raw i ich stosunek i bystro się orjentować w postulatach skomplikowanego życia miejskiego. Tu występuje potrzeba niekiedy nawet instynktownego doboru dyrektyw w obiorze kierunku pracy, aby była sprawiedliwa dla wszystkich warstw społecznych i skuteczna, pozostając w odpowiednim stosunku do zasobów finansowych miasta.

Nadto trzeba pamiętać, że plan już średniego miasta doty czy robót, zwykle nieskosztorysowanych, ale idących wkwoty wielomiljonowe, że zatem powinien być jak najdoskonalej opracowany.

u uz

У-

Zalecenia godnem jest rozpisywanie konkursów na plany regulacyjne całego miasta, lub pewnych jego części. Na podstawie materjał skanego z konkursu opracowuje się projekt ostateczny. Taka droga wiedzie najtaniej i najpewniej do celu.

LITERATURA.

Polak: Wykład higjeny miast. Warszawa 1908.

Kiihnel: Zasady budowy miast małych i miasteczek. Lwów 1918.

Janiszewski: O wymogach zdrowotnych przy odbudowie kraju. Kraków 1916. Gałęzowski i Pokutyński: Odbudowa polskiego miasteczka. Kraków 1916—1918. Piniński: Piękno miasta. Lwów 1912.

Fassbender: (przekł. Menasche i dr. Danysz) : Zasady nowoczesnej nauki o budowie miast. Kraków 1916.

Tlrexler: Miasta ogrodowe. Lwów 1912.

Drexler: Odbudowanie wsi i miast na ziemi naszej (Podręcznik budowy miast). Wyd. II. Lwów-1920.

DrexJer: Wielki Lwów. (Problem włączenia gmin podmiejskich) Lwów. 1920. Ilrexler: Szerokość jezdni w ulicach miejskich. Lwów 1928.

Chlebowski, Krzywicki, Sulimierski, Walewski: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tomów 16. Warszawa 1880—1902. Kłoś, Kon, Lot: Budowa terenów i urządzeń sportowych. Warszawa 1928. Architekt: (miesięcznik) Kraków.

Architektura i Budownictwo: (miesięcznik) Warszawa.

Joyant: Traité d’urbanisme. Paris 1923.

Le Corbusier: Urbanisme. Paris 1925.

Ford: L’urbanisme en pratique. Paris 1920.

Adshead: Town planning and town development. London 1923.

Bellet et Darville: Ce que doit être la cité moderne. Paris 1923.

Publikacje kongresów międzynarodowych: drogowego (Congrès international de la route) i budowy miast (Congrès international de l’habitation et de l’amenagement des villes).

Unwin: Town planning in practice. Londyn 1909. (przekład L. MacLean’a: Grundlagen des Städtebaues. Berlin 1910).

Howard: Garden-cities of to morrow. London 1902.

( Stübben: Der Städtebau. Wyd. III. Lipsk 1924.

1 Camillo Sitte: Der Städtebau nach seinen künstlerischen Grundsätzen. Wiedeń. ' Gurlitt: Handbuch des Städtebaues. Berlin 1920.

Wolf: Städtebau, das Formproblem. Lipsk 1919.

Blum, Schimpf, Schmidt: Städtebau. Berlin 1(121.

Brinckmann: Stadtbaukunst. Berlin 1920.

Brinckmann: Platz und Monument. "Wyd. III. Berlin 1923.

Hopfner: Über die Grundbegriffe des Städtebaues. Berlin 1920.

Koch: Gartenkunst im Städtebau. Berlin 1914.

Bischer: Sechs Vorträge über Stadtbaukunst. Berlin 1919.

Brix, Genzmer: Städtebauliche Vorträge. Berlin 1908—1920.

Der Städtebau: (miesięcznik). Berlin.

Stueck H.: Taschenbuch für den gesamten Straßen- und Wegebau. 1927 i 1928. Neumann E. : Der neuzeitliche Straßenbau. Berlin 1927.

Porty lotnicze.

Napisał

¹

)    Han o wymiarach zbliżonych do Königsplatz w Berlinie (106 000 m²) lub Rathausplatz we Wiedniu (80 000 m'¹) uchodzą powszechnie za zbyt wielkie nawet dla miast miljonowycli. Na nich zatraca sie poczucie jednolitej zwartej przestrzeni. Natomiast słynny z piękności plac Kapitoliński w Rzymie ma całej powierzchni zaledwie 4500 w*.

²

)    Obawa gołoledzi na schodach, tak powszechnie panująca, jest przesadnie wielka.

inż. Stanisław Naszkiewicz.

Lotnictwo, jako nowoczesny środek komunikacyjny wymaga dla normalnego ruchu i rozwoju, urządzenia portów lotniczych w pobliżu większych n miast i na linjach, któremi samoloty przelatują. Linje te, na wzór dróg к kolei żelaznych, łączą wielkie środowiska handlowo-przemysłowe najkrótszą d drogą między sobą, lub też w swych dalszych rozgałęzieniach, obsługują okolice dla normalnej komunikacji lądowej utrudnione. Porty lotnicze po-winne być zatem odpowiednio rozmieszczone. Na teren lotniska należy obierać obszary ziemi większe, okolice zaś, wolne od zabudowań fabrycznych — większych kominów, wież i w ogóle wysokich przeszkód, które usunąć się łatwo nie dadzą i mogą w przyszłości, w czasie nocnych lotów — względnie startów i lądowań samolotów — być poważnem niebezpieczeństwem. Tereny lotnisk powinny się znajdować w pobliżu miast i środków komunikacji lądowej. Podróżni — poczta — przesyłki — powinny mieć zapewnioną stałą i wygodną komunikację do miejsca przeznaczenia. Porty lotnicze położone daleko od miast i pozbawione stałych środków komunikacji — jak koleje, tramwaje — wymagają bardzo dużych kosztów na stworzenie tych środków komunikacji, bez których pomyślny rozwój portu lotniczego jest utrudniony.

wsy.

Jako podłoże terenów na lotniska, powinno się obierać przede-ystkiem grunta piasczyste — przepuszczalne, lekkie glinki, torfowiska — dalej tereny płaskie wymagające jak najmniej prac niwelacyjnych i melioracyjnych. Obszary położone nad brzegami rzek, należy odpowiednio zabezpieczyć przed wylewami. O ile port lotniczy ma powstać w pobliżu wybrzeża morskiego — należy go sytuować w pobliżu rzek — a to w celu ułatwienia lądowania i startu płatowcom wodnym (hydroplanom). Obszar lotniska powinien być tak duży, by mógł pomieścić wszystkie potrzebne zabudowania i urządzenia portowe i zapewniał większym i cięższym samolotom, które potrzebują dłuższej przestrzeni do startu — bezpieczny i pewny wzlot w każdym kierunku lotniska, zależnie od kierunku wiatrów.

Start i lądowanie samolotów odbywa się bowiem pod wiatr, t. zn. w kierunku przeciwnym do kierunku wiatru. Samoloty potrzebują od 100 do 800 metrów przestrzeni na rozbieg, a kąt wzlotu od punktu oderwania się od

ziemi, przyjmuje się 8 — 30 stopni. Samoloty mniejsze i lżejsze — wymagają terenów znacznie mniejszych — start odbywa się już po kilkudziesięciu metrach przebiegniętych po ziemi, pod kątem od 15 do 30 stopni (fig. 68).

ШШШШПЛШТТПТТТГтттттг

ЩШ.

RZfiii

vît

11

YHANGAFft

WOdSKOWF

lit

#4

4.

c%

♦ \

Ш/,

W;

■CHYŻosa

t^Ł

4-4

,#

.w «J*

Н'вООт

"%

74%

MW

i~L Jpate-J- 4-1-----

\Ф / H

.    r+\    / /'

TT

/,

/*

W""

_L_

J UNJE PRZELOTU

Fig 68.

Równania zasadnicze do obliczenia wykresu przeszkód lotniska przedstawiają się we formie; dla wzlotu (biorąc normalną i styczną do toruu za osie układu ruchu dla środka ciężkości samolotu):

d cp

: F’ = mv-dP

gdzie <p oznacza kąt, jaki tworzy prędkość z poziomem dla ruchu samolotów.

Jeżeli siłę pociągową oznaczamy literą F, a ciężar płatowca przez Q, to równania przybiorą formę:

F^ — m

a)

F — Rx г>² — Q sin cp

b)

mv

d <p

Ry V²— Q cos cp — W ;

równania te są podane we formie ogólnej.

Wartość spółczynników Rx, R tj podane przy temperaturze powietrza 15° C i ciśnieniu barometrycznem 760 mm dla całokształtu samolotu.

R — reakcja powietrza (rozłożona na 2 kierunki zasadnicze, pionowy i poziomy).

Ç = ciężar samolotu.

S = iloczyn przyśpieszenia i masy samolotu,

W = opór kół i płóz (porównaj Podręcznik inżynierski, Tom I., str. 82),

przyczem siła ciągnąca F osiąga wtedy swoje minimum, gdy

osiąga

swoje minimum, dzieje się to przy kącie lotu i — optimum.

Wartości Rx i R muszą być znane dla całego płatowe a. Dla lądowania (lot szybowy, gdy i',= 0):

równania te przybiorą formę (oznaczając kąt toru z poziomem lotniska przez ß, zaś ciężar samolotu przez Q) :

Rx V² — Q sin ß

R}) V² — Q cos ß

tg ß?

dzieląc obydwa równania znajdujemy : ——— -

Rv

kąt pochylenia toru do poziomu.

Dla lotu ślizgowego tor jest najbardziej płaski przy kącie optimum, a więc granica przeszkód najdalsza.

I-äo.u. R у

Znaczy to, że do udźwigu 100 kg potrzeba F — 11 kg. Szybkość (czyli tor lotu) zmienia się (przy stałych, innych warunkach) proporcjonalnie do drugiego pierwiastka obciążenia na lm²:

Dla dobrych samolotów stopień dobroci В —

*м

(o — współczynnik Eiffla, x powierzchnia przy v = 1 w/sek.).

Wartości <5 odnoszą się do powietrza i są potrzebne do obliczeń wykresu przeszkód w granicach jak niżej :

S„ =1,225 kg/m³ przy ciśnieniu 1 VÓ₅₀₀ = 1,1671 kg/m³    „

ooo 1,1117 kg/m³ „

0,94

0,88

atmosfery i 15° C (przy ziemi)

„    „ 11,15° 0 (na wysokości 500 та)

1000 та).

„ 8,50° С („

»n _ 273 + t 760 273 + 15 ' ~p~

Laboratorja aerodynamiczne podają spółczynniki Rx i Ry dla całego samolotu, przy v prędkość strumienia = 1 w/sek. dla dowolnej prędkości siła nośna Wypychowa P=Ry t² zaś opór = F = Rx v² (spółczynniki te znane są przy samolotach).

Jeżeli lotnisko ma służyć także — jako port dla balonów sterowych — musi być odpowiednio powiększone, zależnie od rozmiarów hangarów, w których sterówce znajdą pomieszczenie.

Ameryka buduje obecnie sterówce dochodzące do 200 m długości, mające 28 m średnicy w najgrubszej części przekroju. Mniejsze sterówce dochodzą od 60 do 120 m długości. Samoloty większe dochodzą do 50 m rozpiętości płaszczyzn nośnych.

Nawierzchnia lotniska powinna być należycie zniwelowana, nie powinna posiadać odkrytych rowów odwadniających, a obszar lotniska obsiany trawami nisko-piennemi, lub też wyłożony darniami. Zwyczajne miejsce startu tak wielkie, by częste starty samolotów nie niszczyły nawierzchni i mogły być przenoszone z miejsca na miejsce w pobliżu osi wykresu przeszkód. Samoloty mają na tyle kadłuba płozy ostrog'i, które w czasie ruchu pła-

<5o

t w stopniach C.

towca po ziemi zorują nawierzchnię lotniska. Przenoszenie startu z miejsca na miejsce pozwala na zabliźnianie się miejsc uszkodzonych ciągłymi startami i lądowaniami płatowców. Teren lotniska powinien być o każdej porze roku możliwie suchy, unikać jednak należy zbytniej suchości terenu. Siichy teren niszczy roślinność i powoduje powstawanie pyłu, który tak dla samolotów, jak i dla ludzi jest szkodliwy i nieprzyjemny. Dobre utrzymanie nawierzchni lotniska zaoszczędza materjał lotniczy i zwiększa bezpieczeństwo dobrego startu i lądowania. Falistość terenu lotniska powoduje częste wypadki, kapotaże i łamania części i organów podwozia samolotu. Miejsce bezpieczne do lądowania i startu na lotnisku powinno być zaznaczone widocznymi znakami we formie podłużnych pasów — przerywanych, białych lub kolorowych, a w nocy znaki te oświetlane odpowiedniemi kolorowemi światłami.

Na fig. 68 widzimy schematycznie miejsce zwyczajne startu w stosunku do zabudowań lotniska. Zakreślone koła o podanych tamże pomiarach dają granice dopuszczalne, (zależnie od typu aparatu), w których samolot odrywa się od ziemi, zaś koła zewnętrzne o promieniach 800 — 1000 m, granice przeszkód, których unikać należy ze wrzględu na mały kat wzlotu dla samolotów typu ciężkiego. Poza granicami koła o promieniu R = 1000 m mogą być sytuowane zabudowania lotniska. Strzałki zaznaczone na fig. 68 oznaczają lin je przelotów. Kierunki tychże linij zależne są od miejscowych warunków i położenia terenu lotniska. Stałe kierunki wiatrów w danej okolicy powinny być brane pod uwagę przy wyznaczaniu tych linij na projektowanem lotnisku.

Bardzo ważną rzeczą przy obieraniu terenu na lotnisko jest bliskość wody, możliwie źródlanej. Woda ta będzie używaną do różnych celów na lotnisku, zwłaszcza do chłodzenia silników. Nie powinna zatem posiadać w swym składzie wapienia, który ma skłonność do tworzenia osadu, na ściankach chłodnic i silników. Woda ta będzie tłoczona również do specjalnych zbiorników i rozprowadzana następnie rurociągami po zabudowaniach lotniska.

Okolice lotniska powinne być ze wszystkich stron odsłonięte. Wyższe wzniesienia przy lotnisku powodują prądy powietrza, które co do swej kie-runkowości nie dadzą się zawsze ściśle określić. Mogą to być prądy idące od dołu ku górze (nośne), lub też idące od góry ku dołowi (opadające), lub tworzące wiry powietrzne. Przy starcie aparatów i wirażach odgrywać mogą niemałą rolę. W wypadkach terenu górskiego lepiej wybierać lotniska wyżej położone. Lotniska europejskie po większej części posiadają te warunki terenowe.

Zabudowanie lotnisk powinno się odbywać wedle wykresu uwidocznionego na fig. 68, gdzie styczna do krzywej wzlotów daje w skali wysokość i ugrupowanie budynków schodkowe. W rzucie poziomym linja budynków powinna biegnąć wzdłuż lotniska lub też w półkole zależnie od kształtu terenu lotniska. Hangary powinne być dostępne wprost z lotniska i nie powinno się je projektować w podwójnych rzędach. Budynki administracyjne, składy, magazyny i warsztaty mogą znaleźć pomieszczenie za hangarami. Wieże wodne, wieże sygnałowe, obserwacyjne i antenowe, jakoteż wieże świetlne, poza kompleksem budynków lotniska. To samo tyczy się kotłowni z kominami — centrali elektrycznej — zbiorników gazowych i acetylenowych. Zbiorniki na materjał pędny : (benzyna, nafta, benzol), smary umieszczać należy w ziemi, najlepiej w zbiornikach żelbetowych krytych, skąd materjał pędny rozprowadzony będzie specjalnymi rurociągami do stacji stałej, lub też ruchomej na lotnisku, celem zaopatrywania samolotów. Głównymi budynkami na lotnisku są hangary. Od ich to konstrukcji i urządzenia wewnętrznego zależy konserwacja tak drogiego i delikatnego środka komunikacyjnego, jakim jest samolot. Po większej części aparaty budowane są z drzewa, które łatwo ulega wpływom atmosferycznym. Płaszczyzny nośne kryte są przeważnie płótnem impregnowanem odpowiedniemi lakierami.

Dobra konstrukcja hangaru powinna posiadać następujące zalety: być lekką i tanią, zabezpieczać wnętrze od zimna, być szczelną co do pokrycia; mieć odpowiednie światło, bez słupów i wsporników dachowych, wstawianych wewnątrz hangaru, mieć dobre, łatwo i szczelnie zamykające się bramy. Wielkość hangarów, co do powierzchni zabudowanej waha się od 600 do 2500 ш², zależnie od rodzaju aparatów do jakich są przeznaczone, informacji podajemy, źe małe płatowce mają rozpiętość płaszczyzn nośnych wynoszącą od 8 do 15 m długości 12 m średnie; rozpiętość płaszczyzn od 15 do 30 m, długość do 20 m. wielkie od 30 do 45 m, długość do 35 m. Wysokość aparatów waha się od 2,5 do 8 m. Podamy tu dla orjentacji, że dla samolotu firmy Penhoet Paryż z roku 1926, mający 40 m rozpiętości, 27 m długości a ważący 16 tonn przy pełnem obciążeniu (5 silników „Gnoma“ o sile 2100 koni par.), potrzebna powierzchnia zabudowana wynosi najmniej 1100—1200 m².

Dla

Hangary buduje się przeważnie żelazne lub żelbetowe. Hangary o konstrukcji drewnianej i drewniano-ceglanej, buduje się zastępczo lub prowizorycznie. Istnieją także hangary przenośne namiotowe, -    ~

1±    'i,:    ■"

Ä.....ilJlii

vi

Fig. 69.

lub też żelazne (blaszane), używane przeważnie przez wojskowość. Na fig. 69 podajemy typ hangaru żelbetowego o rozpiętości 58 m, Щ głębokości 35 ni, a wyso- ' kości bram 15 m. Jest to typ hangaru, używanego na lotniskach europejskich, gdzie koncentruje się ruch samolotów międzynarodowych. Bramy blaszane składają się z ośmiu części zesuwalnych po sobie, w każdą stronę po cztery.

z dru-

Prowadzenie bram odbywa się i górą i dołem na szynach i kołach. Osobna konstrukcja żelazna, z każdej strony skrzydła hangaru podtrzymuje bramy otwarte. Oświetlenie hangaru przez boczne okna w trzech ścianach, powierzchnia oszklona, wynosi mniej więcej ¹/₃ powierzchni ścian. Ogrzewanie hangaru gorącem powietrzem wprowadzonem od góry, mniej więcej w połowie ściany środkowej. Do każdego z hangarów przylega mała przybudówka, mieszcząca kilka ubikacyj na warsztaty podręczne, pokoje dla pilotów i mechaników. Konstrukcja dachu łukowa — bez stropu — pokrycie cementem drzewnym, wierzchnia papa smolona, asfalt. Oświetlenie hangaru elektryczne. Przy budowie takich hangarów należy uwzględniać silę wiatrów, tak wewnątrz jak i na zewnątrz hangaru działać mogącej. Siła wiatru działa z jednej strony na ścianę prostopadłą naporowo, giej zaś strony od zewnątrz ssąco. Wielkość jej — przyjmuje się do 200 — 250 kg na 1 m². Oddziaływanie na dach od wewnątrz hangaru do 60 kg na 1 m² powierzchni rzutu. To samo tyczy się bram i ich wsporników.

Dachy hangarów powinny być zabezpieczone odgromnikami.

Hangary żelazne buduje się zazwyczaj o mniejszej rozpiętości, ściany, między dźwigarami zapełniane cegłą pustą — dla lepszej izolacji. Dobre zamknięcie hangaru jest rzeczą dość trudną. Bramy muszą być lekkie, szczelne i nie trudne w obsłudze. Jako typ bram podać możemy następujące : rozsuwalne, z kilku części się składające (system Wolfa), rozsuwane na boki hangaru, prowadzenie po szynach, takie same wchodzące wzdłuż ścian hangaru na zewnątrz lub wewnątrz, bramy ruletowe wysuwalne pod strop hangaru — dalej bramy opustowe wymagające osobnej konstrukcji żelaznej przed hangarem, poruszane wyciągiem korbowym i systemem łańcuchów. Te ostatnie tworzą po otwarciu, poddasze przed otwartym hangarem. Są one polecenia godne dla okolic z licznemi opadami atmosferycznemi. Mimo szczelności bram, należy przewidzieć w hangarach drugie zamknięcie zasłoną płachtową, rozsuwalną zapomocą systemu dźwigni kół i rów (kurtynowo).

sznu-

czasowo

Omawiając sprawę zamknięcia hangarów — musimy w tem miejscu zaznaczyć, że temperatura wnętrza hangaru nie powinna spadać poniżej zera. W czasie otwierania bram zasłona podwójna chroni przed zbytniem oziębieniem się wnętrza. Zasłona ta łatwo się opuszcza i podnosi w razie potrzeby, podczas gdy bramy zewnętrzne wymagaja więcej czasu przy ich otwieraniu lub zamykaniu. W lecie te same zasłony wewnętrzne chronią przed zbytniem gorącem. Jednostajność temperatury w hangarze wymagana jest ze względu na dobrą konserwację materjału lotniczego.

Ogrzewanie hangaru w zimie odbywa się najskuteczniej zapomocą wentylatorów, które wprowadzają ciepłe powietrze od góry — dołem wyciągają powietrze oziębione do ogrzania. Sprawność wentylatorów i środowiska ogrzewającego powinnabyć dostosowana do wymiarów wewnętrznych hangaru — a temperatura wnętrza nie powinna spadać poniżej 8° C. W lecie w czasie dużych upałów wentylatory ogrzewania spełniają funkcje wentylatorów przewietrzających, wprowadzając powietrze chłodne w miejsce

■ ■: -,,

Щ

11

II-

л;

Fig. 71.

Fig. 70.

powietrza ogrzanego. Ogrzewanie hangarów jest koniecznem nie tylko ze względu na konserwację materjału lotniczego nieczynnego — ale także dla samolotów, które czasowo w hangarze się znajdują i są przeznaczone do służby codziennej. Silnik samolotu wymaga przy zapuszczaniu w porze zimowej pewnej ciepłoty. W hangarach prowizorycznych i nie-ogrzewanych radzą sobie mechanicy w ten sposób, że do chłodnic nalewają podgrzanej wody. Przy niskiej temperaturze zewnątrz hangaru — (w razie uciążliwego zapuszczania silnika) — zachodzi obawa zamarznięcia wody tak w silniku, jak i w cienkich przewodach chłodnic i narażenie tych organów na rozsadzenie przez zamarzniętą wodę. Wszelkie naprawy i poprawki aparatów lotniczych w hangarze — powinny się odbywać przy temperaturze umiarkowanej — ludzie nie mogą wykonywać tych robót w grubych i ciężkich odzieniach roboczych. Oliwa i smary silnika samolotu powinny się znajdować w czasie zapuszczania w stanie płynnym. Pod wpływem zimna oliwa i smary tężeją, z trudnością dostają się do części ruchomych silnika, co powoduje uszkodzenia silnika. W hangarze ogrzewanym samolot może być w każdej chwili wyprowadzony na lotnisko i gotowy do lotu.

Oświetlenie hangaru powinno być intenzywne — jednak nie za silne. Należy unikać promieni słonecznych wpadających wprost przez górne oszklenie. Najlepsze oświetlenie jest rozproszone; powierzchnia okien

powinna wynosić około ¹/₃ powierzchni zabudowanej hangaru. Okna powinny być umieszczone w częściach górnych ścian tak, by światło padało na przedmioty z góry.

F. 140

Podłoga hangaru powinna być z materjału ogniotrwałego nie przyjmującego oliwy, smarów, tłuszczu i benzyny, ułożona na podłożu betonowem o znacznej grubości. Wystarczy zaznaczyć, że niektóre z większych płatowców dochodzą wagi 6—12 t (Supergoliath-Farmana 1925), rozstaw kół podwozia 6—8 m. Powierzchnia posadzki nad poziomem terenu lotniska z lekkim spadem w stronę bram.

Pas o szerokości 8—10 иг przed hangarami należy zabetonować a to celem uzyskania łagodnego spadku na teren lotniska i utrzymania czystości w hangarze.

Do dalszych zabudowań lotniska należą : dom administracyjny, mieszczący urząd pocztowy — celny, paszportowy, poczekalnie, biura zarządu lotniska, przechowalnie itp., warsztaty lotniskowe, magazyny, centrala elektryczna, wodna. Zabudowania dla pomieszczenia stacji meteorologicznej, radiotelegraficznej i telefonicznej.

Zbiorniki wodne (wieże wodne), wieżyce antenowe dla telegrafu bezdrutowego, które częściowo są wykorzystywane do celów oświetlenia nocnego lotniska i sygnalizacji świetlnej, garaże automobilowe, zbiorniki benzynowe podziemne. Cały ten kompleks budynków powinien być sytuowanym poza linją minimalną przeszkód (fig-. 68) i poza obrębem linji przelotów. Budynki powinny być niskie, o ile sytuowane są w pobliżu minimalnej linji przeszkód i tworzyć układ schodkowy. Druty telegraficzne, telefoniczne i rozprowadzające energję elektryczną — prowadzi się poza obrębem lotniska. Prąd elektryczny, służący do oświetlenia lotniska, doprowadza się kablami podziemnymi, lub też kablami przenośnymi (projektory przewoźne). Przed budynkami administracyjnymi na lotnisku w odległości 40—100 m powinien się znajdować teren zabetonowany, pokryty warstwą asfaltu o powierzchni od 800 do 2400 г/г², gdzie samoloty przed startem nabierają potrzebny zapas materjału pędnego, wody, przyjmują podróżnych, pocztę, przesyłki itp. Jest to właściwe miejsce startu.

i

I

Fig. 72.

Stąd odpowiednio do kierunku wiatru samolot potoczy się o własnych siłach, przy pomocy uruchomionego silnika i śmigła na środek lotniska, by obrać właściwy kierunek wzlotu, jaki йш aparaty sygnalizacyjne lotniska wskażą.

Do tego właśnie miejsca należy doprowadzić chodniki, rurociągi wodne i benzynowe, które zasilają aparaty pomocnicze i pompy. Jest to właściwa stacja samolotowa. Przestrzeń ta powinna być skrapiana materiałami pyło-chłonnemi — ażeby uniknąć chmur pyłu w czasie zapuszczania silników. Prąd powietrza jest czasem tak silny, że obala ludzi, jeżeli silniki pracują na pełne obciążenie co przy ruszaniu z miejsca jest konieczne — by pokonać opory i przezwyciężyć moment bezwładności. Pył z podłoża kwarcowego, granitowego i bazaltowego jest bardzo niebezpieczny dla oczu obsługającej załogi i może spowodować poważne okaleczenia.

Co do urządzenia stacji benzynowej to istnieją liczne przedsiębiorstwa, które się specjalizują w tego rodzaju instalacjach. W każdym razie muszą być zastosowane wszelkie zabezpieczenia przed wybuchem pożaru. Samolot cięższego typu zabiera około 1000— 30001 benzyny i odpowiednią ilość oliwy i smarów.

Zbio rniki

benzynowe należy projektować w pobliżu torów dojazdowych tak, by benzyna mogła być przepompowywana wprost z cystern. Zbiorniki w ziemi są zabezpieczane bezwodnikiem węglowym. Gaz ten

51

9S*

tłumiący pożar, jest używany równocześnie do tłoczenia benzyny ciągi. Najlepiej projektować zbiorniki główne bez ciśnienia, szczelnie zamknięte, z których benzyna jest wypompowana zapomocą pomp ssących. Używa się do tego celu pomp membranowych. Zbiorniki żelazne powodują częste wypadki ognia (wyładowania elektryczne, iskry od uderzeń częściami metalowymi), nadto są skłonne do zanieczyszczeń benzyny. Wprawdzie urządzenia filtrów zabezpieczają i gwarantują czystość tej ostatniej — lecz urządzenia takie komplikują instalacje. Co do objętości zbiorników, to powinny one zabezpieczać lotnisku normalne zapotrzebowanie kilkudniowe. Benzyna lotnicza posiada ciężar gatunkowy około 670—700 g i jest znacznie lżejszą od benzyny automobilowej. Zbiorniki wodne dające odpowiednie ciśnienie na wysokość 2-krotnej wysokości budynków lotniska —

w ruro-

powinny posiadać pojemność, odpowiadającą zapotrzebowaniu 10-dniowemu lotniska. Ściany zbiorników, jako też i rurociągi muszą być należycie zabezpieczone przed zamarzaniem wody wewnątrz.

i;

O ile na lotnisku znajdują się maszyny parowe, silniki spalinowe, lub centralne ogrzewanie wodą, to te należy zabezpieczyć osobnymi zbiornikami wody.

r‘‘-'"p5WŁ

Zbiorniki wodne mogą być wyzyskane tak do sygnalizacji dziennej jak i nocnej. Jako wyższe punkta na lotniska mogą służyć do rozpościerania anten radiowych, umieszczenia projektorów sygnalizujących port lotniczy, przyrządów do obserwacji spostrzeżeń meteorologicznych, aparatów, wskazujących siłę i kierunek wiatrów. Buduje się je z żelazo-betonu.

ЩШЩШ

Fig. 73.

Dalszą część zabudowań lotniska stanowią garaże automobilowe, które powinny być dość obszerne, jasne i ogrzewane, zaopatrzone w wodociągi i odpowiednio skanalizowane. Przy garażach przewidzieć należy warsztaty podręczne, stację benzynową, oświetlenie elektryczne, stację ładowania akumulatorów, kompresor powietrzny, składy na smar, oliwę i części zapasowe Celem łatwiejszego wykonywania napraw, należy zaprojektować zabetonowane złazy (fosy o wymiarach 1 X 2 X 1,40), któreby umożliwiły robotnikowi dostanie się do części wozu od spodu. W złazach tych odprowadzić mogące się nagromadzić nieczystości rurami ściekowymi. Wewnątrz złazów przewidzieć należy wtyki kontaktowe na światło lampy — lub drobnych narzędzi poruszanych motorkami elektrycznymi. Odpowiednie schody zabezpieczają wejście do złazu. Brąmy garażów ruletowe. Przed garażami pas 8-metrowej szerokości zabetonowany, wzdłuż budynku garażowego.

Stacja meteorologiczna powinna się znajdować na pewnej wysokości nad budynkami lotniska. Umieszczone są na niej zwyczajnie wszystkie przyrządy służące do pomiarów, kierunku i siły wiatrów, ciśnienia baro-metrycznego, temperatury, czasu, łączy się ją zazwyczaj ze stacją radia, którąto drogą mogą być obierane i nadawane spostrzeżenia między lotniskami. Wywieszona tablica do wglądu dla pilotów i persoualu lotniczego — podaje codziennie, dwa, lub trzy razy zmiany, jakie w ciągu dnia w atmosferze, na różnych punktach zachodzą. Jest to wywiad dla pilota, w jakich warunkach podróż będzie odbywał. Odpowiednio do siły i kierunku wiatrów

musi poprawić w czasie lotu zboczenie z właściwej drogi — zapomocą busoli, w aparacie umieszczonej, zwłaszcza w czasie mgieł i nocą.

IIP

ггщ    г—«им« Aja

^*\5.....* .."'fr

^VJ?< Ч

•v't

W pobliżu miejsca postoju samolotów, na terenie lotniska należy zaprojektować busolę parkową. Jest to koło o średnicy od 10 do 20 m, odpowiednio zabetonowane, a mające na swoim obwodzie podziałki stopniowe (kątowe). Na powierzchni widocznie wyznaczone będą kierunki północy, południa, wschodu i zachodu — odpowiadające położeniu lotniska, z u-ględnieniem poprawki magnetycznej bieguna. Na kole kompasowem, które się powinno znajdować zdała od wielkich mas żelaznych — będzie się wyznaczało i poprawiało busole wmontowane w aparatach lotniczych. Powierzchnia powinna być równa i dobrze zniwelowana, lekko wzniesiona nad powierzchnię lotniska. Ogólnie kompas nazywają rozetą kierunkową. Wyznaczenie kierunków lotniska musi być zrobione z całą ścisłością dla danej miejscowości w porozumieniu z Instytutem Astronomicznym.

Е§аЗ

«eSSSSl

гЯ

Przeszkody oraz granice pola lotniczego użytecznego powinny być oznaczone znakami ostrzegawczymi, zwanymi „b a-jami“. Są to znaki o kształcie podłużnym, pryzmowym, ustawione ponad poziomem terenu, widoczne z lotniska, biegnące w linjach przerywanych wzdłuż przeszkód.

Fig. 74.

Baje pociąga się farbą •odpowiedniego koloru. W nocy oświetla się je białem światłem. Należy więc do miejsc, w których będą ustawione, doprowadzić liuje światła. Na fig. 70 uwidacznia się ich kształty.

Na lotnisku, przeznaczo-nem do lotów nocnych, baje spełniają ważne zadanie ostrzegawcze. Stawia się nad rowami odwadniającymi, potokami i przeszkodami wszelkiego rodzaju znajdującymi się w obrębie lotniska. Zaznaczyć tu należy, że wszelkie drogi biegnące wzdłuż lub w koło lotniska, linje hangarów symetrycznie ustawione — ułatwiają orjentację, co do położenia lotniska. Rzeki i linje kolei żelaznych w pobliżu lotnisk spełniają zadanie wytycznych w orjentacji co do kierunku lotu, zwłaszcza w porze nocnej, w czasie mgieł, w czasie zimowym. Kierunek wiatrów wskazują odpowiednie przyrządy umieszczane bądź to na hangarach, bądź też na specjalnych słupach i wieżycach. Jedno z większych lotnisk europejskich używa do tego celu przyrządu w formie strzałki (fig. 71) o długości kilkumetrowej, osadzonej na specjalnej konstrukcji żelaznej ruchomej do koło osi pionowej wspornika, na sposób igły w kompasie.

Przyrząd ten białą i kolorową farbą pociągnięty, zaznacza się dobrze na tle lotniska tak w porze letniej, jak i zimowej, w nocy jest oświetlony elektrycznem światłem w podobny sposób jak baje.

Elektrownia lotniska powinna zapewniać oświetlenie intensywne, przy pomocy projektorów różnych typów, które pokrótce wymienimy. Każdy z nich ma swoje przeznaczenie w oświetlaniu nocnem lotów i terenu. Sygnalizacja portu musi się odbywać w nocy w dwóch kierunkach a to : w pionowym i poziomym. Projektory poziome, ruchome na swej osi pionowej, rzucające promieniami światła na odległość 15 — 80 Jem, są typu używanego w marynarce o sile od 0000 do 12 000 świec (fig. 72). Umieszcza się je na kompleksie budynków lotniska, na specjalnych wieżach, o konstrukcji żelaznej — pod temi projektorami umieszcza się lampy (rurowe) neonowe (fig. 73) o świetle jasnoczerwonem, dla odróżnienia sygnałów portu od innych. Projektorami tymi oznacza się pilotowi kierunek ku lotnisku. Na wyznaczenia miejsca położenia lotniska używa się projektorów stałych, wysyłających swe promienie świetlne w kierunku pionowym o specjalnych szkłach rozpraszających lub też skupiających światło, zależnie od zamglenia

BjjO

i;

•j

* ' ••

Fig. 75.

i stanu zachmurzenia. Projektory te posiadają siłę światła od 3000 do 6000 świec (fig. 74). Do oświetlenia przeszkód na lotnisku używa się reflektorów osobnych poziomych, mających siłę światła od 3000 świec, nadto do lądowania i startu używa się projektorów specjalnych, ruchomych na kołach (o specjalnej konstrukcji) wielo-ogniskowych, o specjalnych szkłach o sile ogniska świetlnego od 6000 do 20 000 świec (fig. 75). W pobliżu miejsca postoju powinien się znajdować znak ostrzegawczy o powierzchni równoległej do powierzchni lotniska, umieszczony na pewnej wysokości i dobrze widziany z góry, w kształcie krzyża (fig. 76). Sygnał ten jest oświetlony w nocy* odpowiedniem światłem i ma za zadanie ostrzec pilota przed ewen-tualnem lądowaniem na lotnisku, przed usunięciem powstałych przeszkód. Kolor biały światła oznacza lądowanie bez przeszkód. Kolor czerwony lub inny — przestrogę. Wielkość tego znaku musi być tak dobraną, by był widziany ze znacznych wysokości i występował bez otoczenia innych świateł. Wszystkie hangary po winne być oświetlane zewnętrznie tak, by z lotniska były dobrze widziane.

Ponieważ instalacje światła elektrycznego mogą ulec pewnym uszkodzeniom w czasie ich używania — dlatego oprócz projektorów elektrycznych, lotnisko powinno posiadać projektory na gaz acetylenowy i sygnały głosowe (fig. 77), które zastępują w danej chwili oświetlenie elektryczne lotniska. Projektory te mogą być stałe, lub też przewoźne, zależnie od ich przeznaczenia. Co do siły światła powinny dorównywać projektorom elektrycznym.

Wracając do zapotrzebowania prądu, widzi się z powyżej podanych dat, że prąd, dostarczany dla lotniska, musi być przewidziany w szerokich granicach. O ile lotnisko nie może pobierać prądu z wiekszyrch centrali miastowych, musi posiadać swoją własną elektrownię o znacznej mocy — i odpowiednio założoną“sieć rozprowadzającą.

Miejsca, w których może się znaleźć publiczność, ogradza się zazwyczaj słupami betonowymi o wysokości 1,80—2 m, na których rozpina się odpowiednie siatki fig. 76. Nad terenem lotniska powinien czuwać odpowiedni personal strażniczy. We wszystkich ubikacjach i zabudowaniach lotniska należy przewidzieć odpowiednie przyrządy przeciw-po-żaro we. Hangary, zwłaszcza garaże i magazyny — powinny być zaopatrzone w nowoczesne środki przeciw-pożarowe i kontrolowane perjodycznie. W zimie zabezpieczać je należy przed zamarzaniem.

' Wspomnieć tu należy o pomocy lekarskiej, w nagłych wypadkach, do czego potrzebne jest odpowiednio urządzone ambulatorjum, oraz wozy sanitarne, mogące być użyte w razie potrzeby. O ile lotnisko położone jest w pobliżu stacji, należy połączyć je torem przemysłowym, celem łatwiejszego dowozu materjałów.

W/

.V

Hangary

Hangary

h oświetlona

Pot    ,,

Ш'

u/s/at/an /a ocdróżnych

:p]

♦♦♦ ■ V-e

■ ЯНН *

.    7 0 -, n\L?.’P

Meie ctó

b'ig. 70.

1.    Miejsce wsiadania i wysiadania podróżnych. Załadowanie pakunków i poczty.

2.    Projektory przewoźne kuliste blendowe — niskie.

3.    Projektory przewoźne pomocnicze elektryczne. i. Projektory przewoźne pomocnicze acetylinowe.

5.    Projektory na pylonach jak fig. 73, str. 1518.

6.    Projektory acetylinowe do oświetlenia lotniska.

7.    Projektory obrotowe na pylonach jak fig. 72, str. 1Я17.

8.    Znak ostrzegawczy we formie krzyża, oświetlony i izolowany od grup oświetliniowych — światłem białem lub kolorowem — zależnie czy lotnisko jest wolne lub też z przeszkodami do lądowania.

9.    Znaki ostrzegawcze zwane „bajami“.

10.    Dom administracyjny, biura — cło — poczta — telegraf — urząd paszportowy.

11.    Busola lotniska.

12.    Znak podający kierunki wiatrów, fig. 71, str. 1516. Teren lotniska lekko opadający w kierunku Połud. Wschód.

Porty lotnicze dla sterowców (balonów sterowych) różnią się zasadniczo od portów dla samolotów. Sterówce dochodzące do znacznej długości i średnicy — potrzebują specjalnych pomieszczeń i terenów. Niemieckie lotnictwo w szczególności zajmuje się specjalnie budową sterowców i urządzeniami odpowiednich portów.

Zazwyczaj — miejsce startu i lądowania odbywa się na większych obszarach wodnych. Hangary dla pomieszczenia balonów sterowych budowane są na tratwach lub pontonach i mogą być zwrotne. Sterówce przedstawiają w czasie silnych wiatrów i burz wielkie niebezpieczeństwo, przy lądowaniu musza być kierowane — po linii najmniejszego oporu, t. zn. ustawiają się czołowo — ku kierunkowi wiatru. W tym celu też hangary powinne być albo ruchome, albo centralnie położone i okrągłe mające bramy, na wzór parowozowni. Ponieważ budowle takie wymagają bardzo znacznych wydatków, zwłaszcza dla obecnie projektowanych sterowców duraluminjowych — dla stałej komunikacji międzylądowej, przeto projektuje się obecnie odpowiednie wieże, do której sterowiec może być przytwierdzony. Konstrukcja tychże ma w swej części górnej ruchomą część do koła osi pionowej, mogącej wykonywać ruch w granicach do 360°.

o szkieletach stalowo-

Dzięki temu urządzeniu sterówce zaczepione mogą wykonywać pewien ruch, ustawiając się automatycznie po linji najmniejszego oporu. Wieżyce takie buduje się wysokie od 40 do 60 m o konstrukcji żelaznej, odpowiednio ufundowane, tak by się opierały skutecznie sile wiatrów działających na powierzchnię sterowca, zależnej od wymiarów sterowca i przy szybkości maksymalnej wiatrów.

Wieża taka posiada windy i wyciągi wewnątrz konstrukcji, służące dla komunikacji z platformą górną. Do kabin sterowca przedostać się można odpowiednio urządzonym pomostem łączącym platformą wieżę ze sterowcem.

I-

V ;    :'~7

1й1

Hangary dla sterowców mniejszych buduje się zazwyczaj żelazne o bramach blaszanych, rozsuwalnych na boki hangaru a podtrzymywanych w specjalnej konstrukcji wspornikowej. Ponieważ na powłokę balonów używa się tkanin impregnowanych gumą, przeto wnętrza hangarów należy zabezpieczać od promieni słonecznych, które działają szkodliwie na nie. Oświetlenie hangaru powinno być przyćmione, najlepiej żółtą barwą okien. Rozmiary hangarów dla sterowców dochodzą od 25 do 50 m szerokości od 20 do 40 m wysokości a od 100 do 200 m długości. Dla sterowców przeznaczonych dla marynarki buduje się specjalne statki holownicze, do których się je przytwierdza.

Poniżej podajemy charakterystykę niektórych sterowców, wykonanych w obecnej dobie :

Fig. 77.

Francja: „Zodiac V. J. 24“ : objętość 4000 тя, długość 58,12 m, średnica 11,80 m, szybkość 87 km/g, ciężar 17,500 kg.

Zodiac Ecole (system pół stały):

objętość 1200 m³, długość 36,50 m, średnica 8 m, szybkość 72 km/g, ciężar 350 kg.

Anglja: „R. 33 Marine“ (W. G. Armstrong Whitworth L. t. d. Coventry Nev. Castle-on) :

objętość 55 000 wr", długość 196 w, średnica 24,30 m, szybkość 96 km/g, ciężar użytkowy 20 000 kg.

Włochy: (Stabilimento Conztruzioni Aeronautica Roma) „N. I. Norge P.“ :

objętość 1900 m³, długość 106 w, średnica 18,50 m, szybkość 100 kmjg.

Ameryka: „L. Z. 126“ (U. S. Navy Z. R. 3 Los Angelos), konstr. stała:

objętość 70 000 w³, długość 2o0 m, średnica 27,60 m, szybkość 130km/g, ciężar 46 000&<?.

Nadto liczne sterówce w trakcie budowy dużych rozmiarach, co do których nie ma się dotąd bliższych danych.

LITERATURA.

Aeropliile. Paryż.

La vie Aerienne. Paryż.

Pani Painlevé: Ce que tout aviateur doit savoir. Paryż. Encyclopédie de l’Aviation. Paryż.

Construction des aeroplanes et ballons. Espitalier, Paryż.

Dr. Ing. Werner von Langsdorff: Almanach des Flottes Aeriennes 1927. — Frankfurt a/M.

Wir Luftschiffer. Dr. Bröckelmaun, Berlin.

Georg Wellner: Die Flugmasehinen. Wien.

Dr. Keimund Niniführ: Leitfaden der Luftschiffahrt und Flugtechnik. Wien.

Beton und Eisen. Ernst & Sohn, Berlin.

Scalanie gruntów.

Napisał

inż. Stanisław Kluźniak,

docent politechniki, Warszawa.

Wstęp.

Do przeprowadzenia tak doniosłej regulacji, jaką jest scalanie gruntów, które zastaje chaos w dotychczasowym stanie posiadania, spory o własność, nieuporządkowaną, względnie nieurządzoną, hipotekę i kataster, należało dostosować takie środki, które ńie wpływając na stan prawny gospodarstw, przeszłyby do porządku nad wszelkiemi przeszkodami, utrudniającemi postępowanie scaleniowe, nie naruszając niczyich praw do gruntu lub praw na gruncie.

Wyrazem takiego punktu wyjścia ustawodawcy są postanowienia ustawy i rozporządzenia wykonawczego do niej, traktujące o ustalaniu stanu posiadania, o wyjściu z niepodzielności współwłaścicieli gruntu, o licytacji gruntów objętych scaleniem, o prawach i wierzytelnościach, obciążających scalane działki gruntu itp.

W myśl powyższych postanowień, w razie braku dowodów, stwierdzających prawo własności uczestnika scalenia do gruntu, lub w razie sporu o własność, miarodajne jest dla ustalenia dotychczasowego stanu posiadania ostatnie posiadanie gruntu. Ustalenie stanu posiadania w niczem nie przesądza tytułu własności i strony spór wiodące nie mają przeszkód dochodzenia swych praw na drodze sądowej. Jednak strony mają możność zawrzeć ugodę wobec Komisarza Ziemskiego, która, po zatwierdzeniu przez Okręgową Komisję Ziemską, ma moc prawną ugody zawartej wobec sądów.

Gdy spór toczy się o własność tylko części gruntu gospodarstwa i ugoda między stronami nie nastąpi, należy w projekcie scalenia tak rozmieścić działki sporne, aby wynik sporu nie sprzeciwiał się celom scalenia (aby przylegały do gruntów kolonji właścicieli wiodących spór).

Jeśli wszczęto postępowanie sądowe o zniesienie współwłasności przez podział w naturze, sąd przekazuje załatwienie sprawy Komisarzowi Ziemskiemu, który postępuje analogicznie jak wyżej.

Podczas postępowania scaleniowego nie może być wdrożone postępowanie dobrowolnego przetargu (licytacja) gruntów, należących do obszaru scalenia, jeśli to postępowanie poprzedzało scalenie, może być wstrzymane przez sąd na żądanie któregokolwiek z uczestników postępowania licytacyjnego, aż do czasu ostatecznego zakończenia postępowania scaleniowego. Natomiast w razie przymusowej sprzedaży gruntów postępowanie egzekucyjne może być wdrożone w toku postępowania scaleniowego.

Przedmiot postępowania egzekucyjnego stanowią aż do chwili uprawomocnienia zatwierdzonego projektu scaleniowego grunty posiadane przed scaleniem, po zatwierdzeniu zaś projektu grunta wydzielone po scaleniu. W obu wypadkach w miejsce dawnego właściciela wchodzi nabywca, który zostaje umieszczony w wykazie uczestników scalenia.

Wszelkie prawa osób trzecich, ciążące na dawnych działkach, nie stanowiące przeszkody do przeprowadzenia scalenia (dzierżawa, użytkowanie, zastaw, długi hipoteczne itp.), przechodzą na działki nowowydzielone przy scaleniu, nie ulegając żadnym uszczupleniom. Od dnia wpisania ostrzeżenia (adnotacji) o wdrożeniu postępowania scaleniowego Urząd Hipoteczny winien zawiadamiać Powiatowy Urząd ziemski o wszelkich zmianach w obciążeniu gruntów hipotecznych.

Jeżeli poszczególne działki właściciela obciążają nierównomiernie wierzytelności wierzycieli hipotecznych, należy skłaniać wierzycieli do zgody, aby te obciążenia mogły być zamieszczane w jednym wykazie obciążeń scalonego gospodarstwa w uzgodnionym przez wierzycieli pierwszeństwie wpisów. Ugoda wierzycieli winna być zatwierdzona przez Okręgową Komisję Ziemską.

W razie nieosiągnięcia takiej ugody wierzycieli należy osobno oznaczyć rozmiar gruntu wydzielonego w nowej kolonji wzamian za każdą z dawnych działek, nierównomiernie obciążonych na rzecz osób trzecich.

Właściwe prace scaleniowe dzielą się na dwa etapy :

1.    wdrożenie postępowania scaleniowego i

2.    postępowanie scaleniowe, które z kolei można podzielić wjg kolejności na dwa stadja :

a)    ustalenie starego stanu posiadania oraz szacunku gruntów scalanych,

b)    sporządzenie projektu scaleniowego,

c)    zakończenie postępowania scaleniowego wraz z regulacją hipoteki, względnie wywołaniem gruntów do pierwiastkowej regulacji hipotecznej (o ile grunta nie miały dotychczas urzędowej hipoteki).

I. Wdrożenie postępowania scaleniowego.

Wdrożenie postępowania scaleniowego następuje :

a)    na wniosek właścicieli względnie posiadaczy, mających łącznie co-najmniej 25 ha gruntów, rozdrobnionych i rozmieszczonych w szachownicy, lub nadmiernie zwężonych, położonych w obrębie jednej jednostki administracyjnej (wsi, gminy, miasta), w jednostkach zaś administracyjnych o obszarze mniejszym niż 200 ha, na wniosek właścicieli względnie posiadaczy, przynajmniej ¹/₁₀ tego obszaru. Ustawa wyraźnie zaznacza, że wnioskodawcami mogą być niekoniecznie właściciele o ustalonym tytule własności. Mogą to być posiadacze pod tytułem właściciela, których posiadanie zatem jest jawne, ciągłe, nieprzerywane, niedwuznaczne i spokojne;

b)    na wniosek właściciela dóbr ziemskich (obszaru dworskiego), którego grunty o powierzchni conajmniej 25 ha są rozdrobnione i rozmieszczone naprzemian z gruntami drobnych rolników. Odnośnie do gruntów, stanowiących własność Państwa, prawo zgłaszania wniosków przysługuje władzy, pod której zarządem grunty te pozostają;

c)    z urzędu: w razie zachodzących konieczności gospodarczych, stwierdzonych przy przeprowadzeniu regulacyj rolnych (znoszeniu służebności, podziale wspólnot gruntowych itp.), przy parcelacji dóbr ziemskich, jeśli przy tej parcelacji mogą być wzmocnione gospodarstwa małorolne; przy scaleniu, jeśli zachodzi potrzeba rozszerzenia obszaru scalenia; przy meljo-racjach rolnych, wreszcie w razie zniszczenia wsi w całości lub w części przez wypadki żywiołowe lub działania wojenne.

Wnioski wraz z dokumentami stwierdzającemi tytuł własności, lub jeśli to niemożliwe — z dowodami, stwierdzającemi stan posiadania (§ 27. rozp.), petenci winni złożyć do Powiatowego Urzędu Ziemskiego. Komisarz Ziemski zjeżdża na grunt, celem zbadania faktycznego stanu rzeczy i zaprojektowania obszaru scalenia. Na miejscu sporządza opis obszaru, listy przyszłych uczestników scalenia, szkic sytuacyjny oraz protokół z dokonanych czynności.

Na podstawie zebranego materjału Komisarz Ziemski występuje z wnioskiem do Okręgowego Urzędu Ziemskiego o ustalenie zaprojektowanego obszaru scalenia.

Obszar scalenia ustala w orzeczeniu Okręgowy Urząd Ziemski. Obszar ten może być w drodze orzeczeń Okręgowego Urzędu Ziemskiego zwiększony lub zmniejszony. Niezależnie od wniosku o ustalenie obszaru scalenia Komisarz Ziemski winien złożyć ewentualnie wniosek odrębny, o przeznaczenie niezbędnych obszarów gruntów państwowych lub Państwowego Banku Rolnego, na powiększenie niepełuorolnyeh gospodarstw, albo też zgłosić wniosek o uzupełnienie gospodarstw karłowatych w drodze dobrowolnej parcelacji majątków prywatnych w trybie artykułu 85., ustawy z dnia 28./XII. 1925 r. o wykonaniu reformy rolnej, lub o ile to okaże się niemożliwe w drodze dobrowolnej, — o zastosowania do właściciela przymusu parcelacyjnego w trybie art. 15. cytowanej ustawy.

O uprawomocnieniu się orzeczenia Okręgowego Urzędu Ziemskiego lub o wydaniu ostatecznego orzeczenia przez Ministra Reform Rolnych (jeśli orzeczenie O. U. Z. zostało zaskarżone), Okręgowy Urząd Ziemski podaje do publicznej wiadomości przez ogłoszenie w dzienniku urzędowym właściwego powiatu lub województwa, zgłasza do sądu (wydziału hipotecznego) wniosek o wpis ostrzeżenia (adnotacji) do księgi gruntowej (hipotecznej) o wdrożeniu postępowania scaleniowego. Ostrzeżenie to skutkuje, iż wszelkie późniejsze zmiany stanu hipotecznego, tak co do własności, jak i obciążeń pozostaną bez wpływu na przebieg postępowania. Pozatem ma ten skutek, że zbywanie części gospodarstwa objętego obszarem scalenia, nie jest dopuszczalne bez zgody urzędów ziemskich.

Jeżeli grunta nie mają urządzonej hipoteki, Okręgowy Urząd Ziemski zawiadamia o wdrożeniu postępowania scalenionego prezesa Sądu Okręgowego, w którego obrębie leżą te grunty. Prezes Sądu Okręgowego wydaje następnie właściwemu sędziemu pokoju i notarjuszom okręgu zakaz zatwierdzania względnie sporządzania aktów notarjalnych co do częściowej zmiany własności gruntów, objętych postępowaniem scaleniowem bez zgody właściwego ąrzędu ziemskiego.

Nadto Okręgowy Urząd Ziemski, jeśli chodzi o b. dzielnice austrjacką i pruską, zawiadomi o swem orzeczeniu Urząd ewidencji katastru w celu bezzwłocznego dokonania przez tenże urząd ostatnich zmian w operatach katastralnych, dotyczących całego obszaru scalenia.

Przy scalaniu gruntów należy jednocześnie przeprowadzić z urzędu :

a)    likwidacje wszelkich służebności ;

b)    podział wspólnot gruntowych lub uregulowanie ich użytkowania;

c)    wyprostowanie granic;

d)    wydzielenie gruntów na cele miejscowej użyteczności publicznej ;

e)    meljoracje scalanych gruntów, niezbędne do przeprowadzenia scalenia;

f)    regulacje dróg i dojazdów;

g)    ustalenie ogólnego planu rozbudowy scalanej wsi.

Grunty, otrzymane przez uczestników scalenia z tytułu zniesienia służebności, z tytułu parcelacji — winny być następnie włączone do obszaru scalenia przed przystąpieniem do opracowania projektu scalania.

Niektóre grunty, acz położone nieraz wewnątrz obszaru scalenia, nie podlegają scaleniu, tj. pozostają przy pierwotnych uczestnikach scalenia.

Należy odróżnić trzy kategorje takich gruntów :

które jednak za zgodą właściciela mogą

1. grunty wyłączone od scalania bezwzględnie;

•>

Г    V)

ulec scaleniu,

3. grunty, które mogą być wyłączone od scalenia ze względu na swe położenie.

I. z wymienionych kategoryj stanowią :

a) lasy, objęte planem gospodarstwa leśnego, o ile nie zachodzi potrzeba wyprostowania granic, lub wyłączenia obcych gruntów z lasu;

b)    grunty, na których są otwarte kamieniołomy i kopalnie minerałów użytecznych, o ile są one w eksploatacji, lub gdy eksploatacja została zaniechana jedynie czasowo ;

c)    grunty, objęte zakładami górniczemi i hutniczemi ;

d)    grunty, objęte nadaniami górniczemi i polami naftowemi ;

e)    grunty, na których znajdują się zabytki historyczne i architektoniczne, osobliwości przyrody itd.

II.    kategorję stanowią :

a)    grunty pod budynkami i podwórzami ;

b)    grunty, objęte zakładami przemysłowemi ;

c)    place budowlane w obrębie miast i miasteczek (osad);

d)    grunty, zawierające źródła mineralne ; grunty pod wodami stojącemi, służącemi do hodowli ryb lub do celów przemysłowych;

e)    ogrody i sady, prowadzone zawodowo, oraz parki i zwierzyńce;

f)    pokłady torfu i grunty torfowe racjonalnie eksploatowane ;

g)    grunty otoczone murem;

h)    winnice oraz chmielniki o obszarze nie mniejszym od ¹/₄ ha.

III.    kategorję stanowią grunty, które narażone są wskutek swego położenia na niebezpieczeństwo uszkodzenia przez zasypanie, usuwanie, obrywanie się brzegów i niszczące wylewy.

II. Postępowanie scaleniowe.

Po uprawomocnieniu orzeczenia Okręgowego Urzędu ziemskiego o wdrożeniu postępowania scaleniowego, rozpoczyna się właściwe postępowanie scaleniowe, które polega:

1.    na ustaleniu starego stanu posiadania,

2.    oszacowaniu gruntów scalanych,

3.    sporządzeniu projektu scaleniowego.

Miejscowymi organami przy wykonywaniu scalenia są :

1.    ogólne zebranie uczestników scalenia,

2.    rada uczestników scalenia oraz ewentualnie przedstawiciele obszarów dworskich, względnie majątków państwowych,

3.    mierniczy (rządowy, przysięgły lub upoważniony),

4.    Komisarz Ziemski,

5.    nadto organem powołanym do oszacowania gruntów jest Komisja Szacunkowa.

Ogólne zebranie wybiera radę, rada zaś wybiera Komisję Szacunkową.

Czynności przedwstępne poprzedzające opracowanie projektu scaleniowego.

Powiatowy Urząd Ziemski (Komisarz Ziemski) zarządza dla każdej jednostki administracyjnej oddzielne wybory rady uczestników scalenia, a właścicieli dóbr ziemskich oraz władzę zarządzającą majątkiem państwowym, gdy te weszły do obszaru scalenia w części lub całości, wzywa do wyznaczenia przedstawiciela.

Wybory rady winny odbyć się w terminie 7-dniowym wyznaczonym przez Komisarza Ziemskiego. Wybory członków rady dokonywa ogólne zebranie uczestników scalenia. Do prawomocności uchwał zebrania potrzebna jest obecność przynajmniej ¹/₂ osób uprawnionych do głosowania. Uchwały zapadają większością głosów.

Zebranie wybiera do rady od 3 do 7 osób z pośród uczestników scalenia i tyluź zastępców. Gdy liczba uczestników scalenia danej jednostki administracyjnej nie przekracza 7, nie powołuje się wówczas rady a czynności jej wykony wuja sami uczestnicy.

Niewskazanie przedstawicieli przez właścicieli dóbr ziemskich lub władze państwową nie wstrzymuje biegu postępowania.

W razie niedokonania w terminie 7-dniowym wyboru rady, Okręgowy Urząd ziemski na wniosek komisarza ziemskiego wyznacza ich z urzędu. Okręgowemu Urzędowi ziemskiemu przysługuje również to prawo, gdy wybrana przez zebranie rada nie odpowiada swym zadaniom.

Zebrania rady zwołuje komisarz ziemski, względnie mierniczy. Postanowienia rady zapadają zwykłą większością głosów bez względu na liczbę członków obecnych na posiedzeniu. Członkowie rady obowiązani są brać udział zwoływanych zebraniach pod rygorem grzywny (10 zł). Grzywnę nakłada komisarz ziemski i ściąga w drodze administracyjnej.

Jeżeli obszar scalenia obejmuje kilka jednostek administracyjnych, komisarz ziemski lub mierniczy, w celu omówienia spraw dotyczących całego obszaru scalenia, zwołuje zebranie delegatów rad — po dwóch od każdej rady. W skład zebrania delegatów rad wchodzą także przedstawiciele dóbr ziemskich lub państwowych po jednym od każdego obszaru.

Rada uczestników scalenia jest organem działającym w imieniu uczestników scalenia we wszystkich sprawach, wyłaniających się przy scaleniu.

W szczególności rada dokonywa wyboru rzeczoznawców do komisji szacunkowej, zgłasza wniosek do właściwej władzy o utworzenie spółki wodnej, zawiera umowy z przedsiębiorcami robót meljoracyjnych, ustala zasady podziału wspólnot gruntowych, względnie ich użytkowania oraz określa obszar, wyłączony na cele miejscowej użyteczności publicznej, zawiera umowy o zamianie gruntów w celu wyprostowania granic obszaru scalonego lub usunięcia enklaw.

W razie nieustalenia przez radę zasad podziału wspólnot gruntowych i niedokonania wyboru rzeczoznawców do Komisji Szacunkowej w terminie dni 30 od jej wyboru decyzję w powyższych sprawach poweźmie powiatowy urząd ziemski.

Tryb zawierania umów o zamianie gruntów.

Umowy o zamianie gruntów w celu wyprostowania granic obszaru scaleniowego lub usunięcia enklaw rada zawiera z osobami trzeciemi w obecności dwóch niezainteresowanych świadków oraz mierniczego. Umowy te, na wniosek Komisarza Ziemskiego, podlegają zatwierdzeniu przez okręgowy urząd ziemski, który, o ile chodzi o grunty tabelowe, jednocześnie uchwala wpis do tabeli likwidacyjnej lub aktu nadawczego, celem ujawnienia dokonanej zamiany.

Tryb podziału wspólnot gruntowych (lub ustalenia zasad ich użytkowania).

Na podstawie ustalonych przez radę zasad podziału wspólnot gruntowych, lub ich użytkowania, mierniczy sporządza projekt ustalenia wielkości udziałów we wspólnotach, względnie projekt użytkowania wspólnot.

Projekt zatwierdza Powiatowy Urząd Ziemski. W ciągu dni 14 od daty doręczenia orzeczenia P. U. Z. strony mogą zgłosić sprzeciw do Okręgowej Komisji Ziemskiej, która rozstrzyga ostatecznie. Odpis prawomocnego orzeczenia zostaje dołączony do tabeli likwidacyjnej względnie aktu nadawczego. Dołączenie to zastopuje wniesienie wpisu dodatkowego do tabeli.

Czynności mierniczego poprzedzające sporządzenie projektu.

Mierniczy zostaje delegowany przez Okręgowy Urząd Ziemski do przeprowadzenia czynności scaleniowych po ukonstytuowaniu rady uczestników scalenia.

Do czynności technicznych mierniczego, poprzedzających sporządzenie projektu, należy sporządzenie pierworysu, planu klasyfikacyjnego i ogólnego rejestru pomiarowo-szacunkowego, a następnie ułożenie szczegółowego rejestru pomiarowo-szacunkowego.

Ustalenie, pomiar i utrwalenie granic dokonywa się według rozporządzenia Ministerstwa Reform Rolnych z dnia 2. czerwca 1924 r., o ustalaniu i wznawianiu zewnętrznych granic obszarów, podlegających przebudowie ustroju rolnego (D. U. R. P. Nr. 55, poz. 551).

Pomiarem szczegółowym winny być objęte nie tylko grunty, podlegające scaleniu, lecz także grunty wyłączone ze scalenia a leżące wewnątrz obszaru scalenia. Nadto winny być pomierzone grunta położone poza obszarem scalenia, lecz wykazane w tabeli likwidacyjnej lub akcie nadawczym (o ile niema na te ostatnie grunty starych planów odpowiadających warunkom, określonym w instrukcji technicznej, lub dawnych map katastralnych).

Sporne granice między właścicielami mierzone będą według wskazówek każdej ze stron z zaznaczeniem o tern w protokole ustalenia starego stanu posiadania.

1.    O ile dotychczasowy stan posiadania stwierdzony jest katastrem i księgami hipotecznemi, to pomiaru dokonywa się wyłącznie w odniesieniu do zmian, temi dokumentami nieobjętych a przez strony zgłoszonych, tj. mapy katastralne winny być na skutek wdrożenia postępowania scaleniowego sprawdzone i poprawione.

2.    O ile istnieją stare plany, odpowiadające warunkom obowiązującej instrukcji technicznej, to pomiaru starego stanu posiadania również się nie dokonywa.

3.    W braku powyższych dowodów : na mocy uchwały ²/з uprawnionych do głosowania może być zaniechany pomiar dotychczasowego stanu posiadania, o ile obszar poszczególnych gospodarstw jest ściśle określony dokumentami innemi. Uchwała zebrania winna zawierać ścisłe określenie dokumentu, przyjętego za podstawę do ustalenia stanu posiadania przed scaleniem, (plan, rejestr pomiarowy, tabele likwidacyjne, akty notarjalne itp.), oraz klauzulę, wskazującą, w jaki sposób wyrównać, w stosunku do poszczególnych gospodarstw, różnicę między powierzchnią obszaru scalanego, wyliczoną na skutek nowego pomiaru obwodnicy a powierzchnią, wyliczoną na podstawie przyjętych przez zebranie dokumentów.

Zaniechanie pomiaru dotyczyć może nie tylko całości obszaru, ale również i pewnych określonych jego części, co do których istnieją dokumenty pomiarowe.

Skargi niezadowolonych na powyższe uchwały mogą być składane do okręgowej komisji ziemskiej w ciągu dni 14 od daty powzięcia uchwały. Orzeczenia okręgowej komisji ziemskiej są w tej sprawie ostateczne.

4.    W miejscowościach w których istnieje t. zw. „ucząstkowy“ stan posiadania, „ucząstki“ te należy traktować jako równowarte między sobą ; pomiar oraz szacowanie dotychczasowych wartości poszczególnych „ucząst-ków“ nastąpić może jedynie na żądanie ²/з uczestników scalenia.

Mierniczy ustala po wysłuchaniu opinji rady, które grunty zostają od scalenia wyłączone. Jeśli są to grunty, które jedynie za zgodą interesowanych mogą być włączone do obszaru scalenia (vide wyżej) a niektórzy interesowani taką zgodę wyrażą, winni złożyć deklaracje odpowiednie mierniczemu oraz zobowiązania z podpisami należycie uwierzytelnionymi na przeniesienie zabudowań. Zamiast deklaracji i zobowiązań zainteresowani mogą złożyć ustne oświadczenia do protokołu mierniczemu w obecności przynajmniej jednego świadka.

W dalszym ciągu mierniczy przeprowadza oszacowanie gruntów przy pomocy rzeczoznawców wybranych przez rade uczestników scalenia.

W skład komisji szacunkowej wchodzą : mierniczy, lub komisarz ziemski, jako przewodniczący, rzeczoznawcy, o których wyżej mowa.

Przy scaleniu jednej jednostki administracyjnej wybierani są dwaj rzeczoznawcy i jeden zastępca, a przy scaleniu większej ilości jednostek — po jednym rzeczoznawcy i jednym zastępcy od każdej rady.

Komisarz Ziemski może zaprosić do komisji z głosem doradczym specjalnych rzeczoznawców (leśnika itp.).

W razie nieprzybycia w oznaczonym terminie rzeczoznawcy, lub jego zastępcy, rada powołuje natomiast nowego rzeczoznawcę i zastępcę.

Ilość wyodrębnionych klas gruntów z reguły nie powinna przekraczać w gruntach ornych liczby 8, a w łąkach i innych użytkach 5.

W celu określenia wysokości ewentualnych dopłat pieniężnych (dla wyrównania różnic wartości działek posiadanych dotychczas a otrzymanych po scaleniu — jest to dopuszczalne tylko w wysokości 3% wartości dotychczasowego gospodarstwa) i ustalenia szacunku poszczególnych gospodarstw, ubiegających się o pomoc kredytową, komisja szacunkowa określa cenę rynkową jednego ha dominującej na obszarze scalenia klasy gruntów.

Postanowienia komisji szacunkowej zapadają zwykłą większością głosów rzeczoznawców ; przy równości głosów rozstrzyga głos przewodniczącego.

Czynności komisji szacunkowej winny być ujęte w formę protokołu, a wynik uwidoczniony na planie.

W wypadkach wyjątkowych, gdy dokonanie wyboru rzeczoznawców przez radę okaże się niemożliwe, może Okręgowy Urząd ziemski wyznaczyć ich z urzędu. W razie uchylenia szacunku przez Okręgową Komisję ziemską, Okręgowy Urząd ziemski na wniosek komisarza ziemskiego wyznacza do ponownego przeprowadzenia szacunku przewodniczącego i członków komisji szacunkowej.

Za ogólną zgodą uczestników scalenia wszystkie grunty scalane mogą być uznane za równowartościowe, a tem samem dokonanie szacunku nie miałoby miejsca. Może to dotyczyć nie tylko całości obszaru, ale i całości poszczególnych użytków rolnych.

W trakcie wykonywania swych czynności przygotowawczych mierniczy przyjmuje wnioski poszczególnych uczestników scalenia (czy ma zamiar nabyć grunt, od kogo i w jakiej miejscowości, czy ma spory graniczne, lub łasność, czy złożył zobowiązanie na przeniesienie budowli, gdzie życzy sobie otrzymać kolonję, kogo pragnąłby mieć za sąsiada itp.).

Projektuje najwłaściwszy kierunek dróg, zgłasza wnioski co do przeprowadzenia meljoracji, sporządza wykaz tytułów posiadania uczestników scalenia, zbiera dowody do ustalenia tytułów własności oraz sporządza plan klasyfikacyjny i rejestry pomiarowo-szacunkowe.

Wykaz tytułów posiadania, sporządzony dla każdej jednostki administra-cyjnej oddzielnie, winien zawierać w stosunku do każdego uczestnika scalenia: a) imię i nazwisko, b) obszary gruntów z wyszczególnieniem ich pochodzenia (ukazowe, hipoteczne itp.), c) uprawnienia i obciążenia służebnościowe i inne, d) wyszczególnienie zebranych dokumentów i dowodów, stwierdzających prawo własności lub stan posiadania gospodarstw ; odnośnie do gruntów spornych winien być wyjaśniony stan sprawy spornej, e) oznaczenie gruntów wyłączonych ze scalenia, f) ogólny obszar scalonych gruntów i ich szacunek.

Rejestry pomiarowo-szacunkowe, sporządzone oddzielnie dla każdej jednostki administracyjnej, winny zawierać nomenklatury, pochodzenie, obszar, zaliczenie gruntów do poszczególnych klas, oraz szacunek ogólnego obszaru gruntów każdego uczestnika scalenia w poszczególnych klasach.

Wreszcie mierniczy zaznajamia uczestników scalenia na ogólnem zebraniu, ważnem bez względu na liczbę obecnych, z obszarem i szacunkiem posiadanych przez każdego z nich gruntów, poczem w ciągu 7 następnych

dni przedstawia w miejscu dokonywanych czynności osobom interesowanym do przejrzenia rejestry pomiarowo-szacunkowe i plan klasyfikacyjny.

Czynności Komisarza Ziemskiego.

Po upływie wyżej wymienionego 7-dniowego terminu komisarz ziemski w obecności uczestników scalenia stwierdza, czy czynności mierniczego zostały wykonane zgodnie z obowiązującemi przepisami ; ustala tytuły własności i sporządzą listę rzeczywistych właścicieli celem późniejszego wywołania, względnie uregulowania hipoteki; dołączą do obszaru scaleniowego (w wykazie rzeczywistych właścicieli) obszar nabyty ewentualnie przy parcelacji przez uczestników scalenia, oraz ewentualnie obszar przyznany za zniesione uprawnienia służebnościowe ; uzgadnia z rada i mierniczym ogólne wytyczne projektu scalenia ; wysłuchuje skarg uczestników scalenia na czynności mierniczego.

Zamknięcie I-go sta dj um postępowania scaleniowego.

Jeśli skargi uczestników na czynności mierniczego nie dotyczą wykazu staregu stanu posiadania oraz wykazu szacunku gruntów, komisarz ziemski, po dokonaniu wyżej wymienionych czynności — zatwierdza te wykazy.

W razie przeciwnym lub jeśli w ciągu dni 14 od doręczenia orzeczenia komisarza ziemskiego wpłyną do powiatowego urzędu ziemskiego sprzeciwy stron co do tego orzeczenia, Powiatowy Urząd ziemski przekazuje sprawę Okręgowej Komisji Ziemskiej, która rozstrzyga ostatecznie.

III. Projekt scaleniowy.

Po uprawomocnieniu orzeczenia, zatwierdzającego rzeczywisty stan posiadania, klasyfikację i szacunek gruntów, mierniczy przystępuje do szczegółowego opracowania projektu, a więc sporządza projekt na pierworysie i kalce płóciennej, rejestr pomiarowo-szacunkowy po scaleniu a następnie wyznacza prowizorycznie projekt na gruncie.

Każdy z uczestników scalenia otrzymuje wzamian za posiadane przed scaleniem działki — kolonje o typie zbliżonym, w miarę możności, do> typu poprzednio posiadanego kompleksu działek.

W wypadkach, gdy wydzielenie ściśle wymierzonego równoważnika na gruncie jest technicznie niemożliwe, lub, gospodarczo niepożądane, mają zastosowanie dopłaty pieniężne dla wyrównania różnie wartości gruntów dotychczas posiadanych, a otrzymanych przy scaleniu.

Dopłaty te można stosować w wysokości nieprzekraczającej 3% przyjętego szacunku gruntów posiadanych przed scaleniem.

Wysokość dopłat określa się na zasadzie różnicy pomiędzy wartością gruntów posiadanych przed scaleniem, a wartością gruntów otrzymanych po scaleniu.

Przy zaprojektowaniu gospodarstw scalanych należy się trzymać następujących wskazówek:

Wszystkie użytki, przeznaczone dla poszczególnego uczestnika scalenia, winny być zamknięte w jednej obwodnicy ; jeśli miejscowe warunki na to nie pozwalają, można różne użytki wydzielać w nieprzyległych do siebie miejscach pod warunkiem, aby poszczególne działki miały zapewniony dojazd; w wypadkach wyjątkowych, usprawiedliwionych warunkami topogra-ficznemi lub właściwościami gleby, dopuszczalne jest wydzielenie tych samych użytków (np. gruntu ornego) w dwóch oddzielnych miejscach. Dalsze rozdrobnienie jest niedopuszczalne bez specjalnego zezwolenia Okręgowego Urzędu ziemskiego.

Figury działek ornych winny być zbliżone do prostokątów, a długość ich nie powinna przekraczać szerokości więcej niż dziesięciokrotne.

Przy projektowaniu sieci nowych dróg należy przestrzegać następujących norm co do szerokości dróg łącznie z rowami ;

a)    dla dróg publicznych 11—12 m, dla mniej ważnych 8—9 m;

b)    dla dróg służących wyłącznie dla komunikacji wewnętrznej 5 — 6 m ;

c)    dla dróg dojazdowych do poszczególnych osiedli i parcel w miejscach, nie wymagających rowów przydrożnych, 3 m ; w miejscach zaś, wymagających rowów, 4—5 w.

Przy zmianie kierunku istniejących dróg państwowych i samorządowych utrzymuje się ich szerokość, wykazaną w planach, a w razie braku planów istniejącą na gruncie.

W tych wypadkach, gdy zachodzi potrzeba nawodnienia lub odwodnienia, na wniosek mierniczego, komisarza ziemskiego lub stron zainteresowanych, Okręgowy Urząd Ziemski zarządza przeprowadzenie na obszarze scalenia ekspertyzy meljoracyjnej. Projekt scalenia winien być dostosowany do projektu meljoracyjnego.

Projekt scalenia sporządzony z możliwem uwzględnieniem potrzeb i życzeń uczestników scalenia, zostaje prowizorycznie wyznaczony na gruncie ze wskazaniem uczestnikom zaprojektowanych na gruncie wydzielonych dla nich kolonij.

Prowizoryczne wyznaczenie projektu na gruncie ma to jedynie znaczenie, że umożliwia zapoznanie się uczestników scalenia z ich przyszłymi kolonjami, a ewentualne ich skargi na projekt czyni bardziej rzeczowemi; nie uprawnia jednakże do objęcia w posiadanie zaprojektowanych kolonij aż do czasu wydania prawomocnego orzeczenia zatwierdzającego projekt.

O dniu wyznaczenia prowizorycznie projektu na gruncie mierniczy zawiadamia Okręgowy Urząd ziemski, który zarządza sprawdzenie czynności pomiarowych przez rewidenta pomiąrów.

Po wyznaczeniu projektu na gruncie komisarz ziemski zarządza zwołanie ogólnego zebrania uczestników scalenia, zawiadamiając ich przynajmniej na 7 dni przed terminem zebrania celem ustalenia opinji uczestników o projekcie i omówienia spraw, połączonych z objęciem nowych gospodarstw.

W wezwaniu swem Komisarz Ziemski uprzedza o skutkach niestawiennictwa, tj. że nieobecni uważani będą za zgadzających się na projekt. Zebranie jest ważne bez względu na liczbę obecnych.

Komisarz Ziemski w obecności mierniczego komunikuje każdemu uczestnikowi scalenia obszar i szacunek nowego gospodarstwa oraz warunki objęcia w posiadanie gospodarstwa (dopłaty pieniężne, przeniesienie zabudowań), i wzywa każdego z nich do złożenia oświadczenia, czy projekt przyjmuje lub odrzuca. Oświadczenie uczestnika, a w szczególności przyczyny odrzucenia projektu winny być zaprotokołowane.

Uczestnicy scalenia, którzy wyrazili zgodę na przyjęcie projektu, do protokołu lub przez nieobecność na zebraniu, nie mają prawa zaskarżania projektu.

Organem orzekającym o projekcie jest Okręgowa Komisja Ziemska. Komisja, biorąc m. i. pod uwagę opinję zebrania ogólnego oraz liczbę uczestników, wypowiadających się za przyjęciem projektu, zatwierdza projekt, wprowadza w nim zmiany, albo odrzuca.

Orzeczenie okręgowej komisji ziemskiej podlega zaskarżeniu do Głównej Komisji Ziemskiej w terminie 14-dniowym od dnia doręczenia orzeczenia. Postępowanie w obu wymieniowych Komisjach powdnno być zakończone w ciągu trzech miesięcy, o ile w toku rozważania nie zajdzie konieczność przeprowadzenia lub skorygowania na gruncie prac pomiarowych.

65

99

Bryła, Podręcznik inżynierski. VII.

IV. Zakończenie postępowania scaleniowego.

Po uprawomocnieniu orzeczenia, zatwierdzającego projekt scaleniowy, Okręgowy Urząd ziemski:

a)    zarządza utrwalenie granic nowych działek oraz wprowadzenie uczestników scalenia w posiadanie wydzielonych im gruntów;

b)    przeprowadza zatwierdzenie ostatecznych dowodów pomiarowych, tj. planów i odrysów wymaganych przez urzędy ziemskie oraz niezbędnych do wywołania i uregulowania hipoteki ; w województwach, w których istnieje kataster gruntowy, mierniczy sporządza ponadto operaty wymagane przez odnośne urzędy katastralne i hipoteczne :

c)    wnosi wpisy do tabel likwidacyjnych względnie aktów nadawczych przez dołączenie do nich odpisu orzeczenia zatwierdzającego projekt scalenia wraz z odpisem rejestru pomiarowego ;

d)    przesyła właściwemu sądowi wniosek o wykreślenie z ksiąg hipotecznych służebności, które wobec scalenia stały się bezprzedmiotowe (służebności przejazdu, przechodu itp.), oraz wniosek o wpisanie do ksiąg gruntowych (hipotecznych) nowego stanu własności scalonych gruntów; wreszcie wniosek o skreślenie ostrzeżenia (adnotacji) o wdrożeniu postępowania scaleniowego ; do wniosku winien być dołączony odpis orzeczenia zatwierdzającego projekt scalenia wraz z odrysem zatwierdzonego planu scalenia;

e)    zarządza rozwiązanie rad uczestników scalenia i

f)    ogłasza zamknięcie postępowania scaleniowego.

Odpis orzeczenia, zatwierdzającego projekt scalenia oraz odrys zatwierdzonego planu nowego stanu posiadania w danej jednostce administracyjnej, winien być wręczony sołtysowi (naczelnikowi gminy) lub burmistrzowi.

Uzgodnienie dokumentów katastralnych z wynikami scalenia należy do władz katastralnych.

V. Normy dokładności przy ustalaniu wartości gospodarstw.

Ostatecznym celem scalenia jest stworzenie nowych gospodarstw w jednym, dwu — a wogóle w najmniejszej liczbie działów. Tak więc możemy oczekiwać, że w skład gospodarstwa, które wyłączyło swe siedlisko od scalenia, mogą wejść następujące działy: 1. siedlisko, ‘2. grunt orny, 3. łąka, 4. las, a niekiedy jeszcze i specjalne użytki jak np. torfy. Niezawsze użytki są tak dogodnie rozłożone, aby można było wykrajać większą liczbę działów, zawierających wszystkie użytki, wchodzące w skład tego gospodarstwa. Należy się wiec liczyć z faktem, że gospodarstwo, które przed scaleniem składało się z kilkunastu lub kilkudziesięciu parcel o niedogodnej formie, zostanie przetworzone na kilkuparcelową jednostkę.

Ażeby taką jednostkę zaprojektować, ustalić należy jej wartość przed scaleniem. Podstawą takiego ustalenia jest klasyfikacja gruntów, dająca wzajemny stosunek wartości jednostkowych powierzchni działek klasyfikacyjnych, wytyczonych w terenie. Działki te nanosimy na pierworys w ten sposób, że granice poszczególnych klas oznaczone są zielonym tuszem.

Mając wartość 1 от² w każdej klasie, określamy powierzchnie części każdego działu, wchodzące do poszczególnych klas, obliczamy wartości tych części i dodając je oddzielnie dla każdego gospodarstwa, uzyskujemy wartość gruntów ornych, łąk, pastwisk, lasów, siedlisk itp. dla każdego gospodarstwa oddzielnie.

Zestawienie tych pozycyj, ujęte w odpowiedni schemat, tworzy t. zw. rejestr pomiarowo-szacunkowy przed scaleniem.

Podstawą tego rejestru jest więc obliczenie działów w klasach.

Kolejność rachunku jest następująca:

1. obliczamy ogólną powierzchnię obszaru scaleniowego;

2.    obliczamy powierzchnie kompleksów, ograniczonych głównemi drogami, strumieniami, granicami użytków itp. Kompleksy zawierać mogą od kilkunastu do 150 ha\

3.    w granicach każdego kompleksu obliczamy powierzchnie zawartych w nim klas;

4.    w granicach każdej klasy obliczamy powierzchnie poszczególnych omiedzowań.

Gdy omiedzowania dzielą się na zagony, tworzące własność poszczególnych uczestników scalenia, wówczas, ponieważ przy pomiarze, czy też przy ustalaniu stanu posiadania wyjaśniony został stosunkowy udział każdego właściciela w omiedzowaniu, więc na podstawie tego stosunku łatwo da się ustalić wartość gruntów każdego z właścicieli omiedzowania.

Oczywiście suma części omiedzowania ma być równa wartości całego omiedzowania, suma powierzchni omiedzowań w klasie winna być wyrównaną do powierzchni klasy, suma klas — do powierzchni kompleksu. Obliczenia te posuwamy od ogółu do szczegółów, a więc w kolejności następującej : obszar, kompleksy, klasy, omiedzowania. Granice użytków powinny być przytem granicami klas.

Ponieważ dla celów projektowania parcel miarodajną jest wartość gospodarstwa, powierzchnia zaś jest tylko do pewnego stopnia sprawdzianem, przeto ustalenia starego stanu posiadania dokonywać należy pod kątem widzenia wartości gospodarstw, co znaczy, że troszczyć się należy o możliwie dokładne określenie wartości, a nie powierzchni.

Oznaczmy literą w wartość leżącej w pewnej klasie działki o powierzchnią, literą к cenę jednostkową uzyskaną z klasyfikacji.

w = pk,

= ± \k*mpĄ-p² m\.

Ponieważ mj; waha się około 5% k, więc :

1.    przy mp — + ¹/₂₀ p otrzymamy mw = + 0,070 w

2.    „    mp = + Vro P

³-    я    mp = ± Veo p

я «V ± 7loo p

⁵- Я mp ⁼ ± V200 P

6.    „ mp = 0

Stąd wnioskujemy, że bardzo daleko posunięta dokładność obliczenia powierzchni działu niewiele podnosi dokładność ustalenia wartości tego działu.

Jeżeli literą r oznaczymy spółczynniki przy W w powyższych wzorach, wówczas dla średniego błędu całego gospodarstwa, składającego się z n działów przed scaleniem przy jednakowo dokładnem określaniu powierzchni tych działów otrzymujemy wzór:

Wówczas : oraz średni błąd

0)

4.

mw = + 0,055 w ™w = ± 0,052 w mw = + 0,051 w mw = + 0,050 w m = + 0,050 w

ЪР = r² (w® -f w\ + ... + ufy,

w którym Wi, w₂...wn oznaczają wartości poszczególnych działów.

Gdy dla uproszczenia założymy, że poszczególne w są jednakowe i w sumie dają W, tj. wartość całego gospodarstwa :

W —-11 w,

gdzie n jest liczbą działów, wówczas :

W²

oraz :

M² — r² n w² = r²-

skąd

Posiłkując się tym wzorem i wielkościami r z grupy (l)-ej równań, sporządzimy tabelkę dla gospodarstw o różnej liczbie działów.

Średni

błąd Spół-obliczenia czynnik powierzchni

Liczba działów

1«

25

50

100

Wiersze

JD JO JD JO JD JD

О "о Ъ 'о Ъ>

Cr» С⁻« СЛ tr* Cr« -<ï сл О

0,0233

0,0183

0,0173

0,0170

0,0166

0,0166

0,0175

0,0137

0,0130

0,0127

0,0125

0,0125

0,0140 0,0110 0,OU 4 0,0102 0,0100 0,0100

0,0100

0,0074

0,0073

0,0071

0,0071

0,0071

Liczby tabelki należy czytać w następujący sposób, np. : dla dokładności v₄₀ obliczenia powierzchni przy liczbie działów równej 16 średni błąd obliczenia wartości W gospodarstwa wynosi:

M — + 0,0137 W.

Z tabelki powyższej wynikają wnioski :

1.    przy rozdrobnionej szachownicy wartość gospodarstw ustala się ściślej, niż przy mało rozwiniętej szachownicy ;

2.    średni błąd wartości gospodarstwa przed scaleniem waha się w granicach od 0,5 do 2,3% przy średnim błędzie klasyfikacji równym 5% ;

.'.HI

3.    najściślejsze obliczanie powierzchni w porównaniu z przybliżonym rachunkiem powierzchni (np. z dokładnością do ¹/₄₀) przy nierozwiniętej szachownicy (np. 16—25 działów) zmniejsza granice błędu o ¹/₁₀₀o wartości gospodarstwa, zaś przy rozwiniętej szachownicy (np. 100 działów) — o % wartości gospodarstwa.

Z tych względów obliczenia powierzchni działów przed scaleniem należy dokonywać graficznie.

00-

Co się tyczy projektowania nowych gospodarstw, to dokładność projektowania powinna odpowiadać dokładności ustalenia wartości gospodarstwa przed scaleniem. W praktyce projektujemy wartości gospodarstw z dokładnością 7i

VI. Postępowanie techniczne.

Podstawą scalenia jest pierworys, tj. plan przedscaleniowy z naniesioną klasyfikacją gruntów. Za pierworys można przyjąć istniejący stary plan, o ile miary kontrolujące nie różnią się więcej niż o 0,5 m -j- 3 d,

gdzie

d = 0,00025 L + 0,0075 \L -f 0,025.

Na podstawie długości L sporządzono tablice dla d. Wzór powyższy stosuje się dla terenów, średnio dogodnych dla pomiaru długości.

Dalszym warunkiem użycia starych planów jest dokładność podanych na nim powierzchni, równa: w stosunku dla całego obszaru ¹/2i0, 4 o kilku sprawdzanych działów — ¹/₂.-l.

W braku dostatecznie dokładnych starych planów dokonać należy pomiaru.

Pomiar cały na większych od 1000 ha obszarach należy opierać na triangulacji ; przytem 1. punkt triangulacyjny przypadać może na mniej więcej 150 ha, na bardzo wielkich objektach, jak np. 2000 ha nawet na 200 ha.

Punkty trygonometryczne należy obierać przy skrzyżowaniach głównych dróg, na głównych załamaniach granic, przytem lepiej za granicami obszaru. Do sieci trygonometrycznej należy włączyć wieże kościołów, kaplic, piorunochrony itp. wyraźnie widoczne sygnały stałe.

Do pomiaru kierunków używać należy teodolitów o dokładności conaj-mniej 20". Dogodnym typem teodolitu jest teodolit Wilda. Ilość seryj wynosi 3. Wyrównanie można wykonywać metodami przybliżonemi, a więc grupami, w każdej oddzielnie — metodą najmniejszych kwadratów, zachowując poprzednio wyrównane warunki geometryczne w II. grupie. Wyrównanie takie stosujemy do sieci punktów głównych, tworzących czworobok geodezyjny, układ centralny lub łańcuch trójkątów. Pozostałe punkty trygonometryczne określamy zapomocą wcięć, wyrównywanych graficznie.

Do punktów trygonometrycznych nawiązujemy sieć poligonów pierwszorzędnych. Poligony te łączą punkty trygonometryczne, zachowując między temi punktami mniej więcej stały kierunek.

Poligony drugorzędne biegną wzdłuż dróg, granic użytków, rzek; załamania tych poligonów mogą być dowolnie wielkie. Należy unikać nadmiernego wydłużania tych poligonów. Drugorzędne poligony i linje pomiarowe służą dla zdjęcia szczegółów.

Wielką uwagę należy zwracać na właściwe ustalenie punktów granicznych, które w b. zaborze rosyjskim są obierane za wierzchołki poligonów, w b. zaborach pruskim i austrjackim — wierzchołkami poligonów nie mogą być, są zaś zdejmowane z domiarów do boków biegnących w pobliżu granic poligonów lub linij pomiarowych.

Na mniejszych od 1000 ha obszarach może wystarczyć sieć poligonów, nie nawiązywanych do punktów trygonometrycznych. Sieć taką wyrównamy, rozbijając ją na poligony, łączące punkty węzłowe. Wyrównanie sieci wystarczy wykonać metodą przybliżona, obierając za wagi obliczanych azymutów odwrotności liczby wziętych do rachunku kątów, za wagi sum obliczonych przyrostów — odwrotności długości odpowiednich poligonów.

Odchyłka kątowa nie powinna przekraczać 1,5 t\n, gdzie t jest dokładnością pomiaru poszczególnych kątów. Odchyłka linjowa — nie powinna przekraczać wielkości /= 0,00035 L -f- 0,0105 ~\L -}- 0,035, gdzie L jest długością poligonu.

Pomiar szczegółów opiera się o poligony i nawiązane do nich linje pomiarowe. Metoda biegunowa może być stosowana tylko przy zdjęciu granic użytków i klas ; miedze zdejmować należy metodą linjowa.

Nie należy mierzyć granic użytków zapomocą miar, branych wzdłuż miedz od linij pomiarowych, czy też poligonowych.

Pomiar powinien być zorganizowany w taki sposób, aby sporządzanie pierworysu posuwało się tuż za pomiarem. Skalą pierworysu może być jeden z ułamków : 1 : 5000, 1 : 4000, 1 : 20u0 i 1 : 1000.

Przy pomiarze starego stanu posiadania za pożądaną należy uważać skalę 1 : 2000.

Obliczenia powierzchni ujmować należy w schematy ; obliczenia powierzchni ogólnej i kompleksów w schemat, podany na str. 355 Podręcznika (Wojtan, Miernictwo). Powierzchnię z domiarów, tj. powierzchnie odcinków, zawartych między osią odciętych (bokiem poligonu), a granicą kompleksu czy obszaru scaleniowego dogodniej jest obliczać, jako powierzchnie oddzielnych trapezów. Rachunek powierzchni należy wykonać dwukrotnie.

Ogólny rejestr

pomiarowo-szacunkowy.

Użytki

Wyłączono z oszacowania

N. N. klas

Miejsco

wości

Ogólna

powierz

chnia

Powierzchnia i wartość gruntów szacowanych

osiedla i ogrody

orne

orne

łąki

pastwisko

1/8

II/4

IH/3

IV/2

T/8

II/4

III/3

TO²

wartość

m²

wart.

TO²

wart.

m²

wart.

m² wart. I w²

wart.

w² wart.

m² wart.

Rowy

Drogi

Razem

Kepina Kępi Kępina Krze Zagaje Podlasie Tatary

1,5400

12,1520

7,4100

5,6250

3,1275

12,1120

9,1680

3990

1,5400

12,1520

7,4100

5,6250

3,1275

12,1120

9,1680

123200

364560

592800

225000

62650

484480

275040

1,5400    123200

5,6250    225000

12,1520 364560

7,4100 592800

3,1275 62550

12,1120 484480

9,1680 275040

1750 2240 3990

51,5335    51,1345    2127630

Rejestr taki może być ułożony dla każdego kompleksu ; zestawienie rejestrów

kou

tpleksów daje t. zw. ogólny rejestr pomiarowo-szacunkowy przed scaleniem.

Powierzchnie klas ustalamy dwukrotnie planimetrycznie, jeżeli ¹/10fl część powierzchni jest większa od wartości jednej podziałki planimetru ; w pozostałych wypadkach stosujemy graficzne obliczenie. Odchyłka w sumie po wierzchni klas nie powinna przekraczać ¹/₁₀₀ powierzchni kompleksu, zawierającego te klasy. Odchyłkę rozrzucamy na poszczególne klasy proporcjonalnie do ich powierzchni. Powierzchnie działów (omiedzowań) obliczamy graficznie częściami w każdej klasie oddzielnie; suma działów w klasie może się różnić od powierzchni klasy nie więcej niż o ¹/₅₀ powierzchni klasy. Różnice dwukrotnego rachunku powierzchni klas nie powinny przekraczać V₅₀ powierzchni klasy, różnice dwukrotnego obliczenia działów w klasie — nie powinny przekraczać ¹/2S powierzchni działu. Po wyrównaniu klat w kompleksach zestawiamy ogólny rejestr pomiarowo-szacunkowy przed scaleniem, zawierający dla każdego kompleksu oddzielnie wykaz powierzchn. i wartości wszystkich klas każdego użytku.

Po ułożeniu ogólnego rejestru pomiarowo-szacunkowego przystępujemy do właściwego obliczenia starego stanu posiadania. Kolejność rachunku jesi następująca : obliczamy poszczególne działy w każdej klasie i wyrównywamy obliczone powierzchnie działów do powierzchni klasy, o ile odchyłka nh przekracza Yso powierzchni klasy. Jeżeli w skład każdego omiedzowanb wchodzi kilku właścicieli, wówczas dodajemy do wykazu obliczeń działów w klasie kolumny: 1. udział w omiedzowaniu i 2. powierzchnia udziałów

Wykazy takie obejmują zwykle od kilkunastu do stu kilkudziesięciu właścicieli — i więcej. W wypadku jednak zbyt wielkich klas dokładniejsze będzie podzielenie klasy na kilka części, obliczenie ich powierzchni i wyrównanie do całości — a później kolumuę 4-ą wykazu należy wypełniać ko lejno dla poszczególnych części danej klasy.

W wypadku, gdy każde omiedzowanie stanowi własność jednego tylko właściciela, ostatnie dwie kolumny są zbyteczne.

Mając obliczenie wszystkich działów w klasach przenosimy powierzchnie A każdego właściciela do rejestru przejściowego, w którym przy nazwisku właściciela w każdym użytku i klasie wypisujemy powierzchnie działów Każda klasa danego użytku ma wydzieloną kolumnę. Bardzo uważnie sprawdzać należy przeniesienie powierzchni z poszczególnych klas do rejestru przejściowego. Na większych objektach opłaca się wykonać kilka rejestrów

lub kilku kompleksom.

Po wypisaniu w takim rejestrze wszystkich danych, tworzymy sumy poszczególnych kolumn, i przenosimy je do odpowiednich kolumn rejestru pomiarowo-szacunkowego przed scaleniem. Typ takiego rejestru przedstawiony jest po-

u sołtysa (wzgl. naczelnika

zed

wyżej.

mu

Rejestr przedscaleniowy zostaje, wyłożonym

PrZRejestrkts°z'czegółowy przed scaleniem zawiera u dołu

oszacowane“, ułożoną w taki sam sposób, jak dla poszczego ny    , ki cli

Rejestr szczegółowy zamknięty jest u dołu pozycją: „Ogółem we wszystkich

kolumnach.

Wykaz obliczenia działów w Klasa I., kompleks I.

klasie.

N. N. omie-dzowań

Średnia

obliczeń

powierzchni

1120

05

OO

2560

3380

4200

11260

Powierzchnia

prawka wyrównana

Po-

18

25

30

80

N. N. kolejne właścicieli

Udział w omie-dzowaniu

Powierzchnie

udziałów

282

1127

2578

3405

4230

11340

845

17

19

13

22

1289

1289

1135

2270

1692

2538

11340

wo-

Szczegółowy rejestr pomiaro

szacunkowy przed scaleniem.

:s

jO

Nomenklatura gruntów Udziały w omie-dzowaniu N.N. omiedzowań Imiona i nazwiska

Ogólna powierzchnia wszystkich gruntów

Grunty

szacowane

Kod

z a j e Powierzchnie

użytków i szacunek

Wyłączono

oszacowania

powierzchnia

wartość

ogrody i osiedla

orne

łąki

lasy

torfy

Klasy

gruntów

i szacunek

metra

1/8

ÏT/4

m/3

1V/2

Y/l

1/8

II/4

1/6

IIS

1/8

Kowy

Drogi

Razem

Uwagi

V. ²

wart.

wart.

m² wart.

wart.

wart.

ni¹

wart.

ni² wart.

m²

wart.

m² wart. w²

wart.

1.

Grunty ukazowe VA l/j7, ²/₃U 7₅15, V₆21 l/₈32, 7,41 7,53, */,78, l/₃92 Y,H5, Vjias, 7,137 V,178,7,192,7,217 Grunty hipoteczne 7,385,7,390,7,4511

Stanisław Kot

145355

595900

2150

17200

17500

70000

15450

46350

31275

62550

8420 8420

16450

131600 13400

53600

21780

130680 14100 42300114150

33200

680 680

24710

24710 158810

i 11500 92000

9060 54360 4150 1245()|

17200

I 17500 70000 15460 46350,31275!62550

8420 8420 j 27950 223600 134001 6360<^j30840j 185040j 18250j 5478oj|415o| 33201 j

680 j 680i

itd. kolejno dla wszystkich

uczestników scalenia.

*' З.’Я ’S. p⁻ &    ^ %

ïH

I i 5" ! fi Is 1 »1 îï-Hfmr-li

^ m рь tir о- p k®

r*

в|^*§    g p

® g * s- p g g. S' S 1 3 Fc§ |S Г? g    a N . 3' s-

•iWtîfii

llifllï

fllüililï

lil*i

° 1 3 J g- =3 3 p - o-

tlgsf ?»■§*!

sf °'n о

5,k® J*o§ Ł о, » I о £ s*⁴? sr g 3 «2-J e. î ł

równoległej do pomocniczej prostej przedłużeniu jednego z boków obwodu

na

na

w te-

VII. Projekt scaleniowy.

Projekt scaleniowy obejmuje cztery zasadnicze momenty:

2*    granic zewnętrznych scalanego obszaru;

3.    regulację osiedli;

4.    projekt meljoracyjny ;

5.    projektowanie nowych działów.

sTmSnEo ¹-ac^a ?ranic.zewnetrznych scalanego obszaru polega na takiem rern w^oS grani'C • ⁸ -Tdniemi jednostkami administracyjnemu przy któ-

,oii

je8t naatępme projektowana przy pomocniczej pUej najczęściej w po“ ad wj sokości h    —, gdzie l jest długością pomocniczej prostej.

Wierzchołek trójkąta umieszczamy w takim punkcie, aby znalazł się

granicznego, o ile to jest możliwe.    ,    .

Gdy przesunięcie zachodzi na terenie różnych klas, wówczas stosujemy metodę kolejnych przybliżeń, projektując trójkąt o wartości, zbliżonej. do założonej i uzupełniając (po obliczeniu zaprojektowanej wartości) różnicę dodatkowym Д-em, którego dwa wierzchołki są końcami jednego zaprojektowanego boku, trzeci zaś leży na drugim zaprojektowanym boku, względnie jego przedłużeniu.

Niekiedy zamiast trójkąta, stosujemy wielobok dla sprostowania granic — najczęściej wówczas, gdy chodzi _ o minimalne przesunięcie granic, lub też wtedy, gdy wzdłuż granicy biegnie droga.    _

Regulacja dróg na scalanym obszarze ma na celu wytknięcie renie takiej sieci dróg, łączących dany objekt z sąsiedniemi, ażeby diogi te stanowiły dogodne linje komunikacyjne, a więc były) 1. możliwie proste,

2.    posiadały przepisaną szerokość, odpowiednie spadki i profile popizeczne,

3.    posiadały w odpowiednich odcinkach rowy, odprowadzające wody.

Najwłaściwszem ze względu na klasyfikację gruntów byłoby ustalenie położenia projektowanych głównych dróg już przy zdjęciu starego posiadania. Potworzone kompleksy nadawałyby się wówczas tak dla starego stanu posiadania, jak również i projektu.    ...    ,    .    .

Regulacji przy scaleniu podlegać mogą ulice wiejskie, drogi, łączące wsie, o ile nie sa bitemi, drogi dojazdowe do szos, lasów, rzek i bardziej odległych użytków. W dotychczasowej praktyce przyjmowano, że ulice wiejskie powinny mieć szerokość 12 m, wszystkie inne drogi, łączące wsie 9 m i drogi dojazdowe do parcel od B do b m.    _    .

Gdy teren scalany przecięty jest koleją, drogami państwowemi, woje-wódzkiemi lub powiatowemi, wówczas granice tych dróg ustalają się pized przystąpieniem do pomiaru, przytem koleje i drogi wTodne podlegają odgraniczeniu ze sporządzeniem protokołu granicznego i ustaleniem odpowiednie i znaków granicznych. Drogi innych kategoryj podlegają odgraniczeniu, a e

bez sporządzania protokołu granicznego. Koleje żelazne, drogi państwowe, wojewódzkie i powiatowe, stanowią oddzielne parcele, wykazywane w rubryce nieużytków ogólnych rejestru scaleniowego.

Regulacja osiedli. Przy scalaniu gruntów dążyć należy do rozbudowania jej na poszczególne fermowe gospodarstwa. Tego rodzaju scalenie ma wielkie zrozumienie u ludności puszczy Kurpiowskiej oraz na kresach. W większości jednak wypadków, najczęściej w objektach poniżej 600 ha, pojedyncze jednostki decydują się na t. zw. „przebudowę“ — ogromna zaś większość uczestników scalenia pozostawia swe osiedla na miejscu. W tych wypadkach regulacja osiedli sprowadza się do wyprostowania łamanych granic między siedliskami, połączonego z podziałem zgłoszonych do scalenia siedlisk między obok położone. Wyprostowanie ulic wiejskich, ustalenie na załamaniach granic własności punktów granicznych, poprowadzenie linij, oddzielających siedliska i ogrody od dalej położonych gruntów — a wreszcie ścisły pomiar zregulowanych osiedli (teodolitem U-owym i taśmą) — wyczerpują sprawę regulacji osiedli.

Projekt meljoracyjny. Projekt ten winien być sporządzony przed projektem scalenia.

Projektowanie nowych działów.

Przy właściwej organizacji prac pomiarowych uzyskujemy w granicach między nowemi drogami, zaprojektowanemi rowami itp., wielkie kompleksy o znanej wartości.

Kompleksy te należy podzielić na t. zw. grupy parcel, wewnątrz których projektować będziemy nowe gospodarstwa.

W celu właściwego utworzenia grup parcel sporządza się kwestjona-rjusz, w którym każdy uczestnik scalenia podaje miejscowości, w których pragnąłby mieć zaprojektowane swe gospodarstwo.

Mając wartość nowych gospodarstw, uzyskaną w rejestrze przedscalenio-wym, należy na poszczególne kompleksy dobrać taką liczbę uczestników scalenia aby wartość ich gospodarstw, względnie poszczególnych użytków, odpowiadała wartości kompleksu.

Mogą zajść wypadki, że cały szereg gruntów został pominięty w kwe-stjonarjuszach przez uczestników scalenia.

Byłoby to dowodem niewłaściwego wykonania klasyfikacji gruntów. Nasza praktyka scaleniowa obfituje w tego rodzaju wypadki; ze względu jednak na mało rozwinięte nasze ustawodawstwo scaleniowe racjonalne rozwiązanie trudności tego rodzaju nie jest łatwe.

W takich wypadkich stosujemy półśrodki ; albo więc projektujemy kilka gospodarstw wbrew wyrażonej w kwestjonarjuszu woli ich właścicieli, co jest złem, jakkolwiek niejednokrotnie koniecznem, albo też omijamy ustawę, wprowadzając do wytycznych projektu pewne sztuczne koncepcje, jak np. tworzenie pewnych użytków nowych parcel w dwu działach. To rozwiązanie powoduje powiększenie ilości pracy technicznej, ma jednak tę dodatnią stronę, że uczestnicy scalenia nie zostają pokrzywdzeni.

Przy dobieraniu gospodarstw do poszczególnych grup parcel wolno nieco zmieniać ich dotychczasowy charakter. Tak więc możemy w nieznacznych rozmiarach zmieniać stosunek wartości poszczególnych użytków w każdem gospodarstwie. Ułatwia to w wielkim stopniu dobieranie do grap parcel poszczególnych gospodarstw, ponieważ możemy ograniczyć do minimum zmiany w projektowanych drogach, dojazdach i granicach grup.

Ponieważ jednak nie zawsze uda się rozmieścić we właściwy sposób wartości wszystkich gospodarstw, przeto należy wówczas wykorzystywać prawo o dopłatach 3%-owych. Po dobraniu grup parcel należy zaprojektować drogi dojazdowe, obliczyć ich wartość, oraz wartość gruntów, które zostały przekazane na uregulowanie dróg głównych. Sumę tak obliczonych wartości należy odtrącić od ogólnej wartości do zaprojektowania, zmniejszając równocześnie proporcjonalnie wartości poszczególnych gospodarstw.

Mając w ten sposób określony ekwiwalent dla każdego gospodarstwa, przechodzimy do właściwego projektowania parcel. Projektujemy je z dokładnością do Yioo, z tern, aby i ostatnia parcela każdej grupy z równą dokładnością została otrzymana.

Po zaprojektowaniu wartości wyrównywamy powierzchnie parcel do powierzchni grup. Dążyć należy, aby parcele oddzielane były łinjami równo-ległemi w każdej grupie, aby stosunek długości do szerokości nie przekraczał 10, o ile chodzi o grunty orne, aby w miarę możności parcele obejmowały różne użytki.

Technika właściwego projektowania parcel sprowadza się do stosowania metody kolejnych przybliżeń. Ścisłe projektowanie jest zbyteczne. W zaprojektowanych trapezach z wysokości obliczamy nierównoległe boki, względnie długości łamanych, łączących równoległe boki. Bachuuek projektowania przenosimy do rejestru pomiarowo-szacunkowego po scaleniu, w którym wypisujemy powierzchnie poszczególnych klas, wchodzących w skład każdego zaprojektowanego gospodarstwa.

Następną czynnością jest wprowadzenie projektu na grunt. Wprowadzamy na grunt przedewszystkiem linje, oddzielające nowe kompleksy i grupy parcel, otrzymywane odchyłki rozrzucamy w terenie za-pomocą równoległych, mierzymy otrzymane w ten sposób poligony i wówczas wprowadzamy na grunt nowe parcele, stosując odpowiednie kontrole pomiarowe. Po uprawomocnieniu się decyzji, zatwierdzającej projekt scalenia, utrwalamy nowe granice i sporządzamy plan ostateczny i rejestr pomiarowy, dostosowując je w b. zaborze pruskim i austrjackim do wymagań instrukcyj katastralnych. Rejestr pomiarowy, ułożony według kolejnych właścicieli, daje przy poszczególnych parcelach ich powierzchnie, oraz powierzchnie użytków, wchodzących do poszczególnych parcel.

B. Rejestr pomiarowo-szacunkowy po scaleniu.

Rejestr ten podaje dla każdego zaprojektowanego działu powierzchnię ogólną, użytków i klas, oraz wartości ogólną i klas. Zewnętrznie niewiele się różni od rejestru przed scaleniem, mianowicie — rubryki użytków i klas poprzedzone są kolumnami:

1.    N. N. kolejne właścicieli;

2.    N. N. kolonij ;

3.    nomenklatury gruntów, imiona i nazwiska właścicieli ;

4.    ogólna powierzchnia i wartość kolonij';

5.    ogólna powierzchnia nowych dróg oszacowanych i ich wartość ;

7.    ekwiwalent szacunkowy każdego uczestnika scalenia po odtrąceniu wyłączeń i dróg;

8.    zaprojektowany ekwiwalent uczestnika scalenia.

W następnych kolumnach podane są powierzchnie i wartości klas i użytków, wchodzących w skład każdego utworzonego gospodarstwa.

Wyłączenia, jak np. rowy i drogi, podane są dla każdej kolonji w następnych po klasach kolumnach.

Ostatniemi kolumnami są: 1. ogólna powierzchnia i wartość dawnego stanu posiadania bez dróg i 2. wartość udziału we wszelkiego rodzaju wyłączeniach oszacowanych.

Wyłączenia, jak np. wspólne kopalnie (glinianki, żwir itp.), grunt dla szkoły itd., tworzą oddzielne kolonje, umieszczone w rejestrze za odpowie-wiednim numerem bieżącym.

à P = 61

2300

Obliczenie powierzchni całej parceli daje wielkość 142010, a wiec:

li

50805

91144

141949

Rola I.kl. Rola II. kl.

4365«

79598

123256

13335

0,085

0,11

po

ОН

OD ł-Ł

C*.

100

-— = 132

Ji

-f- 105

5589

7746

11568

— 1662

4802

6766

Odsyłacz do wykazu

Klasa

gruntu

obliczona wyrównana jednostki у

Powierzchnia P

całości C

Cena

A C= C— W

II

Przy

bliżenie

2300

a więc błędu w rachunku powierzchni klas nie było.

Ponieważ w II. przybliżeniu uzyskaliśmy przybliżenie, różniące sie od W mniej, niż o ¹/₁₀₀ IP, przeto uważamy, że parcela została dostatecznie ściśle zaprojektowana, tem bardziej, że ДР

=•4

562

= 33.

0,09

Wysokość trapezu :

18440

pezu :

ЛР

18440.

_ 2 -j- 8,5

P owierzchnia uzupełniającego tra-1662

To

0,11.2 +'0,08.3,6

0,09.

Średnia cena nr uzupełniającego odcinka:

Uwagi i potoczne obliczenia

Wzory.

A. Wykaz projektowania parcel metodą kolejnych przybliżeń. Parcela Nr. 89 Mikołaja Drążka. Wartość W— 13230.

co

C. Rejestr pomiarowy.

Rejestr ten zawiera powierzchnie ogólną i użytków, oraz powierzchnie nieużytków każdej kolonji. Kolonje są zgrupowane według kolejnych właścicieli. W zestawieniu ogólnem rejestru pomiarowego podane są ogólne powierzchnie, oraz powierzchnie użytków bez podziału na części składowe w poszczególnych kolonjach każdego właściciela.

N. N. kolonji

Nomenklatura gruntów, imiona i inazwiska właścicieli

Powierzchnia ogólna ha, m²

Ogrody, place, zabudowania

Grunty orne

Łąki

Pastwiska

Lasy

Zarośla

Wody

Kowy

Drogi

13,7545

4,8230

6,6030 2,2050

1,1020 3,7220

1,8910

1,2020 1,3965

1170 3400

Stanisł. Jankowski 18,5775

l,1020ll0,3250| 2,2050

1,8910

1,2020 1,3965

j1170 3400

itd.

VIII. Postępowanie techniczne w zastosowaniu do warunków dzielnicowych.

W byłym zaborze rosyjskim, a specjalnie na kresach może być zastosowane ustalenie starego stanu posiadania bez pomiaru starych działów. Mianowicie, na mocy odpowiednio powziętej uchwały zebrania uczestników scalenia ustalają się wielkości udziałów każdego uczestnika scalenia, z pomiaru i szacunku ustalamy wartości poszczególnych użytków scaleniowgo obszaru i za-pomocą proporcjonalnego podziału ustala się ekwiwalent szacunkowy każdego uczestnika scalenia. Ekwiwalent ten służy za podstawę prawną projektowania nowych działów nowym planie (pierworysie).

Następnie stosuje się ustalenie starego stanu posiadania jużto na zasadzie nowego pomiaru, jużto na podstawie sprawdzonych starych planów. W byłych zaborach pruskim i austrjackim za podstawę postępowania technicznego przyjmuje się plany i księgi katastralne, odpowiednio poprawione i uzupełnione. Na plany te nanosimy linje klasyfikacyjne, nawiązane odpowiednio do granic, dróg, punktów itp. Plany te służą więc za podstawę do sporządzenia przedsca-leniowego rejestru. Dla celów projektu sporządza się nowy plan, nawiązany do triangulacji. Na planie tym wykreślamy: zabudowania, ogrody, drogi, rzeczki, użytki i nieużytki, klasy gruntów, rowy, kanały — słowem sytuację całą — bez granic własności poza zabudowaniami. Na nowym planie sporządza się projekt scalenia.

0Я

''¹ -л' ■ w

•i

i 1-

/„ ■

ï:ï-a

na

Fig. 78. Wieś przed scaleniem. W tej wsi było przed scaleniem 13 osad. Każda z nich miała swoje grunty rozrzucone w kawałkach, wąziutkich i długich, idących w najrozmaitszych kierunkach. Cienkie czarne linijki oznaczają miedze pomiędzy pojedynezemi działkami; grubsze paski czarne oznaczają ziemie, należące do jednego z gospodarzy. Wieś z sa-dzawką pośrodku widać u góry.

IX. Znaczenie gospodarcze scalenia.

Gospodarstwo scalone może zastosować cały szereg ulepszeń, isc za postępem niezależnie od dobrej woli sąsiadów, wprowadzać płodozmiany —

słowem stać sie gospodarstwem postępowem. Nowoutworzone gospodarstwa posiadają lepsze warunki, niż przed scaleniem:

1.    budynki mogą być przeniesione na teren kolonji, wskutek czego oszczędza się na przejazdach, przewożeniu gnoju, zwózce zboża i ziemiopłodów, przejściu z działu na dział itp. Oszczędności te, przetłumaczone na złote, dają dla 6-hektarowego gospodarstwa w średniej szachownicy około 300 złotych rocznie;

2.    pastwiska wspólne, dające przed scaleniem mało zysku, przetwarzają się po scaleniu na grunty orne lub łąki. Powiększa się uprawa roślin pastewnych i podnoszą się plony zbóż i roślin okopowych. Podniesienie sprzętu dla 10-hekta-rowego gospodarstwa waha się od 40 do 100%. Im bardziej rozdrobnioną jest szachownica, im większe jest gospodarstwo, tern większy jest zysk na skomasowaniu gruntów;

3.    wartość skomasowanego gospodarstwa jest wyższa, niż w szachownicy, o kilkadziesiąt procent ;

4.    niebezpieczeństwo pożaru, zmniejsza się znacznie po scalenia ze względu na częściowe przebudowanie wsi;

5.    w scalonych gospodarstwach mogą znaleźć zastosowanie w większym stopniu maszyny rolnicze ;

rjlŁ

>-. * §i JJ.... - д

нИЁ

Fig. 79. Po konsolidacji każdy gospodarz zamiast po 99 kawałków ziemi — po 22 kawałki. Wieś pozostała na dawnem miejscu, eznie.

lezące do jednego z gospodarzy. Granice, gdzie się dało, zostały sprostowane.

zna-

Ilości miedz zmniejszyła się Czarne paski oznaczają ziemie, na-

ni

s^.s

.........1

Fig. 80. Wieś po scaleniu. Każdy gospodarz ma teraz osadę w jednym kawale, w miarę szerokim i długim, co widać z mapy. Czarny duży plac oznacza ziemię jednego z gospodarzy. Miedz, oznaczonych cienkiemi, prostemi, czarnemi linijkami, pozostało wszystkiego kilkanaście. Wieś się rozbudowała, każdy poszedł na środek swej osady. Kropkowane linje podwójne oznaczają drogi.

6. ze wzrostem dobrobytu po scaleniu łatwiej jest o wszelkie meljoracje.

Fig. 78, 79 i 80 przedstawiają wieś przed scaleniem i po scaleniu.

LITERATURA.

Kasiński: Działalność Ministerstwa Beform Kolnych i Urzędów Ziemskich. Ludkiewicz: Komasacja gruntów wiejskich.

Ludkiewicz: Polityka agrarna.

Weigel: Miernictwo w I. tomie Podręcznika inżynierskiego.

Woj tan: Miernictwo w I. tomie Podręcznika inżynierskiego.

Kluźniak: Geodezja niższa.

Kluźniak: Technika pomiarowa w pracach rolnych.

Napisał

Parcelacja.

inż. Stanisław Kluźniak,

docent politechniki, Warszawa.

Wstęp.

Parcelacją nieruchomości ziemskich, dokonywaną na zasadach ustawy z dnia 28. grudnia 1925 r. o wykonaniu reformy rolnej, kieruje Minister Reform Rolnych, wykonawcami zaś parcelacji są:

1.    Minister Reform Rolnych przez podległe mu organa: a) okręgowe urzędy ziemskie i b) Państwowy Bank Rolny — jeśli chodzi o grunty państwowe lub przejmowane na własność Państwa ; grunty prywatne przymusowo wykupywane, lub grunty prywatne parcelowane wbrew obowiązującym przepisom o parcelacji (art. 63. ustawy); wreszcie grunty prywatne, parcelowane komisowo przez Państwowy Bank Rolny;

2.    insiytucje i osoby fizyczne do parcelacji upoważnione, względnie właściciele gruntów — jeśli chodzi o grunty, stanowiące własność prywatną.

Przepisy parcelacji, zawarte w wyżej powołanej ustawie o wykonaniu reformy rolnej nie dotyczą parcelacji gruntów położonych w granicach administracyjnych miast, jako gruntów, wyłączonych z pod działania ustawy o wykonaniu reformy rolnej jak również gruntów, stanowiących własność gmin miejskich a położonych poza granicami administracyjnemi miast (cz. 2., art. 2. ustawy), jak również terenów budowlanych, położonych w osiedlach, a podpadających pod działanie Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 16. lutego 1928 r. o prawie budowlanem i zabudowaniu osiedli (art. 52—67).

Opracowanie niniejsze zostało podzielone na 2 części.

Część I. zatytułowana jako „Zasady ogólne“ obwiązuje przy każdej wogóle parcelacji i z kolei dzieli się na 4 części : 1. ogólnych zasadach projektu parcelacyjnego, 2. o likwidacji stosunków dzierżawnych i służbowych na parcelowanym obszarze, 3. o nabywcach i zasadach pierwszeństwa przy nabywaniu ziemi i 4. o trybie doręczania orzeczeń.

Część druga pod nazwą „Przepisy szczególne“ została rozbita na następujące poddziały: 1. parcelacja przeprowadzana przez urzędy ziemskie i Państwowy Bank Rolny; 2. parcelacja przeprowadzana przez instytucje do parcelacji upoważnione, osoby fizycznie upoważnione oraz przez właścicieli dóbr parcelowanych; 3. uproszczenia przy wykonywaniu parcelacji w związku z postępowaniem scaleniowe, 4. t. zw. parcelacja dzierżawna.

Źródła :

1.    Ustawa z dnia 28./ХП. 1925 r. o wykonaniu reformy rolnej (Dz. U R. P. z 1926 r. Nr. 1, poz. 1).

2.    Rozporządzenie Ministra Reform Rolnych z dnia 7./XII. 1926 r. do ustawy o wykonaniu reformy rolnej (Dz. U. R. P. z 1927r. Nr. 8, poz. 66).

3.

Rozporządzenie Ministra Reform Rolnych z dnia 19./I. 1927 r. o udzielaniu instytucjom upoważnień do wykonywania parcelacji nieruchomości ziemskich oraz o nadzorze i o zasadach postępowania tych instytucyj (Dz. U. R. P. z 1927 r. Nr. 28, poz. 229).

4.    Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 25./VIII. 1926 r. w sprawie ustalenia wykazu powiatów górskich (Dz. U. R. P. z 1928 r. Nr. 92, poz. 532).

5.    Rozporządzenie Ministra Reform Rolnych z dnia 25./VI1I. 1926r. o uproszczeniach przy wykonywaniu parcelacji w związku z postępowaniem scaleniowem (Dz. U. R. P. z 1926 Nr. 92, poz. 534).

6.    Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27./IV. 1927 r. w sprawie trybu sprzedaży gospodarstw wzorowych utworzonych przy parcelacji nieruchomości ziemskich, przeprowadzonej przez okręgowe urzędy ziemskie (Dz. U. R. P. z 1927 r. Nr. 44, poz. 390).

7.    Rozporządzenie Ministra Reform Rolnych z dnia 31./X. 1927 r. o tworzeniu gospodarstw wzorowych przy parcelacji wykonywanej przez instytucje do parcelacji upoważnione oraz przez właścicieli dóbr parcelowanych (Dz. U. R. P. z 1927 r. Nr. 102, poz. 893).

8.    Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 19./XI. 1927 r. o likwidacji umów dzierżawnych, dotyczących gTuntów parcelowanych (Dz. U. R. P. z 1927 r. Nr. 108, poz. 909).

Wreszcie nadmienić wypada, że zapowiedziana w § 85. rozporządzenia wykonawczego do ustawy o wykonaniu reformy rolnej szczegółowa instrukcja parcelacyjna ukazała się w postaci nieobowiązującego projektu.

I. Parcelacja.

A. Zasady ogólne (cz. I.). Projekt parcelacyjny.

W myśl art. 47. ustawy z dnia 28./XII. 1925 r. o wykonaniu reformy rolnej, przy parcelacji winny być uwzględnione w miarę potrzeby :

a)    sprostowanie granic, zapewnienie dogodnych dojazdów i zniesienie t. zw. enklaw i szachownic przez zamianę odpowiednich gruntów ; w razie niemożności usunięcia szachownicy wt drodze zamiany gruntów, winno być wszczęte jednocześnie postępowanie scaleniowe ;

w/.

b)    zachowanie specjalnych kultur i właściwe zużytkowanie zabudowań, ględnie podział zabudowań folwarcznych ;

c)    wydzielenie gruntów na cele państwowe, komunalne, społeczne, kulturalne i naukowe ;

d)    podział gruntów na rolnicze kolonje dodatkowe (przy parcelacji sąsiedzkiej) i samodzielne, oraz ewentualnie na parcele rzemieślniczo-wiejskie, ogrodniczo-warzywne, przemysłowe, robotnicze, urzędnicze itp. ;

e)    rozmieszczenie siedlisk nowopowstających osad i wsi z zapewnieniem zaopatrzenia ich w wodę, zapobieżenie zbytniej odległości gruntów od osiedli i zaprowadzenie dróg komunikacyjnych i dojazdowych, a to zgodnie z przepisami i rozporządzeniami wykonawczemi, które wyda Minister Reform Rolnych w porozumieniu z Ministrem Robót Publicznych.

§ 86. rozporządzenia wykonawczego do ustawy stanowi, że zgłoszenia o -wydzielenie gruntów na cele wskazane w p. c), art. 47. ustawy oraz na cele przemysłowe winny być składane w terminach i trybie ustalonych dla składania zgłoszeń o nabycie ziemi. Wnioski o wydzielenie gruntów na cele wskazane w p. c), art. 47. winny być zgłaszane lub aprobowane przez właściwe władze państwowe.

Przy parcelacji gruntów państwowych okręgowe urzędy ziemskie uprawniane są do dokonywania zamian, przewidzianych w p. c), art. 47. ustawy.

Cenę zamienionych gruntów ustala prezes okręgowego urzędu ziemskiego na ogólnych zasadach, wyrażonych w dziale VII. ustawy z dnia 28./XII. 1925 r. o wykonaniu reformy rolnej cz. I., art. 48. ustawy i §§ 87. i 115. rozporządzenia wykonawczego.

W myśl cz. I., art. 80. ustawy, projekt parcelacyjny poza ogólnemi zasadami, wskazanemi w art. 47. winien uwzględnić :

A.    Wydzielenie i zachowanie zabytków historycznych, architektonicznych i osobliwości przyrody:

B.    Wydzielenie:

a)    terenów, na których są otwarte kamieniołomy i kopalnie minerałów użytecznych, o ile są w eksploatacji, lub o ile eksploatacja ich została zaniechana jedynie czasowo ;

b)    terenów potrzebnych do właściwego użytkowania znajdujących się na nich źródeł mineralnych;

c)    gruntów, objętych zakładami górniczemi, hutniczemi i przemysłowemi :

d) gruntów, ewentualnie budynków niezbędnych na cele gminne, szkolne, zdrowotne, kościelne i inne cele publiczne, oraz na cele przemysłowe itd.

Przytoczony wyżej art. 60., cz. 1. ustawy, aczkolwiek został pomieszczony w rozdziale traktującym o parcelacji rządowej i Państwowego Banku Rolnego, to jednak w wykonaniu art. 62. ustawy rozporządzeniem Ministra Reform Rolnych z dnia 19./I. 1927 r. (Dz. U. R. P. Nr. 28, poz. 229) o udzielaniu instytucjom upoważnień do wykonywania parcelacji nieruchomości ziemskich w art. 6. tego rozporządzenia rozciągnięty został również na parcelację wykonywaną przez instytucje upoważnione, prócz tego cz. 4., art. 65., zamieszczonego w rozdziale o parcelacji, wykonywanej przez właścicieli dóbr parcelowanych, zawiera przepis, że przystosowanie do parcelacji dokonanej przez właściciela, postanowień art. 60. określi rozporządzenie Ministra Reform Rolnych. Jeśli chodzi o przystosowanie omawianej cz. I., art. 80. to zapowiedziane rozporządzenie nie zostało jeszcze wydane. Niezależnie od powyższego, cz. I., art. 65., traktującego o parcelacji, wykonywanej przez właścicieli dóbr ziemskich niedwuznacznie akcentuje możność uwarunkowania zezwolenia parcelacyjnego od uwzględnienia m. i. potrzeb gminnych, szkolnych, zdrowotnych, kościelnych i innych celów publicznych i społecznych, co jest powtórzeniem, przynajmniej w części ust, 1., art. 60.

W myśl art. 50. ustawy, obszar nowoutworzonych gospodarstw, jak również obszar, do którego powiększone być mogą istniejące gospodarstwa, winien być uzależniony od miejscowych warunków gospodarczych w takiem zrozumieniu, aby tworzone i uzupełniane gospodarstwa były żywotne, samodzielne i zdolne do wydajnej wytwórczości. Obszar ten dla poszczególnych jednostek gospodarczych w obu przewidzianych wyżej wypadkach nie może przekraczać 20 ha, w województwach zaś : pomorskiem, białostockiem, nowo-gródzkiem, poleskiem, wołyńskiem, wileńskiem oraz w powiatach górskich — 35 ha. Wykaz powiatów górskich, dla których ma zastosowanie powyższa norma 35 ha, ustaliło Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 25./VIII. 1926 r. (Dz. U. R. P. Nr. 92, poz. 532). Są niemi 1. na obszarze województwa krakowskiego, bialski, gorlicki, grybowski, jasielski, limanowski, makowski, myślenicki, nowosądecki, nowotarski, wadowiecki i żywiecki; 2. na obszarze województwa lwowskiego, brzozowski, dobromilski, drohobycki, krośnieński, liski, przemyski, Samborski, starosamborski i sanocki; 3. na obszarze województwa Stanisławskiego : bohorodczański, doliniański, kałuski, kosowski, nadworniański, peczeniżyński, skolski i turczański; wreszcie na obszarze województwa śląskiego : bielski i cieszyński.

W dalszym ciągu art. 50. postanawia, że obszar parceli 1. dla produkcji ogrodniczo-warzywniczej nie może przekraczać 5 ha, 2. rzemieślniczo-wiej-skiej — 2 ha, 3. robotniczej, urzędniczej itp. przy miastach i ośrodkach przemysłowych — 1 ha.

Minister Reform Rolnych jest uprawniony do ustalenia dla określonych warunków gospodarczych, względnie miejscowości, rozmiaru gospodarstw wszystkich powyższych kategoryj w ramach wyżej podanych norm.

Do norm, wymienionych w tym artykule, nie wlicza się kompletnych nieużytków, wód, oraz parcel, będących w kulturze leśnej.

Normy wyżej wskazane nie mają zastosowania przy parcelacji majątków wyłączonych z pod przymusu parcelacyjnego w myśl art. 4 ustawy. W tym wypadku, jakkolwiek właściciel takiego majątku obowiązany jest przy jego parcelacji uzyskać zezwolenie parcelacyjne oraz przestrzegać ogólnych przepisów, dotyczących parcelacji (cz. 6., art. 16.), to jednak przy projektowaniu parcel normy wyżej przytoczone nie obowiązują go, tj. mogą być większe lub mniejsze.

Samodzielne stanowisko w dziale, dotyczącym parcelacji, zajmują t. zw. gospodarstwa wzorowe (ośrodki), do których nie stosują się normy, podane w dopiero co rozpatrywanym art. 50.

Pojęcie gospodarstwa wzorowego określa § 98. rozp. wykon, do ustawy ; jest to tworzone przy parcelacji gospodarstwo, o ile przekracza obszar wskazany w cz. 1., art. 50. ustawy (tj. 20 względnie 35 ha).

Gospodarstwa wzorowe mogą być utworzone zarówno przy parcelacji przeprowadzanej przez urzędy ziemskie, jak i Państwowy Bank Rolny, właścicieli dóbr lub instytucje upoważnione.

O ośrodkach przy parcelacji, wykonywanej przez instytucje upoważnione i właścicieli dóbr, traktuje rozporządzenie Ministra Reform Rolnych z dnia 31./X. 1927 r. (Dz. U. R. P. Nr. 102, poz. 893).

O ośrodkach przy parcelacji, przeprowadzanej przez urzędy ziemskie i Państwowy Bank Rolny, mówi cz. 2., 3. i 4. art. 80. ustawy.

W świetle powyższych przepisów momentem gospodarczym, przemawiającym za utworzeniem gospodarstw wzorowych, jest istnienie w nieruchomościach parcelowanych zakładów przemysłu rolnego, trwałych zabudowań lub specjalnych cennych kultur, które to urządzenia mogłyby być skazane na zagładę, gdyby majątek rozparcelowano w drodze zwykłej (cz. 2., art. 80. i p. b) art. 47.).

Przy parcelacji rządowej okręgowy urząd ziemski po zasiągnięciu opinji okręgowej komisji ziemskiej określa obszar niezbędny dla wykorzystania tych urządzeń względnie zabudowań. Obszar ten nie może przekraczać na terenie województw : tarnopolskiego, stanisławowskiego, poznańskiego, pomorskiego, białostockiego, nowogródzkiego, poleskiego, wołyńskiego i wileńskiego 75 ha, na pozostałym obszarze Rzeczypospolitej 80 ha. Normy te mogą być powiększone w poszczególnych wypadkach uchwałą Rady Ministrów najwyżej do 180 ha. Do norm tych nie wlicza się kompletnych nieużytków, wód, oraz parcel, będących w kulturze leśnej (§ 99. rozp. wyk. do ustawy).

Tryb określania wielaości gospodarstw wzorowych przy parcelacji, dokonywanej przez Państwowy Bank Rolny, ustalić ma Minister Reform Rolnych (cz. 4., art. 80.).

O celowości i obszarze ośrodków przy parcelacji prywatnej decyduje prezes okręgowego urzędu ziemskiego, kierując się wskazaniami cz. 2., art. 80., oraz p. b) art. 47. ustawy, oraz biorąc pod uwagę miejscowe stosunki agrarne. Obszar gospodarstw wzorowych na terenie województwa warszawskiego, łódzkiego, kieleckiego, lubelskiego, krakowskiego, lwowskiego, śląskiego oraz w okręgach przemysłowych i podmiejskich (cz. 1., art. 4. ustawy) nie może z reguły przekraczać 80 ha, na pozostałym obszarze Państwa 75 ha. Do norm tych nie wlicza się kompletnych nieużytków, wód oraz parcel, będących w kulturze leśnej.

Ośrodek powyżej 80, względnie 75 ha może być utworzony jedynie za zezwoleniem Ministra Reform Rolnych w porozumieniu z Ministrem Rolnictwa — w rozmiarze, nie przekraczającym norm, podanych w cz. 1., art. 4. ustawy (180 ha) z uwzględnieniem postanowień cz. 2. tegoż artykułu.

Gospodarstwa wzorowe, powstałe z parcelacji, przeprowadzanej przez urzędy ziemskie i Państwowy Bank Rolny, o ile nie otrzymają specjalnego przeznaczenia (na cele szkolne, społeczne itp.), będą sprzedawane na zasadach cz. 3., art. 80. ustawy i Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27./IV. 1927 r. (Dz. U. R. P. Nr. 44, poz. 330).

Ośrodki, pochodzące z parcelacji prywatnej, mogą być sprzedane na specjalne cele państwowe, komunalne, społeczne, kulturalne i naukowe ~lub też osobom, których kwalifikacje prezes okręgowego urzędu ziemskiego uzna za dostateczne. Okręgowy urząd ziemski może zażądać, aby właściciel przy sprzedaży udzielił pierwszeństwa wskazanym przez ten urząd osobom fizycznym i prawnym, mającym zamiar nabyć gospodarstwo na cele państwowe, komunalne, społeczne, kulturalne i naukowe.

Wszystko, co dotychczas powiedzieliśmy o ogólnych zasadach przy projektowaniu jest rozwinięciem ogólnej zasady, wyrażonej w art. 1. ustawy, który przewiduje tworzenie silnych, zdrowych i zdolnych do wydatnej produkcji gospodarstw różnego typu i wielkości, a więc : a) samodzielnych gospodarstw rolnych, b) powiększanie istniejących karłowatych gospodarstw do rozmiaru samodzielnych jednostek gospodarczych, c) tworzenie gospodarstw drobnych dla produkcji ogrodniczo-warzywniczej, d) tworzenie kolonij i ogródków robotniczych, urzędniczych itp. w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych, e) zabezpieczenie odpowiednich terenów dla szkół rolniczych i ognisk kultury rolniczej i ogrodniczej.

Parcelacja ma zadość uczynić tym zasadom w równej mierze, a więc nie nadając przewagi jednej nad innemi, ma za zadanie nie sam mechaniczny podział majątków, lecz przekształcenie ich w różne typy gospodarstw, w zależności od miejscowych stosunków agrarnych.

II. Likwidacja stosunków dzierżawnych i służbowych przy parcelacji.

Umowy dzierżawne, dotyczące nieruchomości ziemskich przeznaczonych na parcelację, ulegają rozwiązaniu w trybie Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 19/XI. 1927 r. o likwidacji umów dzierżawnych, dotyczących gruntów parcelowanych. Rozporządzenie to uchyla jednocześnie art. 38.—43. ustawy o wykonaniu reformy rolnej.

Drobnym dzierżawcom (dzierżawiącym do 5 ha), podlegającym ochronie na mocy ustawy z dnia 31. lipca 1924 r. o ochronie drobnych dzierżawców (Dz. U. R. P. z 1924 r. Nr. 75, poz. 741), przysługuje prawo bezwzględnego pierwszeństwa do nabycia parceli, jeśli dzierżawiona działka wchodzi do obszaru parcelowanego.

i 5.

Przy każdej parcelacji nieruchomości ziemskiej lub jej części winny być z reguły tworzone gospodarstwa, odpowiadające wymaganiom cz. 1., 2., 3. art. 50., dla bezrolnych rodzin stałej służby folwarcznej, tracącej pracę wskutek parcelacji danych obszarów (cz. 1., art. 45. ustawy).

W jednostkach gospodarczych, parcelowanych nie w całości, lecz częściowo, przyjmuje się taką ilość rodzin pracującej służby folwarcznej za tracące pracę, jaka stanowi różnicę między ilością rodzin pracujących dotychczas, a ilością rodzin, która będzie zatrudniona na terenie pozostałym właścicielowi (cz. 4., art. 44. ustawy). Maksymalna ilość służby, tracąca pracę na skutek częściowej parcelacji jednostki gospodarczej, określa się według formuły : X : (y — x) — z : u, w której X oznacza liczbę poszukiwaną, y — ogólną ilość służby uprawnionej do nabycia parcel w danej jednostce gospodarczej, z — oznacza obszar parcelowanych użytków rolnych, u — obszar pozostających u właściciela użytków rolnych danej jednostki gospodarczej (p. 2. § 80. rozp. wykon, do ustawy). O ilości służby, która winna być uwzględniona przy parcelacji, decydują okręgowe urzędy ziemskie (cz. 1., § 80. rozp. wykon.). Wyznaczenie robotników, którzy w związku z parcelacją części majątku mają ulec zwolnieniu ze służby — należy do właściciela (cz. 3., § 80. rozp. wykon.).

Pod pojęciem służby folwarcznej, uprawnionej do nabycia gruntów, rozporządzenie wykonawcze do ustawy w § 79. rozumie bezrolnych robotników rolnych oraz rzemieślników folwarcznych, związanych z pracodawcą rocznemi umowami, co rok odnawianemi i obowiązanych do stałej pracy w danej nieruchomości, a przedewszystkiem tych, którzy prowadzą własne gospodarstwo domowe i zamieszkują wraz z rodzinami w mieszkaniu służbowem.

Pod

czasu od

pojęcie służby folwarcznej uprawnionej do nabycia gruntów nie podpada służba osobista, której praca nie jest bezpośrednio związana z ziemią, jako warsztatem pracy, oraz robotnicy, zajęci w przemyśle (choćby rolniczym), (cz. 2., art. 45. ustawy oraz §82. rozp. wykon.).

Robotnicy folwarczni, pracujący w folwarku przez przeciąg 10 lat wzwyż, o ile na skutek parcelacji tracą służbę, mają prawo wyboru : albo nabyć proponowane przez właściciela działki ziemi, albo otrzymać odprawy w wysokości określonej w cz. 2. i 3., art. 44. ustawmy (Dz. U. R. P., cz. 5., art. 44. ustawy).

Za zrzekających się nabycia działek uznaje się tych pracowników, którzy we wskazanym im przez właściciela conajmniej 4-tygodniowym terminie po ogłoszeniu warunków parcelacji nie zgłoszą ha piśmie chęci nabycia ziemi na ogłoszonych warunkach. Gdyby jednak ogłoszona cena ziemi została w następstwie obniżona przez właściciela lub okręgową komisję ziemską w trybie art. 71. ustawy, to pracownikom rolnym, o ile dotychczas zgłoszenia nie dokonali, służy prawo dokonania tego zgłoszenia (§ 81. rozp. wykon.).

Służba folwarczna, nabywająca działki, zachowuje dotychczasowe prawo korzystania z mieszkania i zabudowań folwarcznych na przeciąg jednego roku, nie dłużej jednak niż do czasu pobudowania własnych budynków (cz. 2., art. 44. ustawy oraz § 84. rozp. wykon.).

III. Nabywcy.

Nabywcami parcel rolniczych lub ogrodniczo-warzywniczych mogą być obywatele Państwa Polskiego, których główne zajęcie stanowi produkcja rolna lub warzywniczo-ogrodnicza, względnie, którzy w inny sposób wykażą się, że są przygotowani teoretycznie lub praktycznie do należytego prowadzenia samodzielnego gospodarstwa rolnego lub warzywniczo-ogrodniczego, oraz spółdzielnie rolnicze, których członkowie odpowiadają powyższym warunkom (cz. 1., art. 52. ustawy).

Nabywcami gruntów, wydzielonych na potrzeby gminne, szkolne, zdrowotne, kościelne i inne cele publiczne i społeczne oraz na cele przemysłowe i wogóle nierolnicze, mogą być osoby fizyczne i prawne (cz. 2., art. 52. ustawy).

Od nabycia gruntów z parceli wykluczeni będą karani za przestępstwo przeciw Państwu Polskiemu, o ile orzeczono sądownie karę pozbawienia wolności nie mniejszą niż dwa lata, oraz karani sądownie za przestępstwo dezercji z wojska polskiego (cz. 3., art. 52. ustawy).

Obowiązek udowodnienia posiadania kwalifikacyj, wymaganych przez art. 52. ustawy, obciąża kandydatów na nabywców. O wystarczalności tych kwalifikacyj decydują władze, zatwierdzające projekty parcelacji (§ 88. rozp. wyk. do ustawy).

Prawo pierwszeństwa do nabycia parcel.

Przy parcelacji winni być uwzględnieni przedewszystkiem :

1.    drobni dzierżawcy gruntów przeznaczonych do parcelacji;

2.    pracownicy folwarczni, tracący służbę na skutek parcelacji a następnie, przy uwzględnieniu zasad, podanych w art. 47. i 60., pozostały parcelowany obszar winien być zużytkowany dla:

A. uzupełnienia gospodarstw karłowatych, wymagających tego uzupełnienia ;

Ii. powiększenia innych gospodarstw drobnych, których powiększenie jest ze względów gospodarczych pożądane, oraz dla stworzenia samodzielnych gospodarstw dla osób, które sprzedały swe dotychczasowe karłowate lub małorolne gospodarstwa ;

C. stworzenia gospodarstw dla bezrolnych.

W każdej z tych grup (A, B, C) kandydaci uwzględnieni być winni w następującej kolejności:

a)    dzierżawcy i oficjaliści majątków parcelowanych ;

b)    zasłużeni żołnierze i inwalidzi armji polskiej oraz polskich formacyj ochotniczych ;

c)    rodziny, tj. wdowy i sieroty, pozostałe po poległych żołnierzach armji polskiej oraz polskich formacyj ochotniczych;

d)    absolwenci szkół rolniczych i ogrodniczych;

e)    reemigranci, zmuszeni opuścić granice obcych państw ze względów politycznych ;

f)    inni kandydaci z danej grupy.

W kategorjach wymienionych przedewszystkiein uwzględniona będzie ludność sąsiadujących wsi.

Przy zatwierdzaniu nabywców uwzględnieni będą kandydaci /> każdej następnej grupy (A, B, C) i kategorji a, b, c, d, e, f w danej grupie dopiero po uwzględnieniu wszystkich kandydatów, należących do poprzedniej grupy i kategorji w danej grupie, jeżeli uprawnieni są do nabycia ziemi i we właściwym czasie i trybie zgłosili chęć jej nabycia (art. 53. ustawy oraz §§ 89.-90. rozp. wykon, do ustawy).

IV. Doręczanie orzeczeń, zatwierdzających projekty parcelacyjne

(cz. IV.).

oraz

Orzeczenie, zatwierdzające projekt parcelacyjny, podaje się do wiadomości zainteresowanych przez wywieszenie ogłoszenia w lokalu gminy (wójtostwa), lub też gmin, na obszarze których położony jest parcelowany majątek we właściwym powiatowym urzędzie ziemskim. Ogłoszenie winno być wywieszone przez dni 14, po upływie których orzeczenie uznaje się za doręczone wszystkim zainteresowanym. Po dokonaniu ogłoszenia wójt podaje władzy wysyłającej datę wykonania (§ 96. rozp. wykon, do ustawy).

V. Przepisy szczególne.

1. Parcelacja przeprowadzona przez urzędy ziemskie Państwowy Bank Rolny;

or) Parcelacja przeprowadzona przez urzędy ziemskie. Projekty parcelacji wraz z wykazami nabywców zatwierdza prezes okręgowego urzędu ziemskiego w drodze orzeczeń ostatecznych (art. 58. ustawy).

У;

Projekty parcelacji winny zawierać a) plan podziału oraz cenę sprzedażną poszczególnych działek (§ 95. rozp. wykon.), ustaloną na zasadach art. 68.— 70. ustaw

Każdy z zatwierdzonych w wykazie nabywców winien złożyć deklarację, że zgadza się na nabycie przyznanej mu działki na warunkach obowiązujących przy danej parcelacji, które winny być dokładnie w deklaracji wymienione. Wraz z deklaracją nabywca winien złożyć dowód wpłacenia obowiązującego zadatku.

Na podstawie tej deklaracji okręgowy urząd ziemski wyda orzeczenie, przenoszące prawo własności na rzecz nabywców.

Orzeczenie wyznacza : nabywców oraz warunki nabycia, wyszczególniając przedmiot, cenę nabycia, osoby nabywców, zobowiązania i ograniczenia rzeczowe, ciążące na nabywcach oraz zobowiązania i ciężary hipoteczne, które mają być wykreślone, względnie wpisane — i mogą odnosić się tak do całych nieruchomości ziemskich, jak i do ich części.

Orzeczenia te w zakresie wyznaczenia nabywców są ostateczne.

Zaświadczenie o wykonalności orzeczenia wydaje okręgowy urząd ziemski po uiszczeniu przez nabywcę szacunku (art. 72. ustawy) oraz opłat stemplowych (art. 88. ustawy).

Orzeczenie, zaopatrzone klauzulą wykonalności, stanowi samo przez się tytuł do przewłaszczenia nieruchomości w księgach hipotecznych (gruntowych) na rzecz nabywców i wpisania do tych ksiąg, względnie wykreślenia z nich, wszystkich praw rzeczowych, ustalonych w orzeczeniu.

Wpisy hipoteczne następują na żądanie okręgowego urzędu ziemskiego lub nabywcy (art. 61. ustawy, §§ 101., 102. rozp. wykon, do ustawy).

Wypracowanie planu parcelacji okręgowy urząd ziemski może zlecić osobom fizycznym i prawnym, posiadającym upoważnienie Ministra Reform Rolnych (cz. 2., art. 58. ustawy).

R o ln

b) Parcelacja przeprowadzona przez Państwowy Bank

7-

Państwowy Bank Rolny nie wyjednywa zezwoleń na parcelację, przez siebie prowadzoną, ani też nie przedstawia do zatwierdzenia szczegółowych projektów parcelacji.

mania

Projekty powyższe winny być przedstawione urzędującemu przy Państwowym Banku Rolnym lub jego oddziale komisarzowi Ministra Reform Rolnych, który ma prawo w ciągu dwóch tygodni, licząc od chwili otrzy-projektu, zażądać odpowiednich zmian lub też samo wykonanie projektu zawiesić. Od decyzji komisarza Bank w ciągu dwóch tygodni może odwołać się do Ministra Reform Rolnych, który rozstrzyga ostatecznie (art. 59. ustawy).

Przedstawione komisarzowi projekty parcelacji winny zawierać plan podziału, wykaz nabywców oraz cenę i warunki sprzedaży poszczególnych działek, ustalone ostatecznie przez decydujące władze Banku (§ 97. rozp. wykon, do ustawy).

VI. Parcelacja prywatna.

Przepisy o parcelacji prywatnej mieszczą się wart. 62.—67., oraz art. 71. ustawy, §§ 103.—114. oraz 117. rozp. wykon, do ustawy, w Rozporządzeniach Ministra Reform Rolnych, z dnia 19./I. 1927 r. o udzielaniu instytucjom upoważnień do wykonywania parcelacji itd. i z dnia 31./X. 1927 r. o tworzeniu gospodarstw wzorowych przy parcelacji wykonywanej przez instytucje upoważnione oraz przez właścicieli dóbr parcelowanych.

Parcelację majątku prywatnego może przeprowadzać albo sam 1. właściciel majątku, albo za pośrednictwem zawodowo uprawiających czynności parcelacyjne, 2. osoby fizycznej, lub 3. prawnej (instytucja upoważniona).

Zakres czynności osób tych trzech kategoryj obejmuje: zaprojektowanie parcel, wyszukanie nabywców, zawieranie transakcji z nabywcami, wyznaczanie cen parcel, przepisanie tytułów własności na nabywców oraz bezpośrednie znoszenie się z urzędami ziemskiemi i innemi władzami w sprawie uzyskania zezwolenia na parcelację, zatwierdzania projektu, hipotecznego przeniesienia tytułów własności itd.

Upoważnienia do zawodowego wykonywania czynności parcelacyjnych udzielają osobom fizycznym (2. kategorja) i odwołują prezesi właściwych okręgowych urzędów ziemskich. Prezesi okręgowych urzędów ziemskich mogą — za uprzednią zgodą Ministra Reform Rolnych uzależniać udzielenie upoważnienia od złożenia kaucji, lub udzielenia odpowiedniego zabezpieczenia.

Szczegółowe przepisy o udzielaniu, odwołaniu upoważnień, wymaganych kwalifikacjach osób ubiegających się o upoważnienie znajdujemy w §§ 110. do 113. rozp. wykon, do ustawy.

Osobom prawnym (3. kategorja), tj. t. z w. instytucjom, upoważnionym do przeprowadzania parcelacji, udziela upoważnień Minister Reform'Rolnych.

Celem uzyskania upoważnienia, instytucja winna się wykazać dostate-cznemi podstawami organizacyjnemi, fachowemi i finansowemi.

Majątek instytucji winien zabezpieczać należycie przeprowadzenie parcelacji, w razie przeciwnym Minister Reform Rolnych może zażądać gwarancji w postaci kaucji, poręki itp.

Instytucja upoważniona ma obowiązek prowadzić rachunkowość w/g wskazówek Ministerstwa Reform Rolnych. Minister Reform Rolnych oznacza normy dopuszczalnych zysków i kosztów administracyjnych.

Ingerencja organów Ministerstwa Reform Rolnych jest tu szeroka : poddanie kontroli akt, ksiąg, obecność delegatów Ministerstwa na posiedzeniach organów instytucyj upoważnionych itp.

Szczegółowe przepisy o instytucjach upoważnionych znajdujemy w Rozporządzeniu Ministra Reform Rolnych z dnia 10./I. 19*27 r. (Dz. U. R. P. Nr. 28., poz. 229).

Środki ostrożności przy wydawaniu upoważnień oraz wymaganie stosownych zabezpieczeń w obu wypadkach mają na celu zagwarantowanie należytego przeprowadzenia i zakończenia parcelacji z ostatecznem przepisaniem na rzecz nabywców tytułów własności gruntów w stanie wolnym od obcych długów i obciążeń.

mowa, należy

' zw.

Od osób przeprowadzających parcelacje, o których wyżej odróżnić wykonawców technicznych, tj. mierniczych (przysięgłych i t. upoważnionych przez Ministerstwo Reform Rolnych). Do zakresu ich czynności należy: przeprowadzenie pomiarów, sporządzanie dowodów pomiarowych według obowiązujących przepisów i instrukcyj technicznych.

Oczywiście t. zw. osoba fizyczna, upoważniona przez prezesa okręgowego urzędu ziemskiego do przeprowadzenia parcelacji może być w jednej osobie mierniczym, wówczas mierniczy przeprowadza całokształt czynności parce-lacyjnych, tj. zarówno formalno-prawnych jak technicznych.

Trzy są stadja główne przy parcelacji:

1.    Uzyskanie zezwolenia parcelacyjnego od okręgowego urzędu uziemskiego.

2.    Sporządzenie projektu oraz zatwierdzenie projektu (planu) parcelacyjnego a także sporządzenie wykazu nabywców z podaniem cen parcel oraz zatwierdzenie wykazu nabywców i cen przez okręgowy urząd ziemski (prezesa O. U. Z.).

Mogą tu zachodzić różne modyfikacje :

a)    Przy parcelacji, przeprowadzonej przez właściciela dóbr, względnie osobę fizyczną upoważnioną: może być zatwierdzony jednocześnie projekt parcelacji (plan) i wykazy nabywców wraz z ocenami; może być zatwierdzony naprzód projekt parcelacyjny a następnie osobno częściowe wykazy nabywców, w miarę zgłaszania nabywców.

W każdym bądź razie przy zatwierdzaniu projektu muszą być do okręgowego urzędu ziemskiego zgłoszone ostateczne dowody pomiarowe.

b)    Przy parcelacji, przeprowadzanej przez instytucje upoważnione : nie wymaga się dla zatwierdzenia projektu parcelacyjnego złożenia ostatecznych dowodów pomiarowych, a jedynie szkic podziału na poszczególne parcele ze wskazaniem obszaru, cen i przeznaczenia parcel.

Ostateczne dowody pomiarowe instytucja upoważniona obowiązana jest złożyć przed hipotecznem przeniesieniem na nabywców prawa własności;

wykazy nabywców mogą być zgłaszane, jak w p. a).

W przeciwstawieniu jednak do parcelacji wykonywanej przez właścicieli dóbr i osoby fizyczne upoważnione — przy parcelacji przeprowadzanej przez instytucje upoważnione — wykazy nabywców zatwierdza prezes okręgowego urzędu ziemskiego ostatecznie, tj. decyzje prezesa O. U. Z. wydane w tym przedmiocie zaskarżeniu w toku instancji nie ulegają.

We wszystkich pozostałych wypadkach (a i b) decyzje prezesa O. U. Z. mogą być zaskarżane we właściwym trybie i terminie do Ministra Reform Rolnych.

c)    Wnioski o wydzielenie gospodai*stwa wzorowego w obu wypadkach (p. a i b) mogą być włączone do podań o zezwolenie na parcelacje, mogą też być zgłaszane po uzyskaniu zezwolenia parcelacyjnego, z zastosowaniem terminu, przewidzianego w art. 84. ustawy. Termin miesięczny nie ma jednak zastosowań'a przy załatwieniu przez O. U. Z. wniosku o wydzielenie ośrodka w rozmiarze ponad 60 względnie 75 ha.

3.    Przepisanie tytułów własności parcel na nabywców w terminie, wskazanym w zezwoleniu parcelacyjnem.

2. albo przez nabycie na własność: zezwolenie na nabycie nieruchomości ziemskiej na własność udziela prezes O. U. Z. po uzyskaniu przez instytucję zezwolenia na parcelację danej nieruchomości.

Omówimy obecnie szczegółowiej poszczególne stadja postępowania par-celacyjnego.

Na wstępie należy zaznaczyć, że co się tyczy instytucyj upoważnionych, obejmują one ćlo parcelacji nieruchomości ziemskie,

1. albo komisowo: ostateczna umowa komisowa może być zawarta z właścicielem dopiero po uzyskaniu zezwolenia na parcelację i zgodnie z warunkami zezwolenia.

Równocześnie z zawarciem tej umowy ma być, co do parcelacji na obszarze województw: lwowskiego, krakowskiego, stanisławowskiego i tarnopolskiego, wniesiony do właściwego sądu wniosek o uwidocznienie w księgach hipotecznych adnotacji w myśl ustawy z dnia 18./X. 1921 r. w przedmiocie adnotacji hipotecznej zamiaru pozbycia nieruchomości drogą parcelacji (Dz. U. R. P. Nr. 87, poz. 836).

Na wcześniejsze wykreślenie tej adnotacji może instytucja zgodzić się jedynie za zezwoleniem okręgowego urzędu ziemskiego,

Ogólny tryb uzyskiwania zezwoleń na parcelacje majątków prywatnych jest następujący:

oraz

Petent składa do okręgowego urzędu ziemskiego za pośrednictwem powiatowego urzędu ziemskiego podanie o udzielenie mu zezwolenia na parcelację danego obszaru. W podaniu tern należy zaznaczyć, jaki jest obszar całego majątku z podziałem na poszczególne użytki oraz jaka jest projektowana cena sprzedażna. Do podania należy dołączyć następujące załączniki: wykaz hipoteczny (odpis), względnie inne dowody stwierdzające prawo własności i stan obciążeń majątku, wykaz robotników folwarcznych zatrudnionych w danym majątku, wykaz drobnych dzierżawców na obszarze przeznaczonym do parcelacji, szkic gruntów projektowanych do parcelacji ewentualnie zezwolenie władz ochrony lasów przy parcelacji związanej z zamianą na użytki rolne gruntów leśnych, podlegających przepisom o ochronie lasów, na dokonanie tej zmiany ; jeśli zaś parcelującym jest ihsty-tucja upoważniona —również egzemplarz przedwstępnej umowy к o mis o w ej.

Powiatowy urząd ziemski po stwierdzeniu, że podanie wraz z załącznikami odpowiada wymogom formalno-prawnym, potwierdza otrzymanie podania wraz ze wskazaniem daty otrzymania na jednym z egzemplarzy, który zwraca petentowi, złożone zaś podanie wraz z dokumentami przesyła do okręgowego urzędu ziemskiego wraz ze swą opinją (po uprzednim zjeździe na grunt) co do ilości służby folwarcznej, która winna być uwzględniona przy nabywaniu ziemi, co do obciążeń służebnościowych, co do konieczności uzupełnienia gospodarstw karłowatych wsi sąsiednich z gruntów przeznaczonych do parcelacji, potrzeby wdrożenia postępowania scaleniowego w wypadku istnienia szachownicy itp.

Zezwolenie parcelacyjne winno być udzielone przez okręgowy urząd ziemski w terminie miesięcznym od dnia wpływu podania do O. U. Z. pod tym rygorem, że po upływie miesiąca, w braku odmowy, zezwolenie uważa się. za wydane.

Jeżeli powiatowy urząd ziemski, z braków formalnych, nie przyjmie podania od petenta, wówczas na jego żądanie winien stwierdzić przyczynę nieprzyjęcia podania. W tym wypadku bieg terminu (1 miesiąc) nie ma zastosowania.

Analogiczne przepisy co do trybu przyjmowania podań i biegu terminów mają zastosowanie przy składaniu projektów i wykazu nabywców do zatwierdzenia.

Po uzyskaniu zezwolenia parcelacyjnego, zaopatrzonego ewentualnemi zastrzeżeniami w myśl cz. 1., art. 65. ustawy, co do sposobu i casad parce-

Wprowadzenie nabywców w posiadanie gruntów, objętych projektem parcelacji przed uprawomocnieniem się decyzji okręgowego urzędu ziemskiego, zatwierdzającej ten projekt, jest niedozwolone i uzasadnia zastosowanie przymusowego wykupu, względnie wykończenie parcelacji na koszt i niebezpieczeństwo parcelującego.

lacji, obowiązany jest parcelujący doręczyć wójtowi lub sołtysowi powiadomienie o zamiarze parcelacji, celem ogłoszenia mieszkańcom wsi sąsiadujących z parcelowanym majątkiem, tudzież zainteresowanej w parcelacji służbie folwarcznej i drobnym dzierżawcom, podając w powiadomieniu o parcelacji conajmniej 4-tygodniowy termin, do jakiego będą przyjmowane zgłoszenia na kupno ziemi.

Ogłoszenie uskutecznia wójt (sołtys) w trybie przewidzianym dla doręczenia orzeczeń, zatwierdzających projekty parcelacyjne (vide zasady ogólne).

Parcelujący może zrzec się zezwolenia parcelacyjnego w ciągu trzech miesięcy od daty jego otrzymania, bez żadnych dla niego ujemnych następstw.

Po sporządzeniu projektu, parcelujący składa podanie o zatwierdzenie tego projektu i wykazu nabywców, o ile część lub wszystkie parcele zostały rozdysponowane (w trybie, w jakim składa podanie o udzielenie zezwolenia parcelacyjnego -- vide wyżej). Komisarz ziemski zjeżdża na grunt, celem zaopinjowania, czy projekt sporządzony jest zgodnie z zasadami ogólnemi, obowiązującemi przy parcelacji oraz z zastrzeżeniami ewentualnie zawartemi w zezwoleniu parcelacyjnem.

Projekt ten (plan podziału) wraz z całym operatem parcelacyjnym Komisarz Ziemski przesyła wraz ze swą opinją do decyzji Okręgowego Urzędu Ziemskiego. Orzeczenie O. U. Z., zatwierdzające projekt, winno być wydane w terminie miosięcznym, pod skutkami prekluzji: milczącego zatwierdzenia. W razie, gdy projekt zawiera wady, O. U. Z. winien je wymienić. Po usunięciu ich przez parcelującego projekt winien być zatwierdzony w ciągu dni 14.

Cena sprzedażna poszczególnych parcel nie może być spekulacyjnie wygórowana. Cena ta stanowi integralną część projektu i podlega zatwierdzeniu łącznie z tym projektem. O ile okręgowy urząd ziemski uzna wskazaną w projekcie parcelacji cenę za spekulacyjnie wygórowaną, winien sprawę przekazać z urzędu okręgowej komisji ziemskiej. Jeśli komisja uzna cenę za spekulacyjnie wygórowaną, okręgowy urząd ziemski odmówi zatwierdzenia projektu do czasu jego uzgodnienia z opinją komisji. Szczegółowe przepisy w tym względzie zawarte są w art. 71. ustawy oraz §§ 117 i 118". rozp. wykom do ustawy.

Za osoby, uprawnione do zgłaszania odwołań od orzeczeń okręgowego urzędu ziemskiego, zatwierdzających projekt parcelacyjny lub wykazy nabywców, uznaje się osoby, przeprowadzające parcelację oraz wszystkich tych, którzy we właściwym trybie i czasie, przyjmując ogłoszone warunki, zgłosili chęć nabycia działki z danej parcelacji.

Nie później niż w 14 dni po zatwierdzeniu projektu parcelujący winien uiścić do Kasy Skarbowej opłatę za nadzór nad parcelacją w sumie nie przekraczającej 2°/₀ ceny sprzedażnej parcelowanego obszaru. Obowiązku uiszczenia tej opłaty nie wolno przekładać na nabywców. Po zatwierdzeniu projektu, ceny i wykazu nabywców parcelujący zawiera z nabywcami notarjalne umowy kupna — sprzedaży i przenosi hipotecznie tytuł własności parcel na nabywców.

W razie rozpoczęcia parcelacji bez właściwego zezwolenia oraz w razie prowadzenia jej niezgodnie z treścią zezwolenia, jak również w wypadku niewykonania parcelacji w określonym czasie, lub nieprzepisania tytułu własności na nabywców w terminie wskazanym w zezwoleniu może Minister Reform Rolnych zastosować przymusowy wykup majątku, lub zarządzić wykonanie parcelacji przez urząd ziemski luh Państwowy Bank Rolny na koszt i niebezpieczeństwo parcelującego (art. 64. ustawy).

VII. Uproszczenia przy wykonywaniu parcelacji w związku z postępowaniem scaleniowem.

Sprawę tę reguluje art. 15., cz. 2., art. 48. ustawy, Rozporządzenie Ministra Reform Rolnych z dnia 25. sierpnia 1926 r. (D. U. R. P. Nr. 92, poz. 534) oraz §§ 22.—25. rozp. wykon, do ustawy.

O ile parcelowane grunty są przeznaczone na upełnorolnienie gospodarstw w toku postępowania scaleniowego nie jest koniecznem sporządzenie projektu we właściwem tego słowa znaczeniu, tj. z podziałem na parcele itp. Umowy kupna — sprzedaży, zawierane między parcelującym a nabywcami, mogą dotyczyć części idealnych parcelowanego obszaru. Podział nabytego obszaru pomiędzy nabywców następuje w toku sporządzenia projektu scaleniowego.

O ile właściciel majątku nie wyrazi zgody na dobrowolną parcelację obszarów, niezbędnych do uzupełnienia gospodarstw karłowatych przy scaleniach, wówczas Minister Reform Rolnych na wniosek okręgowego urzędu ziemskiego władny jest nałożyć obowiązek rozparcelowania niezbędnego na ten cel obszaru. Decyzję Ministra w tym względzie uzupełniają następnie zastrzeżenia Okręgowego Urzędu Ziemskiego co do sposobu i zasad parcelacji. W zastrzeżeniach tych winny być wskazane osoby, którym mają być sprzedane działki ziemi z podaniem obszaru dla każdej z tych osób lub też idealnej części parcelowanego obszaru.

Decyzja Ministra Reform Rolnych, uzupełniona zastrzeżeniami okręgowego urzędu ziemskiego, zastępuje w tych wypadkach zezwolenie parcela-cyjne.

Projekt parcelacji i wykazy nabywców nie podlegają wówczas zatwierdzeniu przez prezesa okręgowego urzędu ziemskiego ani przedstawianiu Komisarzowi Ministra Reform Rolnych.

Obowiązek parcelacyjny, nałożony na właściciela majątku w myśl zasad powyższych może być wykonany przez właściciela również przez sprzedaż oznaczonych w decyzji Ministra Reform Rolnych obszarów Państwowemu Bankowi Rolnemu, który wówczas sam dokonywa parcelacji.

O ile obowiązek parcelacyjny nie zostanie wykonany w terminie wyznaczonym w decyzji M. R. P., ma zastosowanie przymusowy wykup.

VIII. Parcelacja dzierżawna.

Odmianą parcelacji jest t. zw. parcelacja dzierżawna, tj. dzierżawa majątku na czas dłuższy ponad lat 6, o ile dzierżawa ta jest połączona z podziałem majątku na szereg dzierżaw.

Parcelacja taka ulega wszelkim przepisom, obowiązującym przy parcelacji zwykłej, a wiec niezbędnem jest uzyskanie zezwolenia parcelacyjnego, zatwierdzanie przez okręgowy urząd ziemski wykazu dzierżawców, którzy winni mieć analogiczne kwalifikacje, jak zwykli nabywcy, projektu parcelacji dzierżawnej itp.

O parcelacji dzierżawnej traktuje art. 90. ustawy.

IX. Postępowanie techniczne.

Projektowanie kompleksów i grup parcel.

Przy projektowaniu licznych działek należy je łączyć po kilka w grupy i, przed szczegółowem projektowaniem poszczególnych parcel, projektować uprzednio t. zw. grupy parcel. Zwykłe postępowanie ma następujący przebieg :

Postępowanie techniczne.

15Ö7

1.    cały obszar, podlegający podziałowi, dzieli się na kompleksy,

2.    kompleksy dzielimy na grupy parcel,

3.    grupy dzielimy na poszczególne parcele.

Oczywiście kompleksy winny być tak obliczone, aby suma ich powierzchni równa była powierzchni całego obszaru; tak samo w każdym kompleksie suma powierzchni grup parcel winna być równa powierzchni kompleksu ; wreszcie projektowanie poszczególnych parcel powinno dać ostateczne ich powierzchnie uzgodnione z powierzchniami grup.

Co się tyczy położenia granic kompleksów, to za takowe obieramy istniejące granice dzielonego obszaru, koleje, szosy i trakty oraz rzeczki, dzielące obszar na naturalne kompleksy, granice użytków, oczywiście możliwie wyprostowane, oraz linje projektowane, oddzielające całe grupy parcel ; często wzdłuż tych projektowanych linij przebiegają po jednej ich stronie projektowane drogi dojazdowe, łączące najczęściej drogi istniejące, które nie ulegają skreśleniu (np. drogi międzywioskowe, trakty, szosy itp.).

Dążyć należy do takiego projektowania linij, oddzielających całe grupy parcel, aby te linje tworzyły najmniejszą ilość załamań, a także by kąty, utworzone przez projektowane linje oraz istniejące drogi (np. CM i? fig. 81), nie były mniejsze od 60°, o ile linje te leżą w gruntach ornych lub mają być, jak A B, granicami dróg.

Eozpatrzmy kilka przykładów.

\,

Odciąć przy granicy CDEF (fig. 82) kom- c pleks o powierzchni P prostą, przechodzącą przez punkt C.

Przypuśćmy, że przybliżone projektowanie    /

(graficznie lub planimetrem) wskazuje, że projektowana prosta przetnie bok FG.

Fig. 82.

Wówczas obliczamy ze spółrzędnych powierz- м chnię CDEFC, która wyniesie p₀. Następnie Fig. 81. obliczymy powierzchnię рг Д-a CFG. Przy C F dołączyć należy P—p₀.

Projektowaną prostą będzie CB, przecinająca bok FG w punkcie B, odległym od F od odcinek F В = X, obliczany z równania :

(.P-po):p₁=X:FG

P—

— F G.

Odcinek F G jest dany.

Jeżeli, np., linja, oddzielająca kompleksy, ma przejść pr dróg, tj. przez punkty N i P, gdyż wzdłuż niej towana droga zamiast starej, wówczas, o ile inne mi

zez wyloty starych ma przejść nowozaprojek-'ejscowe względy nie wchodzą w grę, zaprojektujemy ją w postaci łamanej AZP. Mianowicie kompleks N Z PHI KM ma mieć powierzchnię P. Powierzchnia poligonu N PHI KM wynosi p₀. Przypuśćmy, że P> p₀. Należy dodać P — p₀. Po obliczeniu spółrzędnych (gdy nie są dane) punktu N na prostej AM i P na G H obliczymy :

oraz długość:

Yv - YN t g(NP) = -L-A

лр .V

NI

yp~yn

Xp-XN

sin (NP) ~

Stad wysokością A-а NPZ bedzie:

A i !(*-*>).

cos (NP)

Położenie punktu Z możemy ustalić w dowolnym punkcie równoległej u u do NP, poprowadzonej od NP w odległości h, lub, zakładając kąt a, obliczymy:

NZ =

sin a

Mając azymut (NP), obliczymy (N Z) — (NP) — a oraz spółrzędne : xz = Xn+NZ cos (JV.Z)

= ry+jVZein^Z).

Dla skontrolowania rachunku porównamy obliczoną ze spółrzędnych punktów N, Z i P powierzchnię Д-а NZP z powierzchnią P — p₀.

Projektowanie parcel w grupach.

Przypuśćmy, że w danej grupie czy kompleksie należy zaprojektować n parcel. Przy n > 6 wskazane jest dokonanie podziału tych n parcel na taką liczbę grup, aby w każdej z nich nie było więcej, niż 5—6 parcel. Grupy te należy projektować ściśle, a więc ustalać ich powierzchnie ze spółrzędnych. Przypuśćmy, że nasza figura (fig. 83) przedstawia jedną z takich grup, w której mamy zapro-

s jektować szereg parcel z dokładnością, np. do

Stosujemy metodę kolejnych przybliżeń, projektując prostemi || -emi, np., do Al. Spuśćmy z punktu E prostą EM J_ih

pf

B\ S

h₃

Odczytamy z planu długość AM i obliczymy spół-H rzędne punktu M :

XM = XA + A M cos (А f)

YM = YA-\- A M sin ( A P)

-r>-

Ih

Ze spółrzędnych punktów E i M obliczymy na ь, zasadzie azymutu (AIE) = (A I) — 90° lub określimy graficznie długość :

л'—M

Fig. 83.

ME

Уе~~Ум xe~xm sin (ME) ~~ cos (ME)

Powinno zachodzić równanie :

hi —|— h% —)— h% -j—    = M E.

Wielkości h odczytamy z podziałki; otrzymamy, dodając poszczególne h, wyraz \h\, różny od ME.

Wysokość h należy poprawić o wielkość.

ME — [h]m

Wyrównaliśmy w ten sposób wysokości parcel. Z wyrównanych wysokości hi, h₂ . . ., hn korzystamy przy ustaleniu punktów przecięcia się prostych O Oi, PPi i TTi z bokami poligonu ABC... III A; położenie tych punktów winniśmy znać dla właściwego wprowadzenia projektu w terenie.

Oznaczamy odcinki AO i 10₁ literami Й, i Ъ₂. Ścisły kierunek (azymut) prostopadłej do M/jest równy (A S) = (BS) = .... (PS) = (IS) = (AP) — 90°.

Obliczymy kąty, tworzone przez boki poligonu, obejmującego daną grupę, z prostopadłemi do Al: tak więc

zx=(AS)-{AB)

£₂ = (/#)-(/£)

£з =(B С) — {BS) е₄ = (HS) - (GH)

a stąd:

bx

cos гх

b% — —-— cos е₂

ВР = ^2    В О COS £!

HP,

h₂

COS £3

- Ох Н cos £₂

COS £4

Wystarczającem sprawdzeniem obliczenia tych odcinków będzie porównanie ich z długościami bx, b₂, BP, HPX itd., wziętemi z planu w jego podziałce.

Na projekcie, równoległe do odpowiednich boków parcel, wypiszemy obliczone miary bb₂, BP, HPi itd., i projekt wprowadzimy w terenie, odmierzając odpowiednio te odcinki i ustalając na ich końcach znaki graniczne. Oczywiście, po odmierzeniu, np., 6, - A O, należy zmierzyć oddzielnie OB i sprawić, czy bx-\- OB zgadza się w granicach dokładności podwójnego pomiaru prostych z długością AB w rejestrze rachunku spół-rzędnych.

Obliczanie odcinków b na podstawie h i cos s może być wykonane zapomocą tablic przyrostów metodą kolejnych przybliżeń.

Przypuśćmy, że

<1>

h = 197,58 e = 10° 39r

196,55 pozostaje 1,03 = 197,58 —-196,55 0,98 pozostaje 0,05 = 1,03 — 0,98

Na stronicy cos 10° tablic przyrostów dla najbliższej, lecz większej od h okrągłej liczby 200, odnajdziemy : dla boku mamy przyrost h 200

1.00

0,05

0,05

Razem : b == 201,05 h = 197,58

dla h = 178,31 e = 35° 43'.

(2)

Na stronicy cos 35° mamy :

dla boku:    przyrost h

150

60

121,78 pozostaje 178,31 — 121,78 = 56,53 48,71 pozostaje 56,53 — 48,71 = 7,82 7,31 pozostaje 7,82 —    7,31    =    0,51

0,51

Razem dla b = 219,62 h — 178,31.

Projektowanie grupy parcel trapezami.

Przypuśćmy, że w czworoboku © 17 © 26 © 27 © 25 (fig. 84) o danej powierzchni należy zaprojektować szereg- parcel prostemi, || -emi do boku © 25 © 27.

W załączonym przykładzie dane są :

ogólna powierzchnia grupy P— 18 ha 8345 от²;

powierzchnia projektowanych parcel, każda, za wyjątkiem parceli 39, o powierzchni p — 1 ha 4488 от² ;

wszystkie boki i kąty czworoboku, jak na fig. 84.

Kachunek projektowania posuwa się bardzo szybko przy użyciu arytmometru. Dla wszystkich bowiem parcel ' " są jednakowe, a więc i wyraz

— 2p (ctg a -f ctg ß)

257,00

39

33

- S-12C⁹2h*

37

36

36

954,36

34 i

006,fo

/n

jest wspólny.

Kolejność projektowania jest następująca (patrz str. 1562): wpisujemy projektowane p i 2p w kolumnie 2-ej dla każdej parceli;

w kolumnie 8-ej obliczamy ctg a    ctg ß i wtedy do ko

lumny 2-ej dla każdej parceli wpisujemy — 2p (ctg a -j- ctg ß) ;

w kolumnie 3-ej wpisujemy długość a początkowego boku i kwadrat tej długości, obliczony na arytmometrze ;

w tej samej kolumnie następnej parceli wypiszemy drugą podstawę parceli 28-ej, obliczonej ze wzoru dla trapezu :

ь.

30 т

ж²= aH+1s = «*„* — 2^.(ctga-f ctgß) = 54375,1666

"ж|./

53’StS

An- 233,26

Fig. 84.

a więc, jako algebraiczna suma dolnej pozycji kolumny 2-ej i kolumny 3-ej.

Nad uzyskaną pozycją    wypisujemy pierwia-

niej, tj. an_[_x = 233,18 w kolumnie 3-ej.

Analogicznie obliczymy całą kolumnę 3-ą dla wszystkich parcel.

stek z

Kolumnę 4-ą dla każdej parceli wypiszemy jako sumę an danej i następnej parceli, poczem obliczymy kolumnę 5-ą dla wszystkich parcel. Następnie obliczymy całą kolumnę 6-ą, wreszcie — 7-ą.

Ponieważ ostatnia parcela Nr. 39 nie jest trapezem, przeto należy czyć jej powierzchnię dla porównania z różnicą pomiędzy powierzchnią całej grupy parcel © 25 © 27 © 26 © 17 a sumą parcel od 28 do 38-ej włącznie.

W tym celu dzielimy parcelę 39-ą na dwa Д-y : © 17 Al© 26 i AT © 26 L obliczamy odcinki :

obli-

■ © 17 K— Q 25 © 17 — [ba]

© 26 R == © 26 © 17 sin y = 208,79 © 26 N = (© 26 © 27 — [bß]) sin ß = 41,33.

Stąd :

^39 ⁼ P ©

Odcinek KL jest ostatnim obliczonym an_j_х = 232,43.

Z powyższego obliczenia (kolumna 8)

P₃₉ = 1 ha 4516 от²

różni się o 27 от² od reszty kompleksu po zaprojektowaniu parcel od 28 do 38-ej włącznie, równej 18 ha 8345 — 12.1,4488 ha = 1,4489 ha.

ПК

© 26+Aa'©

26 L

© 17 AT. © 26 A! KL.0 26N

Jest to więc różnica niewielka, przytem zupełnie dopuszczana Instrukcją Ministerstwa Reform Rolnych.

Przy pomiarach miejskich różnicę tę należałoby rozrzucić ze znakiem — ystkie parcele danego kompleksu po 2—3 m² na każdą, gdyż różnica ta jest wynikiem zaokrągleń w ostatnich cyfrach rachunku.

Gdyby kompleks ciągnął się dalej ku AB i ^39 VkL © 26 © 17‘

wówczas resztę parceli 39-ej moglibyśmy zaprojektować || -e do © 17© 26 i podobnie projektować dalsze parcele, oddzielając w kolumnie „Uwagi“ kreską nową grupę od poprzedniej i licząc nowe

ctg a -j- ctg ß (przykład I.).

na wsz

Analityczne projektowanie grup trapezów.

Przypuśćmy, że między dwiema prostemi o kierunkach AM i BM (fig. 85) mamy zaprojektować szereg parcel prostemi, [| -emi do A B.

Jeżeli oznaczymy powierzchnie odcinanej parceli literą p, powierzchnię Д-а AMB literą P, wówczas powierzchnią Д-а CDM byłaby wielkość P — p.

Osnaczmy :

C'

■fi

wówczas:

CD — V., y.² P — p

lT

Fjg. 85.

a stąd:

Ponieważ :

—K p

a²

a² sin a sin ß

sin (a + ß)

ctg a + ctg ß

może być obliczone, więc możemy również ustalić wielkość stosunku :

Ъ₌Р_ ₌ *Р sin (a + ß)

P a² sin a sin ß к = йУ 1 — к;

wysokość zaś trapezu o powierzchni p wyniesie :

A = —f-

a -j- y.

2p (1 — l/l — k)

Lecz :

a (1 + V'l— k)

/;-у . к к² ка

ak

stąd:

/i==!Wl i ₊    ) = P-A-

ak\2 ~ 8 “ 16    / a~a 4 ~a 8

P>10p,

tj. jeżeli    a wiec cecha log к wynosi 2,

wówczas :

Jeżeli

k² p 1

’У <V 800

jest wyrazem o tyle małym zwykłych warunkach (gdy przy przeciętnej wielkości parcel h jest mniejsze lub niezbyt większe od a), że może nie być brany pod uwagę.

Przykład I.

= Valn — 2 p (cotg a + cotg ß) ;

Nr. parcel

Powierzchnia

projektowana

an

/’

a\

dz

— 2p (ctg а + + ctg ß)

au 4-1

«%t + i

I + uv + uv

-!-— ,j O

1И1-

; _ h ß    sin ß

Uwagi

05

to

00

1,4488 2,8976 — 35,0610

233,26

to

co

1,4488 2,8976 — 35,0610

54410,2276

233,18

54375,1666

466,44    62,12

466,29    62,14

S=l, 113077

M=l,113468

69,14

69,17

а = 116° 03'

69,17

69,19

— 35,0610

233,11

54340,1056

466,14

62,16

69,19

69,21

— 35,0610

233,03

54305,0446

465,99

62,18

69,21

69,21

ß— 63° 54',б ctga =— 0,48851 ctg/5 —-(-0,48972 ctg a -f ctg ß = = 4-0,00121

w

to

— 35,0610

232,96

54269,9836

465,84

62,20

69,23

69,2«

co

co

— 35,0610

232,88

54234,9226

465,69

62,22

69,26

69,28

- 1,4516 ш²

co

— 35,1610

232,81

54199,8616

465,54

62,24

69,28

69,30

o

co

— 35,0610

232,73

54164,8006

465,39

62,26

69,30

69,32

CO

co

— 35,0610

232,66

54129,7396

465,24

62,28

69,32

69,35

— 35,0610

232,58

54094,6786

465,09

62,30

69,34

69,37

00

co

— 35,0610

232,51

54059,6176

484,94

62,32

69,37

69,39

Sprawdzenie parceli Nr. 39.

•fparc. Nr. 39

powinno być 18,8345'— 12.1,4488 = 1,4489 юг2 Odchyłka = + 27 m²

P 530 ’

05

CO

— 35,0610

232,43

54024.5566

93,04

46,02

854,85

808,10

i*« S08f — X'rł'9Z V j biuUL6 — 9Z'Ll'X V J

A wtedy wzór na h przekształci się na:

„_ü.₊iL.a

a a 4

Metoda ta może być stosowana w zastępstwie zasadniczej metody projektowania trapezów.

Dane :

Przykład.

Obliczenie к :

a = 255,1 a = 68° 0' ß = 101° 15f p =■ 5000 m². log 2 p log sin (a -j- ß)

2 clog a clog sin ß clog sin a

4,00 000 9,27 073 5,18 658 0,00 843 0,03 283

log к

8,49 857

Obliczenie h :

log_p log a

3,69 897 2,40 671

log (p : a) log к clog 4

1,29 226 8,49 857 9,60 206

— = 19.60

iogü-,4

a 4

9,39 289

— 0,247

h — 19,85

Obliczenie odcinków AB i CD przy znanych a, h, a p nie wymaga rozpatrywania. Dla projektowania następnej parceli należy obliczać CD.

Gdy mamy do zaprojektowania cały szereg parcel prostemi,

I] -emi do A B, (fig. 86) wówczas c< postępowanie lepiej jest oprzeć N na następujących podstawach.

Przypuśćmy, że proste C D, El¹,

GH itd. mają odciąć powierzchnie trapezów pi, p₂, p₃ . .. o nieznanych tymczasem wysokościach hi, h₂, h₃ .. .

Oznaczmy literą M przecięcie się prostych AG i BH, literą P powierzchnię Д-а A MB, literą H—wysokość MN tego Д-а.

a² sin a sin ß

ВТ—S__E в

LA

h₂

il

P<

il

Pl

(b

Fig. 8fi.

sin (a -j- ß)

(1)

a sin a sin ß

Oznaczmy :

sin (a + ß)

(2)

Bi = P — Pi = PMCI)

P* = P — (Pi Ą-Pz) = Pefm • • P3 — P — (jPi + Pz + Рз) = P & h 31

(3)

') Wzór opracowany przez prof. p. M. Jankowskiego. Ttwła. Podręcznik inżynierski. VII. 101

CD — aj EF — a₂

Oznaczmy :

Przeprowadzimy przez C, E, G... proste || -e do B H do przecięcia się z podstawami odpowiednich trapezów w punktach Ex. Gx .. .

Obliczmy teraz podstawy aix a₂, ая ... oraz wysokości hx, h₂ ... trapezów. Z podobieństwa Д-ów ABM, CDM, EFM itd. napiszemy:

a : aj =VP:y^ a : a₂ = |/P : УР₂

a stąd:

«3 =

%= У /Л = r\ Bx

^VP₂=rW,

yp

yp

(4)

yp

g’dzie :

yp

(4«)

czyli wspólny wyraz - oznaczyliśmy r.

Z podobieństwa Д-ów    ECEX, GEGx... do Д-a ABM na

piszemy :

tel tei

a stąd :

hx =    (a — ax) — s(a — cii)

H

h₂ = —— («J —- a-₂) = s (ax — a₂) h₂ = ■■    (of'2 rts) = s (ć*₂

(5)

fh)

gdzie :

(»")

Kolejność rozwiązania : obliczymy wzory (1), (2), (4 a), (5 a) ; obliczenie ze wzorów (3), (4), (5)-ego możemy ułożyć w schemat, jak np. :

Nr. parcel

Powierzchnia parce] m²

P —Pi F-Pi —Pi

log г

log s

Ч* log Pn log a

an

an an 1

log (an —

an -f-1) log hn

1    52300

- 295600    9,75629    310,20

2,77073

2,52702    336,53

0,78845 — 26,33    1,42045

2,20890    161,77

— 347900

— 23,37

2    50000

— 397900

2,79989

2,55618    359,90

3 50000

— 21,94

1,36866

2,15711    143,59

Gdy punkt M otrzymujemy na przedłużeniu ramion AG i Bco zachodzi przy a-f-ß>180°, wówczas wielkości P i H wypadną ujemne. Należy wtedy projektowane powierzchnie trapezów traktować jako dodatnie i przy obliczeniu r, s, an, hn nie zwracać uwagi na otrzymane znaki P, Pj, P₂ ... we wzorach (4) i (4 a). Znaki ujemne obliczonych h również nie mają znaczenia, gdyż wskazują jedynie, że trapezy układają się w kierunku A G, B H, a nie w odwrotnym.

Projektowanie trapezami w bardziej skomplikowanych wypadkach.

Dotychczas rozpatrzyliśmy metody projektowania trapezów, zawartych między dwiema prostemi, tworzącemi z kierunkiem projektowania kąty a i ß. Takie wypadki zachodzą najczęściej w kompleksach, położonych wewnątrz dzielonego obszaru, gdy linje, oddzielające kompleksy, są zaprojektowane w postaci prostych o znacznej długości. Często jednak linje, oddzielające kompleksy, składają się z szeregu nie- Df~

długich stosunkowo prostych, dość znacznie odbie- \______

gających od głównego kierunku granicy kompleksu.

W spotęgowanym stopniu występuje takie zjawisko w kompleksach, ograniczonych już to obwodnicą, już to pewną linją naturalną, jak np. brzeg rzeki itp. W tych bowiem wypadkach mamy cały szereg dość krótkich boków, a ponadto co utrudnia analityczne projektowanie, cały szereg załamań linji, } ograniczającej taki kompleks, nie ma obliczonych spółrzędnych.

Rozpatrzmy przykład.

Wszystkie załamania granic ABC... „ KI kompleksu (fig. 87) mają obliczone spółrzędne. Odcinamy parcele pi, p₂, .. . pu prostemi || -emi do Al.

Dzielimy cały kompleks na części prostemi || -emi do Al, a przecho-dzacemi przez wierzchołki ograniczającego kompleks poligonu, jak np. BB^,

ккх, ссг...

Uzyskamy w ten sposób cały szereg głównych trapezów А В Вл /, В B₁ Кл К, К Ki С Ci. .. о powierzchniach Рг, Р₂, .. .

101*

-»г~-

Рз

-G

Ci

IL - £i—±6.

Рз

Pf А

Рз

77,

Fig. 87.

99

Projektowanie trapezami odbędzie sie więc w granicach głównych tra

pezów.

Tak, np., w trapezie AB Bil o powierzchni В zaprojektujemy parcele Pi i p-i- Jeżeli pt -|-p₂ + p₃> Pi > Pi Ą-pz, wówczas parcelę p₃ dzielimy na dwie części p₃ i p₃' takie, że

Ps = Pi —P1—P2 i Pa' — Pa —Pa'-

Po określeniu długości B BX i kątów = KB Вг i ßj = К Bi В możemy projektować parcele aż do prostej KKX, gdzie znów zajdzie potrzeba rozłożenia jednej z parcel na 2 części, obliczenia długbści К Ki i katów w.₂ = CKi К oraz ß₂ = Ci К Ki.

które

Jak stąd wynika, należy więc stworzyć główne trapezy, poniekąd odpowiadające terminowi grup parcel, o powierzchniach P1? P₂.. . należy obliczyć i projektować wewnątrz nich.

Obliczenie kątów ». i p przy każdej równoległej do Al nie nasuwa trudności, gdyż azymuty Al oraz wszystkich boków poligonu są znane; wypadnie więc tylko utworzyć w odpowiedni sposób różnice tych azymutów dla otrzymania wszystkich a i ß.

Długości В Bi, C C\. . . określimy w następujący sposób: obliczamy wysokość Hi pierwszego głównego trapezu :

oraz :

IBi

Hi — AB sin a

AB

sin a

sin ß

oraz :

oraz :

sin ß

К Bi = IK—IBi В Bi — а — Hi (ctg а -j- ctg ß) i 2P=(a + В Bi) Hi.

Podobnie dla II-ego głównego trapezu:

H₂ — К Bi sin ßj

Ki В

Ih

sin ол

Ki C=BC—KiB К Ki = В Bi — Щ (ctg -j- ctg ßj)

oraz :

2 P₂ = (B Bi -f- К Ki) H₂.

Analogicztde liczymy aż do końca kompleksu.

Kontrolą ostateczną rachunku jest porównanie [P] z powierzchnią kompleksu, uzyskaną ze spółrzędnych ; różnica wyniknie tak dzięki zaokrągleniom, jak również wskutek tego, że boki, np., AB, BC..., nie są uzgodnione ze spółrzędnemi. W każdym bądź razie różnica będzie niewielka i należy ją rozrzucić na odpowiednie P.

Projektowanie poszczególnych parcel w głównych trapezach nie wymaga dalszych omówień.

LITEKATUKA.

Kasiński: Działalność Ministerstwa Deform Dolnych i Urzędów Ziemskich. Uudkiewicz: Komasacja gruntów wiejskich.

Ludkiewicz: Polityka agrarna.

Weigel: Miernictwo w I. tomie Podręcznika inżynierskiego.

Woj tan: Miernictwo w I. tomie Podręcznika inżynierskiego.

Klnźniak: Geodezja niższa.

Kluźniak: Technika pomiarowa w pracach rolnych.

Hydrogeologa w zakresie nauki o wodach podziemnych dla potrzeb osiedli.

Napisał

docent politechniki lwowskiej, członek Państwowego Instytutu Geologicznego (Przemyśl),

inż. dr. Romuald Rosloński.

Zadaniem hydrogeologii jest badanie pochodzenia, przejawiania się, ilości i jakości wody podziemnej w związku z kształtem i rodzajem formacyj wodonośnych, tj. naczynia wodę przechowującego, ukrytego przed naszemi oczyma w niemiarodajnej konfiguracji terenu.

Wyszukiwanie większych wodozbiorów wody gruntowej, zdolnych pokryć zapotrzebowania osiedli lub fabryk, jest zadaniem hydrogeologji praktycznej.

1. Czynniki występywania wody w podziemiu.

Facja. Skały osadowe, budujące skorupę ziemską, powstawały w różnych czasach i warunkach i podlegały późniejszym strukturalnym przekształceniom. Nawet w tym samym czasie tworzyły się w morzach osady rozmaitego typu: w pasie litoralnym żwiry, nieco dalej piaski, daleko od brzegów iły głębinowe, z których powstawały skały o facji litoralnej, przybrzeżnej i głębinowej.

Inne pokłady powstały w jeziorach, inne w rzekach, jako facja jeziorna i rzeczna ; inne znowu tworzyły się na lądzie, jak np. facja eoliczna gliny nawianej lub wydm piaszczystych i stąd pochodzi wielka różnorodność pokładów (skał) i facyj. Odmienne facje różnią się pomiędzy sobą — poza różną fauną — różnym materjałem skalnym, czyli składem petrograficznym, który jest jednym z czynników, miarodajnych dla dobroci przewodnika wodnego. Poza składem petrograficznym rozstrzyga o dobroci przewodnika inne znamię facji : stan jego porowatości i spękania, pochodzący od różnicy minerałów, dany pokład budujących, pozatem od geologicznych warunków, w jakich' dany pokład powstawał i od tego, jakim przekształceniom podlegał. To też wykształcenie pokładu (facja) jest jednym z głównych warunków występywania wody w podziemiu, zjawiska niezależnego od wieku pokładu (względów stratygraficznych).

Porowatość. Skały osadowe (także wybuchowe) nie są masywne, zawierają wiele próżni w postaci por lub szczelin, przytrzymujących wodę. Liczne pokłady posiadają wiele por małej średnicy (żwiry, piaski, zlepieńce) ; inne znowu (wapień) nieliczne większe otwory w postaci szczelin i wydrążeń (kawern). W niektórych pokładach szczeliny łączą się z sobą i dozwalają na przesączanie się wody od szczeliny do szczeliny; w innych szczeliny są izolowane.

Porowatość skał osadowych zależy: 1. od kształtu i ułożenia cząsteczek, z których skała składa się, 2. od stopnia przesortowania cząstek, tj. jedno-stajności ziarna, 3. od scementowania i zbicia cząstek od czasu ich osadzenia, 4. od stopnia wyługowania substancyj mineralnych, 5. od stanu spękania skały. Średnica ziarna nie odgrywa roli przy stopniu porowatości.

Tylko zmienność średnicy ziarna czyli stopień przesortowania materjału — dokonany przez bieżącą wodę — ma zasadnicze znaczenie dla stopnia porowatości. Złoże, składające się z ziarn dużej, jednostajnej średnicy, ma wielką porowatość, tak samo złoże zbudowane z ziarn małej, jednostajnej średnicy, lecz mieszanina ziarn dużej i mniejszej średnicy ma porowatość zna-

cznie mniejszą. Jeżeli małe ziarna dodamy do złoża, składającego się z ziam dużej średnicy, zmniejszymy jego porowatość. To samo stanie się, jeżeli odwrotnie do złoża drobno-ziarnistego włożymy duży kamień.

Porowatość rozmaitych materjałów zmienia się od l°/₀ do przeszło 50°/o objętości. Materjał złożony w delcie Mississippi ma 80—90% porowatości; mniejszą niż 5% objętości można nazwać małą; średnia waha się od 5 do 20%) większa od 20% jest dużą porowatością, większa od 40% zdarza się rzadko.

Ziarna kuliste o jednakowej średnicy posiadają zależnie od ułożenia 26—48% porowatości objętościowej.

W tych też granicach wahają się porowatości dobrze posortowanych złóż żwirowych, jednakowej średnicy. Ziemia urodzajna posiada około 50% porowatości w stanie zwykłym.

Podług Fullera (U. S. Geological Survey. Water-Supply Paper 160) posiadają skały i złoża następującą porowatość w procentach objętości:

granit, gnejs, łupki . 0,02— 1,85%

piaskowiec.....3,5 —28,0 % glina

wapień, dolomit,

piasek

35,0—38,0% 45,0-53,0%

0,5 —13,3 % gleba

45,0—65,0%

marmur

gazowane i roponośne piaskowce amerykańskie z rozmaitych pól naftowych

3,4-37,7%.

Z powodu dużej zmienności porowatości w masach tego samego rodzaju, daty przeciętne mają małą praktyczną wartość.

Przepuszczalność jest zdolnością przewodzenia wody pod ciśnieniem i mierzy się prędkością, z jaką woda przechodzi dany przez materjał i dany przekrój, przy znanej różnicy ciśnienia na długości jednostki. Materjałem przepuszczalnym jest taki, w którym woda skutkiem istnienia większych por (szczelin) może osiągnąć większą szybkość przepływu. Złoża i skały, nie przepuszczające wody pod zwykłem ciśnieniem, w przyrodzie występującem, nazywamy nieprzepuszczalnemi. Złoże staje się nieprzepuszczalne z powodu braku por i szczelin, bądź też z powodu izolowanych szczelin, bądź też nielicznych, komunikujących się z sobą por. Do nieprzepuszczalnych zaliczamy gliny (mimo wysokiej porowatości) i iły, opierające się przewodzeniu wody pod zwykłem ciśnieniem hydrostatycznem, jakkolwiek odbywa się w tychże migracja wody pod wpływem sił molekularnych.

W praktyce posługujemy się t. zw. spółczynnikiem przepuszczalności (k), wprost proporcjonalnym do prędkości wody a odwrotnie proporcjonalnym do spadku : przyczem szukamy к z pomiarów szybkości wody, stosując równanie V = к J, gdzie к jest stałą, zależną od średnicy ziarna, tem większą, im większa średnica ziarna, im bardziej jednorodny materjał.

Znaczny wpływ na przepuszczalność posiada temperatura złoża, względnie wody. Podług Slichtefa rośnie przepuszczalność proporcjonalnie do temperatury i wzrasta dwukrotnie w granicach od 0° do 26° C. Hazen znalazł dla piasków :

^    V = 116 df . J (0,7 -j- 0,03 t) cm/sek.

dla t = 0° Celsjusza, gdzie de jest skuteczną średnicą ziarna w centymetrach, tak wypośrodkowaną, aby 10% materjału posiadało mniejszy rozmiar, a 90% większy od tego, jakie podaje dg. Wówczas bowiem złoże posiada taką przepuszczalność, jak gdyby składało się tylko z jednakowych ziarn o średnicy d¹).

Przyjąwszy de—\ mm, tj. 0.1 cm (drobny żwirek), J = 0,001, tj. 1 °/00 i t — 10° C, otrzymamy z powyższego :

V = 116.0,01.0,001 (0,7 + 0,03.10) = 0,000 847 cm/sek. = 0,000 0085 m/sek. к = 0,0000085 : 0,001 = 0,0085.

W obszarach aluwjalno-dyluwjalnych dolin rzek podgórza Beskidów zachodnich i wschodnich znaleziono nast. spółczynniki przepuszczalności:

к = 0,000 812—0,000 850 к = 0,000 650—0,000 850 к—- 0,000 500 — i większe

Bielany (Kraków, Wisła) ....

Kostrze (prawy brzeg Wisły) . .

Świniarsko (Nowy Sącz, Dunajec)

Świerczków (Tarnów, Biała — Dunajec)    . . . .k = 0,000 750— (średnie)

Prałkowce (Przemyśl, San)..........k = 0,000 350—0,001 220

Stryj (lewy brzeg rzeki Stryja)...... . . к — 0,005 000—0,007 000

Czemiowce (nad Prutem)...........к — 0,000 720— 0,009 980

Duże różnice w przepuszczalności w obrębie tego samego terenu (złoża) tłumaczą się niejednorodnym materjałem piaskowo-szutrowym, zazwyczaj przemieszanym z sobą, rzadziej zaś posegregowanym na czysty piasek i czysty szuter, a w tym przypadku wysoce przepuszczalnym (Stryj, Czerniowce).

Z powyższych dat widać, że szybkości wody gruntowej są naogół bardzo małe. Przyjąwszy к w granicach od 0,000 500 do 0,005 000, otrzymujemy dla średniego spadku J — 0,001 chyźości teoretyczne w granicach od 0,043 m do 0,432 m na dobę. Są to tak zwane chyźości filtracyjne, obliczone według całkowitego przekroju warstwy wodę przewodzącej. Jeżeli całkowity przekrój przewodnika zawiera średnio około 20°/o próżni (porowatość = 0,20), to chyźości rzeczywiste wody gruntowej w porach materjału będą pięciokrotnie większe, zatem w rzeczywistości około : V — 0,2 rn do 2 m na dobę dla złóż aluwjalno-dyluwjalnych.

Wyjątkowo dużą chyżość wody znaleziono w aluwjach rzecznych rzeki » Stryja (powyżej miasta Stryja), bo około 8,60 m na dobę, przy spadku wody gruntowej 1,5%₀, natomiast w aluwjach między Bystrzycą Nadwómiańską a Sołotwińską tylko 1,4 m na dobę przy spadku J = 3,b°/₀₀, w piaskach dyluwjalnych pod Bydgoszczą 1,8 m przy spadku 1,4%₀.

Warstwy przewodzące i podtrzymujące wodę.

Aby woda mogła gromadzić się w podziemiu, musi złoże, przewodzące wodę (stropowe), podścielać warstwa nieprzepuszczalna (spągowa). Warstwy, przewodzące wodę, nazywają także — nieściśle — wodonośnemi.

Następstwo warstw przewodzących i podtrzymujących wodę stwarza poziomy wody podziemnej, przyczem zazwyczaj dolne będzie artezyjskie, w obrębie zasięgu górnego nieprzepuszczalnego spągowca (por. tom I., str. 4) i dostarcza wody albo samorzutnym wypływem, albo tylko wśród objawów artezyjskich przy niedostatecznem ciśnieniu hydrostatycznem, tj. za dużej wysokości geodetycznej naziomu.

W systemie czwartorzędnym (aluwjum — dyluwjum) są dobremi przewodnikami wody piasek i żwiry; miernemi drobne piaski od 0,1 do 0,2 mm średnicy; trudno przepuszczalne są miałkie piaski od 0,04 do 0,09 mm średnicy, less i namuł; nieprzepuszczalnemu gliny i iły. Ostatnie osadziły się w załężach rzek, pozatem w zastoiskach lodowcowych, powstałych wskutek spiętrzenia wód rzecznych przez krawędź lodowca, naprzemian z utworami glacjo-fluwjalnemi (ob. fig. 88 str. nast.).

W systemie trzeciorzędnym zaliczamy do dobrych przewodników piaski lignitowe (utwór lądowy, współczesny utworom miocenu na południu Polski), znachodzące się na calem Mazowszu, w Wielkopolsce, na Kujawach i na Pomorzu, przykryte zazwyczaj iłami dostarczają wody artezyjskiej ; dalej wapienie litotamniowe, znane jako dobry przewodnik z okolic Dobrostan

i Szkła (na zachód od Lwowa) ; wreszcie piaski zielone, glaukonitowe (oligoceńskie), zalegające na kredzie w niecce prusko-mazowieckiej (tomI., fig. 6) i dostarczające wody artezyjskiej.

2ЖГ

r\:

V»,.

52

Pik

P,

Ta

50

I    am .a ............... • .

Miernemi przewodnikami wody są piaskowce karpackie eoceńskie (z hieroglifami, fukoi-dami i nummulitami) i oligoceńskie (cięźkowickie, magór-skie). Warstwy nieprzepuszczalne reprezentują w trzeciorzędzie iły rożnego wieku a mianowicie : pstre iły poznańskie (plioceń-skie), iły krakowieckie (mioceńskie) na zachodnim skłonie Eoztocza, pstre iły w niecce sa prusko-mazowieckiej, zaliczane do miocenu, wreszcie czerwone

iły eoceńskie.

Wsystemie kredowym za dobry przewodnik uchodzą piaskowce cenomańskie ; nieprzepuszczalne są margle kredowe, zwane w okolicy Lwowa opoką (senon).

W triasie dobrym przewodnikiem wody są dolomity i wapienie dolnego wapienia muszlo-wego, oraz rötu, znane z Śląska i krakowskiego zagłębia węglowego. Nieprzepuszczalnemu są pstre iły z piętra retyckiego na Śląsku i w Krakow-skiem, niebieski spągowiec (ilasty, zbity wapień) w spągu dolomitów w rowie bytomsko-będzińskim, wreszcie iły pstrego piaskowca.

JL.

__2Ł

Fig. 88. Mapka zastoisk nad górną i środkową Wisłą (podług Samsonowicza) : I—1 Zasiąg zlodowacenia pierwszego na ziemiach Polski. II—II Zasiąg zlodowacenia drugiego. S — zastoiako Sandomierskie (dolne), Kr — Krystynopolskie, P — Puławskie, Wd —- Włodawskie, Kn — Koniec-polsko-Przyrowskie, W — Warszawskie,

Wf — Włocławskie.

II. Siły rządzące wodą podziemną.

Dwie siły działają na wody podziemne w złożach a to : siła ciężkości i międzycząstkowe przyciąganie. Siła ciężkości powoduje, że woda z powierzchni przesącza w głąb warstw przepuszczalnych i porusza się po warstwach nieprzepuszczalnych za ich upadem i zmusza ją do wydobywania się na zewnątrz w miejscach nisko położonych, do wypływania źródłami na przecięciu się warstwy nieprzepuszczalnej z powierzchnią morfologiczną, do napływania do studzien i do wydobywania się samorzutnym wypływem ze studzien artezyjskich.

W skałach posiadających tylko wąskie szczeliny i włoskowate prze-„ wody występuje przyciąganie międzycząstkowe między ścianami szczeliny a drobinami wody (przyczepność czyli adhezja), oraz przyciąganie cząsteczek wody między sobą (kohezja).

Stosunek wody związanej do wolnej w złożu na 1 m³ podaje poniższe zestawienie podług Wollnego.¹)

wody związanej : wody wolnej : W grubym piasku od 1 do 2 mm średnicy ...    65 litrów 325 litrów

‘) Woliny: Untersuchungen aus dem Gebiete der Agrikulturphysik 1891.

310

200

120

200

Kap i lar no ść. Jednym z ważniejszych w hydrologji objawów działania tych sił międzycząstkowych jest zjawisko kapilarności, objawiające się wznoszeniem wody w przewodach włoskowatych ponad poziom hydrostatyczny. Podług doświadczeń Attenberga z posortowanemi piaskami i piaskiem nawianym wznios kapilarny wynosi:

Średnica ziarna mm

Wznios metrów

Maximum

po 24 godz. j po 48 godz.

metrów

po dniach

5    —2

2 — 1

— 0,5 0,5 —0,2 0,2 —0,1 0,1 -0,05 0,05-0,02 0,02-0,01

(М Т*

N 1Q !-• И !>• СО О СО Я® THJN GO io o' о~ o' o' o' o' Т-Г o'

Ю ^ О О СО 1.0

о CO O O O O Ol , О (П со ои> о Cl

o^wtweo io«? сГ сГ o' сГ сГ г-Г сГ

Ю o

51 O CO ^ (N Ю O . И <71^ ^ GO^

o' o' d o' o' т-Г r-T

CO ^ X GO

<71 CO . r>* *o

W Ameryce spostrzegano w grubych piaskach wznios kapilarny ponad poziom wody około 1,20 m, a w ziemiach gliniastych do 2,40 m.

Wysokość kapilarnego wzniosu maleje z rosnącym ciężarem właściwym wody. Stosunek wzniosu wody morskiej do zwykłej i filtrowanej wynosi : 1 : 1,16 : 1,25.

Jeśli kapilarny wznios sięga powierzchni ziemi i jest wystawiony na wpływ temperatury, to poziom wody gruntowej rośnie z wzrostem temperatury, a maleje z jej obniżeniem. Widocznie wzrost temperatury zmniejsza napięcie powierzchniowe i powoduje opadanie w dół wód kapilarnych, a zniżka temperatury, powodując wzrost napięcia powierzchniowego, sprawia podnoszenie się wody od zwierciadła ku włoskowatym przewodom, ku górze, zatem obniżenie poziomu wody gruntowej.

III. Definicje wód podziemnych.

W polskiem słownictwie potocznem używamy na określenie wód podziemnych następujących wyrazów :

Woda

zaskórna, woda źródlana, woda gruntowa, woda denna, woda głębinowa i woda reliktowa a w ljiaukowem dodatkowo : j u w e n i 1 n a, woda krążąca, wodą zawieszona, woda freatyczna. Nazwy „woda juwenilna“ użył Suess na oznaczenie wód z głębi ziemi pochodzących, takich, które w formie lotnej, czy też ciekłej po raz pierwszy wydobywają się na powierzchnię ziemi, w przeciwieństwie do wszystkich innych wód krążących (vados) między morzem, atmosferą i litosferą. Nazwę „woda zawieszona“ (vados water) wprowadził do literatury amerykańskiej Posępny (The genesis of ore deposits. Trans. Am. Inst. Mining Eng. 1894) na oznaczenie wody zawartej w strefie nawietrzonej, uwięzionej w włoskowatych przewodach siłą adhezji i kohezji, tylko czasowo powolnej ciśnieniu hydrostatycznemu, więc w znaczeniu rożnem od interpretacji Suess’a. Woda studzienna „nappe phreatic“ Daubrée’go jest identyczna z wodą gruntową (frea fgr.] = studnia).

Woda gruntowa. Podścielone warstwami nieprzepuszczalnemi złoża porowate, kapilarne i niekapilarne, leżące poniżej czasowo ustalonego poziomu wody, nasycone wodą, powolną sile ciężkości, tworzą pod ziemią tak zwaną strefę nasycenia. Woda przesączająca z powierzchni ziemi w głąb warstw przepuszczalnych, posiłkowana skroploną w wnętrzu ziemi parą

- sbefli nasycana

o ile nie

wodną, opada pod wpływem siły ciężkości do strefy nasycenia, zostanie zatrzymana przez siły międzycząstkowe w porach materjału, przez który dąży na dół.

Zalegająca w strefie nasycenia, woda powolna sile ciężkości, o mało zmiennej temperaturze i składzie chemicznym, wydobywana ze studzien,

Ar.

woda

zaskórm

względnie wytryskająca ż źródeł, nazywa się wodą gruntową (identycznie jak w języku angielskim i niemieckim).

Wodę gruntową lepiej i ściślej określa nazwa „woda denna“ (por. tom I., str. 4), charakteryzująca wodę gromadzącą się na dnie Fig. 89. Schematyczny przekrój zbocza doliny nieprzepuŚzCzalnem/ podczas gdy z strefą nasyconą, tj. wody gruntowej i nad- woda „gruntowa“ może oznaczać ległą strefą nawietrzoną, dzielącą się na każda wodę, w gruncie znachodzaca

5 ciyli podziemną. Nazwa „woda denną w strefie nawietrzonej.    zrodlanau służy na określenie sa-

mowypływającej wody gruntowej. Woda źródlana nie tworzy osobnego rodzaju w strefie wód podziemnych, bo nie różni się niczem od wody gruntowej.

Woda kapilarnie podniesiona, zawieszona i parująca.

Ponad strefą nasycenia, tj. w strefie nawietrzonej mieści się woda w porach i szczelinach włoskowatych, przetrzymywana siłami między-cząstkowemi przeciw sile ciężkości, powolna tylko czasowo ciśnieniu hydrostatycznemu. Strefa nawietrzona dzieli się — podług hydrologów amerykańskich —г- na trzy części: na dolną strefę kapilarnego zasięgu, na górną strefę parowania i strefę pośrednią (ob. fig. 89). Wszystka woda, zawarta w strefie nawietrzonej, jest wodą zawieszoną (odpowiada niem. Gebirgs-Bodenfeuchtigkeit).

W strefie górnej następuje parowanie wody, bądź skutkiem cyrkulacji powietrza ponad górnemi warstwami ziemi (gleby), bądź też skutkiem działania (lory. W normalnych warunkach warstwa wody, usunięta przez parowanie, nie przekracza 1—2 m. Głębiej sięga strefa parowania w półpustyn-nych krainach, gdzie rośliny i drzewa, przystosowując się do warunków bytu, zapuszczają korzenie do 15 m głęboko. Wysokość strefy kapilarnego zasięgu zależy od wielkości ziarn złoża, wodę podciągającego, w sensie odwrotnym : im mniejsze ziarno, tern większy wznios (por. tabelkę na str. pop.).

Jeśli w strefie nawietrzonej znajdzie się wkładka materjału nieprzepuszczalnego, zdolnego czasowo lub trwale przetrzymywać i gromadzić wodę infiltrującą w głąb, wówczas powstaje w strefie nawietrzonej czasowy lub stały horyzont wodny. Taka woda nazywa się wodą denną w strefie nawietrzonej.

Wody zawieszone nie mają znaczenia w technice zaopatrywania miast.

Tam gdzie strefa parowania obniża się do strefy zasięgu kapilarnego, czerpią wodę rośliny i drzewa wprost z zapasu wody gruntowej. Wody takiego obszaru, niechronione od wpływów zewnętrznych warstwą filtrującą (pośrednią), nazwano w polskim języku „wodą zaskórną.

Często znajdujemy pod powierzchnią ziemi dwa i więcej poziomów (piętr) wody gruntowej, podtrzymywanej warstwami nieprzepuszczalnemi, przedzielonych lub nieprzedzielonych strefą nawietrzoną. Jeżeli dolny poziom wody jest artezyjski, wówczas przy dwóch poziomach wody gruntowej, przedzielonej złożem nieprzepuszczalnem, istnieje tylko jedna górna strefa nawietrzona. W grubych utworach dyluwjalnych (Mazowsza) przy kilku po-

ziomach wodonośnych, górne poziomy wodonośne, wsparte na iłach dylu-wjalnych, mają charakter wód dennych w strefie nawietrzonej.

Wodami głębinowe mi nazywamy wody podziemne, znachodzące się w stanie ciekłym w znacznych głębokościach ziemi, nie pochodzące z infiltracji naziemnej.

Na obszarze ziem polskich należałoby zaliczyć do wód głębinowych solanki borysławskie, skoncentrowane, ropie towarzyszące, pochodzące z głębokości około 1500 m, o temperaturze do 70° C.

Dla tych wód, wyróżniających brakiem siarczanów względnie małą ich ilością, pozatem zawartością bromu i jodu — coby wskazywało na ich morskie pochodzenie w przeszłości — przyjęto nazwę: wody reliktowe (szczątkowe).

Wszystkie powyższe wody od parującej do głębinowej nazywamy wodami podziemne mi.

Wody krasowe w przeciwieństwie do wód podziemnych, przesączających przez warstwy przepuszczalne, płyną kanałami podziemnemi w utworach łatwo rozpuszczalnych, jak w wapieniach wszelkich formacyj (sylurskiej, jurajskiej, kredowej) i żłobią lub wyługowują groty, jaskinie, pieczary, po-niki. Cechą ich jest bezpośrednie komunikowanie się tychże z wodami na-ziemnemi, objawiające się raptownem zanikaniem strug a nawet rzek, względnie raptownym wypływem na powierzchni krasowej. Zjawiska krasowe występują na obszarze ziem polskich w wapieniach Tatr, Pienin i Jury krakowskiej, także na Wołyniu. (Pisana w dolinie Kościeliskiej, źródła Siwe oka, ginące w pokładach kredowych pod Pieniakami w Gołogórach). Zjawiska krasowe są u nas rzadkie, bądź też należą już do przeszłości geologicznej (bezwodna grota Mylna w Kościeliskiej, bezwodne groty w Krzywczu i Zlotem Bilczu, w Borszczowskiem, na Podolu) i nie posiadają większego znaczenia w hydrogeologii praktycznej.

Powstawanie wody gruntowej. Wsiąkająca w ziemią część opadu wypeł-‘ nia pory i szczeliny w strefie nawietrzonej, aż do ich nasycenia. Przy powtarzającym się względnie dłużej trwającym opadzie, kiedy stan nasycenia został osiągnięty, nadmiar wsiąkającej wody opada w głąb i gromadzi się jako woda gruntowa na nieprzepuszczalnem podłożu (teorja infiltracyjna). Dlatego stany wód gruntowych nie zmieniają eię ściśle z wielkością opadu, bo stan wody gruntowej albo nie reaguje na opad, albo też podnosi się po upływie dłuższego czasu od nastania deszczu.

Powstawanie wody gruntowej przypisywano z drugiej strony skraplaniu się pary wodnej wewnątrz ziemi przy cyrkulacji powietrza w warstwach przepuszczalnych i jego oziębianiu się, z wykluczeniem współdziałania wody atmosferycznej (teorja kondenzacyjna). Wiele faktów zaobserwowanych w praktyce technicznej przeczy takiej interpretacji, w szczególności wytwarzanie „sztucznej wody gruntowej“, stosowane obecnie przy ujęciach wodociągowych (w Polsce w Krakowie i Poznaniu),

IV. Stosunek wody gruntowej do atmosferycznej i naziemnej.

Roczny obieg wody gruntowej.

W wielkim kołowym obiegu wody atmosferycznej z atmosfery na ziemię i do morza, a stąd znowu w atmosferę, woda gruntowa posiada swój własny cykl zjawisk, zamykający się w obrębie jednego roku kalendarzowego. Dowiodły tego badania i pomiary, zapoczątkowane przez Harlachera w r. 1875, opracowane przez geologa Pencka. Obejmywały one cały obszar Czech, o powierzchni 51000 km². Z piętnastoletniego okresu obliczone średnie miesięczne wysokości opadu, odpływu i parowania przedstawiają się następująco.

Miesiące :

1.    Opad mm

2.    Odpływ mm

3.    Pozostałość mm 3. Parowanie mm

5.    Magazynowanie mm 6

6.    Ubytek wody grunt.

£ ОЭ ł-i

Czechy. Dorzecze Łaby.

XI XII X’

44 45 =692 mm 12 16 = 192 mm

19 14 11 22 46 74 13 15 28 46 69 79

80

80

1    17    24    23    5    0

73 58 42 32 29 = 500 mm 71 45 26 16 12 = 500 mm

2    13    16 16    17 = 70 mm

— 70 mm

Nadmiar opadu, pozostały po odciągnięciu odpływu, wynosi więc dla całorocznego okresu, tyleż co parowanie (500 mm), jednakowoż w poszczególnych miesiącach parowanie jest większe lub mniejsze od pozostałości opadu. Różnicę wyrównywuje woda gruntowa, która magazynuje się w podziemiu w miesiącach od sierpnia do stycznia włącznie (szereg 5.), a ubywa od lutego do czerwca, zasilając ścieki powierzchniowe (szereg 6.).

Cały zamagazynowany i następnie rzekom oddany zapas wody gruntowej, tj. w obiegu będący, wynosi tylko 10% opadu, co świadczy o skromnej roli wód gruntowych w obiegu wody atmosferycznej.

Najmniejsza wymiana między wodą atmosferyczną a gruntową przypada na miesiące letnie VI, VII i VIII (szereg 5. i 6.), co zgadza się z prawem Belgranda, ustawionem dla dorzecza Sekwany (prawo de Dausse’a):

Opady atmosferyczne nie dostają się do wnętrza ziemi w miesiącach letnich z powodu silnego parowania i bujnej wegetacji, zaczem nie zasilają w tych miesiącach wód gruntowych.

U nas panują najwyższe stany wód gruntownych na wiosnę w okresie topnienia śniegów, wówczas bowiem z powodu braku roślinności i mniej intensywnego parowania najwięcej wody wsiąka w ziemię. Najniższe stany wody gruntowej pojawiają się w drugiej połowie lata łub wczesną jesienią, • po długotrwałej posusze, kiedyto w rzekach ustalają się niskie stany wód.

Ilość odpływu wody gruntowej do ścieków powierzchniowych.

Bezwzględnej ilości wody gruntowej, zasilającej ścieki powierzchniowe, nie znamy w Polsce, w żadnem dorzeczu. Natomiast znane są ilości wody gruntowej, odpływającej z 1 km² dorzecza, jako okresowe ilości odpływu w porze bezdeszczowej, przy najmniejszym i zwykłym niskim stanie wody na rzekach, kiedyto rzeki są zasilane wyłącznie wodą gruntową a więc z źródeł i wycieków nad i pod zwierciadłem rzeki. Ilości te są różne w różnych rzekach a nawet i w tej samej rzece zmieniają się (naogół maleją) w miarę przyrostu dorzecza (por. tom I., str. 511 i 512).

Dla głównych dorzeczy Polski ustalił Iszkowski następujące ilości odpływu absolutnie najmniejszego (()„), i najmniejszego z szeregu lat, tj. średniego (Q\), o stosunku objętościowym Q₀ : Q₁ — 1 : 2, zestawione w poniższej tabelce.

Dorzecze

Średni roczny opad mm

Dorzecze

km*

(Jo

Isjkm²

Isjkm-

Odry do ujścia Warty Wisły do ujścia . . . . Niemna do Tylży . . .

99 273 630 I 181708 100 000

550

620

O (M t> CO th

co"' co"' co

H-Ł M-'Ъ* 05 GO i- СЛ

Wartości podane w tabelce dla Wisły są wysokie, wynoszą w rzeczywistości od 1 do 2,5 I/sek. z km² i taką mniej więcej ilość odpływu wody gruntowej z 1 km² dorzecza można uważać za przeciętną.

V. Oznaki wody gruntowej w podziemiu.

Zagęszczenie sieci wodnej. Mniejsza lub większa przepuszczalność gruntu objawia się nazewnątrz większem względnie małem zagęszczeniem sieci wodnej na jednostkę powierzchni. Istnienie większej ilości jezior świadczy o nieprzepuszczalnem podłożu. W parze z temi zjawiskami idzie

obecność lub brak wody gruntowej w podziemu. W terenach o dużem zagęszczeniu sieci wodnej, przy istnieniu licznych jezior, nie należy się spodziewać obfitej wody gruntowej, bo opad atmosferyczny nie wsiąka, a spływa powierzchownie. Zabagnienie Polesia przypisują intensywnej akumulacji nieprzepuszczalnego materjału w jeziorze poleskiem, jakie się utworzyło na pograniczu pliocenu i dyluwjum, skutkiem wypiętrzenia sią płatu krystalicznego na południu i zatamowania odpływu w tym kierunku.

Występywanie licznych jezior w Wielkopolsce i w pasie Pojezierza pomorskiego, mazurskiego i litewskiego świadczy o nieprzepuszczalności materjału, z jakiego lodowiec budował moreny denne (gliny zwałowe).

Źródła. Występywanie źródeł w pewnym obszarze jest dowodem istnienia wody gruntowej w podziemiu w ilości, pozostającej w prostym stosunku do wydajności źródeł.

Podług Mailleta wydajność źródła jest zawisła od objętości wody w podziemiu, tak że każdemu wydatkowi źródła (Q) odpowiada pewna pojemność wody w podziemu (F) czyli V =f(Q).

Z drugiej strony wydajność źródła jest jedynie funkcją czasu w okresie, w którym opady nie zasilają wody podziemnej, tj. w porze letniej (por. str. pop.). W tym okresie wydajność źródła zmienia się podług krzywej logarytmicznej, której równanie w funkcji czasu można napisać w postaci:

— at

Q = A e

gdzie a jest wykładnikiem, dającym się obliczyć z spostrzeżeń, a A stałą równą Q dla t— O, tj. początku obserwacji.

Maillet udowodnił, że

czyli, że pojemność wody w podziemiu składa się z ilości proporcjonalnej do zmiennej, źródłem wypływającej, z dodatkiem pewnego ąuantum C (stała całkowania), nie mającego wpływu na wydatek źródła. Za C należy uważać ilość wody, tkwiącą w porach i szczelinach włoskowatych, która źródłem wogóle spłynąć nie może, albo też w szczególnym przypadku, jak przy źródłach przewałowych, uskokowych (por. tom 1., fig. 4 i 6), tę ilość wody, która znachodzi się poniżej korony przewału źródlanego. Naogół znachodzi się w bardzo przepuszczalnych obszarach dużo źródeł, ale silnie zmiennych pod względem wydajności, ciepłoty i składu chemicznego, w zależności od opadów. W źródłach, bijących z większej głębokości, wydajność i -własności chemiczne małym ulegają wahaniom. Typy źródeł w związku z budową geologiczną por. tom I., str. 5.

Charakterystyczną dla źródeł na obszarze Polski jest małozmienna temperatura, w granicach od 8—12° C, odpowiadająca mniej więcej średniej rocznej danego miejsca. Pozatem posiadamy tylko jedno źródło zimne, w Tatrach, w dolinie Kościeliskiej, zwane Lodowem, o temperaturze -f- 4° C, i jedno źródło ciepłe tamże, w Jaszczurówce o temperaturze -j- 20° C.

VI. Twory rzeczne i lodowcowe

jako zbiorniki wody gruntowej.

Doliny rzek. Wody opadowe, spływające po powierzchni i wsiąkające w grunt, poruszają się na mocy ciężkości w dół, ku linjom łączącym najniższe punkty w terenie (niem. Talweg), jakiemi są doliny, wyżłobione przez rzeki. Wody gruntowe gromadzą się w wyścielających dno doliny aluwjach, ich nadmiar, miarkowany stanem wody w rzece, spływa do łożyska rzeki, podczas gdy reszta wody gruntowej towarzyszy biegowi rzeki jako rezerwa na czas posuchy i niskich stanów wody w rzece. W ten sposób stają się doliny spichlerzami wody gruntowej dla rzek na czas posuchy. Ilość wody gruntowej, towarzyszącej biegowi rzeki, jest skutkiem oporów, na jakie napotyka ruch wody w przewodniku, zazwyczaj mała, wobec czego obfitszej wody można się spodziewać tylko w szerokich dolinach, wypełnionych odpowiednim, przepuszczalnym, możliwie jednorodnym, dobrze posegregowanym materjałem, większej miąższości.

Znaczniejsze nagromadzenia odpowiedniego materjału w dolinach rzek, złożonego w terasy (por. tom I., str. 9, fig. 10), zawdzięczamy epoce dy-luwjalnej, kiedy najpierw zostały poszerzone bogato doliny rzek, poczem złożony w tychże materjał glacjofluwjalny, który, rozsegregowany przez spływające z topniejącego lodu wielkie masy wody, przedstawia — zwłaszcza w górnych biegach rzek, gdzie utrzymał się żwir i szuter — znakomity przewodnik wodny. Takie dyluwjalne koryto Sanu przedstawia fig. 90.

W towarzyszącym rzekom wodach gruntowych wyróżniamy dwa przypadki: 1. gdzie wody gruntowe są niezależne od wody rzecznej; wtedy spadek zwierciadła wody gruntowej jest skierowany ku rzece i utrzymuje się w tym stanie nawet przy podnoszeniu się i opadaniu wody w rzece i 2. gdzie woda gruntowa pochodzi od rzeki (wstecznie), wtedy poziom

21

4/V

.i

•Studnia 6a

-135

ВЯрИ

-190

-185

180тлр.т.

Ihrbb bU utwory tenoue. ~-—

i flisz górno-kredowy m. [mtsIwu inocsramwtf

,.10000

żwir i piasek dyb*-it dy/uw.

Fig. 90. Dyluwjalne koryto Sanu w Prałkowcach pod Przemyślem.

wody gruntowej jest identyczny z rzecznym przy niskim stanie ; przy podnoszeniu się zwierciadła wody gruntowej jest skierowany od rzeki. Jeśli strumień wody gruntowej, równoległy do rzeki, jest zasilany z przyległej bocznej zlewni, powstają zjawiska, znane na powierzchni pod nazwą bifur-kacji. Boczna zlewnia odwadnia się przy wysokich stanach wód rzecznych wzdłuż rzeki, a przy niskich stanach wprost (normalnie) do rzeki.

Doliny glacjalne. W czasie cofania się lądolodu na północ, wody, spływające z południa, gromadziły się w ogromnych masach u czoła moren końcowych i nie znajdując odpływu na północ, odpływały przez długi czas na zachód do morza Niemieckiego (dzisiejsze ujście Wezery, potem ujście Łaby) i dopiero później utorowały sobie drogę do Bałtyku. Sieć tych dolin glacjalnych p. fig. 91. Wśród tych wyróżniają się: dolina Baryczy, szeroka 2—3 km od Prosny do Odry pod Głogową; dolina warszawsko-berlińska, dzisiaj wyzyskana przez Bzurę, Ner i środkową Wartę aż do Moszyna, przechodzi przez Obrę ku Odrze, a stamtąd przez Sprewę i Hawelę ku Łabie. Nad Wartą i Obrą osiąga miejscami 10—15 km szerokości, a wysokość jej brzegów (tarasów) waha się od 20 do 50 m.

Trzecia glacjalna dolina, toruńsko-eberswaldzka, zaczyna się nad Wisłą koło Torunia i przez Noteć i Wartę dochodzi do Odry. Szeroka na 6 — 7 km, rozszerza się między Wartą a Notecią, płynącemi równolegle w tej dolinie, na 30 km. Dna tych dolin, zasypane piaskami, pokryte bagnami i torfami, komunikują się zapewne z płynącemi wzdłuż nich i krzyżującemi je rzekami. Odra traci duże ilości wody (od 30 do 180 Z/sek. na jeden kilometr biegu) między Raciborzem a ujściem Warty na korzyść krzyżujących ją dolin dylu-wjalnych. Niewątpliwie te same zjawiska zachodzą na obszarze Polski, jednak

badania dolin nie są jeszcze tak posunięte, aby ocenić zasobność w wodę gruntową dolin glacjalnych.

Morena denna. Twory moreny dennej, zalegające na ³/₄-tych obszaru Polski, na Niżu Polskim, składają się z glin zwałowych, nieuwarstwowanycb, z głazami kamiennemi, zwykle nieco oszlifowanemi wskutek tarcia wzajemnego tudzież o podłoże i tworzą t. zw. margiel zwałowy. W swym pierwotnym składzie i stanie jest morena nieprzepuszczalna, niezdolna do wytworzenia wodozbioru. Takie moreny zachowały się tylko w niewielu miejscach, głównie na północy, reszta została rozmyta i przerobiona przez wody płynące i wpływy atmosferyczne.

W oda wypłukała glinkę, powstałą z roztartych i zwietrzałych granitów uniosła ją, pozostawiając na miejscu cięższy piasek i głazy, a wiatry poprze-sypywały piasek, tworząc tu i ówdzie wydmy. Ponieważ lądolód nasuwał щ* * się na Niż Polski i cofał z dłuższemi przerwami, więc przerabianie moren powtarzało się, tak, że w przekroju przedstawia mo-    dyluwiaine \

rena naprzemian pasma uwarstwowane, fluwjalne i nieuwarstwowane, zwałowe.

__30

Ti

sr

Z^Sdanśi

Л.

Wrocław*

vb

* !* • I

Varlzzava]

••••» moreny końcowe

'V

'Л

К.

°LwÓlI’⁴

I да/о*'

50

Fig. 91. Doliny glacjalne i moreny końcowe na ziemiach Polski (podług Pawłowskiego).

Gdy jednak takie przerabianie moreny dennej nie sięgało daleko w głąb, złoże morenowe jako przewodnik wodny jest naogół nikły, ale może wytworzyć większy wodozbiór, zwłaszcza artezyjski (Łowicz, Ostrołęka, Siedlce).

Wody morenowe, zalegające płytko, są nieszczególne z powodu dużej mineralizacji i zanieczyszczeń z powierzchni.

Moren'a czołowa. Tam, gdzie lody zatrzymały się dłużej w swem cofaniu się ku północy, tam wytworzyły się na ich krańcach moreny czołowe, jako nieforemne, pogięte i rozrzucone wały z głazów narzutowych, jako pola kamieniste, lub jako wzgórza żwirowe, powstałe z zniszczenia moreny czołowej. Zasiana jest niemi cała północna część Polski, województwa poznańskie, pomorskie, warszawskie, białostockie, nowogrodzkie i wileńskie. Najlepiej zachowane są w wileńskiem.

Po stronie zewnętrznej moreny końcowej spotykamy albo pola piaskiem zasiane t. zw. sandry, albo wąskie, długie usypiska, prostopadłe lub skośne do czoła moreny, utworzone z piasków, a zwane o z arami. Jedne i drugie zawdzięczają swe powstanie wodom spływającym z końca lodowca rozmywającym moreny. Wody te zbierały się w czasie topnienia lodowca w strumienie u stóp moreny, dzisiaj tworzą źródła w piaskach, albo też jeziora w obrębie samych moren czołowych lub na północ od nich, w nieprzepuszczalnym marglu zwałowym.

Stosunki wodne w obszarze morenowym są powikłane, to też wyszukanie większych ilości wody gruntowej zależy w tych warunkach — o ile nie jest dziełem przypadku — w znacznej mierze od próbnych poszukiwań wody zapomocą wierceń.

VII. Wody gruntowe w Polsce.

1. W czwartorzędzie. Złoża aluwjalno-dyluwjalne, składające się z utworów napływowych i t. zw. dyluwjum dolinnego, znachodzą się wszędzie w Polsce, rozsypane w dolinach rzek, w Załężach i łożyskach rzecznych. Z tego czwartorzędnego złoża zaopatruje się w wodę wielka ilość ludności i czerpie znaczna ilość wodociągów miejskich (Gdańsk, Chełmno, Toruń, Bydgoszcz, Gniezno, Kraków, Bochnia, Wieliczka, Nowy Sącz, Tarnów, Przemyśl i inne).

Wydajność tego przewodnika wodnego, przeliczona na 1 m² powierzchni przekroju warstwy przewodzącej, wyraża się w tysiącznych litra sekundę i w tern samem złożu jest lokalnie nader różna, waha się w granicach wielokrotności, zależnie od przemieszania materjału piaskowego z szutrowym w rozmaitym stosunku i różnej wielkości ziarna, ponadto od większej lub mniejszej domieszki namułu, gliny i części ilastych. Jakość wody z tego złoża naogół dobra, o ile woda znachodzi się w większej głębokości (3—5 те), jest chroniona przed zanieczyszczeniem z powierzchni i nie komunikuje się z wodami torfowemi i bagiennemi. Mineralizacja wody bywa znaczna, objawia się średnią twardością i zawartością żelaza. Twardość pochodzi z wypłukanego wapna, występującego przeważnie jako węglan, także jako siarczan wapniowy. Pochodzenie żelaza w wodach czwartorzędu — sporadyczne przypadki wyjąwszy — nie zostało dotychczas wyjaśnione.

Niezdatne do użytku są te wody, gdy złoża czwartorzędu zalegają na gipsonośnych iłach mioceńskich, wówczas bowiem przy znacznej twardości wody zwykł pojawiać się wolny siarkowodór.

Niepożądanym składnikiem bywa_ mangan, powodujący czarno-brunatny osad, występuje jednak w ilościach szkodliwych rzadko.

Ślady amonjaku, jakie tu i ówdzie znachodzono w wodach czwartorzędu, nawet z znacznej głębokości pochodzących, mogą być tylko skutkiem kładu części organicznych (roślinnych) przy niedostatecznym dostępie powietrza.

Przewodniki wodne aluwjalno-dyluwjalne rozpoznano stosunkowo najlepiej w dolinach rzek podkarpackich przy budowie ujęć wodociągowych w Krakowie, Bochni, Nowym Sączu, Tarnowie, Przemyślu, przy badaniach hydrologicznych dla miasta Stryja.

Wartość eksploatacyjna tych terenów wodociągowych wyznacza się podług

na

roz-

autora¹) z stosunku tj. jednostkowej wydajności (pojętej jako iloraz z pompowanej wody do wywołanego obniżenia :    do spółczynnika przepuszczal

ności, który to stosunek pozostaje stały obrębie danego terenu. Stosunek —

waha się dla dobrych terenów podkarpackich od 4 do 10,6.

Największą wartość eksploatacyjną wykazał teren na południe od miasta Stryja, na lewym brzegu Stryja w Grabowcu, należący morfologicznie do stożka usypowego tej rzeki. Wydajność 1 те² warstwy przewodzącej wynosi 0,0078 ï/sek., względnie 5700 те³ na dobę z 1 km pasu przewodnika, przy к — 0,0056. Przy depresji h — 0,42 те i objętości pompowanej wody 0,025 те³/sek. wynosi:

e==ł

W porównaniu z tą wykazują tereny w dolinie górnej Wisły (Kraków), w dolinie Dunajca (Tarnów), oraz w dolinie Sanu (Przemyśl) zaledwie połowę i mniej od połowy owej największej wartości eksploatacyjnej.

0,025

0,42

0,06 те³/век. = 60 I/sek., --

0,06

0,0056

10,62.

*) Ob. autora: Zbiornik wody gruntowej w Prałkowcach. Prace Polskiego Instytutu Geologicznego. Warszawa 1924.

W dolinie dyluwjalnej Sanu pod Przemyślem znaleziono : e zmienne w obrębie terenu, w granicach od 0,00214 do 0,00574 m³/sek., к zmienne, w granicach od 0,000 350 do 0,001224 i wartość eksploatacyjną terenu:

¥ = 4’⁴³-

W obszarze moreny dennej, na Niżu Polskim, uzyskuje się dostateczne ilości wody przeważnie przy objawach artezyjskich z nieco głębszych wierceń w pokładach dyluwjalnych. W zależności od zawilej budowy moreny dennej, głębokość wiercenia, napotkany poziom hydrostatyczny i wydajność otworów artezyjskich jest bardzo rozmaita.

W Łomży głębokość otworów świdrowych wynosi 46 — 77 m, poziom hydrostatyczny leży w gębokości od 7 do 26 m pod terenem, a wydajność jednostkowa, przeliczona na 1 m depresji, waha się od 0,07 do 0,3 l/век. (e = 0,00067—0,0003 m³/sek.).

Otwory, odwiercone w Siedlcach, średnio 45 m głębokie, dostarczają od 0,04 do 1,1 l/век. na 1 m depresji.

Otwór, wykonany w Łodzi, na stacji kolejowej kaliskiej, głęboki 42 m, z hydrostatycznym poziomem wody 11 m pod terenem, wykazał wydajność jednostkową 3,5 I/sek. (Największa, znana wydajność w przewodnikach morenowych).

Ilości wody, jakie uzyskuje się w obszarze moreny dennej z otworów świdrowych, wynoszą od 3,6 do 40 m³ na godzinę. Liczne dane, dotyczące wierceń za wodą na ziemiach b. zaboru rosyjskiego, podaje Rychłowski w „Materjałach de hydrologji Królestwa Polskiego“. Warszawa 1917.

2. W trzeciorzędzie. Przewodniki wodne, trzeciorzędne, odgrywają dużą rolę w gospodarce wodnej na obszarze niziny podlasko-mazowieckiej i wielkopolskiej.

Obszar Mazowsza, Podlesia, Kujaw i Prus zajmuje olbrzymia niecka, zbudowana z utworów kredowych, wypełniona trzeciorzędem i przykryta utworami dyluwjalnymi (por. tom I., fig-. 6). Zamknięta jest od południowego zachodu występywaniem kredy łódzkiej, od południa krawędź jej zlewa s.'ę z kredowemi utworami wyżyny lubelskiej, a wschodnia granica zaznacza się wychodniemi kredy z pod dyluwjum w t. zw. cokule litewskim.

W niecce tej, która na równoleżniku Warszawy ma około 180 km rozpiętości i zagłębienie około 250 m pod Warszawą, zalega na kredzie warstwa oligoceńskich piasków glaukonitowych, 30—80 m gruba, nad temi występują utwory mioceńskie, złożone z dwóch seryj : z t. zw. formacji lignitowej (piaski i iły z pokładami węgla brunatnego) u dołu i formacji nieprzepuszczalnych, pstrych iłów u góry. Stropowe dyluwjum tworzy górne piętro wody gruntowej, piaski oligoceńskie (glaukonitowe) i lignitowe tworzą dolne piętro, artezyjskie, przegrodzone od górnego pstremi iłami. Obszar infiltracyjny sięga na południu po Dęblin, na wschodzie po Brześć n/B.

Zapas wód artezyjskich po równoleżnik warszawski, obliczony przez Lewińskiego¹), ma wynosić ponad 100 km³ wody przy powierzchni 15 000 Amt². Jest to zatem olbrzymi wodozbiór, mający swe odwzorowanie w basenie paryskim, dakotańskim i banackim i podobnego znaczenia w życiu gospo-darczem.

W Warszawie-Pradze, która leży nad największem zagłębieniem niecki, wznosi się woda w otworach świdrowych 15—20 m powyżej zera Wisły. Jest to woda miękka (7 —12° niem.), średnio żelazista (3—6 mg w litrze) z odcieniem żółtawym, zapewne od lignitu. Jednostkowa wydajność otworów, przeliczona na 1 m depresji, wynosi od 0,5 do 3 m³ na godzinę. Wodę tej niecki artezyjskiej eksploatuje poza Warszawą cały szereg miast, jak Włocławek, Nieszawa, Łowicz, Sochaczew, Pułtusk, Łuków i w. i.

') Lewiński : Badania hydrogeologiczne okolicy Warszawy'. Roboty Publiczne. Warszawa 1921.

113

102.

Br via. Podręcznik inżynierski. 1/1/

Na całym obszarze woj. Poznańskiego występują — podobnie jak w przy-legającej od wschodu niecce Mazowieckiej — dwa poziomy wodonośne: górny — w dyluwjum na pstrych iłach poznańskich, dolny, artezyjski — w piaskach formacji lignitowej, która spoczywa na kredzie. Brak tu ogniwa piasków oligoceńskich glaukonitowych, które w niecce Mazowieckiej podścielają formację lignitową, przydają miąższości tamtejszemu piętru artezyjskiemu i dostarczają najobfitszej wody. Niemniej nie ustępuje artezyjski poziom wodonośny z lignitu na obszarze Poznańskiego ani pod względem jakości wody, ani jej obfitości wodom Hgnitowo-oligoceńskim niecki Mazowieckiej, a przewyższa ostatnie mniejszym stopniem zmineralizowania, tj. małą twardością wody. Dlatego wodą artezyjską posługuje się w Poznań-skiem cały bogato rozwinięty przemysł rolniczy (fabryki maszyn rolniczych, cukrownie, gorzelnie i fabryki przetworów owocowych), nie znajdując w wodach czwartorzędu ani dostatecznej, ani odpowiedniej wody.

Głębokość, do jakiej wierci się za wodą artezyjską, jest rozmaita, naogół maleje od południa ku północy. Najgłębsza studnia w Poznańskiem znajduje się w dominium Góla pod Gostyniem, 200 m głębokości (30 m — dyluwjum, około 60 m — pstrych iłów). W Poznaniu, w starem korycie Warty, pod mostem tumskim występuje woda artezyjska już w 30-tym metrze; studnie w gazowni i elektrowni mają 120—110 m głębokości; dwa otwory wiertnicze w Dębinie (Poznań), odwiercone około 1909 roku, średnicą 300 mm, mają 150 m głębokości, sięgają podług zapisków Zakładu wodociągowego do kredy, a nadkład piasków dyluwjalnych na pstrych iłach wynosi 20 m. Studnia Cegielskiego w Głównej pod Poznaniem jest 128m głęboka, średnicy 200 mm. W Bydgoszczy natomiast miałkie piaski lignitowe i związany z niemi poziom wodonośny pojawiają się już 40—60 m głębokości pod terenem.

Skład chemiczny wód lignitowych w Poznańskiem jest znamienny; jest to woda mało zmineralizowana, bardzo miękka (3° niem. w Poznaniu), zawierająca dużo substancyj organicznych (zapewne od lignitu) i stąd zazwyczaj na kolor brunatny, barwy konjaku, zabarwiona. Cechuje ją obecność wolnego bezwodnika węglowego a z ciał rozpuszczonych zawiera najwięcej potasu, sodu i wapna.

Wydajność studzien artezyjskich w Poznańskiem jest naogół mierna. Studnia w gazowni miejskiej w Poznaniu dostarcza 300 ot³/24 godz. (12,5 m³/godz.) samowypływem 1 m ponad terenem przy średnicy odwiertu 150 mm. Studnia w fabryce Cegielskiego w Głównej wykazała po odwierceniu poziom hydrostatyczny -\-b m ponad terenem i dostarcza samowypływem na wysokości 1 m ponad terenem 6,6—5,4 m³/godz. przy średnicy odwiertu 200 mm.

Wyjątkowo trafiają się wydajności bardzo duże. Dwa otwory odwiercone w Dębinie, średnicy 300 mm, wykazały 30 m ciśnienia ponad terenem, przy głębokości 150 m. Otwór wiertniczy we Wronkach wykazał 12 m ciśnienia ponad terenem a przy samowypływie w wysokości terenu daje 350 m³ wody na godzinę.

Wydajność studzien w Poznańskiem odpowiada zatem mniej więcej studniom warszawskim, wierconym w lignicie (Targówek, Kijewski i Scholze 7,5 m³/godz., Jeżewski, Otwocka 8,75 m³/godz.). Najwydatniejsza studnia we Wronkach odpowiada najlepszym studniom warszawskim z glaukonitu (fabryka Rudzkiego — 368 m³/godz.).

Z mioceńskiego przewodnika wodnego, wykształconego w facji wapienia litotamniowego, zalegającego na kredzie, rozwiniętego na dużym obszarze na północny wschód od linji Szkło—Wola dobrostańska, korzysta wodociąg Lwowa. Strumień wody, płynący w litotamniach od północnego wschodu, Lelechówki i Janowa, na stropie margli kredowych ma wydajność około 20 000 m³ na dobę.

Nowe ujęcie wody dla tegoż wodociągu, u źródeł potoku Szkła, chwyta około 9500 m³ wody na dobę z tego samego piętra.

3. W triasie. Rolę przewodzącego wodę trzeciorzędu z i Mazowsza przejmują na Śląsku i w zachodniej części Krakowskiego utwory triasowe.

Wielkopolski

W rowie tektonicznym, ciągnącym się przez Bytom do Będzina i wrzynającym się w karbon Zagłębia, wyróżniamy w wypełniających ten rów otworach triasowych dwa poziomy wodne: górny w dolomitach, dolny w wapieniach dolnego wapienia muszlowego. Oba poziomy przegradza niebieski, ilasty, po części i piaszczysty, zbity wapień, stanowiący wybitną warstwę przewodnią między górnemi dolomitami i spodniemi wapieniami.

Z obu tych poziomów czerpie wodę szyb pompowy „Rozalja“ dla wodociągu powiatowego katowickiego, położony mniej więcej w środku rowu by-tomsko-będzińskiego, w Dąbrówce, w odległości około 800 m od rzeki Bry-nicy. Szyb dostarczał do roku 1916 8 mil jonów m³ wody rocznie, obecnie mniej, z powodu robót górniczych, które odciągają wodę do kopalń.

W tymże rowie położona kopalnia węgla „Andaluzja“ dostarcza dużych ilości wody na potrzeby fabryki związków azotowych, oraz elektrowni okręgowej w Chorzowie.

W obszarze triasowym Tarnowskich Gór, o analogicznej budowie geologicznej i analogicznych poziomach wodnych, znajduje się szyb wodny wodociągu Tarnowskich Gór, czerpiący wodę z kruszconośnych dolomitów, szyb wodny w Radzionkowie, stary szyb wodny kopalni Fryderyka, skąd sztolnią spływa do rzeki Dramy około 25 m³ wody w minucie, wreszcie szyb wodny „Staszic“ (dawniej Adolf) państwowego wodociągu śląskiego, który zaopatruje zachodnią część polskiego Zagłębia dwoma rurociągami i ilością wody 0³/₄ miljona m³ rocznie.

Na północ od Tarnowskich Gór zapadają warstwy triasowe wybitnie ku północy a równocześnie wzrasta ich miąższość i osiąga na południe od rzeczki Małopiany w obszarze Miasteczka (Georgenberg) około 200 m miąższości. To też mimo iż trias nie jest tutaj nieckowato wykształcony, jest bardzo zasobny w wodę. Do znanych poziomów wodonośnych triasu przybywają tutaj dwa dalsze, górne w piaskach dyluwjum, osiągających miejscami 60 m miąższości, podścielonych iłami trzeciorzędu (miocenu), względnie kajpru, oraz głębszy poziom wodonośny w dolomitach kajpru, podścielonych iłami kajprowemi.

Wódy wszystkich otworów są artezyjskie, miękkie (około 10°niem. twardości), ale żelaziste. Wydajność terenu znaczna i obliczono, że z 17 otworów wiertniczych można będzie uzyskać 70 000 m³ na dobę.

W okręgu bytomsko-katowickim zużyto w r. 1908 85 miljonów m³ wody gruntowej na cele przemysłowe i wodociągowe, w stosunku do 37 miljonów m³, zaczerpniętych ■/. wód powierzchniowych.

Odwzorowanie triasowego rowu bytomskiego znachodzimy w Zagłębiu weg! o we m krakowskiem. Tutaj ciągnie się od Długoszyna — Szczakowej w kierunku na Chrzanów, wśród utworów karbońskich Jaworzna i Sierszy rów, wypełniony utworami triasowemi, wyścielony iłami diasu i zamknięty występywaniem jury w górach luszowskich. W rowie tym wybitny poziom wodny występuje w dolnym poziomie i z tego piętra czerpie wodociąg Gwarectwa i miasta Jaworzna około 50 litrów sek.

Obfitość wody w triasie Zagłębia krakowskiego zaznacza się także dalej na południu, w rowie biegnącym od Imielina ku Alwernji, oddzielonym od rowu szczakowsko-chrzanowskiego uskokiem, przez Kąty przebiegającym. Tutaj, w Kątach, pompowała kopalnia galmanu „Matylda“ 45 m³ wody w minucie (65 000 m³ dziennie), a w cyplu południowo-wschodnim źródła, bijące w Regulicach, dostarczają 6500—8000 m³ wody na dobę.

Na triasie kończy się szereg wybitnych przewodników wodnych Polski. Karbon poza wapieniem węglowym w Czernej (pod Krzeszowicami) jest mało zasobny w wodę, także dewon w granicach Polski nie jest przewodnikiem,

¹

) Por. autora: Nowsze, badania ruchu wody wgłębnej. Czasop. Techn. Lwów 1907.

102*

115

w znaczeniu oldredu. Wyjątkowo eksploatowany zapomocą odwiertu w Kielcach, dostarcza twardej wody, w miernej ilości, z stropowych pokładów wapienia dewońskiego.

VIII. Wody mineralne w Polsce.

Wody mineralne, pojawiające się w Polsce, nie są pochodzenia juwenilnego, ale są produktem ługowania pokładów solnych, względnie skał, solą morską impregnowanych przez wody, z powierzchni ziemi przesączające i wydobywające się nazewnątrz pod wpływem ciśnienia hydrostatycznego, względnie (jak w zdroju Zubera w Krynicy) pod wpływem prężności bezwodnika węglowego.

za

Za wodę mineralną uchodzi taka, która zawiera w litrze najmniej 1 yr składników stałych. Nie każda jednak woda mineralna, tj. silnie zmineralizowana, jest wodą leczniczą, jak np. twarde gipsowe wody z powiatu liorodeńskiego (woj. stanisławowskie). Naodwrót, lecznicze wody uchodzą i takie, które zawierają poniżej połowy składników, przyjętych jako norma dla wód mineralnych, jak np. woda z Gastein, „Naftusia“ z Truskawca, szczawy w Sławinku i Nałęczowie.

Wody mineralne Polski dadzą się ująć w3 grupy: A — szczaw, II — solanek, C — wód siarczanycli.

i. We wszystkich szczawach obok wolnego kwasu węglowego głównemi składnikami są dwuwęglany : sodu, potasu, wapnia, magnu i żelaza, tudzież chlorki sodu i potasu. Obok tych w małych ilościach występują siarczany sodu, potasu i magnu, dwuwęglany litu, strontu, baru i manganu, jodki i bromki sodu i potasu, a wreszcie kwas krzemowy, jako składnik każdej wody mineralnej.

Stosownie do ilości głównych składników wyróżniamy w grupie szczaw :

1.    szczawy zwykłe (wapienno-żelaziste), których typem jest woda żegiestowska, znachodzące się w Żegiestowie, Łomnicy, i słabsze, występujące w Nałęczowie i Sławinku (woj. lubelskie) ;

2.    szczawy alkaliczne (sodowe), znajdujące się w Krynicy w źródłach i płytszych wierceniach, oraz w Wysowej („Józef“), w Głębokiem nad Popradem i w Burkucie u źródeł Czeremoszu ;

3.    szczawy alkaliczno-słone w Krynicy (z odwiertu Zubera), w Wysowej (zdrój „Słony“), w Krościenku i Szczawnicy ;

4.    szczawy alkaliczno-słono-glauberskie w zdrojach „Naftusia“ i „Marja“ w Truskawcu.

B.    W grupie solanek wyróżniamy :

1.    solanki zwykłe, zawierające sól kuchenną;

2.    solanki rozcieńczone jodowo-bromowe oraz solanki towarzyszące ropie;

3.    solankę gorzką morszyńską;

4.    solanki — szczawy z Druskienik i Rymanowa.

1.    Solanki zwykłe są bardzo pospolite na obszarze Polski, związane z obszarami sol-nemi : kujawsko-wielkopolskim, śląskim i podkarpackim. W Karpatach polskich naliczono 220 miejscowości z solankami, w województwie Śląskiem około 40, w poznaóskiem i pomorskim około 10. Solanki te cechuje bardzo znaczna ilość chlorku sodowego, stała obecność siarczanów sodu, potasu, wapnia i magnu, i w odróżnieniu od solanek jodowo-bromowych, nieobecność wolnego kwasu węglowego.

2.    Solanki jodowo-bromowe, występujące w głębi łańcucha karpackiego z paleogenu i na Śląsku, cechuje mniejsza niż u solanek zwykłych ilość chlorku sodowego, obecność dwuwęglanu sodowego, jodków i bromków sodu i potasu i znaczna — mniejsza jednak niż u szczaw — ilość wolnego kwasu węglowego. Znane i eksploatowane solanki jodowo-bromowe znajdują się w Soli, Babce, Iwoniczu i Brzozowie, a na Śląsku w Jastrzębiu — Zdroju i Goczałkowicach.

Solanki, towarzyszące ropie, są nierozwodnionym prototypem karpackich solanek jodowo-bromowych.

3.    Solanka gorzka znajduje się w Morszynie pod Stryjem, zawiera duże ilości chlorku sodowego, siarczany sodu i magnu oraz chlorki potasu i magnezu.

4.    Pośrednie miejsce między szczawami a solankami zajmują solanki gazowane z By-manowa i Druskienik, zawierające, jako główne składniki, sól kuchenną i wolny bezwodnik kwasu węglowego.

C.    W grupie wód siarczanycli wyróżniamy:

1.    wody siarczane (siarczano-wapienne);

2.    wody siarczano-słone.

1. Wody siarczane występują w Krzeszowicach, Swoszowicach (woj. krakowskie),

w Horyńcu, Niemirowie, Szkle, Pustomytach (woj. lwowskie) i w Konopkówoe (woj. tarnopolskie), oprócz tego na obszarze śródkarpackim w Wapiennem, Małastowie, Ujściu (pod Gorlicami), oraz w powiecie horodeńskim (woj. stanisławowskie).

Są mniej zmineralizowane od solanek, a nawet od niektórych szczaw, zawierają obok siarkowodoru i kwasu węglowego, siarczan wapnia (gips), znaczniejsze ilości chlorku sodu oraz siarczanów sodu i potasu.

2. Pośrednie miejsce między solankami a wodami siarczanemi zajmują w'ody siarczano-słone z Buska i Solca (woj. kieleckie) o składzie chemicznym wód siarczanycli z dodatkiem znaczniejszej ilości chlorku sodowego.

Radjoczynność naszych źródeł mineralnych jest mała. Największą — z dotychczas zbadanych — wykazał zdrój w Jastrzębiu tj. 4 jednostki Maehe’go, zdroje rabczańskie i krynickie poniżej jednostki, co pozostaje w związku z niejuwenilnym charakterem tych wód.

LITERATURA.

Pawłowski: Geografja Polski. Lwów 1917.

Państwowy Instytut Geologiczny: Mapa geologiczna Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa 1926.

Ciechanowski, Matakiewicz, Pomianowski: Zasady budowy wodociągów. Lwów 1917.

Rychłowski: Materjały do hydrologji Królestwa Polskiego. Warszawa 1917. Lewiński: Badania hydrogeologiczne okolicy Warszawy. Roboty Publiczne 1921. Rosłoński: Zbiornik wody gruntowej w Prałkowcach. Prace P. J. G. Warszawa 1924. Challon: Eaux souterraines. Paris—Liège 1913.

Maillet: Essais d’hydraulique souterraine et fluviale. Paris 1905.

Belg rand: La Seine. Etudes hydrologiques.

Slichter: The motions of ground waters. Water-Supply and Irrigation Paper 67. Washington 1902.

Meizner-Ke 11 on : Geology and water recources. Water-Supply and Irrigation Paper 320. Washington 1913.

Meizner: The occurence of ground water in the United States. Water-Supply and Irrigation Paper 489. Washington 1923.

Woodward: The geology of water-supply. London 1910.

Hazen: The filtration of Public Water Supplies. New York 1895.

Keilhack: Lehrbuch der Grundwasser- und Quellenkunde. Berlin 1917.

Prinz: Handbuch der Hydrologie. Berlin 1919.

Szajnocha: Źródła mineralne Galicji. Kraków 1891.

Nadolski: Powstawanie źródeł mineralnych. C. T. Lwów 1913.

Wąsowicz: Krynica i jej środki lecznicze. 1926.

Olszewski: Sól i sole potasowe w Polsce. Polska gospodarcza. 1926.

Wertenstein, Bartnicka, Biczyk: Badania nad radjoczynuością zdrojów mineralnych. Medycyna dośw. i społ. Warszawa 1926.

Liustow: Hie Mineralquellen von Westrußland und Galizien. Kowno 1916.

Kanalizacja miasta.

Opracował

inż. dr. Romuald K. Rosłoński,

docent politechniki, Lwów.

I. Wiadomości ogólne.

wówczas, gdy w braku naturalnego spadku potrzeba siły transportowe wytwarzać sztucznie w zakładach maszynowych, czyli uciekać się do pom-powania'nieczystości. Odwóz nieczystości koleją wypada bez kosztów załadowania 3—10 razy drożej, a końmi (bez załadowania) 20—40 razy drożej niż transport ich kanałami o naturalnym spadku. Kanały paryskie, budowane przez Belgrand’a pod hasłem tout’ à l’égout w latach 50-tych, umożliwiały także spław śmieci (fig. 92 i 93) dzięki zastosowaniu kinet w dużych przekrojach. Gdy jednak przekonano się, że jest błędem mieszać z sobą części mineralne i organiczne w odpływie kanałowym, postawiono dzisiaj obowiązującą zasadę :

1. Od wóz i spław nieczystości. Każda z stosowanych dzisiaj metod kanalizacyjnych jest w swej isto.cie środkiem transportowym dla nieczystości i dlatego musi czynić zadość wymogom racjonalnegoAi taniego transportu. Jako środki transportu wchodzą przy kanalizacji miast w rachubę : odwóz nieczystości beczkowozami, koleją, okrętami, oraz spław nieczystości bądź naziemnemi ściekami (rynsztokami), bądź podziemnymi kanałami. Odwóz nieczystości wypada skutkiem wysokich kosztów ładowania drożej od spławu, a podraża się przy”odwozie koleją lub. okrętami wskutek konieczności przeładowania. Najtańszym jest transport nieczystości przewodami (rurociągiem) nawet

'/А I УЛу//У/

4? o fi?

Fig. 92 i 93. Przekroje kolektorów paryskich.

i to albo mechaniczne (niezupełne) w osadnikach, albo biologiczne (zupełne) a to: sztuczne w złożach biologicznych, lub naturalne przez nawadnianie i filtrację na gruntach; lub wreszcie kombinowane, polegające na mecha-nicznem podczyszczeniu wody i oczyszczaniu w stawach, które mogą być zarybione.

Ubocznem zadaniem tej części kanalizacji jest wyzyskanie tłuszczu i środków nawozowych z wód kanałowych, gazu z szlamu kanałowego i hodowla ryb w podczyszczonym mechanicznie odpływie kanałowym. Przeciw temu gospodarczemu zadaniu kanalizacji grzeszy, stosowane na wielką skalę w Anglji, sztuczne oczyszczanie biologiczne, będące w swej istocie niszczeniem i przetwarzaniem (mineralizacją) wszystkich zanieczyszczeń, zatem i gospodarczo cennych.

w dolach

nie spławialne odpadki mineralne, powodujące tamowanie przepływu w kanale, należy wyłączyć z kanalizacji, podlegające gniciu natomiast, organiczne substancje należy kanałami spławiać poza obręb miasta. Stąd podwójny system pozbywania nieczystości, tj. 1. od wóz śmiecia domowego i ulicznego i 2. spław nieczystości płynnych i organicznych kanałami z obrębu miasta.

2. Zadaniem nowoczesnej kanalizacji jest więc usuwanie z obrębu miasta wód brudnych domowych i zanieczyszczonych fabrycznych; spław organicznych nieczystości w szczególności fekaljów, oraz odprowadzenie wody deszczowej, przy możliwie najmuiejszem utrudnieniu ruchu ulicznego i w sposób dla zdrowia najmniej szkodliwy, drogą podziemną, w zamkniętych przewodach, zwanych kanałami. Ubocznem zadaniem jest osuszanie gruntu miejskiego, tj. ustalenie poziomu wody podziemnej w wysokości napełnienia kanałów.

Dalszem zadaniem nowoczesnej kanalizacji jest oczyszczanie wód pokanalizacyjnycb (kanałowych) przed wpuszczeniem tychże do rzeki

0,03,

0,03

ш. _if!

f'.

0._60__6,00_______

%\

\00

*'1

i;

3. Sposoby kanalizacji. Miasta kanalizuje się albo jednolitym systemem kanałów, wspólnych dla wód brudnych i deszczowych, albo s y-sternem rozdzielczym, w którym osobne kanały odprowadzają wody brudne a osobne deszczowe. System drugi może być niezupełny, bądź wówczas gdy buduje się tylko kanały dla wód brudnych' a wody deszczowe odprowadza powierzchniowemi ściekami do ścieku odbiorczego (recypienta, odbiornika), bądź wówczas gdy kanały przeznacza się dla wód deszczowych i zanieczyszczonych z wyłączeniem ekskrementów, gromadzonych kloacznych i perjodycznie wywożonych beczkowozami. Ten ostatni przypadek zdarza się w dzielnicach o charakterze wiejskim, gdzie domy nie posiadają instalacji wodociągowej, lub w miastach, gdzie istnieją kanały a niema wodociągu, zatem i możności spławu ekskrementów.

Tylko wyjątkowe warunki usprawiedliwiają stosowanie systemu rozdzielczego zupełnego (o podwójnej sieci kanałów), jako z natury droższego od systemu wspólnego. Np. w osiedlu położonem w znaczniejszej odległości od rzeki a odwadnianem tylko nikłym strumieniem, nieznoszącym wpustu wód brudnych, opłaci się budować krótkie kanały deszczowe do strumienia, a długi kanał wód brudnych z osobną siecią do dalekiej rzeki.

Usprawiedliwione jest stosowanie systemu rozdzielczego zupełnego także wówczas, jeśli wody brudne (np. z nadbrzeżnej dzielnicy) potrzeba przepompowywać do wyżej położonego kolektora w tym celu np., aby zdążyły do wspólnej oczyszczalni, jeżeli pozatem wody deszczowe mają możność spłynąć naturalnym spadkiem do rzeki, nawet w czasie wysokich stanów wody. W tym przypadku mniejsze koszty ruchu stacji pompowej, podnoszącej tylko wody brudne, skompensują już w krótkim czasie większy wkład na zbudowanie podwójnej sieci kanałów. Poza podobnemi nielicznemi przypadkami jest system kanalizacji rozdzielczej zupełnej koniecznem złem, uciążliwym dla właścicieli realności, zmuszonych ponosić dwa razy tak duże koszty instalacyjne, jak przy kanalizacji wspólnej i uciążliwym dla zarządu miast z powodu konieczności czujnej kontroli, by wód deszczowych nie wpuszczano do kanałów dla wód brudnych.

Szersze zastosowanie powinienby znaleźć w naszych warunkach system rozdzielczy niezupełny z kanałami dla wód brudnych i powierzchniowem odprowadzeniem wód deszczowych, a to w mniejszych miastach i letniskach, już zaopatrzonych w wodociągi centralne¹).

Dla większych miast, mniej więcej ponad 25 000 mieszkańców liczących, system rozdzielczy niezupełny nie nadaje się, bo ścieki uliczne rozrastają się do bardzo znacznych rozmiarów, zniekształcają nawierzchnię ulicy i utrudniają w wysokim stopniu komunikację; jedynym środkiem na to jest wprowadzenie wód deszczowych do kanałów, czyli system kanalizacji zupełnej.

Wprowadzenie wody deszczowej do kanałów zwiększa jednak niepomiernie ich przekroje, tak że zazwyczaj jest praktycznie niemożliwie odprowadzić jednym kanałem ilość wody opadowej z większej zlewni, względnie żądać, aby cała ilość wody deszczowej, uchwycona kanałami, spłynęła do rzeki poza obrębem miasta. To też w systemie rozdzielczym odprowadza się wody deszczowe zazwyczaj kilku kanałami do rzeki. W systemie kanalizacji jednolitej-wspólnej natomiast potrzeba było — w celu umożliwienia w praktyce wprowadzenia wód deszczowych do kanałów — przyjąć wątpliwą pod względem higjenicznym zasadę, że wody brudne można wpuszczać do rzeki nawet w obrębie miasta, o ile wodą opadową zostaną rozcieńczone ponad pewną miarę, zazwyczaj ponad .4—6-krotnie. Stąd powstały następujące techniczne założenia dla systemu jednolitego-wspólnego. Kanały tego systemu powinny odprowadzić poza obręb miasta rozcieńczone wody brudne (por. tablicę 5. w ustępie 12-tym), czyli objętość odpływu, odpowiadającą deszczowi rozlewnemu (o małem natężeniu a długotrwałemu) i tak dymensjonowane, by do poszczególnych przelewów burzowych mogła dopłynąć cała ilość wody z opadu burzowego i woda brudna. Wynika z tego, że w systemie jednołitym-wspólnym wody brudne, względnie kilkakrotnie rozcieńczone, przepłynąć muszą całą)sieć kanalizacyjną od jej kończyn do wylotu kanału, nawalne wody deszczowe natomiast spływają częściami sieci kanalizacyjnej do przelewów burzowych i burzowcami do rzeki, przyczem za pośrednictwem tych przelewów burzowych spływa (do kanałów poniżej leżących tylko 4—6-krotna ilość wody brudnej. I dlatego to w kanalizacji jednolitej-wspólnej miarą sprawności kanałów jest ilośćjodpływu w Z/sek. z ha powyżej każdego przelewu burzowego.

4. Odpływ kanałem. Stosunek odpływu do opadu, zwany spółczynnikiem spływu 6, zależy: a) od;rodzaju pokrycia gruntu (nawierzchni) \i od sto-czystości tegoż, b) od początkowego stanu nasycenia i ciepłoty gruntu, c) od czasu trwania i natężenia deszczu, które to warunki spływu modyfikuje

') Maślanka: O kanalizacji naszych miast. Przegląd Higjeniczny. Lwów 1908.

pozatem do pewnego czasu wpływ opóźnienia p o w i er z c hni o w ego i retencji (zasobności, pojemności) kanału.

JC

0.6

0.5

0.4

0,3

uL^-H

'sek

r*JI}+±f=^=

ШИ

iooaYdi

do мш V'

ram deszczu

it]

fi

0,1

ж

è/lF

1    30    2    ³⁰    3

10    00    11    30    12    30

godzina

... ди« 7 Dcatk

— =0.72- -^-=³⁴°-⁴⁰=0/2; <f=', 361    Osek 420 w 7

Fig. 94.

1з -4---

«m+

ii

«[Æ

9 'S }~ —

ip:r

afn deszczu

-focafkĄ I

-4 I I I ж

wi

2.6

24

ff

jjagram odpływu

I 2.0

t-1ß

■g

-5

zzzm

та

Qî

44. i/i

4?

10

o.o

ш .ftifo-

5 10 20 30 40 godzina (pv= -^JSŁ = 2240-60₌q ₁₆

ï ’ Osek    13200

y = A УЖ - 2J28_ _ q 4/ Г Dcatk    4484

ШШ_________

50 g 40 20 30 40 50 7 10 20 30 40 30

wód

0,4

brudnych 60!/sek _ 03.

y=if= 0’³⁴

Fig. 95. Wykres ilości opadu i odpływu z deszczu nawalnego 6,7 mm w 5,5 minutach.

W stadjum początkowem odpływu kanałem jest:

(1)

<\'= c~\t (t w minutach)

gdzie stała c zależy od warunków pod b) i c) a wykładnik n od warunku pierwszego (a). Jeżeli j jest natężeniem minutowem deszczu w milimetrach, jt jest ilością wody spadłej w t minutach, to Ą'jt będzie ilością wody, jaka spłynęła kanałem.

Po czasie t~\-At spłynie kanałem: (<j/ -j- A y)j (t -j- Д t), zaczem w czasie Д t spłynie różnica :

j [('У + Д У) {t + A t) - 'У t], czyli j [A t f -f д у t\.

Ilość wody w milimetrach, spadłej z deszczem w czasie Д^ jest natomiast: jAt. Stosunek wody, jaka spłynęła kanałem, do spadłej w czasie At jest zatem :

A t. y -j- Д y t

At

У+-

t, albo . . . <p = у

dy

dt * <²>

Po wstawieniu wartości pochodnej wyrażenie stosunku to wartość:

dy

dt

z równania (1) otrzymujemy na

т-ФЧ-if

Na granicy opóźnienia, z chwilą gdy do kanału pocznie napływać woda z całego dorzecza, musi być :

<po

li

i*

ii

z : granice \ : -opóźnienia

i mm

О 5    « ö 30 25    303540 43    5035606570    /5    3085 minut

Fig. 96. Wartości spółczynnika spływu ?/> w funkcji czasu.

o,sięga swa rzeczywistą wartość, — -jj—j,

czyli że spółczynnik spływu

nie umniejszoną opóźnieniem i retencją kanału, zależną jedynie od wykładnika n, tj. od wsiąkania. W szczególności jest:

= 0,9    75    66    5    4    25

‘n = 9    66    33.

skoro

w®

o' o

сГ o

Nazwawszy przez t₀ czas, odpowiadający zanikowi opóźnienia w danym kanale i zakładając, że deszcz trwa dalej, spłynie do kanału po czasie t>t₀ ilość wody równa sumie tej, jaka spłynęła do czasu t₀, zatem ’l₀j t, oraz tej, jaka spłynie w czasie t — t₀, tj. j (t — t₀). Gdy ilość spadłej po czasie t wody jest . ..jt, stosunek odpływu do opadu, przedstawiający obecnie li tylko wartość spółczynnika spływu, będzie :

t'¹-« •

(3)

'}o to 4- {t — to)

t zn. rośnie nader powoli z czasem trwania deszczu.

Wywody powyższe ilustrują djagramy (fig. 94, 95 i 96) sporządzone dla jednego z kanałów hanrburskich¹), gdzie przy równoczesnej rejestracji spadłego deszczu na ombrometrze badano wielkość odpływu w kanale zapomocą

’) Merckel : Die Kanalisationsanlagen der Freien und Hansestadt Hamburg. 1910.

dwóch ustawionych w pewnym odstępie limnigrafów. Wykresy te stanowią zarazem przykład, w jaki sposób należy przeprowadzać równoczesne pomiary opadu i odpływu do celów dymensjonowania kanałów. Taki jest rzeczywisty przebieg zmiennej <b w pojedynczym kanale w czasie trwania deszczu.

5. Spółczynnik Spływu (<j>) przyjmuje się w praktyce :

dla powierzchni dachowych..............

dla fugowanych lub asfaltowanych bruków i chodników . . . . cp = 0,8

dla bruków kostkowych.....

dla żwirowanej nawierzchni drogowej dla ogrodów, trawników (w mieście)

ф = 0,60

4 = 0,50

4 = 0,20

W projektach przyjmuje się następujące kategorje dzielnic miejskich i stosuje następujące spółczynniki spływu:

■», = 0,7 — 0,9 4 = 0,5 —0,7 4 = 0,25 — 0,5

I. śródmieście gęsto zabudowane...........

II.    przyległe zwarto zabudowane dzielnice.......

III.    luźno zabudowane przedmieścia..........

4 = 0,1 — 0,25

IY. dzielnice ó charakterze wiejskim, planty dworców kolejowych, parcele niezabudowane.........

4 = 0,05 — 0,25

У. role i łąki, odwadniające się ku miastu, parki, ogrody, zależnie od sto czystości i podłoża.........

II. Techniczne zasady projektu kanalizacji.

6. Prace projektodawcze wykonywa się w dwóch częściach po sobie. Najpierw jako t. zw. projekt generalny, poczem jako projekt szczegółowy (budowlany). Projekt generalny musi obejmować całość kanalizowanej powierzchni, tak, by w przyszłości można było na podstawie tego pojedyncze części z całości wydzielać, w miarę posiadanych funduszów i do budowy przysposabiać na podstawie projektu szczegółowego. Do projektu generalnego (ogółowego) jest potrzebny plan sytuacyjno-warstwicowy w podziałce 1 : 10 000 lub 1:5000 z rzędnemi wysokości wsżystkich skrzyżowań ulic, profil podłużny rzeki (recypientów) z zaobserwowanemi stanami wody, wreszcie plan regulacyjny miasta, o ile istnieje. Plan sytuacyjny należy uzupełnić cechami wysokości piwnic w śródmieściu i zwarto zabudowanych dzielnicach przyległych, wkreślić w tenże rurociągi, zwłaszcza stare kanały — o ile istnieją — z oznaczeniem ich profilów i cech wysokości dna.

Na tak przygotowanym planie wykreśla się najpierw granice orograficznej zlewni miasta i otrzymuje obszar odwodnienia. W granicach zlewni kreśli się plan zabudowania, uwidaczniając rożnem zabarwieniem powierzchnię starego miasta (śródmieśbia), zwarto zabudowanych dzielnic przyległych, luźno zabudowanych zewnętrznych, zabudować się mających obszarów (dzielnice fabryczne, kolonje), oraz obszary niezabudowane (parki, planty dworców kolejowych, role, łąki) — wszystko pod kątem widzenia przyszłego rozwoju miasta, czyli zgodnie z planem regulacyjnym.

Przez splanimetrowanie tego planu zabudowania uzyskujemy podstawę do obliczenia ilości wód brudnych i wytyczne dla przyjęcia wielkości zasadniczego opadu, jakim można sieć kanalizacyjną obciążyć (ob. ust. 13).

Na miejscowe zapiski ombrometryczne bowiem liczyć nie należy. Albo ich niema, albo obejmują za krótki okres czasu, albo są nieprzydatne, podając sumę opadu na dobę.

W plan zabudowania wkreśla się sieć kanalizacyjną uałów głównych — w m

tylko trasy ka-

lyśl wytycznych w ust. 8. podanych, poczem na osobnym planie pomocniczym tej samej skali oznacza się zlewnie tych kanałów, które to zlewnie, jako chwiejne na razie, tu i ówdzie, raz i drugi potrzeba będzie zmienić.

Z powierzchni ustalonych i splanimetrowanych dorzeczy oblicza się ilość wody brudnej (ust. 11.), rozcieńczonej (ust. 12.) i burzowej (ust. 16.) na poszczególne kanały przypadającej i przystępuje do kreślenia profilów podłużnych kanałów (ust. 9. i 10.) w podziałce długości jak plan sytuacyjny wysokości 1 : 100, celem ustalenia ich spadków. Miarą spadku jest w ścisłem słowa znaczeniu spadek zwierciadła wody, a dno powinno być do tego równoległe. Aby nie zwiększać bez potrzeby profilu, gdy o małe różnice sprawności kanału chodzi, stosuje się czasem i na krótkich z reguły długościach spadek zwierciadła wody większy od spadku dna kanału, w razie potrzeby projektuje się kanał pod ciśnieniem.

7. Liczenie przekrojów. Liczyć należy kanał z reguły jako nap ełniony, w profilu podłużnym jednak zaleca się umieszczać podniebienie kanału nie na wysokości narysowanego zwierciadła wody, ale nieco wyżej, tak aby zależnie od kształtu profilu dno kanału leżało o 0,8 h do 0,88 h poniżej przyjętego zwierciadła wody (h wysokością profilu w świetle). Wówczas zwierciadło wody w profilu podłużnym leżeć będzie w wysokości, odpowiadającej największej sprawności kanałów. Przy przejściu z mniejszego profilu w więk-, szy różnica wysokości kanałów rozdzieli się w takim przypadku na powiększenie gry między zwierciadłem wody a podniebieniem kanału i na nieznaczne zagłębienie kanału, które należy pozostawić jako próg w dnie kanału, aby się uniezależnić od błędów w czasie budowy.

W myśl zasady, że dokładność rachunku nie powinna być większa od dokładności przyjęć i założeń — które, jak zobaczymy, są przy kanalizacji i rozmaitej wagi i mniej więcej dowolne — należy profile kanałów liczyć tylko graficznie (z tablic).

Poniżej podano dwie tablice graficzne, obliczone¹) dla przekrojów kołowych od d = 0,20 m do d — 2,00 m, umożliwiające odczytywanie ilości toczonej wody i występujących chyżości przepływu dla zupełnego napełnienia przy rozmaitych spadkach.

Tablicami temi należy się posługiwać także przy obliczeniach innych typowych przekrojów, jakie w dalszych dwóch tablicach¹) zestawiono (tablica 3. i 4.), mnożąc otrzymane dla koła chyżości względnie ilości przepływu przez pewne stałe spółczynniki, jakie obok dotyczących profilów podano, zależne tylko od kształtu profilu. Krzywe przyrostu chyżości i sprawności w zależności od napełnienia, podane przy każdym profilu, umożliwiają liczenie profilów częściowo wypełnionych. Naturalnie należy w tym celu najpierw odczytać wartość dla zupełnego napełnienia w badanym profilu z tablic

1. lub 2.

Wartości dla nie istniejących w pierwszych dwóch tablicach spadków, względnie chyżości, względnie ilości wody należy liczyć ze znanej proporcji :

v\

Qx уjT ’

tj. ze znanych p1; Qlt J\ ■

Przykład. Profil podwyższony jajowy (tablica 3., Nr. 7) nieznanych rozmiarów ma napełniony toczyć przy spadku 3%₀ ilość wodÿ 1,88 w¹,sek. Jaką powinna być szerokość profilu, jaka chyżość wystąpi przy zupełnem napełnieniu ? Z danych wypisanych przy profilu Nr. 7 wynika, że Ç = 1,98Ç₀ (koło). Zatem szukamy w tablicy 1. na rzędnej odpowiadającej spadkowi ./=0,003, ilości wody 1,880 : 1,980 = 0,95 w³/sek. i znajdujemy rf= 0,90m (zatem ft = 1,72 . 0,9 = 1,55 m) oraz v₀~ 1,5m/sek. (koło). Ponieważ (ob. opis przy Nr. 7) » = 1,15 t,0;

zatem chyżość w profilu —-m wyniesie: 1,15 . 1,5 = 1,73 m/sek. Ten sam profil (ob.

krzywe przyrostu dla Q i v w profilu podwyższonym jajowym Nr. 7) przetoczy przy napełnieniu 0,8 Л = 0,8.1,55 = 1,24 ni, ilość wody : 0,9 . Q = 0,9 . 1,88 = 1,69 m³/sek., z cliyżością 1,1 . v — = 1,1 . 1,73 = 1,90 m'sek.

ft = 1,55

') Imhoff : Taschenbuch für Kaualisationsiugenieure. München 1912.

Oj

C. *

m³/sek

0.9

0.8

Tablica 1.

'Przekroje kotow e

dla małych ilości wody

1:2000 ₀ 1:1000 " 1:700

I'"⁵“ §

•§ 1:350 f

от

Ы $/

4ъ/-

ïri/

jHł

§|g. OSZU

Ils.

"4

.o

чт

§ 1-700    й

№ 1:180    C'¹

1-160 1:140

o 1:120

Ъ *100

OBd

*60

*40

|o Г20

'S 1110

1,0

mfsek

0.Э

0.8

ilości wody w m³ na Sekunde - Q.

07

06

05

Д4

оз

Q<?

"en

<§>

-Й

о,

ГО'

Щ- :

0.7

0,6

0.5

04

Ло!

ЩЩ

^r*diâ2

0.3

0.2

0#

«Hrv

@â

0,1

1:2000_Q 1:1000 §

1:700 % 1:500 §

1350

1:250 'S

1:200 0 1:180 ^ 1:160 1:140 Г120 1:100 §

08d

1-60

1:40

1:70 Ä 1:10

to

I!

T a b 1 i c a 2.

Przekroje -'кoto we

dla większych ilości wody

10Q{R 0,35* Щ

- Q,=/w₀, K--

§ o

■Spadek ^ |

г-

1:700

005--1

1:250

<\l

1-180

1:160

1:140

1:120

ПВО

CD CD

™³/sek

£>J

lą

ъ'

w,

:ъ

ilości woxfÿwm! na sekundę = Qo

со

С-Я

Со

-1

VC

rlk

к.

i?/

<-n ‘

W

У ’AVT"

^ . r'^/' \ i ; /

¹Ж-~ъУ

'гЪЩ,

LJ

Ж

HJâ

о-

V^î

y CO

d-oê?

o/B

-f

Lit Г I ! II!

1:2000 Ä 1:1000 § 1:700 j 1:500

4:350 o

8

1:250 S

4:200 o 1:180 w ■1И60 ■4:140 .4120

1:100 o

ISO

460

1:40

1:10 S

1:20

Tablica 3.

t- d=h Koto

О 0.2 0.4 06 0.8

ruto

USÉ

^Jfl.0

Öl

Przekroje kanarów burzowych

po wierzch. f= 0,785d‘ oe Obwód    P-3,'142 d

= R-025 d

₀₂ chyzość y, ob. tabUl Î2 o sprawność Qa

0.8

0.4

O Q2 0.4 0.6 0.8 1.0 4.2

■Hw stosunku do wartości przy zupefnem napełnianiu O 02 0.4 0.6 0,8 1.0 1.2

ЙЯ 0.8 f=°.™ *

J L o ftM£-«•    ****

0.4    r

■ i Vt - -    : ₀.2    ** w^otaj

45d\. уШт1-Ж-Ж o Q=o,9oQ*[kota]

2. 0=Л

Э. <М.Я/> h-0,88 d / ^

O 02 0.4 OS Q8 <0 1?

a 02 0.4 0.6 0.8 1,0

-y.rHr *

-°'35dV

0,434dSs—.

""i-------

Sil

4. d=1,58 h h=o,63d.

f7

-на

f= 0,734 d1 0,6    P-3,448 d

₀₄    R= 0,236 d

02    y-0,36v,[kota]

O    Q=0,30Q.[kofa]

0.8

O 0.2 0,4 0,6 0,8 10 12

/o 02 04 06 08,10 17

-ЩШЙ

qx

f= 0.484 d*

06 p=2,618 d 0,4 R-0,185 d

v-0,81 v,[kota] Q=0,50Q.[kota)

0,8

_____Hfifc

O 02 0,4 0,6 0.8 10 12

Tablica 4.

5. O'-0,5/Л

h-i,5d *

5a' d=ą/t> \ «* h=ifi2d \

O 02 0.4 Q6 0.8 10

«J

qj

§

C: /

ШШ

6.

5 powierzch. f=W49 d*

If1,0    ' 0bw6d p=3,965d

J-= R= 0,29 d

chyżość    и* 1,1 v. [kota]

0,4    sprawność Q=1,61Q. [kota]

0,2 5a f= 1,062 dł, p 3,aiad, R=o,2?b d °    v=1.07^[kota], Q= 1,45 Qo [koto]

0.8

7 0.6

O 02 0.4 Qff 0.8 40 42 +f ~w stosunku do wartości przy zupetnem napefnleniu

J.

0.25 d

d--06/h t 0=1,5o' Q/5d

fa

-tLi,

Г~а

ÉËSis

f= 1,149 d* p-3,9 6 5 d R=0,29 d V-1,1 v₀ [ko fa] Qr 1,61 Q,[kota]

? d=0,58h />=472d

"Û

O Q2 0,4 0,6

°£AA²i.o

liŁjStć

f= 4349 d*

0.6 P- 4397 d

04    R=0,309d

02    V = 1,15 V. [kota]

Q=i,98Q.[koia]

0.8

м.лШш1rib о

{    Q 0.2 0.4 0.6 0,3 40 1.2

--*■—--A£f°*o^oeMfi.0

d--0№ 025d / ~^гК"Н h-l,l3d I - /Ryn-rx --^АА-ы-

f= 0,847 dt p-0,3441 d 0A    R =0,246 d

V- 0,99 V' [kota] Q= 1,06 Q. [kota]

0.8

-{0.6

О 0.2 0.4 0.6 Ö.8 40 17

8. Trasa kanałów, w dobrze założonej sieci kanalizacyjnej powinny komunikować ze sobą pojedyncze systemy kanałów w ten sposób, aby system niżej położony sięgał swemi kończynami do szybów systemu górnego. W takim szybie działowym dno kanału, należącego do systemu niższego, powinno leżeć w poziomie szczytu kanałp górnego. Przewyżka wysokości dzieli oba systemy. Jeżeli z powodu małych różnic wysokości terenu kanał dolny nie może być dźwignięty (w szybie), ubezpieczamy wlot tegoż klapą, a połączenie systemów stwarzamy przez rurę przelewową (jak źig. 97). W terenie pagórkowatym zlewnie poszczególnych systemów kanałowych kryją się ze zlewnią orograficzną a kolektor systemu leży w linji najniższej (w „tal w egu“).

■§§1

W terenie równym wpływ zlewni orograficznej zanika, a na podział systemów i wielkość , ich powierzchni wpływają: rozkład i położenie ulic, kierunek naturalnego odwodnienia, oraz względy ekonomiczne.

Ostatnie nakazują: 1. unikać w trasie kanałów kierunków wstecznych, tzn. nie prowadzić trasy kanału zygzakiem a w możliwie najkrótszej linji Fig. 97. Kanał kołowy zmienia do kolektora lub recypienta, bo wówczas koszty w szybie przekrój na jajowy, transportu wiec i koszty budowy kanału beda nisko położony, ubezpieczony najmniejsze ; 2. z uwagi na to, ze koszt trans-klapą.    portu, przeliczony na jednostkę objętości, zmienia

się niemal w odwrotnym stosunku jak przekroje kanałów, należy kanały boczne (małe) prowadzić możliwie najkrótszą drogą do kolektorów, ponieważ — jak z tego wynika — transport większymi profilami jest tańszy.

Powyższe warunki dobrego założenia sieci można osiągnąć, kładąc kanały główne równolegle do siebie i do biegu ścieku, na stoku w małych spadkach, zaś kanały boczne w kierunku upadu stoku, między kanałami głównemi (równoległemi), zatem w spadkach największych terenu (syste m sieci równoległy). W ten sposób czynimy zadość i warunkom ekonomicznym i zyskujemy możność płukania każdego kanału bocznego, systemu dolnego, przez wprowadzenie wody z kanału głównego, systemu górnego. Klasycznym przykładem takiej kanalizacji jest sieć miasta Warszawy na lewym brzegu Wisły, zaprojektowana przez W. Lindleya.

Punktem wyjścia, od którego należy trasowanie kanałów w projekcie sieci rozpocząć, jest wylot głównego kolektora. Ten powinien leżeć poza obrębem miasta i w wysokości takiej, aby zwierciadło wody w wypełnionym kolektorze przy ujściu odpowiadało conajmniej wysokości dorocznego wezbrania rzeki. Nieznaczne podtopienie kolektora, krótkotrwałe, w kulminacji wezbrania rzeki jest oczywiście dopuszczalne. Cofka spowoduje wprawdzie zmniejszenie się spadku zwierciadła wody w kolektorze i mniejszą jego sprawność, ale gdy z drugiej strony należy w tym czasie wykluczyć prawdopodobieństwo opadu o dużem natężeniu — ile że wezbrania rzeki powodują deszcze rozlewne nie burzowe — kolektor mimo mniejszego spadku zwierciadła wody spełni swe zadanie. Naogół należy przyjmować, że kolektor w czasie wezbrania winien odprowadzić conajmniej wody rozcieńczone (ob. tablicę 5., ust. 12.), czyli tyle, ile bez działania przelewów burzowych może odprowadzić do rzeki z obszaru skanalizowanego.

Jeżeli względy na ochronę rzeki przed zanieczyszczeniem .wymagają uprzedniego oczyszczenia odpływów kanałowych, musi zwierciadło wody przy ujściu kolektora leżeć nad wodą rzeki o wysokość odpowiadającą stratom spadku w oczyszczalni. Ten przypadek będzie wyjątkiem. Za korzystny uważać należy, jeżeli oczyszczenie wód kanałowych da się uskutecznić w sposób naturalny, bez podnoszenia, przy normalnych stanach rzeki. Przy wyższych stanach rzeki należy się liczyć z możliwością wpuszczania wód kanałowych wprost do rzeki bez poprzedniego oczyszczania, zatem z ominięciem oczyszczalni, a to z uwagi na większy podówczas stopień rozcieńczenia wód brudnych w rzece.

Najczęściej zdarza się, że miasto jest rozbudowane po obu brzegach rzeki. Konieczność oczyszczania wód kanałowych powoduje potrzebę zgromadzenia wód brudnych w jednej oczyszczalni, zatem na jednym brzegu, prawjm lub lewym. W tym przypadku jeden z kolektorów nadbrzeżnych, lewy lub prawy, musi leżeć wyżej od drugiego o wysokość, odpowiadającą stracie spadku w syfonie podrzecznym (ob. fig. 98).

bT:

Osadnik

p/askik

pr*el ?

m

/o

■ o.

*o

\i\0 klarowna

^X^OOCHaY

STPQMP/,

AY*

РЬШа

ас

Hulał Emin

шщ

р/

\>

mm

"o

Gi§

i#

flo dołów szlamdSvrch

Fig. 99. Pomocnicza stacja pompowa w Sosnowcu (projekt), przetłaczająca wody z nisko względem rzeki położonego kolektora a—a, do wyżej położonego b—b, wzgl. burzowca c—c.

Fig. 98. Ujście kolektorów i klarownia w Sosnowcu (projekt.), a — ujście kolektora lewobrzeżnego ; b — ujście kolektora prawobrzeżnego, c — dopływ wód brudnych do studni gnilnych gyst. Travis, il — odpływ wód sklarowanych, e — tłoczny rurociąg szlamowy.

Do częstych przypadków zaliczyć należy i ten, gdy pewna cześć miasta jest nisko położona i narażona na zalew rzeki wodami wielkiemi i kata-strofalnemi, wyższa część miasta tylko katastrofalnemi, a pozostała, wysoko położona, jest wolna od zalewu. W tym przypadku, wobec potrzeby stosowania sztucznego odwodnienia, nie wolno wodami z wyższej części miasta zalewać dolnej. Każda strefa powinna otrzymać swój kolektor, a wszystkie trzy wspólne ujście.

Kolektor z górnej części miasta otrzyma wolny odpływ do rzeki. Kolektor w najniższej części otrzyma stację pompową przed połączeniem się z kolektorem pierwszym (przy ujściu), przyczem jest to tylko kwestją kosztów, czy prowadzić kolektor dolnej części miasta o dużym profilu aż do ujścia i zbudować tamże jedną stację pompową, czy też w trasie tego kolektora przewidzieć więcej stacyj pompowych, celem zmniejszenia przekrojów tego kolektora. W tym ostatnim przypadku należy obok każdej stacji pompowej przewidzieć przelew burzowy, czynny przy małych stanach wody, zamykany przy wyższych (ob. fig. 99).

Oczywiście, że budowa takiego kolektora, zatapianego przy wyższych stanach rzeki, może nastąpić tylko po uprzedniej ochronie terenu od zalewu wielkiemi wodami rzeki (jak w Krakowie fig. 100). Z uwagi na to, że kolektor będzie podtapiany już zwykłemi większemi wodami, należy stację pompową zbudować na objętość wód, odpowiadających deszczom, najczęściej wówczas trafiającym się. Kolektor pośredni należy tak założyć, a więc strefą miasta tak ograniczyć hipsometrycznie, by przelewy burzowe tegoż pośredniego kolektora mogły działać jeszcze przy zwykłych wielkich wodach i były zamykane tylko przy wodach katastrofalnych. Kanały burzowe z tego kolektora przechodzić będą (z reguły) górą, ponad kolektorem dolnym.

1. Przy normalnem wezbraniu stacja pompowa będzie przetłaczać do rzeki względnie do ujścia kolektora górnego całą ilość wody z kolektora dolnego i wody rozcieńczone z pośredniego. 2. Przy wezbraniach katastrofalnych, gdzie nie przewidujemy równoczesnego opadu burzowego, wypadnie tłoczyć wody rozcieńczone z dolnego i pośredniego systemu. Objętość pierwszych rozstrzyga o sprawności stacji pompowej. Prżypadków i kombinacyj podobnych jest w praktyce nazbyt wiele, iżby je można było ująć w ogólne obowiązujące normy, niemniej sposób usytuowania wylotu głównego daje wiele wytycznych dla projektu sieci kanałów i zazwyczaj rozkład tejże z góry prżesądza.

! i205.40

NW.W.

145,00

'// л

Wista -10 9,00

Fig. 100. Kolektory w Krukowie pod ochrona murów bulwarowych.

9. Spadki kanałów. Do spławu nieczystości kanałami potrzeba ciągłego przepływu wody, głębokości napełnienia 3 — 4 сот i chyżości przepływu wbdy od 0,6 do 0,7 от na sek.

Odpowiednie ostatniej spadki wynoszą dla kanałów ulicznych, kołowych:

do 0,30 m średnicy...... . . ., . . . od 1 : 30 do 1 : 50

od 0,3 от „ 0,60 w „    ............„ 1 : 50 „ l : 200

1: 2000 1 : 300 1 : 50

Jako dolną granicę jeszcze korzystnych spadków należy przyjmować: dla kanałów przełazowych dla nieprze łazowych . . dla kanałów domowych .

Kanały o niewystarczających spadkach, lub też nie posiadające ciągłego i dostatecznego przepływu wody wymagają przepłukiwania w celu usunięcia osadów. Przypadek ten zachodzi zwłaszcza w górnych kończynach sieci kanalizacyjnej, gdzie przepływ jest tak mały *(w porze bezdeszczowej), że nie wytworzy stale ani dostatecznej głębokości napełnienia, ani wystarczającej chyżości (spłaszczenie fali wodnej). W celu przepłukiwania kanałów zakładamy na krańcach sieci kanałowej sztuczne stawy, wypełniające się w czasie opadów i służące zarazem jako zbiorniki retencyjne; budujemy w najwyższych punktach kanalizowanego obszaru zbiorniki, do których doprowadzamy wodę źródliskową. lub wodociągową, lub używając kanałów szczytowych jako zbiorników, zamykamy je wrotami (fig. 101) lub klapami (fig. 102) w celu gromadzenia wody. Wreszcie budujemy w szczytach kanałów płuczki automatyczne z zbiornikiem, wypróżniającym się co pewien czas (fig. 102 a).

Przy wielkich ilościach wody i dużych spadkach ulegają dna kanałów zeszlifowaniu przez toczony piasek. Z uwagi na to, nie powinna trwała chyżość wody w kanałach — zależnie od materjału budowlanego — przekraczać granic od 1 do 2,5 m na sek.

Czasowa chyżość, powodowana opadami burzowemi, których czas trwania nie przekracza kilku godzin w ciągu roku, mpże być znacznie większa i tak np. w kanałach burzowych osiągać 6 w/sek. i więcej.

- o,ao

Jeżeli spadek terenu jest zaduży, koncentrujemy Spad kanału w odpowiednich miejscach i znosimy go przez budowę stopni w profilach większych

ft

=Pl

Przekrój poprzeczny

0,20%

-2,34

<-1.40-

ft

ft

mmmm'

U~

M0-

À:

W i dok'г góry

Fig. 102. Studnia (typ warszawski).

—'i^o

ft li

y/drZ/Ai-y// •>..

ft

V~_

ft

_0,58

ft ftcrjWO

mi

га Л

0,60

% \ • !

Vv v- - -

1,20

Fig. 101.

Fig. 102 a.

(fig. 103) lub/przez założenie żelaznych rur spadowych w profilach kanałowych małych (fig. 104).

Podobnie postępujemy przy połączeniach domowych, jeżeli kanał uliczny leży bardzo głęboko, a to łącząc kilka kanałów domowych osobnym rurociągiem i sprowadzając do wspólnego wpustu.

waha

10. Głębokość kanałów zawisła od warunków miejscowych, od głe-, bokości piwnic i wysokości zwierciadła wódy w recypiencie i dlatego się w dużych granicach. Minimalna głębokość kanałów wynosi w Berlinie

131

103*

1,00 m, w Paryżu 2,85 m, w Pradze czeskiej (w śródmieściu 7,00 ni). U nas nie należy zakładać kanałów płyciej jak 2,50 m pod powierzchnią ulicy, z uwagi na zamarzanie wody w szybikach ulicznych wpustów. Taka głębokość ułożenia gwarantuje należyte odwodnienie ulicy, oraz zapewnia

__r 350,047

0,20 {T°IBtLq20

-fi-W -тййящ

¹ (i 6^-2,60 ——

1|-=-

Г—Щ,- _

! I jo 3468/s

3,67

—2У0

7,00

10,85

1,25-^

I>

!■

2,52-ч

,3*&a*6

., [рвоЩ^ъ

*») 0,70'f

'///////у

2=ц 1,86—-

34 5.346 S «

345.946

34

016 *—1

tee—►

////////.■■'У

34

■0,20

ûf⁵i

6,87-

!а*5,зв$

f,ô £ —H

4.006

гг

7///7Л

*3*4.056

-2,80 -

■?4Д|А?0

343.034 ;

Fig. 103.

"1

2,85

ШШМ/4

/"'S >'

Przekrój a-b

ШЩШШ

Przekrój c-d

cni

_a_.

’ —-jy* j

Rzui poziomy

■#Æ*Üsqu^

—'-i— -

- P.

I-I

bp

ic

Fig. 104.

potrzebną przykrywkę nad wierzchem kanału, nie wystarcza jednak do skanalizowania piwnic (ob. fig. 105).

W parceli zabudowanej na 20 m głęboko (od linji regulacyjnej) wymaga skanalizowanie wpustu piwnicznego, 0,60 m pod posadzką piwnicy leżącego, ułożenia kanału ulicznego w głębokości 3,50 m pod powierzchnią ulicy (ob. fig. 106) i tą należy uważać za pożądaną głębokość w miastach średniej wielkości.

Na głębokości kanałów nie należy naogół szczędzić, mając na uwadze przyszły rozwój miasta; z drugiej strony należy unikać zbytecznej głębokości, ponieważ koszty kanalizacji wzrastają niepomiernie z głębokością, zwłaszcza w trudnych warunkach budowy np w płynnym piasku, skale itp.

W tych przypadkach jest racjonalniej zabezpieczać piwnice pojedynczych ulic samoczynnemi klapami zwrotnemi w kanalikach domowych od cofki

2%

-осгг-

•о (5 '1л Q о ^

^ N

$1]

J *4 : s

vt : •?

i    ' w „-.'J    y

IDs > Q|

il

i!

m?

— OSt--i

Fig. 105. Wpust uliczny (typ krakowski).

-20,00 m-

-6,00 m-    -,

poziom ulicy i

4    7    posadzka piwniczna

yy/Aiy w

02УТ T~X

Fig. 106.    -

~Ъ

°-^У-РЫ_уЖеМог,ут

тЯт posadzki

J<Q/ękiorzę_

kolektor

piwnic 5^

--=^~ Д.

kanały domowe , ubezpieczone klapami zwroinemi

Fig.107.

kanałowej (niedoglądane należycie zawodzą — fig. 107), kłaść rury kanalizacyjne domowe (szczelne) pod stropem piwnicy (lub na ścianach tejże) albo nawet stosować sztuczne odwodnienie pojedynczych głębokich piwnic (przez pompowanie), aniżeli kłaść kanał w znaczniejszej głębokości.

III. Ilości odpływu kanalizacyjnego.

11. Ilość wó(l brudnych, płynących kanałami, zależy przedewszystkiem od zużytej wody wodociągowej, z której około 80°/₀ dostaje się do kanałów. W miastach fabrycznych przybywa do tego odpływ fabryczny, pochodzący najczęściej z własnych źródeł poboru wody.

W projektach oblicza się ilość odpływu w czasie bezdeszczowym, czyli ilość wód brudnych z wielkości kanalizowanej powierzchni, stosując do tejże miarę odpływu, zależną od gęstości zaludnienia i wielkości zużycia wody, stepującej tabelce (dla miast średnich) podaną.

w na-

* Przekroje kanałów dla wód brudnych w sieci rozdzielczej należy obliczać podług ilości wód brudnych, w tablicy 5. podanych, z dodatkiem 100°/o-ym na wody deszczowe (płuczne, przypadkowe) i gruntowe.

nor-

za-

12. Ilości odpływu z deszczu rozlewnego (wody rozcieńczone) muje stopień rozcieńczenia wód brudnych wodami deszczowemu jaki mierzą się osiągnąć w sieci kanalizacyjnej, zanim poczną działać przelewy burzowe do rzeki. Zazwyczaj przyjmuje się większy stopień rozcieńczenia w obrębie samego miasta, mniejszy poza miastem, co jest koniecznym, warunkiem wówczas, gdy miasto leży nad dopływem rzeki, kolektor główny i ujście nad rzeką.

sre-

Sam stopień rozcieńczenia jest zawisły od ekonomji budowy i ograniczony waruukiem, by wymiary kolektora nie wypadły za duże, zważywszy, że tenże winien odprowadzić poza miasto rozcieńczone wody z całego obszaru miasta. Zazwyczaj przyjmuje się 6-krotne rozcieńczenie średniego odpływu wód brudnych, czyli 4-krotne rozcieńczenie odpływu maksymalnego (w godzinach południowych) a poza obrębem miasta 3-krotne rozcieńczenie dniego odpływu czyli dwukrotne maksymalnego i otrzymuje się następujące ilości odpływu z deszczu długotrwałego.

Tablica 5.

Ilość wód brudnych i rozcieńczonych w lisek, z 1 ha.

Kategorja

dorzecza

Za

budowanie

Spół-czynnik spływu y>

Ilość mieszkańców na hektar

Zużycie wody na głowę i dobę

Wody b r u d.n e

Wody rozcieńczone²)

z dodatkiem¹) ' t < po w o do ciągowe VV()(f fabrycznych ° 'S₄ S

średnia | maks. ^    £

średnia I maks.

poza

ohreb

I. gęste rv II. zwarte

III.    luźne

IV.    wiejskie

cc^ o,

o' o o' o'.

1-0 Ю CO T-I

lOOCOb-O CO TH O

o' o' cT cT

CC t> o

T-^

o' cT o' cT

o O CO t'ai^ СОл O,

o' o' <э c

1,35

0,90

0,50

0.10

iC tO^

irT co of o

о и* И- jsO 'fc© o 'go ^

]) Ilość wody fabrycznej przyjęto dla kat.I.i II.0,25is z ha, dla kat. III. 0,15 Is z ha. ²) Należy odprowadzić (poza przelewy) do ujścia kanału.

duże.

Wyjątkowo stosuje się miarę wyższą. I tak przyjęto w Krakowie, że kolektory po obu stronach Wisły mają odprowadzić do ujścia, bez współdziałania przelewów burzowych, warstwę opadu 10 mm w godzinie = = 28 ?/sek. opadu na hektar, co przy przyjętych spółczynnikach spływu —-łącznie z wodami brudnemi — daje prawie 10 I/sek. odpływu z ha.. Taki bowiem deszcz, o natężeniu 10 mm w godzinie, trafia siew Krakowie przy wyższych stanach Wisły, kiedy przelewy burzowe do rzeki działać nie mogą. To też wymiary kolektorów krakowskich są

W warszawskiej sieci kanalizacyjnej mieści się — bez współdziałania przelewów burzowych —- deszcz o natężeniu 3,5 mm na godzinę, więc przy średniem ф = 0,5, odprowadzają kolektory do ujścia średnio 5 Z/sek. z ha wód rozcieńczonych.

W Londynie spada rozcieńczenie do 0,5 l\sek. z ha.

13. Ilość odpływu burzowego. W przeciwieństwie do wód brudnych odpływ wód deszczowych jest bardzo nierównomierny. Wielka część całego opadu rocznego wyładowuje się w deszczach nawalnych w ciągu niewielu godzin, w czasie których ilości odpływu osiągają i przewyższają stokrotną objętość wód brudnych. To też o rozmiarach kanałów w kanalizacji jednolitej spławnej rozstrzyga nie ilość wody brudnej a deszczowej.

Natężenie deszczu określamy cyfrą warstwy wody w milimetrach, spadłej w ciągu godziny na jednostkę powierzchni (ha), albo też cyfrą litrów na sekundę, spadłych na 1 ha powierzchni. Wobec czego jest:

i . 10 000

= JP»

3600 -

jeśli i jest natężeniem godzinnem w milimetrach, a p ilością litrów sek. na hektar. Czyli odpowiada:

1 Z/sek. na hektar =

1 mm na godzinę =

1 mm „ minutę

3,86 mm na godzinę — 0,006 mm na minutę, 2,77.. J/sek. na hektar,

= 166,66. . . Z/sek. „    „

Ponieważ natężenie deszczu zawisło — pomijając warunki geograficzne

—    od czasu trwania tegoż w tym sensie, że opad jest z reguły tem słabszy, im dłuższy czas trwania tegoż, ponieważ ponadto im większe dorzecze, tem przeciętne natężenie deszczu w tem dorzeczu jest mniejsze, z powodu nierównomiernej gęstości deszczu, malejącej od centrum opadu ku krańcom jego zasięgu, nie istnieje ogólnie obowiązująca norma opadu (ilość zasadniczego opadu na hektar) dla dymensjonowania kanałów miejskich.

Niemniej istnieje pewna granica, ścieśniająca ilość odpływu deszczowego do granic podyktowanych ekonomją budowy kanałów, poza którą wszystkie niemal projekty mimo zasadniczych różnic nie wychodzą, aby przekroje kanałów nie wypadły za duże, za kosztowne, chociażby kosztem jedno-i więcejrazowego przepełnienia kanałów w ciągu roku.

Tą granicą ekonomiczną, właściwą nowszym kanalizacjom, jest stosunek wód brudnych do deszczowych (w kanale), wyrażający się mniej więcej cyfrą 1 : 100, w warunkach dla kanalizacji korzystnych (Poznań, Kraków, Lwów), a mniej więcej stosunkiem 1 : 20 w warunkach niekorzystnych (Warszawa

—    Praga) i w projektach starszych.

Najogólniej przyjmuje się zasadniczy opad w ilości 120 lub 133 ż/sek. na hektar jako przeciętny, więc z uwzględnieniem różnej gęstości deszczu w dorzeczu kanału, z czasem trwania 3—5 minut. Z powyższych otrzymuje się cyfrę odpływu przez pomnożenie przez spółczynnik spływu ty (ust. 5.), która to cyfra redukuje się w sieci kanałów :

a)    w miarę wzrostu dorzecza, względnie wskutek dłuższego trwania deszczu (więc mniejszego natężenia), zdolnego objąć całość dorzecza (ob. krzywą I—I w fig. 108) i następnie:

b)    wskutek istoty samej kanalizacji, powodującej retencję odpływu (magazynowanie wody w kanałach), oraz czasem wskutek opóźnienia dopływu (niejednoczesnego dopływu wody z kilku kanałów do kolektora).

Normalna kanalizacja miasta średniej wielkości powinna zatem odpowiadać mniej więcej warunkom równania:

2 OJ*/) . 120 . <p = 100 q. .. l(sek.,

gdzie lewa strona równania przedstawia faktyczny i maksymalny wypływ z sieci kanałów (przelewami i ujściem) do rzeki w czasie opadu burzowego, prawa 100-krotną ilość maksymalnej wody brudnej (w czasie posuchy), 2 ('.[/) jest zredukowanem dorzeczem w hektarach, cp spółczynnikiem redukcyjnym, zależnym od warunków pod a) i b) podanych, zatem zależnym od redukcji opadu i odpływu.

Miasto

W arszawa    (lewa

połać).....

Warszawa-Praga . Wolne m. Gdańsk .

Łódź (projekt) .

Tablica 6.

Ilości odpływu burzowego.

Obszar

kanalizowany w hektarach

Średni spółczynnik spływu

W —2 (yjf) : 2 (,/)

1736    0,50

1162

Miara odpływu w lisek.

(/w hektarach)

60 f~r=-

Ь

40/

V/

4 170/i

V/

Odpływ jednostkowy w Z/sek. z ha

Uwagi

20

15

12—18

Poznań .....

Lwów.....

Kraków - kolektory (lewa połać) . .

Kraków - kolektory Podgórze . . . .

Sosnowiec projekt (prawa połać) . .

Sosnowiec projekt (lewa połać) . .

Przemyśl projekt (prawa połać) .

Przemyśl projekt (lewa połać) . .

Tarnów.....

2224    0,483

1462    0,29

468    0,266

1004    0,27

997    0,24

452    0,317

548    0,157

529    0,31

50/cp

фЗОО/-^

z retencji cp z opóźnienia

Vf

z red. opadu

4 97/

Vf

4 120/cp

4100/cp

d    d GO И CO d

CO d d tH CO tH <M

<p z red. opadu i retencji

co z opóźnienia

W Berlinie wynosi przeciętny odpływ z ha — 21 Z/sek., w Paryżu (kolektory) 42 Z/sek., w Wiedniu 18—27 Z/sek., w Hamburgu 39 Z/sek.

14. Redukcja opadu. Wpływ zmniejszania się gęstości deszczu z czasem trwania, czyli natężenie deszczu w funkcji czasu, przedstawia następna fig. 108.

We Lwowie, gdzie średni opad roczny wynosi 890 mm, znaleziono¹) z obserwacji ombrometrów :

250

W = -3— — 20 . .. mm, czyli p

694,44

max

s—

yz

— 55,55... Z/sek. na ha.

W Łodzi znalazł Lindley²) : 225

Ù пах ^0-45 ■ ■ •

czyli p

625

^0*45

. . Z/sek. na ha.

‘) Pomianowski, Obliczenie wód burzowych w małych dorzeczach. „Przegląd Techniczny“. 1914.

²) H. W. Lindley, Entwässerung der Stadt Lodz. Frankfurt n/M. 1911.

W projekcie kanalizacji Wielkiej Warszawy przyjęto¹).

1025

*max

370

(< + 3)'/ł “

. mm,

czyli p

u as

(*+ 3)2/з '

. ?/sek. na ha.

(i w milimetrach na godzinę, t w minutach).

Odnośne krzywe II—II i III — III w figurze 108 przedstawiają maxima opadów, zapisywanych przez jeden ombrometr każdorazowo. Są to opady, obejmujące małe dorzecza i jako takie nadają się do obliczęnia mostów i przepustów. Liczone na podstawie tychże przekroje kanałów — bez dalszej redukcji opadu — wypadają za duże, z względów ekonomicznych niewykonalne.

Przeciętne natężenie deszczu w dorzeczu, tak jakby było liczone z kilku ombrometrów, przedstawia krzywa I—I, uwzględniająca nierównomierną gęstość deszczu i mniej więcej jednorazową przewyżkę możliwego opadu raz

Należenie peszczu w litrach sek na ha

180

170

1G0

140

110

90

80

70

60

40

30

20

10

0-33%

eo>

i,

оГ

% 99 0■

*?•

Natężenie deszczu

~ w funkcji czasu

jest uwzględniona niero mierna gęstość deszczu _ w dorzeczu.

un.

I i №

-аззхЩ^

N

O)

5 10    20    30    40    .50    60    70    80    90    100 HO 120 130    140

Czas trwania deszczu

Fig. 108.

na rok, w jednem miejscu. Krzywa I—I daje stosowne wartości dla średnich miast, nalaje się do obliczenia kanałów i do kontroli obliczonych przekrojów w braku bezpośrednich obserwacyj opadu.

od-

Posługując się wartościami natężenia deszczu z krzywej I—I do obliczania przekrojów kanałowych, należy pamiętać, że największy pływ da z reguły deszcz tyle czasu trwający, ile wynosi czas przepływu w kanale od jego początku do końca. Liczymy więc kanały początkowe na ilość przepływu (<pf) 120 . . .^sek. ; kanał, w którym przepływ trwa 20 minut na ilość wody (cjt/) 80 . . . Z, sek. ; kanał z czasem przepływu 40-minutowym na odpływ f) 60 .. . Z/sek. itd.

Ten sposób liczenia daje dobre wyniki, jak długo stosunek przyrostu dorzecza do czasu spływu (od końca kolektora licząc) jest mniej więcej równomierny. Zadanie komplikuje się, jeżeli kolektor wiedzie najpierw przez wąskie, następnie przez szerokie dorzecze, lub co na 'jedno wychodzi, od słabo zabudowanego przedmieścia przez gęsto zabudowane śródmieście, lub wogóle przez dzielnice o różnem zabudowaniu, zatem i różnym spółczynniku spływu y. Wówczas przyrost dorzecza, rysowany w układzie у f i t (czas przepływu), będzie linją łamaną, a maximum odpływu nie należy oczekiwać dla T (całkowitego czasu przepływu) a mniejszego, wobec czego nie można z góry obrać odpowiedniego natężenia deszczu celem obliczenia przekroju kolektora.

‘) Pomianowski, Projekt kanalizacji Wielkiej Warszawy. „Przegląd gazowniczy“. 1926.

W tych przypadkach postępujemy następująco. Od końca kolektora poczynając, kreślimy na planie sytuacyjnym, na podstawie domniemanej chyżości wody w kanałach, linje równoczesnego spływu np. w odstępach czasu A t = 5 minut i obliczamy ograniczone temi linjami powierzchnie miarą (y>f). Z kilku powierzchni, co 5 minut odwadniających się do kolektora, jedna okaże się największą i tę wnosimy w układ jako rzędną dla odciętej t = 5 minut. Podobnie szukamy maksymalnej powierzchni między linjami równoczesnego spływu dla A t = 10 ... 15 ... 20 itd. minut, wnosząc każdorazowe maximum w układ. Łącząc maxima, otrzymujemy krzywą A—A (fig. 109), która skombinowana z krzywą natężenia'deszczu I—I, daje krzywą C—C, przedstawiającą maksymalny odpływ dla deszczów 5 . . ., 10 . . ., 15 itd. minutowych i absolutne maximum dla deszczu trwającego ttjj<T minut, odpowiadającego długości kolektora 1<L. Deszczem dającym maximum odpływu należy obciążyó kolektor w obrębie zakreskowanego dorzecza (fig. 110) a na pozostałe przyjąó taki"opad, jaki odpowiada czasowi przepływu na długości L—/.

ff ha

110 !/s

Cj

•&

o

40 l/s

-L-l-

//77/rri

Bi

' O, o o

'A

*-! minu\

-T-

Fig. 109.

Fig. 110.

15. Redukcja odpływu. A. Retencja sieci kanałowej. Sieć kanalizacyjna większych miast, płasko położonych, zmienia w znacznym stopniu stosunek dopływu do odpływu w jednostce czasu dzięki swej pojemności, sprawia, że odpływ z kolektora jest mniejszy, niż równoczesny dopływ do sieci tegoż, o różnicę odpowiadającą objętości zamagazynowanej wody.

W tych warunkach można zatem dymensjonować przekrój kolektora nie podług ilości dopływu, będącej funkcją opadu, a podług takiej, która zdoła wypełnić kolektor w czasie trwania deszczu¹).

Podług autorów włoskich²) czas (w sekundach) potrzebny do wypełnienia pustego kolektora wynosi:

(«)

gdzie M jest pojemnością (w m³) kolektora i jego odnóg (kanałów, połączeń domowych itd.), Q sprawnością kolektora przy zupełnem napełnieniu, £ sto-

') Bosłoński, Kanalizacja miasta Przemyśla, str. 41. Przemyśl 1917. a) Cipoletti, Fantoli, Soldati : Le acque di piena nelle rete delle fognature di Milano. Medjolan 1904.

³) Jeżeli z danego dorzecza spływa przy deszczu o znanej intensywności ilość wody eQ do sieci kanałowej, a badany przekrój, dorzecze odwadniający, może przy zupełnem napełnieniu odprowadzić tylko ilość mniejszą, Q wynoszącą (f: > 1), musi istnieć związek : sQdt = Qdt-\-dM, jeśli w czasie t znajduje się zamagazynowana w sieci ilość wody M.

Skąd dM=(fiQ — Q)dt. Ponieważ w myśl założenia jest: dQ — -Oj- d M, będzie : dQ = -Oj- (£ Q — 0 dt), czyli dł = do wypełnienia się pustego kolektora wyniesie teoretycznie :

dQ_ ₌ Ji

M dy

. . stałą, czyli

Więc czas potrzebny

rr V

T--Q

loge

,,    . °Q-Q

M    e

= — loge-, a w rzeczywistości, jak autorowie przez zbadanie przekrojów kanałowych

V    €- 1

rozmaitego typu stwierdzili, jest nieco różny, jak wyżej podano.

0,025

na hektar, a spółczynnik p. = 1 -|--

Wzór powyższy jest ważny w granicach napełnienia od $max do Q, t. zn. od wysokości napełnienia, przy której kanał uzyskuje największą sprawność do zupełnego wypełnienia i opiera się na założeniu, że

w każdym przekroju kanałowym stosunek

(sprawności do pojemności) można z dużem przybliżeniem przyjąć jako stały (ob. fig. 111). Dla rozmaitych e, stosunków między dopływem do sieci a odpływem z kolektora, podaje następująca tabelka wartości liczbowe czynników w' wzorze (a).

— 1,05

, zależny tylko od z.

У/Л 7

—//

a a,

/А

\ в,.

l/>

____lii.

M—

Fig. 111.

'\fP

sunkiem dopływu do odpływu : z

> 1, p natężeniem deszczu w ms

Tablica 7.

1,10

1,15

1,20

1,25

1,30

1,40

1,50

logeI=i

= 2,3026 log —-— =

E — 1

2,39789

2,03689

1,79176

1,60944

1,46634

1,25277

1,09861

i“ — ¹ H--

e

0,025

— 1,05

1,500

1,250

1,167

1,125

1,100

1,071

1,055

,u loge

3,597

2,646

2,091

1,811

1,613

1,342

1,159

10,00

20,00

1,75

2,00

2,50

3,00

4,00

loge —-— = 2,3026 log —-— =

E — l    e — 1

0,84731

0,69315

0,51083

0,40546

0,28769

0,10537

0,05130

0,025

£—1,05

1,036

1,026

1,017

1,012

1,008

1,0028

1,0005

/u loge

0,878

0,711

0,520

0,410

0,290

0,1057

0,0518

Jeżeli odpływ z kanału jest mniejszy od Q, od odpływu odpowiadającego wypełnieniu kanału i wynosi tylko q, natenczas czas potrzebny do wypełnienia kanału do wysokości, odpowiadającej odpływowi q, wyniesie :

t — — p.' loge

s-i

2,303^ p.'log    . . . .(/>)

£--7Г"

Dla następujących wartości - — podają autorowie wartość spółczynnika p.', У

uzyskanego z przeliczenia rozmaitych profilów.

0,02

0,04

0,06

0,08

2,6

1,95

1,68

1,56

T ablica 8.

0,10

0,15

0,2

0,3

0,4

0,6

0,6

0,7

0,8

0,9

1,45

1,36

1,27

1,11

1,02

0,97

0,94

0,91

0,89

0,87

Wzory pod (a) i (6) podane umożliwiają liczenie czasu napełnienia w poszczególnych okresach. Jeżeli np. chcemy poznać czas, potrzebny do wypełnienia kanału już w połowie wypełnionego, liczymy wzorem (a) całkowity czas, potrzebny do wypełnienia kanału, jaki ubiegł od chwili, gdy odpływ od zera podniósł się do Q, czyli T, wzorem (b) czas potrzebny do wypełnienia kanału w połowie ; różnica T — t₀.B wskaże czas, potrzebny do wypełnienia drugiej połowy kanału.

Przykłady. 1. Obliczenie czasów wypełniania się kolektora. Przy pewnym

deszczu spływa do kanału prowadzącego f ,023 m-'/sek. wód brudnych dalszych 1,006 m³/sek. wód deszczowych. Po jakim czasie wypełni się kanał do połowy, kiedy zupełnie, jeśli sprawność tegoż wynosi 0,890 m³/sek. a pojemność wraz z kanałami bocznemi 675 m³?

Podług podanego znakowania jest 3/=675, s Q = 1,006 -f- 0,023 = 1,029, Q — 0,890,

q _ 0,023 _ ~~ 0,890 _

zatem e —

1,029

0,025

—1745,    ^ = 1 +

= 1,156,    2,303

= 0,026, /u'= 2,40 (z tabelki).

Napełnienie pustego kanału wodą brudną nastąpi (podług wzoru b) po czasie: t₀ = 1745. . 2,40 (log dec. 1,156 — log dec. 1,13) = 1745 . 2,40 . 0,0098 = 41 sekund. Podług tegoż wzoru wypełni się kanał do połowy względnie do wysokości odpowiadającej przepływowi 0,5 Q = q po czasie ł₀.₅ = 1745.0,97 (log dec. 1,156 — log dec. 0,656) = 1745.0,97.0,246 = 416

sekund (skoro ju' dla stosunku — 0,5, wynosi 0,97). Kanał wypełni się zupełnie podług

0,»9o

« — 1,05

= 1,236,

wzoru (u) po czasie: T—1745 . 1,236 log dec. 7,41 = 1876 sekund. W rzeczywistości wyniesie czas potrzebny do uzyskania połowy sprawności: (₀.₅ — t₀ = 416 — 41 = 375 sekund ; do całkowitego wypełnienia T— f₀.₅ = 1876 — 41 = 1835 sekund. Dokładny rachunek, przeprowadzony przez autorów, wykazał zamiast tego 414 i 1818 sekund, zatem błędy nie wchodzące w rachubę.

2. O bliczenie kolektora. Kolektor założony w spadku 1:800, odwadniający 33,93 ha Powierzchni, dla której średnie y> = 0,284, liczony dla zasadniczego opadu 120 ('sek. na hektar bez dalszej redukcji, winien odprowadzić na końcu (,=275 mb. ilość wody 332 (/ sek. ; na dalszych 230 mb.=ll... 332 -j- 215 = 547 (/sek. ; na dalszych 275 mb. =(₃... 547 -f--)- 185 =732 (/sek. ; a na końcowych 320 mb.il,.. .732 -f- 424 = 1156 (/sek. Na tej podstawie o-

0,60

trzymałby kolektor na długości /, przekrój podwyższony jajowy

blicy 4.), na długości (s . . . przekrój

0,70

długości (, . . . przekrój

0,90

1,20

m (profil Nr. 7 z tarn, na długości (₃ . . . przekrój —m, a na

,55

m. Ozas przepływu, liczony w tych oddzielnych częściach

kolektora, wynosi : 4' 45” -f- 4' 10” + 4' 30" -f- 3' 45" = 17' 10". Kładąc czas przepływu (17') równy czasowi trwania deszczu i obierając odpowiednie temuż natężenie deszczu z krzywej I-I (fig. 108), otrzymujemy p = 85 (,sek. na hektar i maksymalny odpływ Q = tpfp = 33,93 . . 0,284 . 85 = 819 (/sek. na długości kolektora (,, wobec czego nie zachodzi potrzeba zwiększenia profilu na ostatnich 320 mb., gdyż na przeprowadzenie tej ilości wystarczy przekrój

0,80

poprzedni --m, o sprawności 450.1,98 = 891 (/sek. (ob. tablica 1. i profil Nr. 7 z tablicy 4.).

1,38

3. Jaki jednolity przekrój można zastosować na całej długości kolektora poprzednio opisanego z uwzględnieniem retencyi kanałowej?

Zadanie polega na wyszukaniu takiego profilu, w którym czas przepływu w kolektorze, równy czasowi trwania deszczu (o odpowiedniem natężeniu), okaże się conajmniej równy czasowi, potrzebnemu do zupełnego wypełnienia kolektora.

Przyjmując przekrój m, obliczamy jego pojemność, nie uwzględniając pojemności kanałów bocznych, M—f (przekroju) X 11C0 mb. =1,349 X 0,6² X 1100 = 534 m³ (ob. tablica4., prof. Nr. 7) i czas przepływu =—— = 1375" = 23' (t ==0,7 X 1,15 = 0,8 z tablicy 1. i 4.). Obierając odpowiednie czasowi tp natężenia deszczu p z krzywej I—I (fig. 17), "otrzymujemy p = 77 (/sek. na ha, oraz \pfp = s Q = 0,2837 X33,93X77 = 742 (/sek. Ponieważ sprawność kolek-

tora

^    przy spadku 1:800 wynosi 425 (/sek. (ob. tablice 1. i 4.), jest e =

742

725

= 1,74. Dla

nastąpi już po 18tu minutach,

tegoż e otrzymujemy z tablicy 7. (na stronie 1605) ... /4 loge —— = 0,88 i czas potrzebny

£—1

do wypełnienia się kolektora (tj. do uzyskania sprawności Q — 425 i/sek.) :

534

7’ = 0,88 X YÏÜ = 110°” = 18’ (wzór “h Ponieważ deszcz trwa 23 minut a napełnienie kanału

\1,03    )

jest obrany przekrój nieco za mały, wobec czego zastosujemy bezpośrednio większy na całej długości kolektora.

B. Metoda opóźnienia (w kanałach). Podług autorów niemieckich¹) płynie na początku deszczu o czasie trwania t(l, na końcu jakiegoś kanału

o długości Z, ilość wody burzowej równa 0. Po upływie czasu t\ = —

(v chyżością w kanale) dopłynie do dolnej części kanału także ta woda, która spłynęła do jego części początkowej i od tej chwili począwszy spływa kanałem maximum, utrzymujące się dopóty, dopóki po upływie czasu td dolna część kanału nie zaprzestanie przyczyniać się swą częścią wody. Po czasie

Il

•S'

'O ' 'O

fd

Ill

.0

^rrtlTlïïl?

IPV

к/ 0. к ©

©'

*1

czas

T~h⁺td

l©

IV

.© // c@

< /г_*/

,0

Fig. 112.

Fig. 113.

T=il-\-td ilość wody burzowej spadnie znowu do zera. Zakładając prostolinijny przybytek i ubytek wody w kanale w czasach od zera do względnie od t₍j do T, możnaby wezbranie wody w pojedynczym kanale przedstawić w postaci równoległoboku — przyjąwszy pewne td, obliczywszy Q i domniemane V — a to w

odniesieniu do prostokątnego układu (jak fig. 112).

Dla sieci kanałów otrzymuje się wykres opóźnienia przez odpowiednie umieszczenie pod sobą pojedynczych równoległoboków wezbrania, odpowiednio względem siebie przesuniętych. W szczególności powinny leżeć nad sobą (na tej samej rzędnej) wierzchołki tych równoległoboków, których kanały tworzą jedno złącze. Pozatem — rozpoczynając wykres od górnej części kolektora — należy wierzchołki tych równoległoboków przesuwać na lewo, których kanały leżą w trasie kolektora głównego, a to o czasy stosowne chy-

żościom przepływu t\ — —, t₃ = —, U——, V\    v₃    vs

hi

łg = — i tn = — (w po-

Vu

wyższej fig. 113).

Kreśląc dla punktu VI. krzywą sumowania (powierzchni zakreskowanych), otrzymujemy djagram przepływu w tym punkcie, oraz Qm,dK — Qs. <p, jako

Ł) Hecker, GesundheitsingenieurNr.23.1901. l) Vicari, Gesundheitsingenieur Nr. 34. 1909. Kayser, Teę]m. GomeindeblattNr. 6. i 7.1905. Staeding, Ges.-Ing. Nr. 16. 1909.

Heyd, Gesundheitsmgenieur Nr. 19. 1905 Hange, Zeitschrift des Ing.- u. Arch.-Vereines Nr. 6. i 7. 1908.

Hauff, Gesundh.-Ing. Nr. 24. 1919.

Breitung, Auswertung von Kegenbeobach-tungen etc. Lipsk 1912.

Müller, Größtabflußmengen in städtischen Kanalnetzen. Wiedeń, Lipsk 1915.

miarodajną do obliczenia przekroju 11-tego ilość wody, pod założeniem, że deszcz trwa t(l minut (ob. fig. 114).

Przyjmując czas trwania deszczu krótszy lub dłuższy od czasu, dla którego wykres wykonano, należy równoległoboki skrócić (obciąć z prawej strony) lub przedłużyć na prawo, wykreślić nową krzywą sumowania i odczytać nowe cp! wprost z stosunku (<?max)i : Qs- Natomiast należy, jeśli chodzi o cyfrowe ustalenie (Çmax)i. przeczytać odpowiadającą temuż rzędną w po-działce zmienionej, a to z uwagi na to, że ze zmianą trwania deszczu zmieniło się jego natężenie. Naprzykład : jeśli wykres pierwotny wykonano dla t(l — 10' i natężenia deszczu 100 ü/sek. z ha, a następnie zmieniono t(l na 20', to pod założeniem, że temuż odpowiada natężenie 80 I/sek. z ha, należy odczytane w podziałce rysunku (0max)i pomnożyć przez 0,8.

i.

Ü»

c*

II

\-Г f>

С*

Tr

il osę wcdu

iT

l*

or-

<r*

-r*-'

o

i.

--тф&Щ

SW

W-Q

max

S'

Qs

I*

T~fl⁺td

Fig. 114.

__t.

: 1. w sto-

Wada tej metody jest dowolność założeń w sowaniu przez aatorów jedynie krótkotrwałych opadów 2. w przypuszczeniu, że po upływie czasu tt — — dopłynie ilość wody, tej z początku kanału.

Pierwsze traci na realnej wartości. wobec tego, że obierając czas trwania deszczu równy przypuszczalnemu czasowi przepływu, otrzymujemy tern samem maximum dopływu bez opóźnienia ; drugie może być prawdziwe tylko w tym przypadku, jeżeli kanały przed nastaniem opadu burzowego są już zupełnie wypełnione, np. cofką wezbranej rzeki. Jeżeliby bowiem kanały miały być próżne lub tylko częściowo wypełnione z deszczu długotrwałego, który ich przecież wypełnić nie może, to uwzględniając to prawo, że sprawność kanału zależy od wysokości napełnienia, a ta od jego pojemności, nie nastąpi normalny przepływ, założeniu odpowiadający, dopóty, dopóki kanał się nie wypełni. A gdy wypełnienie się sieci kanałów opóźnia odpływ (wylotem), okaże się najczęściej, że krótkotrwały deszcz nie może wypełnić sieci kanałów a zatem doprowadzić do realizacji założenia wogóle.

Wobec tego można zalecić stosowanie tej metody jedynie w przypadkach specjalnych, np. w sieci, gdzie istnieje dużo przelewów burzowych, gdzie zatem dorzecza (dla wody burzowej) są małe i przyjęcie krótkotrwałego opadu

o dużem natężeniu jest usprawiedliwione, wobec prawdopodobieństwa wypełnienia kanałów. (Np. w Tarnowie, gdzie według projektu ma istnieć 10 przelewów burzowych na 529 ha kanalizowanej powierzchni.)

o zba-

W rozległej sieci można stosować metodę opóźnienia, gdy chodzi danie jej funkcjonowania przy najczęściej powtarzającym się deszczu z grupy deszczów nawalnych, jeśli czas jego trwania jest mniejszy od czasu przepływu w głównym kolektorze.

16. Sposoby liczenia sieci kanalizacyjnej. Najprostszą i najszybciej do celu wiodącą jest stara metoda angielska¹) liczenia i redukowania odpływu w miarę wzrostu dorzecza, zmodyfikowana przez Szwajcara BiirkJi-Zieglera²), używana obecnie w postaci:

Q = -p

. . J/sek.,

Vf

gdzie <1 spółczynnikiem spływu, / powierzchnią dorzecza w hektarach, p na-

tężeniem deszczu w I/sek. na hektar, a

(f jest spółczynnikiem reduk-

cyjnym o zmiennem n, zależnem od topograficznego charakteru dorzecza. Jakkolwiek metoda powyższa nie ma uzasadnienia liczenia odpływu w sieci kanałowej — ścisłą jest tylko dla odpływu powierzchniowego — to jednak daje w praktyce wyniki ządowalniające.

I. W tej formie nadaje się wzór powyższy do definitywnego obliczenia sieci kanałowej, jeżeli istnieją jakiekolwiek dane, uzasadniające przyjęcie wielkości opadu p (z odczytów ombrometrycznych) i kształtu funkcji cp (z pomiarów odpływu) — lub też do aproksymatywnego, pierwszego przeliczenia sieci w braku jakichkolwiek danych miejscowych.

We Lwowie były do dyspozycji następujące dane³) : Pomiar wezbranej Pełtwi wykazał maks. ilość odpływu 90,750 m³/sek. z obszaru 2224,2 ha, dla którego obliczono średni spółczynnik spływu : 2 (y/) : 2 (/) = 0,4825, a obserwacje maks. deszczu wykazały 102 mm opadu na obszar ca. 1,5 ha. Przeciętne natężenie godzinne deszczu wynosiło zatem:

90,760 . 3B00

2224,2 . 0,4825 . 10,000

obszaru, zgodnie z wzorem : i —

= 30,42 mm. Zakładając kształt funkcji opadu w zależności od W

, otrzymujemy dwa równania: 30,42 = -

У 2224,2

tm„x

oraz 102 = —--, stąd n = 6,04    6, oraz ¹ max = Ю8 mm, czyli spółczynnik redukcyjny

rp = —--. Wobec tego wynosił opad na 4 ha — 240.4... Цsek., na 65 ha - 150.65.. .1/sek. itd.

Dla projektu kanalizacji Wielkiej Warszawy określono1¹) kształt funkcji cp z pomiarów opadu w dorzeczu i odpływu w istniejącej sieci, a mianowicie:

Q~V/

545

... I/sek. do granicy 70 hektarów, 213    1

a dla większych zlewni Q — y’f--... I/sek.

P

0¹9

Vf+i 0

0,9

II. Nie dysponując żadnemi danemi — co się najczęściej zdarza — przyjmujemy zap wartość opadu przeciętnego w dorzeczu (np. 133 I/sek. na hektar)

i obieramy spółczynnik redukcyjny cp = —^—, słaby (n — 8), intensywny

V/

in — 4), lub pośredni (n = 6), w zależności od wielkości obszaru kanalizo-wanego, jego kształtu i spadków, tj. zdolności retencyjnej sieci. Stosujemy n — 8 przy znaczniejszych spadkach i dorzeczach, zbliżonych formą do koła,

n — 4 przy małych spadkach i wydłużonych dorzeczach, n— 6 dla pośredniego charakteru dorzecza. W skrajnym przypadku, jeżeli dorzecze jest duże, posiada formę wydłużoną i małe spadki (dużą zdolność retencyjną), stosujemy n — 4, jak w Warszawie. Przeliczywszy na podstawie tak obranego wzoru całą sieć kanalizacyjną i przekonawszy się, że norma odpływu nie odbiega zanadto od przeciętnej (ust. 13.), należy obliczenia głównych kanałów skontrolować. Do tego celu najlepiej posłużyć się warunkiem, by dla każdego kolektora :

7”),

t. zn., by czas przepływu w kolektorze był równy czasowi trwania deszczu (o odpowiedniem natężeniu z krzywej I—l, fig. 17), był równy lub nieco mniejszy od czasu potrzebnego do wypełnienia kolektora (ust. 15.).

To ostatnie obliczenie, usuwające do pewnego stopnia lokalne błędy, wynikłe z stosowania jednego wzoru do różnych topograficznie dorzeczy kanałowych, daje prócz tego podstawę do normalizowania przekrojów kanałowych, stosowania jednolitych na większych długościach, przez zamianę zwiększających się kolejno profilów na pośredni, równowartościowy. Obliczenie przeprowadza się w sposób, w przykładzie 2-gim i 3-cim, w ustępie 15., podany.

Nie należy liczyć na retencję, gdzie jej niema i w tym przypadku ograniczyć się w liczeniu do pierwszego warunku: tp = łj, dającego maximum odpływu.

Przykład. Obszar kolektora, uchodzącego do Wiara pod Przemyślem, mierzy 257,71 ha. Z tego jest obszaru kat. II. (ip = 0,6) . . . 9,69 ha, obszaru kat. III. (xp= 0,3) . . . 248,02 ha. Teren jest płaski, a forma dorzecza wydłużona. Długość kolektora od jego początku do krańców dorzecza mierzy 2876 mb. Czas przepływu w tej przestrzeni obliczono na 33 minut.

Takiemu czasowi przepływu odpowiada —• przy równym czasie trwania — deszcz o natężeniu 66 //sek. z ha (z krzywej I—7, fig. 10)? dający z obszaru kategorji II. . . 66.0,6 = 39,6 lisek., a z obszaru kat. III. ... 66 . 0,3 = 19,8 IIsek. odpływu z 1 hektara. Wobec tego wyniesie całkowity odpływ burzowy z obszaru kolektora . . . 9,69.39,6    248.19,8 = 5294 //sek.

Uwzględniając dużą zasobność kanałów w dorzeczu, liczymy na retencję sieci i kolektora i przeprowadzamy dalsze obliczenia pod założeniem, że profil dzwoniasty 150/17U cm, (fig. 99, tabl. 4.) o sprawności 2650 lisek, przy spadku 1 :800, okaże się wystarczający.

Obliczona dlatego przyjęcia pojemność kanałów w dorzeczu kolektora wynosi 8830 m³, gdy г (/ = 52941/sek., Ç = 2650, jest £ = 2'00. Czas wypełnienia kolektora (ust. 15., tablica 7.) . -

= ~-,ttloge-—^j- =    . 0,711 = 2369"    40 minut, jest większy od czasu trwania.

deszczu, względnie przepływu kolektorem (33 minut), wobec czego obrany przekrój jest wystarczaj ący.

W celu uzyskania wzoru ogólnego przyjmujemy opad zasadniczy na hektar 133 I/sek. i obliczamy:

średni spółczynnik spływu dla dorzecza . . .    = .

9,69 . 0,6 4- 248.0,3

258

= 0,3109,

średni odpływ z 1 hektara............... 133 . 0,3109 = 41,35 //sek.,

sumaryczny odpływ z dorzecza............ 41,35 . 258 = 10 668//sek.,

odpływ z uwzględnieniem nierównej gęstości deszczu .... 5294 //sek. (jak wyżej),

5294

spółczynnik redukcyjny gęstości deszczu . . .

10668

= 0,495,

maksymalny odpływ kolektorem z tegoż dorzecza . . . 2650 //sek.,

2650

spółczynnik redukcyjny gęstości deszczu i retencji . . .

log 258

zatem :

1/258

= 0,2484, ll-

10 668 2,41162

= 0,2484,

log

( 0,2484 )

0,60206

CO 4.

Stąd ostatecznie :

Q = 4>fP-~- = V/¹³³ -J7T,

Ml

у/

czyli średnio dla dorzecza : Q = 41,35 -j

//sek. (/ w hektarach).

L) Bosłoński, Projekt kanalizacji miasta Przemyśla. Przemyśl 1917.

Q = 0,2 —

Uwaga. — Nie zaleca sie, do obliczenia przekrojów kanałowych wzoru Kresnika, cytowanego w kalendarzach niemieckich (Oest. Ing.- u. Arch.- Kalender) w postaci :

A.. .m³/sek.,

30

0,6 + У A

gdzie A dorzeczem w im², albowiem wzór ten daje do 100 hektarów dorzecza wartości odpływu jednostkowego za duże.

Kolektor 2ß0/yj₀

Burzowiec 2,40^2^

t? г

£ -

1<г>'

¹

Wollheim, The sewerage Engineers note-book. London 1896.

²)    Buerkli-Ziegler, Größte Abflußmengen bei städtischen Abzugskanälen. Zürich 1880.

³)    Pomianowski, Projekt kanalizacji miasta Lwowa. Czasop. Techniczne. Lwów 1911. Pomianowski, Projekt kanalizacji Wielkiej Warszawy. Przegląd gazowniczy i wodociągowy. Kraków 1926.

KĄ40-H

=S*f=S

кап3 ^ОдвО

•“-w

w 204,40

£SN$*

-У

,\

Ш^оЧу^Ш

1г»

$

o-

\\\

burzowiec

гч

jaw-SZź;,

I-*-

-—^-— 42,40-

Przekrój przez komorę

burzowa

zamknięcie

powodziowe

CNJ

b/\

s4.

Fig.115. Przelew burzowy Nr. II. w kolektorze krakowskim.

IV. Szczególne urządzenia kanalizacyjne.

17. Przelewy burzowe, służące do odciążenia sieci kanalizacyjnej od nadmiaru wody deszczowej, buduje się zazwyczaj na złączu dwóch i więcej kanałów celem zmniejszenia dalszego profilu kanałowego. Jeżeli zwierciadło wody w kanale głównym leży tak wysoko, że przelew do rzeki jest możliwy, odciążenie następuje w samym kanale głównym, tj. po połączeniu się kanału bocznego z głównym (ob. fig. 115); jeżeli natomiast przelew z kolektora głównego do rzeki nie jest możliwy, bo zwierciadło wody w kolektorze leży za nisko względem rzeki, odciążenie następuje przed połączeniem się kanału bocznego z kolektorem (zatem w kanale bocznym) a kanał burzowy do rzeki prowadzi się albo górą, ponad kolektorem głównym (ob. fig. 116), albo dołem pod kolektorem (ob. fig. 117).

Korona przewala powinna leżeć w takiej wysokości nad dnem kanału, aby przelew do rzeki nie nastąpił przedtem, zanim rozcieńczenie nie osiągnie zamierzonego stopnia. Wysokość ta należy liczyc z odpowiedniego częściowego wypełnienia kanału (tablice 1—4).

Jeżeli dopływ do kanału wynosi Ç, a nq jest objętością, zamierzonemu rozcieńczeniu odpowiadającą, należy do rzeki ponad koroną przewału. odprowadzić ilość Q— nq = Qp. Przelewy burzowe należy liczyc, jak jazy,

wzorami :

lub

Q = 0,5 bh~\4gh (gdzie Ъ długością przewału)

Qp = Ъ \bgh(^ °>8 h + °’6 rt)>

iw

.Pr°SS.,

burzowiec--—*.

20,

ШМогЩщЪ

■/Ж

ЬиггоЗ

zależnie od tego, czy zwierciadło wody w rzece, wznie-

___    sione o wysokość odpowia-

—    dającą spadkowi    kanału bu

rzowego, leży poniżej korony przewału, czy    też zatapia

koronę na wysokość    a. W tym

ostatnim przypadku należy przewidzieć w kanale burzowym zasuwę, względnie zastawkę na przewalę, którą otwiera się w czasie silniejszych opadów burzowych, gdy zwierciadło wody w kanale podniesie się ponad zwierciadło wody w rzece.

18. Syfony, służące do

przeprowadzenia wód kanalizacyjnych pod kanałami (w przypadku krzyżowania się kanałów) i pod rzekami, buduje się albo w linji ciągłej, z wlotem i wylotem założonym po-\\Д    wyżej największego zagłębienia

syfonu (ob. fig. 118), albo jako kociołkowe, tj. z pionowemi szybami u wlotu i wylotu, połączonemi Fig. 116. Burzowiec kanału a—a przechodzi ponad    przewodem, tak by szyb wylotowy

kolektorem, wody brudne z kanału a—a spływają do kolektora.

Łomx

ад

S3

(głowica wylotowa) był najniższym punktem w syfonie (fig. 119).

Typ kociołkowy łatwo oczyścić przez wybranie namułu z głowicy dolnej, która dla tego celu otrzymuje zagłębienie (namulnik).

Chyżość w lewarze — celem zapobieżenia osadom — nie powinna być mniejsza od 0,6 — 0,7 »г/sek. (ob. ust. 9.), a ponieważ tę należy przystosować do zmiennych stanów wody w kanale, zakłada się zwykle conajmniej dwa przewody, jeden dla wód brudnych, drugi dla rozcieńczonych, albo i więcej przewodów, rozmieszczonych nad sobą, co umożliwia kolejne wypełnianie się przewodów z wzrostem objętości przepływu (ob. fig. 119 V). Liczyć należy syfony wzorem Weissbacha, podług którego strata spadku (h) bez uwzględnienia chyżości napływającej i odpływającej wody wynosi na długości syfonu równej l:

k==JJ ⁽¹ + ?o + ^0-

i przyjmować: = 0,51, £ = 0,0144

0,01

V = —— w m.

Dla przekrojów

p    1    p

kołowych jest = —, dla przekrojów prostokątnych -jy

а-\-Ъ

2 ab '

%3.

kolekt or

kolektor

ШШШ

•a)

Wista -►

t-l

KM'

m

Ifili

I * МИ

ЩШЯЩк

Ш1 i..

о-

Szyb zasuwowy

¹ [ччч\\Ч\\'У'."

li

il

Fig. 117. Przelew burzowy Nr. Y. w kolektorze krakowskim. Burzowiec kanału miejskiego przechodzi pod kolektorem.

TTnfet

-zoo

0.40

-a. 4=1-

KANAL GŁÓWNY___ IM—- ^

/——

'-Щ

KANAL BURZgWrWm

Û50

EŁ

KANAL

УУХ/У/у

2,80

GŁÓWNY

C™

W/S/7Z

U-

2,60

I--2,60

"Î ■гаго

■4/0

-4

Fig. 118. Syfon’kanału V-tego na Pradze i Warszawie.

147

■■

> ; \ ЧУ'

ofsoż*'

\N

Fig. 119«. Syfon pod korytem rzeki Wilgi w Krakowie.

V. Profile normalne.

19. Rury kamionkowe okrągłe, rękawowe, wyrabia się fabrycznie w dymensjach od 50 do 1000 mm, jajowe o przekrojach 200/300, 250/375, 300/450, 350/525, 400/600 i 500/750 mm. Wagę rur okrągłych (1 m b.) podaje następna tabelka 9.

136.60

yy

a'    -i

О.Х.У.Х/Л//,,ł.i. ÜX.

li

dwie rury у \20 Olą wód burzowych    wy?

■    132JO о у ' ■

Kanał spławnу [koryto

Fig. 119 b. Górna głowica syfonu; a komora wód brudnych, h — komora wód burzowych.

Załor-Kraków rz Wilgi]

» ip w i99 40

LJjq-]JJüJUUU_XJ^XCT

5Ф14-

2Chyjn5f-!4

ЖЖ- I5f10

1,20

УУ

—4,20

ii U

Fig. 119 c. Przewody syfonowe.

0.70x125

1,30x2,10

1,40x1,75

■f

0,60x1,10

kolektor

1/' Л

Fig.120.

Tablica 9.

Średnica rury w mm Grubość ścianki mm Ciężar 1 mb.

Ю OJ co

!>■    TH

O GO O

kO T—<

100 125

150

175

O <M <M

O 00

CM TH

21

28

и ^ CM co

С (M N

O co

225 250 300 350 23 23 28 28 42 49 64 80

400

o o co a*

450 500 600 33 33 35 114 129 170

20.    Kanały murowane (typ warszawski), budowane z cegły na zaprawie cementowej 1 : 3, w jeden, dwa lub trzy pierścienie, o grubości 12 cm, przedstawia poniższa figura 120 (niektóre typy).

21.    Kury betonowe, wyrabiane fabrycznie w formach, o długości 1 m, łączone na rękaw koniczny, posiadają następujące wymiary i wagę.

yvlL ³⁰°<    .a

V/,

r .— tv.

h ~b.

■*!

Fig. 121 a i 121 b. F₀ --■= powierzchnia przekroju w świetle. F = całkowita powierzchnia przekroju. F g = powierzchnia przekroju ścianki, p — obwód zwilżony. д — ciężar lmb. rury.

Tablica 10.

Kury betonowe okrągłe.

C 's

Cs

«а

СЛОЧ О О СЛ

22

22

70

23 23 25 25

90

126

175

29

29

145

200

32

32

165

225

35

35

190

250

38

38

205

300

43

43

350

48    48

400

52

52

450

56

56

500

59

59

600

65v    75

iO lO o to o o •4* CO (M ‘O o o

(Я (M CO CO lO

800

78

90

540

1000

88    105

622

0,0044

0,0079

0,0177

0,0241

0,0314

0,0398

0,0491

0,0707

0,0962

0,1257

0,1590

0,1964

0,2827

0,5027

0,7854

0,0071

0,0096

0,0151

0,0203

0,0256

0,0318

0,0387

0,0514

0,0672

0,0824

0,0995

0,1172

0,1579

0,2425

0,3521

17

22

35

47

58

72

86

120

150

185

231

266

375

582

805

Tablica 11.

Rury betonowe jajowe.

Profil

mm

1 ~

IT

*1° "s

a- 5

230/300 138 250/375 170 300/450 230 350/525 260 400/600 308 500/750 356 600/900 / 390 700/1050 550 800/1200 610 1000/1500 771

50

75

100

125

150

175

200

250

75 95 140 90 103 150 100 120 185

45

55

59

60

70

85

105

<М -Н »О

НИИ

48°

45°

48°

45°

30°

30°

30°

o' сГ т-Г т-Г ^ т-Г <n ©o' со со

130

156

212

275

395

608

798

1036

1398

S'

\ Älf

22. Spody kanałowe (kamionkowe), słu-ч „ żące do ubezpieczenia dna kanałów przeciw ścieraniu przez toczony piasek i nadgryzaniu f kwasami, składają się w większych profilach lÿ.    z rynienki kamionkowej i dwóch płyt bo-

*    cznych (ob. fig. 122); w mniejszych profilach

Fig. 122.

kanałowych od 400/600 mm do 900/1356 mm stosuje się tylko rynienkę. Płyty wyrabia się w długościach 500 mm, posiadają 200 mm wysokości i 25 mm grubości. Rynienki wyrabia się w długościach 750 mm, inne wymiary i ciężar na 1 m b. podaje następująca tabelka.

Tablica 12.

Profil

mm

mm:

/...тг d mm na 1 ?nb. mm

Ciężar na 1 mb.

ОСЛСЛОООСЯО

Ci »О и cc со

О (М ^ T-< т-< ▼Н    т—(    т““*

о

o' o' o' o' сГ

28. Kanały betonowe, ubijane w dołach budowlanych z mieszaniny 1:8 do 1:6, otrzymują następujące wymiary (ob. tabl. 13) :

^т=са1а powierzchnia przekroju, ^. — powierzchnia przekroju ścianki, F₀ — powierzchnia przekroju w świetle, W — wyprawa, p — obwód zwilżony. 150

Tablica 13.

Fig.123.

•Л

>-

Profil

cm

Cr-

cm

cm

m²

ni¹

от²

70

105

70

26

70

1,2302

0,5628

0,6674

2,015 2,775

80

120

80

29

80

1,5456

0,7351

0,8105

2,362 3,172

90

135

100

150

110

105

120

180

90

100

110

120

Ci    o

rH    CN

32

35

38

41

90

100

110

120

1,8973

2,2852

2,7093

3,1697

0,9303

1,1485

1,3897

1,6539

0,9670

1,1367

1,3196

1,5158

2,818 3,568

3,185 3,965

3,631 4,361

3,9?8 4,758

24. Cegły klinkierowe normalne o wymiarach: 250 X126X65 i 290 X НО X 65 mm, lub klinowe, służą do wykładki kinety w profilach większych rozmiarów (ob. fig. 117). Ciężar cegły normalnej 4 i 5 kg. Cegły układa się rębem w kierunku kanału.

LITERATURA.

Lindley W.: Projekt kanalizacyi i wodociągu w mieście Warszawie. 1879.

Lindley H. W. : Projekt uzdrowotnienia przedmieścia Pragi. Podał E. Sokal. Przegląd Techniczny r. 1903.

Gomóliński, Szenfeld, Wendrowski: Kanalizacja miasta Warszawy podług projektu H. W. Lindleya. Warszawa 1911.

Polak: Wykład hygieny miast. Warszawa 1908.

Giedroyć: Z dziejów hygieny w dawnej Polsce. Wodociągi i kanały miejskie. Warszawa 1910.

Rosłoński : Miejskie budownictwo zdrowotne w Polsce w XVI. wieku. Wykład inauguracyjny na Yl-tym Zjeździe Techników Polskich w Krakowie r. 1912. Pamiętnik Zjazdu. Kraków 1914—1917.

Pomianowski: Kanalizacja miasta. Lwów 1918.

Bechmann: Distributions d’eau et assainissement. Paryż 1899.

Im b eaux: L'assainissement des villes. Paryż 1902.

Prescott Fol well: Sewerage. New York i London 1900.

Martin: The sewage problem. London i New York 1905.

F ru eh 1 ing-Bub end e y : Die Entwässerung der Städte. Lipsk 1903.

Buesing: Die Städtereinigung. Stuttgart 1901.

Wodociągi miejskie.

N apisał

inż. dr. Otto Nadolski,

profesor politechniki, Lwów.

Woda, powietrze i stan gruntu, na którym rozwijają się osiedla, należą pod względem zdrowotnym do najważniejszych czynników życia ludzkiego. Zagęszczenie ludności na małej powierzchni miast powoduje wzrost ilości wód zużytych, odchodów i odpadków gospodarstwa domowego, oraz prze-

mysłu, które gromadzone na miejscu, zatruwają powietrze, grunt i znajdującą się w nim wrodę (pierwotnie zdrową i dobrą) produktami gniluemi, stwarzając podłoże do rozwoju drobnoustrojów i bakteryj chorobotwórczych.

Sanację tych stosunków stworzyć można dostarczeniem dobrej wody z okolic niezakażonych, zatem przy pomocy wodociągu, przy równoczesnem jak najszybszem i nieszkodliwem odprowadzeniu poza obszar zamieszkały wód zużytych i fabrycznych (kanalizacja), oraz odpadków gospodarst (usuwanie śmiecia). Tylko terni urządzeniami asanizacyjnemi można ochronić mieszkańców przed wielu chorobami epidemicznemi i uzdrowić warunki higjeniczne miejscowości.

Społeczne znaczenie tych urządzeń techniczno-sanitarnych leży przede-wszystkiem w wrydatnem zmniejszeniu ilości zgonów. Wprowadzenie wodociągu we Lwowie zmniejszyło w pierwszem dziesięcioleciu (1901 —1910) śmiertelność z 33 na 22 wypadki na 1000 mieszkańców rocznie. W Warszawie w ciągu 30-lecia, w następstwie zbudowania wodociągu i kanalizacji, spadła śmiertelność z 33 do 14 osób, zatem o 19 na 1000 mieszkańców rocznie. W r. 1910, przy 781 000 mieszkańcach — ocalono tam, w następstwie sanacji stosunków zdrowotnych, 781.19= 14839 osobom życie, nie wliczając uniknięcia strat materjainych, cierpień i nędzy, które towarzysza każdej niemal chorobie.

I. — Przed przystąpieniem do opracowania projektu wodociągu, musimy rozpatrzyć i ustalić :

A.    Warunki dobrej i zdrowej wody.

B.    Rozmiary wodociągu.

względem fizycznym, woda zdrowa i dobra do picia, potrzeb domowych i gospodarczych — powinna być bezbarwna, bezwonna, przezroczysta, mieć stałą temperaturę (7—10° C) i orzeźwiający smak (pewną zawartość (C0₂).

C. Warunki lokalne, które wodociąg powinien spełniać w obrębie miasta.

A. JAKOŚĆ WODY oceniamy ze stanowiska własności: a) fizycznych,

b) chemicznych i c) bakterjoiogicznych.

a) Pod

b) Pod względem chemicznym, dobra woda nie może posiadać amonjaku (NH₃) lub soli amonowych, oraz jonów kwasu azotowego (HN0₂) zupełnie, a conajwyżej może zawierać je w ledwo dostrzegalnych śladach. Obecność tych związków nasuwa podejrzenie na styczność wody z procesami gnicia. Wyjątek — wody z bardzo głębokich studni, w których występuje czasem amonjak nieznanego bliżej pochodzenia.

Z innych, częstych w wodzie związków, nie powinna dobra woda zawierać w 1 l (== 1 000 000 mg) więcej niż :

1. ) 500 mg ciał stałych mineralnych i organicznych, pozostających po odparowaniu,

2. ) 180—200 mg tlenków wapnia (CaO) i magnezu (MgO),

3. ) 20—30 mg chloru, względnie 50 mg soli kuchennej (NaCl),

4. ) 80—100 mg bezwodnika siarkowego (S0₃),

5. ) 5—\ro mg bezwodnika kwasu azotowego (HN0₃),

6. ) 0,2—0,3 mg żelaza (Fe) w solach, przeliczonych na żelazo metaliczne,

7. ) ciał organicznych najwyżej tyle, aby do utlenienia ich wystarczyło 8—12 mg nadmanganiamu potasu (KMn0₄) = w działaniu 2—3 mg tlenu (0₂). Po wyrzażeniu ciała organiczne znikają w następstwie spalenia się. —

Cyfry powyższe służyć mogą tylko do orjentacji. Nawet przy przekroczeniu zawartości pewnych składników, a przy braku innych, można zakwalifikować daną wodą jako dobrą. Nadmiar niektórych składników można łatwo usunąć (np. żelaza, siarkowodoru).

Ilościowa zawartość składników chemicznych decyduje (obok temperatury) o smaku wody. Przeważnie wody pitne reagują, słabo alkalicznie (ze względu na zawartość węglanów wapnia i magnezu); zawartość wolnego C0₂, kwasów humusowych i mineralnych — nadaje wodzie reakcji kwaśnej.

Ze względu na użytek wody do celów domowych, a jeszcze bardziej przemysłowych, ważną jest t. zw. twardość wody, tj. zawartość głównie związków wapnia i magnezu. Twardość oznaczamy w stopniach niemieckich, francuskich i angielskich. 1 stopień twardości niem. oznacza zawartość 10 mg tlenków wapnia (CaO), lub 14 mg tlenków magnezu (MgO) w 1 l wody. Znając ilość tych związków w danej wodzie, obliczamy jej twardość z wzoru : T—0,1#-j-0,14 ;/, w którym pod x rozumiemy ilość tlenków wapnia, pod у — tlenków magnezu.

1 stopień franc, twardości reprezentuje zawartość 1 mg węglanu wapnia (CaCOg), wględnie 1,19 mg węglanu magnezu (MgC0₃) w 1 i wody; 1 stopień ang. twardości — reprezentuje zawartość 1 mg CaC0₃ lub 1,19 mg MgC03 w 0,7 l (= 700 000 >«</) wody.

Po przeliczeniu: 1° niem. = 1,79° franc. = 1,25° ang.,

1° franc. = 0,56° niem. = 0,70° ang.,

1° ang. = 0,80° niem. = 1,43° franc.

Aby woda wodociągowa mogła służyć równie dobrze do wszystkich celów domowych, gospodarczych i przemysłowych —- powinna być średnio twarda, w granicach pomiędzy 7 a 20° niem. Unikać twardszej niż 30° niem. Wody rzeczne, z jezior i zbiorników (przegród dolin) bywają miękkie (1—5—10° niem.), wody źródlane i gruntowe — twardsze (5—30° niem.), zależnie od jakości pokładów, przez które przepływają. Wody ze skał nierozpuszczalnych (granitów, gnejsów) — są miękkie, ze skał miękkich, łatwo rozpuszczalnych (wapieni, piaskowców o lepiszczu wapiennem) — twarde.

Z twardości ogólnej strąca się po przegotowaniu t. zw. twardość przejściowa, polegająca na zawartości węglanów wapnia i magnezu, tworzących osad, zwany kamieniem kotłowym. Inne związki wapnia i magnezu (chlorki, siarczany, azotany i krzemiany) nie dają się usuwać z wody przez przegotowanie; te udzielają wodzie t. zw. twardości stałej.

Woda w Tarnowie: . . 19,7 <° niem.

. . 3,37°    „

. . 16,40°    „

. . b. dużo

w Toruniu : 5,11° niem. 4,84°    „

0,77°    „

b. mało.

Np. twardość ogólna ....

„ stała ....

„ przejściowa . czyli osadu (kamienia kotl.)

Przemysł wymaga zasadniczo wody miękkiej. Do kotłów parowych poniżej 5° niem. ; szczególniej szkodliwą jest obecność w wodzie takiej siarczanu wapnia (gipsu) i chlorków magnezu.

Zawartość trujących soli ołowiu (ponad 0,35 mg w l) wyklucza wodę od picia itd. Woda, zawierająca wolny C0₂ (zwykle woda miękka), rozkłada rury ołowiane (chętnie używane w instalacjach domowych), nasycając się trującemi solami ołowiowemi. W takich warunkach wykluczyć należy rury ołowiane z wszelkich instalacyj domowych.

Z ciał gazowych znajduje się w wodzie powietrze, tlen, bezwodnik kwasu węglowego (C0₂) i siarkowodór (H₂S). Zawartość powietrza jest obojętna; wymaga urządzeń do odwietrzania rurociągów na załomach szczytowych, zwłaszcza lewarów. — Tlen powoduje rdzewienie rur żelaznych, silniejsze przy rurach kutych, niż lanych (ochrona—asfaltowanie lub terowanie). Wolny (zatem w nadmiarze ponad zawartość węglanów) C0₂ działa rozkładająco na żelazo, cynk, miedź i ołów, oraz na zaprawę cementową; niszczy zatem rurociągi i ściany zbiorników itd. W obecności tlenu, powoduje C0₂ także i rdzewienie. Siarkowodór, występujący zwykle z związkami żelaza, usuwa się łatwo przez przewietrzanie w odżeleziaczach ; o ile pochodzi z rozkładu soli, zawierających siarkę (z gipsu lub siarczków żelaza), jest nieszkodliwy ; może jednak pochodzić także z rozkładu ciał organicznych i wód fabrycznych.

c) Pod względem bakterjologicznym zdrowa woda nie powinna zawierać żadnych drobnoustrojów ani bakteryj chorobotwórczych (przede-wszystkiem cholery, tyfusu brzusznego i czerwonki, rozszerzających się głównie za pośrednictwem wody), oraz nie więcej niż 100 bakteryj obojętnych w 1 cms wody. Ponieważ groźne dla człowieka bakterje chorobotwórcze, znajdujące się w wodzie, mogą się do niej dostać tylko z odchodami ludz-kiemi, zatem jako kryterjum przy badaniu wody pod tym względem przyjęto obecność bakterji coli commune, żyjącej w jelitach człowieka i zwierząt. Metodą Eijkmanna można w ciągu 24 godzin zbadać, czy w danej wodzie znajdują się bakterje coli ; obecność ich wskazuje na zakażenie wody odchodami ludzkiemi; a ponieważ tą samą drogą może nastąpić zakażenie bakterjami chorobotwórczemi, zatem stwierdzenie w wodzie bacterium coli, wyklucza taką wodę od używania jej do celów domowych. Pod tym względem podejrzane są wody powierzchniowe, oraz pochodzące z płytkich, źle izolowanych studzien i źródeł. Dlatego ważnem jest zbadanie także i otoczenia, skąd woda pochodzi, gdyż często nieznaczne roboty zabezpieczające mogą usunąć przyczyny zanieczyszczania wody. Przepuszczalność gruntu dla bakteryj jest w zasadzie mała ; warstwa 1 m drobnego piasku (nie mówiąc o glinie i innych pokładach) jest już dostateczną przeszkodą, która bakterje do wody nie przepuszcza.

Badania jakościowe wody należy przeprowadzić kilka razy, zwłaszcza przy różnych stanach i warunkach. Dopiero porównaide kilku różnych wyników z ich przyczynami i otoczeniem, może dać celową ocenę wartości badanej wody.

Ze względu na jakość, do zasilania wodociągów miejskich nadają się najlepiej wody podziemne (gruntowe, źródlane), dobrze przykryte i zabezpieczone od zetknięcia się z wodami powierzchniowemi. Wody powierzchniowe (z rzek, zbiorników i jezior), ze względu na łatwość zakażenia, zmącenia i znaczne zmiany temperatury — należy postawić na dalszym planie. Do celów przemysłowych, ze -względu na pożądaną niską twardość, nadają się w zasadzie lepiej wody powierzchniowe, niż podziemne.

W szczególności pamiętać należy o następujących zasadniczych zaletach i wadach wód dla celów ujęcia wodociągowego :

a)    Wody gruntowe wymagają trudniejszych i rozległych studjów, oraz obszarów ochronnych; korzystna stała temperatura, brak zanieczyszczeń mechanicznych i bakteryj ; natomiast częste zanieczyszczenia chemiczne solami żelaza, manganu, chloru i ciałami humusowemi — wymagają urządzeń oczyszczających (odżeleziacze itd.). Wody gruntowe wymagają niemal zawsze pompowania do miejsca zużycia.

b)    Sztuczna woda gruntowa, uzyskana przez infiltrację wody powierzchniowej w teren, zależnie od stopnia filtracji i wpływów sąsiednich rzek itd. — zbliża się właściwościami do a).

c)    Woda źródlana, dawniej przed wprowadzeniem badań bakterjolo-gicznych, uznawana za najlepszą dla wodociągów, jako specjalna forma wody gruntowej, w zasadzie ma jej zalety i wady. Łatwiejsze zanieczyszczenie bakterjami. Ujęcia zwykle łatwe, choć wymagają staranności. ZazwTyczaj grawitacyjne doprowadzenie do miejscowości. Zmienna i rzadko wystarczająca, wydatność wody, zwłaszcza w naszych warunkach geologicznych, ogranicza, ten rodzaj wody przeważnie tylko do zaopatrywania małych miejscowości.

d)    Wodę z jezior i zbiorników sztucznych (przeg-ród dolin) cechuje wystarczająca zazwyczaj ilość. Temperatura przy poborze z odpowiedniej głębokości (około 10—15 m pod zwierciadłem) dość stała; jakość rozmaita, zależnie od stanu terenu wybrzeża (zalesienie bez osiedli, domostw, fabryk itd.). Wymaga często oczyszczania (filtry i sterylizacja), a przy jeziorach — i pompowania.

e) Woda rzeczna — zazwyczaj w wystarczającej ilości, wymaga prostych urządzeń ujmujących (oczyszczanie z zamulań), zazwyczaj miękka, często mętna (mechanicznie zanieczyszczona), dużo zanieczyszczeń organicznych i bakteryj; zmienna bardzo temperatura. Wymaga wydatnego oczyszczania (osadniki i filtry).

Rejon ochronny ma na celu zabezpieczenie obszaru źródeł, ujęcia wody gruntowej lub powierzchniowej, przed zanieczyszczeniem lub zmianą wydatności. Oznaczenie granic rejonu przy źródłach wymaga dokładnego zbadania geologicznego zlewni; przy wodzie gruntowej, polega zazwyczaj na usunięciu przerw (rowów itd.) w warstwie przykrywkowej, przez które nastąpićby mogło zakażenie wody, i na wyłączeniu pewnego pasu (zależnie od stanu przykrycia 20—200 m szerokiego) wzdłuż linji studzien z pod uprawy przy pomocy nawozów naturalnych. Takie same zabezpieczenie wskazane być może w okolicy ujęcia wód powierzchniowych. Taki obszar ochronny uzyskać można na zasadzie art. 131. ustawy wodnej, z dnia 19/IX 1922, Dz. U. R. P. Nr. 102, poz. 936.

Ponadto, celem zabezpieczenia źródeł, względnie ujęcia wody gruntowej przed następstwami robót górniczych (budowy szybów, sztolni, wierceń, kamieniołomów), można uzyskać t. zw. rejon górniczy, na zasadach ustawy górniczej.

B. ROZMIARY WODOCIĄGU powinny być tak ustalane, aby urządzenie wodociągu było ekonomicznie uzasadnione. Koszta budowy muszą zatem stać w odpowiednim stosunku do finansowej możności miasta, a pod względem technicznym, pierwsze założenie powinno starczyć na okres 10—15 lat, przy zapewnieniu, że urządzenie to da się rozszerzyć na zaspokojenie potrzeb w okresie amortyzacyjnym 40- do 50-letniin.

Pod temi założeniami rozmiary urządzeń wodociągowych zależą od:

a)    ilości mieszkańców, których mają zaopatrzyć w wodę, oraz od przewidywanego wzrostu ludności,

b)    sposobu oddawania wody z wodociągu i ilości wody na dobę dla każdego mieszkańca,

c)    zapotrzebowania na cele publiczne,

d)    zapotrzebowania przemysłu,

e)    zapotrzebowania własnego wodociągu i strat (w sieci, na przelewach).

a) Zaludnienie i przyrost należy ustalić na podstawie dat statystycznych zbieranych zazwyczaj w okresach 10-letnich. (W Polsce ostatni spis 31. października 1921 r.).

Przyroąt ludności (p) odpowiada (w uregulowanych stosunkach) zasadom rachunku procentu składanego. Po n latach, ludność początkowa L, wzrośnie do

(1)

Z cyfr ludności w okresach n lat, otrzymamy przyrost roczny :

(2)

(3)

p = 100

wreszcie zaludnienie Ln otrzymamy w danem mieście po latach :

]°g- Ln —-log L

log(' + ioo)

Normalny przyrost mieszkańców naszych miast wahał się przed wojną światową od 0 do 3°/₀ rocznie. Obecnie oczekiwać należy silnego przyrostu ludności miast polskich, znacznie mniej rozwiniętych od miast zachodnioeuropejskich. Najsilniej rosną miasta 25 000 —100 000 (około 2%); szybciej znacznie przemysłowe (1—3%), niż inne (0 — 1%).

Lwów :

Poniższa tabelka podaje przykładowo rozwój Warszawy i Lwowa: Warszawa :

W roku:

mieszkańców :

przyrost :

mieszkańców :

przyrost :

1705

1800

1815

1830

1850

1880

1890

1900

1910

1013

1921

1927

69572 74 590 ' 80 500 ' 113 953 ' 163 567 ‘ 357 169 • 455 852 ' 686 010 ' 781179 '

965 237 1 022 000 '

• 2,3 °/„

. 1,5T . 2,34°/o . 1,82%

. 2,64% . 2,47% . 4,17% . 1,31%

. 1,94% ■ 0,96%

38 749

68 321 103 422 •

159 870

. . . 1,03%

. . . 1,40%

. . . 2,20%

217 680 227 000 ⁻240 000 ’ '

■ • • 2,40%

. . . 0,52% • • 0,94%

Dla miast niemieckich ustalono :

tv okresie lat: 1871 —1880; 1880—1890; 1890 —1900; 1900—1910; 1871 —1910 przyrost :

3,04%

2,95%

2,98%

2,53 %

2,87%.

Do obliczeń na podstawie wzoru (1) odnosić się należy z dużą ostrożnością, nie uwzględniają one bowiem wpływów ubocznych (powstanie lub upadek przemysłu. rozwój komunikacji, przewroty polityczne, zmiany granic, epidemje, położenie obok dużych miast, względnie przy granicach państwa itp.), decydujących nieraz o rozwoju lub zaniku miejscowości.

b) Zużycie wody na dobę i głowę zależy od sposobu dostarczania wody. W miastach bez wodociągów, zużycie wody wynosi 3 —10 7 na dobę i mieszkańca. Łatwość i dogodność poboru wody z wodociągu, powoduje rychłe przyzwyczajenie do używania wielkich ilości wody, a nawet do marnowania jej.

Decydujący wpływ na ilość pobieranej wody wywiera sposób poboru i zasada opłat za wodę. W małych miasteczkach i wsiach, posiadających wodociąg, pobierają mieszkańcy wodę głównie z publicznych studzien wodociągowych; instalacyj domowych mało. O ile studnie są stale dobrze utrzymane, pobór na mieszkańca wypada skromny (20—50 l). W większych miastach przeważają instalacje domowe, z łazienkami, klozetami itd. Tu tylko oddawanie wody za pośrednictwem wodomierzy i opłata od jednostki (w³) pobranej wody, chroni przed marnowaniem jej. Jest to sposób stosowany powszechnie w miastach zachodniej Europy. Przy poborze bez -wodomierzy, pobierają opłaty w formie procentu (3 — 8%) od czynszu dzierżawnego mieszkań, względnie ryczałtem, od ilości mieszkańców w domu.

W naszych warunkach, na potrzeby domowe (do picia, gotowania, mycia, prania, kąpieli itd.), przy należytej kontroli poboru (wodomierze), wystarcza przeciętnie:

30 000 mieszk.) ok. 40—70 7 „    „

(do 100 000 mieszk.) ok. 60—100 7 „ „ (ponad 100 000 mieszk.) ok. 80 —120 7 „ „

we wsiach i małych miasteczk. (do 5 000 mieszk.) ok. 30—50 7 na dobę i mieszk. w małych miastach    (do

w średnich „    Г ~

w dużych

wliczając w te cyfry także wodę na cele miejskie (skrapianie ulic, płukanie kanałów). W małych miasteczkach i po wsiach, w których z wodociągu miałoby być pojone bydło, należy dodać zapotrzebowanie wody na ten cel, według poniższych uwag (str. 1627).

W rzeczywistości faktyczne zużycie dzienne odbiega znacznie od przeciętnego (średnia arytmetyczna z okresu roku) i ulega ciągle znacznym wahnieniom, przedewszystkiem zależnie od zmian klimatycznych. W latach ględnie w miesiącach gorących i suchych, o skąpych opadach, bywa zużycie wody największe; w okresach mokrych, obfitych w opady i odpływy — najmniejsze. Z tego też głównie powodu występują zmiany w zużyciu miesięcznem, przedstawione w tablicy I w procentach zużycia całorocznego.

wz

Tablica I.

IlssSSSSSSSSSSSSg

go^gogogogoxcogoooqoqo

SS _'*б-05^ют-1юю»о^а ■a œ jïœoœwr-œocMOincitt'ei ^ C îo «o t-T со' со" ad со оГ cf об' od' od

Poznań

(1915)

°/o

7,82

7,12

7,79

7,33

8,16

Wilno

(1924)

Toruń

(1924)

Karlsbad

(1904—1907)

°/o

°/o

°/o

8,12

7,20

7,08

7,62

8,14

10,10    8,36

9,88

9,33

8,08

7,82

8,24

8,35

8,60

8,78

9,01

8,87

9,04

9,18

7,03

6,67

7,32

8,33

9,13

9,05

9,06

9,20

8,84

8,77

7,90

8,70

6,0

5,2

5,8

6,6

10,1

12,0

13,4

13,1

9,9

6,9

5,5

5,5

100,0

Razem % 100,00    100,00    100,00    100,00    100,00

Najmniej od przeciętnego (tj. 100:12 = 8,33%) odbiega zużycie wody we Lwowie, najbardziej w Karlsbadzie (zdrojowisko, wzrost ludności przejezdnej w miesiącach letnich). W Wilnie rozkład nienormalny, zdaje się z powodu przyłączania w ciągu roku licznych nowych domów.

W obrębie tygodnia minimalne zużycie wody wykazują niedziele, maksymalne — soboty.

W stosunku do przeciętnego zużycia wody w tygodniu (100 : 7) = 14,3%. wykazują zużycie:

w poniedz. : wtorki :

środy: czwartki: piątki: soboty: niedziele:

°lo

°/o

°/o

°/o

°/0

w Zurychu: w Toruniu: w Wilnie: we Lwowie:

8,1

(М о cc

тН vH T—

Pogląd na zużycie wody w miastach polskich, zaopatrzonych w wodę wodociągami, daje tabl. II. (zestawiona przeważnie na podstawie pracy : J. Piotrowski, Wodociągi i kanalizacje miast polskich w świetle liczb i wykresów. 1927.)

Analogiczne zużycie wody w miastach europejskich, o podobnych do naszych warunkach klimatycznych, podaje tablica III.

Tablica II. i III. wskazują, że zużycie wody w miastach polskich odpowiada w zasadzie zużyciu wody w analogicznych miastach środkowej Europy, co poucza, że w przyjęciach zużycia przeciętnego nie jest wskazane przekraczanie cyfr, podanych na str. 1622, gdyż odbijałoby się to zbytnio na kosztach założenia i tą drogą mogłoby uniemożliwić wogóle budowę wodociągu.

Zużycie przeciętne wykazuje tendencję ciągłego wzrostu z roku na rok (szczególniej w wielkich miastach), aż do pewnego nasycenia, poczem się ustala. Według dat z miast francuskich¹), wzrost zużycia przeciętnego wynosi około 1,5—2,5% rocznie. W pierwszych latach po wprowadzeniu wodociągu, wzrost ten jest znacznie większy (do 10% rocznie), w latach dalszych — znacznie maleje.

L. p.

Miasto

Ludność (z 31./X. 1921)

T a-

Zużycie

całoroczne

przeciętnie

b 1 i c a II.

w r.

192 l

maks.

min.

°/o

domów

połączo

nych

wodo

ciągiem

Cena wody za 1 mA

Rok

urucho

mienia

wodociągu

Pochodzenie

tn³

na osobę i dobę

Grudziądz . . . Przemyśl³) . . . Tarnów (1926) . Grodno    .    .    .    .

Odolanów . . .

965 237 235 000 200 000 195 000 180 000¹) 103000 103 000²) 86 000 54 000 51700 48 000 47 000 40 600 27 000 26 600 26 500 22 000 18160 17100⁴) 12 000 11000 10 500 10000⁵) 9 000 8 000 7 400 7 200 7 000 7 000 6 750 5 000 4 600 3 800 3 200 2 640

33250 969 7 364 625 7996417 4 900 000 957845 2 850 329 570000 600 000 1379 941 789 405 320 000 1050 0C0 400 000 450 000

1105 000 554 305 381137 37 000 274000 141119

30000 237250 105850 200 000 70 000 163 275 48189 53 000 73 855 44 744

25    686 30 000

26    000

94,4

85,8

109,5

68,8

37,2

75,8

32,0

27,4

70,0

42,4

30,0

62,5

27,4

45,6

69,0

- 58,0

14,4

62,5

35,1

16,4

69,2

36,3

74,0

27,5

64,0

22,0

21,6

40,5

26,7

18.5

25.6

27,0

Ь-L    M-    »-*• l-T* H*

COW^05 4tOW<105CO^OtO^Ci*lKHGCO . 05 03 co , . cc^^co^owco OOt©dj<lCnjO*J>0j5£> I OO j<I j-*- | | JO* JO j<1 JO jP* ^<1 CO

ci wЪ о о V o o o o w о о о.Vbo~©~oЪ>"o    bo> w 'о'-^'о'~з"Ь>'оЪэ ob

69,0

75,0

86,5

55,0

30,5

58,9

16,7

47,0

52,1

22,5

41,0

87,0

50,0

54,0

11,7

53,0

29,1

36,0

12,0

50,0

31,3

54,0

21,4

53,0

10,0

19,4

32,0

20,0

23,4

25,0

. CC И O <1 ,    . CO ,    ■<! CO i W Ю W O GO co 05

o to Ю ^ I I

"o'o"o'o "o o ow Ъ о VЪ оЪ 05 o

26

3,6°/o⁷)

komb.

1886

1901

1900

30

53

15

50

52

25

50

5%⁷)

48

30

25

20

20

61

5%⁷)

2u

100,0    20

20,0(?) 33 85,0    30

29,0

61,0    30

98,0    22

95,0

30

91,6    30

90,6

11

40

98,0    25

1865

1914

1900

1899

1891

1894

1899

1919

1911

1876

1904

1912

1887

1902

1901

1912

1909

1909

1917

1879

1903

1903

1910

1911

1906

1914

1905

1913

1912

1913

1902

1903

z Wisły filtrowana gruntowa

gruntowa i sztuczna w. gr. z Warty filtrowana gruntowa

gruntowa z odźelez.

Г)

V    П

gruntowa z odżelez. z Niemna filtrowana gruntowa z odżelez. gruntowa

gruntowa z odżelez.

Г)

gruntowa

gruntowa z odżelez.

gruntowa

gruntowa z odżelez. rzeczna filtrowana gruntowa z odźelez.

gruntowa

gruntowa z odżelez.

Г)

Г)

') Wodociąg zaopatrywał około 70 000 mieszkańców.

²)    „    „    „    50 000    „

³)    Z wodociągu korzysta na razie około 30 000 osób tylko na prawym brzegu Sanu, głównie ze studzien ulicznych wodociągowych (1927).

'*) Wodociąg zaopatrywał około 7700 mieszkańców.

⁵)    „    „    „    5000

⁶)    Znaczną część zużywają zakłady salinarne na swoje cele.

o'

co

'“a

czynszu dzierżawnego mieszkań.

Tablica III.

•d ‘rr

Miasto

Daty Ilość miesz-z roku kańców

roczne

m-'

Zu у c i e wody

prze-cię-I tnie

j l na doby I i mieszk.

maks. na cele wodociągu i straty

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.¹

8.

9.

10.

11.

12,

13.

14.

15.

16.

17.

18.

Paryż . . Berlin . . Wiedeń . Praga . . Drezno . . Wrocław . Kopenhaga

Sztokholm

Królewiec

Zurych . .

Gdańsk

Wiesbaden

Bratislava

W eimar

Głogowa .

Mittweida

Neustrelitz

Templin .

1906    2 763400 265 000 000

1907    2174    0001    67 940 000

1907    1924 000    39 484 600

1926    680 000    25 000 000

1907/8    523 000;    18 723000

1907/8    488 3001    14 860 200

1910/11    459 800    19 701000

1922/23    570 000    26 470 000

1908/9    338 500    12 303 600

1907/8    225 740    6 444 600

1907    170 000    14 700 000

1907    157    000    4 748 610

1915/16    106 600    5 261000

1908/9    72 000    1708 800

1907/8    32 200    855 900

1908    j 23800

1907    18 300

1907    11700

5100

1907

340 000 169 700 114800 32 535

2G2¹)

308

*5

56

100

98

83

117

127²)

'.".i

78

237 *)

83

135

65

73

39

25

25

17

117    9,34%

69    2,63%

145    17,44%

109    8,17%

Kil

165

138

116,5

330

203

96

112

52

44

49

37

12%

14,2%

0,8%

25,6%

2,6%

9,2%

6,1%

5,7%

¹)    W tem na cele domowe 87 l wody źródlanej względnie rzecznej filtrowanej na dobę, a 175 l wody rzecznej na inne cele.

²)    W tem na potrzeby domowe 77,2 l, na przemysłowe 50 l na dobę i mieszkańca.

³)    Bardzo wielkie ilości zużywa przemysł (domowy).

W dniach gorących zużycie wody wzrasta 1,3— 1,5-krotnię, a nawet wyjątkowo dwukrotnie w stosunku do przeciętnego z całego roku. Większy procentowo wzrost okazuje się tu przy niźszem zużyciu przeciętnem (w małych miastach), niż przy dużem (w wielkich miastach). Daje to wskazówki do obliczania zaopatrzenia maksymalnego, na które wodociąg musi być urządzony.

Bardzo znaczne i ważne (ze względu na obliczenie pojemności zbiornika wodociągowego i średnice sieci rur) wahania w zużyciu wody zachodzą w poszczególnych godzinach dnia i to w granicach od 0,5% (około 1 — 4 w nocy) aż do 7 — 10% (w godzinach południowych) całodziennego zużycia. Zaznacza się, że przeciętne zużycie godzinne wynosiłoby 100:24 = 4,17%. Na wahania te wywierają duży wpływ warunki lokalne miasta. Im większe miasto, tem więcej wody zużywa w nocy, w stosunku do miast małych.

Orjentację w tym kierunku podaje tablica IV.

Wprawdzie największe zużycie godzinne wynosi najczęściej w dniach przeciętnych 7% całodziennego, jednak w dniach gorących dochodzi do

1,5-krotnego zużycia przeciętnego, zatem absolutnie maksymalne zużycie godzinne dochodzi do 1,5 . 7 = 10,5%, okrągło do 10% przeciętnego dziennego zużycia wody. O tem pamiętać należy przy obliczaniu średnic rurociągów.

Wszystkie wymienione wahania w zapotrzebowaniu wody uniemożliwają trwale pełne wyzyskanie urządzeń wodociągowych. Według dat miast nie-

Tablica IV.

Zużycie W arszawa w go- 11./VI. 1910 dżinach :

°/o

Lwów¹) 17./Y. 1926

Toruń²) 11./III. 1925

Drezno 20./VI. 1908 ll./VI. 1910³)

°/o

°lo

°/o

0— 1 1— 2

9— 10 10—11 11—12

12— 13

13- 14

14    — 15

15    — 16 16-17 17 — 18

18— 19

19— 20

20— 21 21—22

22— 23

23— 24

2,11

1,66

2,21

0,97

0,98

1,62

1,51

2,21

0,67

1,00

1,68

1,71

3,09

0,96

0,61

1,76

2,71

3,44

4,94

4,87

5,15

5,18

5,39

5,42

5,36

5,06

5,42

5,42

5,48

5,24

5,06

4,36

4,20

3,78

3,78

3,17

100

1,97

1,68

3,33

4,73

6,90

6,06

6,67

6,66

6,08

6,64

6,86

3,84

2,68

2,73

3,31

5,72

6,34

5,40

3,48

2,02

2,01

100

3,33

2,58

3,14

4,07

5,37

5,61

6,39

4,49

4,99

4,70

4,97

4,99

4,84

4,74

4,66

4,40

4,26

4,90

3,70

3,76

2,60

100

0,99

0,67

0,69

1,08

1.24

3,04

6,49

5,96

5,89

6,55

6,57

6,72

6,03

6,17

6,54

6,56

6,51

5,22

4,63

4,23

3,95

2,76

2,16

1,54

100

6,76

6,82

7,63

5,81

5,96

5,99

5,08

5,49

5,67

5,87

6,25

5,42

4,55

4,18

3,90

3,37

2,53

1,34

100

mieckich za r. 1902/3, w 46 większych miastach można było wyzyskać urządzenia wodociągowe w 64,4% ich największej wydatności, przyczem w poszczególnych zakładach wyzyskanie to leżało w granicach od 25,1 do 98,3%.

Pogląd na zapotrzebowanie wody na poszczególne cele domowe i gospodarcze daje poniższe zestawienie:

1.    do picia, gotowania, mycia itd. . . .

2.    do prania............

3.    w szkołach na ucznia.......

4.    w koszarach na żołnierza.....

„    „ konia.......

5.    w szpitalach na chorego......

6.    na jednorazowe spłókanie klozetu . .

„ trwałe spłókanie pisuaru ....

7.    na kąpiel w wannie........

„    „ nasiadówkę ₄.......

„    „    tuszową...........

8.    na pojenie bydła dużego (koń, krowa) . .

„    „    „ drobnego. . ......

9.    jednorazowe kropienie dziedzińców, ulic, cho-,

dników, ogrodów..........

г) W godzinach od 0—6, 14—13 i od 21—24 zasuwy w znacznej części sieci miejskiej pozamykane, w celu zmniejszenia poboru wody.

²)    Równomierność zużycia (i duże zużycie w nocy) tłumaczą straty w sieci, które Zarząd wodociągu podaje na 30° pompowanej wody.

³)    Dzień maksymalnego zużycia wody.

Bryła, Podręcznik inżynierski. VII.

20—30 l    na    dobę i osobę

.    30 — 50 / w godzinie

. 250—350 /

30 Z

20-35 /

50 / na dobę

Ю/ „    /

1—2 / na 1 m%

105

161

3000 / na dobę 15—20 m³ na dobę 5 — 8 //sek.

10.    studnia wentylowa, na jeden wypływ . .

„ o ciągłym wypływie (bez zamknięcia)

11.    hydrant pożarny (zależnie od średnicy) . .

12.    wodotryski (fontanny) małe.......

«    « duże ......

0,5—3 //sek.

3—100 //sek.

c)    Zapotrzebowanie wody na cele publiczne (miejskie) w liczą się słusznie zwykle do zużycia przeciętnego na dobę i mieszkańca. Wchodzi tu zużycie na kropienie ulic i chodników (1-—3 / na 1 m² dziennie), płókanie sieci kanalizacyjnej (od 0,05—2,5 / na dobę i mieszkańca; większe ilości w sieciach kanalizacyjnych wód zużytych bez wód atmosferycznych), na cele gaszenia pożarów, (przyjmuje się równoczesne użycie 2—4 hydrantów po 5 — 6//sek. wody, przez przeciąg 2—4 godzin, zatem 50—250 да³ wody na pożar; sikawka parowa (motorowa) zużywa 15—25 //sek.

d)    Zapotrzebowanie przemysłu wliczają często do ogólnej cyfry zużycia wody na dobę i mieszkańca. Sposób uzasadniony tylko w miastach o silnie rozwiniętym przemyśle domowym, spotrzebowującym wiele wody. W przemyśle fabrycznym, pobór wody jest skoncentrowany w zakładach fabrycznych. Należałoby zatem zapotrzebowanie wody na te cele obliczać osobno, według dat fabrycznych, zwłaszcza ze względu na obliczenie sieci, która będzie musiała tę wodę do fabryk doprowadzać.

Do orjentacji zużycia wody w przemyśle posłużyć mogą poniższe daty :

. . 300—400 / . . 150-200/

1.    w rzeźniach, na zabitą sztukę grubą

«    *    «    « drobną

2.    w halach targowych, na zmywanie

3.    na kolejach, parowóz stacyjny zużywa

zużycie wody,    w    parowozie    pospiesznym    ....    3,4— 6    m³nagódź.

oczyszczenie wozu towarowego.........

4.    maszyna parowa na 1 MK w godz. z wydmuchem

„    „    „ 1 „    „z kondens. do

(jeżeli skondensowaną wodę odprowadza się do kanału) maszyna parowa na 1 MK w godz. z kondensacją i chłodniami . ..............

1 ml . .

5 / na dobę 6 — 8 m³ na dobę

1000—1500/

30/

350/

15 /

5.    na chłodzenie motorów spalinowych

6.    w gazowniach, na wyprodukowanie 1 m³ gazu . .

7.    w papierni, na 1 kg papieru .

8.    w cukrowniach, na 1 kg cukru

25 - 60 / na 1 MK/godz. 5—8/

. 400 -600 /

100 /

na 1 kg zużytych buraków . . 9. w mleczarniach, na przeróbkę 1 / mleka . . . .

10.    w browarach, na 1 / piwa..........

11.    w pralniach, na 1 kg bielizny........

10/

2—6 / 3—5/

4/

12.

chemicznych i farbiarniach na 1 kg

100/ 1000 / 500/

materji do ...............

13.    w fabrykach sukna, na przeróbkę 1 kg wełny . .

14.    na wyrób 1000 sztuk cegieł..........

„ wymurowanie (zaprawę) 1000 sztuk cegły . . 700—800/ „    1 m³ mieszaniny betonu

120—150/.

e) Zapotrzebowanie własne zakładów wodociągowych jest stosunkowo skromne, głównie na cele motoryczne j. w. pod 4. i 5.). Po-zatem zakłady do oczyszczania wody (filtry, odżeleziacze) zużywają znaczniejszą ilość wody (2—6%) na płókanie. Natomiast straty z nieszczelności sieci i na przelewach (przewałach) w zbiornikach itd. mogą być bardzo znaczne. W dobrze utrzymanym wodociągu, straty te nie po winne przekraczać 5 — 10°/o całorocznej konsumcji wody. Według statystyki, siecie wodociągowe zwłaszcza starsze, wykazują straty 20—30%, (tabl. III., ostatnia kolumna) a w Ameryce nawet do 50%.

na

Do kontroli nieszczelności i strat w sieci konieczne jest podzielenie sieci dzielnice, zaopatrzone w kontrolne wodomierze dzielnicowe. — W celu zmniejszenia strat na przelewach, konieczna jest dobra sygnalizacja automatyczna stanów wody w zbiornikach itd.

Wymienione, rozliczne cele i potrzeby wody w miejscowościach mogą być zaspokojone przy pomocy urządzenia jednolitego, dostarczającego wody na wszystkie wymienione cele, albo też przy pomocy urządzenia podwójnego, z których jedno dostarcza wodę na cele użytku domowego (do picia, mycia, gotowania), wymagające bezwzględnie wody higjenicznie dobrej i bez zarzutu, a drugie — doprowadza wodę np. rzeczną bez filtrowania na wszystkie inne cele (gospodarcze, tj. spłókiwanie klozetów, kąpiele, pranie, kropienie ulic i ogrodów, fontanny, zapotrzebowanie przemysłowe). W tym drugim wypadku, obydwa urządzenia muszą być zupełnie niezależne ; muszą zatem mieć osobne ujęcia, osobne siecie rozprowadzające i osobne instalacje domowe w każdym domu. Wymaga to nie tylko bez porównania większego nakładu pieniężnego na inwestycje i na utrzymanie tych urządzeń w ruchu, ale ponadto, pod względem zdrowotnym, przedstawia zawsze niebezpieczeństwo rozszerzania się chorób, przenoszących się za pośrednictwem wody gorszej jakości z wodociągu gospodarczego. Mimo, że w szeregu miast istnieją takie podwójne urządzenia wodociągowe (Paryż]) i inne miasta we Francji i Szwajcarji), — rozwiązania takie nie mogą być zalecane.

C. — Ciśnienie gospodarcze i pożarnicze. Aby urządzenie wodociągowe w obrębie miejscowości spełniało w całej pełni zadanie zaopatrywania ludności w wodę, powinien wodociąg dostarczać wodę:

a)    na najwyższe piętra domów w całym obszarze miasta,

b)    na cele pożarnicze, zgodnie z ich potrzebami.

Aby spełnić warunek pierwszy, wystarcza, aby ciśnienie w sieci wynosiło około 1 atmosferę = 10 m ponad posadzkę kondygnacji najwyższej, którą ma jeszcze wodociąg zasilać. To ciśnienie 10 m konieczne jest na pokonanie oporów ruchu w rurociągach domowych (dużych zwłaszcza przy domach głęboko od ulicy położonych) i wywołanie dostatecznej prędkości wypływu z kurków domowych. Wystarcza także na uruchomienie ulicznych studni wentylowych. Dla domów parterowych wystarcza zatem wysokość ciśnienia (ponad poziom ulicy) około 10 m ; przy przyjęciu zaś po 4 m na jedną kondygnację, potrzeba dla domu jednopiętrowego ciśnienia około 14 m, dwupiętrowego 18 m, trzypiętrowego około 22 m, czteropiętrowego 26 m itd.

. 16 550 m3 . 104 430 m3 . 83 080 те³

l) Według dzieła Dr. Imbeaux: Annuaire statistique et discriptif des distributions d’eau, Paris 1909. — Paryż otrzymuje (1906) na cele „prywatne“ (domowe) wody źródlanej z Dhuis „    „    z    Vanne

„    „z Loing et Lunain . 36 040 »и³

wody rzecznej filtrowanej z Ivry .    200 w³

„    „    z    Ayre ,

. . . 240 300 m³ dziennie,

razem

przy 2 763 393 mieszkańcach — przedstawia zużycie 851 na dobę i osobę. Ponadto otrzy-je Paryż z wodociągów gospodarczych na cele „publiczne“, tj. w znaczeniu wody użyt-

267 220 m3 87 130 m3 8 060 W³

yej, wodę rzeczną (niefiltrowaną) z d’Ourcq................ 122 630 m³

z Sekwany .... z Marny .... z studni artezyjskich

czyli razem . . . 485 000 m³

a łącznie z Wykazaną wyżej wodą „prywatną“ — 725 340 m³, co odpowiada zużyciu przeciętnemu razem 262 1 na dobę i osobę. Zużycie maksymalne doszło w dniu 4. września 1906 do 855 800 m³, tj. 310/ na dobę i osobę, a minimalnie w dniu 5. kwietnia 1906 — 555100 m³ — czyli 200 l na dobę i osobę. Urządzenia obu rodzajów wodociągów umożliwiają dostarczenie* miastu około 1 031 000 m³ dziennie.

¹

) Lheureux, Le Génie Civil Nr. 21/1926.

Wysokość tę, zwaną wysokością ciśnienia gospodarczego, normuje się położeniem zbiornika, które ustalić należy ze względu na budynki najwyżej w mieście położone. Sposób postępowania uwidoczniono w fig. 124,125, 126 dla specjalnych wypadków. Przyjmując (w fig. 124), że zakreskowane po-

rpr-

ULcUv

\i posadzka.

Я. ciśnienie hydrostatyczne _

///.-

\H

Ют

końcowy

- idępręsjiL

zabudowany obszar miejsc.-^

Fig. 124.

t    H- ciśnienie hudroslafuczne

J— —■— .. . —— i.■ — . ... ł- -«/—■— — J —j—

--------------

zbiornik

Ł...

09-OS

Ют

W zabudowanq obszar miejsc -*J

Fig. 125.

j---Ar,2W- w-__

Г—LAM.cf.i~*. \

\Л

■м,.

",

Ют

Ют

111_

Uc—zabudowany obszar miejsc.—J Fig. 126.

wierzchnie przedstawiają przekrój domów po posadzkę najwyższego pietra, otrzymujemy dla najwyższego punktu A poziom ciśnienia gospodarczego, przez dodanie tam wysokości 10 m. Do tej wysokości ma zawsze dopływać woda w najgorszej chwili, tj. kiedy woda może dopłynąć tylko ze zbiornika (tj. kiedy pompy stoją). Uwzględniając spadek i, potrzebny na dopływ wody ze zbiornika do punktu A, otrzymujemy w terenie posadzkę zbiornika. Linja ciśnienia I (hydrodynamicznego) przedstawia stosunki ciśnienia w czasie dopływu wody z pomp do zbiornika ; II — w czasie postoju pomp, gdy niema poboru wody w mieście (w nocy) ; III — w czasie dostarczania wody tylko z zbiornika. Najmniej korzystna linja ciśnienia III powinna i nad innymi punktami w mieście leżeć 10 m ponad posadzką najwyższego piętra: Ze względu na szczelność kurków wypływowych w instalacjach domowych (również klozetów, kurków w łazienkach), największe ciśnienie w obrębie miasta nie powinno przekraczać nigdy 50—60 m. O ileby musiało być znacznie większe, należy wprowadzić dwie lub trzy strefy ciśnienia, uregulowane osobnymi zbiornikami. Fig. 126 wskazuje, że w przedstawionych tam warunkach, najodpowiedniejsze jest umieszczenie zbiornika w centrum zużycia wody (A), ze względu na najmniejszą wysokość podnoszenia wody (Hj), w stosunku do zbiornika prze-chodowego (Ii przed miastem). Warunki dla zbiornika końcowego (za miastem) byłyby jeszcze bardziej niekorzystne (H jeszcze większe).

W oznaczeniach takich wysokości ciśnienia gospodarczego można nie uwzględniać domów wyjątkowo wysokich („drapaczy chmur“), które muszą dla swoich celów osobno wodę podnosić do specjalnych zbiorników (zazwyczaj strychowych) przy pomocy osobnych urządzeń, t. z w. hydroforów.

Pokrycie zapotrzebowania wody na cele pożarnicze może nastąpić bezpośrednio z hydrantów, przy pomocy odpowiednich przewodów parcianych (wężów) do miejsca pożaru ; lub też z hydrantów doprowadza się wodę pod ciśnieniem gospodarczem do sikawek motorowych, a te dopiero wyrzucają strumień wody na wysokość pożaru. W pierwszym wypadku, ciśnienie gospodarcze zazwyczaj nie wy starcza, gdyż straty w wężach są duże (przy 6 Z/sek. — i = 0,1 mna 1 mb.) ; ponadto strumień wypływającej wody powinien dawać słup wody 10 —15 m wysoki ponad gzymsem domu (aby można było strumieniem sięgnąć do odległego punktu pożaru), co wymaga dodatkowego ciśnienia 12—17,5 m. Eazem zatem przy gmachach 16 m (gzyms główny nad poziomem ulicy) wysokich (trzypiętrowych) — przy odstępie hydrantów 100 w, zatem długości przewodu parcianego 50 -)- 16 = 60—10 m, potrzeba ciśnienia:

.    16 m ... 16 m

Im... Im 12 m — 17 m

wysokość budynku nad ulicą.......

straty w przewodzie 70 X 0,1.......

ciśnienie na wywołanie strumienia (najmniej)

35 m — 40 m

w stosunku do ciśnienia gospodarczego, które w ty cli warunkach (trzypiętrowy dom) wystarcza około 22—24 m. Przy budynkach wyższych, stosunki jeszcze bardziej się pogarszają. Pamiętać należy, że przy wodociągach pompowych, musianoby w powyższym wypadku (chcąc doprowadzać wodę do pożaru bezpośrednio z hydrantów), podnosić trwale całą objętość wody na wysokość 35—22 = 13 m większą tylko poto, aby w wyjątkowym wypadku pożaru, przez krótki czas (do czterech godzin), mieć odpowiednie ciśnienie pożarnicze dla ilości wody bardzo nieznacznej w stosunku do całorocznego zapotrzebowania miasta.

Z tych powodów, dostarczanie wody do pożaru bezpośrednio z hydrantów, racjonalne jest przy wodociągach grawitacyjnych, i tam przy wodociągach pompowych, gdzie z innych powodów linja ciśnienia leżeć musi odpowiednio wysoko (np. w fig. 124, dla dolnej części miasta w czasie pompowania, linja ciśnienia I).

Normalnie dostarcza się wodę z hydrantów do sikawek motorowych, które mogą lepiej dostosować się do potrzeby chwilowo wysokiego ciśnienia i mogą dawać (zasilane z kilku hydrantów) z wytrysku (z prądnicy) większą naraz ilość wody (do 25 l/век.), zatem skuteczniej działać. Przy takiem założeniu wystarcza normalne ciśnienie gospodarcze, które starczy także na uruchomienie domowych hydrantów pożarniczych, umieszczonych nawet na najwyższych piętrach.

razem

Do obliczenia wysoko;ci s strugi wody (najwyższych kropel), wypływającej z prądnicy pożarowej o średnicy wylotu d, przy ciśnieniu h (na przekrój wylotu rury), używa się wzoru empirycznego :

1 -j-ft.h’

0,00026 d -f- 1000 d³ '

Średnice prądnic pożarowych (nakręcanych na końcach węży na wyloty hydrantowe) przyjmuje się zwykle 15, 18 lub 20 toto. Stąd przy:

h = 10 m s — 8,80 = 9,05 = 9,19

W tych wypadkach, prędkość wypływającej wody można obliczyć:

г = У2 gh =4,43 ]/й .

przyczem według Luegera¹) :

d — 15 toto ; d = 18 toto ; d = 20 toto ;

/< = 0,0136 = 0,0105 = 0,009

(Л =

20 то

15,73

16,52

16,95

30 w 21,31 22,81 23,62

40 w 26,91 28,17 29,42

50 то 29,82 то 32,79 m 34,50 то.

Objętość wypływu: 0 = 0,95 Л .^Zgh =3,03 (P \'h .

Tej samej metody można używać do obliczania fontann.

II. Ogólne zasady projektu wodociągowego. — Najkorzystniejsze rozwiązanie zaopatrzenia miejscowości w wodę daje wodociąg grawitacyjny, o ujęciu położonem odpowiednio wysoko ponad miejscem zużycia wody.

W braku możliwości znalezienia takiego ujęcia — przechodzimy do wodociągu pompowego ; tu przy pomocy zespołów pompowych musimy podnosić wodę na potrzebną nam wysokość, — ponosząc koszta pompowania.

Budowa i prowadzenie ruchu zakładów wodociągowych wymaga uwzględnienia następujących momentów : zwiększania zapotrzebowania wody z biegiem lat, zmian w zużyciu wody w rozmaitych okresach, porach i godzinach, lokalnych potrzeb i warunków, przy zachowaniu względów ekonomji.

Okres amortyzacji wkładów na budowę wodociągu należy przyjmować 30—-50-letni, średnio 40-letni od chwili uruchomienia. W tym okresie wzrasta według doświadczeń bardzo znacznie zapotrzebowanie wody ; nie byłoby jednak ze względów gospodarczych uzasadnione wykonywanie odrazu urządzeń wodociągowych w takich rozmiarach, aby od początku, przez okres amortyzacyjny, nie wymagały rozszerzenia. Tak przy budowie wodociągu, jak i innych inwestycjach, obliczanych na dłuższy okres czasu, pamiętać należy, że zależnie od stopy oprocentowania, wartość kapitału inwestycyjnego wzrasta w następującym stosunku : przy stopie procent. 4°/0 po 5 latach .

5%

7°/₀

8%

6%

1,3382    1,4025    1,4690

1,7908    1,9671    2,1589

2,3965    2,7590    3,1714

3,2071    3,8697    4,6588

4,2918    ■    5,4274    6,8437

Każde 1000 zł dzisiejsze, wyrosną zatem już po 15 latach, przy stopie 5% do zł 2078,90, przy 8% do zł 3171,40. Gospodarczo uzasadnionem będzie zatem (zwłaszcza przy obecnej wysokiej stopie procentowej) wyko-nywać pierwsze założenie tylko na okres krótki, z tern jednak zastrzeżeniem, że przewidziana i zapewniona będzie możliwość łatwego rozszerzenia urządzenia bez nadzwyczajnych trudności i wydatków.

Według Weyraucha²), przy równomiernym mniej więcej wzroście zapotrzebowania, powinno się pierwsze założenie, w razie możliwości stopniowego rozszerzania zakładu, wykonywać na lat: okres amortazycyjny oprocent. kapitał 4%

«    »    5%

* » 6%

. 1,2166 . 1,4802 . 1,8009 . 2,1911

. 2,6658

1,2763

1,6289

2,0789

2,6533

3,3864

30 lat

13.4    „

11,8 „

10.5    „

35 lat

14.3    „

12.4    „ 10,9 „

40 lat

W 00 о

¹)    O. Lueger, Die Wasserversorgung der Stadt Lahr. Lahr 1884.

²)    Prof. Dr. Ing. B. Weyrauch, Wirtschaftlichkeit technischer Entwürfe. Stuttgart 1916 (tabl. str. 60).

zatem przy 40-letniej amortyzacji kapitału i 6% stopie, wystarczy początkowe urządzenie wykonać na okres 11,3 lat. Tabela ta daje wskazówki i przy projektowaniu wodociągu, jakkolwiek szereg wpływów może słuszność tych dat zmienić, mianowicie nagły wzrost mieszkańców, włączenie nowych przedmieść, rozwój przemysłu, zmiana siły motorycznej do uruchomienia wodociągu itd. W wielkich miastach, zwłaszcza przy kilku strefach w sieci miejskiej, pożądana być może decentralizacja wodociągowych urządzeń ujmujących i pompowych.

W celu usprawnienia wydatności urządzeń wodociągowych konieczne są w nich urządzenia rezerwowe. Wielkość ich należy ustalać ze względu na następstwa przerwy ruchu w wodociągu. Z tego powodu, urządzenia odległe od miejsca zużycia, jak również urządzenia skomplikowane, powinne mieć stosunkowo duże rezerwy.

Obok urządzeń stale czynnych (zespołów pompowych, filtrów itd.), umieszczać powinno się ¹/₅ do r’/₅ elementów rezerwowych, przyczem przy wielkich zmianach zapotrzebowania, zespoły pompowe powinne mieć różne wydatności.

Uwzględniając powyższe uwagi, należy przed przystąpieniem do opracowania projektu zaopatrzenia miejscowości w wodę, ustalić z zapisków statystyki urzędowej — teraźniejszą ilość jej mieszkańców, przyrost procentowy, przyjąć zapotrzebowanie przeciętne na głowę i dobę, na inne cele, zapotrzebowanie maksymalne w dniu gorącym i największe w godzinie południowej dnia gorącego. Stąd obliczyć należy zapotrzebowanie na dobę przeciętne i maksymalne i ustalić sposób pokrycia przy grawitacyjnym wodociągu przez 24 godziny — 1440 minut = 86 400 sekund na dobę, przy wodociągu pompowym •— przez odpowiednią ilość godzin pompowania na dobę (8 —16— 24).

należałoby obliczać na okres krótszy (około 20 lat), tem

Ujęcie musi być tak obrane, aby bezwzględnie zapewniało pokrycie zapotrzebowania w okresie amortyzacyjnym (do 50 lat). W pierwszym etapie budowy -— wykonuje się ujęcie zwykle na okres 15 łat; potem następuje odpowiednie rozszerzenie ujęcia (budowa dalszych studni itd.), względnie przedłużenie okresu pompowania na dobę. Z innych urządzeń należy takie, których nie można stopniowo rozszerzać — wykonać odrazu w rozmiarach na okres długi (do 50 lat) ; do takich należą przegrody dolin, akwadukty, wodociągowe siecie miejskie, oraz zbiorniki zapasowe. Rurociąg główny, zwłaszcza długi, w obecnych warunkach, wobec wysokiej chwilowo stopy procentowej

mo-

za-

bardziej, że w przyszłości przy budowie drugiego ciągu, można będzie lepiej się dostosować do ustalonych już stosunków, oraz stworzyć rezerwę na wypadek przerwania jednego z rurociągów ; wszystko w granicach wskazanych w tabeli na str. 1632. Stację maszyn (pomp) należy tak zaprojektować, aby przewidziane było miejsce na dalsze rezerwowe zespoły, albo możliwe łatwe przedłużenie budynku. Urządzenia maszynowe (maszyny parowe, tory, pompy i wszelkie aparaty) należy obliczać na krótki okreś (10—15 łat), gdyż te urządzenia szybko się zużywają, starzeją i powinne być stąpione nowszemi konstrukcjami.

Ogólny przykład rozwiązania.

na miesz-

Założenie: Opracować projekt wodociągu, który miałby być uruchomiony l./J. 1930. Ludność miasta w r. 1930 wynosić będzie 20 000 osób. Przyrost ustalono z dawniejszych lat : p — 0,018 (= 1,8%). Domy na dalekich przedmieściach (z początku około 20% ludności) będą zaspakajały potrzeby wodne z studzien prywatnych, bez korzystania z wodociągu. Przez miasto przepływa rzeka, która zaspakajać będzie potrzeby wodne przemysłu. Początkowo pobór wody z wodociągu bez wodomierzy, za opłatą 4% czynszu mieszkalnego ; od r. 1945 pobór przez wodomierze, za opłatą od ilości pobranych m³ wody.

Przyjęcia: Przyjmuję 40-letni okres amortyzacji. Przeciętne zapotrzebowanie kańca i dobę z początku 40 l (ze względu na małą ilość instalacyj domowych, zatem znaczny pobór wody z publicznych studni wodociągowych); u końca 40-letniego okresu — po 80 1 na mieszkańca i dobę. Wzrost zapotrzebowania według przyjętej krzywej III (na fig. 127).

Obliczenie : Obliczyć należy ilość mieszkańców i zapotrzebowania wody w okresach co 5 lat, tj. dla roku 1930, 1935 . . . 1970.

Według wzoru 1.):

w r 1935. ..L₅ = 25 000 (1 -f-0,018)⁵ = 27 300 mieszkańców, w r 1970...-Ł,o = 25 000(l-i-0,018)'lo = 51000 w okresach pośrednich — podano ilość mieszkańców na krzywej I, fig. 127. W r. 1930 z wodociągu (krzywa II) korzystać będzie’20 000 mieszkańców, którzy przy 40 l na mieszkańca, zużywać będą :

przeciętnie:    20 000.401= . . . 800 m³ dziennie

w gorącym dniu maks. : 20 000 . 40 . 1,5= . . . 1200 m³ „

W r. 1970, dla 46 000 mieszkańców korzystających z wodociągu, potrzeba będzie przeciętnie :

j. w. maks. 46 000 . 80 . 1,4 = 5150 то³

46 000 .80 1 = 3680 m³ dziennie

Wyniki dla okresów pośrednich — przedstawiają krzywe /Fi F na fig. 127.

Gdyby pokrycie miało być jednostajne w“ ciągu całej doby (np. grawitacyjnie), to w pierwszym roku (1930) musiałoby ujęcie dostarczać:

800 000

przeciętnie :

24 . 60 . 60

= 9,26 l/s,

maksymalnie :

1200 000

a w r. 1970 przeciętnie :

3 680 000

24 .3600

= 42,6 l/s, maksymalnie:

24 . 3600 5160 000

= 13,89 l/s.

24.3600

= 59,6 l/s.

Dla lat pośrednich, krzywe VI i VII na fig. 127. Wobec tych wyników, urządzenia wodociągowe należałoby zaprojektować :

I. (Przy wodp,£ijyju.,grawi,ta.c.yjnym.. Ujecie : Zakupić i zabezpieczyć wszystkie źródła, które razem miałyby dać 59,6 ^ 60 l/ś. Na pierwszy okres 10—15-letni ująć najniżej położone (fig. 198, 199) o wydatnoscî łącznej około 33—40 1/S.

Rurociąg główny (fig. 125) a) na długości pomiędzy ujęciem a zbiornikiem należałoby obliczyć na 59,6 l/s, okrągło 60 l/s.

b) na długości od zbiornika do początku miasta — na zapotrzebowanie w południowej godzinie gorącego dnia letniego (tj. na 7°/„ w dniu gorącym r. 1970) czyli 0,07 . 5150 =

= 360 m³/godz., czyli

360 000 1

= 100.1/s.

3600”

Sieć miejską wodociągową należy przeliczyć tak samo na 100 i/sek. łącznej zdolności przeprowadzenia (tj.od punktu Л, fig. 125). Przy poszczególnych ciągach sieci pamiętać należy o dodaniu wody pożarniczej.

II. J0Loń-e-ekąg_4yom_£o^wy. Na podstawie pompowania próbnego ustalono, że jedna studnia ujmująca może datTnp; 5,6 l/s.

Przyjmuję, że w r. 1970, pompy dla pokrycia zapotrzebowania przeoiętnego (3680 m³) mają być w ruchu 16 godzin na dobę, zatem :

o) w r. 1970 ujęcie musiałoby dawać :

жя =

3 680000 1

= 65 l/s

16.3600"

przy założeniu 65 : 5,6 = 12 studzien ujmujących. Maksymalne zapotrzebowanie (5150 m³) wymagałoby wtedy :

¥ — -““max —

5150 000 l

65 1

= 79 231s = 22 godz. pompowania.

6) W r. 1945, przy 12- godzinnym ruchu, przeciętne zapotrzebowanie (1920 ni') wymagałoby : 1920 000 1 12 . 3600”v

przy założeniu: 45:5,6 = 8 studzien ujmujących. Średnice lewaru musiałyby jednak być liczone w uwzględnieniu przyłączenia w przyszłości dalszych 4 studni.

= 44,4 1/S = 45 l/S

Maksymalne zapotrzebowanie (2860 та³) wymagałoby wtedy pompowania przez :

2 860 000 1 45Ï

agregat o wydatności 451/sek., który w pierwszym roku byłby w ruchu w dniach przeciętnych :

• = 17 778sgodz., w dniach gorąc. :

45

gatem tym pracowali aż do roku 1950 (tj. przez 20 lat), to w tym roku musielibyśmy okres pompowania rozszerzyć

= 63 556” = 17,65 godz. = 17 godz. 40 min. Wobec tego założylibyśmy na I. okres

800 000

1200 000

—-îsC 7 godz. 25 min. Gdybyśmy zaś agre-

4o

2 220 000

w dniach przeciętnych (2220 m³) do :

45

14 godz.

gorących (3330 m³) do :

3 330 000

l/N 20,5 godz. 45

5000

4800

4600

4400

-----przyjęte -

___obliczone

14700

4200

4or

4000

3800

3600

3400

mieszkańców 3200    52000 —

---Щ

Г/

Jy/ззоо

13260_

3000    50000

2800 48000 2600 46000 2400 44000 2200 42000 2000    40000

jb

& Я2860

5(2400

_Ы£

ÆA

r2550

12900

427Ù0

146700

45000

t /41500

'1930

40000

1800    38000

±*ł

1920

1600    36000

li

37600

1400 34000 1200 32000' 1000    30000

j290

800 28000

V"iT Xy~33950 32700'

'\°5

35000

30000

26000

24000

22000

20000'

yS77300 ^ fśj27400

m ЯМшМ

'"22200T 70

}P^65

dobjJ_9fow:

30

13,89

20

ciePTl

—2p3 -+

i. рок**

“T^odi^Ü s. №x£^44J00j-

жИ

37,72____

gra

•Ц57

10

«д?

ps—ßufßoej/MBdß ßejoopoft-^

1930

l/sek.

1935    1940    1945    1950    1955    1960    1965

H. okres

12 studzien— —~

, 7. okres 8 studzien

60

50

40

-t

vw.

30

l-

7g.25min.

20

10'

17g40t^J^2°g.3°mm^

^>^4 14д.15тт^—- ' 9д.ЗОтт.

^-12 g ■

tf

godzin 22Qgodz.

15

-Ö—

10

O---

Zainstalowany w r. 1950 agregat na drugi okres, tj. o wydatności j. w. f 5 l/s, skróciłby powyższe okresy pompowania

w dniu przeciętnym do :

2 220 000

-——СУ 9,5 godz.

oö

3 310 000

„ gorącym do :

Założenie ujęcia przyjmujemy zatem:

na okres I. (1930—1950): 8 studni ujmujących i agregat pompowy o wydatności 45 i/s.

„    „ II. (1950—1970): 12 studni ujmujących i agregat pompowy o wydatności 05 lis.

W obu okresach, drugie analogiczne agregaty pompowe jako rezerwy. — Daty te na fig. 127 podano na linjach VIII, IX i X w obu okresach.

Rurociąg główny na całej długości od ujęcia do zbiornika (fig. 124) na 65 1/sek. Sieć miejska, jak wyżej na 100 (/sek., przyczem 65 ł/sek. dawać będzie dopływ z pomp, 35 lis — ze zbiornika.

Zestawienie tych wyników, podane w fig. 127, przedstawia ogólny zarys warunków, którym urządzenie wodociągu powinno w rozmaitych latach odpowiadać. Pamiętać jednak należy, że szereg wpływów ubocznych może wpłynąć w znacznym stopniu w toku eksploatacji takiego wodociągu na bardzo nawet znaczne odstępstwa od tego wykresu.

65

== 16,25 godz.

i T w.w.sp.

i ~~

Щу zww.sp.

do miasta

a*komora ujmująca b-upust

Fig. 128.

w. w.

тот, w

\do osadnika

najn. sta

п IV.

шшшм

Fig. 129.

III. ujęcie wodociągowe. Do zasilania wodociągów miejskich może w naszych warunkach być użyta woda а) powierzchniowa (z potoków, rzek, jezior naturalnych i sztucznych zbiorników — przegród dolin), albo też b) woda podziemna (gruntowa, źródlana). Woda atmosferyczna, gromadzona w gorących krajach w cysternach na okres posuchy, w naszych warunkach klimatycznych, dla wodociągów nie jest bezpośrednio używana.

Od formy występowania wody zależy sposób ustalania jej ilości (przepływu w jednostce czasu), oraz sposób ujęcia dla celów wodociągowych.

Sposoby obliczania przepływu wody w potokach i rzekach, przy pomocy pomiaru czasu napełnienia naczynia, pomiaru przelewem, młynkami, pito-tami, względnie obliczanie z przekroju i spadku rzeki, jak również obliczanie odpływów z wielkości zlewni i wysokości opadu, podane są w dostatecznych rozmiarach w rozdziale „Pomiary wodne“ (str. 484—521), z którego w równej

mierze korzystać można przy obliczaniu wodociągów. Zasady obliczeń hydrologicznych zbiorników i przegród dolin (str. 588 — 617), mogą być stosowane do projektów takich urządzeń dla celów wodociągowych. — Sposobami oznaczenia wydatności terenów wody gruntowej — zajmiemy się poniżej.

a) Ujęcie wód powierzchniowych.

Ujęcie wodociągowe z małego potoku wymaga z re lenia zwierciadła wody przy ujęciu, oraz utworzenia głębszego zbiornika w korycie, któryby w zimie nie zamarzał, zatem założenia jazu, w.w.

ględnie progu (fig. 128). Uje-    ^

cie umieszcza się w osobnej komorze, zaopatrzonej w otwór do- n0pm w pływowy zakratowany, (krata najfrsFarrw. pionowa do wyjmowania dla ułatwienia jej czyszczenia) oraz spust, w celu usuwania namułu.

Obok upust płuczący, w celu ułatwienia czyszczenia koryta z zamuleń powyżej jazu. Komora ujmująca może być wykształcona jako osadnik. Należy ją    -

umieścić pod brzegiem wklę- 400 słym, gdyż tam występuję mniej-sze zamulenie. '

Z rzek większych, o    3,00

większych głębokościach (ponad 1 >ri) pobiera się wodę rurociągiem, założonym poniżej najniższego stanu, a dochodzącym ile możności do nurtu, gdzie woda jest najczystsza.. Właściwą komorę ujmującą umieszcza się w brzegu (fig. 129 i 130), aby nie tworzyła przeszkody w przepływie wody (w korycie rzeki).

Czyszczenie rurociągów ssa-wnych odbywa się przy pomocy a5s vfH, odwrotnego prądu pod ciśnie- I niem wody z rurociągu tłocznego. Dla ułatwienia takiego płukania — pożądany spadek rurociągu ku rzece, (wlotowi).

W gruncie żwirowym można użyć ujęcia przy pomocy sita, zastosowanego do poboru wody z Renu w Wormacji (fig. 131).

guły

usta-

wz

~1.80

Fig. 130.

w

do osadnika

z w. m.w.fsĄin średni!

długość ciągu ssącego I750m.

Fig. 181.

в,30

,0.00

nr

’■ ‘-“'AV.

lifil

ТЕГ

PRZEKRÓJ a-b

'Jooo

Fig. 132.

гтвг

HoOrr^n

Do takiego samego celu używają t. zw. smoków w formie rur, z otworami od góry otwartymi (d = 15 mm), leżących na dnie rzeki i skierowanych za prądem wody (fig. 132; ujęcie dawniejsze z Wisły w Warszawie). Ponieważ smoki takie łatwo się zamulały i zapiaszczały, a oczyszczanie było trudne i kosztowne, przerobiono ujęcie na t. zw. baseny (fig. 133), w formie zatoki, sztucznie wytworzonej i otoczonej ścianą szczelną. Baseny te dają bardzo dobre wyniki, strącając piasek i wiele namułu, który się tam z rzeki dostaje ; ponadto w zimie, kiedy w Wiśle na dnie tworzy się lód denny, bardzo utrudniający pobór wody przez smoki, w basenach, które szybko pokrywają sin powłoką lodową z góry, nie powstaje lód denny wcale.

Wodociąg warszawski ma dziś trzy takie baseny I—III (fig. 134¹), ułożone na długości 800 m brzegu wklęsłego Wisły, na której przenoszą się mielizny. W celu zwiększenia działania basenów wykonuje się obecnie jeden z projektowanych ^trzech dużych osadników (A i В na fig. 134), o pojemności 876 300 m³ (w przyszłości jeszcze C, o pojemności 665 900 m³), czyli przy 600 000 ms zapotrzebowania dziennego — o pojemności na około 7 — 8 dni. Baseny będą obwałowane przed W. W., odcięte od rzeki tamami, a połączone z nią rurami żelbetowemi, o średnicy 1 m, zamykanemi zasuwami.

Podobne baseny urządzono przy poborze wody z Odry dla wodociągu Wrocławia (fig. 135). W odpowiednich warunkach korzystnem być może założenie ujęcia w rzece w formie jak na fig. 136 (ujęcie z Nekaru w Plochingen), które równocześnie ma na celu oczyszczanie wody z namułów, wystarczające np. dla celów przemysłowych.

SL

Rzeką Mufa* '

• ■.■A

-^-50.00-

Швж

У/7//А

Przekrój a - b

"A'jCaoo

Fig. 133.

Fig. 134.

Ujęcie wody z j e z i o r w zasadzie bywa podobne do rzecznego. Pa-nitętafi,⁻należy*'zć przy brzegach i na dnie gromadzą się resztki roślinności i drobnoustrojów. Pobór uskuteczniać należy zatem daleko od brzegu,

a rura poborowa powinna leżeć przynajmniej około 1 m nad dnem. Ze względu na temperaturę wody i ochronę przed lodem w zimie (do 60 cm grubym), powinien kosz ssący leżeć możliwie głęboko, conaj-mniej 2 m pod zwierciadłem wody przy najniższym stanie. Stałej temperatury spodziewać się można dopiero w głębokości około 20 m pod zwierciadłem wody, z wahaniami w granicach 5—13° C. Rurociąg w dnie jeziora układa się jak syfon w wybagrowanym wykopie, czasem wśród grodzy, osadzony na pilotach, lub zawieszony na rusztowaniu.

ШШЯШ

zamknięcie

юг

ЖЖЖ.

Fig. 135.

в»

mo-

wow w ciągu

całego roku, lub nawet szeregu lat. Im mniejszą jest zlewnia, zamknięta

Ujęcia wodociągowe przy pomocy przegród dolin i wytworzonych przez nie wielkich zbiorników bywają dość częste w okolicach górskich, gdzie niema ani większych rzek, ani warunków do wytworzenia większych strumieni wody gruntowej. Zbiorniki takie gromadzą opady at sferyczne z większych zlewni i mogą wyrównywać wahania dopły

taką przegrodą, tem większa musi być objętość zamagazynowana, aby potrafiła wyrównać niedobory opadów w okresach posuchy. Zasady obliczania pojemności i działania wyrównującego takiego zbiornika, oraz obliczenia wymiarów przegrody i jej urządzeń — zawiera rozdział o zbiornikach i przegrodach dolin (str. 588—617).

Przekrój ty F    \C

Przekrój A-B

I śr.t/.ьЯШ!

r 247.20

8,00

Przekrój C-D

f-—llsp4pe

I P²    .i ■ * i

⁴⁵    1-1 MO-»- O jfiO*

i'''    '-'J".    1

*-J

om

Fig. 136.

PRZEKfiÓJ A-B

t«76,«5

nb

fs»-i

Om

I

SYTUACJA

jJO.

■W°___

4SJ.

_450 _

•zbiornik

pobór wodtj\.

ч гЫотк ⁴ 'Ч?

440

П

I роООГСЫЦ

Fig. 137.

Zbiorniki takie, jako olbrzymie osadniki, wpływają korzystnie na mechaniczne oczyszczanie wody; słońce i jego promienie ultrafioletowe — niszczy bakterje. Poprawa temperatury (ustalenie) wzrasta w miarę głębokości wody pod zwierciadłem, jak wskazują krzywe letnie i zimowe przebiegu jej na fig. 137 (przegroda -wodociągu miasta Brüx w Czechach).

Zazwyczaj warstwa górna zbiornika (10—15 ni) stanowi izolację wpływów temperatury, pod nią leży, zależnie od wysokości przegrody, odpowiednia miąższość warstwy eksploatowanej dla wodociągu; dolna wreszcie

4°° i

t\ t-

**l *s

5» -J®

pobór wody III

-<V

Ш ЖШЖ

s/heM

rvelsv

warstwa zbiornika — przeznaczona jest na osady. Aby można było dostosować pobór wody do chwilowych warunków, musi być umożliwione czerpanie wody w rozmaitych wysokościach (na fig. 137 w trzech), zabezpieczonych odpowiednimi koszami z cynowanej blachy miedzianej i zamykanych oso-

bnemi zasuwami. U dołu spust. Umieszczenie szybu poborowego i jego przekrój, oraz przekrój sztolni, w której pomieszczone są rury poborowe i spustowe z figury. Bardzo ważne uszczelnienie przeciw przeciekaniu wody pod tak wysokim słupem wody w zbiorniku¹).

W Polsce ujęcia wodociągowego tego typu jeszcze niema. Projektowane w dolinie Luizy dla Bielska, w dolinie Czarnego potoku

przykrywka

- . warstwa w odor osra . zw.w.gr. . _•

widoczne

Fig. 138.

шштшЁшш&Ёттж

wars iwa: wodorosna '. ;

dla Krynicy.

Wody powierzchniowe, ujęte dla celów wodociągowych nawet z wielkich zbiorników, muszą być oczyszczane przed wprowadzeniem do miasta. Oczyszczanie polega na przeprowadzeniu przez osadniki i filtry, rozmaitych konstrukcyj, czasem ponadto na sterylizacji wody przy użyciu metod chlorowania, ozonowania, względnie działania promieni ultrafioletowych (lamp kwarcowych). Metody i urządzenia do tego celu służące podaje „Technologja wód miejskich (wodociągowych)“.

b) Wody podziemne, Do zasilania wodociągów miejskich używa się wód gruntowych, względnie źródlanych.

Warunki powstawania wody gruntowej i jej zachowania się podaje rozdział: „Hydrogeologja“. Dlatego zajmiemy się tu tylko stroną techniczną ujęcia wody źródlanej.

Fig. 139.

rozdział :

Irnja ciśnienia hydros ta tycznego _

uuu.

'///

у//

'"Щ

Fig. 140.

Woda gruntowa występować może w podziemiu w formie strumienia (fig. 138), zbiornika (fig. 139), względnie, pod ciśnieniem (fig. 140), jak gdyby w naczyniu zamkniętem wszechstronnie, z którego po nawierceniu otrzymuje się t. zw. wypływ Artezyjski. Ponadto strumienie i zbiorniki wody gruntowej mogą występować w piętrach, poprzedzielanych warstwami nieprzepuszczalnemu

l) Dalsze szczegóły: Dr. inż. Kobert Weyrauch, Die Talsperrenanlage der kgl. Stadt Brüx in Böhmen. Verlag у. К. Wittwer in Stuttgart. 1916.

Do ujęcia dla celów wodociągowych nadają się wszystkie trzy formy typowego występowania wody gruntowej. Zaznacza się, że przy zbiorniku konieczną będzie ostrożność, aby nie wyczerpać zapasu ; zatem głównem zadaniem będzie zbadanie jego pojemności, oraz powierzchni zleu ni zasilającej zbiornik; przy strumieniu wody gruntowej — zachodzi natomiast potrzeba oznaczenia objętości przepływu w zamierzonym przekroju ujmującym w jednostce czasu (w sekundzie).

Typową charakterystyką zbiornika jest poziome zwierciadło wody, strumienia wody gruntowej — spadek zwierciadła, które pomierzyć można niwelacyjnie w studniach, względnie otworach obserwacyjnych.

Badania wstępne. W tym celu, po obraniu terenu wodonośnego na podstawie dat geologicznych, oraz możliwie starych kart koryt rzecznych, wykonać należy pewną ilość rozrzuconych otworów wiertniczych na przypuszczalnym terenie wodonośnym. Otwory te, o średnicy 10— 20 cm, doprowadza się do spągowej warstwy nieprzepuszczalnej, a dwa lub trzy — o kilka metrów głębiej, w celu stwierdzenia, czy niema tam oddzielnych piętr wody gruntowej. Każdy otwór zarurowuje się, a po doprowadzeniu otworu do dolnej warstwy nieprzepuszczalnej, podciąga się rurę tak, aby jej dno (dolna krawędź) leżało w materjale dla tego otworu (co do przepuszczalności wody) najbardziej charakterystycznym. Po przepompowaniu otworu przez 3—5 godzin zwykłą pompą budowlaną, pobiera się próbkę do badania chemicznego i bakterjologicznego, oraz niweluje się górną krawędź rury, od której potem odmierza się każdoczesny poziom zwierciadła wody gruntowej. Wkońcu zabezpiecza się otwór odpowiedniem zamknięciem przed złośłiwem zanieczyszczeniem, zarzuceniem kamieniami itd.

Po naniesieniu wysokości zwierciadła wody gruntowej (z jednoczesnego pomiaru) na plan warstwowy terenu, otrzymujemy punkty wysokości, na podstawie których można wykreślić (według zwykłych zasad interpolacji linijnej) — plan warstwicowy wody gruntowej, który odrazu rozstrzyga, czy mamy do czynienia z strumieniem (spadek zwierciadła wody gruntowej), czy też ze zbiornikiem (zwierciadło wody poziome). Do obserwacji zachowania zwierciadła wody gruntowej wciągnąć należy także wszystkie studnie gospodarcze, na badanym terenie położone, zwłaszcza stare, które dają wskazówki co do najniższych poziomów wody gruntowej. Studnie takie wykonują włościanie zwykle 0,60—1 m poniżej zwierciadła wody gruntowej, aby pozwalały na zaczerpnięcie wody wiadrem. O ile w czasie istuienią studni, zwierciadło wody gruntowej spadnie tak, że ze studni wody zaczerpnąć nie można, pogłębiają właściciele ich dno. Stąd głębokość starych studni gospodarczych daje pogląd na najniższy stan wody gruntowej w danem miejscu.

Badania takie prowadzić należy przez dłuższy okres czasu (conajmniej rok lub dwa), obserwując i notując równoczesne zmiany stanu wody w są-siednej rzece, stany barometryczne, oraz opady atmosferyczne. Wyniki tych pomiarów wykreśla się w formie grafikonu (fig. 141), który daje najlepszy pogląd na wzajemne stosunki i wpływy. Widzimy, jak opady atmosferyczne wpływają na stany wody w rzece, i jak występują opóźnione podniesienia zwierciadła wody w otworach, w wyższym stopniu w otworach bliższych rzeki (/), niż w dalszych od niej (II—III).

Bardzo ważne jest dokładne zorjentowanie się co do wpływów sąsiedniej rzeki na stany wody w przyszłem ujęciu wody gruntowej. Zachodzić tu mogą wzajemnie znaczne wpływy, jak wskazuje fig. 142. Woda gruntowa wlewać się może do koryta rzeki (stan I—I) ; przy podnoszeniu się stanu wody w korycie, może się spiętrzać i podnosić również i zwierciadło wody gruntowej (stan II—II), względnie przy wysokim stanie w rzece, może się woda rzeczna wlewać w teren i zasilać wodę gruntową (stan III — III). Zależnie od położenia studni (A lub B) i wywoływanej depresji zwierciadła wody, będziemy czerpali z niej tylko wodę gruntową, ;ilbo też zmieszaną z wodą rzeczną. W okolicach, gdzie z terenu wlewa się do rzeki większa ilość wody gruntowej (o stałe temperaturze około 7—8° C przez cały rok), odczuwa się ją w lecie w kąpieli w zimniejszym prądzie przy brzegach (zwykle bywa przeciwnie) ; w zimie w tych okolicach rzeka nie zamarza (oparzeliska). Znane są przeciwnie wypadki takiego uszczelnienia brzegów koryta rzek spłóczy-nami ilastemi lub gliniastemi, że studnia nawet bardzo blisko brzegu położona, nie odczuwa zupełnie sąsiedztwa rzeki i nie pobiera z niej wody na-

męka

•vip

otwór / otwór II

otwórlll

opady

II

///

IV

VI

VII

Fig. 141.

JL //

1 JL

Fig. 142.

wet przy znacznych depresjach wody w studni pod zwierciadło wody w rzece (Łomica w Kałuszu, Setta w okolicy Bolonji itd.).

Z możliwości takiego wpływu wody powierzchniowej (rzecznej) na wzmożenie ilości naturalnej wody gruntowej, korzysta się przy wytwarzaniu t. zw. sztucznej wody gruntowej; wyprowadza się zatem wodę rzeczną do basenów infiltracyjnych o przepuszczalnem dnie, przez które woda wsiąka w teren, przefiltrowuje się w naturalnych pokładach piasków i żwirów, ustala swoją temperaturę zależnie od czasu przebywania w podziemiu, i może być ujmowana w podobny sposób, jak naturalna woda gruntowa do zasilania wodociągów (Poznań). Może być także wyzyskana infiltracja boczna, tj. przez boczne ściany koryta rzeki (fig. 143) do studzien blisko brzegu położonych (Kraków). Tu, o ileby chodziło o oznaczenie stosunku ilości czerpanej m — wody z rzeki (przefiltrowanej przez grunt), do naturalnej wody gruntowej q.₂, możemy użyć ich temperatur, tx i t₂, względnie ich twardości. (Temperaturę wody gruntowej tx należy zmierzyć w otworze odległym dość od brzegu, gdzie niema już wpływu wody z rzeki.)

Jeżeli pobieramy z studni przy pomocy pompy objętość Q, o temperaturze t, na którą składa się qx i q₂, to :

Q = 91 + 2s

Q t — 9\ • h “Ь Ъ • ^2

t —1₂

—h

przyczem: a stąd:

9i = Q

<h = Q

t — tx

Qb~*.

—4

wo

t₂ tx

Można jednak nawet ze studni, położonej blisko brzegu rzeki, pobierać dę tylko gruntową, jeżeli wywołana pompowaniem depresja zwierciadła

'/// .'77.

Q/лvor.

M.W.

jwziorn

Zwierciadło obniżone' pompowaniem

Fig. 143.

Fig. 144.

wody w studni (mimo że zwierciadło wody w [studni będzie leżało o h (fig. 144) poniżej zwierciadła wody w rzece), będzie miała przebieg wskazany na fig. 144, tj. jeżeli pomiędzy studnią a rzeką, zdeformowane pompowaniem zwierciadło wody gruntowej w studni będzie miało w punkcie A styczną poziomą, leżącą jeszcze powyżej zwierciadła wody w rzece (o hx).

Na tej zasadzie pobierają studnie wodociągu lwowskiego, ujmujące nad stawem w Woli dobrostańskiej (ujęcie wody gruntowej dla Lwowa) wodę wyłącznie gruntową, na dowód i kontrolę czego, wywołuje się pompami (zależnie od stanu wody w stawie) tylko taką depresję w studniach ujmujących, aby w rurach, wwierconych w dno szczelne stawu, a pozostających wam w związku z warstwą wody gruntowej, zwierciadło jej stało wyżej niż w stawie.

(Koło В w fig. 144.)

Wracając do badań zachowania się zwierciadła wody gruntowej w otworach obserwacyjnych, zauważa się, że trudności pomiaru zachodzą przy głęboko poło-żonem zwierciedle wody. Do pomiaru używa się lekkich łat, umocowanych w ' zbiorniku blaszanym, tak wybalanso-wanych, aby po włożeniu do wody, zero łaty leżało równo z zwierciadłem wody (fig. 145) ; albo też używa się zawieszonego na taśmie mierniczej aparatu, wskazanego na fig. 146. Ponieważ każde naczyńko ma wysokość l cm. zatem głębokość zwierciadła wody od krawędzi rury studziennej przedstawia : odczyt na taśmie -j- stała C n cm (ilość naczynek nie napełnionych wodą).

Reasumując powyższe uwagi, zaznaczam, że wstępne badania mają na celu oznaczenie :

C mamie г У za niwę jo

siata C

icmr tcm _ tcm !

tcm L.

0,S0

Fig. 145.

Fig. 14Ö.

1.    rozległości warstwy wodonośnej w profilu podłużnym i poprzecznym,

2.    miąższości warstwy wodonośnej i średniej miąższości w niej warstwy

wody,

3.    spadku zwierciadła wody gruutowej,

4.    jakości materjalu warstwy wodonośnej, z której wnosić można o stopniu przepuszczalności wody gruntowej.

Objętość przepływu. Przepompowanie każdego otworu obserwacyjnego daje nam już pogląd na wydatność terenu w tem miejscu. O ile brudna z początkiem pompowania woda, szybko się oczyszcza, i prędko ustala się obniżone zwierciadło wody gruntowej, można wnosić, że teren jest silnie przepuszczalny i wydajny pod względem wody.

Kuch wody gruntowej w terenie odbywa się w zasadzie według podobnych prawideł, jak w cienkich rurkach, które zastępują tu pory pomiędzy ziarnami materjału warstwy wodonośnej. Zatem objętość przepływającej w terenie wody :

(1)

Q = \l.F .V......

przyczem p. oznacza spółczynnik porowatości,

F przekrój poprzeczny do nurtu wody gruntowej, V prędkość przepływu wody grantowej.

Wartość spółczynuika p., zależnie od rozmaitej wielkości poszczególnych ziarn itd., waha w szerokich granicach. Dla aluwjów wiślanych pod Kostrzem (Kraków) oznaczono p. = 0,30 (30% porowatości) ; na prawym brzegu Dunajca w Świerczkowie (Tarnów) p. = 0,25 ; Smreker znalazł w Mannheim, dla miałkich bardzo piasków p. = 0,09.

Lueger radzi oznaczać p. następująco : po wyrzażeniu (celem odparowania wody) materjału, wydobytego z wiercenia otworu obserwacyjnego, (względnie studni), ubija się go w naczyniu o znanej objętości (np. 10ч cm³), poczem nalewa się z kalibrowanego naczynia wody do nasycenia. Ilość cm³ wlanej wody—daje procentową objętość por. Zamiast wody, którą niektóre materjały wiążą chemicznie (zatem doświadczenie przeprowadzać należy szybko), można użyć C0₂. Wynik mało pewny, gdyż materjał ubity w naczyniu jest zupełnie odmienny od naturalnego układu tego samego materjału w gruncie.

Höfer¹) podaje wagową metodę oznaczania p.. Pikrometrem oznaczyć należy gęstość D wysuszonego materjału, i zważyć znaną jego objętość V— np. Ggr. Gdyby materjał ten był pełny (bez por), to ciężar jego

G' > G, przyczem Gf = V. D. Różnica G’ — G dawałaby ciężar materjału,

G' - G

któryby musiał wypełniać pory. Zatem

I)

przedstawia objętość por.

Np. 100 cm³ piasku waży 168/7; jego gęstość D— 2,65. Gdyby nie było por — to G' — 100.2,65 = 265 g. Stąd objętość por. :

265 — 168

czyli p. = 0,366.

Przekrój F (do wzoru

2,65

36,6%,

1.) otrzymamy z przekroju geologicznego przez wykonane otwory obserwacyjne, jako iloczyn b . a — (szerokość X średnia miąższość warstwy wody w warstwie wodonośnej).

Prędkość V można zmierzyć, albo obliczać rachunkowo. Metody pomiaru bezpośredniego (pomiar czasu przepływu barwika lub soli z jednego otworu do drugiego na linji nurtu wody gruntowej, metoda elektryczna prof. Schlichtera) — mniej dokładne z powodu dyfuzji itd. — rzadko stosowane. Metoda rachunkowa polega na badaniach Darcy’ego, według których, prędkość (trz.

') Dr. Наш Höfer von Heimhalt, Grundwässer und Quellen.

filtracyjna) wody gruntowej, liczona w pełnym przekroju (F — a .V) bez uwzględniania por:

v — k .i,

gdzie к oznacza spółczynnik przepuszczalności warstwy wodonośnej, i — spadek zwierciadła wody gruntowej w badanem miejscu.

Prędkość natomiast w porach tego materjału (jak gdyby w rurkach), musi uwzględnić jeszcze spółczynnik porowatości materjału ji, zatem prędkość w porach:

»« = — •*•

P V-

Niektórzy autorowie (Forchheimer) wprowadzają to ostatnie równanie do dalszych rachunków, wobec czego u nich p. . v — к . i, zatem i wartości u nich na к (oznaczane jako k₁ lub k₀) będą większe w stosunku —, np.

przy p.— 0,25, cztery razy.

Z grubsza, według Darcy’ego, к odpowiada średnicy dominujących ziarn materjału, wyrażonej w m :

przy średnicy ziarn:    d — 0,001 m — к — o,001

d = 0,0008 m — к *= 0,0008

i leży w granicach od 0,0005 do 0,005. (Bliższe informacje — patrz rozdział: „Hydrogeologja“ str. 1568—1569.)

Stąd ilość wody przepływającej w badanym terenie :

Q = к . F. i ms/s,

jeżeli F wyrazimy w ml.

Przykład. Szerokość terenu nadającego się do ujęcia h — 2000 w. Miąższość warstwy wody przeciętna a — 15 m. Znalezione i = 0,002 (2°/₀₀j ; w tym wypadku, przy к = 0,005, fj. = 0,30, byłoby :

V — k . i = 0,005 X 0,002 = 0,00001 m/s,

czyli na dobę 0,00001 X 86 400 = 0,864 »n/24 godz. Prędkość w porach warstwy wodonośnej :

= 0,000033 m/s.

P~ ft *

F—b. a == 2000 X 15 = 30 000ni¹.

V 0,00001

0,30

ę = 0,005 X 30 000 X 0,002 = 0,30 m³/s

czyli 300Z/sek., lub na dobę:

86 400 X 300 = 25 920 000 l = 25 920 m³.

Badania szczegółowe. Celem przeprowadzenia badań szczegółowych, zakładamy studnię próbną w miejscu, które tak z przekrojów geologicznych badanego terenu, jak również z przebiegu warstwie wody gruntowej, okazuje warunki przeciętne. Ponadto należy miejsce na studnię próbną, ile możności tak obrać, aby studnię te można było włączyć do przyszłego ujęcia definitywnego. Studnia próbna powinna być wykonana według typu, który zamierzamy zastosować w ujęciu definitywnem, ze względu na lokalne warunki terenowe. Obok studni, na osi prostopadłej i równoległej do przebiegu warstwie wody gruntowej, wykonuje się po kilka otworów obserwacyjnych (fig. 147, — otwory wiertnicze 1, 2, .. . 10, zarurowanych i dobrze przepompowanych), w odstępach dla bliższych np. 10 m, dalszych 30 m, 60 m od studni próbnej.

Pompowanie próbne. Do pompowania używa się pompy wirowej lub tłokowej, poruszanej parą, motorem ropnym (lokomobila), lub prądem elektrycznym. Wypompowaną wodę odprowadza się do skrzyni przelewowej (fig. 148), w której woda się uspokaja (w przegrodach), zostawia wynoszony piasek, i odpływa przez przelew Ponceleta (najlepiej połączony z limni-grafem), na którym mierzy się pompowaną objętość wody.

Pompowanie takie prowadzi się przez 2—4 miesięcy, czasem i dłużej, z je-dnej studni, lub nawet z kilku studni połączonych ; daje ono pogląd na rzeczywistą wydatność studni (pozwala na wykreślenie krzywej wydatności), mo-

O—

243,00

24275

cß----

,7

o⁵

studnia próbna

24225

/у

if

242,00

P‘pompa

L=lokomobifa    S= skrzynia przelewowa

R= rynna do odprowadzenia wody Fig. 147.

протру

podziatka

!—а^иЫ.

; Г"

1,00-1,20

, i

PRZEKRÓJ a-*b

*i b p- rama I ] /' i metalowa

твж-j

----- 0,6-0,7

0,8-1,2

-‘4,00-5,00

Fig. 148.

Jt

s,

s,

początek pomp.

s»

S*

koniec pomp,

S,

S,

Il J

i I—isniesień,październik— listopad —4*—• grudzień —^styczeń.

3l

Fig.149.

żuość bliższego oznaczenia wartości spółczynnika przepuszczalności k, oraz zasięgu działania studni. Do przeprowadzenia pompowania próbnego należy obrać czas długotrwałej posuchy i niskich stanów wody, zatem u nas najlepiej w jesieni lub w zimie.

Pompowanie rozpoczyna się od mniejszych objętości, przechodząc stepnie do większych, tak, aby przy każdej objętości uzyskać ustalone zwierciadło wody. Wyniki wykreśla się graficznie (fig. 149). Z naciskiem zaznaczyć

na-

10

Maj , 20    31

Czerwiec

-4 V

Lipiec    -    Sierpień ,    Wrzesień ₍ Październik    Listopad , Grudzień    ,

JO 10    20    J(    10    2 0    31    10    20    30 4P 20    31    10    20    30    10    ?0    31

llÇ'Aek

objętości

100

Wykres

r«~—I-pompowano ze sludn

pompowa

s_o

ÂQ

Ql

70

, WseA VnNw.

mej wody    pompowano

i\j--*^/e studni I i U

§    lOi^tf, razem

110 l/iek

100

90

30

19

70

40

i,    ,    ⁴⁷ ’Лек

^хЛ^у^м-Л-идл^_vA-^-yv

51 'Лек ,

'ц№

ч»

IŁ

40

is

SS

го

19

2i0.78 Studnią 12 28Q81 studnią 1t

0 !4ek__

IŁ

2 ВO 23_ Otwór fl,

Ty

------------------zredukowanejiaKaJąh«rkj_ _    _

I f f ' f f

V—гч;гт

6 vs e /-л

l

ii

126

131

431

dziennych

listels lois f

*es opadów dziennych Skata 1ттч1тт

7/77

If

JL

R Лп un H-

i ii barometru

Ciśnienie

40    20    31    10    20

Maj    Czerwiec

Lipiec

Sierpień

Wrzesień

Październik Listopad

Grudzień

Fig. 150.

należy, że grafikon taki należy prowadzić zaraz od rozpoczęcia pompowania i każdy pomiar bezzwłocznie ' wnosić, gdyż jest to jedyna kontrola, czy nie zachodzą jakieś błędy pomiarów itd.

Na wykresie takim, ustalone zwierciadło wody w studni przy pompowaniu danej objętości wody, przebiegałoby poziomo tylko wtedy, gdyby naturalny stan wody w gruncie nie ulegał żadnej zmianie z innych powodów w okresie pompowania. Ponieważ jednak tak nie jest, zatem aby wyeliminować można było naturalne zmiany (wnoszenie lub opadanie) zwierciadła wody w terenie, musimy prowadzić pomiary stanów zwierciadła wody gruntowej w dalszych otworach obserwacyjnych, takich, które nie ulegają, wpływom pompowania, zmianom stanów w rzece itd. Kzeczywisty przebieg-takiego pompowania próbnego podaje fig. 150 [pompowanie w Wielkopolu dla zasilenia wodociągu lwowskiego. Pompowano od 21./VI. 1927 do 22./9.1927 z jednej studni (Nr. I); od tego zaś dnia, do 17./X. 1927, z dwóch studni (I -|- П), zbudowanych w odstępie 50 m\.

Widzimy na tym wykresie, że wpły-|T⁻ir~’A wom pompowania nie ulegał otwór Kała-5,    hurka, który mimo to w okresie pompowa-

I j    nia opadł o 15 cm. Inne otwory (bliższe,

⁷    jak Nr. 126, Batory, Nr. 131) pozostawały

pod wypływem pompowania. Zatem i depresje przy ustalonych zwierciadłach wody gruntowej w czasie pompowania należy mierzyć nie od zwierciadła wody w studni próbnej w chwili rozpoczęcia pompowania, lecz od linji u równoległej do przebiegu zwierciadła wody gruntowej w otworze porównawczym (Kałahurki), wykreślonej od poziomu zwierciadła wody w studni próbnej w chwili rozpoczęcia pompowania próbnego.

Skoki w linji przedstawiającej depresję zwierciadła wody w studni, oraz w linji pompowanej objętości wody, pochodzą z odtykania i przytykania się 132 por w warstwie wodonośnej piaskiem, unoszonym prądem wody itd., z błędów odczytów, i trudności trwałego utrzymania jednostajnego ruchu pompy.

Związek depresji i ilości pompowanej wody, z okresów ustalonych zwierciadeł wody w studni próbnej, pozwala nam wykreślić krzywą wydajności studni (fig. 151), która według Darcy’ego ma kształt paraboli, o osi poziomej i równaniu : y² = c. x. Po wstawieniu w to równanie dat otrzymanych z pompowania, otrzymamy :

— Ъ—

Fig. 151.

TT 3« I

■2,

u.

54,00

79,00

I    inajn.zw.w.    _

L-c-teoret, ma». wydatnośc 106,10-aJ

Fig. 152.

H²

H² = c.Q; c = —

H²

(H—s)² = c(,Q — q)=—(Q — q).

Mając conajmniej dwie ustalone obserwacje q,, s, i q₂, s₂, oraz dla s = 0, q — 0, możemy ustawić równanie paraboli (krzywej wydajności studni) dla danego wypadku i obliczyć teoretyczną maksymalną wydajność studni (gdy s = H: tj. przy wyczerpaniu do dna).

Przykład. Pompowanie próbne w Wielkopolu (fig. 150) dało:

st = 2,14 m ; qt — 54 l/s. s₃ з= 3,52 m ; q₂ = 79 l/s.

Po wstawieniu otrzymamy równania:

(Я - 2,14)³ = c(Q- 54) (H — 3,52)³ — c(Q — 79)

B* = e.Q.

Po rozwiązaniu: Я = 7,32т; 0 = 108,1 l/s; c = 0,495674. (Z przekroju studni rzeczywiste H możnaby przyjąć 7,5 — 8,0 m.)

Równanie tej krzywej opiewałoby: (7,32 — s)³ = 0,495674 (108,1 — q), a jej przebieg jak

fig. 152.

Przy studniach artezyjskich dopływ wody odbywa się według prawa linji prostej, jak poniżej.

10

7Ш,

Po ustaleniu się zwierciadła wody przy poszczególnych pompowanych ohjętościach, należy wykonać równoczesny pomiar zwierciadła wody w otworach obserwacyjnych bliskich (1 —10 na fig. 147) i na tej podstawie wykreślić przebieg lejków depresyjnych (fig. 153) w kierunku warstwie wody gruntowej, (z którego można oznaczyć zasięg działania studni) i w kierunku nurtu wody gruntowej, z którego znaleźć można punkt kulminacyjny A w okolicy poniżej studni, od którego woda już do studni nie wpływa. Styczna w A do linji zwier-

•л-"’"

styczna qo2.

²3*L-&££--28075--28050— 28025— 280,00 279.75 _

¹ S’studnia próbna

Fig. 154.

Fig. 153.

ciadła wody będzie pozioma. Z tych lejków można nakreślić plan warstwi-cowy wody. gruntowej w okresach ustalonego stanu wody, dla poszczególnych pompowanych objętości, — a znając wartość x₀ dla punktu kulminacyjnego A, można wychodząc z tego punktu A, wykreślić trajektorję do warstwie, dającą zasięg L działania poboru wody ze studni, przy danej objętości wody (fig. 154). Wszystkie cząstki wody wewnątrz wykreskowanej linji wpływają do studni, zewnątrz niej — płyną dalej.

Smreker nazywa x₀ — promieniem działania studni, do obliczenia którego podaje wzór:

x₀

Q =    . H. L . V.

Fig. 155.

Fig. 156.

Ponadto pompowanie próbne może nam dać podstawy do wyznaczenia właściwej wartości spółczynnika przepuszczalności kx do wzoru : Q = k . F .i. W tym celu musimy poznać wzory teoretyczne na ruch wody gruntowej i działanie pompowania. Zaznaczyć tu jeszcze należy, że pobór wmdy gruntowej może być uskuteczniany przy pomocy studni pionowej, lub przy pomocy kanału poziomego (o spadku, potrzebnym do odprowadzenia ujętej wody).

Na zasadzie prawidła ruchu wody gruntowej, ustalonego przez Darcy’ego, ustawił Dupuit wzory na wydatność ujęć wody gruntowej. Wzory te nie mają charakteru prawa ogólnego; dla praktyki dają jednak wyniki o wystarczającej dokładności.

I. Dopływ do studni (kanału) przez ściany boczne :

a) Studnia pionowa w zbiorniku lub strumieniu wody gruntowej (fig. 155):

O)

Po wstawieniu tej wartości do wzoru na x₀, otrzymujemy :

L — 2 тс ж₀

jako miarę pasu, odwodnionego przez studnię. Zaznaczyć należy, że promień działania "studni x₀ jest wprost proporcjonalny do pompowanej objętości wody; stąd znając wartość x„ dla objętości q! — możemy z proporcji obliczyć x₀' — dla każdej innej objętości (/.

Przykład: qx = 10 l/s — odpowiednie x₀ — 32 m; jakie będzie x₀' — dla q' = 25 l/s.

x₀.q'

czyli x₀'

Pas odwadniany przy qx = 10 l/s wynosi Lx — 2 к . 32 ^ 200 m

L<i — 2 . u . 80 50 500 m.

W końcu z pompowania próbnego, z ilości piasku, który pompa wyniesie ze studni, a który pozostaje w skrzyni przelewowej (pomiarowej), można wnosić na zachowanie się studni w tym kierunku w czasie eksploatacji, co może mieć wpływ na wybór, a w każdym razie na trwałość pomp.

x₀' :x₀ = q' : qx,

q₂ — 25 l/s

<Zi

80 m.

friF=

уpierwotne zw.w.gr. |

~ -.~warstwa:l> wodonośna ~

-/?

-'S/ —

ii —

ШИЩЩ

”Ai

ттш

mmmm

o-».. .*•-<*-# '

s = tf —

II² —

ii

k . Tt

lo£n— •

. . . (la)

7?

¹

) Przegląd techniczny Nr. 4/1928, inż. Kolitowski.

²

o6o> //.

³

к . p.. H. V ’

w którym Q — oznacza objętość pompowanej wody w sekundzie, p. — spółczynnik porowatości, H — miąższość warstwy wody nad warstwą nieprzepuszczalną (fig. 155), V — prędkość wody gruntowej (v — k . i).

Przez pobór objętości wody Q ze studni, odwadnia się pas warstwy wodonośnej o szerokości L, zatem :

(lb)

к I#² — (H — s)²}

oznaczenia j. w., ponadto l — długość kanału ujmującego. O ile woda dopływałaby z obu stron do kanału, należałoby wynik podwoić. Założenie główne jest, że zbiornik może taki odpływ dawać, bez widocznej zmiany H.

d) Ujęcie kanałem ze strumienia wody gruntowej (fig. 158):

(4)

Jeżeli przy poborze ze studni, wyznaczymy dla i odpowiadające wartości Si i s₂, oraz hi i h₂ (hi —H — Sj ; h₂ — H — s₂),

u _ Ь ~ & iog r * u(hi² — h^) ga

to wtedy:

(1 c)

We wzorach tych oznacza:

Q — ilość pompowanej wody, к — spółczynnik przepuszczalności,

H — miąższość warstwy wody gruntowej nad nieprzepuszczalną warstwą

dolną ;

s — depresję zwierciadła wody gruntowej, wywołaną pompowaniem,

---promień studni,

R — odległość, w której zanika działanie pompowania. b) Studnia artezyjska ze zbiornika lub ze strumienia wody gruntowej (fig. 156):

2 к.k.m

1!

(2)

lo£n —

Oznaczenia jak powyżej, ponadto m — miąższość warstwy wodonośnej (przepuszczalnej).

V-SSr/l*

r*-

mw/M

Fig.167.

Fig. 168.

Z równania (2) wynika, że objętość pompowana jest wprost proporcjonalną do depresji, czyli krzywa wydatności przechodzi w prostą, na boku fig. 156 zaznaczoną.

c) Ujęcie kanałem (sztolnią, galerją) ze zbiornika wody gruntowej (fig. 157), dopływ z jednej strony do kanału:

lk

(.H² — h²)

(3)

Q — k .1. H. i

Z analizy wzorów (1—4) wynika, że:

a)    Błędy nawet znaczne w oznaczeniu wartości R, mają mały wpływ na ostateczne wyniki;

b)    powiększenie średnicy studni (2 r) ma mały wpływ na zwiększenie objętości wody;

c)    duży natomiast wpływ na objętość wody, którą można ze studni pobrać ma

d) do oznaczenia czasu T, potrzebnego, aby przy pompowaniu uzyskać stan ustalony, można stosować według Weyraucha formułę:

dni.

86 400 к . i

Czas T zależy przedewszystkiem od k. Stan ustalony nastąpi tern rychlej, im grubsze są ziarna warstwy wodonośnej. W drobnoziarnistych piaskach, przy małej wartości k, może pompowanie trwać miesiącami, zanim nastąpi stan trwały. Daje to wskazówkę co do trwania pompowania próbnego.

studnie

'Л

Z wzoru (2) na wypływ ze studni artezyjskich wynika, że objętości wypływów Q, są wprost proporcjonalne do depresyj s, czyli przebiegają według prawa linji prostej, wykreślonej na boku üg. 156. Ściśle wypadek ten zachodzi tylko wtedy, jeżeli nie ma oporów przepływu wody w samej studni, lub są one tak znikome, że znikają w stosunku do oporów w warstwie wodonośnej. Jeżeli natomiast w studni samej występują duże opory (za mała średnica), to z pomiaru depresji i wydajności otrzymamy zamiast prostej (fig. 159) A—В, krzywą A-C, która będzie parabolą o pionowej osi. Jeżeli więc z pomiarów wydatności studni artezyjskiej (s i odpowiadających im qr) otrzymamy krzywą paraboliczną (kreskowaną), to należy w punkcie A wykreślić styczną, na której odczyty dadzą nam właściwe wydatności studni qt, q₂, q₃. Różnice qx — qx , spowodowane oporami w studni, można będzie wyzyskać przez rozszerzenie stadni (powiększenie jej średnicy), albo założenie drugiej studni w pobliżu.

ТП

■s,

os paraboli

Fig. 169.

Fig. 160.

Fig. 161.

Badania Dupuit’a na studniach artezyjskich w Passyi i Grenelle i A. Thiema w Lipsku, potwierdziły w zupełności powyższe założenia.

W Ameryce posługują się do przybliżonego obliczania wydajności studni artezyjskich poniżej podanemi tabelkami Todda¹), z których I-sza znajduje zastosowanie, o ile woda wypływa z studni do góry (fig. 160), przyczem zmierzyć należy wysokość h strumienia wody ponad górną krawędzią rury ; Il-ga — przy wypływie na bok (fig. 161). Tu odmierza się od środka wypływu na pionowej w dół rzędną hx — 6,f = 152,4 mm, lub й₂ — 12" = = 304,8 mm, a stąd mierzy się odstęp (odciętą) x do środka strumienia wody.

Przykład.

d = 2" = 50,8 mm h = 10” = 254 mm g = 71,7 gal./min. = 271,4 I/min.

Przykład.

d — 2" = 50,8 mm

h, = 6” = 152 mm 1 q = 37,4 gal./min. = x =8" = 203 mm) =145 (/min.

>) Fuller M. Ł., Contribution to the hydrology of Eastern U. 8. Washington 1905. (Water-Supply and Irrigation Paper Nr. 110.)

Tabela Todda; wypływ w galonach U. S. na minutę. 1 galon Stanów Zjedn. A. P. = 3,78531 1.

II (wypływ poziomy).

I (wypływ pionowy).

Wysokość

strumienia

Średnica rury (studni)

Poziomy

odstęp

Średnica rury d=2"= 50,8 mm

Odstęp pionowy h

2" — 50,8 mmjs" = 76,2"

6" = 152,4mm

12"= 304,8 mm

'/»" = 1" =

12.7    mm 25,4 „

50.8    „ 76,2 „

4"= 101,6 „ 5" = 127,0 „ 6"= 152,4 „ 7" = 177,s „ 8"= 203,2 „ 9" = 228,6 „ 10"= 254,0 „ 15"= 381,0 „ 20"= 508,0 „ 25"= 635,0 „ 30"= 762,0 „ 60" =1524,0 „ 96" = 2438,0 „ 120" = 3048,0 „

144"= 3658,0 „

2" = 3" =

15.80 22,40 32,00 39,20 45,30

50.70 56,50

59.80 64,00 68,00

71.70

87.80 101,60 114,00 123,40

175.20

222.20 248,70 272,20

35,60

51,40

71,90

88,30

102,00

113,80

124.90

134.90

144.10

153.10

161.30

197.50

228.50 256,40 277,60

394.30 500,00

• 559,50

612.50

6" = 152,4 mm 7" = 177,8 „ 8" = 203,2 „ 9" = 228,6 „ 10" = 254,0 „ 11" = 279,4 „ 12" = 304,8 „ 13" = 330,2 „ 14" = 355,6 „ 15" = 381,0 „ 16" = 406,4 „ 20" = 508,0 „ 25" = 636,0 „ 30" =762,0 „ 35" = 889,0 „

27,71 32,33 37,40 41,56 46,18 50,80 55,42 60,03 64,65 69,27 73,89 92,36 115,45 138,54 161,63

na X większe o każdy 1" = 25,4 mm dodać należy po

19,63

22,90

26,18

29,45

32,72

35,99

39,26

42,54

45,81

49,08

52,35

65,44

81,80

98,16

114,52

4,62

3,27

Przy większych średnicach rur (studni) otrzyma się objętość wypływu w gal./min. : dla d= 3"

= 4”

== 76,2 mm przez pomnożenie wyników dla d — 2,f przez 2,25

= 101,6 „

= 47₂" = 114,3 „

127,0 „

152,4 „

= 203,2 „

5"

= 6" = 8"

Г)

4,00

„ <7 = 2"    „    5,06

Vf

„ d = 2"    „

I d = 2" ” 16,00

6,25

9,00

Fig. 162.

m.

Metoda Thiema wyznaczenia spółczynników i objętości przepływającej w terenie wody gruntowej zastępuje kosztowne pompowanie próbne szeregiem drobniejszych pompowań. W tym celu dzieli Thiem teren wodonośny na partje (I—II-III na fig. 162); w każdej z nich z osobna oznacza kierunek warstwie i nurtu wody gruntowej przy pomocy trzech otworów, na wierzchołkach równoramiennego trójkąta, o bokach około 50 —100 m długich. Jeden z boków trójkąta stara się ustalić w kierunku nurtu, jak w grupie III. Odległość grup I—II, przy regularnym przebiegu warstwie wody gruntowej itd. około 500—800 да; w miejscach zaburzeń 150—200

W każdej grupie ze znamion zwierciadła wody, zaniwełowanych w trzech otworach, oznacza (przez interpolacje) przebieg' warstwicy wody gruntowej i kierunek nurtu (fig. 163).

O ile kierunek 1—2 nie jest zgodny z kierunkiem nurtu, lecz zawiera z nim kąt cp, to spadek obliczamy :

235,72 — 235,35 l. cos cp

W otworze 2 zakładamy studnię, a na linji nurtu, przechodzącej przez stu-dnie, wykonujemy otwory obserwacyjne 4 i 5 w odstępach a, i a₂. O ileby bok

1—2 leżał na kierunku

4-

nurtu, możnaby zamiast nowego otworu 5, użyć otworu 1 do obserwacji. Odstęp a-i powinien wynosić 5—10

m, a₂ — 20—100 m. Im większy spadek, tern mniejsze odstępy te należy dawać.

W ogólnem równaniu Q — к . F . i przyjmuje Thiem F = 1 ж² ; г = 1, przy których to warunkach к przedstawia wydajność jednostkową terenu (każdego m² przekroju) wodonośnego. Dla tak pojętych warunków, podaje Thiem wartość к = e. Przy pomocy danych, przedstawionych na fig. 164, (przekrój w kierunku największego spadku, tj. nurtu wody gruntowej, przez studnię 2 i otwory obserwacyjne 4 i 5 [fig. 163]), podaje Thiem dla zwykłej wody gruntowej wartość :

Fig. 163.

ГП

u* *

warstw. 235.00

q (logn u₂ — bgn <*,)

it (hi + h₂) (sj — s₂) ’

a dla studni artezyjskiej :

q . (logn a₂ — logn «0

к . m (Si — s₂)

Przed

przystąpieniem do pomiarów należy wszystkie otwory dobrze fMwprzeczyścić (przepompować przynajmniej przez godzinę). Kury otworów obserwacyjnych 4 i 5 mogą mieć małą średnicę 5—10 cm, byleby na całej

długości były dziurkowane.

Pompowanie uskutecznia się w ten sposób, że objętość q — około 5 l/s, pompuje się pompą ręczną aż do ustalenia się zwierciadła wody (przez parę godzin), utrzymując przynajmniej przez ostatnią godzinę jednostajną ilość q. Wyznaczywszy w ten sposób dla poszczególnych partyj terenu ich e Г warstwa I    "I    oraz *> obliczamy dla każdej:

m wodonośna]    q = z . F . i, przyczem dla wody

lübi^fuiü .tJ J; r-S-TPL«£

a. woda artezyjska

I 'wè Щ d/arstwa\Щк

ЖШЖ

h,

b. woda gruntowa zwykta

zw.w.r- y

h,

jętość wody badanego terenu:

Ç = S>.F.i.

^Metoda [ta nie może zastąpić nigdy wyników pompowania próbnego. Wartość jej polega natomiast na zbadaniu terenu w większej ilości miejsc, co pozwala na lepsze zbadanie zmiennych warunków lokalnych.

Badania, przeprowadzone w Małopolsce do projektów zaopatrzenia miast w wodę, dały :

Fig. 164.

w Bielanach nad Wisłą (dla Krakowa).....к = 0,000812 — 0,00085

к = 0,00065 — 0,00085

w Kostrzu nad Wisłą (dla Krakowa)

w Świniarsku nad Dunajcem (dla Nowego Sączu) к = 0,00050 i więcej w Świerczkowie nad Dunajcem (dla Tarnowa)    .    .    к =    średnio 0,00075

w Prałkowcach nad Sanem (dla Przemyśla) .    .    .    к =    0,00035 — 0,00122

к =    0,005 — 0,007

0,00128

w Dulibach nad Stryjem (dla Stryja) w Urożu nad Bystrzycą (dla Drohobycza) . .    .    .    к —

tv Czemiowcach nad Prutem (dla Czerniowiec)    .    .    к =    0,00072 — 0,00998

Thiem uważa wartość 0,002 za korzystną, choć jak wyżej i znacznie mniejsze dają dobre wyniki. Zmienne wartości к w tym samym terenie, tłumaczy niejednorodność materjału warstwy wodonośnej, składającej się u nas zazwyczaj z mieszaniny szutru z piaskiem, w rozmaitych, ciągle zmieniających się stosunkach.

Dr. Kosłoński¹) oznacza porównawczo wydajności poszczególnych terenów wodonośnych przez t. zw. charakterystykę terenu A, stałą dla danego terenu :

. e A = —— — const., к

przyczem e = — = const, oznacza t. zw. cechę wydajności, wprowadzoną

przez Thiema, a odpowiadającą rzeczywistości tylko przy studniach artezyjskich. Przy studniach o wolnem zwierciadle, może w przybliżeniu wartość być stałą w tych granicach, gdzie krzywa wydajności zbliża się do prostej (część 1—3 na fig. 152).

W tem zrozumieniu otrzymuje: dla terenu bielańskiego (Kraków) :

e = 0,004376 m³/s к = 0,00085

= 6,15;

0,004376

0,00085

dla terenu świerezkowskiego (Tarnów) :

h — 1,88 m ;

q = 5,6 1/s;

0,0056

1,88

= 0,003 m³/s;

к = 0,00075

0,003

dla terenu prałkowieckiego (Przemyśl) : в — 0,0013299 m³/s к = 0,0003

0,00075

= *;

A =4,433;

dla terenu stryjskiego (Stryj):

9=25 l/s ; 0,025

h = 0,42 m ;

к — 0,0066;

0,42

= 0,06 m³/s ;

0,06

0,0056

= 10,62;

dla terenu urożskiego (Drohobycz) : 9 = 16 l/s-,

к = 0,00124;

0,0133 0,00124

Ujęcie wód gruntowych może nastąpić przy pomocy studni szybowych lub rurowych, o ile mamy warstwę wody- o znacznej miąższości (kilku m), względnie drenami lub kanałami (sztolniami) — przy warstwach wody cienkich (1—5 то).

Studnie szybowe (fig. 165) wykonuje się zwykle z betonu lub cegły, na zaprawie cementowej, na odpowiednim wieńcu drewnianym, żelaznym lub żelbetowym. Średnice 1,5—4 то. Pobór wody zazwyczaj tylko przez dno ; czasem budują je ze szczelinami bocznymi (cegły z otworami, murowane

*) Dr. E. Kosłoński, Zbiornik wody gruntowej w Prałkowcach. Prace Pol. Instytutu Geolog. Zeszyt 5. Warszawa 1924.

0,016

e— —-= 0,0133 m³/s;

1,20

h = 1,20 m,

= 10,5.

poprzecznie dreny o małej średnicy, lub szczeliny 2—5 cm na pionowych stosugach cegieł. Specjalne szczeliny z filtrami. przedstawia fig. 166 (studnia ujmująca w Wasa). Zaletą studni szybowych jest to, że pozwalają przy głęboko położonem zwierciadle wody na zagłębienie w nich pomp (na odpowiednim pomoście), a zarazem przedstawiają pewien zbiornik, zatem i zapas wody. Jest to szczegół ważny przy zaopatrywaniu w wodę grup domów, fabryk itd., do których to celów często studni takich się używa.

a. Pobór wody' i b. Pobór wody prze? dno . ^ przez ściany bc

oczne

w.w.katastr. 0,50

-3ZZZÉW

JH

<% #T:

lewarowy

wznosi się 1%o

lek

’I

zw.w.gr, przed ponîp.

233,96 " ■

2,1

prawdopodobna^ __ pobraniu el/sek.

232/1 :

depresja przy

zw.w. przed

0,25

ra

IDO;

pompowapiem

У ~ 11,20

0,33

- wieniec

лМа

□ □I

i □ ol

wenlyl skopowy

a ol

ю ula □!

aoi

W razie zastosowania otworów w murowanych ścianach bocznych studni, można dojść z powierzchnią otworów najwyżej do 10°/o całej powierzchni płaszcza studni, zanurzonego w wodzie.

W tym wypadku, przy zabetonowanem dnie studni, dla tego samego przykładu obliczylibyśmy średnicę studni następująco :

Potrzebna powierzchnia otworów : F —

0,012 m³/s

0,003 m³/s

= 4,0 ml ; uwzględniając spół-

4,0

czynnik kontrakcji 0,7, otrzymujemy : /'=-= 6,7 m₂. Powierzchnia wewnątrz płaszcza

0,7

studni (przy m — 0,1, tj, 10% otworów) musi wynosić:

teren zalewowy

ww.2ii.20y ■<

___y2JV_q

Zł

v 210,50,

0,25

0.25

=3 do pomp

zw.w.gn.przed pompow..

T 207,35

i do pompy

na/w, zw.

najnjù^

Hi

Ш,

d=20~100cm

spodziewany Jpygnesji''^

minio,50

&У min.0,50

It

p z w. w g n f205,30

. __t-Ш*о_

_у20Ш. ...

i I.

5,70

l! tl

II

:Æ

i ;> o

ÿ if

'-rw

■•.^Ь-ЛпЬ.-о.'

■••«'.'Я - --Bo v

•«вши

Fig.167.

«

J

T 199.63

ШМШ

Fig. 168.

F=^- = 57 md = d.Ji.h,

0,1

gdzie pod /« rozumiemy wysokość dziurkowanej ściany, np. h = 6,0 m.

57

Stąd :

3,14.6

E*³ 3,0 m.

Grubość ściany studni g, murowanej z cegły, zależy od średnicy. Przy

— 1—2 m — g — 30 cm

2— 3 m — g = 45 cwz

3— 4 ш — g = 60 cwz.

Zresztą co do obliczenia wytrzymałości ścian — patrz str. 712.

____i

~T

*/? /

z?

7 zasuwa plaska INo. 10 l.d=lOO%

\wktadka    ¹ ЩЦ

Ü- pomost z blachy 11 rowkówanej

O

Szczegóf A p 0,41

0,33

Fig. 165.

Studnie szybowe, pobierające wodę tylko przez dno, odpowiednie są w warstwie wodonośnej o dużej przepuszczalności, przy znacznej miąższości warstwy wodonośnej. Aby pompa nie porywała piasku, przy zbyt wielkich prędkościach wpływu wody, musi być przekrój studni (średnica) odpowiednio dobrana.

Przykład. Z studni szybowej mamy zamiar pobierać q = 12 lis. Aby woda nie porywała piasku, stwierdzono, że prędkość w przekroju studni nie może przekraczać 3 mm/s.

0,012 m²

Fig. 166.

Zatem przekrój studni :

0,003 m

= 4 то³.

a stąd :

— . X 7i = 4,0 nP,

czyli

d == 2,26 m.

Częściej stosowane sa studnie rurowe (wiercone), o mnieszych średnicach» co jest tem bardziej uzasadnione, że na pobór wody z warstwy wodonośnej wpływa średnica studni w małym tylko stopniu (we wzorach (1) i (2) na str. 148, r — promień studni występuje w funkcji log¹ nat.).

Średnice studni rurowych mierzą od 0,20 do 1,0 m. W najprostszem wykonaniu studnia taka składa się z rury płaszczowej, której dolna część jest podziurkowana. Takie wykonanie (fig. 167) zbliża się do typu studni szybowej z dziurkowaną ścianą płaszczową. Typ odpowiedni w gruboziarnistej warstwie czystego złoża, lub w szczelinowatej skale (np. wapiennej), gdzie niema obawy zamulania studni wypłuczynami warstwy (piaskiem itd.).

Tam, gdzie te obawy zachodzą, \ 282J21 _ musi być wstawiany kosz filtrowy, a często i jedno- lub więcejwarst-wowy filtr. Typ ten, przedstawiony na fig. 168 (studnia wodociągo Wieliczce) i fig. 169 (studnia ujmująca wodociągu lwowskiego w Do-brostanach), znany jest u nas pod nazwą studni krakowskiej. Studnię taką wykonuje się następująco : Przed przystąpieniem do budowy musi być wykonany w miejscu studni otwór wiertniczy, 10—15 cm średnicy, celem

II

II

ШУ/Â

if

% CU

2.00 —

li

saniiessltnie

тщ

■z

OU &

2M2SS

TO 28Z521

’atacja

____28!J3>

-----28Ш

wa w

№1p

m

PiOO

^::ii:

I:

tt

:f ЛI

pentyl stopowy i“

200

Rozmieszczenie otworów kosza filtrowego

Przekrój A ‘В

1000

Щш, га mi essen ie

Ut

U wzmocnienie 1kątówka 35.35.5

ПТгГШТт n 0 n 0 n

Mi ff

■пОпОпО

otwory wynoszą^ okoto 3C powierzchni kosza

Fig. 170.

oznaczenia dokładnego przebiegu warstwy wodonośnej. Następnie, po ustaleniu dat co do spodziewanej depresji wody gruntowej, wykonuje się szyb około 2,0 m głęboki, kopany 2,0 X 2,0 do 2,50 X 2,50 m, poczem w środku, przy pomocy wiercenia, zapuszcza się rurę płaszczową, aż do warstwy nieprzepuszczalnej. Po wybraniu z niej całego materjału,

192

Fig. 169.

ustawia sie centrycznie kosz filtrowy (fig. 170), wykonany zwykle z blachy miedzianej, obustronnie cynowanej, zaopatrzonej w otwory podłużne. Przestrzeń pomiędzy koszem a rurą płaszczową wypełnia się kalibrowanym żwirkiem, o średnicy nieco większej od szerokości otworków (np. 8 mm). Można sporządzić też dwie lub trzy warstwy filtrujące, jeżeli wstawi się do środka centrycznie rury z blachy (dachowej) o takich średnicach, aby podzieliły odpowiednio przestrzeń pomiędzy rurą płaszczową a koszem na dwa lub trzy pierścienie (walce), które wypełnia się żwirkiem o odmiennych średnicach,

ę=15-25

—» '6

30-AC /{—

j<— o,so-wo—-\

0,20-0,30

fi

u-;

Fig. 171.

Dp. przy koszu, d — 8 mm, w drugiej warstwie d — 5 mm, a w trzeciej zewnętrznej 3 mm. Po założeniu filtra, podciąga się rurę płaszczową tak, aby dolna jej krawędź leżała zawsze conajmniej 0,50 m poniżej najniższego spodziewanego zwierciadła wody w czasie pompowania (aby wtedy nie dostawało się powietrze do wody, które np. w złożach, zawierających związki żelaza, manganu, mogłoby je przetworzyć na rozpuszczalne w wodzie, i w ten sposób wodę popsuć).

Aby rurę płaszczową (laną) łatwo było wyjmować, musi się składać z kawałków 1—2 m długich, łączonych na zakładkę śruby (fig. 171).

C-

do lewara

Wyjęte kawałki mogą służyć do budowy dalszych studni. O ile studnie leżą w terenie zalewowym w. w., należy ich szyby wyciągnąć w górę tak, aby leżały conajmniej 0,5 m ponad najwyższą w. w.

Rura

553 ca pried -, wproirad:en/ei

mi

guma

A'

I (JJ

Jj

Studni rurowych istnieje dziś bardzo wiele typów, przeważnie patentowanych. Najbardziej typowa studnia Thiema(fig. 172), o średnicach od 150 do 300 mm (model z r. 1911 wykonuje hi¹ ta Lauchhammer w Gröditz koło Kiesa), zbudowana z rur lanych, o otworach kwadratowych, owiniętych siatką z drutu miedzianego, z rurą ssącą A z blachy miedzianej, zawieszonej na siodełku В i rurce C, która służy do czerpania wody do prób chemicznych i bakterjologicznych, oraz do oznaczania poziomu zwierciadła wody w studni w czasie pompowania. Część dolna 1), przeznaczona jest na gromadzenie się piasku.

Fig.172.

Studnia filtrowa norymberska (fig. 173) o czterech warstwach filtrowych, oparta na betonowym bloku, a wykonana w rurze płaszczowej (potem zupełnie usuniętej), podobnie jak studnie krakowskie. Na fig. 173 widać przy połączeniu z rurą lewarową oryginalny wentyl A, pozwalający na wyłączanie studni z lewaru. Typ ten nadaje się (ze względu na swój skuteczny filtr) do warstw wodonośnych o drobnoziarnistym piasku.

Studnie zbiorcze. Ujętą przy pomocy podobnych studni wodę odprowadza się osobnym rurociągiem lewarowym do studni zbiorczej. Ponieważ studnia zbiorcza musi pomieścić rury lewarowe, ssące itd., zatem musi otrzymać większe wymiary. Dlatego zazwyczaj ma kształt studni szybowej. Czasem może i ona pobierać wodę, lecz nie jest to wskazane, gdyż wtedy najłatwiej dostaje się piasek do pomp. Ze względu na ułatwienie dostępu, otrzymują studnie zbiorcze zwykle nadbudowę, albo też umieszcza się je w występie hali pomp. (Przykłady: fig. 174 — projektowana przez autora studnia zbiorcza dla wodociągu w Ciechocinku, fig. 175 — studnia

Q15

c/robny. piasek

• *-■■    m u ■

zbiorcza wodociągu lwowskiego w Do-brostanach, która pierwotnie czerpała także wodę z terenu, ale potem przerobiona została na zbiornik (dno zabetonowano).

150-5,80.- /

:}yĄ

/. ziarna d=i6m/m li. ■

Ш. -

IV. *

1,50.

su

Fig. 173.

Studnie artezyjskie ujmuje się zwykle w rury kute, cynkowane (wiertnicze). Przy głębokich studniach trzeba użyć czasem kilku tur rur, przechodząc od średnicy większej do mniejszej. Bardzo ważnem jest oddzielenie wód poszczególnych poziomów, zwłaszcza, o ileby ze względu na jakość ' i50-7,80 <1° ujęcia się nie nadawały. Używa się do tego uszczelnienia z iłu, w warstwie szczelnej, rozdzielającej poszczególne piętra wody w formie dobrze ubitego korka (z grud około 10 cm średnicy), przez który potem wierceniem przeprowadza się dalej rury o mniejszej średnicy. Używa się też uszczelnień cementowych (1 część cementu : 3 części drobnego piasku), wtłaczanych zwłaszcza pomiędzy tury rur, dla uszczelnienia i wzmocnienia ich wytrzymałości przeciw zgnieceniu.

Sam

0,79

pobór wody z warstwy wodonośnej o ciśnieniu artezyjskiem urządza się w ten sposób, że na dół daje się na odpowiedniej długości rurę dziurkowaną, lub o ile zachodzi obawa zapiaszczania, lub zamulania — daje się odpowiedni filtr, wykonany z dwóch lub więcej warstw siatki z miedzianego drutu (ocynowanego), o bardzo drobnych oczkach. O ile chodzi o pobór większej ilości wody, niż to daje wypływ* samoczynny, można zainstalować odpowiednią pompę (tłokową, t. zw. Sulzerowską, lub t. zw. pompę „mamut“, pracującą sprzężonem powietrzem).

Fig. 176 przedstawia studnię artezyjską w Starogardzie, wykonaną w 1927 przez Skę akc. M. Łempicki z Sosnowca, razem z koszem filtrowy i umieszczeniem pompy sulzerowskiej.

Lewar. Ze studni ujmujacÿch można wodę pobierać wprost rurociągiem ssącym do pomp. Częściej jednak urządza się połączenie studzien ze sobą i ze studnią zbiorczą przy pomocy rurociągu lewarowego. Ponieważ przepływ wody w rurociągu wymaga odpowiedniego spadku, należy linję studni ujmujących (lewaru) zakładać pod pewnym kątem do warstwie wody gruntowej, aby ten spadek w sposób naturalny otrzymać. Możliwe są dwa rozwiązania : fig. 177, ujęcie wzdłuż warstwie i fig. 178, ujęcie normalnie do warstwie wody gruntowej.

W obu wypadkach mamy dwie gałęzie lewaru, co zabezpiecza, że na wypadek koniecznego wyłączenia jednej z nich, można czerpać wodę z drugiej gałęzi. Wykres zasięgu poszczególnych studni l, względnie całego ujęcia L, podano linjami kreskowanemi na fig. 177 i 178.

Przekrój podłużny przez linję studni w układzie jak na fig. 178, przedstawia fig. 179. Tu rurociąg lewarowy otrzymuje wznios ku studni zbiorczej około 1 %₀, aby powietrze, wydobywające się z wody w czasie ssania, mogło ujść do

ft PRZEKRÓJ А-В -

a—

_i

do odwie/rzania lewarów

Им

korona wątków nad #

JSit

“1

A-----

Й s

Il I

__zjz3 d-27bm/rr)

г^о-гоо

400

-13*

sQOSÙÆSi depre-

|йЖг

ZIV. U

J,GU

met:

» 5g Z0H

5?70T

лоо ?

7.25

—2d5—■*"

.%

Nr—2.10

щ%%=хт

hala pomp

ЪА-%-

i-iwta

- 33d=275m/m Jkd^275m/m do porno

-r

W#!

Nr

§i i

Fig. 174.

t. zw. głowy lewara w studni zbiorczej, skąd usuwa je osobna pompa powietrzna. Przy takim układzie można tak dostosować średnicę rurociągu lewarowego, aby zwierciadło wody w toku pompowania ułożyło się we wszystkich

195

107*

przekrój А В

I-

Jf

=тш

iF¹^

il

Ki

IP

500----

îririS^ftL

Ym

il

шл,

Ift

—il

Ib

II

■РРШ

И i

I#

‘WT

SWL'I МЛ).

I

p/jb.

от

i «fi

- CDD-

il

Éi

I

ÎÉ!

■Щ-

<viî

rt?g ssacy ! d a550m/m CT

gi

K-:

\-lewar d * ЮОО/ь/т

'£WM?Ï\

ciąg пэгРъМКу' d ■ 550m/m

mm

>M

:сщш

ii

' ТЖМ

Ж.

'“С/Х

Ук

ШМ>£

ciąg    1 i t ; КШЙК

mk

Ш

WM ~В

Уж

ш

c/«ąy ssący

с/= В00т/т

'I

-wo-

piasek gr. ,

-3,00__

.(■//■piasek]

zë żwirem¹. Szczegót filtra siatkowego z uszczelnieniem w rurze płaszczowej

z głazami

-WQ_    Z (mufek;/\

b/ałgjj

/z°W'7f7poziom w. 7777V ’''sranie spokoju zielonkawy

—rura pfaszczowa

zamek

’//'.mufek,,

//

70,

pierścienie :

ßszcze/nienie

jży

-.25,70 -27,66 -28,16 ■ -58,20 "" CZe

•'//'/ // '////'■

. ' piasek :

'i -25,00 we niuf stop.

' // У УТ~ Â7 ~ J--Г—

wodonośny

rwong

zbQJQ__

,/iggg

i??2"

o o o o ni1 o o o o o o

wa

dziurk

if 8“

piasek

uszczelnienie miałki '

owana . podkład siatkowy

-68,00

------—

filtr-

oiasek gr и -72,00    ■ \/./7odo

w ze żwirem

ii!

пШ/Ш '

—s/a/Zra pojedyncza

—- siatka podwójna

,__pierścień

zabezpieczający*

Fig. 176.

T“\-

I ho*№

205,00

4_и_д f J / /__vu

\уСЙУ/ .4

\ 4

204-Л0

203J0 203ß0

~7?i, studnia zbiorczS^0 ■fal stacja pomp I------- —do miasta 202,00

tz

*-

hala pomp

"Z-—- 203,00

~ 202,00

I. studnia zbiorcza 1-8 studnie ujmujące

studniach równolegle do pierwotnego zwierciadła wody gruntowej. Wtedy depresja s w każdej studni będzie ta sama, zatem każda studnia będzie dawała tę samą objętość wody.

W wypadku, przedstawionym na fig. 177, z reguły w profilu trudno będzie umieścić najwyższy punkt lewaru w studni zbiorczej. Przeciwnie, musi się

studnia К zbiorcza

ГPr*<pde\.    U . . I przyszte I

wozszerzente pooząlkowe ujęcie rozszerzenie U 3    2    1 ¹    5    7    8

A ,/л A

1%^

zw.w. przed ■pompowaniem

go urządzić na przeciwnym końcu (fig. 180) lewaru i tam z głowy lewaru ssać powietrze osobnem urządzeniem (pompą o popędzie elektrycznym), albo też osobnąrurką połączyć głowę z stacją pompową przy studni zbiorczej.

Cm

r\.

L-

tt 41 - P - — IP tp 4-

W.

Fig. 179.

Rurociągi lewarowe by-w.w.w czasie waja bardzo długie (ponad pompowania ^ Jem). Obliczenie średnic przeprowadzać się pod założeniem, że rurociąg taki ma przeprowadzać całą ilość pompowanej wody, choćby narazie (jak na fig. 179) miały być wykonane nie wszystkie studnie. Obliczenie przeprowadza się dla każdej partji, idąc od studni najdalszej. Jeżeli np. każda studnia ma dawać 10 l/s, to ciąg pomiędzy studnią 4—3 obliczymy na 10 l/s, ciąg 3—2 na 20 l/s, 2—1 na 30 l/s, a 1 do studni zbiorczej na 40 l/s. Prędkość przepływu nie może przekroczyć 0,50 mis. Głębokość ssania przy pompach tłokowych do 7,0 m, przy pompach wirowych do 5,0 m.

/ \ Pompa / } powietrzna

studnia f\zbń

orcza

■ studniach ie pomp.

W studni zbiorczej urządzenie głowy lewaru widoczne w fig. 174. Aby przy wysysaniu powietrza z głowy lewaru, nie ssała pompa wody, wyprowadza się rurkę ssącą w formie kabłąka na wysokość do 10 m (praktycznie wystarcza 7 do 8 m) ponad zwierciadło, wody w studni.

Woda

II

II

II

У/z

plpp^

a-rura lewarowa opada do studni zbiorczej r=rurka do ssarua~powietrza wznosi 'Sie 1%„ do studni zbiorczej Fig. 180.

z lewaru, którego dolny koniec musi leżeć niżej niż wentyle stopowe w studniach ujmujących, do lewaru włączonych — wlewa się do studni zbiorczej, w następstwie wywołanego w niej przez pompy obniżenia (depresji) zwierciadła wody. Zazwyczaj wystarcza armatura na rurociągach jak na fig. 174. Czasem jednak chodzi o połączenie takie rur ssących (do pomp) z lewarami, aby można było wyłączyć studnię zbiorczą. Schemat takiego połączenia podaje fig. 181 (razem 11 zasuw). Można tu wyłączyć całkiem studnię i np. lewą gałąź lewaru, a brać wodę pompą lewą, z prawej gałęzi lewaru itp.

Ujęcie poziome wody gruntowej. W warstwach wodonośnych o małej miąższości wody, zamiast studni -— używamy do ujęcia : drenów, kanałów, lub sztolni. Sączki te należy zakładać na warstwie nieprzepuszczalnej i nadawać im po warstwie odpowiedni spadek, w celu odprowadzenia

ujętej wody. Pożądane średnice nie mniejsze niż 15 cm (ze względu na zamulanie). W odstępach co 50 m i na załomach linji sączka w rzucie poziomym umieszcza się szyby kontrolne, do umożliwienia czyszczenia.

* f'¹" ^ 1 Q"''ln.*■ y .'c

• ; / przykrywie

studnia zbiorcza

iewąr__

z —- lewar-

>Z

•j

%-dren

Ir

mmmm,

osłona z betonu

Fig. 181.

Fig. 182.

v--> V.

mm.

przykrywka

tse.

'/U

je

mii i IW

skała

popękana

/II

żff!

Hu

y/m

Fig. 183.

Fig. 184.

Sączek może być wykonany w sposób przedstawiony na fig. 182. W celu zabezpieczenia wykopu nad sączkiem przed wsiąkaniem wody opadowej,

rr^r.

zamyka się od góry nasyp warstwą gliny lub iłu, na której układa się dren odwadniający na zewnątrz. Kurę sączkową (dren) obsypuje się warstwą czystego szutru nà grubość około 30—50 cm. — Jako sączek może służyć kanalik betonowy, z sklepieniem z suchego muru kamiennego (fig. 183« i b), lub z cegły (fig. 184).

Wreszcie sączki takie mogą otrzymać przekrój przełazowy (kanał z betonu lub z muru kamiennego). Przykład podobnego założenia ssączków w planie sytuacyjnym, podaje fig. 185.

Ujęcie źródeł. Źródłem nazywamy miejsce, w którem woda gruntowa w naturalny sposób występuje na powierzchnię terenu. Zależnie od sposobu i .przyczyny występowania, dzieli się źródła na rozmaite rodzaje, przeważnie ze stanowiska geologicznego. Ze stanowiska hydrotechnicznego, ważniejszą jest jednak trwałość wydajności źródła, jego temperatura i wpływy opadów atmosferycznych. Stwierdzenie tych wpływów wymaga długotrwałych (nawet wieloletnich)

ir-

§p

■V.

SI

w ,

'~{~⁽¥sludnia zbiorcza

ï \

Sr.

Przekrój A-B

Fig. 185.

pomiarów, zwłaszcza w okresach posuchy, tajania śniegów i dużych opadów. Przeważnie woda źródeł jest mało stała, tak co do ilości jak i składu chemicznego itd. W okolicach bardzo przepuszczalnych występuje dużo źródeł, ale zato bardzo wahających (perjodycznych), podczas gdy w obszarach mniej przepuszczalnych, występują źródła rzadziej, ale są bardziej stałe. Zmiany wydatności w rozmaitych okresach w stosunku 1:2 — 1:10 można uważać za korzystne, zwłaszcza jeżeli maksymalna wydajność źródła ulega znacznemu przesunięciu w stosunku do czasu opadów, tajania śniegu itp. W tym wypadku, woda przebywa dłuższą drogę, lepiej się filtruje, zatem i pod względem chemicznym, a zwłaszcza bakterjolo-gicznym, będzie pewniejsza.

0,601

Nie wchodząc w podziały geologiczne (podane w Podręczniku w I. rozdziale), zaznaczam, że w naszych warunkach, źródła występują zwykle w dwóch formach, mianowicie w formie odkrycia warstwy wody gruntowej przez erozję terenu przykrywkowego (fig. 186), względnie jako źródła stokowe, zazwyczaj rumowiskowe, tj. gdzie warstwa wodonośna wychodzi na wierzch, wskutek przecięcia się z terenem (fig. 188).

wy-

e— ZOO-4,00-*

Ul"

^esluI

w.

Fig. 186.

W pierwszym padku, o ile powierzchnia źródła jest mała, ujęcie polegać będzie na założeniu studni szybowej, o dużej stosunkowo średnicy, z której wodę odprowadza się odpowiednim rurociągiem grawitacyjnie, lub rzadziej — pompuje się w razie potrzeby przez rurę ssącą. Szczególną uwagę zwrócić należy na dokładne: uszczelnienie wyerodowanej warstwy przykrywkowej w okolicy ujęcia przy pomocy iłu lub gliny i na odprowadzenie (rowem) wmd opadowych, spływających z terenu na ujęcie.

Trudności występują tam, gdzie takie źródło występ uje na większej powierzchni, nie dającej się przykryć jedną studnią. Wtedy należy rowem, lub pompowaniem, obniżyć zwierciadło wody w basenie źródła, w następstwie czego wypływy się skoncentrują i mniejsze źródełka zanikną. Występujące źródełka należy otoczyć murem (fig. 187), o odpowiednim zarysie i przykryć całość płytą, podpartą w odpowiednich miejscach na filarkach. Dla zabezpieczenia przed wpływami temperatury, przykryć należy ujęcie nasypem, i zaopatrzyć w rurę wentylacyjną.

Ujęcia źródeł stokowych (fig. 188), występujących zazwyczaj na dłuższej linji przecięcia terenu z warstwą wody gruntowej, wymagają zwykle założenia sa czka. W tym celu wykonuje się wkop powyżej miejsca występowania źródełek, w formie podłużnego rowu, prostopadłego do kierunku spływu wody gruntowej, na takiej długości, na której ze ścian czoła rowu wypływa woda. Sączek z rury drenowej, obsypany czystym żwirem, zabezpiecza się warstwą betonu, zamykającą odpływ wody w kierunku spływu. Resztę wykopu zasypuje się wydobytym materjałem. Ujętą sączkiem wodę odprowadza się rurą żelazną do szybika zbiorczego.

Rurę drenową (ssączkową) należy umieścić na warstwie nieprzepuszczalnej. Tam, gdzie jej osiągnąć nie można, należy oprzeć się na warstwie mniej przepuszczalnej, w formie podanej na fig. 183 b). Fig. 189 przedstawia typ bardzo korzystnego szybu zbiorczego, zastosowany przez autora po raz pierwszy do

Fig. 187.

¹

t.227,50

²

abebnowane

³

dno

Fig. 188.

Przekrój C-D

A.

dbu

■ ®S- ®E3" !§£-*- »»

НПЯННП

\\

w i

<§V/

"0>

\ Rzut \\\ poziomy

ob szybiku zbiorczego

Т/

II

fil

II

P~\

Przekrój А-в

-Ô-

nów na wody wjjs^opadowe

séÊÊMàtéêâi,

* ' ■н^нннвнмяявв

i y<'^~    5'^’л

żródetUo pierwotne i;-^° Rybiku zbiorczego^

Przekrój A-B

^p-

fi1Щ

mm,

tóśss

0,80-100iWß60->

0,20 —

? r;

_ yo

0,20

-■ ł

z inneqo źródła i

do zbiornika

100

(§fsiio~

poborow ?

odwodnienie szybu wiązowego

spust i przeie\

spos/ / przelew

i-

0,60

dopływ z innego ujęcia

_jL

020

spust i przelew

A~

■3»    —

0,80-1

z ssaczka

do zbiornika

d= io-25cm

ujęcia źródeł wodociągu grawitacyjnego w Krynicy. Umieszczenie szybu włazowego z boku, zabezpiecza przed zanieczyszczaniem wody. Pamiętać należy o odwodnieniu dna tego szybu. Po spuszczeniu wody z komory zbiorczej (po podniesieniu rury przelewowej, konicznie uchodzącej do rury spustowej) można, przez podstawienie naczynia pod rury z ujęcia (z sączka), pomierzyć wydajność źródeł.

Źińdełka takie bywają rozrzucone w dolinach górskich. Z każdego z nich, ujętego osobnym sączkiem z szybikiem zbiorczym, odprowadza się wodę do zbiorniczka źródła niżej położonego, itd., jak zaznaczono na fig. 190.

wymagają zakładania sączków w formie sztolni (galeryj), kutych w sposób górniczy w skale (fig. 191), albo też zakładanych w wykopach

Źródła skalne

żródto I.

J^żródto //.

żr dc/to III.

Fig. 190.

■Уп

сtd

'/

•w

0,6-1,0 B

1,5-2,01

><u>

’U'it.

VC//'

/77U

7~

7/a

///

oj-io

V/,

/Щ/г- tili—iTTT)^

" u-

* *y/>

//Z*'

Fig. 191.

Fig. 192.

skalnych (fig. 192). Wymiary zwykle przechodowe, tj. conajmniej 1,50X6)70, lepiej 2,0 X 1)0- Od strony dopływu wody, przestrzeń między ścianą sztolni a skałą, wypełnia się kamieniem łamanym.

Sztolnie takie zbiera się w komorze zbiorczej, której typ podaje fig. 193 (ujęcie źródeł dla wodociągu w Baden-Baden). Wodę źródlaną ujmuje kanalik betonowy a. Cała długość sztolni ujmujących mierzy 1200 w; leżą one przeciętnie 5,0 m pod terenem.

IV. Rurociągi. Ujętą wodę należy doprowadzić do miejsc zużycia. Do tego celu służą rurociągi zamknięte, a wyjątkowo tylko (ze względów higjenicznych) — kanały otwarte.

Będziemy zatem mieli rurociąg główny, grawitacyjny lub pompowy, doprowadzający wodę z ujęcia zwykle do zbiornika miejskiego, oraz miejską sieć wodociągową, rozprowadzającą wodę ze zbiornika i z głównego rurociągu wzdłuż poszczególnych ulic i placów.

Koszt rurociągu głównego i sieci miejskiej jest zwykle dominującą częścią kosztów całego wodociągu. Dlatego racjonalne obliczenie wymiarów rurociągów jest bardzo ważne.

Przepływ wody, o stałej objętości Q, rurociągiem o stałym przekroju kołowym F, o średnicy d, powoduje stratę ciśnienia h, którą na znaczniejszej

Przekrój A -B

•te,

■g- 1.90    ,

--3,00-

a.

-2,00

Wdo m/as/a

4f

/////

Przekrój C-D

ЩЩ

ZT- !

długości I przedstawia (fig. 194) stosunek:

i —

(i)

-i

zwany jednostkową stratą ciśnienia. Stąd strata cała h, na długości l :

h — l .i.

Średnią prędkość przepływu wody w kanałach otwartych, jak i w zamkniętych rurociągach, określa równanie :

V — k\r . i

w którem к oznacza spółczynnik tarcia wody o ściany rurociągu, zależny od stanu tych ścian (szorstkości), od prędkości v, i od promienia hydraulicznego r, przyczem :

'    6 ł

1,4 /jJbin N. m

Fig. 193.

(2)

jP zwilżona powierzchnia przekroju

p zwilżony obwód przekroju

Dla przekroju kołowego:

rf²

——. it

?!

d . к Z równania (2) :

г>²

fc². r

. .(2a)

=»■

Fig. 194.

rr

Ponadto w myśl zasadniczego przyjęcia:

Q = F .r = F .k\r.i

(3)

<2²

F².k*.r

(3 a)

Dla rurociągów żelaznych, o przekroju kołowym, przyjmujemy spółczyn-nik к u nas (i w środkowej Europie) najczęściej według wzoru szwajcarskiego inżyniera Kuttera :

100 V d

(4)

przy przyjęciu:

8 = 0,15 8 = 0,20 8 = 0,25

8 = 0,30—0,35.

dla rur żelaznych nowych

nieco inkrustowanych ...

„    „    „ starych, silnie inkrustowanych.......

„    „ betonowych i kamionkowych, zależnie od stanu ich ścian

(Wartości cyfrowe na к podano w tabl. na str. 1672.)

Powszechnie oblicza się rurociągi żelazne na długi okres trwania, zatem musi się uwzględniać powstającą w tym okresie inkrustację. Dlatego dla wodociągów liczy się zwykle k, pod przyjęciem 8 = 0,25, które to przyjęcie zgadza się bardzo dobrze z wynikami doświadczeń przy rurach starych, o średnicach większych ponad 100 mm, a jeszcze lepiej ponad 200 mm. W rurociągu nowym z początku opory będą mniejsze. — Dla średnic poniżej 200 mm, przyjęcie to daje к (zatem i v) mniejsze niż w rzeczywistości; licząc zatem tym wzorem, postępujemy ostrożnie. Ponieważ jednak inkru-stacje w rurach o małych średnicach, wywierają na przepływ wody większy wpływ niż w dużych (z powodu znaczniejszego stosunkowo zmniejszenia przekroju zwilżonego), zatem także i dla średnic poniżej 200 mm, a zwłaszcza poniżej 100 mm, liczenie przy pomocy wzoru Kuttera, daje dobre wyniki praktyczne.

Z równania (2) : otrzymujemy po wstawieniu :

r>² = k² .r.i

4 v² . г²

:%=*W '~dT = kx~T

T;

Podobnie z równania (3) : Q² — F². fc². r. i po wstawieniu:

(5)

a.

otrzymujemy :

64

Q²

Q²

n².fc² ‘ db

d¹ 2

(6)

względnie ogólnie :

W tej formie podali rozmaici autorowie, na podstawie przeprowadzonych doświadczeń, szereg wzorów empirycznych dla rur żelaznych wodociągowych :

Q²

1. Prony (1804) . . i = 0,00088 -ÿ- + 0,00226    ;

Q²

2. Dupuit (1855) . . i = 0,0025 (rury inkrustowane) ;

3. Darcy (1862) . . i —

(identyczny wzór podał także Eitelwein) ; 0,001643 . 0,0000419

ds

j Q² (rury

^4 j Q² (гигУ inkrustowane) ;

de

nowe) ;

0,003286 , 0,0000838

d’°

Q²

5. Flamant (1892) . i — 0,00140

Dalsze wzory podano w I. tomie „Podręcznika“, str. 516—520.

We Francji używają powszechnie do obliczania rurociągów wzoru Darcy’ego, względnie Flamant’a przy średnicach do 1,0 w, oraz wzoru Sévy’ego przy średnicach większych ponad 1,0 m.

Z równania (5) i (6) otrzymamy :

i —

h    V²

--O

Q²

db

(7)

przyczem :

64

6,48455

n².k²

k²

X = 1,621

= 0,617 X ;

Wartości cyfrowe Xj iX dla rur handlowych podane są w tabl. na str. 1672. Strata ciśnienia A, na długości rurociągu L, przy stałej objętości przepływu Q, według wzorów (1) i (7) wynosić będzie :

h = i.L = l₁ .-V-£ = X-4r-.£ • • a

db

.... (8)

Linja przedstawiająca przebieg tych strat w czasie przepływu wody (linja ciśnienia hydrodynamicznego) będzie w tym wypadku prostą A—В (fig. 195), podczas gdy w razie zamknięcia np. zasuwy na dolnym końcu (zatem po ustaniu przepływu wody), ciśnienie w rurociągu ułoży się do wysokości zwierciadła wody w zbiorniku, tj. do linji ciśnienia hydrostatycznego.

W celu ułatwienia ob-

zw.w. *

Hnja ciśnienia hydrostatycznego

V

h=i.L

УПагп'сгпе9о

liczeń rachunkowych podają rozmaici autorowie tabele, wykresy i nomo-gramy, zestawione według > odpowiednich wzorów. “ 'У Taki sam cel ma tabela podana na str. 1672, w której

zestawiłem dla średnic rurociągów, wyrabianych według powierzchnię przekroju F, a następnie według używanego u nas najczęściej wzoru Kuttera (4), wartości к, X, X1? oraz przy przyjętym spadku (stracie ciśnienia) :

wu

Fig. 195.

norm

>■

(handlowych) :

i = 0,01

obliczone prędkości v (wzór 2) i objętości Q (wzór 8). Ponadto zestawiono kwadraty cyfr, które w rachunkach w kwadratach występują.

Obliczenie prędkości i objętości wódy przy spadku iu innym niż przyjęty 7 = 0,01, opiera się na założeniu, że w tej samej rurze, przy spadku i,

prędkość przepływu : objętość przepływająca :

» i = & V r.h,

Stąd zaś ze stosunku :

Qx = F .k~\r.ix.

F.k yTTij Ï⁷ Je

Qx = Ю. QV^

Qx

przy i = 0,01,

(9)

analogicznie :

= 10. V. У ix

(10)

równania (9) i (10)

Vi²

Ql²

100.V¹ 100. О²

(11)

Tablica I. (dla rur używanych).

d Średnica mm

Pow. przekroju

гш

wzór (4)

Я²

Według wzoru Kuttera (4), <5 = 0,25

Я,

przy г = 0,01

wzór (б) wzór (6)

V m/s

Q Ils

40

50

60

70

80

90

0,00126

0,00196

0,00283

0,00385

0,00503

0,00636

28,57

30,90

32,88

34,61

36,13

37,50

100

125

150

175

200

0,00786

0,01227

0,01767

0,02405

0,03142

38,74

41,42

43,65

45,57

47,21

225

250

275

300

0,03976

0,04909

0,05940

0,07069

48,68

50,00

51,19

52,28

325

350

375

400

0,08296

0,09621

0,11045

0,12566

53,24

54,20

55,05

55,85

425

450

475

500

0,14186

0,15904

0,17720

0,19635

56,60

57,30

57,96

58,58

550

600

650

700

0,23758

0,28274

0,33183

0,38485

59,73

60,77

61,72

62,59

750

800

900

1000

0,44179

0,50266

0,63617

0,78540

63,40

64,14

65,49

66,67

1100

1200

1500

2000

0,95033

1,13097

1,76715

3,14159

67,72

68,66

71,01

73,88

££$£    ÊÈSg    SSëS?    SSSSg    ïïëSS    SSSS    £    s £ S £    ££2S<oa>

Ol b и CD    b CO M И    b-* O O 05    03 СД 00 ©    h-* CO co CO    W to О C5    I©    <!©►—»©    OOtOOOÜiM

OD ta Ib 05    lb co W to    <1 CO 03 <1    M to W 05    (00*5^    03 O O CO    00    05 01 01 0    03 СЛ <1 h-* 4* 03

'osV-'t©'©    *©1©'ёо'сЛ    'оз'оэ'ьэ'сл *t©'cn*03 СЛ I© 4* © <J *00 05 03*03*00 Ъ wlo И OD to

О О О О    о о о о    о о о о    о о о о    оооо    о ООО    о о о о _о    О _о _© _о

'о'о'о'о    'о о ~о *о    *©*0*©*©    о © о 'о    оооо    оооо    о о о о о    о    о о    о о о

оооо    оооо    оооо    оооо    оооо    оооо    о    о    о    о о    о    о о    о    о    о

ОООО    ОООО    t-*    М >-•    М    t—Ł *    t—¹    I—    t—4 I—Ł I—i I—t    I—Ł    I—t 1—Ł    I—^    M    И    to    N) to    to    W W    W    ^    <b

<1000000    totooto    ©    © ©    M    H M    to    to    to W W ib    b    O’ 05    05    00    Ф    H    w 05    OD    O W    Ч    M    (Ö

w O w Nl    о W<l Ф    to    üi CO    to    <1 to    to    O'    COIOOiM    05    t© ©    С©    ©    ЬЭ    ©    t© <1    4*    <1 4*    ©    C©    ©

0,007944

0,006791

0,006000

0,005412

0,004967

0,004611

0,004320

0,003762

0,003404

0,003124

0,002909

0,002736

0,002594

0,002473

0,002373

0,002288

0,002208

0,002140

0,002079

0,002025

0,001975

0,001931

0,001890

0,001818

0,001756

0,001702

0,001655

0,001613

0,001576

0,001512

0,001459

0,001414

0,001375

0,001290

0,001190

J"⁴ J“¹ -J"* ^    PPP vPvP    P P P P P P

*4**03 Ю **■*    *© *CO *00 *<1 Ъз    'bi'oi'Vrf* *03*10

GO CO Cl d    CI СЛ Ifk W I—¹    Q M Qi O ^ CO

to to o ^    toi tooi и w    WMCocooiœ

0,082

0,119

0,162

0,209

0,261

0,317

0,374

0,534

0,714

0,906

1,113

1,331

1,562

1,793

2,051

0,360

0,678

1,138

1,852

2,568

3,580

0,130

0,460

1,29

3,43

6,49

12,82

Ю^СО С©^

PPPP PPPP PPPP PPPP

to оэ    ^a*cn    «"m    oo    oj    ^    œ to    о    о    о    со

tO 4-    C3 4*    wo    05    ^    М    со    OIM    <1    О    Ю    tb.

If«. СО    и CD    W О    Ф    <1    00    СО    4* СД    м    V)    ю    С'1

4,806

8,971

14,93

22,90

33,15

45,88

61,36

79,51

101,23

23,10

80,48

222,9

624,4

1098,9

2105,0

3765,0

6321,8

10247

2,304

2,570

2,839

3,115

3,404

3,694

3,988

4,289

4,906

5,541

6,190

6,854

7,546

8,231

9,647

11,11

12,59

14,14

18,90

27,29

125,93

154,22

186,05

221,79

261,73

305,67

353,90

406,65

526,22

665,48

825,72

1007,2

121

144i’,9 1976,1 2617,4

3361,8

4253.3

7684.3 16412,0

15851

24155

34614

49191

68502

93434

125250

165360

276900

442860

681810

1014460

1472300

2079100

3905000

6850800

11302000

18090500

59048000

269350000

Przykłady użycia tablicy:

1. Rurociągiem o długości 12 560 m ma być tłoczone Qt = 120 l/s przy pomocy agregatu

(J o 120

pompowego parowego. Przyjmuję r, = 0,60 m/s, stąd potrzebne F = — = —-—-= 0,2 ni¹.

Z tabeli może wchodzić w grę d= 500 mm — F — 0,19635 ni¹. Rzeczywista prędkość :

0,60

0,120 m’

V, --—— = 0,611 m/s.

0,19635 w² ’

Burociąg o średnicy 500 mm przeprowadza przy i = 0,01, Q— 406,65 Z/s; zatem według wzoru (11), strata spadku przy §, = 120 Z/s:

~~ loo.ę* — Ш.ЩвР ~ °>⁰⁰⁰⁸⁷⁰⁸>

względnie :

0,611*

10072,071*

Zatem strata na całej długości rurociągu :

h = L.i = 12 560.0,00087 = 10,93 m.

100. r*

= 0,0008704.

2. Obliczyć średnicę rurociągu grawitacyjnego, o długości 6750 m, w celu doprowadzenia ze źródła 18 Z/s do zbiornika, w którym zwierciadło wody leży o 34,50 m niżej niż w źródle.

34,50 m

Tu :

= 0,0051.

Aby użyć tabeli, musimy przeliczyć przy pomocy wzoru (9) jakiej objętości Q przy 1 = 0,01 — odpowiada Q,—181/s — przy il = 0,0051.

6750 m

01 = 10.0^,, a stąd: Q =

zatem :

îo.yV, ’

18

==== = 25,3 Z/s. 10 ]/0,0051

Zbliżone objętości według tabeli prowadzą:

d = 175 mm, d — 200 mm,

(1 = 22,90 Z/s;

0 = 33,15 Z/s.

W naszym wypadku, z średnic handlowych, najbliższą możliwą jest d = 200 mm — 0,03142 m*. O ilebyśmy obrali zatem d = 200 mm, to przy 0, = 1⁸ Z/s rzeczywista prędkość :

0,018 m³ 7 ¹    0,03142 m*

a strata spadku :

Qd__

100.0*    100.33,15*

18*

= 0,003

czyli na całej długości rurociągu :

/1 = 6750.0,003 = 20,25.

A ponieważ różnica wysokości między źródłem a zbiornikiem wynosi jak wyżej 34,50 iw — możnaby podnieść położenie zbiornika o 34,50—20,25 = 14,25 m, o ileby to przyniosło korzyść w sieci, albo też zachowując pierwotne warunki, mieć rezerwę w rurociągu na przeprowadzenie w przyszłości większej ilości wody niż 18 Z/s — a mianowicie aż do objętości 25,3 Z/s.

Używany powszechnie we Francji wzór Flamanfa *) :

d.i = 0,00092

(12)

oparty na przeszło 500 pomiarach, dokonanych we Francji i Anglji, można napisać w formie :

i = m. Q⁴

przyczem:

. . . (12 a)

i шу».

Dla tej formy wzoru podaje poniższa tablica II, dla średnic handlowych wartość m, a tablica III, dla objętości Q — odpowiadające wartości

m = 0,00092

19

0,00141 d 4

względnie —•

*) Annales des Ponts et Chaussées 1892.

Tablica II. (Flamant’a).

d mm

d mm

d mm

d mm

10

25

40

50

4427000

57100

6100

2100

150

175

200

225

11,5

5,56

2,93

400

425

450

60

890

1,68

475

250

1,01

500

0,107

0,082

0,062

0,048

0,0377

800

900

1000

1100

1200

0,0040

0,0023

0,00141

0,00089

0,00059

70

80

430

275

227

300

0,65

550

90

130

325

0,43

600

100

125

79

350

0,31

650

27,5

375

0,205

0,149

700

750

0,0240

0,0158

0,0108

0,0076

0,0055

1500

2000

0,00020

0,000048

Przykłady użycia tablic Flamant’a: 1. Kozwiązaó zadanie podane str. 1672:

Q — 120 Z/s ; przyjmuję r = 0,60 m/s.

Potrzebny przekrój :

= 0,2 m²

0,120 m³/s 0,60 m/s

czyli handlowa średnica 4 = 500 m/m — F = 0,19635 ж², rzeczywiste r = 0,611 m/s.

Z tablicy III. (Flamanfa) :

II.

dla §= 120 Z/s —у = 41, dla d — 600 mm—m = 0,0377

zatem strata ciśnienia :

zatem :

0,0377

, m

(w stosunku do otrzymanego według Kuttera = 0,00087) ; h = 12 600 . 0,0009 = 11,34 m (według tablicy I. było h — 10,93 m).

41

= 0,0009

2. Bozwiązać zadanie, podane na str. 1673:

34 50

Ç = 18 Z/s ; Jj = 6760 m, h = 34,50 m; zatem: i =—-1—= 0,0051.

= 1300,

Z tablicy III. :

dla Q = 18 l/s ;

a ponieważ : zatem :

г = 0,0051,

m = 1300.0,0051 = 6,63.

Tej zaś wartości na m, odpowiada w tablicy II. najbliżej ze średnic handlowych d = 175 mm, przy m = 5,56 (zamiast obliczonej według Kuttera d = 400 mm).

Tu otrzymujemy zatem różnicę większą, co uwidacznia w przykładzie, że wartość S = 0,25 we wzorze Kuttera, daje dla średnic poniżej 200 mm wyniki zanadto ostrożne.

dla d = 300 mm . .

II. :

i = — . m = 0,00192.0,43 = 0,00083,

stąd :

a na długości 2000 mb. : h = 0,00083 . 2000 = 1,66 m.

o*

Si--

0,10

0,12

0,14

0,16

0,18

0,20

10000000

7268000

5550000

4393000

3573000

2973000

0,22

0,24

0,26

0,28

0,30

0,35

2516000

2161000

1878000

1650000

1462000

1117000

0,40

0,45

0,50

0,60

0,70

0,80

884000

719000

598000

435000

332000

263000

0,90

1,00

1,2

1,4

1,6

1,8

214000

178000

129000

99000

78000

64000

2,0

2,2

2,4

2,6

2,8

3,0

53000

45000

38000

33400

29300

26000

Tablica III. (Flamant’a).

•»Is

i?

Sb*

SI-

0,000000100

0,000000138

0,000000180

0,000000228

0,000000280

0,000000337

0,000000398

0,000000463

0,000000532

0,000000606

0,000000685

0,000000900

0,00000113

0,00000139

0,00000167

0,00000230

0,00000301

0,00000380

0,00000469

0,00000562

0,00000775

0,0000101

0,0000128

0,0000157

0,0000189

0,0000224

0,0000261

0,0000299

0,0000341

0,0000385

co to to to tO to

O CO©

'o o o ooo

O CO CO<l ^ O) Ci Ci СП    CO

OOOCiO^Oi О СЛ

'o'o'o'o oo oooooo

|_1 (—» M t-* M    !-*

03 04f^ 05 to Г-    O

oooooo    o

170

180

190

200

210

220

940

796

683

594

522

462

353

280

227

189

160

137

120

105

93

83

68

56

48

41

36

31

28

24,7

22,2

20,1

18,3

16,7

15,36

14,15

3.5 4,0

4.5

5,0

6,0

7,0

19900

15700

12800

10600

7700

5900

0,0000505

0,0000637

0,0000781

0,0000943

0,000129

0,000170

230

240

250

260

280

300

13,09

12,05

11,81

10,56

9,28

8,22

8,0

9,0

10,0

11,0

12 0

13 0

4670

3810

3160

2680

2300

2000

0,000214

0,000263

0,000316

0,000374

0,000435

0,000500

350

400

450

500

550

600

6,28

4,97

4,04

3,36

2,85

2,44

SS2S2S 1II11B lisssg S35SSS SSSSSS SSSSoo« §355-3

lilii! Illlli llllll iii!!! ii-iii! lilii! ЙШ*

14,0

15,0

16,0

17,0

18,0

19,0

1750

1560

1390

1250

1300

1030

0,000570

0,000643

0,000720

0,000800

0,000885

0,000972

650

700

750

800

900

1000

2,12

1,87

1,65

1,48

1,20

1,00

^ Ю co co 00 o сГсГсГсГ cTi-T

O 05 *5 O CO sl

O to <1 O Ol O

То samo zadanie według tablicy I. (autora, str. 1672) :

Q, = 28 lis.

Rurociągiem d — 300mm, przy » = 0,01, według tablicy I. przepływa:

Q= 101,23 1/S-,    = 10 247.

Zatem według wzoru (11) :

»i =

28²

100.10 247

= 0,00077,

a na długości 2000 mb.:

h — 0,00077 . 2000 =1,54 m, w stosunku do 7г = 1.6вад według Flamant’a.

Wszystkie powyższe wzory odnoszą się do stałej objętości przepływającej wody i do Stałego przekroju (średnicy) rurociągu. Jeżeli natomiast rurociąg o stałej średnicy d, oddaje po drodze w rozmaitych punktach objętości qu q₂ • • •, to strata ciśnienia da się obliczyć przez zastosowanie wzoru (8) osobno do każdej części rurociągu ł1? l₃...l i przepływających w nich objętości Q₁, Q₂...Qn (fig. 196). Wtedy linja ciśnienia hydrodynamicznego będzie linją łamaną A — В — C — D — E, przyczem H=1l .i.

¹

Sévy (1867) . . .i — 0,00242 — — (rury inkrustowane)

²

ÇV5

dh 75 •

³

Ile wynosić będzie strata ciśnienia na długości 2000 mb. rurociągu, o średnicy 300»»», przy przepływie 28 Z/s².

Według tablicy IT1. :    dla Ç = 28 Z/s ...    =0,00192;

= 0,43;

linja ciśnienia hydrostatycznego

I HaZU

'o E

Objętość

przepływu.

■*— 4 —*r*4    —6 —

-----1--i----L -¹-

-H

Fig. 196.

IZ

linja ciśnienia hydrosfe/ycznepo

'dpo/a

\,d

QP

objętość

przeptyw^_____

Fig. 197.

Gdyby pobór wody występował równomiernie na całej długości L, czyli gdyby qx — q₂ — q₃ = ... qn oraz lx == l₂ ■.. ln, objętość wody u początku rurociągu wynosiłaby Q , a na końcu miałaby odpływać jeszcze objętość końcowa Q k poza ostatnie odgałęzienie, to wtedy całkowita strata ciśnienia, na całej długości L (fig. 197) :

// =

^(x+<V ■«* + «»*)

(13)

d⁵ . h

(15)

LA

O ile mielibyśmy dwa ze sobą u początku i końca połączone rurociągi, o średnicach dx i d₂, k' i X", Li i L₂, prowadzące razem objętość Q, to wtedy pierwszym z nich przepływałaby Qu drugim Q₂. Według wzoru (15) można ustawić proporcję:

Qi² {dib . hi) :L₁A' dxB. К . X". L₂

d₂ . h₂ A'.Lг ’

(d₂⁵. h₂) : L₂. X"

O ileby na końcu rurociągu Qk— 0 (końcówka bez odpływu), to wtedy (dla kreskowanej linji przepływu wody, fig. 197) :

IL Q*

3 ' d⁶

tf =

(14)

Linja ciśnienia hydrodynamicznego byłaby w obu tych wypadkach krzywą, przedstawioną na fig. 197. Wypadek, objęty wzorem (13), jakkolwiek częsty (połączenia domowe) w praktyce, nie odpowiada ściśle przyjęciu równomiernego poboru wody. Dlatego w praktyce wystarczy zamiast wzoru (13), używać wzoru:

db

(13 a)

który daje również możność zastosowania tabeli, podanej na str. 1672.

Przykład. Ciąg w ulicy Mickiewicza, o długości 600 m i średnicy 200 mm, przeprowadza u początku Qp=16l/s, u końca Qk — 6 Ijs (czyli po drodze oddaje łącznie 10 lis).

Z wzoru (13a). Strata ciśnienia na długości X = 600m tego ciągu:

0,560 m.

H__ 0,002909.600 /0,016 + 0,006\²

_ 0,20⁵ \ 2 ) ~

Można użyć także wzoru (11) i obliczyć dla :

0i =

Qp+Qk 16 + 6

a*

*l — 100 . Ф ~~ 100.33,15® _ 0,0011 ’

H—i.l — 0,0011.600 = 0,65 m.

Ten drugi sposób upraszcza bardzo liczenie strat ciśnienia w poszczególnych ciągach sieci miejskiej.

Z równania (8) :

a stąd:

na

A = X-&-.L

d⁵

a ponieważ wobec połączenia tych rurociągów na obu końcach

hi — h₂j

Qi^XdiKV’I*

Qi yd₂* V. Li

O ile mielibyśmy trzy takie rurociągi, to wtedy należałoby zestawić jeszcze dalszą analogiczną proporcję :

zatem :

(16)

Qi

~VdibA'".L₃

<?3    yd₃-' A'. Li

Jeżeli przyjmiemy Qi = 1, to łatwo znaleźć stosunek, w jakim rozdzieli się objętość łączna Q na poszczególne rurociągi, oraz obliczyć w nich stratę ciśnienia, równą w każdym ciągu.

108*

211

Przykład. Z komory ujmującej kilka źródeł, prowadzą do jednego zbiornika 3 rurociągi o średnicach 150, 175 i 200 mm, długich 880 r/i, 950 i 1000 m, łączną objętość 60 i/eek. Obliczyć, ile wody prowadzi każdy z tych rurociągów.

W tym przykładzie :

Lv = 880 m ; //,= 950 m; L₃ = 1000 m ;

X' = 0,00340 (z tablicy) ; X" — 0,00312;

A" = 0,00291 ;

d, = 150 mm = 1,5 dm d₂ = 175 mm = 1,75 dm йз = 200 mm — 2,00 dm zatem według równania (16) :

4,744 _    1

7,007 _ 1,47

9,785    2,08

Ç, _ У1,50⁵ ■ 0,00312.950 Qi |/l,75⁵.0,00340.880 ft _ Vl,50⁵.0,00291 ■ 1000 __ 4,700 Q)    l/2,0⁵.0,00340.880

Cała zatem objętość Q = 60 l/s rozkłada się na części 1 -j- 1,47 = 2,08 = 4,55, zatem:

4,55

. 1    = 13,2 l/s,

60

4,55

.1,47 = 19,4 l/s,

Q₃=-—. 2,OS = 27,i t/S.

Strata ciśnienia jednostkowa w rurociągu d, —150 mm, według wzoru (11) (przy zastosowaniu tablicy str. 1672):

= 0,0078,

ft²    ₌ 13,2"

100. O² 22 290

a na długości 880 m :

Podobnie w rurociągu d₂ —175 mm :

19 4²

i. —---= 0,00718:

¹    52 440    ’    ’

h, = 0,0078 . 880 = 6,86 m.

h₃ = 0,00718 . 950 = 6,82 m

i w rurociągu d, — 200 mm :

27,4²

h₃ = 0,00683 . 1000 = 6,83 m.

*1 =

Wartość zatem h dla wszystkich trzech rurociągów jednakowa z dostateczną dokładnością.

109 890

= 0,00683 ;

Rozróżniamy wodociągi grawitacyjne, doprowadzające wodę z wysoko położonego ujęcia własnym spadkiem do miejsca zużycia, oraz rurociągi pompowe, w których podnosi się wodę pompami na potrzebną wysokość ciśnienia gospodarczego (zbiornika) w miejscu zużycia.

nie może

Rurociągi grawitacyjne układano dawniej w jednostajnym spadku, przyczem przekraczano poprzeczne doliny akwaduktami (bardzo kosztownymi), a wzniesienia terenowe — tunelami. W tych warunkach trasowano oś rurociągu tak, aby spadek rurociągu odpowiadał spadkowi terenu ; w rurociągu takim nie było żadnego ciśnienia, a woda przepływała jak w kanale otwartym. Metody tej używa się dziś wyjątkowo tam, gdzie chodzi o użycie rur kamionkowych lub betonowych, nie dozwalających na większe ciśnienia wewnętrzne. Z reguły natomiast prowadzi się rurociągi grawitacyjne wzdłuż dróg, w możliwie najkrótszej linji i tak, aby wyzyskać cały na przepływ wody spad h, jaki występuje pomiędzy ujęciem a zbiornikiem miejskim (fig. 198). Prędkość przepływu wody w rurociągach grawitacyjnych zależy zatem tylko od spadku, który zgóry dają warunki lokalne. Nie powinna jednak spadać poniżej 0,40 m/s, ani przekraczać 2,0 m/s. — Przeciętnie powinna leżeć około 1,0 m/s. Ze względu na przepływ wody jednak w profilu podłużnym rurociąg przewyższać nigdzie linji ciśnienia hydrodynamicznego (г). W punktach załomowych ku górze, gdzie gromadzi

się powietrze i utrudnia przepływ wody, należy dać wentyle do odpowietrzania. (hydranty), w punktach najniższych — spusty, w celu umożliwiania płukania rurociągów.

O ile spad użyteczny h, wynosiłby więcej niż dopuszcza wytrzymałość rur normalnych (10 atmosfer = 100 m ciśnienia wody), należy w przestrzeni o większem ciśnieniu użyć rur odpowiednio wzmocnionych, albo też zastosować t. zw. urządzeniu ulgi, w formie szybu, w którym urywa sie rurociąg górny dx (fig. 199), a zaczyna rurociąg dolny d₂. Średnice dla obydwóch

T~i

spust

^ poziom ciśnienia hydrostatycznego

C/Snjen/a

\hydrant

spust

Fig. .198.

S'*

T3

'S.

Й

C~——b)100m

zbiornik

d}

Fig. 199.

rurociągów obliczyć należy dla maksymalnej ilości wody Q, i spadków ц, względnie i₂.

Pamiętać należy, że w profilu podłużnym umieścić należy szyb ulgi w takiem miejscu, aby początek rurociągu dolnego (d₂) miał lokalny spadek większy, niż jego spadek przeciętny i₂ (fig. 200), gdyż w przeciwnym razie, dopływająca objętość wody z rurociągu górnego (cfj), nie będzie mogła wpłynąć do rurociągu dolnego (d₂) i będzie się spiętrzała w szybie ulgowym.

Takie same działanie jak w szybie ulgowym, można uzyskać przy pomocy dławienia przepływu wody w rurociągu specjalnie wstawioną zasuwą, regulującą ciśnienie (jak fig. 201). Do kontroli należy umieścić po obu stronach zasuwy regulującej (A) dwa manometry Af, na których moźnaby odczytywać każdoczesne ciśnienie.

Ciśnienie na Af₂, (poniżej zasuwy dławiącej) powinno wynosić 0, i w tym celu należy przez odpowiednie przymknięcie zasuwy A stan taki uzyskać. Zasuwa В służy do zamknięcia przewodu głównego. Przed tem urządzeniem należy umieścić spust.

W rurociągach pompowych możemy przy pomocy pomp wywoływać dowolne prędkości przepływu wody, przyczem przy wielkich pręd-

kościach, uzyskujemy małą średnicę rurociągu (małe koszta budowy), lecz równocześnie duże opory przepływu wody, zatem duże koszta ruchu, — przy

j małych zaś prędkościach — przeciwnie, dużą średnicę ciągu, a małe opory Ekonomiczną będzie taka prędkość przepływu, i średnica rurociągu, przy której będą najmniejsze roczne ——_ koszta ruchu, oprocentowania kosztów budowy, odpisów i konserwacji rurociągu i urządzenia pompowego, potrzebnego do pokonania oporów ruchu.

Według Weyraucha, jeżeli

ruro-

ruchu.

-o

Г

zatem

Fig. 200.

iag gtówny

и шшшатш

ЩрЩ

"г

”,

spus

Fig. 201.

oznaczymy :

Q — objętość pompowanej wody w m³]s ;

D i L w m średnicę i długość rurociągu, przy których

koszt budowy rurociągu jest proporcjonalny do D i L

L Q²

K^n.D.L-,

Ю⁵ 400

jako miarę oporów (według wzoru Dupuit’a) w ruro-

ciągu pompowym;

Km — oprocentowanie, odpisy i utrzymanie (pm°lo) kosztów tej części urządzenia maszynowego (stacji pomp), która służy do pokonania samych tylko oporów h (średnio pm — 4,5 -j- 7,0 -f- 0,5 = 12,0°/o); Kr — j. w. kosztów rurociągu (średnio : pr = 4,5 -f- 2,0 -f- 0,5 = 7,0%) ;

щ -

roczne czyste koszta ruchu (personel pompowy, paliwo, smary) ; — koszt założenia maszynowego w stacji pompowej na 1 sekundową metertonnę pracy (1000 kgm) ; к — koszt 1 metertonny pracy ;

t — dzienna ilość godzin ruchu pomp, to otrzymamy : koszt urządzenia maszynowego do pokonania pracy Q .h w mt/s :

L Q³

a stąd :

Tak samo otrzymamy:

K _ L Q³ Pm

m Db • 400 • 100 '

Kr — n . D . L.

Pr

100

Kb= Q.h.t . 3600.365 .к — 3285 kt

Q³.L

Stąd roczne wydatki na oprocentowanie itd. kosztów budowy i na koszta

ruchu :

S=m -rrr

L Q³ Pm

D⁵ ‘ 400 ‘ 100

fn.D.L.

Pr

Q³L

100

= nd

Pr

100

f 3285 kt

+ (“4^ + 3286И)7?

Dh

Qs

L.

Aby uzyskać minimum tych wypadków rocznych, musi być :

dS nPr

dD 400

a stąd:

d = \Q

- — 5 f    -f 3285 kt)

\40ООО ‘    /

1⁶/0,0125 mpm + 1 642 500 kt

r    npr

Q³

d⁶

(17)

it. D²

względnie przy:

• . .(17«)

V = 1,243

ПРг

0,0125 mpm -J- 1 642 500 kt Przyjmując: p₁ =12; p = 7; (dziś wartości przy naszej stopie oprocentowania za małe, należałoby przyjmować conajmniej pm — 15 ; pr = 10) ; pozatem średnio : t — 12 ; к — 0,0002 ; n — 80 (dla d = 200 — 600 mm) otrzymuje Weyrauch dla stacyj pompowych

10—20 20 000 ekonom. D =1,52 Q ekonom. v —    0,54

o mocy :

40-50 15 000_ 1,49 yg

80—100 12 000 1,47 yę

0,56

0,57

100—200 NK, 10 600,

1,46 ~\/ Q w m, 0,58 m/s.

Okrągło przy popędzie parowym przyjmować należy prędkość ekonomiczną przy 24-godzinnym ruchu pomp około 0,40—0,55 m/s (większą przy większych średnicach), a przy 12-godzinnymj ruchu pomp od 0,50—0,70 m/s. Przy taniej sile popędowej (np. wodnej lub wodnoelektr.) mo-żnaby dojść do 1,0 m/s, a nawet i więcej.

Po przyjęciu zaś odpowiedniej ekonomicznej prędkości pompowania, obliczamy potrzebną średnicę według wzoru:

I'

---ifQoooe?

^h=8.70    ~~~ -

N=65.

T=56m

zbiornik

2A№

— = F — —— . ix ;

'Ш&

- 1,128

“ v

"C%4j{'*-208.00

a stąd d

Otrzymany z obliczenia wymiar średnicy należy zaokrąglić do najbliższego wymiaru handlowego, obliczyć rzeczywistą w niej prędkość

v = a następnie przy pomocy wzoru (8), obliczyć sumę oporów h na

Г

długości l całego rurociągu (fig. 202).

Przykład. Obliczyć średnicą rurociągu i wysokość pompowania dla Q = 10 Z/s, przy użyciu popędu parowego; różnica wysokości (niwelacyjnych) pomiędzy zwierciadłem wody w zbiorniku i w studni zbiorczej przy stacji pomp (przy najniższym stanie), wynosi :

h = 56,0 m ; L = 10 000 m.

Przyjmuję ekonbmiczną prędkość : v = 60 m/s,

Щ L_e

Fig. 202.

zatem :

d = 1,128

j/0,120 _

' 0,60 —

0,504 m;

przyjmuję średnicę handlową: d = 500 mm, o F = 0,19635 то²,

zatem rzeczywiste :

u, =

0,120 m³/s

0,19635 m³/s

0,612 m/s.

Według Weyraucha (str. 1681) : d = ],4⁷ ]/o,120 = 0,608 m.

loo. q¹'

z tablicy na str. 1672, przy d = 500 mm, i = 0,01, Q == 406,65 l/s, h =

Według wzoru (11) : i, —

zatem :

przyczem Q, = 120 l/s,

120²

= 0,00087,

100.406,66s К = L . i = 10 000.0,00087 = 8,70 W.

Stąd cała wysokość pompowania :

H = h + h, = 56 + 8,70 = 64,70 22 65 m.

przepływ wody pominięto zupełnie ciśnienie atmosferyczne, co jest dopuszczalne tak długo, dopóki na obu końcach rurociągu ciśnienie to występuje w równej mierze. O ilebyśmy natomiast ustawili rury (jak na fig. 208) pionowe, z których szczytów wypompowalibyśmy powietrze, to wtedy wewnątrz ciśnienie atmosferyczne = 0, w następstwie czego w rurach takich podniosłoby się pod ciśnieniem atmosferycznem (zewnętrznem) zwierciadło wody teoretycznie o słup wody 10,33 m (== 1 atmosferze), a wtedy woda mogłaby rurą А—В przepływać ze zbiornika (studni) I do II, byleby tylko rura ta nie wznosiła się nigdzie nad linję i. Czynnikiem regulującym ruch wody będzie w tym wypadku (tak samo jak i w zwykłym rurociągu), wysokość

Ю.ЗЗ

Lewar. W powyższych wzorach na

Fig. 203.

J:

-¹

- - ф-

//

Ю.ЗЭ

strat ciśnienia h, względnie i = -j-, przyczem do liczenia można użyć j. w.

podanych wzorów na ruch w zwykłych rurociągach. Praktycznie wysokość wzniesienia wody w rurze lewarowej nie osiąga nigdy 10,33 m, a dochodzi najwyżej do 6 — 7 m. Zastosowanie — przy połączeniach studni ujmujących wodę gruntową (fig. 177 i 179).

1 ze

Przykład. Obliczyć średnice rurociągu lewarowego, łączącego studnie 4, 3, 2, studnią ujmującą (fig. 204). Odstęp studni poszczególnych 50 m ; każda studnia ma dawać po 10 l/s.

Zwierciadło wody w studni 4 . . .

„    „ w studni zbiorczej

204,50 m 203,90 m

czyli cały spad H — 0,60 m

a stąd:

* ⁼ шГ ^ ⁰’oo3,•

Poszczególne części lewaru pomiędzy studniami należy przeliczyć na przepływające nich objętości wody (podane na fig. 204), oraz na spadek orjentacyjny i = 0,003.

1. Kurociąg pomiędzy studniami 4—3: Q, = 10 l/s.

Qi ⁼ Ю Q • Y h

Według wzoru (9) :

otrzymamy :

Q,

10

= 18,2 l/s.

10 У i,    10V0,003

Według tablicy na str. 1672, najbardziej zbliżoną objętość Q — 22,9 l/s, prowadzi = 175 mm, o F, = 0,02405 m².

Stąd rzeczywiste :

(prędkość w rurociągu lewarowym powinna wynosić około 0,40—0,75 m/s).

rura

9,

0,010 m'is

V' F, 0,02405 m

= 0,41 m/s

Według wzoru (11):    », =

a na długości dodać należy jeszcze

długości 6,0 m . 0,0019

10²

100 . §²    10.22,9²

— 0,0019

Z, = 50 m ;

stratą w rurze pionowej (w studni 4) na

\ = 50.0,0019 = 0,095 m

0,011 m

2. Rurociąg 3 — 2;

— 20 Z/s;

20

= 36,4 Z/s.

razem \ = 0,106 m

10)/0,003

Według tablicy, najbardziej zbliżone § = 33,15 Z/s; (Zj= 200 mm, F₂ = 0,03142 m²;

zatem :

0,020m³/s

0,03142 m²

= 0,63 m/s,

20²

10 . 33,15²

= 0,00364

Z₂ = 50 m ; zatem : h₂ = 50.0,00364 = dodać stratą w rurze pionowej o d = 175 mm (na 10 Z/s) j. w.....

0,182 m

0,011 m

razem h₂ — 0,193 m

dalsze •rozszerzenie——

pocztowe

zafożeme

Aj

₁ 10,33

pompa do odwietrzania 5 lewaru

i®

W7.

d=175m/m d=200mm ' d=250m/m 1Уоо \\rmin.0,2°/od\t___-

0£50l

t=275m/m

d=275m/m

Q= 101/sek.

Qf20l/sek.

Z¹*'- * <7/>

Q=30l/sek.

203J0J*

\QfA0!/sek\py^0//sek

Fig. 204.

3. Rurociąg 2—1 :

§з = 30 Z/s ;

30

ioj/0,003

= 54,6 Z/s.

Najbardziej zbliżone według tablicy :

§ = 61,36 Z/s; rf,=250 mm; F₃ = 0,'4909 m²,

zatem :

0,030 m³/s

0,04909 m²

= 0,61 >n³/s,

30²

10.61,36

s= 0,0024

Z, = 50 ; zatem: Л, — 50.0,0024 = dodać j. w. na rurą pionową . .

0,120 m 0,011 m

4. Rurociąg miądzy studnią 1 a studnią zbiorczą:

§з = 40 Z/s ;

40

razem

h₃ . . . 0,131 m

zatem :

10 j/o, 003

Najbardziej zbliżone: § = 79,51 Z/s — <4 = 275 mm, 0,040 m³/s 0,0594 m²

= 0,67 m/s, 4 =

/г₄ = 0,00253.50 =

Z, = 50 m ; dodać j. w. na rurą pionową

Razem suma obliczonych strat : a wedługj założenia :

= 72,8 Z/s.

F, = 0,0594 m² ;

40²

10.79,51²

= 0,00253

0,127 m 0,011 m

razem h₄ . . . 0,138 m

H = Л, -|- h₂ -j- 7ц -(- 7ц = 0,568 m, tf =

. 0,600 m.

Zatem obliczone średnice poszczególnych części rurociągu lewarowego leżą w granicach odpowiednich.

Gdyby w początkowym okresie wystarczała objętość wody 40 lis, to w obu gałęziach lewarowych wystarozałoby w pierwszem założeniu po 2 studnie na każdej gałęzi lewaru (zatem w fig. 179: studnie 2, 1, 6, 6); mimo to, ze względu na przyłączenie w przyszłości dalszych studni do tego samego lewaru, należałoby już od początku dać pomiędzy studnią 2 a 1 średnicę jak obliczono wyżej Æ, = 250 mm, pomiędzy studnią 1 a zbiorczą d₄ = 275 mm i analogicznie w drugiej gałęzi.

W studni zbiorczej należy rurociąg lewarowy odwietrzać, czyli wypompowywać z jego najwyższej części, t. zw. głowy, gromadzące się tam powietrze. W tym celu musi rurociąg otrzymać w profilu podłużnym odpowiednie wzniesienie ku studni zbiorczej (około 1%; minimalnie zaś 0,2°/oo)- Aby zaś pompa odwietrzająca nie ssała wody z głowy lewara, należy rurkę do pompy powietrznej podnieść w formie odwróconej litery U nad zwierciadło wody, teoretycznie na wysokość 10,33 m, a w praktyce około 8,0 m.

Syfon. Przy przekraczaniu (kanałami otwartymi lub zamkniętymi o swo-bodnem zwierciadle) zagłębień terenowych używa się syfonów, w postaci rurociągów, przeprowadzających wodę pod ciśnieniem (fig. 205). Do obliczenia syfonów używa się wzorów podanych wyżej dla rurociągów pod ciśnieniem.

475.65 A

W', tv.

-Л

-.475,42

- l.-fOm Fig. 205.

Przykład. Wodę ujętą'z rzeki w ilości 500 lis i prowadzoną do A (fig. 205) kanałem otwartym ziemnym, należy przeprowadzić syfonem popod korytem rzeki do B, skąd dalej odpływać będzie kanałem betonowym. Zwierciadło wody w górnej głowie syfonu przy A na znamieniu 475,65 m. Długość syfonu 60 m. Obliczyć średnicę rurociągu syfonowego i znamię zwierciadła wody w dolnej głowie lewara.

Ze względu na zmniejszenie średnicy i bezpieczeństwo ruchu przyjmujemy, że objętość Q — 600 l/s przepływać będzie dwiema rurami. Zatem przez jedną z nich przepływać będzie 250 l/s. Przyjmujemy znowu ze względu na zmniejszenie średnicy rur prędkość stosunkowo dużą : * = 1,25 m/s, zatem :

1,25 m/s

Najbliższa średnica handlowa (tablica na str. 1672) : d —500 mm, ma F =0,19635 m², stąd rzeczywiste :

0,250 m³/s

0,19635 те²

= 1,273 m/s.

Ponieważ rura o d = 500 mm (według tablicy), prowadzi przy i — 0,01 — Q — 406,65 l/s zatem według wzoru (11), przy Q, = 250 Ijs :

100 . Q²

a na długości L = 60 m ; h, = 0,0038.60 = 0,228 m.

Pomijając stratę u wlotu wody do rurociągu syfonowego (można zmniejszyć przez zaokrąglenie przekroju wlotowego, patrz poniżej), otrzymalibyśmy zwierciadło wody w dolnej głowie (przy B) na znamieniu: 475,65 — 0,228 = 475,422 m.

Gdyby było dane także i zwierciadło wody przy B, np. 475,25, to wtedy zgóry dane byłoby : h = 475,65 — 475,30 = 0,40 m.

Pomijając narazie stratę u wlotu do rury, otrzymalibyśmy :

0,40

‘■=-6^ = 0’°0666i

250*

100.406,65²

= 0,0038

Q, — 250 l/s.

Qi

= 306 l/s.

Według wzoru (9):

250

10^4    10 Уо,00666

Najbardziej zbliżona objętość (według tablicy na str. 1672) przy Q = 305,7 l/s wymaga średnicy handlowej d — 450 mm. Ponieważ ilości są bardzo zbliżone, nie zachodzi potrzeba dalszego przeliczania rzeczywistego i\ i h.

Opory specjalne. Podane wyżej wzory na ruch wody w rurociągach uwzględniają tylko opory tarcia wzdłuż rurociągu. Ponieważ te właśnie opory dominują, z reguły inne opory w obliczeniach rurociągów (zwłaszcza wobec prędkości nie przekraczających 1 m/s), można pominąć bez popełniania większego błędu. W specjalnych jednak wypadkach zachodzi potrzeba uwzględnienia i obliczenia i tych oporów; dlatego podaję poniżej zestawienie wzorów empirycznych na ich obliczenie.

Wszystkie te opory specjalne określają wzory w formie :

ÜI

JL.

1Г

Fig. 206.

V²

2 <7

(18)

w którym to wzorze wartości 4 zależą od specjalnych warunków ; natomiast V przedstawia prędkość średnią wody w rurociągu przed przeszkodą.

1. Strata ciśnienia u wpływu (ze zbiornika) do rurociągu, lub na wywołanie prędkości wypływającej z rurociągu wody :

Wartość spółczynnika e dla wlotów dobrze zaokrąglonych:

?«, = 0,065 . . . dla rur "'to uciętych (ostre krawędzie p. P2 0,60) :

l) = 1,78

.(19)

Przykład.

' p²

(19«)

V = 0,50 m/s

hw — 0,0008 m . . . .0,0033 m. . . . 0,012 m hw — 0,023 m. . . .0,090 m. . . . 0,363 m 2. Strata przy nagłem rozszerzeniu przekroju rurociągu z F₁ na F₂ :

wlot zaokrąglony : „ ostro ucięty :

V²

1,0 m/s

2,0 m/s

f₂

27;    ^\fT~¹

przy powolnem rozszerzaniu (fig. 206) : h\.=

,2

(19)

(0,12 do 0,20) (- 1

V²

. . . (19«)

2/7

3. Strata przy zwężaniu nagłem przekroju (dławienie wstawi on em i tarczami fig. 207 i 208) powstaje z powodu nagłego zwężenia strumienia wody, i następnego rozszerzenia (poza tarczą dławiącą).

i____r

\ _

Fig. 207.

Fig. 208.

Wartość 4 w tym wypadku według Weisbacha zależy od stosunku F^ do F₂, mianowicie:

~ =    0,1 0,2 0,3 0,4 0,5    0,6 0,7 0,8 0,9

-C 2

fig. 207:    4 = 232    51    20

fig. 208 : y 4 = 226 48    17,5

1,00

'OO 05

3,1 1,9 1,2 1,8 0,8 0,3

сГ o

0,48

4. Skręty rurociągu powodują także straty ciśnienia w następstwie oderwania się strumienia wody od ściany rurociągu (powstaje obszar z wirami) oraz z powodu silnych wirów powstających z rurociągu poza zakrętem.

Dla skrętu 90°, przy oznaczeniach podanych na fig. 209 :

£,“ 0,13 + 0,16 Ш"⁴

(20)

-^ = 0,1    0,4    0,8    1,0    1,4    1,8    2,0

£s = 0,13    0,14    0,21    0,29    0,66    1,41    1,98

(Kolana rurociągowe znormalizowane mają stosunek

czyli dla

= 0,1.)

\ ■>

■V

Fig. 209.

Fig. 210.

O ile skręt ma nie 90°, lecz 3°, należy wartość powyższą na £ pomnożyć 3

przez -.

Dla załomów ostrych (fig. 210) według Weisbacha:

i = sin2

(20 o)

>f<

stąd przy :

8= 20°    40°    60°    80°    90°    120°    110°

£ = 0,05 .. . 0,14 . .. 0,36 .. . 0,74 . . . 0,98 . . . 1,86 . .. 2,43

Zł

-^*■9

——*9

Fig. 211.

Fig. 212.

Fig.£213.

przy

Y,

5. Zasuwy (fig. 211) powodują stratę, zależną od stosunku —, a mianowicie

Y.    1

—- r= 0 (otwarta), -

~d

8’ 8’ 8’ 8’ 8’ 8’ 8’ ¹

(zamknięta)

£zag = 0,05    0,08. ..0,8 . . . 1,5 . .. 3,0.., 8,6 ... 20 ... 98 ... co

6.    Klapa dławiąca w rurociągu (fig. 212) :

przy

8. Wentyle stopowe sprawiają opory zależne od ich kształtu i działania.

a)    Wentyl z klapą (fig. 214):

. .. 60° ... 70° ...3,2... 1,7

8 = 15° ... 20°... 30°. ..

4 = 90 ... 62 ... 30 ...

b)    Wentyl talerzowy bez dolnego prowadzenia (fig. 215):

(21)

4 {b — 0,1 d)

przyczem :

a = 0,55 -f

ß = 0,15 przy wąskiej powierzchni (b) uszczelniającej ß = 0,16    „ szerokiej „    „    „

e) Wentyl stożkowy z plaskiem dnem (fig. 216):

(23)

5= 2,6 — 0,8.1 + 0,14 (4)'

d) Wentyl stożkowy pełny (fig. 217):

m.

fL

VA

Ш pm

Fig. 214.

1Д

Fig. 215.

4w I

TtT

I.

•i

ЦЩ

%TP

Fig. 216.

Fig. 217.

5-0,6 +0,15 (I)

(24)

9. Rozgałęzienia rurociągów (według Mailleta i Géniéys’a) : Strata przy początku każdego rozgałęzienia:

Di²

(25)

przyczem pod rozumie się prędkość w odgałęzionym rurociągu. 10. Kosz ssący z klapą zwrotną :

d= 0,04 . .. 0,07 ...    1 . .. 0,15 . . .

4=12    ...8,5......6    ...

... 0,5 ...    75

... 2,5 ..    6

Obliczenie sieci miejskiej. Sieć miejska powinna być obliczona i założona odrazu w wymiarach (średnic) takich, aby wystarczyła na okres dłuższy (40—50 lat). Stąd do obliczenia średnic rurociągów sieci musimy uwzględnić przewidywane w tym okresie zagęszczenie ludności w części miasta dziś już istniejącej, oraz powstanie nowych dzielnic, według planu rozbudowy danej miejscowości. O ileby planu takiego osobno nie opracowano, należy stworzyć go specjalnie dla projektu sieci.

W takim planie sytuacyjnym, w którym ze statystyki ludności, w uwzględnieniu rozwoju zaludnienia w okresie amortyzacyjnym, rozdzielić należy lu-

О г-

M. o

dność na

poszczególne ulice i place, wkreślić należy sieć rurociągów rozprowadzających, według systemu pierścieniowego (okrężnego ; lig. 218), lub końcówkowego (rozgałęzień; fig. 219).

Sieć systemu okrężnego (pierścieniowego) daje możność doprowadzenia wody do każdego punktu z dwóch stron, zatem zasadniczo mniejsze średnice,

przy większej długości sumarycznej ciągów. Ponadto daje większą pewność doprowadzenia wody na wypadek pęknięć w sieci, oraz zbiornik Pod względem higjenicz-końcowy nym, gdyż w takiej sieci cała woda jest w ciągłym ruchu, podczas gdy w sieci końcówkowej

zień), w końcówkach woda stagnuje; należy zatem dawać tam hydranty lub studnie wypływowe, w celu umożliwienia przepłukiwania końcówek. Dziś powszechnie stosuje się siecie systemu pierścieniowego, nie wykluczając wyjątkowego stosowania ciągów końcówkowych, zwłaszcza tam, gdzie dopiero w przyszłości rozwój miasta

pozwoli na połączenie końcówek ciągiem obwodowym.

Ciąg główny powinien prze-chodzić przez miasto ulicami, / \ "'"'j wzdłuż których układają się środki . шрюЖ] ciężkości konsumcji wody. Po-dobnie i ciągi obwodowe powinne przechodzić przez środki konsumcji danych dzielnic miasta. Ponadto zasadą układu ciągu „ być powinno, aby do każdego punktu miasta doprowadzić można było wodę z ciągu głównego (względnie obwodowego) na możliwie jak najkrótszej drodze, gdyż tylko wtedy straty ciśnienia w rurociągach (h — l.i) będą najmniejsze. Wkońcu trasę rurociągu głównego, oraz rurociągów obwodowych, należy prowadzić ulicami, leżącemi grzbietach stoków, a nie w osi dolin, gdyż jak to wynika z fig. 220 a,

dąggtowny

Fig. 218.

zbiornik

przechodowy

ciaaviów^Mmm

Fig. 219.

na

gospod.

Ç>49

gtdwriy

obszar miasla

ciąg obwodowy

obszar miasta

linj

a

ciąg gtówny

(rozgałę-

ciąg • boczny

Fig. 220.

tylko wtedy można uniknąć zbyt dużych strat, względnie nadmiernych ciśnień w rurociągach bocznych, podczas gdy przy przeciwnem założeniu (fig. 220 b), aby na końcach ciągów bocznych w Л i В otrzymać pożądane tam ciśnienie gospodarcze a, musiałoby w ciągu głównym (w C) panować ciśnienie niepotrzebnie za duże.

Po w kreśleni u w planie sytuacyjnym według tych zasad wszystkich ciągów całej sieci, należy na poszczególnych ciągach osobnymi kolorami

(lub na osobnych kalkach) wpisać dla każdego ciągu jego długość, ilość mieszkańców, którzy z tego ciągu będą wodę czerpali, obliczyć i wpisać dla tej ilości potrzebną objętość przepływu w godzinie największego zużycia (południowej), tj. około 7—10% zużycia całodziennego. Tu uwzględnić należy także wszystkie skoncentrowane pobory wody (np. do fabryk itd.), które z danego ciągu mają być pokryte. Dalej rozmieścić należy hydranty pożarnicze, umieszczając je zasadniczo na skrzyżowaniach ciągów (ulic), a pomiędzy niemi, w odstępach około 100 m. Na każdy hydrant przyjmuje się zużycie około 5 — G Ijs wody.

Następnie należy przyjąć kierunki dopływu wody do poszczególnych ciągów. Tu decydujący wpływ wywiera położenie zbiornika w stosunku do

sol/sek

г pomp в

Fig. 221.

granica zaopatrywania przez pompy i przez zbiornik

sieci (miasta). Najkorzystniejszy wypadek otrzymamy w razie położenia zbiornika w środku sieci (fig. 126), zresztą bardzo rzadki ; najniekorzystniejszy — przy położeniu zbiornika przed siecią (zbiornik przechodowy, fig. 125), pośredni — przy położeniu zbiornika za miastem (zbiornik końcowy, fig. 124). Ten ostatni wypadek staramy się najczęściej stosować, gdyż tu w godzinach największego zapotrzebowania wody, mamy dwustronne zasilanie sieci, tj. z pomp i ze zbiornika, co zasadniczo zmniejsza średnice ciągów sieci. Jeżeli np. dana

miejscowość zużywa przeciętnie 50 l/s, to w godzinach południowych zużywać będzie 1,6 X 50 = 80 l/s. Tu zatem pompy M dostarczać będą 50 l/s, a resztę, M tj. 30 l/s, musi w godzinach połu- щ dniowych dostarczać zbiornik. щ Możemy więc oznaczyć na É planie sytuacyjnym granicę zao- p -patrywania sieci (miasta) z pomp p i ze zbiornika, a tern samem i kie-runki dopływu wody (fig. 221).

Idąc teraz od tej granicy, należy na obu końcach każdeg'o ciągu

czyć objętości początkowe i końcowe, jakie tam muszą przepływać. Przy samej granicy, objętość początkowa będzie qp — 0 ; przy końcu (tj. przy najbliższem odgałęzieniu) objętość końcową otrzymamy przez zsumowanie objętości potrzebnej w tym ciągu na pokrycie zapotrzebowania dla jego mieszkańców, dla celów pożarowych i przemysłowych. W ten sposób dla każdego ciągu otrzymamy daty jak przykładowo podano na fig. 222.

Jako kontrolę otrzymamy, że suma w punkcie A (fig. 221) musi wynosić 30 l/s, w B — bOl/s (o ile po za tymi punktami zużycia wody niema). Ma-

A⁼³’°

Sl/s.

1=370t/s.

Fig. 222.

ozna

.0

gól/⁵'

—

o >o

i/-> roli Tr Oioä

jac teraz ustalone dla każdego ciągu q , qk, oraz długości l, możemy przystąpić do obliczenia średnic ciągów.

Tu jako założenie przyjąć można, że dążymy do takiego rozwiązania, aby płaszczyzna ciśnień gospodarczych, w godzinie największego zapotrzebowania, była w przybliżeniu równoległa do terenu miasta. Stąd przyjmujemy :

a)    z góry znamiona tej płaszczyzny ciśnień w węzłach rozgałęzień ciągów, a mając różnicę ciśnienia na początku i końcu każdego ciągu, znamy zgóry

q -j- qk

spadek i, i średnią objętość przepływu q —-—-, dla których oblicza

my potrzebną średnicę przy pomocy podanych sposobów (tablic); albo też

b) , przyjmujemy prędkość wody w rurociągach sieci w granicach około 1,0 m/s i dla nich obliczamy średnice (j. w.) oraz wysokości ciśnień gospodarczych w poszczególnych węzłach.

Aby całość uzgodnić (zwłaszcza przy sposobie b), musi się obliczenie i przyjęcia kierunków dopływu czasem kilka razy przeprowadzać, według odmiennych alternatyw.

Jako minimalne średnice sieci należy przyjmować 80 mm, w większych miejscowościach raczej 100 mm.

Po ustaleniu średnic należy rozmieścić jeszcze zasuwy na ciągach tak, aby każdy ciąg można było wyłączyć (w razie pęknięcia) przy pomocy dwóch zasuw. Zasadniczo będą zatem zasuwy przy początku i końcu każdego ciągu, nadto przy ciągach długich, w odstępach około 400 m. Wkoń-cu w najniższych (załomowych) punktach sieci należy umieścić spusty-w celu umożliwienia płukania sieci; w najwyższych — hydranty lub wentyle powietrzne — w celu umożliwienia odwietrzania sieci. Sieć odwietrza się także przez instalacje domowe.

Strefy ciśnienia. Instalacje domowe wodociągowe wytrzymuią trwale dobrze ciśnienia około 5—6 atmosfer, czyli 50—60 m słupa wody. Powyżej tych granic występują powszechnie nieszczelności kurków wodociągowych, urządzeń łazienkowych, klozetowych itd. Aby uniknąć pochodzącego stąd marnowania wody, należy zakładać sieć w ten sposób, aby w żadnej partji (dzielnicy) ciśnienia wewnętrzne w sieci nie przekraczały 6 atmosfer. Stąd, o ile chodzi o miasto położone na terenie o znacznych różnicach wysokościowych, zachodzi potrzeba założenia sieci wodociągowej o dwu lub więcej strefach ciśnienia tak rozdzielonych, aby w żadnej ciśnienia nie przekraczały podanych wyżej normalnych granic. Ciśnienie w sieci każdej strefy regulować powinien osobny zbiornik, odpowiednio wysoko założony. Zazwyczaj nadmiar wody z zbiornika wyżej położonego, przelewa się do zbiornika niższej strefy. Odpowiednią sygnalizacją i samoczynnymi zasuwami na ciągach łączących takie zbiorniki, należy uniemożliwić przelewanie się wody z górnego do dolnego, o ile dolny zbiornik jest pełny i woda z niego musiałaby przelewami odpływać do kanału.

Korzyść założenia sieci w kilku strefach przy wodociągu pompowym wynika ponadto z potrzeby podnoszenia całej objętości pompowanej tylko do zbiornika najniższego. Stąd zaś, tylko cześć przepompowuje się do zbiornika sieci górnej strefy, co obniża koszta pompowania, choć wymaga drugiej stacji pompowej przy zbiorniku strefy dolnej.

Do założenia sieci każdej strefy odnoszą się analogicznie powyżej podane uwagi, przyczem sieć dolna obejmie dzielnice niżej, górna wyżej położone.

Materjały rurociągów. Dawniejsze rurociągi wykonywane były z drzewa, w formie wierconych pni, oraz z palonej gliny. Dziś do celów wodociągowych używa się riir kamionkowych, łączonych na kielichy (mufy), na sznur, zalewany t. zw. kitem asfaltowym (mieszanina asfaltu i gudro-nu). Zaprawa cementowa, tężejąc, rozsadza kielichy. Kzadziej używa się rur betonowych i żelbetowych, łączonych zaprawą cementową. Najpowszechniej

zaś na wodociągi używa się rur żelaznych lanych, a w nowych czasach także i kutych (mannesmannowskich, spawanych).

o) Rury żeliwne (żelazne lane) wyrabiają huty o średnicach wewnętrznych od 40 mm do 1200 mm, w długościach normalnych od 2,5 m do 5,5 m. Rury te, w celu połączenia, zaopatrzone są na jednym końcu w kielichy (mufy, lig. 223 a, b), względnie po obu końcach w kołnierze (tlansze, fig. 224).

Normalnie rury te leje się w for- -mach piaskowych stojących, przy-czem kielichy znajdują się na dole ; górny koniec (z reguły z bańkami powietrza), obcina się.

Fig. 223 a (typ niemiecki).

Po ostygnięciu, podgrzewa się rury i zanurza się pionowo w gorącej

Fig. 224.

Fig. 223 b (typ polski)?

masie asfaltowej (lub t. zw. oliwie terowej), przez co stwarza się gładką obustronną powłokę, silnie do ścian przylegającą, i chroniącą je przed rdzą. Pamiętać należy, aby rury w tych częściach, które mają leżeć w ścianach murów (zbiorników, studni itd.), zamówić nieasfaltowane, albo lepiej, przed rowaniem opalić dokładnie znajdującą się na zewnętrznej ścianie powłokę asfaltową. W przeciwnym razie, połączenie powierzchni żelaznej ściany rury z zaprawą cementową muru nie będzie nigdy szczelne, i wzdłuż rury będzie przeciekała woda, np. z komory wodnej do komory zasuw itd.

Wytrzymałość rurociągów żeliwnych oblicza się na ciśnienie wewnętrzne w nich panujące według wzorów Bacha, mianowicie naprężenie:

a)    w kierunku osi rury, na rozciąganie:

rw    m

rz -rw²'P '

b)    w kierunku promienia koła przekroju, na ściskanie:

1,3 r/ — 0,4

rz ~ rw% 'V

c)    w kierunku stycznej obwodu rury, na rozciąganie:

1,Згг + 0,4^²

rz~rw    'V

«/ = 0,4

»C

zamu-

(1)

(2)

(3)

225

Bryła, Podręcznik inżynierski. VII. 109

a dla p = 10 atm. (ciśnienia roboczego) :

(5 ft)

w których to wzorach oznacza:

rw =

r.

(promień wewnętrzny rury), d -)- 2s

(promień zewnętrzny rury),

s — grubość ścianki rury, p — ciśnienie wewnętrzne w atm.

Natężenie na rozerwanie, podane w worze (3), jest największe. Stąd też oblicza się grubość ścianki z wzoru

(3):

nc~¹^P

•    (4)

Ponieważ :

wc

w którem nc — przedstawia dozwolone natężenie żeliwa na ciągnienie, wc — wytrzymałość żeliwa na rozerwanie, m — stopień bezpieczeństwa, przyczem :

wc — 1700 + 10p atm. a według przyjęcia norm polskich: m — 10:

1700 + 10 p

nc

170 -\-p kg jem².

[Dla ciśnienia roboczegop — 10 atmosfer (normalnie): nc = 170 + 10 — — 180 kg\cm².]

Po wstawieniu tych wartości w wzór (4), otrzymujemy :

_ d f| /1700 + 10j> + 0,4j>.w _ " 2 [у 1700-)- Юр — 1,3p.m

■ •    (5)

dla : m = 10,

d fl /1700+ 14jp ' 2 [V 1700 — Sp

(5 a)

s = 0,025 d

Ze względów odlewniczych, grubość ścianek musi być o a większa (zwłaszcza dla małych średnic), mianowicie w granicach dla : d — 40 mm, a = 7 m, d — 1200 mm, a — 0 mm,

czyli ogólnie :

1200 — d

.7.

1200

Ostateczny zatem (konstrukcyjny) wzór na grubość ścianek rur żeliwnych według norm polskich :

8 = 0,025 d -f

według norm niemieckich : s — ^ + 7,5 mm.

1200 —

1200

— .7 = 0,01916 d + 7 mm;

Zaletą rur lanych jest ich wielka odporność na działania (chemiczne) g-runtu i wody gruntowej, korzystne długości, szczególniej dla rurociągów układanych

w łąkach, w których przy małych skrętach, w każdym kielichu można uzyskać skręt rurociągu, zatem ułożyć łuk, bez stosowania kształtek; łatwa naprawa (wymiana uszkodzonych rur), łatwe nawiercanie (dla połączeń) pod ciśnieniem wody. Wady pochodzą z małej wytrzymałości na ciągnienie, w następstwie czego występują dość często pęknięcia (unikać w terenie ruchomym) ; małe długości prostek powodują wiele uszczelnień kielichów, z których każda przedstawia niebezpieczeństwo nieszczelności i straty wody.

Kury lane normalne wykonują i badają huty na ciśnienie 20 atmosfer; używane być mogą w wodociągach na ciśnienie robocze do 10 atmosfer. Ze względu na możliwe udary wody — nie powinno się przekraczać 8 atmosfer ciśnienia roboczego. Na żądanie mogą być rury żeliwne wykonane o ściance grubszej (na większe ciśnienie), przyczem pogrubienie to idzie na koszt średnicy wewnętrznej rury. Ponadto, na rury spustowe i tam gdzie ciśnienie wewnętrzne nie przekracza 3—5 atmosfer, mogą być użyte t. z w. żeliwne rury cienkościenne (gazowe), o ściance o 15% cieńszej, badane w hutach na 10 atmosfer wewnętrznego ciśnienia. U tych rur, średnica zewnętrzna jest taka sama jak u rur normalnych, a różnica w grubości ścian powiększa średnicę wewnętrzną.

Poza rurami prostemi (prostkami), wykonują huty kształtki (fasony), potrzebne dla połączeń, skrętów itd. Kształty i wymiary prostek, kształtek, oraz kielichów i krez — są znormalizowane. W Polsce obowiązują od r. 1925 normy Polskiego Komitetu normalizacyjnego (podane w tabelach na str. 1696 do 1711). Pozatem wyrabiają huty polskie rury żeliwne według norm niemieckich (podane na str. 1713 — 1741). Typy niemieckie konieczne są jeszcze w b. zaborze austrjackim i niemieckim, ze względu na uzupełnianie i naprawę istniejących tam licznych wodociągów, wykonanych z rui⁻ według norm niemieckich. Tablice poniższe podają także ciężary rur i kształtek, potrzebne do opracowania kosztorysów.

A. Żeliwne rury wodociągowe według norm polskich.

Warunki techniczne wyrobu i odbioru żeliwnych rur wodociągowych, według norm polskich

PN

B-801'

1. Warunki ogólne.

Warunki podane niżej są ważne dla rnr wodociągowych, tj. prostek i kształtek, o ciśnieniu roboczem najwyżej do 10 at. Warunki te nie obejmują rur stosowanych w przewodach dla pary, gorących cieczy, gazów, kwasów lub alkaljów.

2. Jakość żeliwa.

ii) Mieszanina materjałów przetapianych w żeliwiakach, względnie wpie-cach płomiennych.

Do wyrobu rur wodociągowych, tj. prostek i kształtek, należy stosować tylko taki dodatek druzgu zdrowego, aby żeliwo miało złom szary, drobnoziarnisty, zwięzły bez pęcherzy i porowatości i było o tyle miękkie, aby dało się obrabiać pilnikiem i ścinakiem, aby uderzenie młotkiem o brzeg rury powodowało tylko lekkie zagłębienie, ale w żadnym razie nie odpryśnięcie kawałków. Wreszcie żeliwo prostek i kształtek winno być wolne do niebezpiecznych naprężeń, powstałych podczas odlewu.

Do mieszaniny nie wolno dodawać druzgu spalonego, względnie przerdzewiałego.

Bezpośredni odlew rur wyłącznie z wielkiego pieca, jest niedopuszczalny.

Zawartość siarki nie powinna przekraczać 0,15°/o.

Uwaga. W poszczególnych wypadkach, skład chemiczny żeliwa może być ustalony przez odbiorcę, w porozumieniu z dostawcą.

b) Wytrzymałość żeliwa na gięcie.

W celu sprawdzenia jakości żeliwa, należy badać je podczas wyrobu rur; próbom na gięcie są poddawane odlewane z żeliwiaka pręty, o średnicy d = 30mm i długości L = ebQmm.

Pręty próbne należy odlewać w formach wysuszonych, pionowo z dołu, bez szwów, z tego samego żeliwa, z którego są odlewane rury.

227

109*

Pręt położony na zaokrąglonych (promieniem r — 500 mm) krawędziach graniasto-słupów (o kącie 60°), rozstawionych na odległości l = 600 mm i stopniowo obciążany pośrodku ciężarem P do 600 kg, winien dać strzałkę ugięcia / nie mniejszą, niż 7 mm. Przeciętny wynik prób trzech prętów zdrowych służy za podstawę do oceny.

3. Sposób odlewania prostek i kształtek.

Prostki kielichowe lane są bez szwów, w formach wysuszonych, kielichem na dół. Tylko prostki małe, do 80 mm0, można odlewać dowolnie, bądź kielichem na dół, bądź do góry, w każdym jednak razie pionowo. Nadie wy winny być tak wysokie, aby górny koniec rury nie posiadał pęcherzy i zanieczyszczeń w żeliwie. Prostki kołnierzowe należy odlewać bez otworów na śruby ; otwory te są wiercone w odlewie gotowym ; przy Igi na kołnierzach są obrabiane w warsztatach mechanicznych. Podczas odlewu kształtek należy unikać stosowania podpinek, dla tego też ostoja rdzenia powinna być mocna, a sam rdzeń należy dobrze umocować w formie, aby nie mógł być podniesiony, względnie wygięty, podczas odlewu. Kształtki są odlewane leżąco, z tego powodu grubość ich ścianek jest zwiększona o 2% kosztem średnicy wewnętrznej.

Po odlaniu należy prostki, względnie kształtki, pozostawić w piasku na pewien czas, zależnie zresztą od wielkości odlewu; nie wolno wyciągać prostek i kształtek z formy w stanie czerwonym, a to w cełu uniknięcia niejednostajnego tężenia żeliwa i powstania w niem naprężeń niebezpiecznych.

4. Znak firmy i znaki do użytku statystycznego.

Każda prostka i kształtka winna mieć na kielichu, lub poniżej kołnierza, wypukłe odlany znak fabryczny, rok wykonania, średnicę, jako też guzik na kielichu, względnie poniżej kołnierza, do stemplowania wypróbowanych i przyjętych prostek i kształtek.

5. Jakość odlewu prostek i kształtek.

rozsta-

Prostki i kształtki winny posiadać gładką powierzchnię wewnętrzną i zewnętrzną, bez guzów lub wgłębień, bez łusek i miejsc porowatych, oraz bez dziur, wypełnionych piaskiem i innemi zanieczyszczeniami. Wzbroniona jest naprawa prostek i kształtek zapomocą wbijania w otwory ołowiu, gwoździ i kitu, lub zalewania miejsc uszkodzonych i otworów płynnem żeliwem. Wymiary kielicha i obrzeża mają odpowiadać normom przepisanym. Otwory dla śrub w prostkach i kształtkach kołnierzowych winny być dokładnie wionę i wywiercone. Przekrój rury prostopadły do osi winien przedstawiać w każdem miejscu dokładny pierścień, o jednakowej grubości.

6. Dopuszczalne odchylenia od wymiarów normalnych.

1.    Dopuszczalne odchylenie długości prostek wynosi + 15 mm, przy kształtkach zaś do + 2°/₀ ich długości budowlanej.

2.    Dopuszczalne skrzywienie w prostce na całej długości nie może być większe ponad 4 mm na każdy m bież. rury, przy kształtkach zaś najwyżej 5 mm na m bież. kształtki.

3.    Średnica wewnętrzna kielicha i średnica zewnętrzna obrzeża na bosym końcu prostki, względnie kształtki, nie powinna odbiegać od średnicy normalnej, przy rurach od 40 do 400 mm 0 o 1,6 mm, przy rurach od 500 do 600 mm 0 o 2 mm, przy rurach od 700 do 1200 mm 0 o 3 mm ; dla kształtek zaś są dopuszczalne odchylenia o 50% większe, niż dla prostek.

4. Mimośrodowość, tj. połowa różnicy grubości ścianek największej i najmniejszej

%-8,

w jednym i tym samym przekroju: e —

, nie może przekraczać 20°/o średnej gru-

bości badanego przekroju dla rur o średnicy do 300 mm wł., i 15°/₀ dla rur o średnicy powyżej 300 mm, czyli nie może być większą ponad S,+S,

X 20 =

2 X 100

i (Ą + &,), wzglę-

dnie :

X 15 = 0,075 (Ą + Ą), na długości najwyższej \200 mm.

5.    Miejscowe odchylenia od właściwej grubości ścianek są uważane za dopuszczalne, jeśli na długości najwyżej 200 mm nie przekraczają 20% grubości normalnej ścianki.

6.    Odchylenie od grubości ścianki na całej długości rury nie może być większe niż 6% grubości ścianki normalnej.

7.    Wadliwie odlane końce bose z obrzeżem można przy rurach o średnicy 300 mm i więcej obciąć na tokarce i w płytko wydrążonym rowku, naciągnąć na gorąco obręcz z żelaza kutego, o przekroju półkolistym.

Kury w ten sposób poprawiane, mogą mieć długości następujące: 3 m; 3,5 m; im; 4,5 m; 5 m; 5,5 m. Jednak w calem zamówieniu, na każdą średnicę może przypadać najwyżej 5% rur obciętych z nasadzoną na bosym końcu obrączką, o ile to zresztą będzie przewidziane w umowie.

7. Dopuszczalne odchylenie od wagi prostek i kształtek.

Normalna waga każdej prostki i kształtki jest określona w odpowiednich normach. W rzeczywistości różnica nie powinna przekraczać dla prostek + 6'%, dla kształtek + 10% od wagi normalnej. (Dla obliczenia wagi teoretycznej, ciężar właściwy żeliwa został przyjęty 7,25 kg/dm³.)

8. Próba hydrauliczna.

Wszystkie prostki oraz kształtki do średnicy 400 mm (włącznie) podlegają próbie ciśnienia hydraulicznego na 20 at manometrycznych ; kształtki zaś o średnicach powyżej 400 mm — 15 at manometrycznych. Podczas próby, trwającej najmniej od 2 do 5 minut, uderza sie umiarkowanie młotkiem żelaznym wagi około 1 kg po prostce, względnie kształtce, pozostającej pod ciśnieniem wody, w celu wykrycia naprężeń szkodliwych, powstałych podczas tężenia. Ciśnienie (wg. manometru) nie powinno przytem odpadać.

Prostki i kształtki powinny wytrzymać próbę bez oznak przeciekania. Próba hydrauliczna jest wykonywana przez odlewnię przed smołowaniem prostek, względnie kształtek; przy odbiorze zaś rur przez delegata kupującego, może odbywać się również i po smołowaniu rur, o ile w umowie nie zastrzeżono wyraźnie przyjmowania rur w stanie ńiesmoło-wanym.

9. Smołowanie prostek i kształtek.

Prostki i kształtki, po dokładnem oczyszczeniu z piasku, względnie z rdzy, są powlekane gorącą odwodnioną smołą pogazową. Prostki i kształtki są nagrzewane do temperatury 100—160” C i zanurzane do gorącej kąpieli smołowej, pozostając w niej około 5 minut; z rury wyciągniętej skośnie z kąpieli wypływa nadmiar smoły.

Piece do nagrzewania rur i kształtek powinny być tak urządzone, by cała rura mogła być nagrzana jednostajnie do wymaganej temperatury; należy przedewszystkiem zważać na to, by płomień ogniska nie działał bezpośrednio na rurę. W razie konieczności smołowania prostki, względnie kształtki, po raz drugi, należy przedtem dokładnie oskrobać i oczyścić jej powierzchnię.

Rury świeżo smołowane winny po ochłodzeniu mieć wygląd gładki, szklisty i nie powinny być lepkie. Powłoka smołowa winna być elastyczna, nie może łuszczyć się i odpadać wskutek zmiany temperatury, bądź lekkiego uderzenia.

10. Odbiór rur przez nabywcę.

a)    Odbiór prostek i kształtek przez nabywcę lub jego delegata winien być wyraźnie przewidziany w umowie.

b)    Nabywca lub delegat bada wymiary, jakość odlewu i smołowania i jest obecny przy próbach wytrzymałości żeliwa.

c)    Warunki techniczne wyrobu rur wodociągowych, tj. prostek i kształtek, zawarte w poprzednich paragrafach, obowiązują tylko wtedy, jeśli w umowie nie ustalono innych warunków.

d)    Wszystkie niezbędne przyrządy do pomiarów i prób, oraz prasy hydrauliczne są dostarczane przez dostawcę tak samo, jak i niezbędna przy próbach obsługa.

e)    Nabywca, nie mający zamiaru wysłać delegata do odlewni, może żądać poświadczenia od dostawcy, że rury zostały wykonane według norm, ustalonych przez Polski Komitet Normalizacyjny i że próbę hydrauliczną wytrzymały.

/) Koszta drugiej próby hydraulicznej na miejscu przeznaczenia obciążają odbiorcę. Próba powinna być wykonana zapomocą przyrządów, których działanie jest bez zarzutu. Dostawca może być obecny przy próbie na własny koszt. Prostki i kształtki, które nie wytrzymały drugiej próby, winny być zastąpione przez nowe, które mają być dostarczone na miejsce przeznaczenia przez odlewnię bez dodatkowej za to zapłaty, jeśli próba wykazała bądź niedokładności w odlewie, bądź złą Jakość żeliwa.

Uwaga. Na życzenie odbiorców, uskutecznia odbiór rur na miejscu w hucie Stacja mechaniczna Politechniki lwowskiej, za skromną opłatą.

11. Gwarancje.

Niezależnie od przyjęcia rur w odlewni, nabywca ma prrwo żądać od dostawcy gwarancji co do jakości żeliwa i dokładności wykonania odlewu, oraz zobowiązania do zamiany na nowe tych części, które podczas okresu gwaranoyjnego ulegną zepsuciu lub zniszczeniu. Termin gwarancji określa się każdorazowo w umowie.

1Ш

'i-

Proste rury kielichowe.

Kształt kielicha, według norm polskich :

Znak )-

/1

mm

Wm

Г⁻¹

P

D D,

-L-

D,

r₃ = 6 mm -f- 0,02 D Ciśnienie próbne 20 atm. Przy większem ciśnieniu roboczem, podana grubość ścianki może być zmieniona kosztem wewnętrznej średnicy rury.

rx = k

r₂ — 0,25 Ъ

Ciśnienie robocze 10 atm.

Tablica wymiarów i wagi

Średnica

wewnętrzna

Grubość

ścianki

Wewnętrzna

Waga

średnica

kielicha

za

głębokość

kielicha

Długość

kielicha

obrzeża

1 m rury bez

kielicha

1 m rury

kielichem

rury

o podanej długości użytkowej

40

70

60

2,5

3,22

0,05

8,75

10.00

25

50

80

60

2,5

3,64

0,06

10,57

12.00

30

80

112

60

5,18

0,10

18,24

20,00

60

100

134

64

6,44

0,11

22.34

24,00

96

125

10

161

65

7,98

0,13

30,75

32,75

131

150

10

186

66

9,62

0,19

36,44

39,00

38,40“

156

192

200

11

238

68

13,67

0,25

52.86

56,25

225

55.60

278

Średnica

wewnętrzna

Grubość

ścianki

"Wewnętrzna

"Waga

średnica

kielicha

As

głębokość

kielicha

Długość

kielicha

obrzeża

1 m rury bez

kielicha

1 m rury

kielichem

rury

o podanej długości użytkowej

mm

kg_

250

12

292

70

17.93

0,33

71.51

76,00

304

75,20

376

300

13

344

72

23,27

0,48

92,68

98,50

394

97.40

487

350

14

396

74

29,39 0,57

116,07

123,50    494

122,00 610

400

15

450

76

35,96 0,71

141,78

151,00    604

149,20    746

500

16

552

80

52,29    1,00

188,04

201,25    805

198.60    993

600

18

658

84

73,06    1,38

253,33

272,00 1088

268.20 1341

700

20

762

88

95,59    1,90

327,99

352,50 1409

347,40

1737

800

22

868

92

124,51

2,43

411,88

443,50

437,20

1774

2186

900

24

974

96

156,57

3,22

505,10

545,00

2180

537,00

2685

1000

26

1078

100

196,45

3,73

607,41

657.50

2630

647,40

3237

1200

30

1286

108

287,39

5,60

840,52

913,75 3655

899,20

4496

с/огЩ

Proste rury kołnierzowe

Znak I-

r-*i

I=TFT

Tablica wymiarów i wagi

Średnica

wewnętrzna

Grubość ścianki

Średnica

kołnierza

z,a

Grubość

kołnierza

ffi

Średnica ob- | wodu na śruby

Otwory na śruby

Długość użyt-śre- kowa dnica

,ilość do

kołnierza wraz z wzmo--L cnie-niem

Normalna waga

1 rn rury bez kołnierza

1 m

rury z kołnierzem

rury'o podanej długości użytkowej

mm

mm

kg

40

150

18

110

18

2,5

1,9

8,8

10,4

26

50

165

18

125

18

2,5

2,3

10,6

12,8

33

80

200

19

160

18

3,8

18,2

20,7

62

100

220

20

180

18

5,6

22,3

24,8

100

125

10

250

21

210

18

6,2

30,7

33,8

135

150

10

285

22

240

21

7,4

36,4

40,3

160

200

11

340

23

295

12

21

9,4

52,9

58,3

230

250

12

395

24

350

12

21

13,3

71,6

78,0

312

76,8

385

300

13

445

25

400

12

21

15,8

92,6

100,3

401

98,8

495

350

14

505

26

460

16

21

19,7

116,2

126,8

507

124,8

620

400

15

565

27

515

16

25

25,5

141,8

154,5

618

152,0

760

500

16

670

30

620

20

25

34,7

188,1

205,5

822

202,0

1010

600

18

780

33

725

20

28

47,4

253,0

276,8

1107

272,0

1360

700

20

895

33

840

24

28

59,8

328,0

356,8

1427

351,0

1760

800

22

1015

36

950

24

32

80,0

411,9

451,0

1804

443,2

2220

Kształtki według norm polskich

Śre

dnica

nomi

nalna

Śre

dnica

wewnę

trzna

Grubość

ścianki

Śre

dnica

zewnę

trzna

Średnica obwodu na śruby

Długość

użyt

kowa

"Waga

D'

Kieliszek :

Znak Y

mm

mm

kg

40

50

80

100

125

37

47

76

96

121

9,5

9,5

11

11

12

56

66

98

118

145

110

300

125]

300

160

300

15

180

300

19

210

300

24

D₀

150

146

12

170

240

300

30

200

196

13

222

295

300

41

250

245

14,5

274

350

300

56

300

295

15,5

326

400

300

70

350

344

17

378

460

300

90

400

394

18

430

515

300

110

500

494

19

532

620

300

150

600

593

21,5

636

725

300

205

700

692

24

740

840

300

260

800

791

26,5

844

950

300

340

40

37

9,5

56

110

600

50

47

9,5

66

125

600

10

80

76

11

98

160

600

17

Króciec :

100

96

11

118

180

600

21

Znak I-

125

121

12

145

210

600

27

rt

150

146

12

170

240

600

33

200

196

13

222

295

600

46

— cj-----c,-q’—

250

245

ii

300

295

14,5

15,5

274

326

350

600

65

400

600

82

350

344

17

378

460

600

105

400

394

18

430

515

600

125

500

494

19

532

620

800

215

600

593

21,5

636

725

800

290

700

692

24

740

840

800

370

800

791

26,5

844    950

800

470

Ъ-

Nasuwka

Znak ~y~C

i____i

W'

LJ

Średnica

normalna

Średnica I wewnętrzna

D"

Grubość

ścianki

Długość

Głębokość

Waga

mm

leg

40

70

9,5

208

26

50

80

9,5

208

26

80

112

11

218

26

13

100

134

11

218

27

16

125

161

12

221

27

22

150

186

12

224

28

24

200

238

13

232

29

34

250

292

14,5

240

30

46

300

344

15,5

248

31

59

350

396

17

256

32

75

400

450

* 18

264

33

90

500

552

19

280

35

120

600

658

21,5

296

37

180

700

762

24

312

39

240

800

868

26,5

328

41

310

900

974

29

344

43

390

1000

1078

31

360

45

480

1200

1286

36

392

49

710

Znak

Łuk

et

1 J kielichowy

«I

Średnica

nominalna

Średnica

wewnętrzna

Grubość

ścianki

Średnica

zewnętrzna

1) 1

Długość

użytkowa

Promień

Długość łuku

0ю

Waga

kg

40

40

37

37

ОТ от

50

47

50

47

80

76

80

76

80

100

76

100

96

100

96

96

125

125

121

125

121

150

121

150

146

150

146

200

146

196

200

250

196

250

245

245

03 03 03

295

295

350

344

400

344

400

394

400

394

500

394

500

494

600

494

600

593

700

593

692

©о

692

800

791

900

791

900

890

1000

890

1000

990

1200

990

1200

1188

1188

'от'üt    'от'от    От'от'от'от    'от'Ът'* ""

56

56

66

66

98

98

98

118

118

118

145

145

145

170

170

170

222

222

274

274

326

326

378

378

430

430

430

532

532

636

636

740

740

844

844

948

948

О О <74 <М

тН T—I тН T—I

От От От От

о о о о о о о о

500

1000

500

1000

1000

1000

1000

1000

1000

1000

1000

1000

1000

1000

1000

1000

1000

1000

1000

1000

1000

1000

1500

1500

1500

1500

1500

1750

1750

1750

1750

1750

1750

1750

1750

1750

1750

1750

1750

1750

1750

1250

2500

5000

1250

2500

5000

1250

2500

5000

1250

2500

5000

2500

5000

2500

5000

2500

5000

2500

5000

2500

5000

10000

5000

10000

5000

10000

5000

10000

5000

10000

5000

10000

5000

10000

5000

10000

ooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooo "" "*    " ~~ ■"* " " " ^ '•СЛИООИООСООСОС^ОО№(Х)^ОООСЛООССЛОСОСЛОООЧСО<1

10

10

27

27

27

38

33

33

44

44

44

58

53

53

75

75

105

105

130

130

240

240

290

290

290

440

440

600

600

770

770

980

980

1210

1210

1440

1440

2020

2020

Лч

Średnica

nominalna

Średnica

wewnętrzna

Grubość

ścianki

40

37

9,5

50

47

9,5

80

76

11

100

96

11

125

121

12

150

146

12

200

196

13

250

245

14,5

300

295

15,5

350

344

17

400

394

18

500

494

19

600

593

21,5

700

692

24

800

791

26,5

Krzywka kielichowa

Średnica

zewnętrzna

r-

Promień

mm

56

66

98

118

145

170

222

274

326

378

430

532

636

740

844

Długość

45°

Długość 30°

Waga

L l 45° 30°

kg_

250

250

250

250

500

500

500

500

500

500

1000

1000

1000

1000

1000

499

240

434

240

499

240

434

240

10

501

662

860

862

865

868

871

874

1369

1375

1381

1387

1393

240

400

400

400

400

400

400

400

500

500

500

500

500

436

240

16

14

597

400

24

22

729

731

734

737

740

743

1108

1114

1120

1126

1132

400

400

400

400

400

400

500

500

500

500

500

38

33

47

67

92

118

150

265

355

480

630

800

41

59

80

105

130

220

300

400

520

670

Kolano kielichowe

Kolano kielichowe

ze stopką

Znak \_

Znak V_

aTL~*\

i *0*i

"7

i    i

4— «V —!

ПГ®

rî® Jr :'У

d-

-łH L-*-

1-1- T

Średnica

nominalna

Średnica

wewnętrzna

Grubość ścianki

Średnica

zewnętrzna

Promień łuku

Długość

Rozmiary stopki

Waga

va

to

CO

bez

stopki

ze

stopką

mm

kg

37

’Г

56 250

756

313

240

140

11

77

10

16

47

JX>

66 250

756 313

240

150

11

105

12

19

76

98 250

758

315

240

180

12

123

20

31

96

118 250

919

316

400

200

12

135

29

41

1Л

CM

121

145

500

1253

567

400

225

12

150

51

71

146

170

500

1254 569

400

250

13

165

64

86

IO

196

13

222

500

1257 572

400

300

14

195

90

120

to

UT

245

14,5

274

500

1260 575

400

350

CO

15

225

125

160

CO

295

15,5

326

500

1263 578

400

400

15

255

160

210

350    344 17

378

500

1266 581

400

450

16

285

205 260

Kolano 2-kołnierzowe

Kolano 2-kołnierzowe

ze stopką

Znak

h-L,

Znak

Г-D.

D₀-■

-j

Średnica

nominalna

Średnica

wewnętrzna

D'

Średnica obwodu na śruby

D₀

Grubość ścianki

Średnica

zewnętrzna

Promień łuku

Długość

Li

Rozmiary stopki

Waga

kolana

s2

ft-

bez

stopki

ze

stopką

mm

kg

40

37

110    9,5    56    67

251

140 140 14 11

77    73    7    10

50

47    125    9,5    66    77

267

150 150 14 11

105    73    9    12

80

76    160 11    98 104

315

180 180 15 12 123    76 14    20

100    96    180 11    118 122

348 200 200 15 12 135    78 19    28

125    121    210 12    145 145

388 225 225 15 12 150 80 25    36

150    146    240 12    170 167

428 250 250 16 13 165 S3 34    46

200    196    295 13    222 214

508 300 300 17 14 195 86

50    72

250    245    350 14,5 274 260

588 350 350 18 15 225    90

77 105

300    295    400 15,5 326 307

668 400 400 19 15 255    93

105 140

350    344    460 17    378 352

749 450 450 20 16 285    98 140 190

400    394    515 18    430 399

828 500 500 21 17 315 101 190 250

494    620 19

532 491    989 G00 600 23 18 375 109 290 390

593

725 21,5 636 582 1150 700 700 25 20 435 118 440 580

700    692    840 24    740 677 1309

800 800 27 22 495 123

620

830

800    791    950 26,5 844 769 1469 900 900 29 23 555 131

880

1140

Zwężka kielichowa

Znak

Średnice

nominalne

Średnica

wewnętrzna

Grubość

ścianki

Średnica

zewnę

trzna

DXd

I?

mm

50.40

47

37    9,5

80.50

76    47    11

100.50

96    47    11

100.80

96    76    11

125.80

121

76    12

125.100    121    96    12

150.100    146    96    12

150.125    146    121    12

200.100    196    96    13

U-Л—i

Długość

Waga

bg_

66    500    377    63    60    .    9

98    500    377    63    60    12

118    500    373    63    64    13

118    500    371    65    64    17

145    500    370    65    65    22

145    500    369    66    65    23

170    500    368    66    66    24

170    500    367    67    66    28

222    750    616    66    68    40

200.150    196    146    13

250.150    245    146    14,5    274    750    611

222    750'    613

С Ci O

-4 I O* O 00

OS tH

350.250    344    245    17

378    750    601    75    74    104

350.300    344    295    17

378    750    598    78    74    120

400.300    394    295    18

430    1000    846    78    76    165

400.350    394    344    18

430    1000    843    81    76    185

500.400    494    394    19

532    1000    836    84    80    240

600.500    593    494    21,5    636    1000    826    90    84    320

740    1000    816    96    88    430

700 600    692    593    24

800.700    791    692    26,5    844 1000    806 102    92    550

900 800    890    791    29

948    1000    796    108    96    680

1000.900    990    890    31    1052    1000    786    114    100    820

1200.1000 1188    990    36

1260 I 1000    772    120    108    1080

Zwężka bosa

Znak

гтг-

ТЭ— -7Э-----

Л—i

Lr-

L.

-S

и.

L—

Średnice

nominalne

Średnica

wewnętrzna

Grubość

ścianki

Średnica

zewnętrzna

Długość

s»

DXd

I)'

d'

mm

50.40

47

37

9,5

9,5

66

56

500

340

60

100

80.50

76

47

11

9,5

98

66

500

340

60

100

100.50

96

47

11

9,5

118

66

500

336

64

100

10

100.80

96

76

11

11

118

98

500

336

64

100

12

125.80

121

76

12

11

145

98

500

335

65

100

14

125.100

121

96

12

11

145

118

500

335

65

100

16

150.100

146

96

12

11

170

118

500

334

66

100

17

150.125

146

121

12

12

170

145

500

334

66

100

20

200.100

196

96

13

11

222

118

750

582

68

100

33

200.150

196

146

13

12

225

170

750

582

68

100

39

Znak )

Znak

Trójnik

---------.jJ.---Q-Q—-

\~L

Krzyżak kielichowy

dla średnic nominalnych 40—400 mm

)! IV

"T

Średnice

nominalne

Średnica

wewnętrzna

DXd

przewodu

,(7

-po

gałezienia

d'

Grubość

ścianki

Średnica zewnętrzna przewodu

Długość

użytkowa

Waga

Trójnik Krzyżak

mm

kg

40.40

50.40

50.50

80.50 80.80

100.50

100.80

100.100

125.100 125.125

150.100

150.150

200.100

200.150 200.200

250.150

250.200

250.250

300.150

300.200

300.250

300.300

350.150

350.200

350.250

350.300

350.350

400.200

400.250

400.300

400.350 400.400

37

47

47

76

76

96

96

96

121

121

146

146

196

196

196

245

245

245

295

295

295

295

344

344

344

344

344

394

394

394

394

394

37

37

47

47

76

47

76

96

96

121

96

146

96

146

196

146

196

245

146

196

245

295

146

196

245

295

344

196

245

295

344

394

11

11

11

11

11

12

12

12

12

13

13

13

14,5

14,5

14,5

15,5

15,5

15,5

15,5

17

17

17

17

17

18

18

18

18

18

56

66

66

98

98

118

118

118

145

145

170

170

222

222

222

274

274

274

326

326

326

326

378

378

378

378

378

430

430

430

430

430

500

500

500

750

750

750

750

750

750

750

750

750

Ю Ю Ю Ю

tH tH tH tH

118

123

123

139

150

170

170

170

205

205

205

205

139

149

149

155

168

170

181

184

12

lô

14

15

26

28

31

33

35

44

47

51

56

85

90

95

115

120

130

145

150

155

160

180

190

195

200

210

265

270

275

285

295

18

19

31

35

36

40

44

53

58

60

70

95

100

115

130

140

155

160

170

180

195

195

205

215

235

250

285

295

310

325

345

Znak yL

Znek

Trójnik

ricli-

-Q-Cj

Krzyżak kielichowy

dla średnic nominalnych 500 - 800 mm

-1

Średnice

nominalne

Średnica

wewnętrzna

DVd

przewodu

od

gałęzienia

Grubość

ścianki

Średnica zewnętrzna przewodu

Długość

użytkowa

Waga

Trójnik

Krzyżak

mm

hj

1211111§1§1§11111§11§|§11§11§|

ggggoogooogggogogogoggoooogooo

iniOiniOlOm'O'O'OvOVOVO'Ot^t^t^h^t^il^it^t^oooooOOOOCOOOOOOOO

494

494

494

494

494

494

593

593

593

593

593

593

593

692

692

692

692

692

692

692

692

791

791

791

791

791

791

791

791

791

196

245

295

344

394

494

196

245

295

344

394

494

593

196

245

295

344

394

494

593

692

196

245

295

344

394

494

593

692

791

19

19

19

19

19

19

21,5

21,5

21,5

21,5

21,5

21,5

21,5

24

24

24

24

24

24

24

24

26,5

26,5

26,5

26,5

26,5

26,5

26,5

26,5

26,5

532

532

532

532

532

532

636

636

636

636

636

636

636

740

740

740

740

740

740

740

740

844

844

844

844

844

844

844

844

844

1250

1250

1250

1250

1250

1250

1500

1500

1500

1500

1500

1500

1500

1500

1500

1500

1500

1500

1500

1500

1500

1750

1750

1750

1750

1750

1750

1750

1750

1750

450

450

450

450

450

450

520

520

520

520

520

520

520

590

590

590

590

590

590

660

660

660

660

660

660

660

660

368 350 371 355 374 360 377 365 380 375 386 395 420 540 423 545 426 555 429 560 432 570 438 585 444 610 472 700 475 705 478 710 481 715 484 725 490 740 496 770 502 800 524 1000 527 10.10 530 1010 533 1020 536 1020 542 1040 548 1060 554 1090 560 ИЗО

ююоюооооою

»O O lO о о о о

о о о о

(М СО Т|< ю N О

ОООООт-НтНтНфЗ

HrlrlrIHHHHH

оро о ь-

Znak 1I

Znak

Çlc

торт

Й- ~Q----M-----O'—-Q

Trójnik trzykołnierzowy

Krzyżak kołnierzowy

dla średnic nominalnych 40—400mm

Średnice

nominalne

Dxd

wewn.

przewodu

U*

CD

so

obwodu na śruby przewodu

A,

wewn. odgałęzienia

obwodu na śruby odgałęzienia

Grubość ścianki

Średnica zewn. przewodu

Waga

2 L,

S'*

Trójnik

Krzyżak

mm

kg

40.40

50.40

50.50

80.50 80.80

100.50

100.80

100.100

125.100 125.125

150.100

150.150

200.100

200.150 200.200

250.150 250 200

250.250

300.150

300.200

300.250

300.300

350.150

350.200

350.250

350.300

350.350

400.200

400.250

400.300

400.350 400.400

37

47

47

76

76

96

96

96

121

121

146

146

196

196

196

245

245

245

295

295

295

295

344

344

344

344

344

394

394

394

394

394

ПО

125

125

160

160

180

180

180

210

210

240

240

295

295

295

350

350

350

400

400

400

400

460

460

460

460

460

515

515

515

515

515

37

37

47

47

76

47

76

96

96

121

96

146

96

146

196

146

196

245

146

196

245

295

146

196

245

295

344

196

245

295

344

394

110

ПО

125

125

160

125

160

180

180

210

180

240

180

240

295

240

295

350

240

295

350

400

240

295

350

400

460

295

350

400

460

515

»О »О Ю    Ю О Ю O

oT oT oT    i-l ^ тН (M (M    «5 C<5 M rjT TjT o' o' o' «o' t- r- t- 1>- 00 00 co co oo

7—(    t-H tH tHt—it—'tHt—It-HtHtHtHtHt—IrH тН т-ЧтНтНтНгНтН-тНтНт—т—1тНт—(

56

66

66

98

98

118

118

118

145

145

170

170

222

222

222

274

274

274

326

326

326

326

378

378

378

378

378

430

430

430

430

430

280

300

300

360

360

400

400

500

500

600

600

600

700

700

700

800

800

800

800

900

900

900

900

900

1000

1000

1000

1000

1000

140

150

150

180

180

200

200

200

225

225

250

250

300

300

300

350

350

350

400

400

400

400

450

450

450

450

450

500

500

500

500

500

140

145

150

165

180

175

190

200

212

225

225

250

250

275

300

300

325

350

325

350

375

400

350

375

400

425

450

400

425

450

475

500

ОИФ1

НИН

19

21

23

25

27

34

37

43

48

63

69

75

97

103

110

129

135

146

150

175

185

190

200

210

235

240

250

260

280

13

14

16

23

27

27

31

34

42

47

51

62

71

82

94

111

124

138

144

155

170

185

190

215

220

240

260

260

270

290

310

350

Średnice,

nominalne

pxa

wewn.

przewodu

U*

Trójnik trzykołnierzowy

(fig. na stronie 1709).

Krzyżak kołnierzowy dla średnic nominalnych 500— 800 mm

05

obwodu na śruby przewodu

Do

wewn. odgałęzienia

obwodu na śruby odgałęzienia

Grubość ścianki

Średnica zewn. przewodu

waga

'a

Trójnik

Krzyzak

mm

kg

500.200

500.250

500.300

500.350

500.400

500.500

600.200

600.250

600.300

600.350

600.400

600.500 600.600 700.200

700.250

700.300 700 350

700.400

700.500

700.600

700.700 800 200

800.250

800.300

800.350 800 400

800.500

800.600

800.700 800.800

494

494

494

494

494

494

593

593

593

593

593

593

593

692

692

692

692

692

692

692

692

791

791

791

791

791

791

791

791

791

620

620

620

620

620

620

725

725

725

725

725

725

725

840

840

840

840

840

840

840

840

950

950

950

o o o

ifl Ю Ю 05 05 05

196

245

295

344

394

494

196

245

295

344

394

494

593

196

245

295

344

394

494

593

692

196

245

295

344

394

494

593

692

791

295

350

400

460

515

620

295

350

400

460

515

620

725

295

350

400

460

515

620

725

840

295

350

400

460

515

620

725

840

950

532

532

532

532

532

532

636

636

636

636

636

636

636

740

740

740

740

740

740

740

740

844

844

844

844

844

844

844

844

844

1200

1200

1200

1200

1200

1200

1400

1400

1400

1400

1400

1400

1400

1600

1600

1600

1600

1600

1600

1600

1600

1800

1800

1800

1800

1800

1800

1800

1800

1800

600

600

600

600

600

600

700

700

700

700

700

700

700

800

800

800

800

800

800

800

800

900

900

900

900

900

900

900

900

900

450

350

370

475

500

525

550

600

500

525

550

575

600

650

700

550

575

600

625

650

700

750

800

600

625

650

675

700

750

800

850

355

365

375

385

415

525

535

540

555

565

600

630

750

760

770

780

O O O 05 CO O C- GO CO

910

1050

1060

1070

1080

1090

ИЗО

1170

1250

385

405

425

450

510

550

565

585

610

635

690

765

780

800

820

840

860

930

1100

1140

1170

1230

1320

1480

900 1340 1660

Odwodniak

kielichów

Średnice

nominalne

DXd

Średnica

wewnętrzna

ШШ-

przewodu

D’

odgałę

zienia

d'

Grubość ścianki

aq

N S 'd

£ g

ф u

Ul p,

<n

Długość

Waga

mm

L.

250.150

245

146

14,5 274

975 275 252

123 90

Znak CLę

300.150

350.150

400.200

295

146

15,5

326

1000 310 280

148 155

344

394

146

196

17

18

378 1075

345

307

173 205

430 1150

380

335

197 265

li

500.200

494

196

19 532

1300 450

390

247 380

600.200

593

196

21,5 636

1450 520 445

297 520

700.200

692

196 24    740

1600 590 500

346 730

Średnica

nominalna

T>

Średnica

wéwnetrzna

Grubość

ścianki

Średnica

zewnętrzna

Długość

Waga

Korek

mm

kg

40

37

9,5

56

200    2,5

L—

<i

---ej---o,—

4)

50

47

9,5

66

200    3

80

76

11

98

200 6

100

96

11

118

200    7

125

121

12

145

200 10

150

146

12

170

200 12

200

196

13

222

200    19

250

245

14,5

274

200    29

300

295

15,5

326

200    39

В. Żeliwne rury wodociągowe

według norm niemieckich.

Normalne proste rury kielichowe

według norm, ustalonych w roku 1882 przez Związek Niemieckich Inżynierów oraz Związek Gazowników i Wodociągowców w Niemczech. Rury odlewane są pionowo, kielichem nadół w dobrze wysuszonych formach, i próbowane na ciśnienie 20 atm. Ciśnienie robocze 10 atm. Dla wyższego ciśnienia dostarczają rury o zwiększonej grubości ścianki kosztem wewnętrznej średnicy. Na życzenie wyrabiają powyższe rury z rowkiem na ołów i obrzeżem na bosym końcu.

I. Tolerancja wymiarów i wagi.

Wymiary i wagi podane w katalogach, obowiązują tylko w przybliżeniu i dopuszczalne są odchylenia w następujących granicach (jak w normach polskich, str. 1694) :

a) Odchylenia w grubości ścianek:

± 12% ± H°/o

± io%

dla kształtek w odpowiednich podwójnych granicach.

b) Odchylenia w wadze:

dla rur prostych normalnej długości . . +    5%

„ kształtek zwyczajnych .....+ 10°/o

„ kształtek o podwójnem rozgałęzieniu + 15%

Kształtki o średnicy ponad 400 mm podlegają przyjęciu przez odbiorcę podług wagi rzeczywistej. Tolerancja wagi oblicza się zawsze od łącznej wagi odnośnego zamówienia, względnie całej dostawy.

c) Odchylenie w długości:

dopuszczalne jest w granicach + 20 mm. Fabryce przysługuje prawo wykonania zamówienia 10% ilości każdego kalibru do 1000 mm średnicy — rurami krótszemi niż normalne lub zamówione długości katalogowe.

"9

'9

—t-----

Tablica I.

ty

Średnica*

wewnętrzna

Grubość ścianki

Wewnętrzna

średnica

kielicha

głębokość

kielicha

Długość

użytkowa

kielicha

oS

SO

s»

1 m rury bez

kielicha

1 m rury

kielichem

całej rury o podanej długości

mm

kg

40

70

74

2,5

2,7

8,8

10,1

20,2

9,9

24,7

50

81

77

2,5

3,1

10,6

12,2

24,3

11,8

29,6

60

8,5

92

80

3,9

13,3

14,6

43,7

70

8,5

102

82

15,2

16,7

50

80

113

84

5,1

18,2

19,9

59,8

90

123

86

5,7

20,3

22,2

66,6

100

133

88

6,2

22,3

24,4

73,2

23,8

95,4

125

9,5

159

91

7,6

29,1

31

124

30,6

153

150

10

185

94

9,9

36,4

38,9

155,6

33,4

191,9

175

10

211

97

12

44,4

47,4

189,5

46,8

234

200

11

238

100

14,4

52,9

56,5

226

55,7

279

225

11,5

264

100

16,9

62

66,2

265

65,3

327

250

12

291

103

19,6

71,6

76,5

306

75,5

378

275

12,5

317

103

22,5

81,9

87,5

350

86,4

432

Średnica

wewnętrzna

Grubość ścianki

Wewnętrzna

średnica

kielicha

głębokość

kielicha

Długość

użytkowa

CK3

fl

S3

kielicha

1 m rury bez

kielicha

1 m rury

kielichem

całej rury o podanej długości

mm

kg

300

13

343

105

25,8

92,6

99,1

396

97,8

489

325

13,5

369

105

28,8

104,1

111,8

445

109,9

549

350

14

395

107

32,2

116,2

124,1

497

122,6

613

375

14

421

107

34,3

124

132,6

530

130,9

654

400

14,5

448

110

39,2

136,9

146,7

587

144,9

724

425

14,5

473

110

41,3

145,2

155,5

622

153,5

767

450

15

499

112

44,9

158,8

170

680

167,8

839

475

15,5

525

112

49

173,2

185,4

742

183

915

500

16

552

115

54,5

188,1

201,7

807

199

995

550

16,5

603

117

62,8

212,9

228,5

914

225,5

1127

600

17

655

120

71,2

238,9

256,7

1027

253,2

1266

650

18

707

122

83,1

273,9

294,6

1179

290,5

1453

700

19

760

125

98

311,2

335,7

1343

750

20

812

127

111,3

350,7

330,8

378,6

1654

1514

373

1865

800

21

866

130

129,3

392,7

425

1700

418,6

2093

900

22,5

970

135

160,2

472,7

512,8

2051

504,7

2524

1000

24

1074

140

196

559,8

608,8

2435

599

2995

1100

26

1178

145

243,8

666,8

727,7

2911

715,6

3578

1200

28

1282

150

294,5

783,1

856,8

3427

840,2

4201

'9*

Tablica 11.

ustalonych przez Związek Niemieckich Inżynierów oraz Związek Gazowników i Wodociągowców w Niemczech w roku 1882. Grubość ścianki jest około 15% mniejsza, niż według tablicy I. Ciśnienie próbne 10 atm.

Ciśnienie robocze najwyżej 5 atm.

Tablica wymiarów i wagi

Średnica wewnętrzna D

nominalna, odpowiadająca normalnej grubości ścianki

rzeczywista

przy

zmniejszonej

grubości

ścianki

Grubość ścianki

Wewnętrzna

średnica

kielicha

za

głębokość

kielicha

Długość

kielicha

1 m rury -bez

kielicha -

fl

o3

s!

1 m rury

kielichem

całej rury o podanej I długości

mm

kc/

40

42,6

6,7

70

74

2,5

2,7

7,4

8,8

17,5

8,5

21,2

50

52,6

6,7

81

77

2,5

3,1

10,6

10,2

21,1

25,6

60

62,8

7,1

92

80

3    3,9

11,3

12,7

.38

70

72,9

7,1

102

82

3    4,4

12,9

14,3

43

80

82,8

7,6

113

84

3    5,1

15,6

17,3

52

90

92,8

7,6

123

86

3    5,7

17,1

19

57

100

102,8

7,6

133

88

3    6,2

19

21

63

125

128

159

91

7,6

24,8

26,8

107

150

153

8,5

185

94

9,9

31

33,5

134

175

178

211

97

4    12

37,7

40,8

163

200

203,4

9,3

238

100

4    14,4

44,9

48,5

194

225

228,6

9,7

264

100

4    16,9

52,7

56,8

227

Średnica wewnętrzna D

nominalna, odpowiadająca normalnej grubości ścianki

faktyczna

przy

zmniej szonej grubości ścianki

Grubość ścianki

W ewnętrzna

średnica

kielicha

га

głębokość

kielicha

Długość

kielicha

1 m rury g bez

kielicha M

c3

03

1 m rury

kielichem

całej rury o podanej p długości

mm

kg_

250

253,6

10,2

291

103    4

19,6

60,9

65,8

263

275

278,8

10,6

317

103    4

22,5

69,6

75,3

301

300

304

11

343

105    4

25,8

78,8

85,3

341

325

329,2

11,4

369

105    4

28,8

88,5

95,8

383

350

354,4

11,8

395

107    4

32,2

98,7

106,8

427

375

379,4

11,8

421

107    4

34,3 105,4 114

456

400

404,6

12,2

448

110    4

39,2 116,4 126,3    505

425

429,6

12,2

473

110 i 4

41,3 123,4 133,8

535

450

454,6

12,7

499

112

44,9 135

146,3

585

475

479,8

13,1

525

112

49

147,2 159,5

638

500

505

13,5

552

115

54,5 159,9 173,5

694

550

555

14

603

117

62,3 181

196,5

786

600

605,2

14,4

655

120

71,2 203

220,8

883

650

655,4

15,3

707

122

83,1

232,7

253,5

1014

700

705,8

16,1

760

125

98

264,5

289

1156

750

756

17

812

127

111,3

298,2

326

1304

800

806,4

17,8

866

130

129,3

333,7

366

1464

900

906,8

19,1

970

135

160,2

401,9

442

1768

1000

1007,2

20,4

1074

140

196

475,8

524,8

2099

1100

1108

22

1178

145

243,9

566,8

627,8

2511

1200

1208,6

23,7

1282

150

294,5

665,6 739,3

2957

Średnica

przewodu

Kształtka A

3s E

!e

H e '*■**■'**+*

li

cs-5

C.Ï

•a-*

O N

Kształtka A

40 I 50 1 60 1 70 1 80 I 90

Średnica odgałęzienia d

w mm

Średnica odgałęzienia d

w mm

^400 425l450l475|500|5501б00|б50!700|750| 800

mm

Waga w

Wag

w kg

nJS*

-a~T

---Q------

-L-h—

W M N5 M hO —‘    —

sasa sass ssssggê

15

17 18 20 21 23 23 27 28 29 29

22

o o o

gr»

+++

MO

31

32

24 25 28 29 30 30 31 32 33 34 35

33

36

37

46

46

47

57

57

58

68

81

69 70 82 83

48 49 50 59 60 61 71 72 74 84 85 87

52

53

Długość użytkowa L dla odnośnych D i d

63

65

67

75

77

80 82

88

90

93

95 98

mm

mm

94 95 96 96 97 108 109 110 110 112 123 124 125 126 127 140 140 141 142 143

99 101 103 106 108 П2 113 116 118 121 129 131 133 136 138 145 147 149 152 154

111

114

40—100

125—325

40—100

40—325

0,80

1,00

124

126

129

141

144

157

160

147 150 163 166

350-500

40—300

325—500

1,00-

1,25

170

Ig lg gl lais Isis

157 158 159 160 161 174 175 176 177 178 185 186 187 188 189 206 207 208 209 210

163 165 167 180 181 183 191 193 195 211 213 215

170 170 173 176 179 182 186 188 191 194 197 200 198 200 203 206 209 212 217 220 223 226 229 232

186

192

550—750

204 244 249 216 256 262 236 282 286

40—250

275—500

550—750

1,00

1,25

1,50

268

292 302

800

40—750

800

1,50

2,00

218 219 220 238 238 239 259 260 261 282 283 284

221 222 223 225 240 241 242 244 262 263 264 266 285 286 288 290

227

230

246 249 268 271 292 295

232 235 252 255 273 276

297

300

238 241 244 248 258 261 264 268 279 282 285 288 303 306 309 313

299 303 320 325 346 349

372

378

310 320 325 332 342 347 356 366 371 385 395 400

350

375 382 403 410

417

320

360

321 321 361 362

322

323

325

362 363

414 415 415 474 475 475

416

417

476 477

364

327 329 332 366 368 371

418

478

420 422 425 480 482 485

333

336

339

373

427

487

535

830

535 536 537 538 831 832 833 834

539

835

376

379

342 406 382 453

430 433 436 490 493 496

541 543 546 548 836 839 842 844

551 554 848 850

557

854

410

458

517

521

588

592

415 421 463 470

526 533 298 604

660 664 669 676 857 861 867 872

428

438

475

487

540

611

443 457 464 492 495 502

471 541 509 595 605

550

621

683

555 560 567 626 629 636

693

877

881

574 669 679 690 643 749 759 770 788

698 701 708 886 892 898

715 835 905 921

845 856 874 893 929 942 690 975

1230

UWAGA I Przy ciśnieniu roboczem równem 2 albo -więcej odgałęzienia, których śre-dnioa ‘ odnogi wynosi 400 mm lub więcej, muszą być wzmocnione bądź to w ściance, bądź to żebrami . Te wzmocnienia nie

atmosferom,

są uwzględnione w niniejszej tablicy wagi.

Średnica

przewodu

Kształtki do rur kielichowych

__________

A podwójna

Średnica odgałęzienia d

według norm niemieckich tabl. I i

Kształtka

w mm

Podwójna odnoga prosta (krzyżak)

Średnica odgałęzienia d w mm

ем

I bC|

in

o'

Di

to

СЛ

£3

Cn

CO

§

CO

to

Ln

Ul

373 i4001425}450j4751500[ 550 [ 600 | 650 | 700 j 750 | 800

Waga w kg

œ    со    in    оо

(Я    М    СО    СО

<м    О    Г-    (М    СО    «о

я    л    я    со    со    со

со    о    со    со    о    IM

н    Ol    5»    Я    СО    со    СО

ïhf

•Iflt

о Tÿ (O U)

я ю to СО

о CO

^ T*

ZD 00 ^4 CO CO ^

125

150

175

200

84    86    88    89    91    94    96 100

a = 0-2 D 4-0-5 d + -f-100 mm l = 0’1 d Ą- 120 mm r — 0⁻06 dĄ- 40 mm

o co GO 05

97

106

ПО 116

Długość użytkowa dla odnośnych Di d

225

250

275

300

97 99 101 101 103 106 111 113 115 115 118 119 127 127 130 131 133 136 139 144 149 153 159 164 143 144 146 146 150 152 155 160 165 170 176 180

113 119 123 129 134

126 131 136 142 146

mm

mm

177

193 199

40—100

125—325

40—100

40—325

0,80

1,00

325

350

375

400

160 162 164 166 168 171 173 177 179 181 183 185 188 189 188 190 192 194 196 199 201 209 211 213 215 217 219 222

178 183 186 192 196 203 194 199 204 210 215 221 206 211 216 222 227 233 226 231 236 242 247 253

209 215 227 227 233 279 288 239 245 291    1

260 266 318    6

O <M

co co

312

336

349

350—500

40—300

325—500

1,00

1,25

550—750

g|    1S    O fi Ä È

OO    OO    ©Слот

221 223 241 242 262 264 286 287

225 226 229 243 246 248 266 268 270 289 291 293

231 234 238 250 253 257 272 275 279 296 299 303

244 248 263 268 285 289 309 314

254 259 265 274 279 286 295 300 307 320 325 331

272 278 335 343 292 298 356 365 313 318 382 389 337 344 409 419

354

376

400

430

368 376 390 398 406 414 422 431 443 444 452 460 472 484

800

40—250

275—500

550—750

40—750

800

1,00

1,25

1,50

1,50

2,00

324 325 326 328 364 365 367 368

330 333 336 340 346 350 356 370 3/2 375 379 385 390 396

361367 401 407

4351441 482 490

452

462

474

501

512

422

487 496 515 527 539 623 537 546 554 566 578 678 695

UWAGA! Przy ciśnieniu roboczem równem 2 albo więcej atmosferom, od

418 419 420 422 424 426 429 478 480 481 482 484 486 489

433

439

494

500

444 451 455 461 504 511 516 522

546

618

553 564 573 625 637 647

588

660

601 609 619 631 643 753 770 790 673 681 689 701 713 834 851 870 903

o o m o 00

833

541 542 835 837

543 545 839 841

547 550 843 845

555 561 566 850 857 861

572

869

577 583 873 881

697

708

719

732

895

906

917

927

745 752 935 945

CO 05 t>- O

785 921 938 958 990 1020 982 1015 1031 1057 1093 1122

1408

gałęzienia, których średnica odnogi wynosi 400 mm luli więcej, muszą być wzmocnione bądź to w ściance, bądź to żebrami. Te wzmocnienia nie są u-względnione w niniejszej tabl. wagi.

Średnica

przewodu

Kształtka

'S E

ä*

r§

■a &

O N

Średnica odgałęzienia

ST

t!

fl

Kształtka

w mm

Średnica odgałęzienia w mm

40 I 50 i 60 I 70 1 80 i 901100| 125| 150| 175|200|225|250|275|300!325|350

'i

750 I 800

mm

Waga w kg

Waga w kg

----o---

15

17 18 20 21 24 25 26 27 29 30 31 32

22

26 27 28 29 30 31 31 33 34 33 34 35 36 37

a = 0,2 D + 0,5 d + 100 mm t — głębokość kielicha odgałęzienia

r = 0,05 d + 40 mm

CO ÇO GO 05

OÎ 05 CO «O N Ci

^ O L- o

Ю Ф N Ci

(N ^ Ю N O CO t>> GO

h (M co io Ю CO co

О ■гч G<i o Ю O h CO

05 o T- T* ^ co t- co

GO 05 o CO ^ КЗ b co

N 00 Ci w i ю ?o co

O L'- 05 TH

^ o co co

Długość użytkowa L dla odnośnych D i d

100

1)

94 95 96 97 98    99    100    103    107 111 114 117

109 109 110 111 112    113    114    116    119 123 126 129 132

124 124 125 126 127    128    130    132    134 137 141 145 150 156

140 141 142 143 143    145    147    150    153 155 160 164 168 173 177

mm

mm

40—100

125—325

40—100

40—325

0,80

1,10

S3 II il isgg ISIS

157 157 158 159 160 161 162 164 167 170 173 176 180 186 192 198

174 175 176 1    178 179 182 1    186

186 186 187 1    189 190 192

206 207 208 208 210 210 212 214 216

350—500

40—300

325—500

1,00

1,25

r- GO

!>- 00

CO 00

196

00 05 (M

tH y—t Cd

192 197 202 206 211 249 25, 202 206 211 216 222 262 268 224 229 234 239 243 287 293

274

299

312

218 219 220 221 222 238 239 240 240 241 259 260 261 262 263 283 283 284 285 286

223 224 227 229 231 242 244 246 248 252

235 239 243 249 255 303 307

256 260 265 270 275 325 329 265 268 270 274 278 282 286 289 292 296 350 353 287 290 292 294

298 302 306 310 314 319 379 382

320 321 322 322,323 360 361 362 3631364

324 327 329 331 337 340 344 347 412 417 422 427 366 368 370 372 376 379 382 386 461 466 471 476

415 416 416 417 418 420 422 424 426 430 435 441 524 529 534 539 475 476 476 477 479 481 485 489 492 495

498 500 594 599 604 609

550—750

40—250

275—500

550—750

1,00

1,25

1,50

536

833

537 537 538 540 834 835 837 839

542 544 546 550 554 840 842 844 847 850

558

854

561 667 672 677 682j 857 862 870 873 877

310

332

356

385

431

881

325

345

369

399

4^ ^ O 4^ M- tö

x>

330

800

40—750

1,50

800

2,00

350 355 374 379 404 409

391

417

426

449 454 461 470 548 498 503 510 519 603

562 567 574 583 676 632 637 644 653 757

705 710 892 898

717

905

726 843 912 926

GO O CO fr- t-

874

96<

UWAGA! Przy ciśnieniu roboczem równem 2 albo więcej atmosferom, odgałęzienia, których średnica odnogi wynosi 400 mm lub więcej, muszą być wzmocnione bądź to w ściance, bądź to żebrami. Te wzmocnienia nie są uwzględnione w niniejszej tablicy wagi.

25 Г

Bryła, Podręcznik inżynierski. VII.    111

257

Średnica

przewodu

Kształtka В podwójna

Średnica odgałęzienia w mm

40 1 50 1 60 1 70 1 80 1 90 1100j 125] 150l 175!200l225l250l275|300[325l503

Waga w kg

Podwójna odnoga prosta (krzyżak) kielichowa

Średnica odgałęzienia w mm

375|400i425!450|475l 500 1 550 1 600 [ 650 1 700 1 750 1800

W aga w kg

Ü1 ^ ^ >й>    ^ W W W UD to to to to —‘    ‘

° ^ w Й §D1SK    О О О О О О О

23

27

29

32

34

49

60

72

84

97

112

127

143

160

© <N CO »O ^    O    l>    CO    Oł

rH    CO    GO    05    O    CM

^    ^    O    O    GO    05

I>-    O    <M    l>    CO    05    (M

co    ^    Ttł    O    O    ł>    05

СО    О    Г»    O    kO    ©    t>-    o

CO    CO    CO    ^    o    CD    N    05

N H    CO    C    CC    CO    ^    Ю    00

(N CO CO CO CO uO^Ob-GO

(M    Ю    Q    H    ^    cû    H    (N    CO    CD

(M    (M    <M    CO    CO    CO    IÛ    CD    h    00

99

113

128

145

O т-ł CO т-Ч т-ł -rH rH

103 105 106 108 117 119 120 122 132 134 135 138 148 150 152 155

Ui О Ol О Ul о

177

190

210

222

242

263

286

64

a = 0,2 1) + 0,5 cl -f -(-100 mm t = głębokość kielicha odgałęzienia r — 0,05 d -(- 40 mm

76

87

100

co co

T-* OJ

rH *-h

142

160

05 Ol 05 tH Y-4

▼H rH lO GO 05 O

119 127 131 139 146 153 165 171

120

134 140

146

161

<N GO iO CD

rH tH

159

177

187

180 187

195

204 212

Długość użytkowa L dla odnośnych D i d

mm

mm

161 163 165 167 168 170 179 181 183 185 186 190 190 192 194 196 197 200 211 213 214 217 217 220

223 225 227 229 230 232 243 245 246 248 249 252 264 266 268 270 272 276 287 289 291 293 294 298

174

194

204

224

237

256

280

302

179 186 198 204 208 214 228 236

241 247 260 268 286 294 306 314

193 199 212 220 222 229 244 252

207

229

238

261

217 227 237 237 246 288 247 257 301 270 278 326

40—100 40—100 125—325 40-325

40—300 325—500

350—500

00 o I

O O »O t-

262

283

302 309 322 329

270

292

316

337

280 290 342 301 310 364 323 331 389 344 354 418

322

347

366

358 379 387 380 399 407 414 423 431 433 453 461

418

442

472

459

485

502

40—250 550—750 275—500 550—750

800

sss

40—750 1,50 800 2,00

550

324

600

364

325 327 328 330 331 335 365 367 369 371 373 376

339

380

343 353 384 392

360 367 399 405

374

413

443 452 461 492 501 510

479 496 528 545

506

555

517

566

529

578

546

595

634

689

715

650

700

478

419 421 422 424 425 428 479 481 482 484 486 489

432

436 442 501 508

450 458 515 521

468

527

555 564 573 625 634 643

592 609

662

679

619

689

630

700

642

712

659

762

729

843

788 822 869 903

947

750

539

800

837

540 542 543 543 547 550 838 840 842 842 848 850

554

854

558 566 859 866

574 581 873 881

588

888

698 707 716 898 911 919

726

735

752

773

936

947

970

785

984

802

929

955

989

1033

1073

UWAGA 1 Przy ciśnieniu roboczem równem 2 albo więcej atmosferom, odgałęzienia, których średnica odnogi wynosi 400 mm łub więcej, muszą być wzmocnione bądź to w ściance, bądź żebrami. Te wzmocnienia nie są zględnione w niniejszej tablicy wa

li'

1 I Y.

g'-

1000

1026

1056

1100

1138

1189 1467

to

Kształtki do rur kielichowych

według norm niemieckich tabl. I i

Średnica

przewodu

(I

mm

40

50

60

70

80

90

100

125

150

175

200

225

250

275

300

r 325

350

375

400

425

450

475

500

550

600

650

700

750

800

Kształtka

Г^ Pojedyncza odnoga skośna (trójnik) z kielichem

Średnica odgałęzienia d w mm

40 [ 50 I 60 I 70 1 80 ! 90 '100,125 150 175 200 225 250 275 300 325350

Waga w hg

Kształtka C

Średnica odgałęzienia d w mm

375l400l425i450|475|500| 550 1 600 j 650 [ 700 ! 750 | 800

Waga w hg

r'

15

17 18 21 22 23 23 24 25 27 28 29 30 30 31 32 33 34

47 48 49 58 59 60 70 70 72 82 83 84

96 97 98 110 111 112 5 136 137 2 143 144

СО ТП

v—l

159 160 161 7 178 179 9 189 191 209 210 211

T* r—■

GO

222 222 223 242 243 244 263 264 265 287 288 289

325 326 327 366 367 368

421

482

421 423 482 484

543

841

544 545 842 843

26

30

32

35

50

61

72

85

99

113

31

34

36

51

62

74

86

100

114

138

145

35

37

52

63

75

87

101

115

38

53

64

76

88

102

116

и co co l> CO G5

CO I>* 05 (M 1Д CO b* 05

87

100 104

-D-

« = 0,1 Д+0,7 Й + + 80 mm

I = 0,75 a r = d

c = o,l 71 + 80 mm

Długość użytkowa dla odnośnych Did

71

140

142

146

147

162

180

191

212

146

148

105 109 113 118 123 119 123 128 133 137 143 148 150 152 158 162 166 170 151 155 159 163 168 174 208 216

mm

mm

40—100 40—100 125—275 50—275

0,80

1,00

163

164

168

181

182

183

193

194

194

213

214215

224 225

226 227

245

246

247

248

266

267

290

291

328

172 176 181 186 185 189 193 197 197 201 205 209 215 222 262 270 281 218 222 225 230 235 241 286 294 305

O CO ЬФ M-

197 228 235 243 209 248 256 268

300—425

40—250

275—425

1,00

1,25

275

288

312

295

450—600

40—250

275—425

450—600

319 331

268 269 292 293

329

369

О 234 237    242    247    252    301 308 322

0 2    260    265    272    279    325 332    343

2 2    281    286    291    299    350 357    369

295 299 303    307    312    318    378 385 397

СО Ю I>* (N G4 <N

—J СП rn ÜT

329

350

376

404

336 348 358 357 367 377 383 393 403 415 425 436

650—750

430

458

471

488

501 516

40—250

275—425

450—600

650—750

800

40—750

1,50

800

2,00

330 331

370

371

372

334 338 342 347 352 358 426 434 442 375 379 383 388 395 398 474 482 490

450

499

459 468 510 521

480

535

539

593

551 566 628 604 619 684 708

423

425

484 486

426 426 486 487

429 432 436 441 446 451 536 544 553 490 493 497 501 506 511 607 616 628

563

640

573 580 587 652 666 682

666 677 690 760 785 861 747 757 770 841 866 948 995

546

547

844

845

548 549

846

847

551 555 558 562 567 572 680 689 699 849 853 858 862 867 872 879 887 894

710

904

722 736

911

920

830 835 851 927 952 1040 1083 1132 944 957 973 1003 1029 1067 1115 1162 1435

UWAGA! Przy ciśnieniu roboczem równem 2 albo więcej atmosferom, odgałęzienia, których średnica odnogi wynosi 400 mm lub więcej, muszą być wzmocnione bądź to w ściance, bądź to żebrami. Te wzmocnienia nie są uwzględnione niejszej tablicy wagi.

w m-

Kształtki do rur kielichowych

według norm

niemieckich tabl. I i II

Średnica

przy kielichu

Kształtka R Zwężka (redukcja)

Średnica przy bosym końcu D w mm

70 I 80 I 90 |l00|l25|l50|l75|200|225|250|275i300|325|350

Waga w kg

Kształtka R

Średnica przy bosym końcu D

w mm

375l400[425|450i475l500l550l600|650l700|750!800

Waga w kg

CD

C\1

B Ig ii Ig ISls laga laga iaSS iggsssê

CO GO

tH y—C

<M    CO    łO    GO    O

<M    ,<M    CM    CM    CO

tH    (M    CO    O

CM    (M    <M    (M

05    O    tH

tH    CM    CM

^ iO ZD O CO CM <M (M CO CO CO

51 56 63 69 62 69 75 75 81

88

CO CD GD <ł    <1 ^ O Ci 05

CD t® <1    ^ O CD 05 Ul

68

73

76    82 89 97

77    84 94 100 79 86 96 103

109 118 127

103

84 91 100 90 97 106 96 103 112 102 110 119

111 112 126 118 126 134 135 142

150

108

114

130

127

134

156

118 127 133

124

130

130 136 136 142

136 145 142 151

156

161

145

153 165 176 194

142 148 153 148 157 160 154 163 170 162 172 175

163

172

173 184 178 187

176 187

182

196

202

205

224 250

198 213 232 210 222 240

257

Ht

175

178

182 192 196 189 198 208 195 204 215 212 225

265 293 322 462

208 220 235 249 220 230 245 260 230 245 257 280 242 260 270 295

232 246 267 281 254 275 290

286

315

330

i-i

i Ol

274 302 283 311 295 317 322 340

331 478 340 500 346 514 360 540

310 336 351 370 550 325 350 362 380 562 335 367 373 390 572 350 374 385 400 584

360 385 400 425 615 392 430 450 648

439

466

688

499

734

780

Dla średnic D 40—750 mm, długość użytkowa : L=l,0ffl

Kształtki

Rodzaj kształtki

40

do rur kielichowych

Średnica

|60|70|80|90 100 125|150|175 200

_Waga w kg

według norm niemieckich tabl. I i II

rury w mm

Średnica

rury w mm

225|250|275|300|325|350|375 400|425|450|475|500|550|600|650l700|750| 800

Waga w kg

Kształtka E Kieliszek

L = 300 dla wszystkich I)

— Lf*

-----Q--

10

12

15

17

19

21

26

33

40

47

55

62

71

82

91

102

110

123

129

141

153

167

176 219

248 285 318

372

Kształtka F Króciec

Dla średnic Z) 40— 475 .L— 600mm „    „ i) 500—800 Z, = 800 „

9 10

13 14 17 19 21

27

34

41

49

55

64

73

82

94 105

114 124 132

144

157

213

247 274 310 351

391

449

----Q----

Kształtka I

* Kształtka I

Krzywka

“* m PK 30° V

Kształtka I

Kształtka I

dla D 100 Л = D + 150 „ 40—375 tn — I) -[-200 dla T) > 400 m = 600

250

05

00

10 12 14 16

17

23

31

43

50

59

73

84

100 115 133

147 169

180

198

217

239

275 314 365 425

485

556

-<I

05

11 12

15 17

19

25

33

45

52

64

77

92

108

126

146

171 185

198 219

241

266

309

355 417 487

560

673

Kolano

Tl

к-

Dla średnic D od 40—90 U

-a

05

11 13

15 17

20

27

36

46

57

71

85

102 121

141 163

180 207 233

247

274

303r353 408 482

566

655

789

05

T-H

14 16

19 22

25

34

46

59

73

90°

(M

92

i

111

133

158185 215 239 276 298

333

371

413

488

570 675 805

940 1138

Rodzaj kształtki

JL

Średnica rury 1) w mm

Średnica rury _D w mm

40 50 60 70 80 90 100125 150175:200

Waga w kg

225 250 275 300 325 350 375 400 425 450 475 500 550 600 650 700 750 800

Waga w kg

Krzywka К i L

Dla średnicy D od 40—275 R = 10 D (Kształtka K) „    „    „ „ 300—750 R = 5 D (

(T

Ci

«<1

8 10 13 15 20 29 38

10 12 16 19 22 33 48

13 16 21

25 29 45 66

54    71

69    87

91 121

90 112

138 100

119

140

158 183 203 232 265 298

365 440 540

657 788

112

142

175 125

148

174

195 228 252 287

327

371

453

546 665

805 965

157 188 249 167

199

224 277 310 354

407

465

530

652

794 976

1190 1429

Nasuwka

Kształtka U

L = kt

11 13 15

17 19 24 31

38 45

53

62

71

82

91

103

109 125 132

144

157

175

201

230 268

305 358 393

Korek

-----D-

2 2,5 3 3,5 4 4,5 5    6

7    10    13

17

21,6 26,5

Pokrywa

3,5 4 4,5 5    6 6,5 8

10 12 14,5

17

20

23

Kołnierz

ślepy

2,5 3,5 4 4,5 6    7    9    11 14    17

18

23

27

30 37 42

48

52

58

65

73 82

106 120

136 155

174

236

Rodzaj kształtki

Średnica przewodu D w mm

Waga w kg

Rozmiary

Rodzaj kształtki

Średnica przewodu mm

Średnica odgałęzienia

25 30 40 50 60

Rodzaj

kształtki

Waga w kg

Średnica przewodu mm

Waga w kg

Syfon

r—a-

u: to to to    ю — —^    .—i

oSoS    o D! o Dś gggSSëê

42

54

56

73

75

85

86

95

125

132

160

180

220

256

300

300 415 320 450 340 485 360 520

390 565 420 610 460 660 500 720

O O O •»—( tH rH tH t-H tH rH

(MOIOQCO    CO ^ ^ ^

т-H T-H 1—i rH    rH T-H tH tH

Chwytaki z kielichem i żeliwnym kabłąkiem

40    5,9

6,6

50

60

70

80

90

100

125

150

175

200

225

6,3

6,9

7,7

8,2

8,8

9,6

10,3

14,0

16,0

19,0

23,5

7,0

7,6

8,4

8,9

9,5

10,2

11,0

14,7

16,7

19,7

24,2

250 33,5 34,2 275 j 36,5 37,2 300 41,5 42,2

н 05

W t-" со со cT

40

1,35

7,9

8,5

9,3

9,8

0,4

11,1

11,9

15,6

17,6

20,6

25,1

35,1

38,1

43,1

CO^    rH    ZD    05    l>    05^    05^    05^    05^

05    o    cT    i-T    r-Г    <yT    cd'    со    г-н'    icT    ю    со    со

rH    -гН    тН    ^    т-4    тН    G't    Ol    СО    СО

Chwytaki z gwintem i kutym kabłąkiem

50

60

70

80

90

100

125

150

175

200

225

250

275

300

1,6

1,95

2,3

2,65

3,1

3,5

4,0

4,75

6,0

7,5

9,0

10,5

12,0

13,5

325

364

350

425

375

484

400

555

550 785 600 850 650 915 700 980

»о о О Ю

rH 1-H T-H T-H

325

425

566

450

650

475

666

500

765

725 1000 750 1010 775 1020 800 1030

Ю Ю O

i-H rH rH rH

775 80 800 80 825 80 852 • 90

Chwytaki z kołnierzem i żeliwnym kabłąkiem

550

600

>Q O CM co CO 05

800    1165

850    1200

852    100

904    100

-w*

00    о

LO O    LO

LO r—    c-

1000

1180

1230

850    1250

850    1300

850    1325

GO 05    O

т-H i-Н    <M

906 100 908    100

910

100

® Ci S Й © Ui 0^0000000

CO O CO CM ю O rH ^h H    CQ CQ

co^ CO T-ч CD <м^ O ^ ^ ^ ^    05^ 05^ 05^

o' o' o' h со cT cT

O ^    CO CO^ 05^ CD^ T-J    H    н    о    О    Ф    O

О o'    X⁴ со" cT o' TjT о аГ со" со" О Т-Г

т-ł f4    тн    tH    (M    CO    CO    ^

16,0

b- ZD l> CO CO' C5

7,1

7,8

8,6

9,1

9,7

350

17,0

10,0

10,7

14,4

16,4

19,4

23,9

33,9

36,9

41,9

10,4

11,2

14,9

16,9

19,9

24,4

34,4

37,4

42,4

tf^COC»b0bôl-Lt-L|-L|-L|-L

'o'o'o'o'o>'o’'oo'o'oi'2]'bs'ipL-

375

400

425

450

475

17,5

19,0

19,5

21,0

21,5

500 23,0 550 >25,0 600 27,0

l7

Kształtki do rur kielichowych

według norm niemieckich tabl. I i II

Rodzaj kształtki

Średnica rury mm

Waga w kg

Rodzaj kształtki

Czyszczaki

UJ₁₌ 7

T'

if-

UfONMM----

O    Ul    IU    O    -J    Ul    ro    O    O    00    »J    Ul .f*

O    Ul O    Ul    O    Ul    o    m    o    ©    o    o    o o i o

26

30

35

40

50

65

75

100

135

142

155

170

190

210

230

Średnica rury mm

Rozmiar

Grubość śrub w angl. calach

Waga w kg

Nasuwki

dwudzielne

Rodzaj

kształtki

Średnica rury mm

Rozmiary w mm

li

Waga vr kg

40

100 100 8

50

100    128    8    5

60

70

105    160    8    0,5

80

126 160 150    160    9

8,5    7,5

У0

150    180    9    10

co

100

150    200    9    13

125

150    240    9,5 15

LhJ

150

175

200

225

250

275

300

325

180 280 10 20

200    300 10,5 27

200    375 11    28

2u0    375 11,5 35

$|S|S|g|8|S|§'|g|g|g|||§|S|g|||g|S|g|||§{||g|§

*1    05    05    05    05    05 OSCnCnencnenenenCnl^l^i^l^^rf^^e»

O CC ife-if*. o O O0CGCa0ent0ta©©|~4C3 05| 05    05    C5b0-<l

if».,*»    O3tSt0töt®l-ll-lr-j

00 to 03 'I Cn w Я ®

'en "o 'en “en. o o In

74 62

7s_^_

7^106 7^ 120 7. ¹³⁴

7. ¹⁴⁵

Te ^60 ^И5

Vs ^90 1    205

Normalne proste rury kołnierzowe

-ii/1*

Tablica III.

dl

według norm, ustalonych w roku 1882 przez Związek Niemieckich Inżynierów oraz Związek Gazowników i Wodociągowców w Niemczech. — Z obrobionymi i wierconymi kołnierzami. — Ciśnienie robocze dla prostek i kształtek najwyżej 10 atm., ciśnienie próbne 20 atm.

Tablica wymiarów i wagi

Średnica wewn.

Grubość ścianki

Średnica

kołnierza

1)'

Grubość

kołnierza

mm

■ Średnica obwodu na śruby D"

Ilość otworów na śruby

I Średnica otwo-' ' rów na śruby

Normalna waga

s'

Długość

kołnierza

1 m rury bez

kołnierza

1 m rury

kołnierzem

rury

o podanej długości użytkowej

40    8

140    18    110    4    14    2    1,9

8,8    10,6    21,3

5f)    8

160    18    125    4    17    2    2,4

10,6    13

26

60    8,5

175    19    135    4    17    3    3

13,3    15,3    46

70    8,5

185    19    145    4    17    3    3,2

15,2    17,3    52

80    9    200    20    160    4    17    3    3,8

18,2    20,8    62,5

90    9    215    20    170    4    17    3    4,4

20,3    23,3    70

100    9    230    20    180    4    21

22,3

25,6    77

24,8    99,2

125    9,5 260    21    210

<M

cc

o*

co

CO

co|©T co co

100

129

150 10    290    22    240    6    21    —7,7    36,4

41,6    125

40,2    161

175 10,5 320    22    270    6    21 —9    44,4

50,3    151

48,9    195,6

200 11    350    23    300    6    21    —10,7

52,9

60

180

58,2    233

225 11,5 370    23    320    6    21

11

61

69,3    208

67,5    270

250 12    400    24    350    8    21 —g

13

71,6

80,3    241

78,1    312,6

275 12,5 425    25    375    8    21 —— 14,4

81,9

91,3    274

88,7    355,9

Średnica wewn.

Grubość ścianki

kołnierza

ТУ

kołnierza

. na śruby D"

Jlość otworów na śruby

Średnica otworów na śruby

-

04

c5

s'

Długość

użytkowa

kołnierza

1 m rury bez

kołnierza

1 m rury

kołnierzem

rury

o podanej długości użytkowej

mm

•s

si

300

CO

450

fc©

СЛ

400

8 21

4~ ¹⁵>³

92,6

103

309

100,5

401,7

325

O«

490

Ci

435

10    25    —ÿ- 19,5

104,1

117

351

350

520

ZD

<М

465

10    25

375

550

495

10    25

400

Оч

575

t-2

520

10

25

T ²¹’³

3~

4J ²⁴>³

4- 25,4

116,2

113,8

130,3

455,1

391

124

136,9

126,8

140,3

507,5

421

136,2

545

153,8

149,6

461,5

598,4

425

Ъч

600

450

630

GC 0©

545

570

12    25

12    25

4- ²⁷’⁶

145,2

163,6

159,1

491

636,2

4- ²⁹>⁹

158,8

178,8

536,5

173,9

695,4

475

Ъч

655

500

CO

680

550

ад

"Ь*

740

600

790

съ    о    со    со

©q    со    со    со

600

625

675

725

12    25

12

14

16

4- 32,4 173,2

194,8

189,4

25

28,5

28,5

34,7 188,1

44,3 212,9

47,4 238,9

584,5

757,7

211,2    633,5

205.3

242.4

821,5

727,3

235

940,2

270,5

811,5

262,6

1050,4

650

840

700

t—*■

900

750

950

800

1020

900

1120

1000

1220

1100

1340

1200

t©

GO

1440

со    м    со    ад    ад    ад    о ад

СО    СО    со    со    со    со

775

830

880

940

1040

1140

1250

1350

18

18

20

20

22

24

26

28

28,5

28,5

28,5

31,5

31,5

31,5

31,5

31,5

50,1 273,9

56,5 311,2

59,8

76,3

83,1

89,7

118,1

350,7

392,7

472,7

559,8

307,3

298,9

348,8

339,4

390,6

380,6

443,5

430,8

528,2

619,6

666,8    725,8

124,9 783,1

845,5

921,8

1195,7

1046,5

1357,7

1171,9

1522,7

1330,6

1723,3

1584,6

2057,3

1858,7

2418,4

2903,3

3382,3

Kształtki do rur kołnierzowych

według norm niemieckich tabl. Hi

Rodzaj kształtki

Średnica przewodu D mm

Waga w kg

Rodzaj kształtki

Średnica

przewodu

Waga

w kg

<!

kolana

kolana Z ze stopką

Krzyżak

kołnierzowy

40

50

60

70

80

90

100

125

150

175

13

17

20

25

28

34

40

53

70

85

200 106

4^00    00    00    W    W    N5    tO

O ^    ÜT    tO    O    Ol    to

O Ul    О    От    О    Ш    О    Ш

126

150

180

220

266

310

355

406

Kolano

kołnierzowe

иш

-L—*■

L = D+ 100

Kolano kołnierzowe ze stopką

s.i.,

V

L.1

ISsS

A    u    u    u    w    to    to    to

O    4    Ut    to    О    Ч    (Л    to

ОП    O    U1    o    U1    O    Ul

12

14

10

13

15

18

20

28

35

45

55

65

80

95

110

130

150

175

200

17

20

24

28

32

40

49

64

75

92

110

134

158

183

217

249

287

425

454

450

510

475

569

500

630

550

840

L= D-f 100 h = co 'L ГУ « = L[|] b oj 1,5 o

600

980

650

1150

700

1400

750

1600

a sa §s Sala

o oo oo o ui o ui

225

323

255

280

311

382

448

525

625

725

369

403

457

Ci СЛ О СЛ Ci Ci

797

958

1127

Wodociągi miejskie.

Kury żeliwne. — Normy niemieckie.

Kształtki do rur kołnierzowych

według norm niemieckich tabl

. III

Średnica przewodu D

Kształtka T Trójnik 3-kołnierzowy

Średnica odgałęzienia d i D w mm

40 1 50 1 60 I 70 1 80 1 90 100 125 150 175 200 225 250|275 300 325 350

Kształtka T

Średnica odgałęzienia d i D

w mm

375[400!425l450 500|550|600i650| 700 | 750 [ 800

mm

Waga w kg

Waga w kg

ТГГ

40

10

50

12

13

He?

60

15

70

16

80

19

90

22

100

25

śi

•Щ

125

33

150

42

175

52

200

64

L = D-\- 100

D . d , 4 —    — -f- 100 mm

54

65 67 77 81 83

225

75

250

91

275

107

300

124

76 77 77 78 79 80 84 92 93 93 94 95 96 100 108 109 109 HO 112 113 116 125 126 126 127 128 129 133

95 97

103 107 111 115 117 120 123 127 131 1 136 140 144 148 1

87

91

co co со Ю

140

159 165

T‘

si

325

150

350

172

375

194

400

219

151 152 152 153 154 155 159 173 175 175 176 177 178 181 196 197 220 222

to M-to co

198 199 200 204 223 224 225 228

162 166 170 174 179 185 190 200 185 189 193 196 202 208 213 223 230 207 211 215 219 224 230 235 245 252 232 236 240 243 249 255 260 270 277

265

285 295

L — D -4- 100 mm

425

242

450

273

475

307

500

342

243 245 245 246 247 248 251 274 276 276 277 278 279 282 308 309 309 310 311 312 315 343 345 345 346 347 348 351

263 266 294 297 327 330 355 359 363 366

255

286

319

to to tO to CO Ol

l> O CO l>

co co co

278 283 293 300 309 314 324 331 341 347 357 364 378 383 393 400

308 314 340 339 345 354 380 372 3 7 8 3 8 7 3 9 6 4 20 108 414 423 432 445 470

550

122

600

497

424 425 425 426 427 428 431 498 500 500 501 502 503 506

435 439 443 445 452 458 463 473 480 510 514 518 521 527 533 538 548 555

188 494 503 512 525 535 563 569 578 587 600 610

y-i CO CO CD

720

650

591

700

705

592 594 594 595 596 597 601 706 708 708 709 710 711 715

604 608 612 615 621 627 632 642 649 718 722 726 730 735 741 746 756 763

l⁶57 6 6 3 6 7 2 68 1 69 4 7 0 4 7 3 0 75 1 850 ?7l 777 786 795 808 818 844 865 893 1030

Uwaga! Przy ciśnieniu roboczem równem 2 albo więcej atmosferom, odgałęzienia, których średnica odnogi wynosi 400 mm lub więcej, muszą być wzmocnione bądź to w ściance, bądź to żebrami. Te wzmocnienia nie są uwzględnione w niniejszej tablicy wagi.

750

826

827 829 829 830 831 832 836

839 843 847 851 856 861 867 877 884

⁸92 898 907 916 929 939 965 986 1014 1047

1195

b) Kury kute. Obok rur żelaznych lanych, używają do budowy wodociągów także rur z żelaza kutego, t. zw. rur mannesmannowskich, walcowanych z jednego bloku, względnie rur spawanych. Rury takie nie dają się asfaltować równie trwale jak lane, dlatego aby je chronić przed rdzą i szkodliwymi wpływami zewnętrznymi (kwasami torfowymi itd. w gruncie), powleka się je jutą i takie dopiero asfaltuje. Przy montowaniu należy na

miejscu budowy zwracać uwagę na staranne owinięcie (po zmontowaniu) kieli-

■ chów jutą i poasfaltowanie ich. Korzyśc‘ą

.--Jj rur kutych jest wysoka wytrzymałość

dać

Fig. 225.

Л "j (normalnie do 50 atmosfer) i elastycz-du ność ich materjału, w następstwie czego i grubość ścianek, a tem samem i ciężar ~ na 1 mb., jest znacznie mniejszy; zatem mniejszy koszt transportu. W terenach ruchomych tylko rury kute mo pewność trwałości. Podobnie długość pojedynczych prostek jest co najmniej dwa razy większa, niż przy rurach lanych (dochodzi do 12 m i więcej), wymaga zatem znacznie mniej połączeń i przedstawia mniej punktów nieszczelności. Kury kute można na budowie wyginać do pokonania łuków. W tym celu należy je wypełnić ubitym suchym (wyżarzonym) piaskiem, ogrzać nad ogniskiem możliwie równomiernie w okolicy zamierzonego skręcenia i wolno zginać do potrzebnego promienia łuku.

Natomiast rurociągi wykonane z rur kutych objawiają często zużycie (szczeliny), powstające bez bliższego uzasadnienia.

Walcownie rur kutych wykonują także odpowiednie kształtki, analogiczne do kształtek lanych. Połączenia na kielichy i na kołnierze.

Poniższa tabelka podaje wymiary i wagi rur mannesmannowskich, a tig. 225 kształt ich kielichów.

Tablica wymiarów i wag

normalnych kielichowych stalowych rur mannesmannowskich (badane w walcowni na 50 atmosfer, do użycia w wodociągu do 25 atmosfer).

Średnica wewnętrzna rury mm

Średnica zewnętrzna mm

Grubość ścianki mm

Zagłębienie rury w kielichu mm

Szerokość szpary mm

Waga 1 mb. łącznie z jutą i asfaltem kg

d'w

dz

о    со    со «м

со    со

<1    ОЭ 05 О

О    со    со

ю    о

о

CD

<1

lo 1л

о со со о со со    оо

70

76,5

3,25

82

00    <1

to    сл

О    Г"

СО    00

90

100

125

сл

1л 1л

7,5

6,5

«Г

03

*04

00

to

OD

•г    °°~

t>    t>

97,5

3,75

c6

“5.    “

t>    o

108

133

88

91

7,5

7,5

11,6

14

dw mm j. w. dz mm

150 175    200

150 184,5 211

A -A

4,5

5,5

94

97    100

J- w. / j. w.

mm

7,5

7,5

kg

19

25

30

>-*    Ю    Ю

O    03    Ю

O 00    O    ®    CC    OV

04

250    275

264    289,5

103    103

7,25

8,5

8,5

300

325

350

315,5

7,75

105

8,5

341

366

47

54,4

64

68,9

74,2

Połączenia rur żelaznych lanych i kutych, o zakończeniach kielichowych, uskutecznia się na sznur konopny i ołów. Bosy koniec prostki okręca się 3—4 skrętami sznura konopnego, impregnowanego olejem lnianym,

'l

it

skręty sznura konopnego

%£///////■

Fig. 226.

0 I"

'Q

d=2

poczem po włożeniu końca prostki do kielicha następnej, odpowiedniem żelazkiem wgniata się te skręty sznura w kielich. Następnie musi być sporządzona forma na wlanie ołowiu miękkiego, podwójnie rafinowanego (bez zawartości antymonu, cynku, arsenu). W tym celu otacza się koniec kielicha grubym sznurem (o średnicy około 30—40 mm) jak na fig. 226, wypuszczając u góry oba końce sznura ; następnie wylepia się z iłu zewnętrzną ścianę formy. Po wykonaniu tej formy, wyciąga się ostrożnie sznur, a przez powstałą szparę wlewa się roztopiony ołów, tak, aby od jednego razu wlać całą zawartość formy, gdyż inaczej powstają bańki i część później wlana nie łączy się ze stężałą częścią początkową. Następnie usuwa się formę iłową, a wystającą nazewnątrz kielicha część ołowiu musi się tępem dłutem ubić do wnętrza kielicha. Obcinać jej nie wolno. — W ostatnich czasach używają zamiast ołowiu wlewanego, t. zw. wełny ołowianej, korzystnej w użyciu    | j . , | _ ,

zwłaszcza tam, gdzie wysoki stan wody gruntowej    | | u J

w rowie wodociągowym utrudnia sporządzenie formy I    _

-290 —

Fig. 227.

i wlanie ołowiu do kielicha. Poniższa tabela podaje I ilości materjałów, potrzebne do połączeń rur kielichowych, wykonanych według norm polskich i niemieckich.

Rury kołnierzowe (flanszowe) uszczelnia się krążkami gumowymi, lub z tektury impregnowanej olejem, a łączy się przy pomocy śrub. Powierzchnie stykowe kołnierzy muszą być otoczone, ze względu na lepszą szczelność. Otwory na śruby w kołnierzach rozmieszcza się symetrycznie po obu stronach pionowej osi kołnierza (przykład fig. 227).

Eur kołnierzowych używa się zawsze tam, gdzie chodzi o łatwość rozmontowania rurociągów, zatem wewnątrz objektów (w zbiornikach, ujęciach, studniach, stacjach pomp itd.). Natomiast na przestrzeni, poza objektami, używa się wyłącznie rui' kielichowych, pozwalających na drobne skręty

Tabela, materjałów uszczelniających¹) dla normalnych rur kielichowych (mufowych) (p = 10 atm.) ; 1 dm³ ołowiu waży 11,4 kg] 1 dm³ konopi 1,70 kg.

W e wnętrzna średnica rury d mm

Normy polskie

Szerokość pierścienia mm

Waga szczeliwa na 1 kielich

Normy niemieckie

Szerokość pierścienia mm

Waga szczeliwa na 1 kielich

ołowiu konopi mm

mm

ołowiu sznura ołowiu konopi ołowiu konopi mm

kq

kg

mm

kg

kg

Wewnętrzna średnica rury d mm

40

50

to re

05 05

60

Ol'O'

70

80

90

100

125

150

175

200

225

250

275

300

325

350

375

400

425

450

IS! С4 М S I § I СО I СО I So I coll

ел

"ел

СО СО I I со I    о о"    I    СО    I 00    I    СО    I СО    I    О I

<NC<1II<MI    м <М <м    I    (М    I <м    I    <М    I <м    I    col

'ел "ел

0,50 0,05    35

0,60 0,063 35

40

40

0,90 0,094    40

1,00

1,20

1,40

O    O    o    o

Ci    i    O    i    CO    i    Ci

и    I    si    i    cff    *    co'

^ O co o co co

r— T—i T—I

cT cT t-T

40

N О (Я СО о (Я

(М со со <м со со

T* ^ ^ O

co CO CO CO

у-* о со чФ ю >о С т—^

сГ o' сГ сГ т-Г т-Г

iO t> N Ci O 51 Ол    1-^ ^

o o' o' o' сГ сГ

o o o o o o

^ IO CD b* CO Ci

CO O*

Т-Г т-Г oT <*f

!>» -г—I lO r-< T—I C<1 03

cT cT cT o'

O (N »O

T—) r-H tH

175

0,220    45

50

0,300    50

50

50

5,10 0,540    50

50

50

475

500

550

600

650

700

750

800

900

1000

1100

1200

! о I И I (Я I СО ^ Ki I h

CO I CO I CO I со со со I со

50

7,70 0,720    55

55

~сл

8,30 0,950    55

55

60

27,80 2,640

34    3,050

o Ci o СЛ Ci СЛ

a> h co CO ^ T*

cT^ToT <n co co

2,92    1000

3,40    1100

3,90 I 1200

w każdym kielichu i przedstawiających większą pewność co do trwałości uszczelnienia.

L) Według inż. Jerzego Buzka: Bury żeliwne. Gaz i woda 1927.

Tabela materjałów uszczelniających i łączników (śrub) dla normalnych rur kołnierzowych (p — 10 atm.).

Średnica wewn. rury O mm

Krążek gumowy

Średnica mm

zewu.

wewn.

grubość

mm

waga

f>4

Ilość i wymiary śrub Normy polskie    Normy niemieckie

średnica d

średnica d

ilość

w cal. ang.

ilość

mm

w cal. ang.

mm

długość

mm

Średnica wewn. rury d mm

SSSo

СЛ © СП © cn © СЛ ©

97

109

119

129

144

154

161

191

221

251

281

301

331

356

300

381

325

412

350

442

375

472

400

497

425

522

450

547

475

577

500

602

550

649

600

699

650

749

700

804

750

854

oeoæ o«S® о со ю § о «5 to œ о S ' о to 00 oj im <м <м со со со со -"J*    ю ю со <d t- t-

t« JO JO JO JO JO Crt ц*"о* СЛ СЛ Ог

0,03

0,03

0,04

0,04

0,05

0,05

CO CO CO

О    Ю iO

со"    со" CO*" crT со"    co~

0,07

0,08

0,10

0,14

0,16

0,17

0,19

0,21

0,23

0,32

0,34

0,37

0,39

0,41

0,43

0,52

0,55

0,61

0,65

0,70

0,75

XXX

800

0,83

SIS I § I § IMS ISIS ISIS I

s² I s² I ^ I г² I    I s² I I s²г²

O iG 05

T—I TH t—¹

©©XX

Te

«i I ^ I GM I iO I Ol GM

irT I GO*

(M GM

GO O O O    ©    <M    <M    Ol rfl © X    X©    I

т-l тН t—i    tH    t—)    т-H    И И и H    Ol    I

s^s²?²    s²*²*²*²

H rl rl rl тН T—I

Waga jednej śruby o długości l mm.

Średnica śruby cale ang.

7.’

³/4

74

7.

12,7

15,87

15,87

15,87

15,87

15,87

19

19

19

19

19

19

19

19

19

22

22

22

22

22

22

22

U) tO t>S N) KJ 1S СЛ СЛ    СЛ СП U* СЛ

't* 'Ifb.    'ф** 'V ^

70

75

75

75

75

75

85

85

85

85

85

85

100

100

100

M- M-

OOO

105

105

105

105

105

120

120

120

O o

<M

rH 1—<

i¹/*

40

50

60

70

80

90

100

125

150

175

200

225

250

275

300

325

350

375

400

425

450

475

500

550

600

650

700

750

800

1V4

Normalna długość (l) mm

70

75

80

100

105

120

125

130

Waga 1 śruby

kg

0,15

0,25

0,45

0,51

0,73

1,06

1,28

1,65

Powyższa tabela podaje daty co do ilości materjału uszczelniającego, śrub i ich wymiarów (oraz wagi) dla połączeń rur kołnierzowych.

samo-

Wykonanie rurociągów. Ze względu na ochronę rurociągów przed zamarzaniem w nich wody w zimie, muszą być rurociągi" przykryte ziemią w naszych warunkach klimatycznych 1,50 m (na południu), 2 m (na pół-nocy), średnio około 1,70 m, licząc od górnej krawędzi rury. Stąd głębokość wykopu pod rurociągi mierzyć musi 1,70 d. Zasadniczo w profilu podłużnym rurociągów nie zachodzi konieczność utrzymania jednostajnych spadków (coby powiększało często głębokość wykopów), natomiast należy w miarę możności unikać odwrotnych załomów. O ile są konieczne, należy w załomach grzbietowych, gdzie musi się gromadzić powietrze, umieszczać

czynne wentyle odwietrzające, lub lepiej hydranty; w załomach w punktach najniższych, w których gromadzą się namuły, piasek itd., przewidzieć upusty, w celu umożliwienia płu-/ /ЩШ    kania rurociągu.

—n——>-    W punktach załomów o większym kącie

Fig. 228.

sca

kierunku poziomym i pionowym) należy rurociąg silnie podeprzeć (zakotwić) przeciw działaniu płynącej wody, które w takich miej-ch (zwłaszcza przy udarach wody) może łatwo rurociąg rozerwać (fig. 228).

Eurociągi staramy się układać zawsze możliwie w bankiecie jezdni i to tak w drogach jak i w ulicach miejskich, w odległości około 1—1,50 m od zewnętrznej krawędzi drogi, względnie około Im od krawężnika (fig. 229). W tych miejscach rurociąg najmniej zawadza w korpusie "drogi (pozostaje miejsce na kanał w osi jezdni, i na rurociąg gazowy pod drugim bankietem, na kable elektryczne pod chodnikami), zarazem jest ochroniony przed

Oj

-O

-1,00-1,50^-

Чч_хл!

1,70

1,70

ФТ

rurociąg

ru'ociaq

Fig. 229.

wstrząsami ciężkich wozów. Wkońcu tu najmniej przeszkadza się ruchowi w czasie budowy i napraw. W ulicach asfaltowanych, o pokładzie betonowym itd., można zakładać rurociągi poza krawężnikami, w pasach przeznaczonych pod zieleńce, względnie deptaki.

Przed przystąpieniem do wykonania wykopu należy przygotować plan szczegółowy kierunków i ułożenia kształtek, zasuw, hydrantów, odgałęzień itd. Następnie należy według tego planu wytyczyć oś rurociągu na gruncie, umieszczając paliki o 1 m od osi (aby je uchronić przed usunięciem w czasie wykonywania wykopu). Ze względu na użycie najmniejszej ilości kształtek i obcinania prostek musi być szczegółowo opracowany każdy węzeł. Przy zmianach kierunków należy z góry przewidzieć, jaki będzie zastosowany krzywak i do wyrabianych kształtek dostosować trasę rurociągu. Ponieważ krzywaki mamy dla skrętów ll¹/.*⁰, 15°) 22¹/₂°, 30 i 45°, należy na

skrętach zgóry przewidzieć jeden z tych normalnych kątów, jak na fig. 230 punkcie A. Wytyczenie najlepiej przy pomocy przyprostokątni :

227₂°

1 : 2,41 ;

Przykład odgałęzienia podaje fig. 231 wraz z umieszczeniem zasuwy, hydrantu i potrzebnych w tym węźle kształtek (1 sztuka AA, 2 — F, 1 — ^зо⁰)* Wykopy pod rurociągi wykonuje się o ścianach możliwie pionowych, lub lekko pochyłych. Najmniejsza szerokość u dna 0,60 m pozwala jeszcze na montowanie rurociągów do d = 250 m. Dla większych średnic, szerokość wykopu u dołu o —

= d -f 0,30

winno być wszędzie równe, aby rury na całej długości były podparte na gruncie. Pod kołnierze muszą

1172°

1 : 5,02;

15°

30°

45°

1 : 3,73;

1:1,73;

1 : 1.

rn.

Dno wykopu po

d=300

\,0.60

F'd=300

d3o°

W*

ulica

?°ч‘

Ют

__I j

L-*— 24,Ют-^J-

Fig. 230.

Wą

É|É|

Fig. 231.

być wyrobione odpowiednie zagłębienia. Materjał wydobyty z wykopu należy (osobno darń, względnie nawierzchnię, a osobno zwykłą ziemię) umieścić wzdłuż rowu, w odstępie 0,50 m od jego krawędzi. Wykop w razie potrzeby alować; pod zwierciadłem wody gruntowej zachodzi czasem konieczność bicia ścian szczelnych, najkorzystniej z blachy falistej, gdyż dają się wyciągać i użyć kilka razy. Rury spuszczać ostrożnie, aby nie wywołać pęknięć. Kielichy powinne na spadkach być zawsze zwrócone do góry (łatwiejsze wlewanie ołowiu); na przejściach w inny kierunek spadku, konieczne kielichy podwójne (fig. 232).

na

Po zmontowaniu rurociągu, należy przed przystąpieniem do zasypywania, przeprowadzić próbę ciśnienia. Normalnie próbę powinno się przeprowadzać podwójne ciśnienie robocze, jakie będzie później w danej partji.

Fig. 232.

Próbę wykonuje się zwykle na przestrzeni zamkniętej dwoma zasuwami; na przestrzeni bez zasuw, zazwyczaj na długości 200—400 m, zatyka się oba końce rurociągu przykrywkami, które się odpowiednio rozpiera (fig. 233). Po wypełnieniu rurociągu wodą (najlepiej z najniższego punktu rurociągu, aby powietrze górnym końcem mogło odpłynąć), wywołuje się pompą ciśnienie odpowiednie, które powinno trwać co najmniej 15—20 minut, przyczem manometr może w pierwszej chwili (po ustaniu pompowania) spaść najwyżej o 1 atm. a następnie trzymać się stale w równowadze. W czasie próby ciśnienia należy obejrzeć i obłsuchać (czy powietrze nie syczy) wszystkie kielichy, pobijając je młotkiem drewnianym.

na

Przy rurach kutych jutowanych, których koniec bosy (bez kielicha) długości około 30 cm nie jest jutą pokryty, należy po zmontowaniu kielicha i po próbie ciśnienia, owiec połączenie rur jutą, umoczoną w rozgrzanym asfalcie; pas tej juty musi być tak szeroki, aby przykrywał przynajmniej na 20 cm jutę na kielichu i na końcu bosym.

Po dobrym wynika próby ciśnienia można wykop zasypać, podbijając dobrze rury i kielichy, i używając na nasyp materjału bez kamieni, przynajmniej dopóki rura na 20 cm nie będzie przysypana. Materjał należy ubijać żelaznymi ubijaczkami. Nawierzchnie powinno sio układać (jeżeli to możliwe) po osiądnięciu się nasypu, w przeciwnym razie należy przy | układaniu nawierzchu pamiętać, że    —

rura kuta

vn t ~)

WL

nastąpi jej osiądnięcie (dać wyżej), '---

77

a ewentualne osiądnięcia zaraz naprawić.

1,00

rura wodociągowa

1,50

klamra

________

Fig. 233.

Urządzenia w sieci. W sieci wodociągowej natrafia się często na skrzyżowania z kanałami, z torami kolei, potokami i rzekami.

Normalnie przy skrzyżowaniach z kanałami, rurociągi staramy się przeprowadzić ponad grzbietem kanału. Tam, gdzie musi rurociąg przejść przez kanał (fig. 234), tam należy rurociąg włożyć w rurę kutą jutowaną, dla ochrony przed gazami itd. W obrębie tej osłony unikać połączeń na rurociągu. Krzyżowania z torami kolei należy zabezpieczyć przed uszkodzeniem

_1_±_

przykrywka

II

ii

U-Q50—sJ

Fig. 234.

dt=350-4-0Qm/m

rura wodocia g owa

d=200m/m ‘ ’’

rura ochronna

Fig. 235.

toru, na wypadek pęknięcia rurociągu pod torem. W tym celu wkłada się rurociąg w ochronną rurę kutą (lub kanał), kończącą się po obu stronach toru w szybach, którymi wypływa woda, o ileby rurociąg pękł pod torami (fig. 235).

Przy skrzyżowaniach z rzekami przeprowadza się rurociągi w odpowiednich ochronionych i izolowanych (przed zamarzaniem wody) skrzynkach przez mosty, albo też w formie syfonów — pod korytem rzek. Pożądany w takiej partji rurociąg podwójny, ze względu na trudność naprawy uszkodzeń. Syfony wymagają zazwyczaj założenia dwóch ścianek szczelnych, w odstępie około 1 nij zwłaszcza w potokach o żwirowem, ruchomem dnie. Dno pomiędzy ściankami szczelnemi najlepiej wybrukować.

W miejscach, gdzie rurociąg przechodzi z gruntu w ściany murowane, zachodzi konieczność założenia wstawek dylatacyjnych, w celu ochrony przed pęknięciem rurociągu z powodu odmiennego osiadania się rurociągu w gruncie i na podporze w murze. Zazwyczaj są to wstawki z blachy miedzianej, zatem miękkiej i poddającej się pod działaniem sił zewnętrznych (osiadania), fig. 236.

Zasuwy normalne muszą być tak urządzone, aby przekrój rurociągu zamykały wolno (a nie nagle), aby nie wywoływać udarów, któreby wywrzeć musiało nagłe przyjęcie siły żywej płynącej wody. Zasuwy wykonują huty z kielichami (fig. 237 V), względnie z kołnierzami (fig. 237a). Długość konstrukcyjna normalnej zasuwy kielichowej wynosi: L — 0,7 d -j- 100 mm\ zasuwy kołnierzowej : ]j — d -j- 200 mm.

•?\M- TT------

Ir

IIP W

Fig. 236.

W korpusie ulicy, przedłużony trzonek zasuwy musi być ochroniony odpowiednią pochwą żeliwną i przykryty nakrywa uliczną (fig. 238).

Zasuwy normalne budują huty na ciśnienie robocze 10 atm. (próbne fTJf7 20 atm.). Na żądanie — na ciśnienia wyższe, aż do ciśnienia próbnego 35 atm.

«)

pi

b)

1.20-1,50

l|

Cl-¹

~ł

In

fc~3

— L -O' 200

-a-' L ‘0-70’ too -•*-

Fig. 237.

Fig. 239.

Fig. 238.

W zbiornikach, studniach itp. urządzeniach, gdzie ciśnienie robocze nie przekracza 2 atm. (próbne 4 atrn.), korzystniej jest używać t. zw. zasuw płaskich, kołnierzowych (fig. 239) o mniejszej długości konstrukcyjnej i mniejszej wadze, zatem tańszych.

Długość konstrukcyjna takich zasuw płaskich wynosi :

Średnica d mm

GO

70

80

90

100

125

150

175

200

225

250

Długość konstr. L mm

200

200

200

200

200

200

210

220

230

240

250

Średnica d mm

275

300

325

350

375

400

425

450

475

500

Długość konstr. L mm

260

270

280

280

290

300

310

310

320

330

W komorach zasuw w zbiornikach, chodzi o to, aby mieć znak co do stopnia otwarcia, względnie zamknięcia zasuwy. W tym celu ustawia się na pomoście stojaki (fig. 240), w których pomieszczone są przedłużone trzonki

zasuwa

|_Ł_Ldan

§ 1 klucz

\do otwierania -$>1| I hydrantu

1,00

Fig. 240.

■d- 1507m.

kolano stopowe.

Fig. 241.

wszą. pożarnego

"ta

=rr

odnodiuerm

połączenie z rurociagien

Fig. 243.

Fig. 244.

Fig. 242.

zasuwy. Stan ruchomej tarczy a, wskazuje na dolnej tarczy stałej stopień otwarcia zasuwy.

Hydranty powinny być zmontowane równocześnie z siecią. Odstępy około 100 от, nie więcej niż 120 от. Dobrze jest, zwłaszcza przy dużych odstępach, dawać w ich połowie odgałęzienia, narazie zamknięte przykrywką, umożliwające z przyszłości wmontowanie dodatkowych hydrantów. Schemat połączenia hydrantu z rurociągiem — wskazuje fig. 241, według której zmontowany hydrant może dobrze odwietrzać rurociąg (w punktach grzbietowych w profilu podłużnym). Powszechnie używa sie hydrantów podziemnych (fig. 242), gdyż nie przeszkadzają w ulicznym ruchu. Do uruchomienia ich używa się klucza (nasady), wskazanej na tig. 241. Ze względu na trudność odszukania (mimo odpowieduich tabliczek orjentacyjnych), zwłaszcza w zimie, odpowiedniejsze jest użycie hydrantów nadziemnych (fig. 243).

ara

Studnie wentylowe ustawia się w obszarach miejscowości (wiejskich), które nie mogą korzystać z instalacyj domowych, w odstępach około 200—300 m, na skrzyżowaniach ulic itp. Konieczne ciśnienie około 1 atmosfery = 10 m słupa wody. Przekrój takiej studni podaje fig. 244. Pamiętać nałeży o umieszczeniu pod wylotem studni odpowiedniego szybiku betonowego, przy-krytego kratą, zaopatrzonego w odpływowe mrę do kanału, zabezpieczoną przed zamarzaniem. Ponieważ do studni przynoszą naczynia (wiaderka) z rozmaitych domów, w których może być infekcja, należy wylot studni tak ądzić, aby przy zawieszeniu wiaderka na wylocie, nawet przy wiaderku pełnem wody, koniec rury wylotowej n:e mógł dotykać zwierciadła wody w wiaderku. W tym kierunku zabezpiecza żeberko a, podpierające rurę wylotową, które nie pozwala na zanurzenie jej w pełnem naczyniu.

fe

Fig. 246.

Fig. 245.

Wentyle stopowe (fig. 245) umieszcza się na rurach ssawnych (w studniach), a kosze wlotowe (fig. 246) na początkach rur ciągów grawitacyjnych. Orjentacyjne wymiary tych wentyli podaje poniższa tabelka

Średnica d w mm

40

50

60

70

80

90

100

125

150

175

200

225

250

275

300

Długość kosza (fig. 120) mm

160

175

185

200

215

230

245

280

310

340

370

410

445

480

510

Długość went. stropowego (fig. 11«) mm

170

190

210

235

250

265

280

325

370

400

440

47()

510

540

580

,©

Fig. 247.

Klapy zwrotne (fig. 247) umieszcza się na rurociągu tam, gdzie chodzi o zabezpieczenie, aby woda przepły-Jj wac mogła tylko w jednym (pożądanym) kierunku, wskazanym strzałką. Używa się często w armaturze komory zasuw w zbiornikach, zwłaszcza końcowych. Fig. 248 podaje przekrój klapy I zwrotnej dla rur o większych średnicach (ponad 300 mm). Długości klap zwrotnych (fig. 247) podaje tabelka:

Fig. 248.

Średnica

mm

40

50

60

70

£0

90

100

125

150

175 200

225

250

275

300

L mm

180

200

220

240

260

280

300

350

400

450 500

550

600

650

700

Wentyle odwietrzające umieszcza sie na najwyższych punktach rurociągów (na załomach w profilu podłużnym) w celu odprowadzenia gromadzącego się tam z wody powietrza, które utrudnia przepływ wody. Wentyle mogą być do uruchomienia ręcznego, tych jednak mało się używa, zastępując je normalnem. hydrantami. Drugi typ stanowią wentyle samoczynne (fig. 249). Polegają one na tem, że znajdująca się w kopulastej osłonie kulka a, pod ciśnieniem wody utrzymuje się u góry, zamykając odpływ wody. Kiedy gromadzące się w tej kopule powietrze wypełni całą przestrzeń, kulka a spadnie w dół i otworzy wypływ powietrza przez wen-tyłki c, poczem na miejsce powietrza wpływa przez otworki 5"woda, która znowu podnosi kulkę i zamyka wentylki powietrzne. Wentyle takie umieszcza się zwykle w odpowiednich szybikach. Dziś i te zastępuje się powszechnie hydrantami.¹)

Fig. 249.

Gaz w gospodarce miejskiej.

Napisał

inż. Józef Konopka,

dyrektor Związku Gazowni i Zakładów Wodociągowych w Pańsl wie Polakiem, Warszawa.

A. Budowa gazowni.

1. Rozplanowanie.

Wielkość gazowni zależy od oddania gazu, względnie ilości jego wyrobu, który jest zwykle o 8 — 15% wyższy od oddania, a to z powodu doliczenia własnego zużycia i straty gazu.

Do obliczenia wielkościterenu pod gazownię (sam zakład) należy przyjąć, zależnie od wielkości zakładu, na każde 1000 m³ rocznej produkcji

2—10 m². Uwzględnić należy przytem tereny zapasowe.

Rozplanowanie budynków i urządzeń gazowni w pierwszym rzędzie zależy od połączenia z torem kolejowym, obok którego urządza się składy węgla i koksu oraz umieszcza piecownię względnie piece i ewentualnie kotłownię. Aparatownię, oraz inne budynki, jak warsztaty i magazyn rozmieszcza się według kształtu terenu ; budynek administracyjny, w którym mieszkać powinien kierownik gazowni lub gazmistrz, oraz wagę pomostową, stawia się w pobliżu wjazdu do zakładu. Zbiorniki umieszcza się w rogach terenu. Teren gazowni należy ogrodzić parkanem, a ulice dojazdowe i podwórze wybrukować. Schemat większej gazowni przedstawia fig. 250.

Teren nisko położony w danem mieście wskazany, ze względu na wyrównanie strat ciśnienia w gazociągach, nie jest jednak nieodzowny.

Trzeba zwracać uwagę na stan podglebia i wodę zaskórną. Zły grunt pochłania wielkie sumy przy budowie fundamentów, a przesączanie się wody do wnętrza pieca lub kanału spalinowego powoduje wielkie stałe straty.

Przy budowie gazowni obowiązują osobne przepisy.

2. Koszty budowy gazowni:

a) Inwestycyjne — budowa zakładu i sieci gazociągów z połączeniami domowemi, oraz b) zwrotne, tj. zakupno gazomierzy, za które odbiorcy

opłacają czynsz, pozatem ewentualnie koszta urządzeń domowych, spła-calnych jużto ratami, jużto dodatkiem do ceny gazu.

Przybliżone koszty wynoszą:

a) Budowy gazowni wraz z budynkami, oparkanieniem i częściowem zabrukowaniem podwórza, lecz bez kosztów zakupu terenu:

mniejszych gazowni 500 000.— do 1,000000.— zł średnich

1,000 000.— do 8,000 000.— zł.

b)    Budowy gazociągu wraz z dopływami domowemi: 35—45 zł na każdy mb.

c)    Gazomierzy: 100—300 zł, średnio 150 zł za sztukę.

d)    Urządzeń domowych : 200—1500 zł za każde, zależnie do urządzenia. 3. Rentowność gazowni polega na tem, że koszt zakupu węgla

pokrywa się sprzedażą produktów ubocznych, dochód za gaz obciążony jest

ruch gazu

skład węgla

W.

tam acz węg. P‘ec

gaśnica koks sortownia koksu

ruch gazu

do sieci j miejskiej

chtodnik/

ssak

Cl

płuczki

tl

o

li

o.

-CL

-O

y/UJd/LU

zbiornik

nz~eß

garnek

<tl

ciśnienia

Fig. 250.

administracją, kosztami wyrobu i oddania gazu oraz amortyzacją; czyste zyski w Polsce wahają się od 10—25°/₀.

4. Prowadzenie gazowni.

Gazownia jako przedsiębiorstwo użyteczności publicznej powinna być jednostką samodzielną, prowadzoną na zasadach kupieckich.

Ze względu na wielką odpowiedzialność i konieczność znajomości rzeczy, kierownictwo gazowni spoczywać musi w rękach inżynierów lub techników-fachowców. Do obowiązków ich należy poza prowadzeniem ruchu i administracji propaganda rozpowszechniania gazu.

Nadzór nad urządzeniami, obsługiwanemi przez robotników wykwalifikowanych, mają gazmistrze.

Personal pomocniczy może być niekwalifikowany.

B. Zapotrzebowanie gazu.

Dla obliczenia zapotrzebowania gazu dla jakiejś miejscowości należy -przyjąć następujące wytyczne :

1.    Ustalenie oddania gazu: przez porównanie z miejscowościami podobnej wielkości, które już posiadają gazownie. U nas przyjmuje się dla miast średniej wielkości zużycie gazu na jednego mieszkańca od 15 do 50 m3 rocznie.

2.    Największe dobowe oddanie gazu: równa się ono około 260 części oddania rocznego. Należy przy tem uwzględnić uprzemysłowienie miasta

itp. Największe godzinne oddanie równa się w przybliżeniu 14—1 B°/0 oddania dobowego.

Rocznie jeden wypust gazu w instalacji domowej zużywa 50—110 m³, średnio 80 m³ gazu. Gdy miasto ma być oświetlone gazem, liczy się ~~ jeden palnik uliczny średnio od 240 do 500 m⁸ gazu rocznie.

3. Strata gazu: jest to różnica między wyrobem a oddaniem gazu, tj. pomiędzy liczbą odczytaną na mierniku (zegarze) stacyjnym a sumą odczytów u odbiorców, własnem zużyciem gazu, oraz zużyciem przy oświetl ulicznem. Nie powinna ona wynosić praktycznie więcej niż 5—8°/o wyrobu rocznego.

na

emu

Strata gazu powstaje:

a)    przez ulatnianie się gazu, skroplenie pary i węglowodorów w gazie, nieszczelność gazociągów i urządzeń, uchodzenie ze zbiorników, ulatnianie się przy robotach i wypadkach nieprzewidzianych, oraz przez różnicę wywołaną zmianą temperatury, t. z w. strata rzeczywista;

b)    przez mylne i niedokładne odczyty mierników, przez wadliwe działanie tychże, wreszcie :

c)    przez niedokładne obliczenie zużycia gazu w oświetleniu ulicznem (b i c straty pozorne).

C. Budowa gazociągów.

Gaz rozprowadza się rurami pod normalnem lub zwiększonem ciśnieniem.

Normalne ciśnienie wynosi od 50 do 150 mm słupą wody (sł. w.). Wyższe ciśnienie uzyskuje się przy pomocy sprężarek w normalnych rurociągach od 1350 do 1400 mm sł. w. (t. zw. gaz sprężony¹), a w dalekotłoczniach do 20 atm. (gazy ziemne i wyżej).

1. Obliczenie normalnego gazociągu.²)

Gazociągi oblicza się podobnie jak przewody płynów. Strata ciśnienia gazu przyjmuje się -f- lub — 0,7 na każdy metr wzniosu względnie spadku przewodu. Różnice te powstają wskutek różnicy ciężaru właściwego gazu w stosunku do powietrza.

Stratę ciśnienia w przewodach oblicza się na podstawie wzoru Pole’go :

gdzie h oznacza stratę ciśnienia, X stały spółczynnik oporu tarcia, l długość przewodu, d średnicę przewodu, y gęstość gazu, w chyżość gazu, g przyspieszenie ziemskie = 9,81 m/s~~²*

X — 8 . 0,003 = 0,024 (Pole) y = 1,293

(2)

Ilość przepływu gazu oblicza się wzorem Pole-d’Aubuisson :

ds . h

(3)

l) Gaz sprężony przy systemie Selasa ma 2SÓ mm sł. w. a) Obliczenie gazociągów wysokoprężnych na str. 1760.

³) Nowszy wzór podaje prof. Biegeleisen w dziele „Zajady obliczenia gazociągów“. Monachjum 1918. Wyd. Oldenbourga.

= 76830

(6)

Inb inż. Paul Brinkhaus „Das städtische Gasrohrnetz“, Monachjum-Berlin, 1915 :

/< = i. (79200 .-J)

(7)

gdzie przyjmuje się:

—L- = 0,711 1,978

(4)

zaś 6 jest ciężarem właściwym gazu świetlnego, wynoszącym od 0,350 do 0,500; średnio przyjmuje się 0,4,

lub wzorem Monnier’a:

tf=VJ/₂ = 0,707

Do praktycznego obliczenia ilości przepływu gazu należy we wzór (3.) wstawić: d w cm, l w metrach, Q w m³/g (przy 0° C i 706 mm), s = 0,4 (powietrze 1) oraz K— 0,707, to otrzymuje się trzy tablice, z których pierwsza poniżej:

(5)

Wydajność przewodu

na godzinę w m³ przy stracie ciśnienia h — 5 mm i s = 0,4.¹)

Długość gazociągu w mb.

średnia rury (przewodu) mm

150 200    250 I 300    360    400    500

600

800 1000

25

28

50

20

75

16

100

14

125

13

150

12

175

11

200

10

225

250

275

300

350

400

450

500

600

700

800

900

1000

1250

1500

1750

2000

‘3

2250

2500

2750

3000

159 278 439 902 1575 113 197 311 638 1116 92 161 254 521 909 80 139 220 451 788 71 125 196 403 704 65 114 179 368 643 61 107 168 346 590 56 98 155 319 557 53 93 146 301 525 50 88 139 285 498 48 84 132 272 475 46 80 127 260 455 43 74 117 241 421 40 70 110 225 394 38 66 104 213 371 36 62 98 202 352 33 57 90 184 322 30 53 83 170 298 28 49 78 159 278 27 46 73 150 263 25 44 69 143 249 23 39 62 128 223 21 36 57 116 203 19 33 53 108 188 18 31 49 101 176 17 29 46 95 166 16 28 44 90 158 15 27 42 86 150 15 25 40 82 144

2485

1757

1435

1242

1111

1014

953

879

828

786

749

№ Oi И ^ ■<!

586

556

507

470

439

414

393

351

321

297

278

262

248

237

227

5101 8911 14056 28855 3607 6301    9939 20404

2945 5145    8115 16659

CO CO 05 O GO O

50408

35644

29103

25204

22543

20579

19330

17822

16803

15940

15198

14551

13472

12602

11881

11272

10289

9526

8911

8401

7970

7129

6508

6025

5636

5313

5014

4806

4602

O ile we wzór (3) wstawi sie l — 1000 m, to stratę ciśnienia znajdzie się wedle podanych graficznych trzech tablic Monuier’a. II. Fig. 251.

Wpływ na ilość przepływu maja pozatem ilości odgałęzień, oraz różnice wysokości (spady gazociągów), co oblicza się z pomocą wzorów i tablic podanych w „Kalender für Gas und Wasserfach“ z r. 1929, str. 400.

Ł) Wydajność przewodów przy większych stratach ciśnienia oblicza się na podstawie tablic, które podaje „Kalender für das Gas- und Wasserlach“. München 1929. Wyd. Oldenbourg, str. 396 i 397.

Bryła, Podręcznik inżynierski. VU.

из

289

PftZŁ

ЮОООт

5000

6000 g

m³

öl

Щт

WmW

!/////

2. Projektowanie siecigazo-ciągó w.

Gazociągiem trzeba objąć wszystkie części miasta, w których liczyć można g na odpowiedni zbyt gazu. Magi-gg.Sl stralę (główny gazociąg) należy '50 ? prowadzić do środka największeg 2 potrzebowania. Średnicę przewodów po-I winno się zastosowywać do możliwości J0 m zwiększenia oddania w dwójnasób. го ® Normalne gazociągi układa sie ,5 'g z rur: 100, 150, 200* 250, 300, 350* 400, 500, 600, 700, 800, 900, 1000 ³ ° i 1200$ mm.

90

80

o za-

4000

Ю05

. Ю9

006

m³

0- 1000m³

100 200 300 400 500

600 700 вОО 900 m³

П/ I.—I/    I --1

=?

4.

₁ j5 Pośrednich średnic używać nie na-1/1 leży. Jedynie w wyjątkowych wypadkach, gdy na zwiększenie oddania liczyć nie można, wolno zastosować przekrój 80 mm. Mniejszych średnic wolno używać tylko do dopływów domowych i latarń.

g0    Unikać należy odgałęzień ślepych,

so Każde miejsce poważniejszego zapo-⁷⁰ |i trzebowania powinno mieć połączenie ⁶⁰ § z magistralą z dwóch stron.

sa

5Q

3. Materj ały.

Gazociągi układa się z rur żeli-g wnych lub stalowych (żelaznych) kie-²⁰ >(0 lichowych, lub też z rur stalowych ^ I gładkich (bez kielichów). Dla rur kie-I lichowych obowiązują normy polskie

__! ^ (z kielichem płytkim lub głębokim),

60c£Śj ) wydane przez Polski Komitet Norma-^ lizacyjny,¹) por. dział „Wodociągi“, str. od 1696 do 1711.

Są również w użyciu rury normalne niemieckie i t. zw. V. Zjazdu.

Do gazu wolno używać rur żeliwnych tylko lanych stojąco lub wirowo g0 (system De Lavaud). Rury stalowe²) во (bez szwu, t. zw. manesmannowskie ⁷⁰ g? lub spawane) używane są do przewo-⁶⁰ I dów gazowych tylko jutowane i asfal-⁵⁰ 5 towane z zewnątrz i wewnątrz. Rury ⁴⁰1 te jako posiadające duże długości (do 30 "    16 m) są bardzo praktyczne. Rur sta-

₂₀ ® lowych gwintowanych w ziemi zasa-15 'I dniczo się nie układa, tylko mniej I ważne odgałęzienia i dopływy do latarń

⁴⁰ & 30 *

200 300 400 500 600 700 800 900 m³

0-100m}

10 20 30 40 50 60 70 80 90 m³

1|0

Ï7b

10.$

5G

Ю 20 30 40 50 60 70 80

Fig. £jl.

Średnica rur według Monnier’a.

l) Używanie do gazu rur żeliwnych wo-M dociągowych z kielichem płytkim jest niepraktyczne z powodu kształtu kielicha, który jest za płytki i obrączki na końcach rur, która utrudnia rozbieranie gazociągu.

s) Tablice PN. rur stalowych dotąd nie wydano, kielichy odpowiadają kielichom rur żeliwnych.

ulicznych wolno wykonywać z rur gwintowanych, lecz muszą one być bardzo starannie izolowane (jutą i asfaltowane).

wane

Rury kielichowe uszczelnia sie sznurem smołowanym i zalewa ołowiem lub uszczelnia wełną ołowianą dobrze ubitą.³) Rury stalowe gładkie i kielichowe można łączyć również przez spawanie na styk. Gazociągi spadają zupełną pewność szczelności. Ostatnio używa się przy gazociągach stalowych kielichowych okryw obejmujących głowy (kielichy), spawanych z rurą (fig. 252).

Do odgałęzień używa się kształtek również unormowanych przez P. K. N. żeliwnych lub stalowych jutowanych i asfaltowanych (por. dział „Wodo-ciągi“).

4. Układanie gazociągów.

Gazociągi należy układać tak głęboko, aby nie dopuścić do zamarzania tychże (woda skondensowana itp.), a wiec nakrycie rur winno wynosić

fl

ïkabel

даг

kanał

woda

kabel

I»- 2m

~L

i 1-2 т i

érfr^

Fig. 252.

Fig. 263.

zbiornik

Fig. 254.

Fig. 256.

Fig. 255.

na

0,80—1,60 m. W gruncie stałym (rodzimym) układać je można wprost ziemi, podbijając dobrze ziemią, tak, aby leżały na całej swej długości.

W gruncie nasypowym, skale i gruncie niestałym należy rury obsypywać ziemią obcą dowiezioną. W tych wypadkach lepiej używać rur stalowych.

Przy przejściach gazociągów przez kanały, mury itp. używa się rury ochronnej (płaszczowej); to samo odnosi się do przejść przez mosty, przepusty itp., gdzie prócz tego rury muszą być odpowiednio izolowane przed zamarznięciem. Należy unikać bliskości wodociągów, przewodów elektrycznych, telefonicznych itp. W pobliżu drzew prowadzi się przewody głębiej jak zwykle, starać się jednak trzeba, aby linja drzew była odpowiednio chroniona. Rozmieszczenie przewodów w ulicy przedstawia fig. 253.

Gazociągi układa się ze spadkiem od 4 do 8 mm na 1 mb. (fig. 254), możliwie równolegle ze spadkiem ulic; mniejsze spadki niż 2 mm są niepożądane. W załamaniach tych włącza się zbiorniki (garnki, syfony), połączone rurą żelazna z powierzchnia ulicy, przez która wypompowuje sie zebrany kondensat (fig. 255 i 256).

Celem umożliwienia zamknięcia części gazociągu wstawia się w sieć gazową zasuwy. Nad zasuwami i zbiornikami umieszcza się na kry wy. Większe zbiorniki i zasuwy umieszcza się w studzienkach murowanych. Miejsca zasuw i zbiorników znaczy się na murach domów lub na osobnych słupach.

Gazociągi należy układać tak, aby był do nich łatwy dostęp, a więc najlepiej pod chodnikami fig. (257), o ile na to pozwoli szerokość tychże i średnica

о/

ans/ca

ЪЯёЩр-

Rynek

________ __________Q_ #роа2

-wodociąg

ul. I Sławkowska

ri⁻ .

у/У/у/У/л

-5«z

ii| i

---wodociąg

lampa

Fig. 257.

gazociągu. Gazociąg powinien być oddalony zawsze od muru (fundamentów) domów o 1,5 m conajmniej. W bardzo szerokich ulicach pożądane jest układanie gazociągów po obu stronach ulicy.

5. Rozgałęzienia.

Rozgałęzienia i dopływy do domów trzeba o ile możnośc-przewidzieć przy układaniu gazociągów przez wstawianie odpowiednich kształtek.

T?

dopfyw jazi

H gazomierz kurek główny

Fig. 258.

Fig. 259.

W razie konieczności wstawienia kształtki w gazociągu będącym w ruchu należy wyciąć kawałek przewodu. Przecięcia przewodów dokonywać można tylko zamknąwszy dopływ gazu, co uskutecznia się przez wywiercenie w rurze otworów w odpowiednich odstępach, przez które wstawia się gumowe pęcherze (balony), zamykające po nadęciu dopływ gazu.

Odgałęzienie przewodu można uzyskać również przez nawiercenie rury i wstawienie nawiertarki z kielichem lub z gwintem (fig. 258).

6. Dopływy do domów wykonuje się jak każde odgałęzienie. Przy przejściu przez mur należy uważać, aby przewód przechodził luźno, o ile możności w rurze płaszczowej również luźnej (fig. 259).

7.    Próby szczelności.

Po ukończeniu gazociągu lub jego części musi nastąpić próba szczelności. Przewody napompowuje się powietrzem do ciśnienia¹^—1 atm. i zapomocą manometru bada się szczelność przy zamkniętych końcach przewodu. Dopiero wypróbowane części gazociągu wolno zasypywać ziemią.

8.    Rewizja i utrzymanie sieci gazociągów.

tem

a) Każda sieć gazowa musi być stale kontrolowana. W celu kontroli należy przeprowadzać t. zw. rewizję sieci rur. Postępuje się przy w ten sposób, że nad gazociągiem wbija się w ziemię rurki żelazne ³/₈" do 1” tak, aby sięgały około 50—75 cm w głąb. Jeżeli gaz wydobywa się z przewodu, to dowodzi nieszczelność rur w pobliżu. Niewielkie nieszczelności bada się chlorkiem palladowym.

Do wykrywania nieszczelności używa się także specjalnych aparatów, np. Cajo, Expreß, Rapid. (Gaz i Woda 1927, str. 86).

Nieszczelności gazociągów pod żadnym pozorem nie wolno próbować zapomocą ognia. Nieszczelny gazociąg po odkopaniu smaruje się mydlinami. W miejscach, gdzie gaz uchodzi, tworzą się bańki.

roz-

Wszelkie roboty uliczne przy gazociągach muszą być odpowiednio zabezpieczone, a więc wykopy głębsze, szczególniej w słabym gruncie, pierane i chronione deskami, a dostęp do nich zabezpieczony barjerkami, w nocy oświetlony latarkami czerwonemi.

Zamarznięte gazociągi odmraża się przez wlanie do środka spirytusu.

Gazociągi zanieczyszczone naftaliną, do czego w zasadzie dopuścić nie wolno, oczyszcza się przez wlewanie do przewodów płynnego key loi u, albo szczotkami drucianemi.

9.    Gaz sprężony.

Z rozwojem zużycia gazu oraz rozbudowy miast często zachodzi potrzeba dostarczenia większych ilości gazu, niż to uwzględniono przy projektowaniu gazociągu. Ażeby uniknąć budowy nowego gazociągu, o ile gazociąg jest dobrze zachowany i szczelny, wystarczy powiększyć ciśnienie gazu w całym

Щ-\

Jf]li|

Fig.261.

Fig. 260.

systemie rur zapomocą sprężarek umieszczonych w gazowni lub na oddzielnych stacjach. Najpraktyczniejszem okazało się ciśnienie 300 mm sł. wody. W tym wypadku trzeba zredukować ciśnienie przed miejscami spotrzebo-wania, na ciśnienie normalne, tj. na 40—50 mm sł. wody. Uskutecznia się to zapomocą małych miarkowników (regulatorów) domowych, których zadaniem oprócz wspomnianej redukcji ciśnienia, jest także zamknięcie dopływu gazu, o ile ciśnienie spadnie poniżej pewnej normy, lub dopływ gazu zupełnie zostanie przerwany (fig. 260).

O ile gazociąg nie wytrzymuje na całej swej długości zwiększonego ciśnienia, lub ciśnienia 300 mm sł. wody jest za małe, to siec rur buduje

się w ten sposób, że główny gazociąg stanowi pierścień (gazociąg obiegowy), otaczający daną miejscowość. W pierścieniu tym płynie gaz pod zwiększonem ciśnieniem (600—1400 mm sł. wody), a z nim połączona jest sieć rur zapomocą przewodów, zaopatrzonych w miarkowniki okręgowe, zesto-pniowujące wyższe ciśnienie na 300 mm względnie niższe, normalne. — Miarkowniki te (fig. 261) ustawiane są w osobnych stacjach nadziemnych i podziemnych (fig. 262).

Do sprężania gazu służą sprężarki, których potrzeba conajmniej dwie, aby zabezpieczyć ciągłość i jednostajność ciśnienia w dostawie gazu.

Nowe gazociągi na gaz sprężony wykonywuje się wyłącznie z rur stalowych ciągnionych i spawanych na złączach (głowach).

10. Gazociągi wysokoprężne i dalekotłocznie.

Do zaopatrywania w gaz większych okręgów powstają w ostatnich czasach t. zw. centrale gazowe (gazownie okręgowe), z których gaz prowadzi się w gazociągach wysokoprężnych. Prowadzenie gazu w takich gazociągach nie wykazuje obecnie żadnych trudności (Gazociągi Państwowe w Małopolsce dla gazu ziemnego mają długość przeszło 250 km).

Za gazociąg wysokoprężny uważa się taki gazociąg, w którym gaz posiada ciśnienie ponad 1400 mm słupa wody.

Gaz spręża się szeregiem sprężarek (sprężanie wielokrotne) do pożądanego ciśnienia (nawet do 10 000 mm sł. w.) zależnie od celu gazociągu, jego długości, a następnie zestopniowuje się ciśnienie dowolnie miarkownikami okręgowymi jak wyżej.

ill

К +1:

Гг (śj.................................

i!

:!

il

.Г

i*

Fig. 262.

ta

i;

Obliczenie.¹)

Z praktyki okazało się, że wzór Polego (1), str. 1754, daje przy obliczaniu dalekociągów wysokoprężnych za duże przekroje przewodu, gdyż opór tarcia (X) zmniejsza się przy zwiększeniu chyżości gazu.

Wedle Brinkhausa oblicza się:

d= 3,444

(8)

gdzie

h +1,8823.1

(9)

(10)

') Najnowsze obliczenie gazociągów wysokoprężnych: Pipl. Ing. H. Müller „Gae-und Wasserfaoh“, 1929, str. 286 i 468,

Wartości C podaje tablica:

Średnica rury

100

150

200

250

300

141,930    223,880

14,362

39,557

81,246

Każdy gazociąg dalekobieżny oblicza się również z punktu widzenia gospodarczego, a więc bierze się pod uwagę wielokrotne sprężanie, które jest odwrotnie proporcjonalne do przekroju rur, oraz koszta eksploatacji, które znów zwiększają się przy częstszem sprężaniu.

Przy wielokrotnem sprężaniu ilość przepływu według Bayerleina :

CP² - ck

1,875    0,412

■ (100 df

(И)

gdzie oznacza:

Cp i ck = ciśnienie gazu na początku i końcu gazociągu w atm, d = średnica rur w mm, l — długość gazociągu w km, Q = ilość przetłoczonego gazu w m³jg, przy 15° C i 760 mm.

Koszta sprężania oblicza Bayerlein¹) empirycznie :

/    /0,259

Z — 51,39 . s . Z .n. çipj—

gdzie : Z = roczne koszta sprężania, Zl — cena prądu zużytego do sprężania w KW/ff, s = stopień sprawności = 1,36, n — wielokrotność sprężania, p = ciśnienie sprężania w atm.

Dalsze koszta eksploatacji stanowią : oprocentowanie kapitału zakładowego, amortyzacja tegoż i utrzymanie gazociągu.

Budowa zasadniczo nie różni się od budowy gazociągów normalnych, należy jednak uwzględnić to, że przy wysokiem ciśnieniu szczelność musi być większa, a co za tem idzie większa wytrzymałość materjałów oraz uszczelnień. Gazociągi wysokoprężne buduje się zawsze z rur stalowych, spawanych czołowo, rzadziej skręcanych na złączki. W celu uniknięcia w gazociągu naprężeń powstających przy zmianach temperatury wstawia się w tenże w odpowiednich odległościach t. zw. złączki wyrównawcze. Żeliwnych rur używa się tylko do 3 atm. i to wyłącznie poza obrębem okręgów górniczych.

W miejscach niebezpiecznych styki i połączenia ochrania się rurami płaszczowemi. Izolacja musi być bardzo dokładna szczególniej w terenach bagnistych.

Gazociągi wysokoprężne układa się w odległości conajmniej 5 m od budynków w osiedlach, od budynków sporadycznych i oddalonych o 15 ж.

Nakrycie gazociągu winno wynosić conajmniej 1 m. Wszelkie ważniejsze odgałęzienia powinny być fundamentowane, zasuwy, zawory i miarkowniki ustawia się w osobnych budynkach ogniotrwałych.

Każdy gazociąg wysokoprężny musi być często badany pod względem ciśnienia oraz szczelności.

Próba ciśnienia powinna być wykonana o 1 atm. wyżej niż przewidziane ciśnienie robocze, najmniej jednak na 2 atm.

— 1 zł.

(12)

LITERATURA.

Doliński: „Gaz świetlny.“ Kraków 1928.

Dziurzyński: „Stan gazownictwa w Polsce.“ Warszawa 1927.

Konopka: „Gazownictwo Polskie w świetle liczb i wykresów.“ Wyd. I. i II. War-1927, 1929.

szawa

l) Gas- und Wasserfach, rocznik 1928, str. 904.

Roczniki: „Przegląd Gazowniczy i Wodociągowy“ i „Gaz i Woda“. 1920—1929. Świerczewski: „O potrzebie rozwoju gazownictwa w naszych miastach i miasteczkach.““ Warszawa 1918.

Roczniki: „Journal des Usines à Gaz.“ Paris. 1913—-1929.

Roczniki: „Gas and Water.“ Londyn. 1906—1929.

„The Gas Engineers Compendium.“ London 1928.

Biegeleisen: „Grundlagen zur Berechnung der Gasrohrleitungen.“ München 1918. Brinkhaus: „Las Städt. Gasrohrnetz.“ München 1915.

Kuckuk: „Der Gasrohrleger und Gaseinrichter.“ München Ю25.

Kallenberg: „Der praktische Gas- und Wasser-Installateur.“ Stuttgart 1914.

Roczniki: „Gas- u. Wasserfach.“ 1913—1929.

Schaar und Thiem: „Kalender für das Gas- und Wasserfach.“ München und Berlinn 1929.

Elektryczność w gospodarce miejskiej

por. dział: „Elektrotechnika“ w części dziewiątej.

CZĘŚĆ ÓSMA

BUDOWNICTWO

TREŚĆ

Strona

Strona

Materjały budowlane. Napisali dr. inż. Jan Bogucki, profesor politechniki, Lwów, Józef Galer, Kraków, dr. inż. Maksymiljan Haber, profesor politechniki, Warszawa, inż. Władysław Jabłoński, Warszawa, dr. inż. Adam Kuryłło, profesor politechniki, Lwów, i Marjan Żerebecki, Lwów .... 1763 I. Kamienie naturalne . . . .1763

II. Kamienie sztuczne.....

Cegielnie.........

ITI. Materjały wiążące — zapra-

Biektóre dane dotyczące projektowania budynków . . . 1945 Budownictwo

przemysłowe. Napisał inż. Mieczysław Bronikowski, profesor politechniki, Warszawa............

1968

inż.

1763

1767

wy

1Y. Beton

1774

1777

1787

1787

1790

Y. Metale . .

Żelazo . .

Inne metale VI. Materjały pomocnicze . . . 1814

VII. Drzewo..........

Tartaki..........

VIII. Stałe sprężystości i wytrzymałości materj ałó w kon-strukcyjnych.......

1.    Metale.........

2.    Drzewo.........

3.    Kamień naturalny i sztuczny ..........

4.    Zaprawy........

1821

1837

1864

1864

1866

1868

1859

Ochrona budynków przed pożarami (ze specjalnem uwzględnieniem budynków przemysłowych). Napisał inż. Mieczysław

Bogowski, Warszawa......

Materjały budowlane......

Zabezpieczanie od ognia materja-

łów budowlanych.......

Konstrukcyjne części budynków . 1980

Zabezpieczenia specjalne.....

Wskazówki ogólne.......

Zabezpieczanie składów zawierających materjały łatwopalne lub

wybuchowe ..........

Zniżki za konstrukcję od składek ubezpieczeniowych stosowane przez towarzystwa ubezpieczeń . 1984 Katastrofy budowlane, Napisał dr. inż. Stefan Bryła, profesor politechniki, Lwów

1979

1979

1979

1981

1983

1983

1986

Budownictwo ogólne. Napisali f inż. bud. Marjan Dolnicki, Warszawa i inż. arch. Gustaw Trzciński,

Warszawa ............

ściany..............

Materjały zastępcze.......

Otwory i łuki..........

Sklepienia............

1864

1864

1885

1888

1894

Stropy drewniane i ceglane . . . 1902 1909

Dachy......

Schody .....

Polepy i posadzki Posadzki drewniane (podłogi) . . 1984 Boboty malarskie i tapicerskie . . 1936 Boboty stolarskie . . .

Boboty szklarskie . . .

Projektowanie budynku

1927

1933

1938

1943

1943

Przebudowy i odnowienia (remonty). Napisał f inż. bud. Marjan Dolnicki, Warszawa .... 1991 Boboty przygotowawcze i kierownictwo ....

Wykonanie robót Podstemplowania Podkopy ....

Przeróbki ścian i filarów .... 2000 Usuwanie i wymiana murów i podpór .....

Kominy ....

Bemont ścian .

Stropy i podłogi Bemont stropów i podłóg .... 2004

Dachy.............

Schody .............

Stolarszczyzna z okuciem i oszkleniem .............

. 1994

1996

1997

1998

2001

2003

2003

2003

2006

2006

2009

2010

2012

2016

2025

2029

2033

2042

2050

2066

Strona . 2068

2076

. 2080

. . 2103 . . 2118 . . 2143 . . 2144 . . 2146 . . 2150 . . 2155 . . 2167 . . 2170 . . 2175 . . 2182 . . 2188 . . 2193

Strona

Bekonstrukcje budowli betonowych, żelbetowych i żelaznych 2007

Drewniane konstrukcje inżynierskie. Napisał dr. inż. Jan Bogucki, profesor politechniki,

Lwów............

Słupy..............

Dźwigary złożone........

Połączenia...........

Zespoły niosące.........

Konstrukcje żelazne nitowane. Napisał dr. inż. Jan Bogucki, profesor politechniki, Lwów .... 2029 Połączenia żelazne Słupy żeliwne (lane)

Słupy z żelaza walcowanego . . . 2035

Dźwigary żelazne . .......

Dachy żelazne........ .

Schody żelazne.........

Konstrukcje żelazne spawane. Napisali dr. inż. Stefan Bryła, profesor politechniki, Lwów, inż. Zygmunt Dobrowolski, Warszawa, dr. Alfred Sznerr, Warszawa . . 2068

Spawanie acetylenem.

Spawanie elektryczne Technika spawania .

Cięcie żelaza zapomocą tlenu . . 2081 Żelazne konstrukcje spawane . . 2088 Konstrukcje żelbetowe. Napisali dr. inż. Stefan Bryla, profesor politechniki, Lwów, dr. inż. Adam Kuryłło, profesor politechniki, Lwów, i inż. Wacław Paszkowski, profesor politechniki, Warszawa . 2103 Ważniejsze szczegóły konstrukcji

żelbetowej......

Stropy........

Ściany........

Mury oporowe ....

Budowle wspornikowe .

Schody ........

Dachy ........

Fundamenty na palach Budynki szkieletowe Budynki fabryczne . .

Zbiorniki .......

Silosy.........

Kominy i maszty . . .

Wykonanie budowli żelbetowych 2200

Materjały budowlane.

¹

) Dział: „Zbiorniki“ z powodów od redakcji niezależnych umieszczony będzie w ze

²

szytach dalszych.

³

) Kury żeliwne w ostatnich czasach_łączą również bez kielichów, na styk, spawając je bronzem.

I. Kamienie natHralne.

(Patrz str. 16—22, Tom I.)

II. Kamienie sztuczne.

Napisał

inż. Władysław Jabłoński (Warszawa). a) Kamienie sztuczne niewypalane.

Do grupy tej należą wyroby z gliny niepalonej, oraz kamienie, składające się z okruchów różnych skał, łączonych spoiwem, jak : wapno, cement, gips itp.

Surówka, czyli cegła niewypalona, wyrabia się z gliny zarobionej z wodą i suszonej na powietrzu; często do gliny dodaje się prócz piasku sieczkę, wrzos, perz, konopie, a nawet plewy. Wymiary surówki są zazwyczaj 38 X 19 X O¹/2 cm (16 X 8 X d cali poi.), wówczas grubość murów budynków mieszkalnych = 17г cegły (1 łokieć), zaś budynków gospodarczych 1 cegły = % łokcia. Cegła ziemista robi się z gliny niezbyt chudej, ubijanej w formach drewnianych. Wymiar cegieł 34X^6 X 16,5 cm. Forma składa się z trzech bali rozbieranych.

Cegła wapienno-piaskowa wyrabia się ręcznie i maszynowo. Ręczna składa się z mieszaniny 6 części (na objętość) piasku i 1 części wapna. Przy wyrobie fabrycznym ilość piasku może być zwiększona o 50%. Formowanie ręczne odbywa się w formach żelaznych, rzadziej drewnianych, poczem cegłę suszy się na powietrzu 14 —28 dni. Cegła dobrze wyrobiona winna mieć kształt prawidłowy, powierzchnie gładkie, dźwięk czysty, metaliczny. Wymiary cegły zwykłej. Przy wyrobie fabrycznym cegła poddaje się suszeniu w specjalnych kotłach pod ciśnieniem 8 atmosfer. Cegły w ten sposób wyrobione mogą, co do dobroci, konkurować z dobrą cegłą z gliny palonej.

Cegła piaskowo-cementowa wyrabia się z cementu (1 część), z piasku (6 części) i żwiru (7—8 części). Zazwyczaj robi się cegły drążone. Tłoczy się je w formach, poczem suszy się powoli w miejscu wilgotnem i zacienionem. W ten sam sposób wyrabia się w specjalnych formach dachówkę piaskowo-cementowa (1 część cementu i 2—3 części piasku). Podobnie wyrabia się rury drenowe zwykłych wymiarów, płytki cementowe, płyty chodnikowe itp. Do dachówek potrzeba 1 część cementu i 4—6 części piasku, do rur i cembrowin studziennych (kręgów) 1 część cementu i 4—6 części piasku, lub 1 część cementu, 2 części piasku i 4 części żwiru. Do płyt chodnikowych (50 X 50 cm) 1 część cementu i 4 części piasku, lub 1 część cementu i 3 części piasku, a na górną warstwę 1 część cementu i 1 część piasku.

i z ce-

Płyty posadzkowe deseniowe składają się z dolnej części : mentu i piasku i powłoki górnej z cementu i barwników, ułożonych w deseń.

Grubość płytek około 2,5 cm ; do płyt posadzkowych bierze się 1 część cementu i 2—5 części piasku; na górną warstwę 1 część cementu, 1 część piasku i barwniki. Płyty mozaikowe lub terrazzo są to płyty betonowe,

2,5 cm grubości, na które w stanie wilgotnym nakłada się warstwę 2 cm grubego betonu, złożonego z kawałków granitu, porfiru, marmuru itp. Po stwardnieniu szlifuje się i poleruje. W podobny sposób na miejscu budowy wyrabia się posadzki.

i kru-

Pustaki albo bloki są to kamienie sztuczne, różnej wielkości i formy, składające się z mieszaniny piasku i cementu, lub cementu, piasku szywa. Kamienie te mają puste kanały dla wytworzenia izolacji powietrznej, zmniejszenia wagi i oszczędzenia materjału. Wyrabia się je w różnych typach, składając ścianę z kilku pustaków powiązanych ze sobą. Robią je w specjalnych formach żelaznych, z mieszaniny o wilgotności ziemi świeżo

,---308---

-308-

ł\

/УA • ~~У 7\

/ /'/

ZÀ

Ж-

Fig. 1.

Fig. 2.

wykopanej. U nas w kraju wyrabiają zazwyczaj pustaki (fig. 1) wymiarów 51 X 4d X 20 cm. Waga bloku po wyschnięciu około 61 kg-, dla budynków niemieszkalnych używa się bloków (fig. 2) cieńszych o wymiarach 51 X 30% X 20 cm, oraz bloków 51 X23X20 cm (fig. 3). Również robi się połówki, ćwiartki, narożniki, bloki fasonowe

______308    ------» itp. Spajanie bloków w murze dokonywa się

' zapomocą zaprawy cementowo-wapienuej. Do wyrobu używa się 1 część cementu, 5 — 6 części piasku i 7—8 części żwiru.

Fig. 3.

Dyle i deski gipsowe wyrabia się z masy gipsowej mielonej, zarobionej wodą klejową, z domieszką ciał włóknistych, np. włosienia, piór, włókien drzewnych itp. Są różnych wymiarów, o grubości od 7 */2—2 cm, przy 2—1,25 m długości i 50 — 30 cm szerokości. Używa się ich do ścianek lekkich przedziałowych, do wykładania sufitów i ścian. W podobny sposób robią się cegły gipsolitowe, o wymiarach cegieł normalnych, lekkie, dzięki czemu można używać ich do stawiania ścianek przedziałowych (przepierzeń) na stropach drewnianych.

Sztuczny marmur jest to gips rozrobiony w wodzie klejowej, zarobionej z boraksem, ałunem i szkłem wodnem, oraz barwnikami. Po stężeniu masa ta daje się polerować i naśladuje prawdziwy marmur.

Eternit jest to materjał do krycia dachów: wyrabia się z mieszaniny cementu i azbestu, silnie w specjalnej formie sprasowanej w płytkach 30 X 30cm lub 40Х40сш, ⁰ grubości 3-4». Dachy eternitowe są bardzo lekkie, 1 m² waży od 8—12 kg (zależnie od sposobu krycia).

Ksylolit używa się do posadzek; jest to mieszanina soli magnezjowych z trocinami drzewnemi z dodaniem barwników. Wylewa się na pokład betonowy lub na ślepą podłogę. Posadzka z ksylolitu jest jednostajna i posiada własności zbliżone do posadzki drewnianej ; jest cieplejsza i elastyczniejsza od kamiennej, jednak zużywa się (ściera i wybija) znacznie prędzej od kamiennej.

Linoleum pojawia się w handlu w postaci arkuszy. Przygotowuje się z masy korkowej, miałko rozdrobionej i zaprawionej pokostem oraz barwnikami. Po zastygnięciu i sprasowaniu tworzy materjał do krycia podłóg; mało ulega ścieraniu, jest miękki, elastyczny, przyjemny, przykleja się do podłogi drewnianej lub kamiennej zapomoca specjalnych kitów.

Cegły i płyty korkowe używane są do stawiania lekkich ścianek działowych oraz dla izolacji od zimna i głosu. Jest to masa ze spojonego z sobą sproszkowanego korku. Wyrabia się w postaci płyt lub cegieł, różnej wielkości.

b) Kamienie sztuczne wypalane.

Najodpowiedniejszym materjałem do wypalania kamieni sztucznych jest glina. Dział przemysłu, zajmujący się wyrobem z gliny palonej, zwie się ceramicznym albo ceglarskim. Wyroby ceramiczne dzielą się na: 1. ce-glarskie, 2. garncarskie, terrakotowe, fajansowe i majolikowe. Glina ceglarska zawiera średnią ilość piasku; zbyt tłusta jest nieodpowiednia, gdyż przy wysychaniu paczy się; chuda zaś jest krucha. Najlepsze gliny ceglarskie są trzeciorzędowe. Zazwyczaj gliny zawierają piasek, tlenek żelaza, lub wodan tlenku żelaza, węglan wapna, gips, magnez, sód, potas, bitum itp. Nadmiar przymieszek usuwa się przez przerabianie gliny. Dla przekonania się, czy dana glina jest zdatna do wyrobu cegły, robi się cegły próbne, które poddaje się wysuszeniu i wypaleniu.

Przygotowanie gliny. Po usunięciu warstwy roślinnej poddaje się dobytą glinę przewietrzaniu. W tym celu układa się ją w kopce i zostawia na okres zimowy na działanie deszczu i mrozu, przez co ulega ona spulchnieniu, a części organiczne — gniciu. Czynność tę można zastąpić, w małych ilościach, udeptywaniem. Dalsze przerabianie odbywa się w mieszarkach, gdzie, w razie potrzeby, dodaje się piasku (tłuste gliny) lub następuje pławienie albo szlamowanie, polegające na przemywaniu wodą (chude gliny) i odczyszczaniu nadmiaru piasku.

Przy wyrobie fabrycznym gliny wprost z gruntu poddaje się ją mechanicznemu przerabianiu zapomoca specjalnych maszyn, przyczem dołowanie trwa bardzo krótko. Samo zresztą przerabianie gliny zależy od stopnia wilgotności gliny w ziemi i zasadniczo dzieli się na: mokry wyrób i suchy wyrób. W pierwszym przypadku do gliny po wykopaniu dodaje się wody i przerabia się ją w formie mokrej, drugi, stosowany w Ameryce, polega na wysuszaniu gliny, dobytej z gruntu, mieleniu i prasowaniu. U nas stosuje się pierwszy sposób ; cegły ręcznie wyrabiane formuje się w odpowiednich skrzynkach (z dnem lub bez dna) i suszy na placach (boiskach). Cegły wyrabiane fabrycznie, t. zw. maszynówki, wychodzą z maszyny w postaci taśmy o wymiarach cegły i przecinają się na poszczególne jednostki. Wymiar surówki (cegły surowej) winien być nieco większy od wypalonej ; powiększenie to winno być zastosowane ściśle do spółczynnika rozszerzalności danej gliny. — Surówka suszy się przez dni kilka na placach do suszenia, poczem w specjalnych szopach (suszarniach). Wypalanie cegły odbywa się w piecach o różnej konstrukcji, najczęściej w piecach pierścieniowych (Hoffmanna). Okres wypalania dzieli się na parowanie, właściwe wypalanie, stygnięcie. Pierwszy polega na wydzielaniu się wody, drugi na stopieniu się glinki, trzeci na powolnem stygnięciu. Temperatura wypalania waha się w zależności od składu gliny od 1000—1200° C. W piecach pierścieniowych znajduje się od 12 — 18 i więcej przedziałów; palenie trwa bez przerwy, przyczem co dzień załadowuje się surówką jeden przedział i wyładowuje cegłę wypaloną. W przedziale mieści się około 15 tysięcy cegieł; przeciętnie na 1000 cegieł zużywa się od 150—200 kg węgla.

Cegła z pieca wychodzi trojaka: 1. niedopałka, 2. wiśniówka, 3. zen-drówka; piewsza jest wypalona niedostatecznie, druga należycie, trzecia —

114*

przepalona. Cegła zwykła winna mieć kształty możliwie prawidłowe, krawędzie równe, ostre, powierzchnie niewichrowate, szorstkie, wymiary właściwe. Waga 1 m³ słabo wypalonej cegły wynosi średnio 1650 Jcg/m³, cegły wiśniowej — 1850, klinkru 2000. Wytrzymałość na ściskanie około 200 kg/cm²

I. gatunek, 160 kgjcm², II. gatunek, 120 kg\cm², III. gatunek. Wogóle jako najmniejszą wytrzymałość suchej cegły zwyczajnej należy przyjąć 80 kg na 1 cm², cegły licowej 130 kg, klinkru 230 kg. Dobra cegła nie może zawierać gruzołków marglu, ani innych kamyków : odłam ścisły, jednostajny, nie muszlowaty; chłonność nie przewyższa 16%; dźwięk czysty, metaliczny (co oznacza dobre wypalenie); w dotknięciu nie brudzi rąk.

nie

Cegły są: zwyczajna, wymiarów 27 X 16 X 7 cm-, licówka, służąca do wykładania powierzchni zewnętrznej murów nie tynkowanych ; odnacza się powierzchnią gładką, równą, barwy jednolitej, odporna na wpływy atmosferyczne, krawędzie ostre, równe ; zazwyczaj używa się cegły specjał prasowanej, wymiarów większych od zwykłej (spoiny mniejsze); fasonów-k a. cegła o specjalnym kształcie i wymiarach. Używana do gzymsów, ornamentów, obramień itp. Pozatem używa się cegieł stropowych, к 1 i -niastych (do kominów i studzien) itp. Dziurawka ma kształt i wymiary zwykłej cegły, lecz w szerokości łub długości swej posiada kanały, zmniejszające wagę cegły, przy zachowaniu tej samej wytrzymałości.

Cegły dęte nie mają oddzielnych kanalików, ale są zupełnie puste, przy prawidłowym kształcie np. o wklęsłych powierzchniach łożyskowych, są wytrzymalsze od cegieł dziurawek; tr o ein ó w к a, powstała przez dodanie do gliny 7₃ ciał palnych (trocin, miału węglowego itp.), przez co staje się lżejsza od zwykłej cegły; używana do przepierzeń; są one złymi przewodnikami ciepła i dźwięku. Waga 1 m³ od 1130 do 1380 kg. Klinkier jest cegłą zeszkloną, wyrabianą z gliny wapiennej (bardziej topliwej) ; nie wchłania wody, jest twardy, dźwięku czystego ; używany do robót wodnych. Ogniotrwałą cegłę wyrabia się z gliny ogniotrwałej, z domieszką szamoty albo piecki, tj. proszku z rozkruszonej i wypalonej cegły ogniotrwałej.

Dachówki bywają dwojakiego rodzaju: ciągnione i tłoczone. Pierwsze są zupełnie gładkie lub tylko lekko profilowane, bez zamknięć główkowych, drugie zaś odznaczają się głębokiemi żłobkami i zazwyczaj podwójnem zamknięciem główkowem oraz bocznem. Najprostszą postać ma płaska karpiówka, wymagajaca podwójnego krycia (fig. 4, 5).

'2

O-

STU

•V

Fig. б.

Dachówka marsylska.

Fig. 4.

а — karpiówka, b i с — żłobkowa.

Dreny — rurki, 33 cm długie, o średnicy ф 4, 5, 8, 10, 13 i 16 cm.

Płytki posadzkowe —- płaskie, kwadratowe, różnie ornamentowane.

Cechami, charakteryzującemi dobrą jakość wyrobów, są : przedewszystkiem czysty dźwięk, piękna barwa, jednostajny gładki czerep, nieobecność marglu, zdradzającego się przez odpryski, oraz soli siarczanych, tworzących białe wykwity i powodujących łuszczenie się wyrobów.

Pustaki muszą być ponadto wolne od rys widocznych i utajonych, grubość ścian nie powinna przekraczać 15 mm.

Od dachówek wymaga się jeszcze gładkiej powierzchni, płaszczyzny prostej, nieuszkodzonych zakładek, dużej wytrzymałości na złamanie i małej nasiąkalności (najwyżej 12% po 24-godzinnem moczeniu).

Rurki drenowe powinny być proste i dobrze wypalone.

O dobrej jakości płytek posadzkowych stanowi twardość, uzyskana przez silne wypalenie.

Karpiówki, wymiar 85 X 15 cm lub 48X18cw przy grubości od 13 do 35mm] holenderki (esówki), wymiarów 32X22 cm i 42 X 28 cm i grubości 13—25 mm; rzjmska w kształcie trapezu.

Aby zabezpieczyć powierzchnię od zniszczenia pokrywa się dachówka glazurą. Chłonność dachówki nie powinna przekraczać 4%.

Rury drenowe czyli sączki mają zastosowanie do odwadniania gruntów. Dla odprowadzania ścieków używa się rur polewanych, zwanych kaminkowemi. Rury te zaopatruje się dla połączenia w kołnierze, zwane mufami. Rury te muszą być nieprzepuszczalne dla cieczy i gazów i w tym celu wyrabiane są z klinkru lub półklinkru i pokryte polewą.

Terrakota jest to ogólna nazwa wyrobów z gliny palonej. Do nich zalicza się: cegły modelowe, części kolumn, wsporniki, płyty ozdobne z wy-pukłemi ornamentami itp.

Płyty terrakotowe formuje się. z dwóch gatunków gliny, silnie prasowanej i palonej ; górna warstwa jest zazwyczaj cienka, barwna, pozwala na wytwarzanie powierzchni wzorzystych. Płytki te służą na posadzki; są trwałe, mocne, nieprzepuszczalne dla wilgoci. Kształt i wymiar bardzo rozliczny. Układa się je na warstwie betonu, a spaja zaprawą cementową.

Płyty fajansowe wyrabiane są z gliny białej lub powlekane taką gliną. Wzory barwne mogą być odbijane na powierzchni sposobem litograficznym, albo wykonane z innych barwnych glin. Powierzchnię płyt pokrywa się polewą przezroczystą, bezbarwną, poczem wypala się.

Płyty majolikowe są z gliny białej, pokrytej gęstą, cynowo-ołowianą polewą; na polewie maluje się wzory, poczem następuje wypalanie.

Kafle do pieców i trzonów kuchennych zawierają 14—15% węglanu wapienia; pokrywa się je polewą białą, ołowianą; dobre kafle winny mieć polewę nie popękaną.

III. Cegielnie.

Napisał prof. Józef Galer (Kraków).

Stosownie do toku fabrykacji, na całokształt urządzenia cegielni skła-dają się: 1. budynek maszynowy, 2. suszarnia i 3. piec.

Żadna może gałąź przemysłu nie ma takiej rozmaitości w konstrukcji poszczególnych budynków, służących dla tego samego celu i w ogólnej ich dyspozycji, co cegielnia.

Z tego chaosu wyłaniają się jednak dwa zasadnicze typy, a mianowicie : cegielnie sezonowe, czynne tylko w miesiącach letnich i posługujące się zwykłemi suszarniami naturalnemi, oraz cegielnie nowoczesne, które dzięki suszarniom sztucznym, niezależne są od czynników atmosferycznych i dlatego czynne są nieprzerwanie przez cały rok.

Cegielnie sezonowe, wobec tego, że są czynne tylko przez 5—6 miesięcy (przeciętnie 120 dni rob.) są w stosunku do produkcji kosztowniejsze i mniej rentowne. Ten typ utrzymuje się wszędzie tam, gdzie ogólna roczna produkcja nie przekracza 3 miljonów sztuk. Dla większych produkcyj racjonalniejszą jest już cegielnia nowoczesna, mieszcząca się zazwyczaj w jednym, zamkniętym budynku.

U obu tych typów spotykamy budowle, służące temu samemu przeznaczeniu, różnią się one między sobą tylko wykonaniem.

Dołownie mają na celu równomierne nawilżenie gliny. Istnieją dwa sposoby dołowania: albo glinę wstępnie rozdrobnioną wprowadza się do dołów, skrapia i pozostawia odleżeniu przez 5—6 dni, a potem przerabia na drodze mechanicznej, albo też klocki przerobionej gliny przechowuje s'ę przez 4—5 dni w murowanych piwnicach.

Dołownia pierwszej kategorji przedstawiona jest na fig. 6.

Obliczenie potrzebnej objętości dołów opiera się przedewszystkiem na długości okresu dołowania, który musi być dostosowany do charakteru gliny i wynosi średnio 4—6 dni, oraz na dziennem zapotrzebowaniu gliny. To ostatnie wynosi średnio 1,8 ms gliny na 1000 sztuk wyrobów cienkościennych (dachówek itp.).

przekrój podłużny

II II » 11 и «

Л-1Ь гит -i, . w -Ж- - jw - г - - vn■ -ł— st - ^1- .

'Ilf

PRZEKRÓJ POPRZECZNI

RZUT POZIOMY

S'

Vit

XT

[tm

xi

2250—

Fig. 6.

Pojemność dołów obliczyć można wzorem :

V =--- (t + 2) . 1,5 7),

gdzie t oznacza czas trwania dołowania, tj wysokość dziennej produkcji w tysiącach sztuk; do t dolicza się 2 dni na napełnianie i opróżnianie dołów.

Przy dymensjonowaniu dołów uwzględnia się jednak pewne empiryczne stałe wymiary, a mianowicie szerokość: 3 m i wysokość 2 — 2,5 m. Każdy metr bieżący dołu równa się tedy objętości 6—7,5 m³.

Doły tej kategorji cechują się różnicą poziomów zawozu i wywozu gliny i z tego wynikają poważne trudności w zastosowaniu praktycznem, albowiem glina dołowana odbywa drogę pionową do góry zapomocą windy pionowej, przez co podraża się znacznie koszt urządzenia.

Z tej przyczyny najczęściej bywają stosowane piwnice murowane z powałą żelbetową, w których przechowuje się klocki zupełnie już przerobionej gliny. W piwnicy układa się klocki stosami, na wysokość 1,8 m. Potrzebną pojemność łatwo obliczyć zapomocą poprzedniego wzoru.

Dołownie umieszcza się w bezpośrednim związku z halą maszyn roboczych.

Hala maszyn. Rozwiązanie hali maszyn roboczych jest jednem z najtrudniejszych zadań, od którego zależy spokojny tok i wysokość, a tem samem i rentowność produkcji. Ugrupowanie maszyn może być tak wielorakie, że niepodobieństwem jest ująć wszystkie momenty, jakie tu w grę wchodzą, w jakieś ogólne formuły.

Fig. 7 przedstawia w poziomie nowoczesną halę m: ssyn dla rocznej produkcji 1,5 miljona cegieł i około 3 miljony dachówek, z zastosowaniem Kellerowskiej automatyki transportowej.

za-

Suszarnie. Dzielą się na a) naturalne i b) sztuczne. Zarówno jedne, jak i drugie, przedstawiają wielkie bogactwo typów. Najracjonalniejsze konstrukcje suszarń naturalnych (letnich) przedstawione są na fig. 8. Jak dalece konstrukcja suszarni wpływa na jej pojemność a zarazem sprawność, tego dowodem jest ilość cegieł, przypadająca na każdy metr kwadratowy budowanej powierzchni w poziomie. Tak np. w zwykłych szopach planto-

УШЖ.

piec

i!

-22.00-

oo suszarki letnich

-SSĘ)/----hesst-I?

:z|

f-

AB

wyciąg do

gliny

«йпаи! ®

10

Fig. 7.

1. Stojak załadowczy Kellera do dachówek. — 2. Stojak załadowczy Kellera do cegieł. — 3. Prasa ceglarska do przerabiania gliny. — 4, 5. Prasy rewolwerowe do dachówek. — 6—9. Automatyczne stosy klocków glinianych (gatetów). —10. Torprzesuwnicy. — II. Stoły do czyszczenia dachówek (fryzowania).

~10,50

maszynownia

kotłownia

warstat

wych przypada na 1 m² — 20 cegieł, w stojakowych — 60—100, w Kelle-rowskich 240 - 360 sztuk cegieł.

Jeszcze ważniejszym momentem, decydującym o sprawności suszarni,

suszarń i tak: w su-

jest tempo suszenia, właściwe poszczególnym type m Szarmach stojakowych można w ciągu sezonu sześć iom:esięcznego wysuszyć 4 — 6 razy, w Kellerowskich 8 — 10 razy.

Na tej podstawie łatwo jest obliczyć ogólną pojemność i rozmiary po-

jedynczych suszarń, posługując się wzorem :

S = —, gdzie S oznacza o-

gólną pojemność suszarń, Q — zamierzoną roczną produkcję -j- 10°/o> -R — ilość możliwych okresów suszenia w ciągu sezonu.

Bezwzględnie najpraktyczniejszemi są naturalne suszarnie Kellera o po-

dwóch kanałów à 1,4 w szero-

dwójnym kanale (fig. 9). Składają się kich i 3,2 m wysokich. Na każdy metr bieżący tej suszarni fprzypada przy 10 kondygnacjach — maksymalnie 720 cegieł, zaś rocznie, każdy metr bieżący dostarcza 7200 cegieł.

one z

Suszarnie tego rodzaju muszą byc najdokładniej równolegle ustawione, w odległościach co 2,5—3 m. Najodpowiedniejszą jest długość 30—40 m. Koszt 1 mb. suszarni dwukanałowej wynosi średnio około 300 zł, są to zatem suszarnie znacznie tańsze od stojakowych, kosztowane są tu tylko automatyczne urządzenia transportowe (około 15 000 zł), które jednak dzięki bardzo wydatnej oszczędności na robociźnie (8—12 rob.) amortyzują się rychło.

Suszarnie kanałowe (system Möller-Pfeiffer, Bühler i in.) składają się z szeregu równoległych kanałów, w których wyroby schną na wózkach.

lijlL

16lld

—Ł¹

•• »i    ' V

⁻=&-3QO'-

200

s'

-400-

—«j

12, M

-J4/14

Ml    II    11.    .1.1---Ijc .

T-II_____II    "    II    'Sf: •«/ Z

.i    i.i    1.1-i.i    :.:n

T[

-A-

■70

ГТ

ТГ

1Г 1Г

6-£-24—M'10<

Fig. 8.

Sznur wózków posuwa się od czasu do czasu, jest to zatem suszarnia automatyczna o najwyższej ekonomji cieplnej. Jest jednak kosztowna w budowie i nadaje się tylko do glin niewrażliwych, wytrzymujących krótkotrwałe, forsowne (od 24 godzin począwszy) suszenie.

Najwięcej rozpowszechnione są suszarnie komorowe, zwłaszcza parowa suszarnia Kellira : parterowa murowana, lub drewniana nad piecem. Czas suszenia fnoże tu być dowolnie regulowany i wynosi od 6 do 12 dni. Ta okoliczność, łącznie z automatycznym transportem, czyni tę suszarnię pierwszorzędnym aparatem do sztucznego suszenia.

Koszt budowy łącznie z automatyką transportową wynosi około 2 zł na każdą cegłę pojemności suszarni.

Istnieje dość dużo odmian suszarni komorowych, że wymienimy tylko systemy: Bühlera, Zehnera, Hotopa, Bührera, w Polsce zaś Lipińskiego i Rakowskiego, polegającą na regeneracji powietrza parnego przy zastosowania płomienia dmuchawkowego.

Piece. Wprawdzie poszczególne typy cegielni posługują się także róż-nemi kategorjami pieców, niemniej jednak jako klasyczny typ pieca ekonomicznego uchodzi piec kręgowy, według starej nomenklatury — piec pierścieniowy Hoffmanna.

Istotę pieca kręgowego (fig. 10) stanowi kanał ogniowy kształtu pierścienia prostokątnego o zaokrąglonych narożnikach. U starszych pieców pierścień kanału ogniowego ma kształt mocno spłaszczonej elipsy.

zowie

Kanał ogniowy otoczony jest z zewnątrz murem oporowym 2—2,4 m grubym. Ze względu na koszta budowy, mur ten nie jest jednolity, tylko składa się z poszczególnych ścian związanych z sobą, wydrążenia zaś wypełnia się materjałem izolacyjnym, z których najlepszym jest popiół, zmieszany z wysuszonym mułkiem. Ściana, przytykająca do kanału ogniowego, się ogniową. Jej grubość wynosi 55—60 cm. Gdzie chodzi o wyższe tempe-

i HI

Cli_'.-UL

U U......“U

u_fl.

tor przesuwnieу

Fig. 9.

ratury wypalania i wysoką trwałość pieca, tam ściany kanału ogniowego i dymniki wykłada się cegłą ogniotrwałą.

Ściana ogniowa połączona jest z zewnętrzną, nachyloną ścianą (30—45 cm grubości), ściankami działowemi w odstępach co 70—80 cm.

Wewnętrzne pole pierścienia zajmuje mur środkowy, również wydrążony. Znajduje się w nim kanał dymowy, połączony z kanałem ogniowym małemi kanalikami, t. zw. dymnikami. Z kanału dymowego prowadzi osobny przewód do komina.

Nad kanałem dymowym znajduje się zazwyczaj znacznie mniejszy kanał do przeprowadzania gorącego powietrza z wypalonych komór.

Pierścień kanału ogniowego podzielony jest dymnikami i bramkami wjazdowemi na szereg jakgdyby komór, 4—6 m długich. Wprawdzie słowo „komora“ nie jest zgodne z pojęciem otwartego kanału, utarło się jednak w praktyce, a znajduje poniekąd uzasadnienie w fakcie, że poszczególne części kanału ogniowego zamykane są papierowemi zaporami, stanowią zatem zamknięte przestrzenie.

Długość komór wynosi od 4 do 6 m. Dla nowego polskiego formatu cegieł (270 X 130 X 60) najodpowiedniejsze są komory 4,5 lub 5,6 m długie.

POPRZECZNE

04C

2.Ą

.....

TM

Л II 31 [\ ml л 8 ! ='

! [- iifiil =Ti!

ЛМ01К90 1VNVH 23700 Г pO X J200

PODŁUŻNE

Î

'S

PD7EKOÛJ PPZE2 CrÔPNE К AK At Y.

•29'г--T-*i

JH

S60—J

si

огг-

ют

"T?..-,

ÉÈÔ

-3.95

:!пг;Ч

‘‘у..

?r.r

I •$<?<

AT

?

-OB u

ъг-

î57r:

\*‘Ą

■2,90

■?л>----

ТБ П! TT"

.G

4r,'⁶5—! ⁸

fl

n

iS

цр

[I

lo4+~ èO-

-1HHH

[ InâJ

---гч

Ш*"«

-hi

,5(j

Il 5

i: 1

ТТЛ

■s

Ilość komór wynosi średnio 16, jakkolwiek spotyka się piece o 12 a także i 22 komorach. Ilość ko-

'S

!5.r

_r

Г"

mór a zarazem długość kanału ogniowego zależy od rodzaju wyrobów i zamierzonego tempa wypalania. Dla cegielni o skromnym zakresie produkcji, około 1V₂ mi-ljona cegieł, wystarczyć może 12 komór à 5 m, czyli kanał ogniowy o długości 60 m.

Im dłuższy jest jednak kanał ogniowy, tern pewniej odbywa się w nim wypalanie i tem większa jest rozpiętość między maximum i minimum produkcji pieca.

Dla cegielni z wyrobem dachówek najodpowiedniejszym jest kanał ogniowy 80 m długi (18 komór à 4,5 m długości).

W sklepieniu kanału ogniowego znajdują się otwory wsypowe dla węgla, t. zw. czeluście, ułożone rządkami.

Ilość czeluści w rządku zależy od szerokości kanału ogniowego. ^ Wzajemna odległość wynosi średnio % 80 cm, zaś odstępy między rządkami 112 cm.

4J

N

<5

I

i*

L.

L-

ei    I

ta    i

I Г

Obliczanie wymiarów pieca od- 3 X

bywa się na podstawie następu- § jących, empirycznych wzorów:

k.

N

kl

c_

z górnem.

GODNE.

i.\

.s

Eli

■>

-1

■Li

■9

o

N

ft

Fig. U.

■3

1,1 p

250.1,5

(O

... .(2)

Qd = 0,253 Q.......(3)

Qdi = 0,037 Q

(4)

ft

REJON POOGNIOWY.

Ö,

>0

1T

łi

Sc

ii

II

u ^—

si

CI I

к»

s>

r'

•I

2Д

(5)

wim

вс

tf

.2

4 = 0,16 Q

(6)

gdzie V k — oznacza pojemność komory, wyrażoną w ilości sztuk cegieł, P — roczną produkcję, wyrażoną w ilości sztuk cegieł,

Q = przekrój komory, wyrażony w m²,

CZcLUSC/E ODKRYTE.

rg

i...

ICI

1 c=

cz

CI

Qd ~ Przekrój kanału dymowego w ni¹, dymników w m²,

QdL ~~    «

H — wysokość komina,

L₀ — średnica wylotu komina w świetle, D — długość kanału ogniowego.

Powyższy opis odnosi sie tylko do pieców z dolnem przewodzeniem gazów. Istnieją jednak także piece kręgowe z górnem przewodzeniem gazów spalinowych. Przy tej odmianie odpadają w zupełności dymniki, albowiem gazy spalinowe odprowadza się rurami, nakładanemi na rządki czeluści i łączą-cemi komorę z kanałem dymowym.

Prócz normalnego pieca kręgowego istnieją także piece zygzakowe z załamującym się ustawicznie kanałem ogniowym oraz komorowe, gdzie kanał : ogniowy zamknięty jest co 3 m stałemi ścianami ogniowemi, z których płomień wydostaje się pod sklepienie komory, poczem dymnikami, umie— szczonemi w podłodze, przepływa do następnej komory, względnie do komina., W najnowszych czasach wprowadza się do cegielń także piece tunelowe,, które od dawna stosowane już są w fabrykach porcelany. Piec tunelowy jest odwróceniem zasady pieca kręgowego, gdy bowiem w tym ostatnim, wyrób nie zmienia swego miejsca, a tylko ogień odbywa drogę okrężną, to > w piecu tunelowym jest odwrotnie : ogień pozostaje w jednem miejscu,, podczas gdy wyroby poruszają się na wózkach szamotowych.

Ogólna dyspozycja budynków cegielni musi mieć na względzie; jak najdalej idące skrócenie dróg transportowych. Osiąga się ten cel w sposób wprost idealny przy zastosowaniu suszarni i pieców kanałowych, są to» jednak urządzenia bardzo kosztowne i rzadko kiedy dostosowane do właściwej gliny.

Drugie miejsce zajmują nowoczesne cegielnie z suszarniami sztucznemu i automatyką transportową Kellera.

Najtrudniejszem zadaniem jest dyspozycja budynków w cegielniach; sezonowych wobec długiego okresu suszenia i wielkich rozmiarów suszarnii naturalnych. Przy równoczesnym wyrobie dachówek sytuacja jest bez porównania trudniejsza, gdyż o zachowaniu prostolinijnego schematu niemal mowy.

Wogóle przy dyspozycji budynków w cegielniach sezonowych unikać; trzeba powtarzania się dróg transportowych. Wyrób, w poszczególnych etapach swego wykończenia, powinien dążyć najprostszą drogą do pieca.

LITERATURA.

Pawłowicz: Cegielnictwo. 2 t. Warszawa 1926.

Galer: Nowoczesne cegielnictwo. Lwów 1927.

Mesnager A.: Matériaux de construction Pieurs. Paris 1923.

Scarle: Modern Brickmaking. London 1924.

Bümmler: Handbuch der Ziegelfabrikation. Berlin 1926. Schmatolla: Die Brennöfen für Tonwaren. Berlin 1926.

Wilcke: Der Bau der Feuerungen, Kalk- und Ziegelöfen. Berlin 1922. Zacharias: Die Ziegeleitechnik.

IV. Materjały wiążące — zaprawy.

Napisał inż. Władysław Jabłoński (Warszawa).

i do cznem

Zaprawy służą do zapełniania wolnej przestrzeni pomiędzy kamieniami i spajania ich w jedną całość. Aby spajanie mogło być należyte, konie— jest, aby zaprawa po stężeniu otrzymała dostateczną twardość i wytrzymałość. Zależnie od sposobu tężenia zaprawy dzielą się na: mechanicznej i chemiczne. Tężenie zapraw mechanicznych odbywa się przez wysychaniee

i ulatnianie wody, przyczem nie zachodzą żadne procesy chemiczne; zaś tężenie zapraw chemicznych następuje nie tylko wskutek ulatniania się wody, ale i przez zmiany chemiczne.

1.    Do mechanicznych zalicza się zaprawa gliniana. Składa się z gliny, rozcieńczonej w wodzie ; najodpowiedniejsze są gliny tłuste, żółtawe, brunatne i jasno-szare ; dają się bowiem łatwo zarabiać na ciasto ; gdy gliny są za tłuste, należy je przemieszać z piaskiem. Zaprawy glinianej nie należy używać do fundamentów, gdyż w miejscu wilgotnem nie wysycha ; natomiast odpowiednia jest w miejscach, poddanych działaniu ognia, jak paleniska pieców, kuchen, kominy itp.

2.    Do zapraw chemicznych zaliczają się zapràwy wapienne, zaprawy wodotrwałe i zaprawy gipsowe.

a) Zaprawy wapienne składają się z wapna palonego, tj. tlenku wapnia i piasku. Otrzymuje się je przez wypalanie węglanu wapnia ze skał osadowych — wapniaków (patrz „Skały osadowe“). Wapienie, używane do wypalania, winny być możliwie czyste, tj. zawierać jak namniej przymieszek, które ujemnie działają na dobroć wapna. Najszkodliwszemi są domieszki gliny i piasku kwarcowego, mniej szkodliwe domieszki żelaza, manganu i bitumów ; domieszki tlenku żelaza zabarwiają wapno na żółto. Wypalanie polega na wydzieleniu z węglanu wapnia wody, a następnie dwutlenku węgla. Wypalanie odbywa się w specjalnych piecach wapiennych lub piecach pierścieniowych. Temperatura wypalania 1100—1300°C; do wypalania używa się: drzewa i węgla. Czysty węglan wapnia traci przez wypalanie około 44% ciężaru pierwotnego; zmniejszenie objętości jest stosunkowo nieznaczne i waha się od 10—20% objętości pierwotnej. Ciężar jednego korca wapna palonego w wapiennikach Kongresówki wynosi od 100—115 kg (6—7 pudów), zatem 1 m³ wapna palonego wynosi przy uwzględnieniu przestrzeni wolnych 1250—1800 kg, a w proszku ubitym (prasowanym) 2300 kg.

Gaszenie wapna polega na połączeniu wapna palonego tlenku wapnia z wodą; przez to połączenie powstaje wodan wapnia czyli wapno gaszone. Wapno palone, wystawione na działanie powietrza, wchłania wodę, a wskutek tego rozpada się i staje się znacznie gorszem — czyli zwietrzałe. Czysty wypalony wapien po zgaszeniu powiększa swoją objętość, przyczem temperatura się podnosi, a woda burzy się. Przy silnem narastaniu wapna zwie się ono tłustem, przy narastaniu małem — wapnem chudem. Dobre gaszenie wapna polega na tern, aby otrzymać ciasto tłuste i lepkie, tj. osiągnąć największy jego przyrost. Należy rozróżniać dwa sposoby gaszenia: 1. przy nadmiarze wody czyli mokry, 2. na takiej ilości wody, która przekształca wapno w proszek; sposób ten nazywa się suchym. Wapno palone, będące w handlu, jest zwykle częściowo zwietrzałe i około 10% wapna nie gasi się. Sposób ten jest mało u nas znany. Sproszkowane wapno transportuje się w zamkniętych wagonach. Przy lasowaniu mokrem należy wapno palone mieszać z wodą, aż utworzy się ciasto wapienne. Zazwyczaj miesza się pewną ilość wapna z wodą, rozrabia, poczem dodaje się nową ilość wapna i wody itp. Trzeba jednak uważać, aby przez dodanie zbytniej ilości wody nie obniżyć temperatary lasowania i nie spowodować zaziębienia wapna, przez co gaszenie będzie niezupełne. Przy mokrem gaszeniu przyjmuje się przeciętnie na wagę od 2—3 części wody na 1 część wapna; na objętość od 1,6 do 2,4 części wody na 1 część wapna palonego. Przeciętnie wydajność wapna gaszonego wynosi : z 1 części wapna palonego na wagę otrzymuje się 3—3,7 części ciasta wapiennego, lub na objętość 1,7—2,5 części ciasta wapiennego. Wapno wyborowe daje na objętość 3 — 4 części ciasta. Ciężar 1 m³ ciasta wynosi 1250—1400 kg. Wapno gasi się w skrzyniach, a przerabia narzędziem, zwanem gracą. Wapno zgaszone prze-chowywa się w specjalnych dołach wapiennych, gdzie w dalszym ciągu odbywa się powolny proces gaszenia tych cząstek, które nie zdążyły się zgasić. Wapno do wypraw musi być dołowane przez przeciąg kilku miesięcy. W ten sposób zabezpiecza się wyprawy od późniejszego gaszenia się grudek wapna na gotowej wyprawie. Wapno w dołach przysypuje się warstwa mokrego piasku 0,30—0,60 m, poczem może przeleżeć wiele lat bez szkody dla wartości.

Zaprawę wapienną czyli powietrzną, przygotowuje się z ciasta wapiennego, zmieszanego z piaskiem. Ciasto wapienne, wystawione na działanie powietrza, traci wodę, pochłania dwutlenek węgla i wskutek tego powoli tężeje, kurcząc się i rozpadając. Aby temu zapobiec dodaje się piasek, wkutek czego zaprawa mniej się kurczy. Piasek winien być czysty, kwarcowy. W praktyce przyjmuje się dla zaprawy z wapna tłustego 1:2 jako największy stosunek ciasta do piasku i 1:4 jako najmniejszy. Do murów zwykłych nadziemnych z cegły przyjmuje się zwykle 1: 3, największy 1:1,25 i najmniejszy 1:4. W murach podziemnych przeciętnie 1 :4, zaś dostatecznie wielki 1:3. Wydajność zaprawy na objętość jest mniejszą od sumy objętości składników. Zazwyczaj mieszanina z 1 części piasku i 3 części ciasta wapiennego daje 2,35 części zaprawy. Zaprawa wapienna, wystawiona na powietrzu, wysycha i tężeje. Proces ten polega na wyparowaniu wody w pierwszym okresie oraz na pochłonięciu przez zaprawę dwutlenku węgla z powietrza w drugim okresie. Okres pierwszy czysto mechaniczny, polega na ściąganiu się cząsteczek piasku i wapna, zaś drugi chemiczny na przeistoczeniu się wodanu wapnia na węglan wapnia. Aby proces ten mógł się należycie dokonać, niezbędna jest obecność pewnej ilości wody : tem tłumaczy się, że zaprawy wapienne wolno schnące (w grubych murach, piwnicach itp.) są zazwyczaj twardsze i silniejsze, po zupełnem stężeniu. W warunkach normalnych w murach nie grubszych nad 0,75 m (2% cegły) stwardnienie zaprawy następuje po 3-ech latach, jednak już po roku zaprawa osiąga około 70—80% swej ostatecznej wytrzymałości.

b) Zaprawy wodotrwałe czyli hydrauliczne są to zaprawy, które mają zdolność tężenia nie tylko na powietrzu, ale i w wodzie, używa się do budowli lądowych i wodnych. Do nich należą: 1. pucolany, 2. wapno hydrauliczne, 3. cement romański, 4. cement portlandzki.

Pucolana neapolitańska jest martwicą wulkaniczną; pucolana rzymska —- ze wschodnich stoków gór Apenińskich. Tras jest to również martwica wulkaniczna, znajduje się po lewej stronie Kenu w Niemczech, w pobliżu miast Neuwied i Andernach. Ziemia santorynowa jest martwicą wulkaniczną z wysp greckich Santorin. Wszystkie te pucolany są pochodzenia naturalnego i znajdują się w przyrodzie w formie gotowej.

W Belgji i Holandji używają popiołów z pieców w Tournay. Jest to mieszanina popiołu, węgli kamiennych z okruchami wapna, otrzymanych, jako pozostałość na ogniskach pieców wapiennych.

Margie zawierające 20—25°/o gliny; dają zazwyczaj najlepsze wapno hydrauliczne. Wypalanie margli odbywa się w piecach wapiennych : gasi się tak samo, jak zwykłe wapno, lecz znacznie wolniej i mniej się rozgrzewka. Zaprawy z wapna hydraulicznego przyjmują do 5 części na objętość piasku ; tężeją powoli; są tańsze od zapraw cementowych, prędzej tężejących. W handlu należy rozróżniać wapno hydrauliczne naturalne i wapno hydrauliczne sztuczne, to ostatnie wyrabiane z mieszaniny wapna i gliny.

Margie! naturalny, zawierający od 25 do 40% ciał gliniastych, wypalony, starty i sproszkowany, po zarobieniu go z wodą, tężeje bardzo prędko i zazwyczaj nabiera znacznej wytrzymałości; tego rodzaju margle służą do wyrobu cementów romańskich. Cement romański używa się do robót wodnych lub w miejscach mokrych ; na 1 część cementu bierze się od 1 do 3 części piasku. Cement romański stosuje się także do wypraw i robót sztukaterskich ; na 1 część cementu 6—8 części piasku.

Gips, wodny siarczan wapnia, występuje w postaci skał. Przy ogrzaniu go traci wodę i wówczas zwie się palonym. Sproszkowany i zmieszany z wodą, daje ciasto gipsowe, zwane gipsem gaszonym. Przy gaszeniu podnosi się nieco temperatura i zwiększa objętość (o l°/o)- Gips wypalony w temperaturze powyżej 200° C przyjmuje wody mniej, wiąże się z nia oporniej, twardnieje wolniej — zwie się przepalonym albo martwym; przy paleniu do 400—500° C gips staje się wodotrwałym (hydraulicznym) — przyjmuje małą ilość wody, wiąże się bardzo wolno, w czasie kilku lub kilkuuastu godzin, twardnieje stale i powolnie i tworzy masę podobną do alabastru. Z zaprawy gipsowej wyrabiane są lekkie inury przedziałowe, ozdoby architektoniczne, gzymsy, kolumny itp., nadto kamienie sztuczne i odlewy. Zaprawa gipsowa twardnieje szybciej, aniżeli wapienna, z tego powodu należy ją brać zaraz po zarobieniu. Zaprawa gipsowa może być używaną przy temperaturze niżej 0° (do 10° C) bez uszczerbku dla swych własności. Do miejsc wilgotnych nie nadaje się, gdyż pozostaje miękką i nie wiąże się z zaprawami.

Zaprawa gipsowo-wapienna otrzymuje się przez dodanie gipsu palonego, sproszkowanego, do zwykłej zaprawy wapiennej. Używa się do wyprą w wewnętrznych, gzymsów itp. Bierze się zazwyczaj na objętość na i część wapna lasowanego 3 część piasku miałkiego i 0,3 część gipsu. Zaprawa taka schnie prędzej od wapiennej, a po stwardnieniu ma wytrzymałość większą.

Beton g ipso лу у jest mieszaniną gipsu wodotrwałego ze żwirem, albo szabrem ceglanym. Masa betonowa po wlaniu w formy twardnieje i otrzymuje znaczną wytrzymałość. Gips ma również zastosowanie do ścianek ßabitz’a, to jest ścianek z plecionki drucianej, powleczonej obustronnie zaprawą gipsową. Grubość ścianek od 5 do 6 cm. Siatka żelazna winna być cynkowaną, gdyż gips niszczy żelazo.

V. Beton.

Napisał inż. dr. Adam KuryMo profesor politechniki, Lwów.

Beton jest mieszaniną cementu, piasku i kamienia, zarobioną odpowiednią ilością wody. Cement stanowi przytem substancję czynną, wiążącą resztę składników.

Własności cementów określają

Tymczasowe przepisy, dotyczące cementów i dodatków hydraulicznych, używanych w budownictwie betonowem,

wydane przez M. В. P. w r. 1920.

§ 1. Przedmiot przepisów.

1.    Przepisy obejmują lepiszcza (spoiwa) hydrauliczne, oznaczone nazwą cementów, które mają własność, że wiążą nie tylko na powietrza, lecz także i bez dostępu powietrza, a oprócz tego dotyczą także dodatków hydraulicznych, które do wiązania potrzebują innego lepiszcza, a mianowicie cementu lub wapna.

2.    Podlegają niniejszym przepisom następujące materjały: A. Cement portlandzki zwyczajny czyli powoli wiążący i cement portlandzki szybko wiążący. B. Cement portlandzki żelazisty. C. Cement żużlowy. Ü. Cement naturalny, zwany romańskim. E. Dodatki hydrauliczne.

A. Cement portlandzki zwyczajny czyli powoli wiążący i cement portlandzki szybko wiążący.

§ 2. Określenie.

1.    Cement portlandzki jest lepiszczem (spoiwem) hydraulicznem, które otrzymuje się z naturalnych iłów wapiennych lub ze sztucznej i ścisłej mieszaniny gliny i wapna przez wypalenie aż do granicy topliwości, a następnie przez zmielenie po ostudzeniu.

2.    Cement portlandzki winien zawierać na wagę na jedną część składników hydraulicznych, jako to: krzemionki (Si0₂) -j- glinki (A1₂0;1) -j- tlenku żelaza (Fe₂0,) najmniej 1,7 do 2,2 części wapna (CaO). Obce domieszki są dopuszczalne w wysokości najwyżej 2°/₀.

3.    Ciężar gatunkowy cementu portlandzkiego po wyprażeniu wynosi 3,05.

§ 3. Opakowanie, zaopatrzenie w napisy i ciężar.

1. Cement portlandzki winien być dostarczany w beczkach, ważących po 100, 150 lub 200 kg (brutto) lub w workach zaplombowanych, ważących 50 lub 100 kg (brutto).

2.    Beczki i worki mają być zaopatrzone wyraźnym napisem „Cement portlandzki zwyczajny czyli powoli wiążący“ lub „Cement portlandzki szybko wiążący“, nadto godłem cementowni i wagą brutto.

3.    Straty z wagi brutto, nie przekraczające 2°/₀, liczą się do strat nabywcy.

§ 4. Dokładność zmielenia.

Cement portlandzki ma być tak dokładnie zmielony, ażeby na sicie drucianem z drutu 0,05 mm grubego, w którem wypada 4900 oczek na lern¹ po przesianiu 100 gramów nie pozostało więcej miału cementowego niż 30 gramów, a na sicie z drutu 0,1 mm grubego, w którem wypada 900 oczek na lm², po przesianiu 100 gramów cementu nie pozostało więcej miału cementowego niż 5 gramów.

§ 5. Stałość objętości cementu pod wodą i w suchem powietrzu.

powinien pękać ani nierówno-

1.    Cement portlandzki, zarobiony wodą i stężały, nie miernie się odkształcać pod działaniem wody.

2.    Dla sprawdzenia należy z cźystego cementu, zarobionego wodą, zrobić na płytce szklanej placek w środku około 1 cm gruby, ku obwodowi cieńszy. Placek ten, włożony po 24 godz. do wody i trzymany w wodzie przez dalszych 28 dni, nie powinien wykazywać na obwodzie żadnych pęknięć ani też nierównych odkształceń brzegów.

§ 6. Wiązanie cementu.

stały.

2.    Cement portlandzki zwyczajny (powoli wiążący) powinien wiązać powoli, to znaczy wiązanie cementu powinno się zaczynać dopiero po upływie 30 minut, licząc od chwili zarobienia cementu wodą, zaś kończyć się po upływie 12 godzin.

3.    Dla oznaczenia czasu wiązania należy używać aparatu Vicat’a z igłą normalną okrągłą, zakończoną powierzchnią prostopadłą do osi igły i mierzącą 1 mm².

Obciążenie igły winno wynosić 300 gramów.

Próbka cementu powinna być zrobiona w następujący sposób : 300 gramów cementu zarabia się 80 gramami wody, miesza się przez 3 minuty i wlewa do pierścienia o średnicy 7 cm a 4 cm wysokiego, ustawionego na szybie szklanej. Tak wykonaną próbkę przebija się igłą. Chwilę, w której igła nie może już przebić całej grubości próbki, należy oznaczyć jako „Początek wiązania cementu“. Czas zaś, jaki upłynie między początkiem wiązania i tą chwilą, w której igła nie zostawia już na próbce żadnego śladu, należy oznaczyć jako „Czas wiązania cementu“. Całą próbę należy przeprowadzić w zwyczajnej temperaturze pokojowej. Kównież cement i woda powinny być przed zaczęciem próby ogrzane do zwyczajnej temperatury około -f- 15° C.

§ 7. Siła wiązania.

Siłę wiązania cementu należy wyznaczyć badaniem wytrzymałości na zgniecenie i na ciągnienie na próbkach, zrobionych z normalnej zaprawy cementowej.

2. Normalną zaprawę cementową należy sporządzać według wagi z 1 części cementu, 3 części piasku normalnego i 8% wody.

1. Wiązanie cementu oznacza przejście sypkiej lub płynnej masy cementowej w stan

1.

3. Nazwą piasek normalny oznacza się zwyczajny piasek kwarcowy, czysty, płukany, o jednakowej jakości i takiej wielkości ziarn, że piasek zupełnie nie przechodzi przez sito z drutów 0,3 mm grubych o 144 oczkach na 1 cm², a natomiast wszystek przechodzi przez

sito z drutów 0,4 mm grubych o 64 oczkach na 1 cm².

4.    Dla badania wytrzymałości na zgniecenie należy z normalnej zaprawy cementowej sporządzić 5 próbek w formach żelaznych, łatwo i bez wstrząśnięć dających się rozbierać.

5.    Koriny mają mieć takie wymiary, ażeby dawały sześciany o bokach równych 71 mm.

6.    Ściany form powinny być przed naniesieniem zaprawy cementowej lekko powleczone tłuszczem.

7.    Formy powinno się zapełnić zaprawą naraz, a zaprawę ubijać mechanicznie 150 razy uderzeniem ubijaka. Po ubiciu należy górną powierzchnię zaprawy wyrównać z górną powierzchnią formy.

8.    Próbki zaprawy cementowej powinny zostawać we formach do chwili związania, a następnie po rozebraniu form należy próbki trzymać przez 24 godzin w wilgotnem powietrzu.

9.    Po upływie 24 godzin należy próbki przechowywać przez 6 dni pod wodą, a na stępnycli 21 dni na wolnem powietrzu.

10.    Dla cementu, który ma być użyty do robót wodnych, należy ustęp 9. bieżącego paragrafu zmienić w ten sposób, że próbki po upływie 24 godzin mają być bez przerwy następnych 27 dni do czasu próby trzymane pod wodą. Warstwa wody nad górną powierzchnią próbki powinna mieć grubość około 2 cm.

11.    Przez cały czas od chwili zarobienia cementu wodą aż do przeprowadzenia prób na ciśnienie należy trzymać próbki w zwyczajnej temperaturze pokojowej, to znaczy około +15“ C. Tę samą temperaturę powinny mieć przed mieszaniem cement, piasek i woda.

12.    Próbki zaprawy cementowej powinno się z reguły poddawać próbnemu ciśnieniu po upływie 28 dni, licząc od dnia sporządzenia próbek.

13.    Przy próbie należy poddawać ciśnieniu ściany boczne kostek, a nie powierzchnię górną i dolną.

14. Wytrzymałość zaprawy cementowej na zgniecenie wyznacza średnia arytmetyczna z wytrzymałości 5 próbek.

Przy normalnej mieszaninie zaprawy winien cement portlandzki osiągać następujące najmniejsze wytrzymałości :

Dla cementu, mającego być użytym do betonu ubijanego:

a)    przy przechowaniu próbek pod wodą po 7-dniowem trwaniu tężenia :

wytrzymałość na ciągnienie 15 kg/cm², wytrzymałość na ciśnienie 150 kg;cni¹; po 28-dniowem tężeniu :

wytrzymałość na ciągnieniej25 kg/cm*. wytrzymałość na ciśnienie 250 kg/cm²;

b)    przy przechowaniu zmiennem próbek po 28-dniowem trwaniu tężenia :

wytrzymałość na ciągnienie 30 kg\cm², wytrzymałość na ciśnienie 300 kg/cm².

Dla cementu, mającego być w następstwie użytym do konstrukcyj żelaznobetonowych ;

a) przy przechowaniu próbek pod wodą po 28-dniowem trwaniu tężenia:

wytrzymałość na ciągnienie 28 kg/cm², wytrzymałość na ciśnienie 280 kgicm²;

V) przy przechowaniu zmiennem próbek po 28 dniach trwania tężenia :

wytrzymałość na ciągnienie 34 kgicm², wytrzymałość na ciśnienie 340 kgicm².

§ 8. Świadectwo jakości cementu.

1.    Na podstawie przeprowadzonych prób cementu należy spisać „Świadectwo jakości cementu“.

2.    Świadectwo ma podawać :

a) nazwę i miejsce zakładu, który próby przeprowadził; V) dzień przeprowadzenia próby i nazwiska obecnych; c) na czyje życzenie były próby przeprowadzone; d) nazwę cementowni, która dostarczyła cementu i cel, na jaki ma być cement użyty; e) opis przeprowadzenia prób ; f) wyniki otrzymane przy próbach ; g) średnia wytrzymałość zaprawy cementowej na zgniecenie i ciągnienie.

3.    Świadectwo winno być podpisane przez kierownika zakładu i dwóch świadków.

§9. Zakłady do wykonywania prób cementu.

do

1.    Miarodajne próby cementu mogą przeprowadzać urzędowo uprawnione „Stacje świadczalne dla materjałów budowlanych“.

2.    Za miarodajne można uważać próby cementu wykonane i przez inne zakłady, a nawet przez cementownie i przedsiębiorstwa budowlane, które mają maszyny, sprawdzone przez „Stację doświadczalną“, o ile na to zgodzi się zwierzchnia władza budowlana i o ile próby cementu wykonane będą w obecności delegata tej władzy.

ił. Cement portlandzki żelazisty.

§ 10. Określenie.

1.

Cement portlandzki żelazisty jest lepiszczem hydraulicznem, które powstaje przez zmieszanie najmniej 70°/₀ zwyczajnego cementu portlandzkiego z najwyżej 30°/₀ żużli wielkopiecowych.

2.    Żużle, które tworzą się przy wytapianiu żelaza, powinny zawierać na 1 część wagi składników hydraulicznych, jako to: krzemionki (Si0₂) i glinki (А1гО:1), najmniej 1 część wagi wapna (CaO) i magnezu.

3.    Grudy wypalonego cementu portlandzkiego i grudy żużli wielkopiecowych mają dyć jak najdokładniej zmielone i ze sobą pomieszane.

4.    Dodatki innych składników, służące do regulowania czasu wiązania, nie mogą brzekraczać 3°/₀ już zmieszanej masy cementu portlandzkiego z żużlem.

§ 11. Opakowanie, zaopatrzenie w napisy i ciężar.

. Cement portlandzki żelazisty powinien być dostarczany w beczkach, ważących 100, 150 lub 200 kg (brutto) lub w workach zaplombowanych, ważących 50 lub 100 kg (brutto).

2.    Worki i beczki mają być zaopatrzone wyraźnym napisem „Cement portlandzki żelazisty“ z podaniem nazwy i godła cementowni oraz wagi brutto.

3.    Straty z wagi brutto, nie przekraczające 2%, liczą się do strat nabywcy.

§12. Własności i wytrzymałość cementu.

Przepisy, objęte §§ 4—-9, obowiązują i dla cementu portlandzkiego' żelazistego.

C. Cement żużlowy.

§ 13. Określenie.

1.    Cement ’żużlowy jest lepiszczem hydraulicznem, złożonem co do wagi z najmniej 16°/₀ cementu portlandzkiego i z najwyżej 85°/o żużli wielkopiecowych.

2.    Cement żużlowy powstaje przez zmielenie grud żużli i cementu portlandzkiego i dokładne wzajemne pomieszanie.

3.    Żużle wielkopiecowe powinny mieć skład:

>1.

CaO + MgO + ‘/₃ Alj03 Si0₂+²/₃Al₂0₃

17

115

Bryła, Podręcznik inżynierski. VIII.

4.    Zawartość magnezu (MnO) w żużlach nie powinna przekraczać 5%.

5.    Dodatki, służące do regulowania czasu wiązania, nie mogą przekraczać 3% wagi cementu żużlowego.

6.    Jakiekolwiek dodatki, służące tylko do zwiększenia ciężaru cementu, są nie dopuszczalne.

§14. Opakowanie, zaopatrzenie w napisy i ciężar.

1.    Cement żużlowy powinien być dostarczany w beczkach, ważących 100, 150 lub 200 kg (brutto) lub w workach zaplombowanych, ważących 50 lub 100 kg (brutto).

2.    Na beczkach i workach winien być umieszczony wyraźny napis „Cement żużlowy“, nadto godło cementowni i waga brutto.

3.    Zmniejszenie wagi transportu, nie przekraczające 2°/₀, zalicza się do strat nabywcy.

Zgodnie z § 4.

§ 15. Dokładność zmielenia.

§ 16. Własności i wytrzymałość. Przepisy, objęte §§ 5—9, obowiązują i dla cementu żużlowego.

D. Cement naturalny — romański.

§ 17. Określenie.

w tem-

1.    Cement naturalny, zwany romańskim, jest lepiszczem hydraulicznem, które otrzymuje się z naturalnego marglu wapiennego, zasobnego w glinkę przez wypalenie peraturze wypalania normalnej cegły i następnie przez zmielenie po ostudzeniu.

2.    Skład chemiczny cementu romańskiego nie jest ściśle ograniczony. Ilość wapna na wagę nie powinna jednak przewyższać 40°/o w stosunku do ilości glinki i innych składników.

§18. Opakowanie, zaopatrzenie w napisy i ciężar.

1.    Cement romański powinien być dostarczany w workach, ważących 50 lub 100 kg (brutto), zaplombowanych lub w beczkach, ważących 100, 150 lub 200 kg (brutto).

2.    Worki i beczki winny być zaopatizone w wyraźny napis „Cement naturalny romański“, nadto winno być podane godło cementowni i waga brutto.

3.    Straty wagi brutto, nie przekraczające 2%, liczą się do strat nabywcy.

§19. Czas i siła wiązania.

1. Czas i siłę wiązania cementu romańskiego należy oznaczać według sposobów, podanych W §§ 6—9.

JE. Dodatki hydrauliczne.

§ 20. Określenie.

Dodatki hydrauliczne są to ziemie pochodzenia wulkanicznego lub sztuczne produkty, które mechanicznie związane z wapnem lub jednym z cementów objętych §§ 2—19, dają do specjalnych celów lepiszcze hydrauliczne.

§21. Opakowanie, oznaczenie i ciężar.

Dodatki hydrauliczne winny być dostarczane w workach, beczkach lub w jakichkolwiek zamkniętych skrzyniach, na których należy umieścić wyraźny napis „Dodatek hydrauliczny“, nadto nazwę handlową np. : tras, puzzolana, ziemia santoryjska, żużle wielkopiecowe itp., nazwisko dostawcy, pochodzenie i wagę brutto.

Pod koniec wojny światowej poczęto fabrykować we Francji na większą skalę doborowy gatunek cementu t. zw. ciment fondu, charakteryzujący się szybkością twardnienia a powolnością tężenia, nadający się zatem do wytwarzania betonu dla budowli, które należy w krótkim czasie wykonać.

Skład chemiczny tego gatunku cementu jest mniej więcej następujący :

Si0₂ = 10—12% Fe₂0₃ = 10—20%

A1₂0₃ = 40—45%

CaO =35—40%.

W latach ostatnich wyrabiać poczęto uszlachetnione cementy portlandzkie, o wartości zbliżonej do francuskiego ciment fondu, także i w innych państwach europejskich, a w szczególności w Szwajcarji, Austrji i Niemczech.

Wytrzymałość cementów portlandzkich polskich przekracza znacznie wartości najmniejsze, określone tymczasowemi przepisami M. R. P. I tak np., według orzeczenia Łaboratorjum wytrzymałości tworzyw Politechniki Warszawskiej z dnia 19. stycznia 1925, próbki z zaprawy cementowej 1 : 3

z cementu fabryki „Górka“ w Sierszy okazały po 28 dniach średnio wytrzymałość: na ciśnienie 576,6 kg/cm², na ciągnienie 43,7 к g jon¹ ; po 7 dniach wytrzymałość : na ciśnienie 440,2 fc^/cm², na ciągnienie 39,9 kgfcm².

Piasek i kamień, użyty do betonu, powinien mieć ziarna różnej wielkości, aby ilość niewypełnionych przestrzeni między ziarnami była możliwie najmniejsza, przez co beton staje się szczelniejszy. Przy sortowaniu kamienia należy zwrócić uwagę na to, że nawet najgrubsze kamyki muszą się zmieścić między wkładkami. Z tego powodu dla konstrukcyj żelbetowych wielkość kamyków nie powinna przekraczać 2—2,5 cm. Kamień tłuczony (tłuczeń) w porównaniu ze żwirem rzecznym jest zwykle odpowiedniejszy do użycia, gdyż świeża i szorstka powierzchnia złomu powoduje większą wytrzymałość betonu niż gładka powierzchnia żwiru. Piasek, zmieszany z gliną, wpływa szkodliwie na wytrzymałość betonu, natomiast luźne domieszki gliny lub iłu są nieszkodliwe. Szkodliwe domieszki żwiru i piasku dadzą się spłukać wodą, co jednak nie zawsze jest korzystnem, bo ze szkodliwemi domieszkami można spłukać i drobne cząstki piasku, które na szczelność i wytrzymałość betonu wpływają dodatnio.

Cement i piasek, po zarobieniu wodą, stanowią zaprawę betonu, przy-piasek powinien być mieszaniną ziarnek o grubości 0—7 mm. Szczelność betonu, jaka wymagana jest np. dla zbiorników, prędzej osiągnąć można przez należyty dobór materjałów składowych betonu, niż przez dodawanie w czasie mieszania środków uszczelniających tego rodzaju jak mydło, emulsje bitumiczne itp., które wytrzymałość betonu zmniejszają.

Jakość mieszaniny betonu określa się stosunkiem objętości poszczególnych składników lub wagą cementu na 1 m'A piasku i kamienia (kruszywa), dźwigających konstrukcyj żelbetowych możliwe są następujące mieszaniny :

Ilość składników na 1 m³ betonu : Cement Piasek Kamień w kg    w m³    w m³

czem

Dla

Oznaczenie

Stosunek objętościowy składników

1 cz. cem. -f-1,5 cz. piasku -j- 3 cz. kamienia 402

1 г

In n + 2,5 „

Niekiedy występuje w przyrodzie gotowy materjał kruszywa t. zw. sztych ó w к a, która zawiera odrazu mieszaninę kamienia i piasku w przybliżeniu w takim stosunku, jaki jest pożądany do robót betonowych. Tego rodzaju kruszywo, jako nie zawsze pewne co do stosunków objętościowych składników, nadaje się do robót podrzędniejszych.

Zamiast żwiru można stosować w celu zmniejszenia ciężaru własnego cegłę tłuczoną, co może być wskazane dla części budowli obciążonych nieznacznie. Dla uzyskania lekkości budowli stosuje się też niekiedy beton żużlowy, w którym miejsce kamienia zajmuje żużel kotłowy, parowozowy itp. Dla budowli żelbetowych ważną jest ilość siarki w żużlu, a to ze względu na możliwość rdzewienia wkładek. Jako dopuszczalną górną granicę zawartości siarki określa się 1—2,5%. Ponadto korzystniej jest, ze względu na mniejszą możliwość szkodliwego działania na wkładki, stosować żużel gruboziarnisty. Wskazane jest użycie żużli dobrze wyługowanych na deszczu; żużel świeży powinien być przed użyciem obficie zlany wodą.

W celu zwiększenia szczelności betonu dodaje się w pewnych przypadkach podczas mieszania tras. Jeżeli dodaje się go w miejsce pewnej części cementu, to ilość trasu (na wagę) nie powinna przekraczać % ilości cemfentu.

Stosownie do zawartości wody odróżniamy beton: 1. wilgotny (sypki), zawierający tyle wody, że w rękach da się ugniatać w kulki i pozostawia ślad wilgothy na dłoni; ilość wody w stosunku do wagi materjałów suchych wynosi tu 6—7%, 2. plastyczny, zawierający 50% więcej wody od poprzedniego, 3. lany, posiadający nadmiar wody, a charakteryzujący się tem, że na powierzchni pochyłej spływa pod wpływem ciężaru własnego.

Gdy mieszanina 1 części cementu, m części piasku i n części kamienia tłuczonego lub żwiru wraz z dodaną wodą daje objętość betonu V, to, jak

nazy-

1 -f- m n

poucza doświadczenie, V< 1 m -{- n. Stosunek к =

wamy współczynnikiem wydajności albo wydajnością betonu. Za przeciętną uważać można wartość к = 0,60. Dla znanego к dadzą się ustawić wzory na oznaczenie ilości cementu, piasku i kamienia dla uzyskania 1 m3 betonu. Dokładniejsze wyniki daje metoda dobierania „najściślejszego kruszywa“ przy pomocy analizy przesiewu. Bliższe określenie tej metody podane jest literaturze, zestawionej na końcu.

Oprócz należytego doboru składników suchych betonu ważny wpływ na wytrzymałość ma ilość dodanej wody przy mieszaniu. Zbytnia ilość wody zmniejsza wytrzymałość betonu. Porównywując, w początkowym okresie po zarobieniu (np. w ciągu 28 dni), elementy próbne z betonu wilgotnego i plastycznego, otrzymujemy wytrzymałość większą z badania próbek,

il

13

1?

300------i

ŁL

Grubość blachy \ n> 0,3 mm

----310-----

65 0

■§

Fig. 12. Naczynie do wykonywania próby rozpływu.

wykonanych z betonu wilgotnego. W późniejszym okresie wytrzymałości obu rodzajów betonu wyrównywują się. Natomiast beton płynny prawdopodobnie nigdy nie osiąga wytrzymałości betonu plastycznego czy wilgotnego ; użycie betonu lanego wskazane jest jednak dla konstrukcyj żelbetowych o zawiłym układzie wkładek, a stosowane ze względu na wygodę przy wykonywaniu na większą skalę budowli o znacznych kubaturach betonu.

Według prof. Paszkowskiego „rola wody w betonie jest podwójna: część jej wsiąka w cement i służy do uwodnienia tegoż, część zaś zwilża powierzchnię ziarn kruszywa i wpływa na powiększenie ciekłości betonu. Dlatego zaprawy tłuste, zawierające więcej cementu na jednostkę kruszywa, wymagają mniej wody w stosunku do cementu niż zaprawy chude“.

Utrzymywanie i kontrola stałej wilgotności betonu możliwa jest przy pomocy bardzo prymitywnej t. zw. próby rozpływu. Do wykonywania prób służy naczynie (fig. 12) w postaci stożka ściętego bez den. Przyrząd ustawia się na desce, napełnia trzema porcjami betonu, z których każdą, ubija się około trzydziestu uderzeniami drążka żelaznego, przedstawionego' w fig. 12. Natychmiast po ubiciu ściąga się przyrząd równo w górę, ustawia obok kupki betonu i mierzy różnicę wysokości przyrządu i kupki betonu (fig. 13). Zależnie od stopnia ciekłości stożek betonowy rozpłynie się mnieji lub więcej ; za miarę tego rozpłynięcia można przyjąć zmniejszenie się jego* wysokości. To zmniejszenie wysokości nazwamy rozpływem. W przybliżeniu rozpływ betonu wilgotnego wynosi 0—1,5 cm, betonu plastycznego 7—16 cm.

Według Komitetu normalizacji betonu w Stanach Zjedu. Ameryki Północnej praktyczne zastosowanie badania rozpływu winno polegać przede-wszystkiem na tern, ażeby w każdym wypadku dobrać najmniej płynny, a jednak dostatecznie plastyczny i podatny do wykonania danej roboty beton, zbadać i wyznaczyć odpowiadający mu rozpływ i następnie, kontrolując często ciekłość wykonywanego betonu próbą rozpływu, utrzymać jednostajną plastyczność podczas całej roboty, przez regulowanie, zgodnie z wynikami próby rozpływu, ilości dodawanej wody.

Mieszanie betonu odbywać się może ręcznie lub maszynowo. Mieszanie ręczne, stosowne przy wykonywaniu budowli niewielkich, odbywa się na platformie drewnianej, na której naprzód miesza się materjały suche, aż przybiorą mniej więcej barwę jednolitą, następnie usypuje się z przerobionego na sucho ma-terjału kopiec, u szczytu wydrąża wgłębienie, do którego wlewa się wodę i ostatecznie przerabia materjał do uzyskania jednolitej wilgotności w całej masie.

Mieszanie betonu

przy pomocy maszyn, zwanych betoniarkami i lub mieszarkami, zależy od typu maszyn. Do mieszania betonu do

Ал

Fig. 13. Pomiar rozpływu betonu.

budowli żelbetowych używa się najchętniej betoniarek, pracujących z przerwami, dozwalającemi na kontrolowanie roboty. Zpośród wielu typów betoniarek w częstszem użyciu są mieszarki jednobębnowe i dwubębnowe. Mieszarki jednobębnowe są szczelne i nadają się do mieszania betonu plastycznego lub lanego. Mieszarki dwubębnowe mogą być używane do mieszania betonu wilgotnego. Mieszanie betonu przy pomocy betoniarek odbywa się w ten sposób, że materjały składowe suche dostają się do bębna zapomocą odpowiedniej dźwigni, bęben lub bębny, będące w ruchu, mieszają materjały suche, przyczem ze zbiornika, umieszczonego na górze, dopływa stosowna ilość wody. Po przemieszaniu wilgotnej masy betonu wypróżnia się betoniarkę w sposób zależny od jej ustroju. Betoniarki dwubębnowe opróżnia się przez rozsunięcie bębnów, przyczem beton spada do podstawionych taczek lub wózka. Betoniarki jednobębnowe opróżnia się przez przechylenie bębna lub odpowiednie nastawienie rynny wylotowej.

Sposób betonowania zależy od stopnia wilgotności betonu. Beton sypki, nadający się raczej do konstrukcyj czysto betonowych, ubija się warstwami, o grubości 10—20 cm w ten sposób, że na warstwę ubitą ubijakami w okresie pocenia się, tj. pojawienia się wody na powierzchni, nakłada się zaraz warstwę górną i znowu ubija.

Beton plastyczny nie wymaga ubijania, a po wrzuceniu do deskowania otacza samoczynnie wkładki żelazne, przyczem wystarcza w celu wypuszczenia ewentualnych baniek powietrza, kłucie betonu cienkiemi prętami żelaznemi. Gdy deskowanie jest wyższe, to stosuje się również, dla lepszego wypełnienia formy betonem, odpowiednie opukiwanie zewnętrznych ścian deskowania.

Do betonowania przy pomocy betonu lanego potrzebne są : mieszarka najlepiej jednobębnowa. 2. Wieża rozdzielcza drewniana lub żelazna z wyciągiem, umożliwiającym doprowadzenie betonu na żądaną wysokość w przypadku, gdy mieszarka znajduje się u spodu wieży rozdzielczej.

1. Szczelna

3. Układ rynien pochyłych, umocowanych stosownie na wieży, któremi beton spływa do deskowania budowli. Przy wykonywaniu budowli o znacznej kubaturze betonu bywa w użyciu kilka wież rozdzielczych, a zależnie od warunków miejscowych, mieszarki mogą być umieszczone na wieżach. Skomplikowany układ rynien podtrzymuje się wtedy zapomocą żelaznych belek kratowych, które mogą łatwo zmieniać swe położenie, przez co, w miarę postępu budowy, rynny obsługują dalszą część placu budowy, bez potrzeby przestawiania całego urządzenia (fig. 14).

Zjawisko przepływu betonu lanego w rynnach polega na tem, że dla grubszych materjałów składowych (kamień) wytwarza się z materiałów drobniejszych (cement i piasek z wodą) pewnego rodząju podłoże, umożliwiające

Æ: ï

/|\

ГА

t§

S-*

co

co

-*6.3

90,00

-----106,00

10,00 rf-

00 Vf-

Fig. 14. Układ rynien do betonowania betonem lanym.

normalny przepływ. Gwałtowniejszy ruch odbywa się z początku, kiedy beton po raz pierwszy dostaje się z leja na wieży (do którego wyciąg mechanicznie wlewa beton) do rynny. Wtedy bowiem pewna ilość zaprawy zużywa się na wytworzenie podłoża na spodzie i bokach rynny, wskutek czego kamień toczy się szybciej, wywołując zjawisko oddzielania się materjałów składowych betonu. W przypadku zastosowania materjału zbyt drobnego, nie pozwalającego na wytworzenie normalnie gęstej zaprawy, materjał grubszy toczy się szybciej niż zaprawa, a zależnie od swej ciężkości opisuje, przysiadaniu z rynny, inną parabolę niż materjał drobniejszy i wywołuje również zjawisko oddzielania się. Podobne zjawisko spostrzec można przy stosowania nadmiernej ilości wody, użytej do mieszania betonu.

Normalny przepływ betonu lanego odbywa się wtedy, gdy procentowy dodatek piasku, wyrażony w stosunku ciężaru względem materjałów' składowych, wynosi conajmniej 40%• Mniejsza ilość piasku powoduje zjawisko oddzielania się przy przepływie rynnami, zbyt duża ilość piasku wymaga nadmiernej ilości wody, co powoduje znowu oddzielanie się materjałów^ składowych przy spadaniu. Gdy nieuniknione są znaczne wysokości spadania betonu lanego w czasie przepływu rynnami (rura pionowa na fig. 14) lub u wylotu, to w celu uniknięcia oddzielania się materjałów składowych stosuje się rury spadowe pionowe, chwytające stosownie beton w rynnach.

Zmiany pochylenia rynny w obrębie 25—30° nie mają wpływu na ruch betonu lanego w rynnach. Pochylenie niżej 25° wymaga nadmiaru wody, zatem wywołuje zjawisko oddzielania się kamienia od zaprawy, pochylenie powyżej 30° powoduje bezpośrednio zjawisko oddzielania się materjałów.

Urządzenie, potrzebne do betonowania, przy użyciu betonu lanego, już w przypadku najprymitywniejszej konstrukcji, jest stosunkowo drogie. Z tego powodu nadaje sie do zastosowania dopiero tam, gdzie się opłaca, tj. wtedy gdy kubatura betonu przerobionego jest znaczna. Na podstawie spostrzeżeń na wykonanych budowlach uważa się za dolną granicę, dla której opisane urządzenie się nadaje, objętość betonu 4000—5000 m³.

Charakterystykę używanego do budowy betonu podają także odnośne paragrafy przepisów, dotyczących obliczeń statycznych w budownictwie lądowe m, zob. t. II., str. 1454, zatwierdzone przez M. E. P. w r. 1927.

Tymczasowe przepisy, dotyczące prób wytrzymałości betonu,

wydane przez M. K. P. w r. 1926.

§ 1. Przedmiot przepisów.

Przepisy odnoszą się do wyznaczenia wytrzymałości betonu na ściskanie do celu budowy mostów drogowych.

§ 2. Wykonanie próbki.

1.    Próbka betonu, którą wykonywa się przed zaczęciem budowy, powinna być sporządzoną z tych samych materjałów i przy tym samym składzie ilościowym cementu, kruszywa i wody, w jakich będzie następnie wykonany beton w danej konstrukcji, przyczem cement, kruszywo i wodę należy zważyć.

2.    Każdy z materjałów składowych betonu powinien mieć ciepłotę normalną, to znaczy około -j-15⁰C.

3.    Największe ziarna kamienia powinny przechodzić przez sito o otworach 3 cm.

4.    Beton należy mieszać temi samemi narzędziami, jakie będą używane do mieszania betonu przy budowie.

5.    Do sporządzenia próbek kontrolnych w czasie budowy należy użyć tego betonu którym się na budowie pracuje w chwili sporządzania próbek. Z tego betonu należy jednak usunąć ziarna kamienia, nie odpowiadające ust. 3.

§ 3. Miejsce sporządzania próbek.

Próbki należy wykonać na miejscu budowy w obecności kierownika budowy, w miejscu chronionem przed deszczem, przeciągiem i bezpośredniem działaniem promieni słonecznych lub otwartych ognisk.

§ 4. Ilość próbek.

Z reguły należy sporządzić 4 próbki z tego samego betonu i w zupełnie takich samych warunkach.

§ 5. Formy do sporządzania próbek.

1.    Do sporządzania próbek należy używać, o ile to tylko możliwe, form żelaznych Powinny one nadać próbkom kształt dokładnych sześcianów o długości boków równej 20 cm.

2.    Formy należy tak sporządzić, ażeby dawały się łatwo rozbierać, bez wstrząśnień i bez uszkodzenia ścian próbek.

§ 6. Nanoszenie betonu do form.

1.    Przy użyciu betonu miękkiego należy formy wypełniać za jednym razem i powierzchnię górną zrównać z górną krawędzią formy.

2.    Przy użyciu betonu sypkiego należy beton nanieść do formy dwiema warstwami i ubijać beton w ten sam sposób, jak na budowie.

3.    Ażeby zapobiec powstawaniu próżni przy ścianach formy, należy podczas nanoszenia betonu zapomocą odpowiednich narzędzi zepchnąć w dół kamienie, opierające się o ściany formy.

4. Po zapełnieniu betonem należy formy ustawić w miejscu spokojnem, nie narażonem na wstrząśnienia.

§ 7. Dalsze postępowanie z próbkami.

1.    Próbki mają pozostawać w formach przez 24 godziny.

2.    Po wyjęciu z formy należy próbki okryć wilgotną szmatą i w wilgotnem okryciu trzymać przez 7 dni, ułożywszy je górną powierzchnią na ruszcie drewnianym, ażeby powietrze miało dostęp ze wszystkich stron.

3.    Przez cały ten czas należy próbki przechowywać w temperaturze około -j-15°C, zabezpieczyć od wstrząśnień i niczem nie obciążać.

4. Przewóz próbek z miejsca wykonania do miejsca próby może nastąpić dopiero p® 8 dniach, licząc od chwili sporządzenia próbek. Należy przytem zwracać uwagę na staranne opakowanie (w trociny lub inny podobny materjał) celem ochrony przed szkód!iwyhł wpływem wstrząśnień lub przed uszkodzeniem ścian.

§ 8. Oznaczenie próbek.

Każdą próbkę należy, po wyjęciu z formy, zaopatrzyć w znak rozpoznawczy czylŁ cechę w sposób trwały i wyraźny. Należy przytem oznaczyć wierzchnią stronę kostki (dla. zorjentowania się co do kierunku ubijania).

2.    Po wykonaniu próbek należy spisać w dwóch egzemplarzach „Protokół sporządzenia próbek“.

3.    Protokół sporządzenia próbek powinien podawać : a) miejsce i dzień sporządzenia próbek, 6) nazwiska obecnych przy sporządzaniu próbek, c) na czyje zarządzenie próbki są wykonane i to, czy się je wykonywa przed zaczęciem budowy, czy też w czasie budowy dla kontroli, d) nazwisko kierownika technicznego budowy, e) oznaczenie budowli, do której beton próbowany będzie użyty, /) stosunek ilościowy materjałów składowych, pochodzenie ich i sposób mieszania betonu, g) sposób oznaczenia próbek, dzień wykonania, temperaturę, w jakiej były wykonywane i sposób przechowania próbek po wykonaniu.

4.    Protokół sporządzenia próbek powinien być podpisany przez^kierownika technicznego budowy i dwóch świadków.

5.    Jeden egzemplarz protokołu sporządzenia próbek należy dołączyć do dziennika, budowy, a drugi wraz z próbkami przedłożyć kierownikowi zakładu, przeprowadzającego próbę wytrzymałości.

1.

§ 9. Wykonanie prób betonu.

1.    Próby wytrzymałości kostek betonowych na zgniecenie należy przeprowadzać z reguły-po 28 dniach, licząc od dnia sporządzenia próbek.

2.    Przed zaczęciem budowy można wykonać próby już po 8 dniach zupełnie spokojnego tężenia, jednak tylko do przybliżonej oceny wytrzymałości. Oprócz takiej próby przybliżonej należy wykonać próby miarodajne po 28 dniach.

3.    Przyjąć można, że wytrzymałość betonu z prób po 8 dniach ma się do wytrzymałości prób po 28 dniach, jak 2 :3.

4.    Przed poddaniem próbek obciążeniu należy wyznaczyć ich ciężar i dokładne wymiary oraz sprawdzić czy ściany kostki dolna i górna są do siebie równoległe i płaskie. W przeciwnym razie należy je wyrównać.

5.    Wytrzymałość na zgniecenie należy wyznaczać maszyną, dokładnie sprawdzoną. Podkładki z pilśni (filcu), papy, ołowiu itp. są niedopuszczalne.

6.    Kostki należy poddawać ciśnieniu w tym kierunku, w jakim były wykonane, to znaczy, wywierając nacisk na powierzclmię górną i dolną kostki.

7.    Ciśnienie, wywierane na kostkę, powinno wzrastać powoli i ciągle tak, ażeby w przybliżeniu przyrost na 1 sek. wynosił 1 kglcm².

8.    Jako wytrzymałość kostkową należy przyjąć średnią arytmetyczną z wyników, otrzymanych przy poszczególnych próbkach. Jeżeli ta średnia arytmetyczna jest mniejsza, od żądanej wytrzymałości kostkowej albo jeżeli jedna z poszczególnych wartości jest о го⁰/» mniejsza od wspomnianej wytrzymałości, to nie można używać betonu tej jakości.

§ 10. Świadectwo wytrzymałości betonu na ściskanie.

1. Z wykonania prób betonu na ściskanie należy spisać „Świadectwo wytrzymałości betonu na ściskanie“, które ma zawierać następujące dane : u) oznaczenie zakładu, który

próby przeprowadza, dzień przeprowadzenia prób, nazwiska kierownika i obecnych przy próbie, b) oznaczenie budowy i nazwisko kierownika technicznego budowy, dla której próby się wykonywa, a to na podstawie i przy załączeniu „Protokołu sporządzenia próbek“, spisanego według §8., c) opisanie maszyny próbnej i sposobu przeprowadzenia próby z podaniem wyników dla każdej z 4-ech kostek próbnych, d) oznaczenie wytrzymałości betonu na ciśnienie.

2. Protokół wykonania prób powinien być podpisany przez kierownika zakładu, przeprowadzającego próby.

§ 11. Zakłady do wykonywania prób.

1.    Miarodajne są tylko próby, wykonane przez politechniki polskie i upoważnione stacje doświadczalne dla materjałów budowlanych.

2.    Próby mogą wykonywać również i inne zakłady, a nawet przedsiębiorstwa budowlane, które mają maszyny sprawdzone przez stacje doświadczalne, o ile na to zgodzi się władza, zarządzająca wykonanie prób betonu i o ile próba wytrzymałości będzie wykonana w obecności delegata tej władzy.

Powierzchnie górne budowli betonowych i żelbetowych muszą być z reguły chronione przed wpływami atmosferycznemi i przed zużyciem. Szczególnie korzystne zabezpieczenie powierzchni betonu przed działaniem me-chaniczno-fizycznem stanowi t. zw. stalobeton Kleinlogla. Jest to mieszanina cementu i osobnego typu opiłków⁷ metalowych, która po zarobieniu wodą i nałożeniu na powierzchnię betonu stanowi powłokę, o bardzo znacznej trwałości na zużycie mechaniczne. Grubość warstwy stalobetonu, w przypadkach stosowania go jako pokrycia płyt stropowych magazynów, zbiorników na węgiel, schodów itp., wynosi od 5 do 20 mm.

LITERATURA.

M arciolio wski M. : Wydajność betonu. Czasopismo Techn. 1909.

Bryla St.: Beton w budownictwie wiejskiem. Lwów 1921.

Paszkowski W.: Cement glinowy. Brzegi. Techn. 1924.

Kłoś Cz.: Badanie wpływu domieszki gliny na wytrzymałość zaprawy cementowej. Brzegi. Techn. 1924.

Paszkowski W.: Bacjonalne wytwarzanie betonu w świetle prac amerykańskich. Brzegi. Techn. 1926.

bossier H. : Le béton armé et le ciment fondu. Génie Civil 1922.

Leflot G.: Essais de pieces en béton de ciment fondu armé. Génie Civil 1923.

Taylor, Thompson and Smulski: Concrete plain and reinforced, Vol. 1, N. York 3926. Haves P. : Gußbeton, Berlin 1916.

Probst E. : Vorl. ü. Eisenbeton. I. Wyd. 2. Berlin 1923.

Bethke G.: Das Wesen des Gußbetons. Berlin 1924.

Stadelmann E. : Gußbeton. Zürich 1925.

Kleinlogel A.: Einflüsse auf Beton. Berlin 1925.

Grün R. : Der Beton. Berlin 1926.

Gaye J. : Der Gußbeton. Berlin 1926.

Otzen R. : Der Massivbau. Berlin 1926.

VI. Metale.

Żelazo.

Napisał dr. inż. Jan Bogucki profesor politechniki (Lwów).

Л. Rodzaje żelaza. Żelazo, używane do celów technicznych, nie jest chemicznie czystym metalem, lecz stopem żelaza z węglem i dzieli się stosownie do wyrobu i zawartości węgla na dwa główne rodzaje : surowiec i żelazo kowalne (kujne).

1.    Surowiec jest to produkt bezpośredni przeróbki hutniczej rud żelaznych w wielkich piecach; łatwo topliwy, nie daje się kuć ani spawać; zawartość węgla 2,2—5%, c. gat. średnio 7,3.

Rozróżniamy: a) Surowiec szary, zawierający krzem, a węgiel wydzielony częściowo jako grafit (stąd barwa), cienkopłynny przy temperaturze 1200 —1300° C; używany na odlewy, bo krzepnąc powiększa swąobjętość i wypełnia szczelnie formy; dość miękki, nadaje się do obróbki, b) Surowiec biały, zawiera mangan, a węgiel chemicznie związany jako karbid żelaza Fe₃C; topi się przy 1000—1200° C, gęstopłynny, po skrzepnięciu twardy i kruchy. Używany głównie do wyrobu żelaza kowalnego. c) Surowiec połowiczny o własnościach pośrednich między białym i szarym ; prócz grafitu widać wyraźnie białe tło głównego składnika.

Surowiec szary, oczyszczony przez przetopienie i odlany w formy, jest t. zw. żeliwem (żelazem łanem). Wytrzymałość odlewów żeliwnych na ciągnienie Kr~ 1,2—1,7 ł/cm², na ciśnienie Kc = 7,0 — 8,0 t/cm², na zginanie Kg = 1,8—4,0 ł/cm². Wydłużenie jednostkowe tylko 0,2—0,5 °/₀, spółczynnik sprężystości E = 1000 t/cm².

na

Większą ciągliwość ma kuj na leizna z surowca białego, która przez wyżarzenie otrzymuje własności zbliżone do żelaza kujnego (używana drobne _części maszyn, okucia budowlane, klucze itp.).

2.    Żelazo kowalne (kujne) dzielimy według własności i zawartości węgla (od 0,05 do 2%) na żelazo kujne właściwe i stal, a według wyrobu na żelazo spawane i żelazo zlewne, względnie stal spawana i stal zlewna. C. gat. 7,8—7,85.

«i) Żelazo spawane wyrabia się z surowca białego w ogniskach lub piecach płomiennych przez świeżenie (odwęglenie) w niskiej temperaturze (1200° C), wskutek czego produkcja kończy się przy stanie ciastowatym (stałym). Daje się ono kuć i spawać (zgrzewać), prawie nie daje hartować. Dziś podrzędnego znaczenia, rzadko wyrabiane i używane.

Granica wytrzymałości Kr — Kc = 3,3—4,0if/cm²; granica sprężystości aß — 1,3t/cm², granica płynności    1,8t/cm²; spółczynnik sprężystości

E — 2000 t/cm².

a₂) Stal spawana, wyrabiana podobnie jak żelazo spawane, jednak przy wyższej zawartości węgla, dlatego twardsza, daje się hartować, trudniej zgrzewać. Używana na blachy i druty.

bx) Żelazo zlewne wyrabia się z surowca białego (z dodatkiem złomu żelaznego) w stanie płynnym sposobami Bessemera, Thomasa lub Martina, przez świeżenie w wyższej temperaturze. Zawartość węgla 0,05—0,5% • topi się przy 1500° C i wyżej, daje się kuć i zgrzewać, prawie nie daje hartować. Po przeróbce w walcowniach stanowi powszechnie używany materjał konstrukcyjny (żelazo budowlane). Kr = K₍. = 3,8 do 4,5 t/cm²,

=1,8—2,4 t/cm², <j^,= 2,4—3,0 t/cm²-, wydłużenie jednostkowe 26 do 22%, E = 2130 t/cm².

b₂) Stal zlewna, wyrabiana jak żelazo zlewne, różni się od niego wyższą zawartością węgla (do 1,5%), a więc większą twardością i hartowal-nością. К =5,0—8,0 t/cm², wydłużenie jednostkowe 22—15%; a^. około 0,5Kr, Gjr około 0,6571% E= 2200t/cm².

Stal niklowa jest stopem zawierającym 1—3% niklu, odznacza się wysoką wytrzymałością, używana do budowy mostów o wielkich rozpiętościacb.

Elektrostal produkowano z żelaza zlewnego w piecach elektrycznych a używana na odlewy wyborowe, jest również bardzo ciągliwą i wytrzymałą.

Ponieważ nie udało się określić ścisłej granicy między żelazem zlewnem (miękkiem) a stalą (przyjmowano ją zwykle przy Kr = 5,0t/cm²), postanowiono obecnie w normach przemysłu niemieckiego {DIN) nazywać wszelkie żelazo kujne „stalą“, zgodnie z dawniejszym zwyczajem amerykańskim. Poszczególne rodzaje żelaza kujnego (stali) określa się wartością minimalnej granicy wytrzymałości przy znaku St, np. St 37 jest zwykłem żelazem zlewnem, St 48 miękką stalą budowlaną.

B. Formowanie żelaza odbywa się przez odlew, kucie, tłoczenie lub walcowanie.

1.    O d l ew n i c t w o obejmuje: a) przygotowanie formy (formowanie) za-pomocą modelu lub szablonu, zwykle formy piaskowej ; b) topienie surowca w piecach kupolowych, płomiennych lub tyglowych; c) odlewanie; d) wykończenie odlewu.

Fabrykaty żeliwne, a) Słupy lane (p. „Konstrukcje żelazne“). b) Kury lane. W Niemczech obowiązują normy związku inż. niem. z r. 1885 dla rur lanych wodociągowych, dla ciśnienia użytkowego 10 at, a ciśnienia próbnego o podwójnej wartości, oraz nowe normy DIN-, normy polskie w opracowaniu (p. „Przegl. Techn.“ 1926). Dla zwykłych ciśnień (4—7 ai) można użyć rur o mniejszej grubości ściany przy niezmienionej średnicy zewnętrznej. Tolerancja wagi rur lanych + 3%.

Normy obejmują: rury proste, łączone na rękawy lub kołnierze, oraz kształtowniki (odgałęzienia, krzywaki, krzyżaki, formy przejściowe itd.).

c) Odlewy budowlane: płyty łożyskowe, kraty kanałowe, rury ustępowe, poręcze itd.

2.    Odkuwanie ręczne (kowalskie) mniejszych przedmiotów np. okuć, przegubów, kotwi, albo maszynowe młotem parowym, lepsze prasą hydrauliczną.

W budownictwie było dawniej kowalstwo powszechnie stosowane, obecnie tylko wyjątkowo z powodu drogiej robocizny, zastąpione robotą ślusarską ręczną lub maszynową.

3. Tłoczenie. W budownictwie i mostownictwie stosowane do wyrobu łączników, jak: nity, śruby, sworznie, okucia; także przy wyrobie blach kolebkowych i puklówek, blachy falistej, prążkowanej itd.

4.

Walcowanie gorących bloków żelaza zlewnego (stali) lub pakietów żelaza spawanego odbywa się celem zgęszczenia materjału i formowania w rozmaite kształty. Używane są walce gładkie dla blach i walce rowkowane (kalibry) dla żelaza prętowego i kształtowników.

Fabrykaty walcowane wyrabiane dziś prawie wyłącznie z żelaza zlewnego : blachy, żelazo prętowe, kształtowniki, mają największe wymiary ograniczone ciężarem bloku pierwotnego (ingotu), który podlega walcowaniu. Ciężar ten wynosi zwykle 700—800 kg, stąd granice wielkości blach wzgl. długości prętów i kształtowników.

Od wymiarów największych odróżnić należy wymiary normalne (handlowe), np. największa długość dźwigarów J 14 да, normalna 4—12 да.

la. Blacha płaska w odmianach: 1. blacha czarna, najcieńsza (8= 0,3—1,5 mm), na wyroby blacharskie i do krycia dachów, w użyciu zwykłem jako blacha pocynkowana; 2. blacha cienka o grubości 2—4,5 дада, do robót ślusarskich i na podrzędne konstrukcje budowlane (drzwi żelazne, schody); 3. blacha konstrukcyjna i kotłowa o grubości 5 — 25 mm, zwykle używana w budownictwie 6—12 mm ; 4. blacha pancerna o znacznej grubości.

Ciężar 1 да² blachy zlewnej o grubości 5 mm wynosi 39,3 kg, 8 mm 62,8 kg, 10 mm 78,5 kg.

Blacha pocynkowana w arkuszach normalnych 65 X 190 cm do krycia dachów waży około 5 kg na да².

I b. Blacha prążkowana w grubościach 4—15 дада, na tem prążki wypukłe w ukośną kratę 1,5—2,5 дат wysokie; używana na pomosty, schody itp. Zwykła grubość 5—8 дат.

lc.    Blacha falista walcowana lub tłoczona, a to płaska (patrz tablica, str. 1812) lub dźwigarowa. Dla blachy falistej płaskiej a <180", dla dźwigarowej a= 180°, tj. przekrój składa się z półkoli, często z wstawą prostą dla zwiększenia momentu bezwładności.

Grubość używana 1—-5 дада. Arkusze o szerokości 50—100 cm, długość do 4 да.

ld.    Blacha cięta, jest to siatka żelazna, wytworzona przez nacięcia równoległe i rozciągnięcie blachy płaskiej. Wyrabiana w różnych wymiarach, zastępuje dobrze siatkę plecioną na ogrodzenia, wkładki do gipsu lub betonu itp.

Ie) Blachy szczególne: kolebkowe, puklówki (p. „Mosty żelazne“).

II. Żelazo prętowe w odmianach : a) żelazo płaskie, b) żelazo kwadratowe, c) żelazo okrągłe.

a)    Płaskowniki (żelazo płaskie, wstęgi) o przekroju prostokątnym, znacznie mniejszym od wymiaru długości; grubość 5—50 дада, szerokość do 1000 mm, długość zwykła 3—10 да, największa 20 да. Poniżej 5 дада grubości zginane w wiązkach o większej długości, a nie jako pręty.

b) 'ŁŻelazo kwadratowe o przekroju kwadratowym od 5 X 5 mm w górę; zwykle używane 10 X Ю do 30 X 30 дат w robotach ślusarskich; większe wymiary do 150 X 150 mm.

c)    Żelazo okrągłe o przekroju kolistym o średnicy 5—150 дада.

Od żelaza okrągłego walcowanego odróżnić należy drut żelazny ciągnięty o grubości 0,2—b mm z żelaza spawanego, albo drut stalowy o grubości 1—10 mm, wyrabiany na walcach szybkobieżnych.

Tablice, podane poniżej, podają wymiary przekroju i ciężar jednostkowy żelaza prętowego.

III. Kształtowniki (kształtówki). Najważniejsze kształtowniki walcowane: kątowniki równoramienne i nierównoramienne, kształtowniki J_, J, Z) [Zł ćwierćkołowniki, żelazo pomostowe Zorèsa. Prócz tego wiele typów szczególnych, używanych w budownictwie Żelaznem : listwy do szkła dachowe i okienne, żelazo poręczowe, listwy ozdobne, kątówki drobne itd. Osobną grupę stanowią szyny kolejowe.

Wobec nieustalonych norm polskich na kształtowniki walcowane podajemy normalne przekroje (WP) niemieckie, walcowane również w hutach śląskich w Polsce. Główne wymiary (wysokość, szerokość) w cm podają oznaczenie (numer) przekroju.

Inne metale.

Napisał inż. Władysław Jabłoński (Warszawa).

w handlu

Cynk wyrabia się z rudy, zwanej galmanem; pojawia się w postaci blachy i cynku odlewnego. Złom krystaliczny, ziarnisty albo łuskowaty, niebiesko-biały. Nagrzany do 100—175° C jest giętki i daje się łatwo przerabiać; na zimno kruchy; topi się przy temperaturze 412°C i jako płynny wypełnia szczelnie formy. Zazwyczaj zanieczyszczony jest ołowiem i kadmem. W żarze jasno czerwonym paruje, a przy dostępie powietrza pali się płomieniem i tworzy tlenek cynku, zwany bielą cynkową, używaną do białych farb. Gładkie blachy cynkowe walcują się w różnych grubościach, podług rozlicznej skali; używają się do krycia dachów i gzymsów, na rynny i ozdoby budowlane. Cynk jest odporny na wpływy atmosfery, staje się jeszcze odporniejszy przez zastosowanie powłoki krzemowej ; ulega zniszczeniu i pęka na dachach, w miejscach, gdzie osiada sadza z węgla, a to z powodu siarki, zawartej w węglu kamiennym.

Arkusze śląskie mają wymiar 65/200, 80/200 i 100/200 cm.

Blachy cynkowe.

Skala śląska

Nr.

Grubość w mm

Waga 1 m2 w kg

Nr.

Grubość w mm

Waga 1 m2 w kg

0,100

0,143

0,69

1,00

14

15

ыЪ>

1,30

1,60

1,75

2,10

2,45

16

17

18

19

20

О И Л CO ri rH rl H

0,450

0,500

0,580

0,660

0,740

2,81

3,15

3,50

4,05

4,62

5,17

21

22

23

24

25

26

0,820

0,950

1,080

1,210

1,340

1,470

1,600

1,780

1,960

2,140

2,320

2,500

2,680

o    oT o' t-T

12,45

13,71

14,97

16,23

17,49

18,74

W budownictwie do krycia dachów, rynien, wyskoków i ornamentacji używa się blach od Nr. 6 do 13. Blachy falistej cynkowej używa się również do krycia dachów w 5-ciu profilach, z których A do D w grubościach do Nr. 16 włącznie, natomiast E tylko do Nr. 12. Profil E można układać tylko na podbiciu, albo na łączeniu, zakładając przytem na szwie podłużnym po 2 fale na siebie. Przy profilach i do fi dolicza się na zakładki podłużne i poprzeczne, wraz z częściami, przytwierdzającemi do płatew, 15—18% wagi. Wymiary arkusza blach falowanych są: dla profilu A: 0,62 X 2,0 m, 0,89 X 3,0 да, 1,12 X 3,0 да ; dla В : 0,84 X 2,0 да, 1,08 X 3,0 да ; 130 X 3,0 да; dla С: 0,8 X 3,0 да; dla D: 1,0 X 1,78 Щ 1,5 X 2,67 да; dla Е : 1,6 X 2,64 да. Fale profilu А, В i С idą w kierunku długości, a profili D i E w kierunku szerokości. Profil A wyrabia się też w kształcie sklepie-niastym (łukowym) o promieniu 1,5 да i wyżej, na dachy sklepieniaste przy 2-metrowych odstępach między płatwami.

Uwaga. Przekroje, wagi i momenty wytrzymałości dla blach innych grubości, jak 1 дада, otrzymamy w przybliżeniu, mnożąc wartości tablicy przez grubość w дада.

Cynk odlewny sprzedaje się przeważnie w małych płytkach grubości 4 cm, a używa się do cynkowania blach i drutów żelaznych, do stopów, na odlewy cynkowe, stosy elektryczne itp. Odlewy cynkowe używane są także i w budownictwie dla wykonywania ornamentacji.

Skala śląska falistej blachy cynkowej

Fala

Dla blach 1 mm grubych

Oznaczenie

Nr.

Szerokość В

Głębokość Я

W rozwinięciu I

Przekrój na 1 m szer. ark.

Waga 1 nr blachy falistej-

Moment wytrzymał, na 1 m szer. arkusza

mm

mm

mm

cni¹

kg

an

ta b о Ьэ ^

117

100

110

60

20

55

32

32

14

175

123

135

68

24,8

owcoco ^

ксГ ©о* w-T ©f

tH tH TH iH t-h

10,8

19,9

8,86

8,86

8,14

8,93

Miedź otrzymuje się przez prażenie i wytapianie z rud miedzianych, przyczem otrzymuje się miedź surową, czyli czarną, niezupełnie czystą. Surowiec ten poddaje się powtórnemu przetopieniu, poczem otrzymuje się czystą miedź. Miedź ta przerabia się na kowalną, przez jednorazowe oczyszczenie. Punkt topienia miedzi 1054° C. Miedź twardnieje przez walcowanie i klepanie; a zmiękcza się z powrotem przez wyżarzanie, bez względu na sposób chłodzenia.

Miedź nie jest spawalna, ani też przydatna na odlewy, gdyż byłaby dziurkowata i pełna pęcherzy. Posiada duże przewodnictwo ciepła i elektryczności. Z miedzi wyrabia się: drut, blacha, pręty, rury, a nadto używa się jej do stopów i na wyrób farb. Drut miedziany dostarcza się w postaci zwoi pierścieniowych niewyżarzonych. Używa się na przewodniki elektryczne. Do telefonów drut miedziany cynkuje się. Drut powinien być gładki, giętki, o przekroju równomiernie okrągłym. Drut w handlu znajduje się w grubościach średnicy, począwszy 0,14 дада, aż do 10,0 дада; waga przybliżona (teoretyczna) 1000 да drutu średnicy 0,14 mm 0,139 kg; 0,16 mm — 0,181 kg ; 8,8 mm — 547,4 kg-, 9,4 дада— 624,6 kg\ 10 дада— 706,9 kg. Blachy miedziane powinny posiadać powierzchnię czystą, gładką, a złom jednolity ;

powinny dać się łatwo wyginać ; służą do krycia dachów, przyczem używają się arkusze wymiarów 0,8 — 2,0 m², przy szerokościach do jednego metra, i grubościach 0,5—1,0 mm, także do rynien dachowych, rur deszczowych itp. Blachy cieńsze walcują do 2,4 m szerokości i do 10 ш długości. Blachy składowe: 1,0 X 2,0 m, przy grubościach 0,73 doi raw; 1,0 X 3,0 га przy '

1— 2 гага grubości; 1,0 X 4,0 га przy grubościach 2 mm i więcej. Grube płyty, np. blachy skrzyń paleniskowych, klepie się w szerokościach 1,0—2,4 ra ;

2— 4,0 ra i grubościach do 26 mm. Pręty miedziane walcuje się lub klepie o przekroju okrągłym lub kwadratowym; powinny się dać wyginać bez zarysowania. Kwadratowniki o przekroju niżej 2,25 era², a krągowniki niżej

1,5 era średnicy uważa się jeszcze za drut miedziany.

Kury miedzane wyrabia się bez szwu, lub ze szwami, walcowane, wyciągane i wyginane, a potem lutowane. Kury miedziane po uprzedniem wypełnieniu ich kalafonją, powinny dać się bez zarysowania owinąć około wałka o średnicy 3 razy większej, niż właśna ich średnica.

Ołów otrzymuje się z rudy, zwanej błyszczem ołowianym, przez przetapianie i przeczyszczanie. Topi się przy 326° C, odlewa się dobrze, jest bardzo ciągliwy i daje się dobrze wyginać i krajać; jest odporny na wpływy atmosfery, a paruje w żarze czerwonym. Blachy ołowiane walcowane używane do krycia dachów (arkusze w rolkach 0,8—1,0 ra szerokości, 10—15 ra długości, 1,5 — 2,0 mm grubości) do osłaniania ścian wilgotnych, na warstwy odosabniające (izolujące), do uszczelnienia połączeń kołnierzy rurowych, do rur dla pary, gazu, wody, do spajania bloków kamiennych, zamiast zapraw itp. Ołowiu używa się także do stopów do fabrykacji szkła, farb olejnych (biel ołowiana, minia ołowiana), do odlewania czcionek drukarskich, panewek itp., oraz do wyrobu drutu.

Drut ołowiany

Grubość

Waga 100 m b.

Grubość

Waga 100 m b.

Grubość

Waga 100m b.

Grubość

Waga 100 m b.

О

т—Г io ©Г <м~ со

o' ©f со' ю cc

ai ox ^

'сл 'о 'сл "о 'сл

00^

o'^oo'gq' o'

H H H Я (M

O 00 4 Ci

CC -3 СЛ 03 © Ьв -OJMJNO

"o 'ŁrU© 'bi la

и я M ^ o

И H H rl rl

Uwaga. Drut z ołowiu miękkiego wyrabia się nadto w dowolnych grubościach powyżej 0,5 rara tak okrągły, jako też o przekrojach odmiennych.

Cyna wytapia się z rudy cynowej. Topi się przy 230° C. Cyna jest miękka, łatwo daje się wyciągać, o złomie krystalicznym, wskutek czego przy wyginaniu wydaje chrzęst. Dobra cyna powinna być wolna od zanieczyszczeń (ołowiu, żelaza, miedzi) i zatrzymywać połysk. W handlu znajduje się w postaci bałwanków, prętów, w rolkach (5—6 kg) i w ziarnach. Nazwy swe bierze od pochodzenia, a więc cyna: Banka, Billiton, Malakka, australska i angielska. Cyna Banka jest najlepsza i bardzo czysta. Cyny saska, czeska i poznańska są bardzo nieczyste. Używane na stopy, na luty miękkie i na rury.

wraz

Stopy. Do najbardziej pospolitych należy mosiądz. Składa się dwóch do czterech części miedzi, jednej cynku. Mosiądz jest twardszy od miedzi, a przytem bardzo ciągliwy. Twardość i wytrzymałość zwiększa się z zawartością cynku, lecz twardość do 50°/o a wytrzymałość do 45°/o cynku,

poczem znów się zmniejszają. Zaleca się 30—43% cynku. Ciągliwość wzrasta z zawartością miedzi. Mosiądz w żarze czerwonym jest kruchy, na zimno można go obrabiać, jak miedź i walcować z niego bardzo cienkie blachy. Blachy w handlu bywają: czarne, wytrawiane, jedno- lub dwustronnie skrobane, wreszcie, polerowane. Arkusze przeważnie' 0,5 X 2,0 m i 1,0 — 10 mm grube. Druty mosiężne są nieżarzone i wyżarzone. Mosiądz jest rzadkopłynny, daje gładki odlew bez pęcherzy (często 1—2% dodatku ołowiu), który można łatwo obrabiać. Także wyrabiają się rury mosiężne itp. Podobne do mosiądzu są: tombak czerwony (85% miedzi, 15% cynku), oraz t. zw. mosiądz biały, barwy żółtawo-białej, zawierający 50—80% cynku.

Bronz jest stopem miedzi z cyną; jest ściślejszy, twardszy i łatwiej płynny niż miedź. Twardość bronzu wzrasta do 28% cyny, poczem znów się zmniejsza; wytrzymałość największa przy 17,5% cyny. Bronz, zawierający mniej niż 5% cyny, można wyciągać na zimno. Dodatek ołowiu zwiększa łamliwość (kruchość), zmniejsza wytrzymałość i twardość. Bronz z dodatkiem 0,5—1% fosforu zwie się bronzem nafosforzonym, jest wytrzymały, bardzo ziarnisty i rzadkopłynny; walcuje, wyciąga i przekuwa się dobrze.

Spiż na dzwony jest rodzajem bronzu, zawierającym do 25% cyny» czerwono-szarawy, bardzo łamliwy i trudno obrabiany. Spiż na działa zawiera do 10% cyny, jest żółtawo-czerwony, mało ciągliwy, dosyć twardy i bardzo wytrzymały. Używany na lufy działowe, na kurki i wentyle parowe. Staje się miękkim przez szybkie ochłodzenie, przez wolne zaś — twardym i kruchym. Spiż na posągi zawiera nadto dodatki cynku i ołowiu, wypełnia dobrze formę i powleka się dość szybko patyną (półwęglan miedzi). Skład jego jest bardzo rozmaity. Jeżeli się na otwartem powietrzu ma wytwarzać patyna, to spiż powinien być bez cynku (90—95% miedzi, a 10 — 5% cyny). Spiż na posągi zazwyczaj zawiera 86,7% miedzi, 6,7% cyny, 3,3% ołowiu, 3,3% cynku. Bronz na medale zawiera tylko 2% cyny. Metal biały jest stopem o znacznej zawartości cyny z antymonem, ołowiem lub miedzią.

Luty są potrzebne do spajania z sobą części metalicznych. Przed lutowaniem należy powierzchnię metali, przeznaczonych do spajania oczyścić pilnikiem lub wytrawą, a potem w celu otrzymania metalicznie czystej powierzchni w żarze lutowania posmarować lub posypać: kalafonją, stearyną lub salamonjakiem, przy lutowaniu twardem. Do wytrawiania używa się : kwas solny, płyn lutowniczy (cynk rozpuszczony w kwasie solnym), sól lutownicza, tj. pozostałość po wyparowaniu płynu lutniczego, w którym rozpuszczono jeszcze salamonjak, wreszcie miałko proszkowana kalafonja, zaczyniona nasyconym roztworem amonjaku. Lut miękki składa się z cyny i ołowiu, czasem z dodatkiem bizmutu (luty bizmutowe), i używają się do spajania żelaznej blachy cynkowej, miedzi, mosiądzu, cyny, cynku, ołowiu itp. Luty twarde (szlagluty) używają się do spajania mosiądzu, miedzi, żelaza i stali ; składają się z cyny, cynku, mosiądzu a czasem i miedzi ; zwą się żółtymi, białymi i białawymi.

to oo -j o) o>

Grubość

mm

oooooooooooooooooooooo

sggg^ssssssssbgssgssssss;

К W ^ ^ O' O^iHCOOOOH^OJQi^ü'QCXI

СЛ

■h-^M-M-OOOOOOOOO

V,S.4.V.Sł4««J'*'ł'J'*Vj'*V*'*'J    *■»_ ^ V» V* N.

M^S^So^M^ffiStpHto^otNiccoK;»^

t-i

ОЭ ©Э 09 09 05 05 J© J© J© J© J© J© ^    ^ J- £ Я Я Я Я Я

SSn^O^SSonScD^COie-lHCnO^CO^ Ü' СО и ^ 4 o W Q^t©0t(X)K>b^lO03Cł<0t©^C0

O'O'O'O'^^^^^WWW J05 J© J© J© J© J“*- J—¹ J- J-⁴ JD

'oo Чз* Чй* Ч-⁴ 4© "-<1 4f*.1© "o "-«a Чл bfiOCOÜiÜOHGOCîlM-¹^

OO^^GO^H-JWOOiWcOCitSOU^CO^H-sl^

QOtg-lKOOO'O^CDW^tSOîHO' O ^ Cg OS GO t©

4^<JOiO)6iOiOOiOi^^^ü50î05l©lôtÔMKK

"с©ЧлЧ©Ч©ЧлЧ©Ч©'аа'©э о л ooo-i^^ccotH-Gooit©

Ot05t©OcOGOCiOtCC Юи^СОС5 0'(^1©исО(Х-ЛО'

ocst©cp^oc>b©x^oq>t©co^O'3st©cc^ о о

кф

N*

■-*

ç^ç£)ç£>GOGO-<l-<l^lC5CiÜtOtJJt    ОЭ 00 JW J© J© J-±

'ool^.'o'cs'to'oo^ ЧэЧзь V©4»4f*- ИЧ OO zD Ü« —■ 4 W zD СЛ

KtOteOS^COtOiHCOGOOOPHteOJ^^OłC. -1 W O GO ot W O GCO'OSCGOÜ'OSOCOO’OSOCOO'OSO

M- и н-⁴ >-*■ O ę© GO GO GOj<lj<IJ7iJJ5J?tJ5tjf^j^‘₄pOJWj©J©J-L

JT4, J"¹ Я Я "co V* Ч© V О "ot О "ot Ч-*- "Ъ> и "*-л 7© ^ Ч© 0D "оэ "оо

405COWtDt©^*<10WaiîOb9ÜtGOnO:OiOt5ÜtCO (XOOOOSHOOGO-lOSÜt ^^©ИООСОЧОС'Й

^кин^^ифососо-л-лалсл^^оэозьвю W W J® J® .Г о о оо 05 “-1Ъ о» "U ъ. о V Ъ 05 оо Ъ ~-д -

-a^050ütcû^o^ço^o^oi^çû^cû*“0^cû ■ t©L©O0

mCJtC'CiOł^<100CD

со

тз

?г

о-

^0^(X)^0'OWQOI«^C5WOCOÜ<^ÇÛO^

O^^^^OWOCCU'O^k-OiCOO^^OMXO

2,512

2,826

3,538

4,239

4,946

5,652

6,359

7,065

7,772

8,478

9,185

9,891

10,60

11,30

12,01

12,72

13,42

14,13

14,84

15,54

16,25

16,96

17,66

3,140

3,925

4,710

5,495

6,280

7,065

7,850

8,635

9,420

10,21

10,99

11,78

12,56

13,35

14,13

14,92

15,70

16,49

17,27

18,06

18,84

19,63

wwwo3WWt©t©i©t©t©U)t©HMKHh-^ С 4 Q ^ t© H-1 zD GO Cb ot J^O h>* JD JX> j-J jot jf*. J© JO

4©'ciЧ-* Чл 4©Ч*. 'со4© CiЧ-⁴-Чл'оЧй- Чх> t©"-<1Ч-* Чл4©

ССОК^ЧОООО^С^СЛССН^ЧООООО

JO J-л JO

Ч^"ЬоЧ©

t© C« GO

OiCJiO'O'^^^^-^CöOSCÖWtöieteie^-HHK JX>J3bj-l ç©j<ijt^J©JDj-Л J©t J©JDJX>jot Ойj— JX>J3ÏJÊ-J-*-J£>

"ОО"©t"м-Ъои ^<1 "©Э"о"Ь* ЪэЧо "©i "Î©ЧрЧл Ч©"оо'V"м-"■<!4f*

GO t©

GO l©4HQOC'C^CC0i^^C5K0'O

00

о oo

44^05QOiÜtOiCiCn^^^WWW^tOK)HKK GO Jgt t0c£>0'tÂî005WO<l05    tf*' h- CC O' И GO O' IÄ

"ел'оэ'ьф'оЧоЪо*oi"ut"оэ'Vo"н*'çoЪо"оа"Ъ»^1©Ъ'со —л ~сл

OOitOGO^OC, tOCO^OOtOCO^OCitOGO^OGi

80 I 90 I 100 I 200 I 300 I 400

zerokość w mm

(żelaza płaskiego, zlewnego)

Tablica I.

OOOGOGO-l^i^OiOO'O'Ü'^^OOWWtClÂKK

C0^OOUiG0^C)05t©G0^H-J03C0ü'M<i00C0Ü'

Ч-*'t©4©4o ^ ЧлЧлЪЪЪЪЪЧ- нЪЪ^Ч^ Члъ~-з

OûOCOO'OOOGOO'OûOCOO'WOCOO'OOOGDO'CCO

18,84

23,55

28,26

32,97

37,68

42,39

47,10

51,81

56,52

61,23

65,94

70,65

75,36

80,07

84,78

89,49

94,20

98,91

103,6

108,3

113,0

117,8

500    600

kgjm b.

21,98

27,48

32,97

38,47

43,96

49,46

54,95

60,45

65,94

71,44

76,93

82,43

87,92

93.42

98,91

104.4

109.9

115.4

120.9

126.4

131.9

137.4

700

KK^K^HKHHMOCOGO^ałOSOiOt^WCOt©

ü'0'^03Wt©Ki-‘00^-i»-ü'cot©050o:<iKC'

J* Я ^ Я г‘ Я Я Я S Я Ч© Чо Ъ ©о о оо о 11© о Ъ V V

0-3^tôÇDOiWOCOO'Ot©ff*C5CCOt©^OCOOt©

son

28,26!

35,33

42,39

49,46

56,52

63,59

70,65

77,72

84,78

91,85

98,91

106,0

113,0

120,1

127.2

134.2

141.3

148.4

155.4

162.5

169.6

176.6

900

t©t©t©t©t©t©ł-‘-H--^-H-‘.h-‘-h-‘-M-H-‘-

Üt^WWKCCßGO-lQOi^O:!©

MOCDGO<lOSÜt^

Grubość

mm

тт

Tablica II.

Ciężar żelaza kwadratowego (zlewnego) d — bok kwadratu

у кд/тЪ.

тт

у кд/тЪ.

turn

у кд/тЪ.

тт

у кд/тЪ.

o'o'o'o'o' о" o' 1-Г т-Г Т-Г т-Г <N <M <N <N

g? g S § g § g g “ 5 a « £ S 5

ь5 Ci о Ci h ce сл

OçDÜT^CiOHC5t«t«COHîD^Ci

oci^ü'Occcoo^ü’OiHGß-ao

38,465

40,700

42,990

45,343

47,760

50,240

56,715

63,585

70,845

78,500

Tablica III.

Żelazo okrągłe (zlewne) d = średnica kola ; y = ciężar; F= powierzchnia przekroju

d y kg/т Ъ. Fan¹ ^ ykgjmb. F cni¹

mm

ykglmb. F cm²

^ \ykglmb. F cni¹

......

3,46 41 3,80 42

4.15    43 4,52 44 4,91 45 5,31 46 5,73 47

6.16    48 6,60 49 7,07 50

7.55    52 8,04 54

8.55    56 9,08 58 9,62 60

10,18

10,75

11,34

11,94

12,56

10,350

10,876

11,400

11,936

12,480

13,046

13,600

14,205

14,900

15,413

16,673

17,976

19,335

20,740

22,192

24.63    95 26,42 100 28,27

23,70

25,25

26,85

28.51 30,21 31,96 33,76 35,61

37.51 39,46 44,55 49,94

55.64

61.65

30,19

32,17

34,21

36,32

38,48

40,71

43,01

45,36

47,78

50,27

56,75

63,62

70,88

78,54

гх

05 b-GO GO

cT cf

»о CO cqo^ T-Г Т-Г

1.21

1,19

1,17

о со h CO CO CO

H Ci S

iO Tj’ тф

M5 j M 1Я a ® ОтНтН IN O CO «£> iO in Я rl Oi rtl<M05 rj in 2

Ш пип ППП *2% 3*3* 3*3- 3*3* S*S-

Promień

bezwładności cm

*min

GO t— хО Ю

o' о"'

GOGO    GO t>- CD    t-Ï^CO    CO CD CD

cqcq    cqcqGq 05 os 05

o' о"'    o' сГ о"'    сГ о"⁴ о"'    o' <э сГ

1.07

g £2:2 sss sss

гч ГЧ f\    «N г. Г.    •'»'•'    ~    *•    '

H H H H H H h H H

H H H rH tH

1.55

«D    lO    ^    »O O тф(

t>-    t>-    C'-    o o o

И    И    И    ИНН

a) KĄTOWNIKI (KĄTÓWKI) RÓWNORAMIENNE.

9min "4"" 9

max

Moment

bezwładności сот¹*

Odstęp środka ciężkości в

Powierzchnia przekroju F

An

Anin

Ati ах

cm

cm²

(М 05    со о

Т-Н^ о^    СО со

фЗ OS CD Ю ’’Ф т

о N н

t^cqcD^

о GO ю cs oqcq

тН т-Г Т-Г

2,08

2,06

2,02

2,29

2,26

2,23

2,47

2,44

2,42

2,67

2,64

2,61

2,85

2,83

2,79

3,06

3,03

3,00

3,45

3,41

3,39

3,82

3,80

3,77

▼Н 05

СО тг

т-Г of

0,76

1,06

Ю ^—• G0_ 05^

of со"⁴

Ci Ç£)

oqcq o' o'

CD т*    GO СО о    СО О О

а у-*    T^cqco^    go со

of -f    rf со"' fcf    tf Ö of

O^cq^cs i-Г rf tf

rH t—( T—i

17,3

22,1

26,3

22,8

29,1

34,9

33,4

41,3

48,8

42,4

52,6

61,8

58,9

71,4

82,4

72,3

87,5

102

116

138

158

177

207

235

1.24

1,77

GO О cq^io TtT o'

1,00

1,08

CO N CO GO О CO T-Г фГ со"'

05 GO О (О 05^

tf of of

1,12

1,20

1,28

^ oq    -q th^ h

of cdT os"'    tf có' cc

HHH    H <M Ol

1,28

1,36

1,44

t- Г-    t>- l>-    GO GO O    O CD ^    O CD ^

Ф^Ф^    CD^Giq    O^^Oq    CO^ GO CO    CO O UJ

CM CO (M СО СО-фкО    irf tf' rf o' gcT

7,24

9,35

11,27

9,43

12,10

14,60

13,8

17,2

20,7

17,6

22,0

26,0

24,2

29,8

34,7

29,6

35,9

43,0

47,8

57,1

65,9

73,3

86,2

98,3

27,4

34,8

Y If

36,1

46,1

55,1

53,0

65,4

76,8

67,1

83,1

97,6

93,3

113

130

115

139

161

184

218

250

280

328

372

to тН    (M    OS t>- łfl

Ю Ф    N    cq^r^oq

H H    H    H H rl

ąą§ ssą ssą ąąs sąs ąąą

H H CM тН(Я(М d Tl (M ФЭ <M ©3 03^*01 ф2 фЗ Dl

ИМ!» .rlCON    ooot-

CO Я О    0^0_©_ 1>^а^тЧ_

К «Г go' o'    o'(зГ r-T    of о со

r-l    r-l    ин

г)1 05 СО оГ т-Г H⁻

тН тН

ю rl t>    СО rl ®    lO^t-^GG^    Cl    <N^

нчГо    of in' t-Г    o'oo i-ч    05 (M    со

НИИ    НИН    тН тН IN    тН IN    IN

АТ/ ha, 7

—-U

Jfk-

k.

Ciężar

kg/m b.

I> to N-

CO o' cd"'

§5§    ąąs    SSA    |SJ    121    212    22-2

lot-oo    coooo    с- он    ® и «    oj и if    5 ^ t*    *9    ®

тН тН    тН тН    - тН tH t-1    ri T—’ G⁴!

^ CO I>

CD

^ CD 00

O b* 05

CD GO

Wymiary przekroju mm

08 X 08

35 X 35

40X40

et X 9f

09 X 09

О CD G0 О

тН    т—I

!>• 05

т-1

тН GO O OJ GO O Ol 05 —СО О Ф1 ^ rH    H H    H Н    т—( i—<    тН тН тН

55X55

09 X 09

65X65

01 X 01

75X75

08 X 08

90 X 90

оот X 001

CO

“5

Ю

СО

co <m    с©    со    ь--^(м    r- >o co    cc c©    -ü    »O'#

co co co    to    to    to    © os го    <n (M <d    °Ч.°Я.0Ог.

«s'co'co'    СО    СО    СО    СО СО СО    '^'rjî'-^r    -il    ->#    тГ ч)<

Promień

bezwładności cm

mra,

сою-^    о-^'#    ч*    -чн    <м    ч*    со    d    'łcoeo    -*co<n

у—I гIt—I    COCOCO    .O    łO    Ю    С-    b-    b-    чч^тч^-гч^

01 ©Г of    Ol'Ol оГ    Ol    01    01    Cl"    Ol    Ol"    оГ Ol* Ol    СО СО СО

!max

СО тН СО    d    СТ5    С©    О -Ч<    со с© со    t- ^ о    ю    со О

d (N г-1    СО    Ю    .О    00501    СО СО СО^    t- t— t—    чЧ    ч-^т-^

-^Г^Г-^Г    1о''ф'-чГ    ю'ю'о'    из"iff >а    to    to to

a) KĄTOWNIKI (KĄTÓWKI) RÓWNORAMIENNE.

•^- = л i

Moment

bezwładności cm'

Odstęp środka ciężkości e

Powierzchnia przekroju F

Ciężar

Wymiary przekroju mm

1min

4,

cm

cmis

Jcglm b.

il

05 О 05 чЧ 4t С© МОЮ COCOiO Offid © о ®

S S чЧ чЧ

(N И СО СО «3 ^ чН iO с© СО t- СО С005

COCOCO    OC1CD    ч*н    СО    ч-i    d 00 ч*    Ь- тЧ 00    СОСОСО

05 чЧ СО    ч|Ч С© СЮ    05    d    Ю    СО 05 СО    -Ч105С0    lOOiO

гЧтЧ    чЧ чЧ чЧ    чЧ    d    d    01С1С0    СО СО ч)Н    ч* .О Ю

05-^10    ИОО    О    N    ©    ч#    СО    СО    COD-Ю    lOiOt-

£ч чИ    ©    ^    d    О    lOlOlO    тЧ    ^    t-    ч* © С©    чц    ч*    со

О    Ч    d    СОЮ!©    Ь-    05    чЧ

Ч    Ч    И    Ч ч Ч    чЧ    чЧ    d

CO-^iC'OCOt- t-0005

Ь.Ют-1    coi ч    i d О    d О 00    000    000

о Ч d    CO-4łiO    COt’CO    0500    d СО 4t<    Ю СО С©

C0~ СО СО    СО со" со"    СО СО СО    СО ч* ч^1    -чн'-ф’#    4t< ч*1 ч^Г

d чЧ ©    ч* Ь^05^    С^Гч_СО_    ©_©^©^    С0^©_    чЧ^ОУП^

чЧ~ Ю оГ    Ю © СО    0-4^05    .гГ © Ю    О Ю Ч    С© 1—it—

(МЯО    С1С1СО    СОСОСО    СО ч)< 4fl    4t< ч^ СО    ч}НЮЮ

i с [>    i Ч Ч    .О    ч* ИЗ    i О СО    ч)Ч Ь-    ч)Ч    05 с© ч*

СО t- ь-    05 СО С©    Ю    d CC    GO ч^ СО    СО 00    0_    ч-^СО_ч-^

o' os"' ©Г    os" со" со"    ссГ    ь»" o'    t-Г ч-Г in'    —Г \o    о    с© о о

d d СО С1СОСО СОСОчН СО -et ч*(

О d i    тЧСОЮ    d ч)Ч С©    СО ИЗ b-    i ® ®    ON©

ИНН    H H ri    rl И H    H И rl    тНгН 7—1    7—< 7—i 7—I

on X ou

081 X 051

081 X 081

140 X 140

150 X 150

091 X 091

CO

CO

X—

___5

d't-

N. P.

6/3

7/3¹/»

8/4

9/4l/a

10/5

12/6

14/7

16/8

18/9

20/10

2/2

2l/,/27>

3/3

3V,/37.

4/4

4'/,/4l/₂

5/5

6/6

7/7

8/8

9/9

10/10

12/12

14/14

•X:

ч:

.1

:•

4 e6 h

W y miary przekroju w mm

Ciężar

c) TEOWNIKI (TÓWKI).

R—d] Vi — —-- ; r₂ = —. Nachylenie stopki

2%, ścianki 4°/₀ wzgl. 2°/₀ dla wysokościennych ; d, g grubości średnie.

Powierzchnia przekroju F

Odstąp środka ciężkości e

Moment bezwładności w cm³

Moment wytrzymałości w cm³

N. P.

Ъ h <Z = g

kgjm b.

cm²

cm

_I_Iy_

Wy

Profile szerokostopowe, 6 = 2«.

100 50 8,5 9,42 12,0 120 60 10,0 13,35 17,0

140 70 11,5 17,90 22,8 160 80 13,0 23,16 29,5

180 90 200 100

•£3 O

29,05

35,64

О^Ю^

co" co"

O Ю 03 CM

О Ю (M

cT r-T

tO GO ^

gooo g

М»

£ <N r* т-l ÎO « r-T r-T

1,51    68,9

1,72 117,0

1,93 185,0 2,14 277,0

! ss

CO l>-CO <» ©" ©"

H lO O CO CO 03 T—» CD Ю O    O

th" th"    оГ со"    со"

2,87

4,31

7,13

10.20

13,5

22,8

6/3

7/3¹/s

10/5

12/6

Ю ГС СЛ tO GO

670

1000

= 7i.

0,20'

0,43

1,72    0,87

3,10    1,57

cc tO    h* h*

JJ3    QQ ^O

"to to "оз"оз

36,9

52,8

74,4

100,0

14/7

16/8

18/9

20/10

5,28    2,58

8,13    4,01

6,06

120 120 13,0 23,24 29,6 3,28 366 178 140 140 15,о||31,32 39,9 3,80 660 330

S 5 SS GOO S ч* l>- СО    (Я îO    о t>-

r, rs    ^ СЧ    r>    r*    r. r*    «•N«-.

OO OtH H ^ СОЮ GO ОД GO тН    ^

TH    tH ©3 _^ ©

о чц '"'со O    03 00    ©3 t>- (M »o

(MCO Ю 03 d I>    CO^CM^

О*сГ сГсГ т-Гh    <N    O 03

©^    <M^

co" !>•"    oT t-"

И И    ©3

2/2

2Vs/2l/î

3/3

3¹Ш¹/,

4/4

4'/î/4l4

5/5

6/6

7/7

8/8

9/9

10/10

12/12

14/14

л i* A

fj?

b) KĄTOWNIKI (KĄTÓWKI) ^Anin H⁻ $max

nieeuwnoeamienne.

Wymiary

przekroju

mm

Ciężar

Powierz

chnia

przekroju

Odstęp środka ciężkości

Moment

bezwładności w cm* •

Promień

bezwładności w cm

«i

tg a

kgjm b.

стг

cm

cm

An

Anin

ТУ

tT

Stosunek

ramion: 2:3

20X30

30 X 45

50 X 75

65 X 100

M-

O 0^3    <1 üt СГТ ^ tfb-CO

i—* О    O r-    ©4    TT    4

tH_4    Cd t—    С- т-i    O    !M

t-T ,-T    cT <м~    en o'    со    ad'

80 X 120

rH

100 X 150

(M

1-1 т—I

11,15

13,42

14,99

17,82

22,53

26,06

(MO t- «3    05 O CO

4^ao_    ajo_ о    co_o    (M th    r-^cj

т-Г т-Г    of со"    4~ za    ca o'    4~ t-Г    oT <m" ad' cd~

rH tH t—1    tH (M (M CO

0,99

1,03

1,48

1,52

1,95

2,04

2,47

2,56

3,31

3,40

3,92

4,00

4,89

4,97

05    ^GO    (N 05 L-» xo (M (MO

^ Ю    ï>-    050    (MCO    Ю O    050    rł^xO

cT ©~    cT o’    o' т-Г    т-Г т-Г    r-Г т-Г    r-Г si    sT oT

0,4216

0,4214

0,4334

0,4288

0,4319

0,4275

0,4304

0,4272

0,4101

0,4074

0,4348

0,4304

0,4361

0,4339

1,42

0,28

1,25

0,45

1,82

6,63

8,01

19,8

26,3

53,1

65,4

160

189

317

370

745

8 54

0,33

1,19

1.44

3,66

4,63

9,58

11,9

26,8

32,9

56,8

67,5

134

153

1,60

0,56

5,77

6,99

17,3

22,9

46.3

57,2

141

167

276

323

649

743

2,05

2,46

6,21

7,99

16,4

20,1

46,0

55,1

98,2

115,0

232

264

ca en Ф- oc w to je je te    он

s s Vs ss s s ss

IIIIII s-S S-S SS II

%% S3 ss ss S3 ąs ss

o o i-Гт-Г т-Г-Г <n<m coco coco 4 4

U) te tece MH*    PP P P

'83 §g gS 53 Sg gS

Stosunek

ramion: 1:2

20 X 40

1,35

1,77

30 X 60

3,37

4,59

40 X 80

5,41

7,07

JD JJ5    jn    rfo.    te    и

o go    ~bj    te    1e    -c

и (o    o*    ©    en    ce

1,43

1,47

2,15

2,24

2,85

2,94

50 X 100

65 X 130

80 X 160

100 X 200

O    O (M    W ^    ^ O

i—i    tH tH    i-H rH    t—I rH

9,03

11,07

14,60

17,35

21,59

24.96

31,64

35.87

0_t-^    C£^t-^ O 00 co r-

t-T 4~ ad <n c-T и" сГ o'

И Н т—i (M (MCO 4 4

3,59

3,67

4,65

4,75

5,72

5,81

7,12

7,20

4 CO    OO CO    00 50    w о    O CO    t» O    QO O

© ©    © ©    OO    tHt-<    h h    ri и    ç: c:

0,2575

0,2528

0,2544

0,2479

0,2568

0,2518

0,2665

0,2658

0,2569

0,2549

0,2686

0,2679

0,2608

0,2586

2,96

3,78

16,5

21,8

47,6

60,8

123

150

339

395

762

875

1754

1973

0,31

0,48

1,31

0,42

1,28

0,40

0,60

1.30

0,42

1,26

0,52

0,52

1,71

2,28

4,99

6,41

12,8

14,6

35,4

41,3

79,4

86,0

182

15,6

2,61

1,96

0,63

1,91

0,78

20,7

3,41

1,93

0,62

1,88

0,76

45,0

57,6

116

141

320

373

719

822

1653

205    1862

7,63

2,63

0,85

2,55

1,05

9,62

2,60

0,84

2,53

1.03

19,6

23,5

54,2

62,9

122

139

283

316

3,27

1,05

3,18

1,30

3,26

4,27

4,23

5,26

5,24

6,60

6,57

1,02

1,38

1,37

1,70

1,64

2,12

3,16

1,29

4,15

1,71

4,11

1,68

5,10

2,10

5,09

6,42

2,12    6,38

2,09

2,65

.2,63

N. P.

80

90

10

100

11

110

12

120

13

130

14

140

15

150

16

160

17

170

18

180

19

190

20

200

21

210

22

220

23

230

24

240

25

250

26

260

27

270

28

280

29

290

30

300

32

320

34

340

36

360

38

380

40

400

427₂

425

45

450

477₂

475

50

500

55

550

60

600

'i

x—s

d) DŹWIGARY WALCOWANE I R = d: r = 0,6 d.

Wymiary przekroju

w mm

o*

(D W U T E O W NI КI). Nachylenie stopek 14°/₀.

Ciężar

Powierz

chnia

prze

kroju

Moment bezwładności w cm*

Promień

bezwładności

нч

-f—I— i

cm

\2

Dla 7, = 1г

Moment wytrzymałości w cm³

N. P.

\    kg Im b.

стг

7/

*x

cm

W*

42

46

50

54

58

62

66

70

74

78

82

86

90

94

98

w с о

О О тЧ т—I тН т—<

113

116

119

122

125

131

137

143

149

155

163

l7o

178

185

200

215

ЬО    1—*■ Н* Н*    ł—¹ М- М-    И И И    н* м- м-    м-

**    ZD GO    CS СП    00 OZ tO    О О    О JO JO    JO JX> JX>    JX> j<l j<I    J7S JJS    J3S Cï JO*    ^Cn JLn    jf*> OO

4    bon    444    444    444    444    444    444    444    444    444    444

сз со со    гоо*о    оз-гпоо    м n л    го тн го    тн г~^сз    г-    <м^со^    го^о_ео_    го^о^о^

4"4 го⁻ оГг-Гао    осГ оГ оГ    4 ©~ 4    4т-Г4    оз"со"со    Ч 44    из    « г-”    со' 4 o'    4со⁻4    .с'г-’ ®    о!

1—I т-(    г! Иг!    НИИ    тНтИт-1    и    И И    и-l -И (Я    (Я 03 (Я    03 03 СО    СО

03 03 ОЭ 03    03 ГО ГО    tcrcrc    ГСГСГО    И И И    И К И    ИМИ    и И И    — И* НИ.    Ь-L

го <1 СЯ 1И    о » -J    СЛ It“- 03    ИОО    ГО QOJiO    J-JJ^ Ci    JCNJOrjP“    03 Ы ус    yCj-^JD    JD JO JD    J30    -1    -T

4 444    444    444    44 о    444    444    4То4-    444    44 го    4 ни    оз    го    цп

ГС    ГС ГС I—¹    I—‘I—‘1—¹    I—‘ М¹    и ИИ    И И И

цп    ся о «о    GC-JCî    ел £*• оз    г« и и    ни о О    го jo jo    jx>jx>j)о    jT3j3ij33    .p’jorjin

4    444    444    444    444    444    444    444    444    444    Ъ -j ю    и-* -з tfn

59

67

76

84

94

101

109

117

126

134

142

151

159

168

176

184

192

201

209

217

225

233

242

258

274

290

307

323

343

363

384

404

444

486

I § p S    £ I g £ S § 2 2 §    2    jgjgj» 2 g ß J2 2 £ £ S £    o.

'V* 'to'oo'co    'o'ts4o    'co'so'io    'o'o*'ćc о о о coo:    cs *—Ł    o woe

О к O Ci о tO о: О tO -Ч Ц4 с* CS О tO М- О ЬО «ß О О GO О    О* CS ЬО •<! О*

7,58

9,00

10,6

12,3

14,2

16,1

18,3

20,4

22,8

25,2

27,9

30,6

33,5

36,4

39,6

42,7

46,1

49,7

53,4

57,2

61,1

64,9

69,1

77,8

86,8

97,1

107

118

132

147

163

180

213

254

77,8

117

171

239

328

436

573

735

935

1166

1446

1763

2142

2563

3060

3607

4246

4966

5744

6626

7587

8636

9800

12510

15695

19605

24012

29213

36973

45852

56481

68738

99184

138957

CO od'

(Я    Oi «O «

117

138

162

189

221

256

288

326

364

406

451

555

674

818

975

1158

1437

1725

2088

2478

3488

4668

6,14

6,94

7,74

8,52

9,29

10,1

10,8

11,6

12,4

13,2

14,0

14,8

15,6

16,3

17,1

17,9

18,7

19,5

20,2

21,0

21,8

22,5

23,3

24,8

26,3

27,8

29,4

30.8

32,8

34,7

36,5

38,4

42,4

46,0

19.50 26,00 34,20

43.50 54,70 67,10

81,9

98

117

137

161

186

214

244

278

314

354

397

442

491

542

596

653

782

923

1089

1264

1461

1740

2037

2378

2750

3607

4632

10,7

12,5

14,8

17,1

19,8

22,7

26,0

29,4

33,1

37,1

41,7

46,5

51,0

56,2

61,2

66,6

72,2

84,7

98,4

114

131

149

176

203

235

268

349

434

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

32

34

36

38

40

42 V,

45

47 V*

50

55

60

N. P.

©    СО О Cl ^ lO    tD N CO Ci O    (N^ÎÛCOO Ю I>- ©    о о о о ю    о ю о »о о

тН у—i    тН 04 04 04 04    04 04 Ol Ol СО    СО СО СО СО ^    ^ ^ ^ iO    Ю О О 1> 1>    со со о о о

•    тН

to to bo bo to to bate bo to to to to to to to to to to bo to to bo to bo to bo to bo toto

(М

ii

Чг

<ôÏ4j !

-X

е) DŹWIGARY WALCOWANE I (dźwigary Grey’a, walcowane R= d. Nachylenie

SZEROKOSTOPOWE w hucie Differdingen (Luksemburg), stopek 9%-

\2

Wymiary przekroju

Ciężar

w mm

ff

кд/тЪ.

Powierzchnia

przekroju

Moment bezwładności w cm'¹

Promień

bezwładności

II

w cm

\г

Dla Iv = /₂

Moment wytrzymałości w cm³

N. P.

cm'¹

Ix

*x

гУ

w cm

wy

140

140

7,4

160

180

200

220

240

250

260

270

280

290

300

320

340

360

380

400

425

450

475

500

550

600

650

700

750

800

850

900

950

1000

160

180

200

220

240

250

260

270

280

290

300

300

300

300

300

300

300

300

300

300

300

300

300

300

300

300

300

300

300

300

8,0

8,5

8,5

9,0

10,0

10,5

©^ ©_ со со of of o' o' o'

НИН

с* ^ со' ксГ

тН тН

Т“Н QO

со со

11,00

11,25

11.50

12,00

12.50

13,0

13,4

14,2

14,8

15,5

ta га ta ta га ta ta ta ta ta >-* м- н* J⁻¹'!"''    ф ч -5 о

« Ъ> Ач'аи    'ôi.'os'o'o

11.70 11,95

12.35

12.70 13,25

14,10

14.60 16,15 17,00 18,20

19,00

20,30

21.35

22.60

16,72

18,12

19,50

20,85

21,70

22,90

23,60

24,40

25,20

26,25

47,0

55,3

64,8

76,0

82,5

90,7

96,7

ьГьГоГсГ^н

(М <М (Я ТО

31,75

33,00

34,00

35,20

cc "os "lo 'es “со

105,1

1388

2278

3512

5171

7379

10260

12066

24,5

24,7

25,0

25,0

25,0

26,0

26,0

26,0

27,0

27,0

О Ol    О О Ю О

|>Г |>. о |> go' CC оГ сГ 05 сососососо ГС СС со со со

103.4

110,8

119.4

126,2

131.4

142.5

150.1

159.8

167.9 180,0 190,0

205.5

226.1 236,0

246.9

255.3

263.4

О СО    L-

GO*' »сГ Т-Г оГ N СО Oî Н н

(М <м Ol СО СО

115.6 123,2

131.8

141.1

152.1

160.7

167.4

181.5

191.2

203.6

213.9

229.3 242,0

261.8

288,0

300.6

314.5

325.2

335.7

354.9

365.6

376.4

396.2

407.2

14352

16529

19052

21866

25201

30119

35241

42479

49496

57834

68249

80887

94811

111283

145957

179303

217402

258106

302560

360486 414887 473964 550974 I 621287

30,8

33,0

35,0

37,2

39,0

43,0

47,1

51,0

54,9

58,8

62,6

66,3

70,0

73,6

77,3

198

285

390

517

671

855

965

1104

1224

1361

1508

1680

1882

2073

2360

2605

2892

3212

3595

3992

4451

5308

5977

6690

7374

8068

9012

9762

10533

11600

12425

68 14 В 88 16 В

67 2    42 7₂ В

885

885

885

915

915

80 В 85 В 90 В 95 В 100 В

V*

Moment wytrzymałości w cm³

U_i

-<ł

*-----!>•—i*

CK i

Dla ly = I₂

^?С0 О И ^ в 000<М Tf«OGO о

i^Q ^ гНт-)тН H CN Ф1 фЗф1ф! СО

GO GO ID N СО О5

со^гН^СО^СО 0^0 СО t> Ф1 СО ФЭ СО СО Ю СО СО Н ^ СО Ф1 со" оГ    r>f tf⁴

rH rH rH Ф^ Ф4 СО СО ^ Ю СО

СО lO

^    Ф^о    со^    Ь-^О^Ф^    ï>^-^

^    ^    N    С    tf'ço'-rH    О    СО⁻ СО    о    ^    lO    о    Н    СО    го

гН    тН ФЗ rfi    со    СО Н    Ю    05    Tti    о    N    ^    СО

rH    тН    тН    (М    СО    СО    rH    ŁO

cm

0,38

1,54

2,71

4,14

5,49

6,81

8,15

9,47

10,78

12,05

13,34

14,60

15,94

17,24

(ŻELAZO u, UWKI).

Promień

bezwładności

w cm

•>

05 -Ф СО lO M t- © Ю OS <М -*JI «5 (MîOrfl о

05_о_т-<_    ю^о^ао^ o^r (M io о а

cTi-ht-i и n h h гн ri с-Г <n~ irT о<Г cL ©7

Moment bezwładności w cm’

a"'

n

tg o

•J*

гН г-н

со со см

СО СО н

. ^ «О Nt-со J¹⁵³    ю' siT of 'rf of of со⁴ фГ o' т* сю ь- со 05 о

H ri (M TfiOGO rH rJH 05    rH (Ji CJ5

со СО -Ф

тН т-Н тН (М

05

сон^Юл

. ч    СО -Ф О    Ь- О СО rH lO lO т-н о    СО СО СО    SO

^    HIM    ООО СООЯ    ЮН05    05CNN

СО 05 о »о со см о И Н (М СО т*Н ZD СО

H (М СО со 05

И СО 1> СМ Ю Ю О Ю ^ (М и ^ со со со о СО^ СО_ СО    S0^t>^00^ 05^0^rH^ (M^CO^IO г>^

~ T-н гн' (М ⁻ 0<Г фГ fif см фГ

ri ^ |<N

5

о Г.

И

g moj^ozjd

«lauoziemoj

cm²

T* тН ф! СО

т^б^т-^    0 ^0^ <Э Ф^ СО^СО^СО^ СЮ

o' ç^T ьГ of г-Г со' е^'сГ rtT aTefbT фГ со' со' сю

н И гН ФЗ ФЗ (М со со ^ ^ о ю

Ciężar

kg Im Ь.

Г- 05 05 О lO Н ^ СО СО О т-1(М^ ZD

^(ЮО^ с^со^со^ со <э оо фзсо^ ф^о^со^ тн т^Г-^Го' ьГ асГ сГ со'со'сю' rf^cToT со'ьГ-гн' о тН ИНН (М Cl (М со со ^ ^

(/

H H    И    CO    CO    r^    (M    CO    O    CO    H    N    iQ    H    h    ФЗ

-г-I    0 4    CO    ^    CO    CO    05    H    CO    O    O    CO    O    H    co

tH    H    H    H    tH    cm    CM    CM

\y

^e\l_ te ZZSZSBp

Tp

rï-fb—x

i_

^4 b—¹ '

\y

Wymiary przekroju

w mm

■JI

I> CO lO GO (M lO CO C0^05    o

o~ o' icT »o' co\o' soT i>^ асГ аГ о of

О И (M

rH rH rH

СО    <N 00 Ю (М^т^-тН^ OD ON t^CO^QO^

g cc co⁴ сю"⁴ of of ~

O T-t(MCO СО т* Ю cot-co o

T—I tH tH tH tH tH rH -rH rH rH CM

o 0^0^ iG^ O 0^0^    0^0

i>T r>T 1>Г |>Г со со of

ОО т-нтН<М СО г* ŁO zd>

гН тН rH H Н НИН гН

ÖS

Hi

ооо ю о о о ©_ ю o^io^o^ lo^o^o^ ©_

IQ Sin' О О О С- I-    СО 00 Ci о

ООО H ri Н

СО iO 00 см >о о ю о ю о »о о ю о ю о

СО СО со    iO SO СО !>•!>• СЮ СЮ 05 05 О

ООО    Ю    О    О    ООО    000    000    о

со ^ ю    О    СО    О    CM rf о    со о см    ^ о со    о

-гН    ИНН    1—I м см    см см см    со

СО »о

^ÎCX) о см-^о со о см ^ со со о

^ тН-тНтНтНтНСМСМСМСМСМСО

•d *л

со iO О 00

О    <М тН со    со о

т*Ч_тЧ тЧ тЧ_т-н (М

оо £о^со тн^<» со тч Ф^ со' ф~ »о 1>г o' Ф*"    C/d' Ф 01    со с-

И Н    тИ 01 со    со ^

Moment

wytrzymałości

w cm³

.2

!=

р=

**

l>- VO

О^ lO^    a^co ^    o^

со' o' cT    rf t^T -фГ    Г-* ZD

TH    t4 <M *Ф    О 05

И со СО    СО СО

г-^ СО^    ^ ^ ®îs

гн⁴1-Г (гГ    CO ZO оГ

ct> <л «o «о ь t> tjT cd' oT

1,17

1,58

132

178

230

Юл О^ *Ф^    *Ф^

см О тН 1>* со т~* -Н 01 01 со

ю **ao ^

Со'чГоГ    o' GO тН    Ф СО

тЧ 03 СО    50 СС (М    «о ^

тН тН 01

g) ZETOWNIKI (ZETÓWKI).

Л _ i ; r = Jp Bez nachylenia stopek.

Promień bezwładności w cm

1,97

2,38

3,13

3,91

4,70

5,43

6,20

6,92

7,71

’min

’max

tg a

КН*

Moment bezwładności w cm*

H«

^min

kJ

0,60

2,04

0,75

0,88

0.98

1,15

1,30

1,44

1.57

1,70

1,82

1,95

2,27

2,57

2,81

3,58

4,31

5,08

5,79

6,57

7,26

8,06

1,655

1,181

0,939

0,779

0,588

0,492

0,433

0,385

0,357

0,329

0,313

t>- O^G0_    r-^ф^»O^

со' |>Г со"    o' I>- 01    со СО и    О 1>

tHtHOI    CO^I>-    О *Ф -гЧ    1>-Ю

тН ^1    01 СО

СО

05

»rTccT^T

тН <M

1,54

3,05

5,23

HOOi

аоаГнГ

H (M

44,7

109,3

7,60

14,7

67,2

142

222

402

676

1053

1599

2299

24,6

37,7

56,4

79,5

110

147

270

470

768

1184

1759

2509

rî°;t

h

p^tW/Wł V i

À W, ¹

J Ï>ÇOJÎ[0ZJ(I «imiozjoiM.o<j;

-Ш.э

4,32

5,43

6,77

7,91

11,1

14,5

18,2

22,9

27,5

33,3

38,7

___

Ciężar

t I kg/mb.

СО CM    CO    GlScO    SoS    тЧ    СО

(N    П    »    г>    Г*    ГЧ    •'»'•'    ^    **»

СО Ф    »О    CD СО тЧ    Ф тН    о    О

тЧ    Н н Ol    01    со

•OOĄ «эо^о 0,0 0. О о„ ^.ЮЮ 01-00 гоо-н со

Wymiary przekroju w mm

ол°„ я®¹® ®я.*г я.%

■ф -ф О ООО t>- СО СО 050

СО О со Ю О Ю О Ю О

§£§ S°§ S|

<    тЧ 1-4 у-4    т-1 01

•d ‘К

со 'łi ю о со

О    ©5 -Ф СО    СО о

т4    ▼—* тЧ тЧ    тН 01

Cn

s;

h) ZELAZO POMOSTOWE (ZORESOWKI). ri — d] r% = d — 0,5 mm ; rz = t\ r₄ — 0,6    -)- 1,3 mm.

^ I------

h

У*±5

!> :

HÄ

VT»

'о

«4N

tł»-

at

Moment wytrzymałości cm³

Moment bezwładności I cm*

Odstęp

środka

ciężko-

ści

Powierz

chnia

prze

kroju

Ciężar

Wymiary przekroju w mm

N. P.

*41

ly

xi

cm

cm²

kgjm b.

SJ

СМ —' GO СО 4* тн см со со О

тЧ

СО О Ю СО тЧ <М 4< со О

т—(

N ® Н И ®

»o'GO «Г»o'

н (М тф о

оГ

4^

Ci I> H Tli СО (М СО N Н (М iO

4^

тЧ

CO 4< In тЧ (М COCO^iON CD (М

тЧ СО

со^со^

со" n" NN О (М ^ О О (М

14 (М 4<

N СО D О N Q СО Ю ^ см*' ©Г СО*' Г*Г o'

4< со

IN СО

соГ сГ

см^с^см

СО*' In' 4^ ч ч сз

05 сз со о о см^ со^ со^ <о ©^ o' in' o' 4Г оГ

НИН

Ю ÎÛ t> со о

eecoV^V

0^0^ 0^0^©^ T-Г TjT cc CO*' oT ^ w см со со

©^ ©^ o^ ©^ ©^ со" cd' o~ cd' cd'

CO CO rH Ю CO

о о о о о

<М Tł< IN О ^ H H H (N N

о о о о

05ÛN05

77.

110

11

N. P.

5 min 5 max

7% min 7 % max

10 min 10 max

12% min 12 V₂ max

15 min 15 max

Dla i profilów

Ciężar

kg Im b.

23,36

37,68

43,00

62,80

69,08

94,20

101,12

132,52

140,04

196,56

Powierz

chnia

prze

kroju

29,8

48,0

54,8

80,0

88,0

120,0

128,8

168,8

178.4

250.4

i) ĆWIERĆKOŁOWNIKI (ĆWIERĆKOŁÓ WKI). r = 0,12 H ; rj = 0,06 B.

Promień

bezwładności

cm

Dla jednego profilu

Moment

bezwładności

cm⁴

Odstęp

środka

ciężko-

ści

Powierz

chnia

prze

kroju

Ciężar

•o

Î3L

ht

Ш0

cm²

kg/mb.

3,84    2,72

3,64 ! 2,62

5,12    3,63

4,89 i 3,55

6,42    4,55

4,50

5,48

5,42

6,48

6,18

0,70

0,73

0,75

0,82

0,87

6,17

0,92

7,63

7,52

8,91

8,60

1,08

1,08

1,28

1,29

55

82,5

110

159

3,59

6,37

181

252

360

479

7,69

© © tO О

zo

909

1144

974

1245

1879

2389

«DO    О    со

t- oo    ^    со

CC со    ю    Ф

И (M    CO    ^

13,30

16.50 25,10

37.50

49.20

73.20 104,00

7,44    3,46

12,0 i 3,47

13,7    4,95

20,0    4,97

22,0    6,43

30,0    6,49

32.2    8,02

42.2    8,00

44.6    ! 9,51

62.6    i 9,54

5,84

9,42

10,75

15,70

17.27 23,55

25.28

33.13

35,01

49.14

ZD GO

ГП-

Э

GOO    © <N    <N r*    N

т-1    1—( т-l    тН rH    H rl

Wymiary przekroju w mm

r*i GO

GO 03    © т*    (M GO

rH    i-H rH    T-H -r—i

_ ЮЮ OO to to OO tO tO COCO    Tji rtf iO iO to to

if

50

50

75

75

100

100

125

125

150

150

o—

N. P.

5 min 5 max

7¹/₂ min 7 ,/₂ max

10 min 10 max

12% min 12% max

15 min 15 max

U-

i--Cb

съ—i

w    w

4L

-frj

к) LISTWY OKIENNE, a) Całe przekroje.

Wymiary przekroju

Ciężar

w mm

Po

wierz

chnia

prze

kroju

Moment Odstęp hez- środka wła- cięż-dnośei kości

Moment

oporu

d,

kgjmb.

cm*

cm

cm³

О Ю 05    ю о

03 03 03    со ^

te te    ts и и

О О    О 00 о

о CO t>

т-H tH 7—I

te te

M- »-*•

I)»- It» It»

со

CNCO

i-* ri H

te ** ь-l 'o "oo V ел

H Cl о CO^O^O o' o' т-Г

и-# ®

rl H rl

It» It»

СП It»

GO СО

00^4-^

т-Г of

te te

4 w

JsO J-⁴

'i^'o

О

to je

'le "о

N СО И    (Яг-1

(Я -^ÎD    00 Н

o' o' сГ    сГ т-Г

ß) Połówki.

Wymiary przekroju

Ciężar

Po

wierz

chnia

w mm

prze

kroju

Moment Odstęp bez- środka wład- cięż-ności kości

Moment

oporu

bo

<k

kgjmb.    cm²

cm*

cm

cm³

ОО    te te te

О СИ    О et о

О И (Я

T-i гН тН

OCON H H rl

if» if» lt»

C b* co

М- »-*.

te to

te ï>0 M. h--

It» It»

Си lt»

00 00

i—¹- H-Ł O

-a    w кЪ

СЛ

rl H H

GO CO <N Ю <D

o' сГ -Г

05 os's-¹

JÖ J-⁴-

'te "o

o o Ю co^ т-Г of

05 T-H т-Г of

Cl (M со    и co

^ ^ ^    Ол

сГ о сГ    o' т-Г

00

-г

N. P.

N. P.

со^о^ см^со^

СО*' »o'    l^-*

\\—-

о о    »о »о

Ю О    О !>•

Moment

wytrzy

małości

cm³

15,34

25,75

31,17

37,26

52,30

56,60

66,95

jMoment I wytrzymałości

cm³

со^ о со о^ »o' оГ

ю со

Odstęp

środka

ciężko-

ści

о о ^ со ^ со ^

GO^ тН О С©^ СО т-^

со со т*Г rjT т^Г т^Г o'

Odstęp

środka

ciężko-

p?

cm

со см    ^    со

L- СМ    <*    ©

см*' со*'    со    ^

Moment

bezwła

dności

cmł

'£) Ci (Я О ООО тН^(М тН СМ СО

см' o' (О см' со"' со »o' о о

(М О lO t> ^ И И см см со

Moment

bezwła

dności

(М О »О т—< О —i ' (МО т-1 СО Ю I-

chnia

prze

kroju

cni¹

см о со со со со О О- <Х> СО^ о ^ со* см"' »o' l>^ o' см ю ri НН см (М см

Powierz

chnia

prze

kroju

cm¹

»О О    (М см

СО^ ^    <м^    ^

о    о о

Ciężar

kg/m b.

О О^ О^ О^ СЭ о L-* o' см*'    o ' со сГ

НИН    тН тН СМ

Ciężar

leg ! mb.

со о см со^ со*" »o' 1>-Г ï>^

1CV

й* Ю CD t> 05

СО и о

т-Н тН

⁰⁵ со о о

Wymiary przekroju w mm

о ю о юсо о со ^ Æ см со со СО

о со о о о со см

"® lOLQOt- GO СО СО

Wy miary przekroju w mm

о    !>• О    lO ^

л    тН см    см см

юо о о со ^ ю о

»о ю о о    со со о

.< Ot^COGO    ООО

N. P.

N. P.

со см^со^ ссГ»сГ

o' о    ю~ ю

О О    О t'-

l) SZYNY KOPALNIANE

według norm niemieckich

— &—

r—i—

______—Lx

U

m) SZYNY KOPALNIANE walcowane w hucie witkowickiej (Czechosłowacja)

■ФЛ.

-f-

-4--Л

r_____Ł

n) BLACHA FALISTA PŁASKA.

Wymiary przekroju

Nor

malna

w mm

Cieżar

szerokość bez zakładek arkusza

Powierzchnia przekroju dla trzymałości dla szerokości 1 m szerokości 1 m

Moment wy-

mm

kg/т¹

cm*

cmr

8,12

60

720

9,47

10,82

13.52

10,15

11,84

13,53

16,92

6,78

8,72

8,13

76

760

9,30

11,63

13,95

10,17

11,63

14,54

17.44

7,22

9,02

100

800

8,42

9,62

12,03

14,44

8,00

100

700

9,35

10,67

13,34

16,00

10,51

12,03

15,04

18,05

10,00

11.67 13,34

16.68

20.00

6,89

8,62

135

НИН

810

8,04

9,19

11,49

13.78

10,05

11,49

14,36

17,24

150

^ GO^

co

750

6,88

8,17

9,30

8,72

150

600

11,63

13,96

10,67

13.34 16,00

21.34

10,18

11.63

14,55

17,45

13,34

16,68

20,00

26,68

W К)    И    НИИ    н-ь    I-Ł    h-k

J“4, чГ⁵ J⁷⁵    и« о ф t« о со ai -ч С5 сл

С    05    ^    tO    05    05    to    -4    GO    СГ>    Ф    о    Ъо 'çO 'о 'сл 'о    'оз    'оз    Ъо Ъз    *03    Ъо    ~С5 *03 ^4    О    'îD ^05 Ъ "tO

СО    tO    *4    О    СЛ    GC    ^    СО    о    t«    СЛ    со    ts 03 Ю ^ 05    -4    G©    05    СЛ    tO    «О    t«    слн-    Ci    СЛЬО^С5

05 ^    СЛ    Н-*■    03    СЛ    -4    tö    О    СЛ    Ci    И    Ч    Ч    -4000300    О    О    >—¹    СЛ    О    05    ч ^    оз    ч ч со ч

o) BLACHA FALISTA DŹWIGAROWA.

W у miary przekroju w mm

Normalna

szerokość

arkusza

Ciężar

bez zakładek

Powierzchnia Moment wytrzy-przekroju dla małości dla szerokości 1 m    szerokości 1 m

mm

kg/m²

cm'

90

70

U) и и и

450

17,00

21,25

25,50

34,00

21,25

26,58

31,88

42,50

100    50

600

12,56

15,70

18,84

25.12

15,70

19,62

23,56

31.40

100 60

LS M-

M M

uT~~

500

14,16

17,70

21,22

28.32

17,70

22,12

26,57

35.40

100 80

100 100

(M И HW

400

400

21,68

26,05

34.74

25,68

30,84

41,12

27,12

32,54

43.40

32,11

38,58

51.40

34,774

43,315

51,797

68,583

19,266

23,957

28,609

37,778

25,633

31,911

38,137

50.439

50.440 60,342 79,966

72,369

86,629

114,939

p) BLACHA FALISTA ZALUZJOWA.

Wymiary przekroju w mm

Normalna

szerokość

arkusza

Ciężar

bez zakładek

Powierzchnia Moment wytrzy-przekroju dla małości dla szerokości 1 m szerokości 1 m

<1

mm

kg/iri¹

cm²

cm³

30    15    1/12

3/4

600

1/2

40    20    3/4

600

со и со о о

05 05    05    05    GO

o' об" ia со

Hi

(Я    СО    (ЯСОт^

■Ч⁴    т-Ч    тЧ    GO

t>    i"4    t>"    тН

тН    тЧ    т-Н

тЧ O    05    ^ GO

GO ФЗ    05    T*

CO^    T-^    t>^

фГ CO    CO    r^T o'

117*

51

VII. Materjały pomocnicze.

Napisał inz. Władysław Jabłoński (Warszawa).

Szkło. Główny składnik szkła tworzy krzemionka; do wyrobu używa się przeważnie kwarcyt lub piasek kwarcowy, czysty, bez przymieszek, zwłaszcza tlenków żelaza. Najczystsze piaski są w Pensylwanji w Ameryce, w okolicy Baltimory i Pittsburga. Poza krzemionką wchodzą ciała, mające na celu rozpuszczanie krzemionki i łatwe jej topienie. Do nich należą alkalja, jak sól glauberska, soda, potaż oraz ciała utrwalające, jak tlenek wapnia (wapno palone), baryt, tlenek ołowiu itp. Prócz powyższych używa się do wyrobu szkła tłuczki szklane, oraz t. zw. szmelc szklany. Do lepszego topienia dodaje się saletry, do zabarwiania, zaś przeważnie tlenków metali, do odbarwiania, tlenku manganu i innych. Szkło dzieli się według składu na: 1. Szkło rozpuszczalne czyli szkło wodne; 2. szkło czeskie; 3. szkło szybowe i lustrzane; 4. szkło butelkowe; 5. szkło kryształowe; 6. emalja.

Szkło wodne jest krzemiankiem sodowym lub potasowymi wytwarza się przez stopienie piasku kwarcowego z sodą lub potażem i następnie roz-czynianie w wodzie. Jest ono gęstą cieczą olejową, żrącą i zawiera w sobie 33 albo 66°/o szkła wodnego (tj. 33% szkła i 66% wody lub odwrotnie); przechowywać je trzeba w szczelnie zamkniętych naczyniach, gdyż rozkłada się pod działaniem powietrza. Używane na powłoki ochronne od ognia i przeciw toczeniu przez robaki na drzewo, tektury i tkaniny. Wyprawy wapienne i cementowe, w stanie świeżym, przez powlekanie szkłem wodnem stają się nieprzemakalne na powietrzu. Także używa się szkło wodne do farb stereo-chromicznych i kitów.

Szkło zwykłe ma własności: przezroczystość, nieprzemakalność, nieprze-wiewność, twardość i połysk, trwałość przy niezmienionym wyglądzie, złe przewodnictwo ciepła i elektryczności, lekkość, łatwość nadania kształtów, barw i zdobień różnych. Szkło w żarze białym jest rzadko płynne, można je zatem lekko odlewać. Szkło jest przezroczyste, gdy do wyrobu jego użyte są materjały niezanieczyszczone. Szkło wytapia się w specjalnych piecach, wyłożonych cegła ogniotrwała lub piaskowcami ogniotrwałemi. Temperatura topienia około 1300° C.

Szkło szybowe dęte, zwane „lagrowem“, sprzedaje się według grubości ; grubość określa się ułamkiem %, %, % — co oznacza 2, 3 i 4 mm grubości, czyli 5, 7% i 10 kg 1 m². Cena szyb prostokątnych rośnie w stosunku pół-obwodu ; wymiary szyb dochodzą do 300 cm półobwodu, a przy grubszych gatunkach (4,5—5 mm), tylko do 164 cm, dla nich więc szyby największe miałyby wymiary, np. 100 X 64, albo 96 X 68 cm itp. Co do jakości rozróżnia się 4 gatunki, z których do oszklenia lepszych budynków stosują gatunek 2. i 3. Szkło gatunku pierwszego jest zupełnie czyste bez widocznych wad; czwartego najgorsze, używa się do piwnic, strychów itp. Cena szyb % bywa o 50%; zaś % ⁰ 100% droższe niż szkła %. Waga 1 m² szkła grubości 1 mm = 2,5 kg.

Szkło surowe odlewa się w grubościach od 3 do 13 мя, lecz wyrabia się i grubsze 20, 30 mm, lub więcej do 90 mm, na posadzki przejrzyste. Szkła te są bardzo nietrwałe i wrażliwe na szybkie zmiany temperatury, często pękają. Wytrzymałość znaczna; po płycie 10 mm grubości, o rozpiętości 1 m, można już chodzić, jest jednak czułe na uderzenie, dlatego podpiera się je szczeblinkami. Najwięcej używane do oszklenia dachów, zazwyczaj 5 mm grubości, wyjątkowo tylko ponad 7 mm. Wyrabia się je gładkie, karbowane, proste lub ukośne, nakrzyż, prążkowane itp. Sprzedaje się na metry kwadratowe.

Szkło na siatce z drutu żelaznego, zatopionego w szkle, niepodlega-jącego rdzewieniu, posiada wytrzymałość 1% razy większą, niż równej grubości szkło surowe bez siatki. Szklenie dachów i stropów tern szkłem usuwa potrzebę oddzielnych siatek ochronnych. Wyrabiane w grubościach: 5, 8,

10, 15, 20, 25 do 60 mm, w wielkościach, zamawianych na miarę dokładną, ho krajać szkło siatkowe jest trudno. Szkło na siatce, z uwagi na różne spółczynniki rozszerzalności żelaza i szkła, bardzo często pęka wskutek działania temperatury. Dobre szkło winno mieć siatkę pośrodku grubości szkła. Sprzedaje się na metry kwadratowe.

Szkło

zwierciadlane odlewa się podobnie, jak szkło surowe, lecz z mieszaniny lepszego gatunku, zawierającego około 2°/o ołowiu, dzięki czemu daje się łatwo i polewać. Używa się do zwierciadeł, okien wystawowych itp. Grubość waha się od 3 do 6 mm (cienkie lustrzane) i od 6 do 9 mm (zwykłe lustrzane) ; na żądanie i grubsze. Wielkość szyb rozliczna. Cena 1 ш² wzrasta z wielkością szyby i jest np. dla szyby 12 ml około 3 razy większa, niż dla szyby 0,5 ш².

znacz

Szkło stłaczane, twardzone; otrzymuje się przy wyrobie przez ochładzanie szybkie podczas ściskania między dwiema płytami metalowemi ; posiada ną wytrzymałość na gięcie, skutkiem czego można stosować mniejsze grubości, np. 2—4 mm na oświetlenie w stropach. Szkła tego nie można krajać diamentem, bo najdrobniejsze zaryśnięcie może rozkruszyć całą szybę ; trzeba je zamawiać na wymiar. Wyrabiają je w taflach niewielkich od 0,2 do 0,5 ш².

Szkło katedralne jest łanem szkłem surowem, grubości 2—3 mm, często barwnem, o powierzchni nieprawidłowej ; używa się do oszklenia kościelnego i do budynków zwykłych. Mało przejrzyste. Wyrabia się w szybach wymiarów od 2 do 3 w². Sprzedaje się na metry kwadratowe.

Szkło pryzmowe ma jedną powierzchnię zwróconą ku nieświetlonej przestrzeni, złożoną z drobnych pryzmatów, które przepuszczają światło przez szybę, rozpraszając je na boki. Używa się do oszklenia magazynów suterenowych, pod podwórzem itp. Wyrabia się w tafelkach lanych o wymiarach 75 X 75 mm lub 100 X 75 mm. Tafelki umocowuje się w specjalnych ramach żelaznych. Górna ich powierzchnia gładka, dolna z pryzmami. Sprzedają się na sztuki.

Szkło prasowane ornamentowe jest lane i prasowane. Ma powierzchnię, przepuszczającą światło, a nie dającą widoku, na której wytłoczony jest ornament wklęsły. Sprzedaje się na metry kwadratowe. Służy do oszklenia pomieszczeń mieszkalnych, kantorów itp. Szkło prążkowe angielskie dęte, również przepuszczające światło, ale nie dające widoku, służy do tego samego celu, co i szkło prasowane ornamentacyjne. Sprzedaje się na metry kwadratowe. Szkło mrożone lustrzane i lagrowe otrzymuje się przez pokrycie szkła cienką warstwą kleju stolarskiego, który na słońcu, lub podgrzany, odpryskuje i unosi z sobą cząsteczki górne szkła, przez co otrzymuje się, ornament podobny do zamarzniętej wody. Służy do tych celów co i szkło ornamentacyjne. Sprzedaje się na metry kwadratowe. Szkło patentowe „Verre-Soleil“, podobnie jak pryzmatyczne, służy do potęgowania i rzucania światła w określonym kierunku. Są to płyty lane, prasowane, z jednej strony zazębione, zaś z drugiej o powierzchni falistej. Służy do oświetlenia pomieszczeń ciemnych, np. suteren, pokoi parterowych itp.

za-

Cegły szklane dęte przepuszczają światło, lecz nie dają widoku; jednocześnie izolują od wilgoci, ciepła i zimna. Używane w ścianach, zamiast otworów okiennych. Cegły takie łączy się ze sobą przy pomocy prawy cementówo-wapiennej, składającej się z ¹/₃ części piasku i ¹/₃ ciasta wapiennego. Na 1 w² potrzeba około 50 sztuk cegieł.

Wszystkie szkła można matować lub nadawać rysunek wzorzysty, za-pomocą kwasu fluodorowego, lub dmuchawką piaskową. Szkło również można zabarwiać przez powlekanie całej masy nawskroś, lub tylko powierzchni szkła. Szyby w ramach drewnianych oprawia się na zwykły kit,

5B

w żelaznych zaś — na kit minjowy. Oszklenie na ołów stosuje się do szkieł katedralnych, barwnych, wytłaczanych itp.

Badanie szkła: 1. na bezbarwność: jedną lub kilka szyb kładzie się na biały papier, tak, aby część papieru wystawała poza szybę i ocenia się natężenie tonu; 2. na pęcherze, blizny, fale itp. przez porównanie z szybą okazową, przybliżenie średniej wielkości szyb dostawianych, a dostarczoną na okaz przy zamówieniu; 3. na trwałość: próbkę kładzie się pod klosz zakrywający i wystawia przez 24 godziny na opary dymiącego kwasu solnego, poczem suszy się ją na powietrzu w miejscu zabezpieczonem od kurzu; próbka nie powinna okazać najmniejszego zamglenia, nawet takiego, któreby się dało zetrzeć.

Asfalty dzielą się na: 1. naturalne i 2. sztuczne. Pierwsze powstały przez przemiany w przyrodzie ropy na asfalt, drugie otrzymują się przez dystylację smoły z węgla kamiennego, brunatnego itp.

Asfalt naturalny różni się od sztucznego zachowaniem się wobec czynników rozkładających tłuszcze, jak np. wobec benzolu, chloroformu, eteru itp. Asfalt naturalny jest w nich zupełnie lub częściowo rozpuszczalny, natomiast sztuczny w bardzo małym stopniu. Naturalny jest o wiele wytrzymalszy od sztucznego.

różnych postaciach,

Asfalt naturalny występuje w przyrodzie w począwszy od stałego o twardości, zbliżonej do gipsu, aż do ciekłego. Gatunek stały jest ostateczną formą przemiany ropy i określa się go zazwyczaj „asfaltem“ (smołowcem, bitumem) gatunki płynne o różnej gęstości, tworzące ogniwo pomiędzy ropą a asfaltem zwą się terem górskim, (gudron, smoła ziemna, maź, malta). Ter górski wsiąkał w pewnych warunkach w skały wapienne, dolomity lub piaskowce i wytworzył impregnację, która zwie się skałą bitumiczną. Asfalt wedle pochodzenia dzieli się na: 1. asfalt syryjski (smoła żydowska), pochodzi z morza Martwego w Palestynie; eksploatuje się niewielkich ilościach, należy do najcenniejszych gatunków asfaltu; używa się głównie do wyrobu laku; 2. asfalt Trinidad, pochodzi z wyspy tej samej nazwy; 3. asfalt amerykański, dobywany w Meksyku, w okręgu Sota della Maria, gdzie znajmuje około 20 mil kwadratowych powierzchni. Barwę ma czarną, sproszkowany zaś brunatną ; wydziela silny zapach. Znany w handlu pod nazwą asfaltu Chapota. Również bogate pokłady są w Yenezueli, (zwłaszcza kopalnia o Guanaco), dalej w Kanadzie, Texas, Arkanzas: 4. asfalty europejskie znajdują się w Albanji (Avlona), Francji (Pyrimont pod Seyssel i Lobsann), Szwajcarji (Yal de Travers), we Włoszech (Raguza i San Valentino), w Niemczech (Limmer i Vorwohle), w Rosji na Kaukazie (Groźny i Syzrań). Ter gór, ogrzany do 200° C, wydziela substancję olejową, zwaną petrolenem. Skały bitumiczne zazwyczaj są nasycone terem górskim od 1—35%.

Asfalt ubijany wyrabia się ze skał bitumicznych, zawierających od 9 do 12°/o bitumu (średnio 10%). Zawartość ponad 10% czyni asfalt m na słońce, mięknie i zachowuje odciski kół i stóp. Chudszy, e na zmiany temperatury, przez co tworzą się rysy.

mniej odporny źle się ubija i reaguj

na-

Skałę rozdrabia się na pył asfaltowy i ten służy do wykonywania wierzchni ulic i chodników. Pył asfaltowy ładuje się w worki jutowe 50 kg wagi, beczki lub wprost w wozy kolejowe. Płyty asfaltowe ubijane wyrabia się w fabrykach w odpowiednich formach, pod znacznem ciśnieniem. Są wytrzymalsze i mniej się zużywają od asfaltu prasowanego. Płyty wyrabia się różnoch wielkości, o wymiarach boku 10, 30, 30 cm (kwadratowe) lub prostokątne 15 X 30 cm. Najczęściej spotykane są 25 X 25 X 3 cm. Grubość 3—5 cm.

Asfalt lany używa się do nawierzchni torów jezdnych, ciężarowych (patrz str. 122, „Ulice“), natomiast dla nawierzchni nie ujeżdżanych, a więc chodników, podłóg w budynkach itp. nadaje sie znacznie mniej i w tym wypadku znakomite usługi oddaje asfalt ubijany. Ponadto asfalt lany nadaje się do izolacji ścian przed wilgocią, do uszczelniania przewodów, np. rur kanalizacyjnych itp. Asfalt lany sporządza się z mastyksu asfaltowego, z dodaniem w pewnych razach żwiru.

Gudronem w praktyce nazywa się każdą masę asfaltową powstałą przez stopienie dwóch lub więcej gatunków asfaltu. Przez przetopienie asfaltu przeczyszcza się i przedstawia więcej zalet. Rozróżnia się gudron trinidad I, gudron trinidad II, gudron niemiecki nietrwały, wartości najmniejszej. Sprzedaje się gudron w beczkach o wadze 200—250 kg. Dobry gudron powinien mieć następujące cechy: w 10°C ma być zupełnie stężałym, pod działaniem ręki można go lekko ugniatać i daje się wówczas wyciągać na cienkie nitki, nie powinien przylegać i brudzić palców, w temperaturze 40—50° C robi się płynny, trzymany pod płomieniem winien się zacząć palić dopiero z chwilą w której staje się płynny; przełom winien być muszlowy o jednolitej barwie. Mastyks jest to stopiony pył asfaltowy i gudron z zawartością 20% bitumu. Pył, użyty do wyrobu mastyksu pochodzi z chudych skał bitumicznych, wskutek czego zawiera mało bitumu, który dodaje się dopiero do masy w postaci gudronu. Mastyks sprzedaje się w blokach okrągłych, owalnych lub sześciobocznych o grubości 10—15 cm, wagi 20—30 kg z wytłoczonym znakiem pochodzenia.

Lane płyty asfaltowe wyrabiane z mastyksu na podobieństwo ubijanych, przewyższają dobrocią inne wyroby asfaltowe. Wykonywane są wymiarów 40—60 cm (kwadratowe). Grubość zależna jest od użycia ich do rozmaitych pomieszczeń. Na chodniki, korytarze, umywalnie, kuchnie itp. — 2%, cm na tarasy, balkony, pralnie itp. — 3 cm, na podwórza, drogi — 4 cm. Mastyks nadaje się również doskonale do wyrobu kostek brukowych; wymiar kostki 20 X 20 cm, wysokość od 12 do 14 cm.

Asfalt sztuczny otrzymuje się z teru, który stanowi poboczny produkt przy wyrobie gazu świetlnego. Ter jest to ciecz gęsta ciemna albo czarna, o ostrym zapachu: ciężar gatunkowy teru 1,1—1,2. Ter poddaje się dalszej dystylacji, w rezultacie której otrzymuje się smołę pogazową. Asfalt sztuczny ma liczne zalety, czyniące go przydatnym do wielu celów, jednak gorszy jest od asfaltu naturalnego i nie wszędzie bez szkody może go zastąpić.

Tektura smołowcowa(papadachowa). Używana do krycia dachów, zwłaszcza budowli fabrycznych, gospodarskich i baraków. Tekturę smołowcową wyrabia się z kartonu papierowego przesyconego terem i zasypanego piaskiem. Dobry karton zawierać winien dużą ilość włókien wełnianych, zaś mniej roślinnych, z małą ilością domieszek mineralnych, oraz nie powinien być klejony. Dodatek gliny wpływa na trwałość; wapno, kreda, gips itp. są bardzo szkodliwe, gdyż przyspieszają proces psucia papy. Karton wyrabia się ze starych szmat, z dużą ilością wełny. Do nasycania kartonu używa się smoły gazowej z dodaniem paku, który otrzymuje się po oddystylowaniu oleju ze smoły gazowej. Aby otrzymać dobrą masę smołową, dodaje się paku od 50—70%. Nasycony karton przepuszcza się przez walce, poczem posypuje piaskiem. W handlu używa się 5 gatunków tektury smołowcowej, a mianowicie: Nr. 000, 00, 0, I i II (Nr. 000 jest najgrubszy, Nr. II najcieńszy; do krycia dachów używa się zazwyczaj Nr. 000). Gatunki te różnią się tylko wagą surowego kartonu, idącego na całą rolę. Wymiary rolki : długość 14 m, szerokość 1,0 m. Waga roli surowego kartonu Nr. 000 winna wahać się od 6% do 10% kg (23—25 funtów), Nr. 00 — 7—8 kg (17 —19 funtów), Nr. 0 — bl/₂—6 kg (14—15 funtów), Nr. I — 4%—5 kg (11—12 funtów), Nr. II — około 3 kg (7—8 funtów). Dwa pierwsze gatunki wyrabia się w półrolach wymiaru 7 m na 1 m, a to w celu łatwiejszego wnoszenia na dach. Waga całej roli 1,00 X 14 m Nr. 000 wynosi około 343 kg (3% puda), Nr. 00 — 295 kg (3 pudy) Nr. 0 — 270 kg (2% pudów), Nr. I — 245 kg (2а/2 pudów), Nr. II — 196 kg (2 pudy). Dachy papowe jednowarstwowe (gładkie i na listwach) konserwowane leżeć mogą do 15 lat, podwójnie klejone do 30 lat. Dachy smaruje się zaraz po pokryciu, następnie po roku, później zaś jednowarstwowe co dwa lata, a klejone co trzy lata.

Ostatniemi czasy zaczęto stosować dachy papolinowe; kilka warstw tektury smołowcowej skleja się papoliną, to jest smołą gazową z przymieszką paku, palmowej żywicy, siarki i łoju. Te przymieszki zapewniają papolinie zdolności, klejące i odporność na działanie atmosfery.

Do krycia dachów używane są również ruberoid, kongo, duresko, koriolit, semptalin, purpuroid itp. Są to tektury nasycone asfaltami naturalnemi, przeważnie trinidad, petrolasfaltem itp. Po nasyceniu przeciąga się papą przez basen napełniony woskiem ziemnym, nakoniec przysypuje drobno mielonym azbestem, co zabezpiecza papę od sklejania przy zwijaniu w role. Ruberoid sprzedaje się w kilku gatunkach różnej grubości i w kolorach : czerwonym i zielonym. Grubości są : */₂ grubości do krycia dachów małych i tymczasowych budynków, 1 grubość do krycia zwykłych dachów,

2 grubości około 2 mm do krycia dachów i do izolowania piwnic, do podłóg itp., 3 grubości około 2°/o « dla dachów znajdujących się w wyjątkowo niekorzystnych warunkach, np. fabryk itp., do izolowania fundamentów.

Izolacje asfaltowe mają zastosowanie tam, gdzie koniecznem jest zabezpieczenie murów od przenikania wilgoci z zewnątrz. Iz olać j e asfaltowe z jutą wyrabia się w postaci płyt (nie zwojów). Jest to tkanina jutowa, zatopiona w warstwie asfaltu, zasypanego piaskiem. Płyty układa się na murze, a spojenia zalewa gorącym gudronem. Izolacja papowa dokonywa się zapomocą tektury smołowcowej, której karton zanurzony był w rzadkim terze, przez co tektura robi się elastyczniejsza i trudniej pęka. Pilśniowe (filcowe) płyty izolacyjne wyróżniają się elastycznością i łatwością rozciągania się, dochodzącą do 20°/o pierwotnej długości. Jest to pilśń nasycona rzadkim gorącym terem i pokryta z jednej strony masą z asfaltu naturalnego, do którego dodaje się gliny, talku itp. ; powierzchnię posypuje się grubym żwirem, a następnie wałkami wtłacza się żwir do wnętrza płyty. Izolacje korkowe wykonywa się z mieszaniny asfaltu z miałem korkowym. Są lekkie, elastyczne, nie przepuszczają wilgoci, odporne na działanie kwasów i amonjakalnych wyziewów, źle przewodzą ciepło, głos itp. Wielkość płyt bywa rozmaita i dochodzi przy użyciu ich na przegródki do 12 cm grubości i 25 X Ю0 cm powierzchni.

Kity. Kity są to masy ciastowate, miękkie, plastyczne, służące do spajania z sobą ciał stałych. Kity są: mineralne, roślinne i zwierzęce. Do mineralnych należą :

a)    s zkło w o dne zgęszczone ; służy jako klej płynny do drzewa; zmieszane z wapnem, daje kity do kamienia. Otrzymuje się z 20 części wapna gaszonego, 1 części szkła wodnego, zarobionych na ciasto. Mieszauina 75 części miałkiego popiołu z węgla kamiennego, 25 części wapna gaszonego, 1 części szkła wodnego, tworzy kit, który po 6 dniach tężenia jest tak twardy, że daje się szlifować i polerować;

b)    siarka stopiona używana jest do umocowywania części żelaznych (śrub kotwicznych itp.);

c)    ołów stopiony służy do umocowywania części żelaznych w kamieniu;

d)    opiłki żelazne są składnikiem bardzo wielu kitów, który po rdzewieniu zwiększają swą objętość i wypełniają szczelnie. Służą do spajania części żelaznych, do uszczelniania rur wodociągowych, parowych, gazowych itp. Do spajania żelaza z żelazem i żelaza z kamieniem używa się : 1 cześć sublimatu siarki, 2 części salamonjaku, zarobionych z wodą lub octem z dodaniem opiłków żelaznych;

e) kit asfaltowy składa się zwykle z asfaltu lub czystej smoły ziemnej, albo z przymieszką kredy. Używa się do spajania części żelaznych z kamieniem.

Cement ciastowy otrzymuje się przez wymieszanie 30—40 części piasku miałkiego, przemytego, 60—70 części wapienia sproszkowanego i 3 części glejty ołowianej ; 100 części tej mieszaniny zarabia się z 8 częściami oleju lnianego gotowanego. Kit ten tężeje powoli, w czasie 8—14 dni, jest wodotrwały i służy głównie do spajania kamieni.

Do roślinnych należą: kity olejne, żywiczne, i gumowe;

a)    kity olejne przygotowane są z oleju lnianego, z dodaniem kredy, wapnia palonego, tlenku ołowiu itp.

Kit szklarski czyli okienny składa się z pokostu, z oleju lnianego i kredy pławionej, dobrze przerobionych. Dobry kit szklarski jest z 3 części kredy, 3 części bieli ołowianej, 5 części pokostu z oleju lnianego i */i5 części masykotu (glejty srebrnej czyli żółtej). Kity do drzewa: ciasto z 3 części świeżego wodanu wapnia, 2 części mąki żytniej, 2 części pokostu z oleju lnianego ;

b)    kity żywiczne składają się zwykle z kalafonji, oraz piasku, kredy, wapienia sproszkowanego, gipsu, mączki ceglanej siarki. Dla dodania masie ciągliwości dodaje się : wosk, olej terpentynowy, smołę z węgla kamiennego. Używane do spajania kamieni oraz do spojeń wodotrwałych ;

c)    kity gumowe z gumy arabskiej. Służą do spajania papieru itp.

Do kitów zwierzęcych zaliczają się: a) klej z przegotowania skóry i kości zwierzęcych; gatunki jaśniejsze lepsze zwą się klejem stolarskim, ciemne ; gorszych używają do farb malarskich ; najlepszy gatunek otrzymuje się z ryb. Klej używa się do spajania drzewa; 6) kit kazeinowy wyrabia się z sera świeżego lub rozmiękczonego, pozbawionego masła i serwatki, dodaje ¹/i wapnia sproszkowanego, gryzącego. Otrzymana masa musi być użyta natychmiast, gdyż prędko twardnieje.

Farby i powłoki. Farby służą do nadania odpowiedniej barwy, zaś powłoki dla zabezpieczenia od szkodliwych wpływów zewnętrznych. Farby ' składają się z barwników i cieczy. Barwniki: mineralne, zwierzęce i roślinne. Rozróżnia się w zależności od cieczy, farby wodne, klejowe, olejne, pokostowe, żywiczne i woskowe. 1. Farby wodne składają się z barwników, zarobionych z wodą. Do wody dodaje się często ługu mydlarskiego, kleju itp. Często zamiast wody daje się posokę, roztwór szkła wodnego, mleka, kazeinę itp. Farb wodnych używa się do malowania na wyprawach murowych. Farby wapienne składają się z mleka wapiennego i barwnika; używa się ich do malowania wypraw wewnętrznych i zewnętrznych; są mało odporne na wpływy atmosfery. Trwałość zwiększa się przez zmycie ściany ługiem mydlarskim, albo przez dodanie ługu mydlarskiego do farby. 2. Farba klejowa składa się z kredy pławionej, zarobionej wodą klejową, z dodaniem barwnika; używa się do wypraw wewnętrznych, gdyż nie jest odporną na wpływy atmosferyczne. Przed malowaniem należy zaprawę zmyć mydlinami. 3. Farba mleczna składa się z mleka i barwników, używana jest w budownictwie wiejskiem. 4. Farby kazeinowe składają się na objętość z 1 części ciasta wapiennego i 5 części sernika oraz b'arwnika. Nadają się do wypraw zewnętrznych i wewnętrznych. Jako barwniki do farb kazeinowych bierze się tylko tlenki metaliczne oraz t. zw. farby ziemne, gdyż barwniki organiczne i nieorganiczne, jak anilinowe, biel cynkowa, cynober, błękit berliński itp. rozkładają się. 5. Farby stereo-chromiczne są to farby ze szkłem wodnem; nadają się do wypraw zewnętrznych ; są odporne na wpływy atmosferyczne. Do farb tych bierze się szkło wodne potasowe, niekiedy z małą przymieszką sodu. Farby olejne są to mieszaniny barwnika z olejem lnianym, konopnym i makowym. Olej

surowy schnie wolno na powietrzu ; dla przyspieszenia schnięcia poddaje się go gotowaniu i otrzymuje pokost. Dla barw jasnych, przejrzystych, używa się oleju makowego. Często zamiast oleju dodaje się wosku (w malarstwie artystycznem). Wyprawy wapienne przed pomalowaniem olejnem należy zagruntować pokostem, a następnie powlec mieszaniną oleju lnianego z 65°/o bieli ołowianej i 25°/₀ kredy pławionej, potem dopiero pomalować dwukrotnie farbą olejną, niezawierającą kredy pławionej. Jako barwniki używane są os) dla białego koloru: biel ołowiana i biel cynkowa; b) dla żółtego: żółcień neapolitańska, żółcień chromowa, okra itp. ; c) dla zielonego : zieleń szweinfurcka, grynszpan, zieleń bremeńska, cynober zielony, zieleń chromowa ;

d)    dla niebieskiego: błękit kobaltowy, ultramaryna, indygo, błękit berliński;

e)    dla czerwonego: karmin, cynober czerwony, minja; f) dla brunatnego, szarego i czarnego: też same barwniki co i dla odnośnych farb wodnych.

Lakier używany jest do pokrywania metali i drzewa, przez co otrzymują powierzchnie błyszczące. Jest to roztwór rozpuszczalnych gatunków smoły żywicznej. Nakłada się bardzo cienką warstwą, która szybko wysycha i tworzy przezroczystą twardą powłokę. W skład wchodzą : a) żywice i smoły żywiczne : kopal, szelak, damara, sandarak, mastyka, żywica sosnowa, kalafonja, bursztyn, asfalt, terpentyna itp. ; b) rozpuszczalniki: alkohol, olej terpentynowy, olej lniany, makowy i inne oleje schnące; c) barwniki: orlean, gumiguta, szafran, sandał, indygo, smołowiec itp. Lakier spirytusowy, używany do robót szklarskich, jest to rozczyn spirytusu z szelakiem, żywicy kopalowej, mastyki itp. Lakier olejny otrzymuje się przez rozpuszczenie szelaku, żywicy kopalowej, mastyki itp. w pokoście lub terpentynie. Lakier terpentynowy zawiera te same żywice, co i poprzednie, lecz rozpuszczone w terpentynie. Asfalt rozpuszczony w terpentynie daje lakier asfaltowy.

Smoły są: drzewna, otrzymywana przez suchą destylację z niektórych drzew żywicznych (iglastych) zwłaszcza z karpiny sosnowej; gazowa otrzymywana z węgla kamiennego przy produkcji gazowej.

Obicia (tapety) służą do wyklejania ścian wewnętrznych i zastępują malowania ścienne; są to rulony cienkiego papieru z ornamentem; w sprzedaży są długości 8 m przy szerokości 0,50 m ; pokrywają około 3,40 ш2 (po potrąceniu na zakładkę).

Przy obiciach używane są szlaki, wąskie paski, jako górne zakończenie obić. Sprzedają się w krążkach długości 8,0 m różnej szerokości od 3 do 50 cm. Obicia nie naklejają się bezpośrednio na wyprawie, lecz na makulaturze; tj. podkładzie papierowym.

Wojłok, używany w postaci arkuszy średnio 2,5—3 w² (duże arkusze około 4 m², małe 1,5 w²), wyrobionych z sierści krowiej, prasowanej. Wojłok nie ulega gniciu, nie pali się płomieniem (tli się), jest złym przewodnikiem ciepła i zimna. Używa się do uszczelniania futryn okiennych i drzwiowych, desek parapetowych itp. Dobry wojłok powinien być suchy, bez zgniłej woni, zbity i bez przymieszek obcych.

Mech używany do zapełnienia spoin wmurach suchych,kamienipolowych, także do wypełnienia szczelin w budynkach drewnianych. Jest złym przewodnikiem ciepła i dźwięku; używany do warstw izolacyjnych oraz zamiast polepy między belkami stropowemi drewnianych budowli.

Torfowiec (mech torfowy) używa się także do uszczelniania i na izolację. Stary brunatny torfowiec; zwany sphagnum, po wysuszeniu i rozdrobnieniu w specjalnych maszynach, używa się do wypełniania ścian drewnianych, podwójnych jako materjało złem przewodnictwie ciepła. Zabezpiecza od rozwijania się owadów. Jako materjał chciwie pochłaniający gazy używa się do przesypywania kału w ustępach. Dobry torfowiec nie powinien zawierać więcej ponad 25—30°/₀ wilgoci i nie więcej ponad 3°/₀ przymieszek mineralnych. Torfowiec włóknisty (nie sproszkowany) sprzedaje się na bele (na objętość), sproszkowany na wagę (pudy).

Konopie służą do wyrobu lin i sznurów, oraz jako pakuły. Najlepsze są jasno-szare, gorsze zielonkawe. Sznurki splatają się z oddzielnych włókien konopnych, tworząc przędzę. Liny bywają splecione z 3 lub 4 przędzy ; liny konopne nasycone są smołą, co czyni je trwalszemi. Pakuły, czyli luźne

pasma konopne, używa się dla uszczelniania futryn okiennych, drzwiowych itp. Trzcina używana jest w budownictwie do krycia dachów zabudowań wiejskich, oraz jako podstawa pod wyprawę na ścianach i sufitach kon-strukcyj drewnianych. Do krycia dachów bierze się trzcinę nie obraną z powłoki zewnętrznej, lecz dojrzałą, do trzcinowania zaś ścian i sufitów także dojrzałą, lecz obraną. Trzcinę należy używać do robót nie później jak w dwa lata po ścięciu. Często używa się mat trzcinowych, składających się z tyczek trzciny, oddalonych od siebie o 1,5 cm i powiązanych cienkim drutem. Maty takie są o szerokości 1%, 2, 2% m.

Słoma używa się do krycia dachów oraz w postaci sieczki do zaprawy glinianej. Do krycia należy brać słomę prostą, długą, zwłaszcza żytnią, i układać ją w warstwie dostatecznie grubej. Aby słomę zabezpieczyć od pożaru, nasyca się ją gliną. Dachy glino-słomiane są znacznie cięższe od słomianych. Nasycenie gliną odbywa się w dołach.

VIII. Drzewo.

Pod nazwą drzewa w budownictwie rozumiemy zazwyczaj główną masę, zawartą w korzeniach, pniu i gałęziach. Jako materjał budowlany używa się przeważnie drzewo obrobione, bez kory. Przekrój poprzeczny pnia wykazuje szereg pierścieni półśrodkowych, zwanych kręgami. Środek zwie się duszą. Kręgi są letnie i zimowe; letnie są miękkie, jasne, zwą się miękuszami, zimowe — twarde, ciemne, zwą się twardzielami. Słój letni i zimowy stanowi roczny przyrost. Zazwyczaj w 1 cm mieści się słoi: jesionu 1—2, jodły 2—4, modrzewia 2 —12, sosny 7—10, buku 2—15, dębu 4—8, olchy 2—5. Prócz słoi widoczne są pasma włókien, idące od duszy, w stronę obwodu po promieniu, zwane promieniami rdzennymi; z przecięcia tych włókien powstają w masie drzewa błyszczące plamy, zwane błyszczkami. Ustrój drzewa uwydatnia się w trzech przekrojach: 1. sztorcowym, czyli po- c przecznym do wzrostu drzewa ~

(fig. 15, kierunek a), 2. prostopadłym, czyli w płaszczyźnie, przechodzącej przez oś pnia (fig. 15, kierunek b), 3. równoległym do osi (fig. 15, kierunek c), przechodzącym po linji cięciwy sztorcu. Sztorc zazwyczaj ma część środkową ciemniejszą, dojrzałą, zwaną rdzenną, dla odróżnienia od pozostałej części drzewa niedojrzałej, zwanej bielem. Drzewa, rosnące w zwartym drzewostanie, duszę mają pośrodku, natomiast drzewa pojedynczo rosnące duszę — niepośrodku (fig. 16). Na takie ukształtowanie wpływa działanie silnych wiatrów na pień drzewa, którego miazga z jednej strony poddana jest wyciąganiu, zaś z przeciwnej — ściskaniu, nadto promienie słoneczne operują silniej od strony południowej. Miazga drzewna powstaje z drobnych licznych komórek, których zadaniem jest: a) prowadzenie wody od korzenia do wierzchołka; b) tworzenie właściwej tkanki, podtrzymującej pień drzewa i dającej opór na ściskanie, wyciąganie i zginanie; c) gromadzenie i utrzymanie środków odżywczych, potrzebnych dla tworzenia się komórek, zwłaszcza w porze zimowej.

7/

Fig. 16.

Y/*

'll

Fig. IG.

drzewnej są albo proste, albo w rozmaity sposób powikłane, przez co utrudniają obróbkę drzewa, czyniąc je zadzierzystem. Na fig. 17, 18, 19, 20 przedstawione są różne usłojenia, a mianowicie: mazerowe (fig. 17), normalne (fig. 18), zmącone (fig. 19) i gładkie (fig. 20). Drzewo mazerowe używa się do robót stolarskich, ozdobnych, tam zwłaszcza, gdzie należy uwydatnić piękny deseń drzewa.

Włókna w masie

Drzewa iglaste zawierają duże ilości soku żywicznego, dzięki czemu stają się bardziej odporne na niszczenie; niektóre drzewa liściaste np. dąb, kasztan, zawierają kwas garbnikowy zabezpieczający od gnicia, zwłaszcza w wodzie.

m.

Niektóre gatunki drzew dochodzą do pokaźnej wysokości. Średnia wysokość drzew: jodły, sosny, modrzewia od 35—40 m (przy 100-letnim wzroście); dąb, buk, jesion, wiąz, klon, lipa, olcha od 30—35 m (przy 100-letnim wzroście); wierzba, osika, brzoza od 20 — 25

НИ

i'

li.

Ж2<

c*4iłU "

Ul

iii

V|

■та

Fig. 17.

Fig. 18.

Fig. t9.

Fig. 20.

Gatunki drzewa. Drzewa europejskie dzielą się na iglaste i liściaste. Do iglastych należą: modrzew, sosna, świerk, jodła itp., do liściastych zaś — dąb, jesion, grab itp. Do robót ciesielskich i stolarskich używają się przeważnie modrzew, sosna, świerk, jodła, dąb, jesion, grab.

Modrzew daje najlepsze drzewo budowlane z powodu pięknego wzrostu i zalet drzewa. Kora na starych pniach brunatno-czerwona, gruba i równo popękana. Drzewo czerwonawe z brunatnymi słojami; biel prawie biały. Miazga drzewa silnie żywiczna, opiera się butwieniu i owadom. Wytrzymała zarówno w wodzie, jak i na powietrzu. Drzewo dojrzewa po 80 latach, dochodzi do 30 m wysokości i 0,90—1,20 m grubości pnia (średnicy); żyć może do 300 lub 400 lat. Rośnie u nas w ziemi Radomskiej, w części Lubelskiej, tudzież w Rawskiem i Łęczyckiem; sztucznie hoduje się w całym kraju. Z drzewa tego otrzymuje się prawdziwą terpentynę wenecką.

Sosna pospolita. Najbardziej znane pospolite w kraju naszym drzewo, rośnie prosto i wysoko, kora brunatno-czerwona, pękająca z wiekiem. Drzewo zawiera wiele żywicy, jest koloru czerwono-żółtego; trwałe w miejscach suchych, zabezpieczonych od wilgoci; w atmosferze zmiennej, wilgotnej i suchej gnije bardzo prędko; pod wodą stale przechowane przetrwać może bardzo długo. Pleśni drzewnej (grzybowi) podlega ze wszystkich drzew najwięcej, jak również uszkodzeniom do wiatru. Najlepsze drzewo pochodzi z gruntu chudego. Pod siekierą szczepie się. Rznąć daje się lepiej wpoprzek aniżeli wzdłuż. Ma wielkie zastosowanie w ciesielstwie i w stolarstwie. Sosna w latach od 30 — 60 idzie całkiem w górę i niewiele jej przybywa na grubości, zwłaszcza gdy rośnie w zwartym drzewostanie. Od 60. do 90. roku powiększa się grubość i wysokość. Od 90—120 przybywa jej tylko na grubości. Może żyć do 200 i dłużej lat i wtedy dochodzi do 36 m wysokości i 1,20 m średnicy. Rośnie w całym kraju naszym, zarówno na piaskach, jak i na terenach błotnistych. W deskach ma sęki podłużne, żywiczne, barwy ciemnej.

Świerk. Jedno z trwalszych i sprężystszych drzew iglastych; kora szara, albo czerwono-brunatna, w starości popękana. Drzewo z młodych pni żółtawe z jaśniejszym rdzeniem, ze starych zaś czerwonawe; ma słoje grubo żywicą przerosłe. Podlega jednak robactwu i na powietrzu ustępuje co do trwałości o wiele modrzewiowi. Używane bywa do robót ciesielskich i stolarskich. W piasku niedługo wytrzymuje, nierównie dłużej w gruncie gliniastym. Żyje do 300 i 400 lat i dochodzi do 48 m wysokości i 1,20—1,50 m średnicy. W deskach widoczne są sęki barwy ciemnej, okrągłe, żywiczne; z biegiem czasu sęki te łatwo wypadają.

Jodła ma korę gładką, szarą i tylko na bardzo starych pniach popękaną' Z guzowatych narośli młodych pni pod korą wypływa za nacięciem jasna żywica zwana terpentyną. Gałęzie rosną prawie poziomo i są piramidalnie wokoło strzały osadzone. Drzewo blado-żółtawe, lekkie, nie sprężyste, nie wytrzymałe na zmiany wilgoci i suszy. Użyte do fundamentów, zostając w ciągłej wilgoci dość trwałe. Daje drzewo rznięte czyste, białe, nie paczące się. Jest najbielsze, najmiększe i najmniej zawierające żywicy z pomiędzy drzew iglastych. Daje się łatwo i równo łupać, lecz jest gęsto sękami przerosłe; sęki te są jasne, okrągłe i po wyschnięciu wypadają z desek. Słoje roczne ma dość grube, drzewo jednak jest ścisłe, nie łatwo się kręci. Rośnie w południowych stronach Polski oraz w puszczy Białowieskiej, a także gdzie niegdzie nad Bugiem. Jodła jest najwznioślejszem drzewem ze wszystkich iglastych, bo niekiedy do 55 m dorasta, a bywa gruba około 1,5—1,8 m.

200—250 latach

Dąb bywa w kilku gatunkach; najbardziej pospolite są: dąb twardy i dąb szypułkowaty. Pierwszy ma żołędzie bez szypułek czyli ogonków; kora na młodych gałązkach zielonawo-brunatna, na pniach i gałęziach starych — siwa, gruba, głęboko pobruzdowana. Drzewo ciężkie i twarde, nie przydatne w ciesiołce na długie belki, a tylko do grubszych robót podwodnych ; długo leżąc pod wodą, nabiera koloru czarnego. Ten gatunek dębu dochodzi do późnej starości, często 500-letnie dęby są czerstwe i zdrowe. Po powolnego wzrostu drzewo to dojrzewa zupełnie i dochodzi do 36 m wysokości i 1,80 m średnicy.

Drugi gatunek dębu, mający żołędzie zawieszone na długich szypułkach, dzieli się na dwie odmiany, z których jedna daje drzewo o najlepszych własnościach. Drzewa tej odmiany rodzą żołędzie pojedyncze, albo najwyżej po dwa na jednej szypułce; kora gładka, szarawa, drzewo zwięzłe, twarde, łupkie, koloru jasno-żółtego. W naszych lasach znajduje się rzadko. Druga odmiana ma żołędzie małe w gronach po 3—4 i 5 razem; kolor drzewa i kory jaśniejszy; korę ma popękaną i chropowatą. Daje drzewo ciężkie, o włóknach często powichrzonych i przerosłych sękami. Odmiana ta jest u nas najczęstsza.

Twardość, moc i trwałość na zmiany powietrza czynią z dębu bardzo cenny materjał budowlany. Dąb najlepiej wytrzymuje zmiany ciepła i wilgoci w powietrzu ; zatopiony w wodzie, albo zakopany w ziemi, przetrwać może w czerstwości kilka wieków. Wysycha trudno i dlatego łatwo pęka. Robaki chciwie toczą biel dębu. Daje kłody większe aniżeli inne drzewo. Drzewo dębowe ma zastosowanie zarówno w budownictwie, na podwaliny, słupy, pale, nadto w budownictwie wodnem, jak i meblarstwie.

Wiąz, którego kilka gatunków rośnie w lasach naszych, daje drzewo twarde, sprężyste, niełatwo paczące się i niezbyt podlegające robactwu ; w miejscu suchem, jak i w wodzie, niewiele ustępuje drzewu dębowemu. Odmianę wiązu stanowi brzost; drzewo ma twardsze, ściślejsze, bardziej kręte od wiązu, korę ma grubą, korkowatą, popękaną. Młode drzewo oraz biel u starych są żółtowe, drzewo stare brunatno-różowe, plamiste, żyłkowate, z wąskiemi słojami, na powierzchni jakby punktowane; niełatwo się kręci; w suchości i pod wodą bardzo trwałe i sprężyste i dlatego używane na wyroby dla stelmachów, jak dzwony do kół itp., do robót stolarskich na mazery, oraz do posadzek.

Buk pospolity daje piękne i wzniosłe drzewo, wzrastające do 200 lat. Żyje do 600 lat. Dorasta do 36 m wysokości. Kora na starych pniach gładka, szara z białemi plamami. Drzewo brunatne, u starych dość ciemne. Słoje niezbyt widoczne, lecz błyszczki duże. Kręci się więcej niż dąb. Drzewo ma ścisłe i trwade, jednak kruche i niewytrzymałe na złamanie. W suchem miejscu nie butwieje, podlega jednak łatwo robactwu. Zanurzone w wodzie bardzo trwałe. Z drzewa bukowego po uprzedniem wyparzeniu go wyrabiają gięte meble. Bednarze używają buczyny do wyrobu klepek na beczki. Nadaje się znakomicie na opał.

Klon dochodzi do 30 m wysokości i 200 lat wieku. Jest to drzewo białe z drobnemi i licznymi błyszczkami; tkankę ma ścisłą, twardą i mocną. Mało się kręci i pęka. Na budulec używany rzadko, gdyż daje drzewo tylko w suchem miejscu trwałe, natomiast bardzo używane w stolarstwie.

Jesion daje drzewo proste i smagłe, dojrzewające po 60 i 70 latach. Żyje niekiedy do 200 lat i wtedy dochodzi do 36 m wysokości. Drzewo jesionowe w suchem miejscu jest trwałe, w zmiennej temperaturze i wilgoci prędko butwieje. Jest żółtawe, w rdzeniu brunatne, o małych błyszczkach i szerokich słojach, z widocznemi porami po brzegach. Drzewo jest ścisłe, sprężyste, twarde, łupkie i bardzo giętkie. Używane przeważnie na roboty meblowe; w budownictwie ma zastosowanie niewielkie.

Grab pospolity dorasta do 18 m dopiero po 120—140 latach, a grubość pnia nawet do 250 lat ciągle się powiększa. Daje drzewo białe, twarde, ciężkie, sprężyste. Drzewo niełupkie, trudno wysycha, łatwo się kręci, w suchości trwałe, lecz na temperaturę zmienną i wilgoć niewytrzymałe. Doskonałe na oprawy do narzędzi, części maszyn itp.

Topola znajduje się w kilku gatunkach: Topola sokora czyli czarna lub nadwiślańska. Żyje do lat 70—80. Daje drzewo miękkie, białe, zawiłe, gąbczaste, nie paczące się, trudne do obrabiania, jednak niezbyt użyteczne. Topola biała, czyli białodrzew, dorasta już po 30 latach do 24—30 m wysokości i 0,60—0,90 m średnicy. Drzewo żółtawe, miękkie, łupkie, używane na budowle, tylko w braku innego, choć jest najlepsze ze wszystkich gatunków topoli. Drzewo, z którego kora na rok przed ścięciem na pniu zdartą została, nabiera daleko większej trwałości.

Topola osika czyli osina dorasta po 30 latach do 24 m wysokości. Odznacza się stałym ruchem liści na długich ogonkach, przez co ciągły szelest słyszeć się daje. Drzewo osiki białe, miękkie, lekkie, używane na łaty i gonty. Topola włoska, piramidalna, daje drzewo ciemniejsze, dobrze zachowujące się, ale bardzo gąbczaste. W suchości trwałe.

Lipa daje drzewo białe, lekkie, miękkie, z niewidocznemi słojami, nie paczące się i niezbyt łatwo podlegające robactwu, jednak prędko butwiejące i dlatego tylko w suchych miejscach używane do robót; daje się łatwo krajać i rzeźbić. Dojrzewa po 100—150 latach, dochodzi do 130 m wysokości i 2,50 m grubości. Używa się do wyrobu mebli fornirowych, desek rysunkowych itp.

Olszyna jest żółtawa lub różowa ze słojami małoznacznemi, dość twarda, w wodzie i wilgoci nadzwyczaj trwała, w suchości zaś niezbyt dobrze się zachowuje i podlega robactwu. Używa się tylko do robót podwodnych i na opał przydatna. W 40 do 50 latach dorasta do 24 m wysokości.

Brzoza pospolita dorasta najwyżej do 18 m wysokości, wydaje drzewo białe, dość ciężkie, twarde, kruche, na powietrzu nietrwałe, łatwo podlega robactwu. Trudno wysycha, łatwo pęcznieje i w wilgoci prędko gnije. Ma zastosowanie w meblarstwie do wyrobu mazerów, gdyż daje się cienko rznąć. Używana także na opał.

Właściwemi drzewami budulcowemi są u nas głównie drzewa iglaste, których cechą charakterystyczną jest to, iż nie odrastają z korzeni, lecz rozmnażają się tylko z nasienia.

Własności fizyczne drzewa.

Kolor drzewa bywa rozmaity, od białego do czarnego. Najwięcej drzew europejskich ma kolor żółtawy lub czerwonawy; drzewa pochodzące z krajów egzotycznych, są zwykle mocno barwne. Kdzeń zwykle najciemniejszy, u hebanu jednak bywa prawie zupełnie biały. Drzewo ze starych pni jest ciemniejsze od drzewa młodego, tego samego gatunku.

Twardość drzewa jest rozmaita; stare twardsze od młodych tego sa-mego gatunku; drzewa z krajów gorących zwykle twardsze od drzew pochodzących ze stref umiarkowanych. Najmiększe, jak np. wierzba, topola, lipa, jodła, łatwo dają się krajać nożem; najtwardsze zaś, jak np. heban, gwajak, zbliżają się pod względem twardości do metalów, jak mosiądz. Podług twardości można ugrupować drzewa na: 1. twarde — grabina, dębina, buczyna, jesion, wiąz; 2. nawpół twarde — olszyna, modrzewina, sośnina; 3. miękkie — jedlina, świerczyna, lipina, topola, wierzbina. Stosunek oporu przy tarciu piłą drzewa wpoprzek pnia: drzewo bukowe — 1, sosnowe — 0,53, jodłowe — 0,56, świerkowe — 0,60, dębowe — 1,03, brzozowe i osikowe — 1,35, grabowe, lipowe, wierzbowe, oraz topolowe.

Ciężar drzewa zależy od jego twardości, stopnia suchości i wieku. Najtwardsze są zarazem i najcięższe. Drzewa mokre liściaste są zwykle o 40—50%, zaś iglaste o 50—60% cięższe od drzew suchych tego samego gatunku. Drzewa rdzenne i stare są cięższe od bielastych i młodych. Ciężkimi gatunkami drzewa są: dębina i grabina; średnio-ciężkiemi: brzezina i jesion; dość lekkie mi: wiąz, jodła, sosna, olcha, modrzew ; lekkiemi: świerk, lipa, topola i wierzba. Poniżej podana tablica wykazuje ciężary najbardziej znanych drzew wyschniętych i świeżych — waga 1 m³ w kilogramach.

Gatunek drzewa

Drzewo świeżo ścięte

Normy przyjęte przy obliczeniach statycznych kgjm³

Drzewo wysuszone na powietrzu, zawierające

10—15% wody

Drzewo wysuszone sztucznie przy temperaturze 100° 0

Buczyna czerw.

Dębina........

Olszyna.......

Świerczyna . . ..

Sośnina .......

Jedlina .......

Modrzewina . . .

Wiąz.........

Akacja ...... .

Brzezina......

Wierzbina.....

Lipina........

Klon..........

Topola........

oooooooo,

ОООООЮОО t>C0«0O*sDi0C0C0 ¹

850—1100

900—1300

600-1000

400—1070

380—1080

770-1230

520—1000

730-1180

750—1000

750-1000

790

680— 880 830—1050 610—1000

600— 900 700—1000 450— 700 350- 600 310— 830 370—1030 440— 800 560— 850 530— 810 510— 850 490— 590 320— 600 530- 810 350— 700

średnio

560

640

425

430

480

500

440

510

610

600

515

610

Moc drzewa winna być rozważana pod rozmaitemi względami, w zależności od działania nań sił, a mianowicie na: ciągnienie, ciśnienie, gięcie i cięcie. Wytrzymałość drzewa zależy od wieku i wzrostu drzewa klimatu i różnych części drzewa; zmniejsza się z powiększaniem wilgotności. Największą wytrzymałość na ciągnienie okazują: buk, potem dąb, sosna, jodła; na ciśnienie : dąb, buk, sosna, jodła ; na gięcie : sosna, jodła, buk, dąb.

Sprężystość największą posiada cis, później wiąz, świerk, sosna, modrzew, jawor i dąb; młody grab, klon, jawor i dąb są mało elastyczne.

Giętkość zależy od gatunku drzewa, jego wieku i suchości; dębowe i grabowe jest około dwu razy giętsze od sosnowego i jodłowego; świeże drzewo i zmoczone lub parą wodną nasiąkłe jest giętsze od suchego; twarde (heban, gwajak itp.) są zwykle kruche.

Łup li woś ć drzewa zależy głównie od prostości włókien. Drzewo łatwiej łupie się w kierunku promieni rdzennych, aniżeli w kierunku słoi pierścieniowych. Do łupkich drzew należą : bukowe, dębowe, jesionowe, olszowe, jodłowe; do niełupkich: grabowe, topolowe, gruszowe itp. Mazery wcale łupać się nie dają. Łupliwość jest najmniejsza w płaszczyźnie przez oś pnia przechodzącej; wcięciu po cięciwie przeważnie 1% do 1 !/₂ razy większa.

Zawartość wody (soków) w drzewie ma zasadnicze znaczenie dla dobroci drzewa. Biel zawiera wody więcej, aniżeli rdzeń. Drzewo odziem-kowe jest bogatsze w soki, niż wierzchołkowe. Poniższa tablica wskazuje zawartość wody, określoną w % "'agi, drzew rosnących w różnych porach roku.

Gatunek drzewa

Styczeń

Luty

Marzec

Kwiecień

Maj

Czerwiec

Lipiec

Październik

Listopad

Grudzień

Drzewa twarde: klon, brzoza, dąb, buk, wiąz

41

38 36 36

39

35 39 38 34

41

Drzewa miękkie: olcha, osika, lipa, kasztan, wierzba, topola

53

53 48 47

47

47 50 47 45

53

Iglaste:

świerk, modrzew, sosna

60

58 59 54

60

61 60 58 54

60

jodła

51

42 55 45

48

52 53 54 49

51

Wydłuźalność drzewa wskutek ciepła jest nader znikoma dla drzewa zupełnie suchego, zwłaszcza w kierunku osi włókien. Spółczynnik 0,0000003 do 0,0000006, wzdłuż 0,00000003 do 0,00000010.

Trwałość drzewa zależy od gatunku drzewa, gleby, na jakiej wyrosło, pory roku, w której było ścinane. Drzewa stare, twarde, ścisłe i ciężkie zazwyczaj trwalsze od młodych, miękkich i lekkich. Biel mniej trwała od rdzenia. Drzewo, zachowane w powietrzu suchem, trwa zwykle dłużej ; także niektóre gatunki drzew, trzymane pod wodą, jak np. dąb, sośnina, modrzew, świerczyna, zachowują się bardzo długo. Gdy drzewo bywa naprzemian suche i wilgotne, to wytrzymuje znacznie krótszy okres czasu. W gruntach gliniastych i piasczystych mokrych drzewo trzyma się dobrze, gorzej w pias-czystych suchych, a najgorzej we wapnistych. Najtrwalsze drzewa są: dąb i modrzew.

Stale zanurzone w wodzie mogą przetrwać normalnie : . . 50 lat sosna . . 80 „ dąb .

świerk

modrzew

80 lat wiąz 200 „ olcha

90 lat 100 „

Stale w wilgoci:

sosna

700 lat brzoza 1000 „ olcha 10 „ topola 20 „ wierzba

. . 10 lat . . 80 „

• • 10 „

• • 20 „

Stale w suchości :

świerk .... 900 lat dąb jodła .... 900 „ modrzew sosna

1    0 lat brzoza

1    0 „ olcha

0 „ topola

1000 „ wierzba .... 600 „

Podkłady nasycone: świerkowe i jodłowe 4—5, modrzewiowe i sosnowe 7—9, dębowe 15—20 lat; podkłady nienasycone: świerkowe i jodłowe 9—22, modrzewiowe i sosnowe 14—18, debowe 20—30 lat.

Wady drzew rosnących powstają częścią wskutek gleby, częścią wskutek sił zewnętrznych, jak uszkodzenia, robactwo itp., wreszcie z przyczyny wadliwego rostu. Grunt, na jakim drzewo rośnie, bardzo wiele wpływa na dobroć i użyteczność drzewa. Naogół wszystkie drzewa, tak iglaste, jak i liściaste, na gruncie tłustym i wilgotnym są zdrowe, zaś na chudym i suchym chore. Wyjątek stanowią tylko nieliczne gatunki drzew, jak sosna, brzoza, które dają najlepsze drzewo z gruntów piaszczystych. Pnie drzewa podlegają często pękaniu, wskutek czego tworzą się rysy lub szczeliny, idące radjalnie od zewnątrz do środka, lub od środka do zewnątrz, oraz rysy koliste, idące po linjach słoi rocznych. Pierwsze powstają od gwałtownych przejść od zimna do ciepła lub odwrotnie i choć zmniejszają wartość drzewa jako budulca, jednak zasadniczo nie wpływają tak szkodliwie, jak rysy idące od środka ku obwodowi, gdyż najczęściej czynią pnie niezdatne do przeróbki na drzewo tarte i nierzadko są zarodkiem późniejszego butwienia drzewa. Pęknięcia koliste należą do najszkodliwszych, gdyż uniemożliwiają przeróbkę na budulec. Powstają od silnych wichrów. Drzewo z dużą ilością sęków jest trudne do obrabiania, służyć może jednak jako budulec. Wskutek przenikania wody do środka pnia powstają różne rodzaje gnicia drzewa. Rozróżnia się gnicie jasne, gnicie brunatne i gnicie obrączko we. Gnicie jasne powstaje na bielu, chociaż często i na rdzeniu. Gnicie brunatne na rdzeniu wewnątrz drzewa. Gnicie obrączkowe jest najszkodliwsze, gdyż zajmuje dużą przestrzeń. Jako wyraźny wskaźnik gnicia drzewa są grzyby drzewne, czyli huby lub gąbki, które umieszczają się w miejscach uszkodzonych, liobaczywem zwie się drzewo podziurawione przez owady. Niszczeniu ulega przeważnie biel.

Cechydobrocidrzewiglastychrosnącychjest trudno dokładnie określić, są jednak pewne wskazówki, po których udaje się mniej lub więcej ocenić. Pionowe pęknięcia pnia, powstałe wskutek mrozów, czynią drzewo jako budulec gorszym; wielkie guzy żywiczne na pniu i małe pęknięcia między gałęziami są oznakami wewnętrznej chorobliwości drzewa. Ślady dziobów dzięciołów na korze oznaczają drzewo robaczywe, jak również krople żywicy, cieknące po korze. Sęki zgniłe czarne wskazywać mogą, że i wewnątrz podlega ono gniciu. Kora popękana spiralnie wskazuje drzewo zwichrzone, niezdatne na budulec. Najtrudniej ocenić cechy dobroci drzew liściastych na pniu rosnących. Zazwyczaj wierzchołek suchy, lub pokryty rzadkim liściem jest pewnym znakiem wewnętrznej choroby drzewa. Głuchy odgłos przy uderzeniu obuchem siekiery w pień drzewa oznacza drzewo o spróchniałym rdzeniu lub zwichrzone. Opadła lub po-

.    .    1800    „

.    .    1000    „

wiąz . . . jesion . . klon . . .

Cl СЛ OD

o o o

. . 500 lat . . 400 „

. . 500 „

dziurawiona kora wskazuje zepsucie soków drzewnych, początek zgnilizny. Dobroć drzewa ściętego poznaje się przez wiercenie pnia i badanie powstałych stąd wiórów.

zara-

Wady drzewa ściętego powstają wskutek rozkładu soków drzewnych, zawartych w drzewie ściętem, lub szerzenia się istniejącej już zgnilizny. Zazwyczaj drzewo ścięte podlega zsinieniu, co wskazuje wyraźnie, że należy je przerobić na materjał drzewny. Gdy gnicie powstało wewnątrz drzewa, wskutek zacieku sęków, wówczas powstaje t. zw. mursz drzewny. Mursz robi tkankę drzewa rzadką, sitową, uginającą się jak gąbka. U drzew liściastych powstaje mursz suchy, które nie jest tak widoczny jak mursz mokry, gdyż nie zmienia koloru drzewa. Do największych niszczycieli ściętego drzewa należy grzyb drzewny, czyli pleśń drzewna. Grzyb drzewny pojawia się najłatwiej w drzewie, które należycie nie wyschło; także w budowlach wilgotnych, pozbawionych światła i przewiewu. Najbardziej podlega pleśni drzewo miękkie, bielaste, młode, letniego cięcia. Na drzewie dębowem pleśń (grzyb) pojawia się nader rzadko i prawie zawsze przy zetknięciu się z zarażonem drzewem iglastem ; prócz tego pleśń w drzewie dębowem niszczy tylko jego powierzchnię, nie uszkadzając rdzenia. Warunkiem nieodzownym pojawiania się pleśni jest przedewszystkiem zawleczenie zarazku z zewnątrz, przy sprzyjających okolicznościach, jak niedostateczne przewietrzanie i brak światła. Obecność pleśni przejawia się przez liczne białe plamki, które zamieniają się na siwą pleśń, utkaną z nitek, rozpiętych na drzewie, na podobieństwo pajęczyny ; przy obfitej wilgoci pleśń rośnie i tworzy się grzyb, po brzegach zroszony. Drzewo powoli zmienia barwę i robi się żółtawo-brunatne, jak gdyby nadwęglone; kruszeje, pęka, łamie się na drobne kawałki, traci moc i sprężystość, rozpada się za lada uderzeniem. Przy silnie rozwiniętej pleśni daje się czuć charakterystyczny zapach. Nitki pleśni sięgają bardzo daleko, przenikają nawet przez spoiny muru i przedostają się na wyższe piętra. Jako środki, zwalczające pleśń, można polecić: natychmiastowe usunięcie części drzewnych, objętych grzybem, przy jednoczesnem wyczyszczeniu i wyskrobaniu powierzchni, przylegających do miejsca żonego, wymycie kwasami lub karbolinem, usunięciu podejrzanego gruzu, służącego jako warstwa izolacyjna w budynku, a przedewszystkiem stworzenie warunków, w jakich pleśń żyć nie może: dostateczne przewietrzanie i oświetlenie.

Ścinanie czyli spuszczanie drzewa zazwyczaj odbywa się w porze zimowej, w okresie słabego krążenia soków, czyli jak mówiąc „zamierania“. Badania wykazały, że miesiące zimowe nie są temi, w których zawartość soków jest najmniejsza, jednak ponieważ miesiące zimowe są wolne od zajęć rolnych, przeto stanowią najodpowiedniejszy czas do spuszczania drzewa. Drzewo jednak przeznaczone do łupania powinno być ścinanem w lecie, gdyż daleko łatwiej daje się łupać. Drzewo ścinane zimą poznać można po następujących cechach: przekrój pnia jest gładki, bez zbyt widocznych porowatości; kora trzyma się silnie i trudno ją odłupać od pnia; przy rżnięciu desek nie zwieszają się na pile długie nitki, na sztorcach niema śladu wyciekniętej żywicy i soków, które przy pniach letniego cięcia zazwyczaj wydzielają się nazewnątrz ; przekrój pnia zimowego cięcia, zwilżony roztworem jodu, dostaje promieni ciemno-fioletowych, zaś letniego żółtych.

Ścinanie drzewa odbywa się zapomocą siekiery lub piły albo przez obalankę czyli karczowanie. Przy ścinaniu siekierą przecina się drzewo od strony, w którą ma upaść, aż do połowy grubości, poczem ze strony przeciwnej, o 7 cm wyżej robi się drugie nacięcie. Lepiej jest drugie nacięcie robić nie siekierą, lecz piłą, przyczem przerzynanie odbywa się przy pomocy klinów. Jeżeli używa się tylko piły, to należy od strony, w którą ma upaść, przerżnąć pień na szerokość piły, następnie nasadzić klin z twardego drzewa lub żelazny, by otrzymać miejsce dla ruchu piły

potrzebne i przerżnąć dalej pień aź do połowy jego grubości. Po dokonaniu tego z przeciwnej strony pnia zakłada się piłę o 3 do 5 cm wyżej, a gdy oba nacięcia się zejdą, drzewo się wali. Przy spuszczaniu piłą oszczędza się więcej drzewa. Spuszczanie drzew odbywa się także zapomocą nawiercania świdrem elektrycznym; zaś w Ameryce przez przecinanie pnia drutem platynowym, rozżarzonym elektrycznie.

Zsychanie i pęcznienie drzewa zależne jest od procentu wody, zaw artego w drzewie. Drzewo świeżo ścięte, jak to wspomniano wyżej, zawiera od 25 do 50% wody, w zależności od rodzaju drzewa, wieku i pory ścinania. Przez powolne wysychanie lub nasycanie włóknistych komorkowanych tkanek następuje zsychanie lub pęcznienie masy drzewnej, powodujące pękanie, paczenie lub zwichrowacenie. Stopień pęcznienia odpowiada zupełnie stopniowi zsy-chania. Zsychanie i pęcznienie w kierunku długości włókien jest znacznie mniejsze, niż w szerokości drzewa (średnicy), zaś największe w kierunku cięciwy tegoż przekroju. Poniższa tablica, wzięta z doświadczenia Laves’a, wykazuje skurcze różnych drzew.

Skurcz w kierunku

Gatunek drzewa

osi

średnicy

°/o

°/o

cięciwy

°/o

Brzezina na .

Buczy Dębina młoda

300-letnie budulcowe . .

V

Grabina Hebanowe . . . Jesionowe młode

V    v

Jodłowe młode

300-letnie budulcowe . .

Klonowe Lipina . . . Modrzewina Olszowe . . Sośnina . . Swierczyna Topolowe . Wiązowe Wierzbina .

300-letnie budulcowe . .

0,222

0,200

0,400

0,130

0,400

0,010

0,821

0,187

0,122

0,086

0,072

0,208

0,075

0,369

0,120

0,076

0,125

0,124

0,697

3,86

5,03

3,90

3,13

6,66

2,13

4,95

3,84

2,91

1,84

3,35

7,79

2,17

2,91

3,04

2,41

2,59

2,94

2,48

9,30

8,06

7,55

7,78

10,90

4,07

6,56

7,02

6,72

5,82

6,59

11,50

6,32

5,07

5,72

6,18

6,40

6,22

7,31

wodzie bieżącej

ne w

Drzewa ścisłe i ciężkie wogóle zsychają się mniej od innych, z niektórymi wyjątkami, zresztą bardzo nieznacznemi. Zwichrowacenie, czyli paczenie powstaje z niejednostajnego zsychania się słojów. Drzewo wysuszone na powietrzu traci część wody, z początku dość szybko, później znacznie wolniej, aż do 1% roku, poczem pozostaje bez zmiany. Około 15—20% wilgoci pozostaje stale w drzewie i ilość ta zmienia się w zależności od suchości lub wilgotności otaczającego powietrza. Drzewo, położo odziemkiem przeciw prądowi, traci część soków zawartych i robi się wy-trzymalszem. Przez dobre wyschnięcie wytrzymałość drzewa potęguje się o 10% u drzew iglastych, zaś do 25% u liściastych. Przy suszeniu drzewa sztucznie ilość wilgoci w drzewie można zredukować od 10 do 12% ; procent ten jest niezbędny, gdyż nadaje drzewu elastyczność; drzewo zbyt przesuszone jest „martwe“, to jest kruche i łamliwe.

67

118*

Środki zaradcze przeciw niszczenia drzewa.

Drzewo suche, ochronione od wilgoci, może przetrwać kilka wieków. W tym celu wysusza się je na powietrzu, lub sztucznie w suszarniach. Pozatem używane są inne sposoby, a mianowicie: 1. prasowanie i wydzielanie soków zapomocą ciśnienia mechanicznego, przez metalowe walce; w ten sposób prasować można deski i łaty; 2. wyługowanie wodą zimną prze-zanurzanie drzewa w bieżącą wodę, w celu wypłukania soków; 3. wyługowanie spirytusem, używane głównie do małych kawałków, polega na przez puszczaniu przez sztorc drzewa pewnej ilości spirytusu, który rozpuszcza soki, przeważnie żywiczne, i tym sposobem zabezpiecza trwałość drzewa;

4. wyługowanie wodą gorącą polega na wygotowaniu kawałków drzewa w kotle, napełnionym wodą gorącą; 5. wyparzanie parą wodną w specjalnych przyrządach: po wyparzeniu drzewo poddaje się suszeniu na wolnem powietrzu; w ten sposób drzewo wysycha przez kilka miesięcy i wówczas nigdy prawie nie pęka; wyparowane i wysuszone drzewo traci 20—40°/o swej wagi w stanie świeżym, a 5—10% jest lżejsze od suszonego innym sposobem. Słupy, zabite w ziemię, zabezpiecza się od gnicia przez opalanie końców. Jako najlepszy sposób zabezpieczenia drzewa od zgnilizny, butwienia i pleśni uważać należy wypędzenie z drzewa naturalnych soków, i nasycanie rozmaitymi rozczynami chemicznemi również daje wyniki dodatnie.

Nasycanie chlorkiem cynkowym (patrz str. 165) polega na wyparowaniu drzewa w kotle przy ciśnieniu 2—3 atmosfer przez 1 — 1% godziny, poczem przez 40—S0 minut ssie się wilgoć z drzewa przy pomocy rozrzedzenia do % do Vr atmosfer, wreszcie wtłacza się w drzewo rozczyn chlorku cynkowego pod ciśnieniem 6—8 atmosfer przez 60—70 minut. Kozczyn ten składa się z 1 części na wagę chlorku cynkowego, rozpuszczonego w 30 częściach wody. Używa się go na 1 m³ : buczyny lub sośniny 160—200 kg, dębiny 90—110 Jcg. Ten sposób stosuje się do nasycania niemieckich podkładów kolejowych.

Nasycanie kreozotem (olej smołowy z zawartością kwasu karbolowego [patrz str. 165]). Drzewo praży się w kotle przez 3—4 godziny przy 100 —140° C, następnie w innym kotle pozostawia się przez godzinę w rozrzedzeniu ¹/₁₀ do % atmosfery, poczem tamże wtłacza się w drzewo pod ciśnieniem 6—8 atmosfer przez 60—70 minut olej kreozotowy ogrzany do 50°C. Punkt wrzenia oleju tego powinien być między 180—400UC, ciężkość właściwa 1,0—1,1, zawartość części kwaśnych 6—10%- Drzewo przybiera na wadze 5—6 kg na 1 m³, a zużywa się oleju na 1 m³: sośniny 140—160 kg, dębiny 80—90 kg, buczyny 270 — 300 kg. W ten sposób nasyca się podkłady kolejowe niemieckie.

Nasycanie siarkanem miedziowym (witryolejem niebieskim). Ciśnieniem słupa cieczy za pośrednictwem rury spustowej ze zbiornika, wyniesionego na 10 —12 m, wtłacza się 1%% rozczynu witryoleju niebieskiego w sztorc pnia świeżego (najpóźniej w 10 dni po ścięciu) od strony odziemkowej i przetłacza się wzdłuż przez całą długość pnia, poczem sok drzewny wycieka od strony wierzchołka, aż pojawi się tam rozczyn niebieski witryoleju. Jeden metr kubiczny drzewa pochłania 9,5 kg witryoleju ; witry-olej niebieski nie powinien zawierać w sobie witryoleju zielonego (siarczanu żelazowego), który nie oddziaływa dodatnio, a woda ma być wolna od wapna.

Nasycanie chlorkiem rtęciowym (sublimatem). W kadziach drewnianych (bez części żelaznych) rozczynia się jedna część chlorku rtęciowego w 150 częściach wody, a w rozczyn ten wkłada się podkłady z drzewa iglastego na 8—10 dni, dębowe na 12—14 dni, przyczem każdy podkład wchłania w siebie, lecz tylko powierzchownie, około % kg sublimatu.

Robaczywieniu drzewa zapobiega się przez nasycanie powierzchni ciałami żywicznemi lub tłustemi: dziegciem, naftą itp. Drzewo już toczone przez robaki smaruje się kilkakrotnie kwasem karbolowym, albo mieszaniną: 3 części (objętościowe) soli rozpuszcza się w 20 częściach ługu mydlarskiego (woda żrąca gotowana z tłuszczem). Pary benzynowe zabijają poczwarki robaków, lecz jest to czynność wysoce niebezpieczna, lepiej zatem w wytoczone przez robaki dziurki wsączać rozczyn sublimatu, albo surowego kwasu solnego.

Od pożaru można drzewo zabezpieczyć o tyle, aby nie paliło się płomieniem. Ochronę taką stanowi np. 5—6 razy nałożona powłoka z bardzo rozrzedzonego szkła wodnego z małą domieszką gliny lub kredy, albo powłoka z rozczynu chlorku wapniowego, w którym gasi się wapno palone.

Obrabiane drzewa. Do porznięcia drzewa na bale i deski wybierać należy kloce najzdrowsze, proste i niesękate. Przecina się je zwykle w kierunku swej długości, równolegle do osi, przyczem kloc należy do rznięcia tak położyć, aby jego strona północna była z jednego boku, nie zaś z góry lub u dołu, przez to otrzymujemy deski jednostajnej budowy i mniej podlegające skręcaniu się. Kloce zaraz po ścięciu należy porznąć, gdy drzewo lepiej schnie i łatwiej daje się rznąć. Bale i deski z samego środku kloca dają materjał zwany rdzennym. Przecinanie kloca odbywa się zapomocą pił ręcznych lub tartacznych. Belki często obrabia się toporem.

Towar drzewny. Drzewo, rosnące w lesie, dzieli się na długopienne i sagowe. Do drzewa długopiennego zaliczają się: a) pnie ponad 14 cm igrubości w końcu od wierzchołka¹), tj. pnie wyborowe, dalej pnie troczne s zwykłe krąglaki od jednego do piątej klasy; wyżej wymienione drzewo sprzedaje się na metry sześcienne, wypełnione masą drzewną, bez prze-ztworów (niw) — 1 m³, w przeciwieństwie do metra objętościowego (то) — 1 m³, najętego przez drzewo ułożone luźno, tj. z nieodzownemi przestworzami, n.p. drzewo szczapowe; b) pniaki od 7—14 cm średnicy, sprzedawane na metry wypełnione, dalej pniaki na łaty, słupy (sztandary) do rusztowań itp. sprzedawane na sztuki ; c) pręcie, tyki do chmielu i grochu, paliki do drzew i do płotów itp., sprzedawane na sztuki.

Drzewo sagowe sprzedaje się na metry objętościowe. Do grupy tej zaliczają się: 1. pniaki krótkie, łupane na szczapy; 2. drzewo kopalnianie;

3. chrust i susz.

Drzewo w handlu dzieli się na: a) krąglaki, sprzedawane na metry wypełnione: 1. wały do młynów, młotowni, pnie troczne itp., 2. krąglaki zwykłe; b) krawędziaki, sprzedawane na metry wypełnione: 1. belki bez bielu, 2. belki ostrokrawędziowe, 3. belki pełnokrawędziowe, 4. belki o krawędziach zaokrąglonych, 5. słupy kanciaste; c) tarcice: 1. dyle z pół-drzewa, 10—15 cm grubości (sprzedawane metry wypełnione), 2. bale od 5—8 cm grubości (w pniach tartych, sprzedawane na metry wypełnione, albo ostrokrawędziowe na metry kwadratowe), 3. deski i okrajki (obladry), sprzedawane jak bale; t£)łaty, sprzedawane na metry bieżące : 1. dachowe

2.5    X 5 cm do 3 X 6 cm, 2. grube (podwójne) 5 X 8 cm, 3. szpalerowe

1.5    X 2,5 cm do 2X4 cm; e) drzewo opałowe: 1. polana szczapowe, czyli szczapy z pni ponad 14 cm średnicy; sprzedawane na metry objętościowe, 2. polana krąglakowe, poły 7—14 cm średnicy, sprzedawane na metry objętościowe, 3. pręcie i chrust poniżej 7 cm średnicy, 4. posusz, susz, tj. gałęzie odłamane hez ostrych narzędzi. Krąglaki budulcowe (długopienne nieciosane) podług grubości i długości dzielą się na:

„ żerdziowe na łaty itp. „

25—35 cm 20—25 cm 15—20 cm 13—15 cm 8—13 cm

14 mi więc. „ 12 —14 m „

„    9—12 m „

V 9—11 m „

„    7— m „

» 7-

OS

*) Zgrubienie pnia od wierzchołka, ku korzeniom, bywa na 1 mb. u drzew iglastych 1,0—1,5 cm (1—ll/₃°/o)» u liściastych 1,5—2,5 cm (l'/₂—2l/₂°'u).

Pnie traczne bywają średnio 8 m długie o średnicy od wierzchołka 35—50 cm. Przepołowiony budulec pełny (ciosany lub nie) daje półdrzewie, a podzielony na cztery części na krzyż daje krzyźulec. Palę, deski i łaty rznie się z. kloców. Przyczem kloce wybiera się proste, jak najmniej sękate. Deski i bale rznie się pospolicie na tartakach, wtedy ich długość stosować się musi do urządzenia tartaku. Bale bywają różnej, najmniej 48 mm grubości, szerokości od 24 do 36 cm (10—15 cali polskich). Deski bywają grubości od 42 do 12 mm (od l³/₄ do ¹/₂ cala poi.), i stosownie do swej grubości przyjmują rozmaite nazwy, np.: deski podłogowe 42 mm (l³/₄ cala poi.) grube; półtorówki 36 mm (l¹^ cala poi.) grube, stolarskie S0 mm (1V₄ cala poi.) grube ; szalówki 24 mm (1 cal poi.) grube ; podsafitki (³/₄ i 7г cala poi.) grube. Drzewo cieńsze nad 12 mm ('/₂ cala poi.) nazywa się dychtą; dychty są w trzech grubościach: 3 mm, 6 mm i 9 mm szerokości 24 — 60 cm, długości od 1,15 do 2,30 mb. Warstewki cieniutkie drzewa nazywają się fornierami. Forniery dzielą się na zwykłe, gdy włókna biegną wzdłuż i mazerowe, gdy włókna są pokręcone i dają deseń. Łaty dzielą się na a) grube 72 mm (3 cala poi.), szerokie SO mm (1 x/₂ cala poi.) grube ; V) cienkie 60 mm (2*/г cala poi.) szerokie, 30 mm (l*/₄ cala poi.) do 36 mm (14/2 cala poi.) grube. Deski są dwóch gatunków : obrzynane i nieobrzynane, to znaczy od swej szerokości są rznięte, czy też pozostawione są naturalne brzegi czyli „oflisy“. Deski oflisowe są z jednego końca szersze ; obrzynane mają jednakową szerokość i kanty ostre. Toż samo dotyczy i bali. Szerokość desek zaczyna się od 13 cm i dochodzi do 60 cm. Przeciętna szerokość 20—26 cm. Długość desek bywa trojaka: 4,0, 5,20 i 6,30 m b. wyjątkowo są dłuższe ponad 7 m lub krótsze ponad 2,90 m. Prócz tego do budowli nadziemnych używane są murłaty i ramy dachowe sztuki do ostrego obrobione 14—20 cm, belki, sztuki z czterech stron obrobione, krokwie o długości od 6,5 do 8,5 m grubości, 12—20 cm, słupy z głowami nieobrobionemi do zakopania w ziemię. Do budowli wodnych wyrabiają szpicpale okrągłe, rubości 20—30 cm i zaostrzone w cieńszym końcu i wpustbale (szpuntbale) bali rzniętych lub ciosanych od 24 do 36 cm szerokich, grubych. Delegacja budownicza Sekcji Technicznej Warszawskiego Oddziału Przemysłu i Handlu w czerwcu 1899 r. po porozumieniu się z majstrami ciesielskimi i składnikami budulca, postanowiła stosować normalne przekroje budulca, wprowadzonego urzędowo w Niemczech w r. 1898. Budulec podzielono na: a) składowy o długościach i przekrojach ściśle określonych, 1. budulec wiązaniowy, 2. belkowy, 3. słupowy; Ъ) budulec na zamówienie bez określonej długości; 1. belkowy, 2. różnego przeznaczenia.

18 i 12 mm

kantu

b£ SI

10—15 cm

Przekroje normalne belek i słupów w cm:

Budulec składowy:

1.    wiązaniowy: 10 m długi: 10/10, 10/14, 12/12, 12/16, 14/14, 14/18,

5 m 6,5 m

»    14/20,    16/22,

„    18/24,    20/26,

„    22/28,    24/30,

„    16/16,    18/18, 20/20, 24/24, 26/26,    28/28.

2.    belkowy:

B. słupowy:

Budulec na zamówienie:

1.    belkowy: 16/20, 18/22, 20/24, 24/26, 26/28, 28/30;

2.    różnego przeznaczenia: 8/8,8/10,10/12,12/14,14/16, 16/18, 18/20,20/22.

Wymiary normalne tarcic itp. :

Długości: 3,5, 4, 4,5, 5,5, 6,7, 8 m.

Grubości: 1,5, 2, 2,5, 3, 3,5, 4, 4,5, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 12, 15 cm. Szerokość desek o brzegach prostych w odstępach centymetrowych.

W Warszawie i w Kongresówce w sprzedaży hurtowej są w użyciu :

I. Belki kantowe, przeważnie sosnowe, które dzielą się na obrabiane toporem i obrabiane piłą ; sprzedaje się je na stopy kubiczne miary reńskiej '). Zazwyczaj w sprzedaży znajdują się belki kwadratowe 9 cali i wyżej, przy długości około 9—11 łok. poi. (5,18—634 m).

Najczęściej używane wymiary są:

8/9"—20/23 cm 7/8"—18/23 cm 7/7"—18/18 cm (słupy),

6/7"—16/18 cm (słupy, płatwy),

5/6"—13/16 cm (stolec dachowy, silne krokwie),

4/5"—10/13 cm (krokwie, miecze, rygle),

3/4"— 8/10 cm (słabe krokiewki, rygle).

Oflis jest to zwykle praktykowany brak ostrego kantu w cieńszym końcu kantówki.

Aby z okrąglaka wyrobić belkę kwadratową z krawędziami ostremi, należy w cieńszym końcu kloca wyrysować kwadrat wpisany w koło ; wobec czego stosunek ściany kwadratu do średnicy będzie jak 1:^2, tj. prawie 5 : 7. Na podstawie tego praktycznie wykreśla się belkę kwadratową przez podzielenie średnicy (na 7 części i wyprowadzenie ścianki z 5 części tych podziałów (fig. 21). W podobny sposób postępuje się przy wykreślaniu belek kwadratowych z krawędziami zaokrąglonemi (z ofiisem). Średnicę okrąglaka dzieli się na 7 części, zaś ścianka wykreśla się 6 części (fig. 22). Przy obrobieniu belki konstrukcyjnej w stosunku ścian 5 : 7 przy kantach ostrych;

podwaliny, belki, pociągi dźwigary,

i.

. l-JLAUŁiŁ. 6-Y

4-4

Fig. 21.

stosunek ścian do średnicy będzie 3:^6 : 1/3, czyli 1 : 0,8165 :0,5773. Praktycznie wykreśla się przez podzielenie średnicy na 5 części i odłożeniu 3 części na pierwszy bok oraz 4 części na drugi bok prostokąta (fig. 23). Rzeczywisty stosunek boków będzie zbliżony do 5:7. Przy zastosowaniu belki z zaokrąglonemi kantami (oflisami) średnicę dzieli się na 11 części,

РММ1Ш9Л//

ii

/0

Fig. 2i.

Fig. 23.

z których 7 części utworzy bok wyższy, a 10 bok szerszy;, stosunek średnicy do ścian prostokąta będzie 11:10:7, co zbliżone będzie do stosunku ścian 5 : 7 (fig. 24).

Ł) 1 cal reński = prawie 26 mm.

Fig. 22.

II.    Deski dzielą się na:

a)    obrzynane — sprzedawane na stopy kubiczne polskie, są dwóch klas:

I. klasa deski obrzynane do ostrego kantu,

II.    „    „ rusztowaniowe, przeważnie półtora cala grubości

miary polskiej obrzynane, lecz z małym oflisem ;

b)    nieobrzynane odziemkowe, zwane w handlu stolarskiemi, dzielą sie :

I. klasa bez sęków,

II. „    jednostronny bez sęków,

III.    „    zwykły materjał stolarski.

c)    nieobrzynane ze środkowych kloców, używane przeważnie za podłogi, dzielą się na klasy, w zależności nie od gatunku, lecz od szerokości deski.

Długości normalne desek są od 3 do 6 m.

III.    Bale zazwyczaj są na składach wymiarów: grubości 2—2г/₂ — 3 cali poi. (48 —60—72 mm) przy szerokości 10 cali poi. (240 mm) wzwyż; 3x/₂—4 cali poi. (83—96 mm) przy szerokości od 11 cali poi. (264 mm) wzwyż; przy długości normalnej około 6—9 łokci poi. (5,18—6,34 m).

IY. Łaty sprzedaje się na łokcie bież. poi. i są na składach:

l¹/* X 172, 17₂ X 2, 17, X 272 cali poi. czyli 36 X 36, 36 X 48, 36 X 30 mm przy długości 6—9 łokci poi. (5,18 — 6,34 m).

Na kopy sprzedaje się deski obrzynane II. klasy (rusztowaniowe), to znaczy, że na 1 kopę liczy się 540 łokci bież. poi. desek, czyli np. 60 desek 9 łokci 8 cali szerokich daje kopę.

Dla

potrzeb kolejnictwa wyrabiane są podkłady pod szyny, przyczem używa się dębiny, buczyny, sośniny, świerczyny, a nawet jedliny, aczkolwiek te ostatnie nie trwałe. Wymiary podkładów są: długość 2,4—2,7 m dla kolei średniotorowych, dla wąskich 1,7 — 18 m; grubość około 160 mm szerokość 260 mm. Na kolejach wąskotorowych grubość zmniejsza się do 120 mm.

Słupy telegraficzne i inne słupy przewodników elektrycznych są zokrąglaków sosnowych, świerkowych i jodłowych, rzadziej dębowych Długość 7—10 m. Średnica od wierzchołka 15 cm. Na linjach bocznych używa się słupów o długości 7 m i grubości 12 cm w wąskim końcu.

Gonty służą do pokrycia dachów : wyrabia się je z kloców, albo szczapek krótkich ; drewno musi być prostowłókniste, łupiące się łatwo, drobno i gładko. Używa się przeważnie sosny, świerku i jodły; z liściastych osika, nie tyle dla łatwej łupliwości, ile dla lekkości i trwałości. Gonty mają długość 18—24 cala poi. czyli 47 — 53 cm długie, a szerokość 3—5 cala poi., czyli 8—13 сш, na grzbiecie zaś, gdzie się robi wcięcie, mają grubość od J/₄ do 7г cali poi., czyli 0,6—1,3 cm. Drzewo na gonty bierze się odziemkowe Wyrabia się ręcznie lub maszynowo.

Dranice są to deszczułki z drzew iglastych 1 m długich, 10—13 cm szerokich i 0,6—1,3 cm grubych — służą również do krycia dachów. Wyrabiane są jak gonty, tylko nie mają klinowatej formy, pól wygładzonych i spoin.

Klepki używane są na dna i boki beczek i naczyń gospodarczych i domowych. Wyrabia się je z drzewa dębowego, wymiarów od 50 cm do 2 m długości, 8—21 cm szerokości i 1,3—8 cm grubości.

Na bruki używa się najczęściej drzewa iglastego i brzeziny. Wycina się kostki 5 X 3 cm przy 15—16 cm długości. Przed złożeniem nasyca się je chlorkiem cynkowym.

Jeden metr objętościowy drzewa opałowego szczap zawiera 0,7 m wypełnionego, a 0,3 m³ przestworów ; 1 m³ polan krąglakowych zawiera 0,6 do 0,65 m wypełnionych drzewa, a 0,4—0,35 ms przestworów.

«за

со

Р)0И>^Н00ЮМНО1>Ю IflifltOMJDCOaOH HIN со yjio«îo»o^o©co!û«oœ

о"

"о

00

со

NiOOJOO^HOOCOiOlMOQO

frt^iOCDCDNOOCOCOHCMlM

1^ЮЮЮЮЮЮЮЮЮОСОСО

WHCOOCOOt>rJliMOOOCOrH(M

лт со со ^ юсосо1>ооо5оао»н(М

^ЮО«5ЮЮ1ЛЮЮОЮОФО

«о

со

ЛС'^НСИОСООООСО^СаОООф

OHlNCOM^iOlOCONCOOJCOrt

фЮЮЮЮЮЮЮЮЮЮЮСОСОф

ю

со

S

.2'

UîgobONCC^gpœo^NO

® о о ю ю ю ю ю ю с О Ю О Ю § Ф

SSSSSÏÏSSSSSSSggg

^.^-»ЮЮЮЮЮЮЮ.ОЮЮтц,

596

90 9

i-

.2

^■^rHc^ęoco^coco^caocoęo^co^Ci

^^SSSSSoSSSoSî^îJjSSS

St

ca

со g

tOoi>^(M03N^(Mococo^Moai>»o^

|flC0at>C000aiOrt(N(MC0'flflC0tûL>.C005

^^^^^^^Ю10ЮЮ10Ю|ДЮЮЮЮ10

S‘

ü CO

f§SS©obS®So,#wOû0^l0ortœœ

^^г}<-^^^-^-^гИЮ10ю{^ц5»0»0Ю»0Ю10

i S St

<D

^■HOï'coHfflco^'MOcojfl^mHOssîO^«

NMCO^iOœcot'COOJOOH'MCOTlf'^intONOO

^,ТНТ}1^^Т((^Т)(<<(^1С|Ю^ЮЮЮЮЮЮЮ10

-

--

lki w centym 26 I 27

wierzchołk

63

®HoiMM^SS?Sœ^'^!005N,0î,:,C(100:’Q0

^*#^tTj(^^^^T)(Tji^^O,0l0^l0l0l0l0l0l0

28

^OHHNCo55Sot2®x!°0MCqOa)CO?,ł<CO

SIIS53S33|S8SSS||||g3|||

ф^ю®аоМя^'⁰^,^01:У:1>'⁰^МгН01:0'ою^м

сЗ

'О

l]QSo^Q0'-5Oo',ł<^î;,®G0l>’àЛC0C;,Oa:'C^l:0lЛC^rHO0:,00

•I

сЗ

’А

Ф-*

ьс

Cn^o^HtHgco^c^ocOCD^^^cicocoiococi»—<

509

518

527

536

с    со    *

и    <М    Й

<D _

JQSSS;SSSS§Sg22SS5SSg£S§§2 . . . .

p^COCOCOCOCOCOCOCOf^^-^rtiTji-«* г*'т^'ф^< ^ ^ Ю Ю

Tablica I. Belki prostokątne, kwadratowe

17 1    18 1 19 I 20    1 21 I 22

Średnica о

16

15_|

шэ ж

Ptt9crj9zs

SSSSSSSSSSggSSSSSSSSSSSg

{yjCOMCOMCOCOCOCOpjCOCO-^^fj-Tii^^^^^^^

fcSaSSSaSggSgSggbSSSSSSg

çyjcocowcococrîco^^cccoco^^^^T?^^^^

fOOlsiOlNOCOï'Tj'NHOit'CÛ^MtMHOOîa)

tfjaaoHiNoiMJiiococoNooaoHwcoco^

рдСМСаСОСОСОСССО^СОСОСОСОСОСОт^^т*^^-.*

SSSSSSSgiSSâSSSâSS&Sâ

çS|01<M<MCMCOCOc»5c^COCOCOCOCOCOCOCO’^^^

iflÿioîN^iMOOOJû^'OHOcot'îoO'^iM

ift^OMXiojOftHCin^iOooMnao

{ц(М(МС1сяо1сО{^{^сососссососсеоеосо^

ОСОЮСЮСОф^МНфООСОЮ^^НО

gSSSSiSggjSSSSSSSSSS

0MHCO«O»NOCOS>O^lNHOa)l>

Л1СО^^'й©(ч®ООООи(ММт(Щ|0

ç^eaoqiM<M(Mpl|<M(Mcicococococococo

С^01|>^(МООО®ЮС(5(М005001>>*

HH(NCO^i.OiAtOI>COO)OOH(NCO

ęy|Cl(MCvJ(M<Mę^Oł(MC4(MCOCOCOCOCO

»OCOOCOOOH^M^łOCONCOOlOHNCO^^Ot^COaOHNCO^łOCObCOOlO

HHHMHtNtNlMCJtNlMtMNlMC'lCOCOCOCOCOCOCOCOCOCO'^^-^Tf'l'Tji^^^'^lO

Tablica И.

Belki kwadratowe z zaokrągleniami (oflisowe) :

Średnica okrąglaka w wierzchołku w cm

Grubość belki w mm

Średnica okrąglaka w wierzchołku w cm

Grubość belki w mm

Średnica okrąglaka w wierzchołku w cm

Grubość belki w mm

15

120

27

216

39

312

16

128

28

224

40

320

17

136

29

232

41

328

18

144

30

240

42

336

19

152

31

248

43

344

20

160

32

256

44

352

21

168

33

264

45

360

22

176

34

272

46

368

23

184

35

280

47

376

24

192

36

288

48

384

25

26

200

208

37

38

49

50

392

400

Tablica Ш.

Belki prostokątne, konstrukcyjne, z zaokrągleniem

Średnica okrąglaka wierzchołka w cm

Szerokość belki w mm

Wysokość belki w mm

Średnica okrąglaka wierzchołka w cm

Szerokość belki w mm

Śre

dnica

Wysokość    ok

belki    S¹.*¹

w mm

rą

bka

wierzchołka w cm

Szerokość belki w mm

Wysokość belki w mm

15

16

17

O <M CO GO 05 Ci

122

130

138

27

28

29

18

19

^ O

O tH

i-H tH

147

30

155

31

20

115

163

32

21

121

171

33

22

127

180

34

23

133

188

35

24

138

196

36

25

144

204

37

26

150

212

38

156 220 162 229 167 237 173 245 179 253 185 261 190 269 196 278 202 286 208 294 213 302 219 310

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

49

50

225

230

236

242

248

254

260

266

271

277

283

288

318

327

335

343

351

359

367

375

384

362

O GO O O

Do chemicznego przerabiania drzewa zalicza się: 1. palenie węgla, 2. pędzenie smoły i terpentyny, 3. pędzenie dziegciu, 4. kopcenie sadzy, 5. ważenie potażu, 6. wyrób celulozy. Palenie węgli odbywa się w stosach, czyli mielerzach. Pędzenie smoły i terpentyny w specjalnych piecach, przyczem używa się do tego smolistego drzewa. Dziegieć pędzi się z brzeziny, terpentynę zaś przeważnie z jedliny.

X. Tartaki.

Napisał

inż. Marjan Żerebecki, Lwów.

1. Wstęp. Od właściwego wyboru miejsca, użytego pod budowę tartaku, zależy rentowność całego przedsiębiorstwa, dlatego należy znać względy uzależniające wybór tego' miejsca.

Tutaj istnieją: 1. ogólne i 2. szczegółowe względy, którymi należy się kierować przy wyborze miejsca pod budowę tartaku.

Do pierwszych należą :

a)    możność otrzymania surowca, tj. drewna w okrągłym stanie;

b)    możność łatwego i taniego przywozu surowca do tartaku;

c)    możność łatwej wysyłki materjału przetartego do miejsca zapotrzebowania (przyczem ten ostatni warunek jest ważniejszy od poprzedniego). Zatem możność wybudowania własnej bocznicy (toru przemysłowego) gra decydującą rolę.

Bocznica powinna łączyć się z linją kolejową o doskonałym ruchu handlowym. W wypadku, gdy las leży w pobliżu dwu linij kolejowych — jednej o doskonałym, drugiej o słabym ruchu handlowym, korzystniej jest włączyć się w pierwszą linję, choćby to wymagało nawet wybudowania dłuższej, a więc kosztowniejszej bocznicy. Odgałęzienie bocznicy, o ile możności powinno leżeć w obrębie stacji kolejowej, otwartej dla ruchu handlowego, gdyż w tym wypadku są mniejsze kolejowe koszta manipulacyjne (należność za podstawianie wozów itd.).

Tylko małe tartaki, liczące na zbyt w najbliższej okolicy, można budować zdała od linij kolejowych, lecz w każdym razie tuż przy doskonałych drogach bitych, ułatwiających dostawę materjału przetartego.

d)    Teren użyty jako plac budowy tartaku, powinien być płaski, a to dla łatwiejszej manipulacji drewnem i zmniejszenia kosztów budowy bocznicy z powodu mniejszego ruchu ziemi.

Przykład. Przedsiębiorstwo zakupiło w miejscowości A drzewostan o rocznym etacie 18000 m³ kloców tartacznych. Las ten jest odległy od miejscowości B, mającej stację kolejową o 5 km, a koszt przewozu 1 m³ kloców wraz z manglowaniem, kosztami załadowania itp. a więc na wagonie, kosztuje 10 zł.

Miejscem zbytu jest miejscowość C o 100 000 mieszkańcach i Z) o 60 000 mieszkańcach. Miejscowość C leży o 200 km a D o 500 km od miejscowości B, zaś C od 1) leży w odległości 400 km.

Gdzie należy postawić tartak: czy w miejscowości B, czy też C względnie I), pamiętając, że w pierwszej można zbyć 70°/₀, zaś w drugiej 30°/₀ ilości przetartego drzewa wynoszącej 12 000 m³ rocznie.

Stawki taryfowe są następujące:

a)    dla drzewa okrągłego do tartaków krajowych przy odległości 100 km 50 gr, przy 500 km 119 gr za 100 kg ;

b)    dla drzewa przetartego przy odległości 100 km : 80 gr., przy odległości 600 km 173 gr, zaś przy odległości 400 km 160 gr za 100 kg.

W obu wypadkach przy przewozie wozami 15-tonnowymi (ładowność około 20 m³).

I. wypadek: tartak w miejscowości B.

500 km.

Koszta przewozu 8400 m³ drzewa przetartego na odległość 100 km, „    3600 m³

wynoszą :

8400    15 000

20

100

•0,8 = 420.150.0,8 = 50 4C0zł

3600    15 000

20

100

• 1,73 = 180 . 150 ■ 1,73 = 46 510 zł razem . . . 96 910 zł.

II. wypadek: tartak w miejscowości C. Koszta przewozu wynoszą:

okrąglaków :

18 000 16 000

•    0,5 = 1000.150.0,5 = 75 000 zł.

•    1,6 — 180.150 . 1,6 — 43 200 zł razem . . . 118200 zł.

Z powyższego widać, że tartaku nie ma celu stawiać w C, zaś w D już w żadnym wypadku, gdyż przewóz byłby horendalnie wysoki.

Inne względy decydujące są :

1.    możliwość uzyskania w danej miejscowości dostatecznej ilości robotników ;

2.    konieczność utrzymywania ciągłego kontaktu ze stałym hurtownikiem, dysponującym o rodzaju przetarcia; w tym wypadku należy wybudować tartak w miejscu zamieszkania odbiorcy, bez względu na odległość od lasu. Takimi odbiorcami mogą być: stocznie, kopalnie, fabryki domów drewnianych itd. ;

3.    istnienie dróg wodnych lub rzeki, której siłę wodną można wykorzystać jako siłę napędną, lecz tylko w tym wypadku, o ile rentowność zostanie stwierdzona dokładną kalkulacją, a to ze względu na większe koszta, związane z urządzeniem tartaku, poruszanym siłą wodną.

2.    Plac użytypod budowę tartaku (fig. 25), o ile możności, powinien mieć kształt prostokąta, ogrodzony 2,2—2,8 m wysokim parkanem z impregnowanych desek.

Plac powinien mieć dwie strzeżone bramy: wjazdową dla przywozu surowca i wyjazdową od strony placu materjału przetartego.

Budynek tartaczny (wraz z halą maszyn) powinien stać na granicy składów drzewa okrągłego i tartego. Bocznica kolejowa powinna leżeć wzdłuż kierunku ruchu pracy, możliwie najbliżej ogrodzenia, a jej długość użytkowa odpowiadać ilości wysyłanego materjału.

Budynki administracyjne, mieszkalne i gospodarcze, winny być odgrodzone od reszty placu, a przytem mieć dostęp wprost z ulicy.

Ze względu na wysokość premji ubezpieczenia od ognia, należy ustalić t. zw. „rejon ogniowy“, tj. pasy ziemi o szerokości po 30 m, leżące po obu stronach budynku tartacznego, a to od strony składu surowca i od składu przetartego materjału. Przez utrzymanie rejonu ogniowego uzyskuje się do 50°/₀ zniżkę premji za ubezpieczenie od ognia, co może decydować o rentowności tartaku.

Linje graniczne rejonu ogniowego, odległe o około 30 m od budynku tartacznego, powinny być obsadzone drzewami liściastemi. W rejonie ogniowym nie może się znajdować żaden budynek, ani też drewno. — Co najwyżej na pierwszych 10 m, mierzonych od budynku tartacznego ku granicom rejonu, przejściowo może się znajdować drewno, niewymanipulowane w przeddzień z powodu ukończenia pracy. Kaz wprowadzony rejon ogniowy musi być stale zachowany, inaczej nie tylko nie ma się żadnej korzyści, ale nawet straty, gdyż z chwilą zaniedbania utrzymania granic rejonu ogniowego, Towarzystwa asekuracyjne nie tylko nie odpowiadają za szkody, lecz także mają prawo żądać dopłaty dla uzupełnienia premji, do wysokości wkładki ubezpieczeń tartaków, nieposiadających t. zw. rejonu ogniowego.

3.    Wielkość tartaku zależy:

1. od ilości posiadanego, względnie mającego być przetartego surowca. Ilość surowca, którą możemy przetrzeć w roku, zwiemy „etatem rocznym“. Jeden trak zwyczajny przeciera około 2,0 m³, zaś szybkobieżny około 4,0 m3 surowca na godzinę. Zatem przy ośmiogodzinnym dniu pracy i 290 dniach roboczych, trak zwyczajny może przetrzeć najwyżej 2,0 X 8,0 X 290 = 4640 = =ь 4500 ms, zaś szybkobieżny dwa razy tyle, tj. 9000 m³ surowca rocznie.

drewna przetartego :

18

100

3600    15 000

20

100

=3

257,00-

•u

A.

domy robotnicza

6.00

, ff§ tadownia*²'_!^

згдарв-в'тт

"i$S B BB □□ il

«'H

--------------—бШо-^шШИГУбПб

Ч-Гг

plac surowca ma nylo wantę

budynki administr. - -3Q00-

»?    Ort Ort_ ¹ .

Пć5 o⁻5 o_opo3£i ?? i o o o o o oid i    »э/o

azdowa 7/00

WÏI

brama

52,64

р тг.г>°°.

р-з

ого

OTÜ

лЫг

-яс'гг-

«2.J6

0*pz

r=ïi

£1“

.i

Олоуа publiczna

/=7?0/7i PODŁUŻNY

Fig. 25. Idealny plan sytuacyjny tartaku.

t~

rr

&VŸT⁵

*jfcb£

65,00-

i i'

еморге/м ewejq

a-ö

p-4,00-

ЗГ    n    M

"    .V-J CV.i:':--.vT 0?î

4'/^V//4''7//|',<y<OV/,v'y^AW/A'^,y7/AW/>\\''^y\\\    >ЛЧ‘ ^

F.L_

■<1

(Kok posiada 365 dni, po odliczeniu 52 niedziel i 14 dni świątecznych, ustalonych uchwałą Sejmową z lutego 1925 i 9 dni zatrzymania ruchu, dla przeprowadzenia koniecznych naprawek, pozostaje 290 dni roboczych rocznie) ;

2. od ilości zmian (szycht) roboczych, liczonych po 8 godzin. Nieprzerwany ruch tartaku, z jednej strony obniża koszta własne przetarcia, a to z powodu dwu- względnie trzykrotnej wydajności przetarcia w ciągu 1 dnia, dalej obniża tak wysokość kapitału zakładowego (potrzebna mniejsza ilość maszyn roboczych) jak i koszta smarów, lecz z drugiej strony powoduje niemożliwość dokładnej kontroli pracy nocnej, co pociąga za sobą nieuwagę robotników a więc marnowanie drogiego materjału. Np. etat roczny wynosi: 30000 m³, który uzyskujemy: a) z własnego lasu 15000 m³, b) z zakupów 15 000 m³. Przy jednej zmianie (szychcie) robotników potrzeba:

4~00~⁼ ^ traków zwyczajnych lub 4 szybkobieżnych, zaś przy nieprze-

— 3 traki zwyczajne lub

rwanym ruchu (3 zmianach) potrzeba 2 szybkobieżne.

4. Wielkość gruntu użytego pod tartak. Zależnie od charakteru tartaku grunt zakupujemy lub wydzierżawiamy; pod stały tartak: kupujemy, pod przewoźny lub obliczony na krótki czas trwania : wydzierżawiamy. Wielkość gruntu zależy od ilości traków.

Lippmann poleca przyjmować po 3000 m² gruntu na każdy trak. Zatem wytyczne wymiary gruntu są następujące :

dla tartaku o jednym traku :

«    я    o    dwu

„    „    o    trzech

„    „    o    czterech

„    „    o    pięciu

_    _    o    sześciu

30 000

3.4500

trakach

120 X 25 m = 3 000 m1 150 X 40 m —    6 000 m

180 X 50 m — 9 000 m 200 X 60 m = 12 000 m 220 X 68 m = 15 060 m 240 X 75 m = 18 000 m².

Z całego obszaru gruntu przyjmuje się:

10% jego wielkości pod budynki, drogi i kolejki,

60% pod skład surowca,

30% pod skład materjału przetartego.

Grunt powinien przylegać do szosy, a przytem być płaski, suchy (odwodniony), przewiewny, niezakażony zarodkami chorób drzewnych, zaś o ile leży w pobliżu rzek, nie może być terenem zalewowym.

surowca.

5. Wielkość składu surowca zależy od tego, czy dowóz surowca jest równomiernie rozłożony na cały rok, czy też pomyślany na pewien okres czaiu (sezon). W pierwszym wypadku wystarczy po 1800 ш² na każdy trak, zaś w drugim po 5 do 10 m² na każdy 1 m?

Cały plac musi być wysypany 25 cm warstwą gruboziarnistego piasku lub żużlu ; kolejkom służącym do dowozu surowca do tartaku nadajemy małe nachylenie (2—5%₀) (fig. 25) w stronę tartaku, a to dla ułatwienia dowozu surowca do maszyn roboczych; nachylenie to uzyskuje się przez odpowiednie urządzony nasyp ze szutru lub żużlu. Część placu przeznacza się na manipulację kloców, tj. zrzucanie dłużyc z wozów, manglowanie, skra-

canie a także wydobycia gwoździ, ściwy skład surowca.

resztę zaś przeznacza się na wła-

Właściwy skład surowca dzielimy na pola o wymiarach długości, odpowiadającej handlowym długościom materjału przetartego np. 4 m, zaś szerokości około 7 m. Na polach tych składa się dłużyce o jednakowych średnicach i jakościach, co ułatwia: sortowanie dłużyc, przeznaczonych do rozmaitych celów, a także szybki dowóz, danej sorty surowca, do maszyn roboczych. Pola te udostępnia się przejściami i drogami 1,20—1,60 m szerokości. Wzdłuż boków krótszych pól przeprowadza się kolejkę wąskotorową,

obsługującą pola leżące po obu _

• -    ? u uv ot, ,    • ^Tarcza obrotowa

jej stronach. lig. 26 wskazuje

-I - -

~T6m

fragment założenia takich pól.

uu

~50/n Tory manipulacyjne

Pola wykłada się zdrowemi, choćby nawet krzywemi podkładami, leżącemi w odstępach co (“)-1,0—2,0 m od siebie, pamiętając, by kloc od 4 m długości wzwyż, był trzykrotnie podparty. Górna krawędź podkładów musi leżeć około 40 cm ponad poziomem te-    >-*=—

Fig. 26. Skład surowca.

renu, a to dla ochrony surowca -= od gnicia i ułatwienia załadowania kloców na wózki kolejki wąskotorowej, które posiadają mniej więcej tą wysokość, gdyż przesunięcie ciężkich kloców jest łatwiejsze niż ich udźwignięcie.

Skład surowca powinien być dostatecznie oświetlony przy pomocy żarówek (a nie lamp łukowych!), a także powinien posiadać, w pobliżu budynku tartacznego, zbiornik wody, studnię o dostatecznej ilości wody lub hydrant, a to ze względu na niebezpieczeństwo ognia.

6.    Skład drewna przetartego. Skład ten powinien odpowiadać tym samym warunkom co skład surowca, przyczem nachylenie gruntu, uzyskane przez odpowiedni nasyp,

ZJ I

ЗЩЗ I_

Fsh Л * F~3sF

-15mi

urządza się od budynku tartacz- f "O nego ku składowi. Skład ten powinien być też podzielony na pola, o wymiarach, odpowiadających długości materjału przetartego dla składania na nich materjału tych Ç samych jakości i wymiarów. Pola ^ te też wykłada się podkładami, 1 przyczem podparcie desek musi być tak częste, by deski wskutek ciężaru własnego się nie wygięły.

---40/n-

Tory manipulacyjne Fig. 27. Skład drewna przetartego.

Przechody wynoszą 1,50 m, względnie 2,5 i 4 m (fig. 27).

Wielkość tego składu wynosi po 900 mź na każdy trak.

Skład

materjału przetartego musi być obficiej zaopatrzony w zbiorniki z wodą od składu surowca, gdyż materjał przetarty jest łatwiej zapalny. Oświetlenie powinno być dostateczne.

7.    Kolejka wąskotorowa. Dla ułatwienia przewozu z jednej strony surowca do maszyn, zaś z drugiej materjału przetartego na skład, suszarń, względnie do załadunku na kolej normalnotorową, zakłada się sieć wąskotorowej kolejki, wraz z odpowiedniemi obrotnicami, względnie zwrotnicami.

Najodpowiedniejszy prześwit 600 mm, przy 65 mm wysokości szyn, a 1400 mm wolnego przejazdu.

8.    Narzędzia i maszyny używane na składzie surowca. Do przesuwania kloców służą haki jak fig. 28, do ich obracania haki jak fig. 29, zaś do załadowania ich na wozy kolejowe winda jak fig. 30.

me-

Dłużyce przecina się na kloce odpowiedniej długości, przy pomocy chanicznych pił stałych (fig. 31) lub przewoźnych. Tartaki przecierające więcej niż 3000 m³ surowca rocznie, powinny mieć taką piłę, gdyż przecieranie ręczne, w tym wypadku, jest nieekonomiczne.

Ażeby ułatwić załadowanie materj ałów drzewnych na wagony kolei normalnotorowej, buduje się wzdłuż bocznicy na długości, zależnej od ilości za-

fers

gn

Fig. 28.

Fig. 29.

ładowanego materjału ładownię, zwykle drewnianą z brusów na kozłach z okrąglaków. Odstęp osi kolejki wąskotorowej i normalnotorowej 3,0 от.

9. Suszarnie. Każdy tartak powinien posiadać suszarnię (z dobrą wentylacją), a także szopy dla przechowywania materjału cenniejszego. Suszarnię i szopy umiesz-się po stronie składu materjału przetartego w pobliżu ogrodzenia i bramy wyjazdowej. Wielkość szop zależy od ilości traków i wynosi :

cza

с»-

p8t

WL

eice

Fig. 30.

Fig. 31.

dla jednotrakowego tartaku 6 X²⁵ m = 150 от², „    dwutrakowego    „    6 X 40    от    =    240 от²,

„    trzytrakowego    „    7 X 50    от    =    350 от²,

„    czterotrakowego    „    7¹/₂ X 60    от    =    450 от²,

„ pięciotrakowego

2’

8 X 70 от = 560 от .

Wielkość suszarni zależy od rodzaju materjału przecieranego i sposobu osuszania i ilości traków.    _    /

Suszarnia powinna posiadać objętość odpowiednio większą od objętości suszonego w niej materjału, a to ze względu na to, że materjał zwozi się wózkach, na których jest on ułożony z pewnym luzem a to dla ułatwienia dostępu ogrzanego powietrza.

Suszarnia jest budynkiem murowanym, obejmującym jedną lub więcej komór dla drewna przeznaczonego do suszenia. Pod podłogą z łat, ułożoną w poziomie, są umieszczone przewody pary i gorącego powietrza. Ściany komór musza być szczelne i odpowiednio izolowane (azbestem, papą, pożądanie wyrzucić powietrze napełnione parą

na

popiołem itd.). Wentylator ma z komory nazewnątrz.

Przy budowie suszarń należy uwzględnić :

1.    Ilość wody odparowanej (zależnie od gatunku drewna i stopnia wilgotności) ;

2.    wymiary, izolację, przewodzenie i pojemność suszarni;

3.    powierzchnię członów kaloryferów, potrzebną do ogrzania powietrza;

4.    ilość powietrza wilgotnego lub suchego, potrzebnego do opóźnienia, względnie przyśpieszenia procesu suszenia.

Sprawność suszarń.

Ilość komór

Powierz

chnia

komór

Pojemność cieplna w kalorjaeh

Zużywana ilość pary w kg/godz.

Odparowana ilość wody świeżego drewna o zawartości 30% wilgoci, A-^/godz.

Praca zużywana do popędu wentylatora w HP (K.M.)

12

28

35

to

50

70

90

со

115

CO «D Oł

T-H тН

50000

100000

150000

200000

300000

400000

480000

550000

625000

750000

100

200

300

400

600

800

950

1100

1250

1500

37,5

90

137,5

200

250

325

375

450

513

625

'©'ot ООО О О 'сп'о'ot

Zestawienie średniej ilości wilgoci, którą powinien utracie 1 m³ świeżego drewna przez suszenie w suszarniach:

442 kg 193 kg 260 kg 140 kg

Fig. 32 wskazuje suszarnię dwukomorową.

jodła . sosna . świerk modrzew

buk

dąb

grab

265 kg 295 kg 363 kg

1= - Wentylacja góra

Przekrój a-b

IFÄTbi

PI

Powietrze gorące

Wentylacja dofem    /

‘Wentylacja dofem

y'    y'Przewody pary wodnej

Przewody ogrzanego powietrza

Komin

. Świeże powietrze _

Wentylacja gorg,Rurą wentylacyjna    П

I£T Ar ~T~ i Г г I    jj -Aparat do ogrzewania powietrza

~jo PI

^ Wywie wnik jp

Motor

i⁶

Fig. 32.

Dwukomorowa suszarnia drewna użytkowego.

10. Maszyny robocze są pędzone silnikami za pośrednictwem pędni (transmisji), składającej się z wałów, sprzęgieł, łożysk, kół, pasów lub lin. Bliżej silnika ustawia się maszyny zużywające znaczną moc, zaś dalej mniejszą. Pędnia musi być lekka i wytrzymała a także chroniona od rdzy, zaś łożyska od kurzu — przyczem smarowanie musi być doskonałe. Pędnię zakłada się pod podłogą — a tylko przy tartakach przewoźnych lub położonych na gruncie o wysokim poziomie wody gruntowej — zakłada się je pod stropem — i wtedy maszyny mają napęd ß'orny, w przeciwieństwie do pierwszego wypadku, gdy mają napęd dolny. Średnicę wałów wybiera się na podstawie poniższego zestawienia, zależnie od ilości obrotów i przenoszonej siły IV KM (HP).

Średnice wałów¹)

Siła przenoszona w KM.

Ilosc obrotów wał н w minucie

20

40    60    80    3 00    125

150    175    200    250    300

Średnica wału w milimetrach

350

400

6 110 8 115

10 125 12 130 15 135 20 145 25 155 30 160 35 165 40 170 50 180 60 190 70 200 80 210 90 215 100 220 125 230 150 240 175 245 200 250 250 260

60

50

45

40

40

40

35

35

35

30

70

85

90

100

105

110

115

125

130

135

140

145

155

160

165

170

175

180

185

200

205

215

230

60

70

75

85

90

90

95

105

110

115

120

125

130

135

140

145

150

155

165

170

175

180

190

55

65

70

75

80

80

85

95

100

105

105

110

115

120

125

130

135

140

150

155

160

165

175

50

60

65

70

75

80

85

85

90

95

100

105

110

115

120

CM CM co co

т-h rH t-h tH

145

150

155

160

45

55

60

65

70

75

75

80

85

90

95

100

105

110

110

115

120

125

130

135

140

145

155

45

50

60

65

65

70

75

80

85

85

90

95

100

100

105

110

110

115

120

130

135

135

145

45

50

55

60

65

65

70

75

80

85

90

90

95

100

100

105

ПО

110

115

120

125

130

135

40

40

40

30    30    30

35 35 35

50

55

60

60

65

70

75

75

80

85

85

90

95

95

100

105

ПО

115

120

125

125

130

45

45

40

40

40

50

50

45

45

45

55

55

50

50

45

60

60

65

70

75

75

80

85

85

90

95

100

100

105

110

115

120

120

130

55

55

50

50

60

55

55

55

60

65

70

75

80

80

85

85

90

95

95

100

105

110

110

60

55

55

65

65

70

70

75

80

85

85

90

90

95

60

65

65

70

70

75

80

85

85

90

90

100    95

105

100

105

105

115 110 120 115

105

115

60

60

65

65

70

75

75

80

85

85

85

90

95

100

105

110

Wał główny, składający się z kilku części, o coraz mniejszych średnicach, powinien być obierany o przekroju o 30% silniejszym, a to ze względu na dalszy wzrost zakładu.

Łożyska powinny być kulkowe o samoczynnem smarowaniu, odstęp ich jest zależny od średnicy wału, jak wykazuje poniższe zestawienie.

Odstęp łożysk¹)

Odstęp łożysk w cm

30

40

50

60

Średnica wału w mm

70

80

90

100

110

120

130

140

150

160

170 180

od

190

do

230

200

220

250

280

230

300

245

320

260

330

280

350

300

375

330

415

345

430

360

450

375

465

385

485

400

410

420

505

515

530

Pasy powinny być wytrzymałe, elastyczne, giętkie i mało wrażliwe na wilgoć. W pomieszczeniach suchych powinno się używać skórzanych pasów, w wilgotnych i na wolnem powietrzu z sierści wielbłądziej. Wymiary pasa skórzanego, zależnie od ilości obrotów i przenoszonej siły, należy obierać przy pomocy poniższego zestawienia:

Wymiary pasów skórzanych¹)

Grubość pasa

Szerokość

pasa

Ciężar 1 mb pasa

Obwodowa chyżosć pasa w m/sek.

12    14

16

18

20

22

24

26

28

30

mm

kg

Ilość KM. przenoszonych przez pas

50

60

0,25

2,3

0,30

4,0

70

80

0,35

5,7

90

0,45

6,7

0,53

7,5

100 0,60

10,0

120

0,73

12,0

140 0,90 160 1,15 180(1,25 200 1,50 250 1,63

16,3

18,7

20,9

23,3

29,3

О GO Ci О    ^

тчГ нГ go'

—< тЧ тЧ <М ФЗ СО

h о о со ^ СО^ СО^ -г-^ СО^ т-^ •нГхо сс сГo'«о*©J⁴со*сГ тч

6,0

7,2

10,3

12,9

13,4

18,0

21,6

29,3

33,6

37,7

42,0

53,0

6,7

8,0

11,5

13,3

14,9

20,0

24,0

32,5

37,3

41,9

46,7

59,0

35.8    39,0 41,1 44,8 46,0 50,2 51,0 56,0 64.0 70,0

54.4    59,9 61,0 65,3 76,0 82,0

10,0

12,0

17,2

20,0

22,4

30,0

36,0

48,8

56,0

63,8

70,0

88,0

Szerokość pasów z sierści wielbłądziej należy obrać o 20—25% większą niż pasa skórzanego. Z powodu ślizgania się pasa traci się 2—5%» a wskutek przeniesień : dalszych 2—5% siły przenoszonej.

Fundamenty maszyn roboczych powinny być wielkich wymiarów, z odpowiedniemi do nośności gruntu, odsadzkami, przyczem nie mogą być połączone z murami budynku tartacznego. Fundamenty z cegły na cemencie, ułożonej na ławie betonowej, wymagają znacznych wkładów na remont, a to z powodu szybkiego niszczenia ich spoistości przez wstrząsy maszyn roboczych. Spóźniony remont fundamentów pociągał za sobą szybkie zniszczenie kosztownych maszyn a częstokroć skręcenie wału. Beton asfaltowy, mający znaczną wytrzymałość na ciśnienie, a znoszący przytem doskonale wstrząśnienia maszyn, powinien być stale używany jako materjał na fundamenty maszyn roboczych. Jest on droższy — lecz ze względów wyżej wymienionych ekonomiczniejszy.

l) Cyfry niniejszego zestawienia, znajdujące się w obramieniu — specjalnie odnoszą się do tartaków.

83

110*

84

orno

л : р Najruyższe wysunięcie jL ! Ji listew zębatych

* W

^ f—- r-—

'M\

Ö    Г*—f7^W2'V4-—-,

‘“"TM.'JHÎ

-L...

OM

i?

У+-1.18—-i

65 Szyna

>'&Г

If

i o-bj i'i'o'

i-

то-i

Г765 -

cx3

r~0,80~

_od scianu

500 I

« Miara ta winna być Y ściśle zachowana

2,20

ч-j520[*-

-Ł.

: s> «

i...

200 - 210 Obrotów na min

I TIS

«Г

bO,594-0,59-1

J—Ш—ЧГ

: : ro.72-, i ;

4.i.bSTL

°rJa<at¹ -ещкгг

- F-gf-^~рЦ I

I -шш1 Г-ено^'

I '4-r,00-^' T~

2,32

3,60

4,00

г!

vT T

is

¹ Q>

1,85 —

-3,20

_____UL

Fig. 33. Fundament traka.

f-

TfP

17,00

^Оула/TJO ^

5.00

Si

Lokomobila

Ezrrrl

— e Tra,h

6.50

.....J

... .i

Piła tarczowa

om

— Z70—*■

6.50

•Ф—

Fig. 34. Tartak przenośny o 1 traku i pile tarczowej.

1. Trak (gâter) stały (fig. 38). Wymiary zależnie od szerokości ram. Fig. 33 wskazuje wymiary traku i fundamentów jego, przy szerokości ram 850 mm.

Przy zakup nie traków należy podać największą średnicę pnia, który ma być na nim przetarty.

Każdy trak po każdej swej stronie posiada własny tor o długości po 8—12 m.

Obok tego toru przechodzi tor kolejki wąskotorowej, z jednej strony dowożącej surowiec, zaś z drugiej strony odwożącej materjał przetarty. Odstęp osi tej kolejki leży w odległości 1,3 —2,5 m od osi toru traku. Jeden tor kolejki obsługuje dwie maszyny robocze, leżące po dwu jego stronach. Wydajność przetarcia traka zależy od gatunku przecieranego drzewa, jego wilgotności i od rodzaju przetarcia.

Przy przecieraniu drewna miękkiego a) na deski wydajność wynosi 3,4—4,4, średnio 4,0 m³/godz. surowca świeżego,

1,5—2,0 OT³/godz. surowca przeschniętego a 3,3—3,9 m³lgodz. surowca spławianego wodą; b) na kantówkę 1,2—1,8 m³/godz. surowca; c) na deski i kantówkę naprze-mian wyrabianych, średnio 3,0 m³/godz. Przy przecieraniu drewna twardego średnio około 1,25 m³/godz.

Moc zużywana wynosi 45—55 KM (HP) ; przy napędzie elektromo-torem i 88% sprawności liczy się 1 KM = 0,835 KW.

j-oi tarczy

r<__--T0,05 —

Fig. 35.

•5.00—-

--5.00

E=3

]lïÔ,Z5

1,60—1,60—Jl,

Szcztgóf A

l-or Юту

Przekrój 0,50—i

IL_1

i i

m ?

il

mm

II

SB‘0

«fl

!

Fig. 36.

Fig. 34 przedstawia trak przewoźny.

2.    Trak poziomy służy do przecierania dyli lub dycht. Posiada on po obu stronach po 10—14 m toru. Wydajność jego wynosi : przy przecie-raniuna dychty 10—14 m²/godz., na bale 0,5 w²/godz. Moc zużywana 8—10 KM.

3.    Piła wahadłowa (fig. 35) posiada tarczówkę o średnicy 500 do 700 mm, a stół o długości 5—10 m, szerokości 60 cm (fig. 36). Wydajność: 80 mm bali z 20 «г podsuwem na minutę. Moc zużywana 4—7 KM.

4.    Piła tarczowa (fig. 37) posiada tarczówkę 500 do 1000 mm średnicy. Wydajność: 5—7 m²/godz., zaś moc zużywana 3—15 KM.

5. Piła taśmowa pionowa i pozioma. Pierwsza posiada wydajność 200—230 m²/godz., za granicą dla swej bardzo znacznej wydajności i małej straty materjału przy przetarciu (cienka piła), używana do obrzynania desek a nawet do przecierania bali.

Moc zużywana, zależnie od szybkości ruchu taśmy,

16—60 KM.

Efe

11. Projektowanie budynku tartacznego. Znając wydajność poszczególnych maszyn roboczych, należy ustalić program pracy i odpowiednio do niego ustawić maszyny robocze, poczem zaprojektować rzut budynku tartacznego.

Najlepszą długością budynku jest 4- względnie 5-krotna długość przecieranego kloca; szerokość zależy od ilości maszyn roboczych i torów kolejki (manipulacyjnych). Odstęp między osiami

"J

K.Ü

X .. .V... ■ ■

Fig. 38.

Fig. 37.

dwu obok siebie stojących traków wynosi: 2,5—3,5 a nawet 4,7 m, zaś między osią traka a osią toru manipulacyjnego: 2—3 ж. Wedle inż. Lipp-manna poniższe dane mogą służyć jako wytyczne wielkości przy projektowaniu budynków tartacznych:

Budynek tartaczny

Przy tartakach o :

szer. X dług.

wysokość do okapu

Wysokość

piwnic

Hala maszyn szer.X dług.

Szopy na materjał tarty

9 X 24 ж 12 X 26 ж 15 X 28 m

jednym traku dwu trakach trzech trakach czterech trakach 18 X 30 m pięciu trakach

21 X 32 m

o

th im <m co_-^ e-Г ©Г <уГ <м~ <m"

3    X 24m

4    X 26 ж

5    X 28 m

6    X ³⁰ »»

7    X 32 m

6X 25m 6 X 40 m 7X50 m 7,5 Хб°»г 8Х70ш

Na figurach 39 i 40 są przedstawione rzuty parteru rozmaitej wielkości tartaków. Fig. 41 i fig. 42 przedstawiają przekrój i rzut fundamentów tartaka przedstawionego na fig. 39. Na rzucie fundamentów zaznaczony jest rozkład wywietrznika (ekshaustora), zbierającego przy pomocy ssania trociny maszyn roboczych i wypełniającego, przy pomocy tłoczenia, niemi separator automatycznie wysyłający je do paleniska motoru (lokomobili). Widok przewodów wywietrznika przedstawia fig. 42. Tartak przenośny jest przedstawiony na fig. 34.

Budynek tartaczny, w którym mieszczą się maszyny robocze, hala maszyn, ustępy itp., powinien mieć wymiary odpowiadające rozkładowi maszyn roboczych. Buduje^się go jako halę z drewnianym dachem więza-rowym, bez słupów wewnątrz budynku. Wysokość hali (mierzona do okapu) wynosi 3,6—4,6 m, zaś dachu zależnie od konstrukcji. Budynki stałych

tartaków powinny być podpiwniczone, przyc 2,15—2,50 m. W piwnicach mieszczą się pędnie (transmisje).

zem wysokość piwnic wynosi

Tartaki poruszane siłą wodną otrzymują podłogę położoną o 2—2,7 m nad poziomem wody a pod podłogą umieszcza się pędnie (transmisje), (patrz fig. 43). Takie założenie podraża transport surowca do maszyn roboczych i materjału przetartego na plac składowy, o czem nie należy zapominać przy przeprowadzaniu kalkulacji rentowności tartaku poruszanego siłą wodną. Fig. 44 okazuje wyciąg drewna.

14,00

14,00

— 14,00

s— -ü

Piła tarczowa

■V

'1

10,00

roT^!Sl)i7~30Ö^

t\ 14.00

Pr

Trpk ziyocĄajnp 850f ..... '

Ï Piła wahadło

~y~

wa ’ \ jS

/ \§

I_____

ft₉00

и-4,00-)

ft

łuszczarka farmroru

-±-

-- 10.00 ~L~n

: i ищГГ^

tfcr ' J ! S’

--S

-*зэ®Шв

i ■ * I

--2fi0r fbß.SO =>» <

LokomobiĄ^ —15,49 —!j

Magazyn £?.

I 7rçA/ pozionyj 'J100f uro.OO-—

d/o

V>- kobiet

о ^ JjJj■I §"? 2221

^ O -U- U -U- J

robotnikom

SrvieHic

I R-

j5ä

wsz

f⁶-

36,76

~ЗН

Fig. 39. Tartak o jednym traku zwyczajnym, 2 trakach poziomych, 1 pile taśmowej, 1 pile wahadłowej i 1 łuszczarce fornierów, nowocześnie urządzonej.

Podłogę leżącą w poziomie sporządza się z desek (a nie z betonu!), połączonych na wpust. Podłoga taka jest ciepła i łatwo daje się naprawić.

Ściany budynku wykonuje się z muru pruskiego (ryglówka wypełniona cegłą), przyczem pod łożyskami więzarów dachowych wymurowuje się filary odpowiednich wymiarów.

Oświetlenie budynku wynosi 20—60% powierzchni podłogi, uskutecznione" a) oknami szczytowemi (20% powierzchni podłogi) i b) świetlniami dachowemi (20 —40%)- Niedostateczne oświetlenie uniemożliwia dokładny dozór ruchomych części maszyn i badanie ostrości pił. Najlepsze jest światło elektryczne z akumulatorów ładowanych dynamomaszyną pędzoną motorem.

Dach powinien mieć małe nachylenie i nie powinien być akustyczny; Pokrycie dachu lekkie i szczelne (dachówka azbestowo-cementowa lub papa t. j. koriolit). Krycie blachą nieodpowiednie, gdyż powoduje ściekanie na maszyny, skraplającej się pary wodnej. Bramy, 3—5 m szerokie, urządza się wahadłowo do podnoszenia w górę, a nigdy do przesuwania; drzwi podnoszenia jak bramy lub przesuwane; drzwi, do hali maszyn muszą być ogniotrwałe (żelazne).

wchodowe do

Hala maszyn o ścianach z pełnego muru i muru ogniowego od strony hali maszyn roboczych. W hali maszyn, mieszczącej silnik (motor) i gene-

o"

■*4

‘4 O

S 5

5,30

ÆW ' -•^3.50-—_

Szlifiernia

10/18

Co

o, Q I

Sbibr

Kuźnia

Is

¹Pita tarczorva Il=fe4i~~ 1C

---/у

-ssm*

■ц

2.20

Шк

Trek■

*—~r - 4 —735—

A-------1

i~T~~

2-

'' "Ш -l"

4 13,50

ii

CM

Si

C4J*

QB !

Ni

---Hf

11,00-*->-

?>

\ V- ■ -KoJ^fkó-Pita'jarczohia ■*—— 2,20

Г'~ ~

5ЕП-

■Z

22,00

Przekrój A -В

п п п п п п п п п п п Т~ТГ

¹

) Cyfry niniejszego zestawienia, znajdujące sie w obramieniu — specjalnie odnoszą się do tartaków.

Ш fl ща Д nwn о nwn п nwn и

11,00

22-00

11,00

I !а

см

J g:-£3

М°л

3.70 —

6,00

Fig. 40. Tartak о 2 trakach i 2 piłach tarczowych.

rator, pod stropem powinien być zbiornik z wodą, dla zagaszenia ogniska, na wypadek pożaru, zaś w poziomie podłogi zbiornik z wodą dla zasilania kotła (patrz fig. 41). Silnik powinien być najekonomiczniejszy (lokomobila) o mocy takiej, by najmniej 25°/o jej wielkości zostało jako rezerwa a to ze względu na ewentualność rozszerzenia tartaku.

Lokomobila,

Lps.

Zbiornik mody do‘ ig gaszenia ognia

Rozdzielacz

■Komin

i5

«s

□□ODDS

Zbiornik ruody dla ^ 7 a si lania kortom parowych'

тщ

)-300

ej

f-C

36,76

Fig. 41.

1^00

4,76-*

1W0

+ +|Я-£ + +-Ш §

! 'I

гЯ

, ¹ I ¹ I Mill

: = ЬГ-р

:i£

r»4,0O-»

t=k

г1=Ы|^м⁼1⁼ттНтм

=*t*-    I j i ¹ i i j i

IT Т^гТГТ

i'ft'r, i ; "¹ ; i¹ ;§ i

4shibiii⁼

JL

•i

-H-

n‘sz

:>:ar

: rJ

;§

.« j-.....*

V'v°Ą -\зо '»

6,33

F::

2,0 •

::: :ж

-Д06-*

Il I

f3,26Ą £3,30

35,76

Fig. 42. Bzut fundamentów tartaka.

1. Przewody wsysające (ssanie). — 2. Przewody wypychające (ciśnienie). — 3. Akumulatory. — 4. Zbiornik wody, zasilającej kociół parowy. — 6. Dół kloaczny.

ЕШЯяШЙБШШ

Fig. 43. Tartak pędzony siłą wodną.

Obok hali maszyn buduje się wieżę z rozdzielaczem (separatorem), oddzielającym pył i trociny od unoszącego je powietrza, tłoczonego z eks-haustora. Wywiewnik (ekshaustor) wytwarza prąd powietrza ssąco-tłoczący zapomocą szybko wirujących skrzydeł osadzonych na wale. Ssący prąd ekshaustora wciąga trociny i pył drzewny z maszyn roboczych i tłoczy do

Tartak

дата

Fig. 44.

separatora, skąd spadają one do paleniska lub zbiornika. Urządzenie to usuwa pył szkodliwy zdrowiu a także chroni przed pożarem. Dla zakładów z takiem urządzeniem niższa premja asekuracyjna. Napęd tego urządzenia jest z pędni lub elektryczny ; ilość obrotów 800—3000 na minutę, wydajność

10—120* mslmin., moc zużywana 0,17—2,00 KM.

LITERATURA.

Abel es: Handbuch der Technik des Weichholzhandels. Bethmann: Sägegatter.

Dominicus & Soehne: Illustriertes Handbuch über Sägen. Exner: Handsägen und Sägemaschinen.

Kässner: Sägewerk-Techniker.

Ledebur: Verarbeitung des Holzes.

Lippmann: Anlage der Sägewerke.

' Stübling: Techn. Ratgeber auf dem Gebiete der Holzindustrie, von Genfer: Masziny dla obrabatki dierewa.

Katalog i rys. techn. firmy Kauschenbach w Szafuzie (Sehäffhausen). Żerebecki i Kisiel: Przemysł tartaczny.

Schwarz: Mechaniczna przeróbka drzewa.

Bjlumwe i Syn: Dane o przetarciu i cennik.

*

У

V

«

/

/

\

*

Nazwa materjału

Żelazo spawane

XI. Stałe sprężystości i wytrzymałości

Opra-

dr. îni. Maksy-

profesor poli-

1. Me-

materjałów konstrukcyjnych.

cował

miljan T. Huber,

techniki, Warszawa.

tale.

Moduł в Moduł E ścinania lub

wydłużenia sprężystego skręcania czyli czyli drugi pierwszy    spół-

spółczynnik czynnik sprężystości    sprę

żystości

Stosunek

(liczba)

Poiesona

proporcjo

nalności

"=m

°H

sprężystości

aspr

W ytrzymałość doraźna

Trwałe

Właści-

wa

plastyczno- na гогсЦ- na ściska-

. , SC1 , ... ganię '    nie

(płynności)

zwiększe

nie

długości

zmniejszenie pola przekroju

Kr

Kc

przy próbie rozrywania

kształ

cenia

przy

rozer

waniu

Uwagi

Ar

kgicm²

kg/cm ²

kg jem,²

kgicm²

kg/cm²

kg/cm²

kg/cm²

kgm/cm²

2 050 000    770 000 3,00 0,33    ^>1300

^ 1800

3300 do 4000

Żelazo zlewne zwykłe czyli „stal 37“ x)

Żelazo zlewne wyborowe czyli „stal 48“ *)

2 100 000

2100 000

810000

810 000

co co

CO CO

0,30

0,30

^ 1800 > 1800

2000    :> 2000

3000    ;> 3000

3700 do 4500 4800 do 5800

36

80

do 18 do 48

Liczby odnoszą się do rozciągania w kierunku równoległym 6 do 8 do włókien

2 do 7

Stal zlewna

2 200 000    850 000 3,40 0,29

2500 do 6000

>3000

5000 do 20000

Stal niklista

(mostowa, 2 do 3,5% Ni)

2 089000    804 000 3,33 0,30

3500

3800

5600

do 6700

30 do 20 70 do 60    ^8

Drut żelazny miękki Drut żelazny twardy

2000 000 750 000 3,00 0,33

do 4200

1700    3300

do 2100 do 4200 4500    5600

do 6500 do 7000

30 do 20 75 do 65

6 do 2

Drut stalowy twardy

2150 000    806 000 3,00 0,33 do 5200

5200    6500

do 9000 do 10 000

Drut stalowy na liny

2150 000    806 000 3,00 0,33

9000    10 000

do 18 000 do 19 000

Staliwo

(odlew stalowy) Staliwo twarde

2150000 820 0 00

do

do

2 200000 850 000

1700    3500

do 3200 do 6500 i wiecej 5000    10 000

20 do 6

20

Żeliwo (żelazo lane)

750 000    290 000

do

do

1050 000    400 000

3,3    0,3

1200    7000

do 3200 do 8500

0,08

do 0,14

Miedz (w postaci blachy walcowanej)

1150 000    429 000 2,92 0,34

500    2000

do 600 do 2300

35 do 38 45 do 50

7Д

Aluminjum (glin) (walcowane lub wyciągane)

719000    268500

do    do 2,95 0,34

765 000    286 000

1000

30

^ 99% Al

Duralumin

627 000    235 000

1900    3600

do 2860 do 4500

25

’) Nazwy „stal 37“, „stal 48“ dla powyższych rodzajów żelaza zlewnego wprowadzono po wojnie w Niemczech dla uniknięcia nieporozumień z terminologją francuską i angielską. ^Rozpowszechnienie tych nazw u nas dałoby tę samą korzyść.

do 17,6

34 do 22

ulepszony

termicznie

Uwagi dodatkowe. Granice proporcjonalności jako gran cę ważności prawa Hooke’a oznaczono przez aH. Materjały o wyraźnej granicy plastyczności mają praktycznie równe wartości opl przy rozciąganiu i ściskaniu. Ponieważ próba zgniatania takich materjałów nie prowadzi do żadnych wartości liczbowych w przeciwieństwie do próby rozrywania dającej wytrzymałość doraźną Kr, przeto w odpowiedniej rubryce brak wartości K£. Jeżeli materjał taki jest „miękki“, tj. zdolny do odkształceń plastycznych dużych w porównaniu do sprężystych, to o wytrzymałości na ściskanie decyduje wartość opl. Natomiast dla materjału twardszego, nie mającego wyraźnej granicy plastyczności, przyjmuje się Kc — Kr, o ile wartości Kc nie podano w tablicy na podstawie doświadczeń, jak to np. widzimy na żeliwie.

Wielkość Ar zaproponował L. Tetmajer jako miarę jakości metalu pod względem wytrzymałościowym. Dlatego możnaby ją nazwać krótko „jakością Tetmajera“.

Żelazo walcowane i drut objawia pewną, chociaż nieznaczną, anizotropję. Stałe, podane w tablicy, odnoszą się właściwie do kierunku walcowania lub wyciągania. Atoli różnice wartości stałych w innych kierunkach nie grają roli w praktyce z wyjątkiem chyba mało już używanego żelaza spawalnego.

2. Drzewo.

Uwagi ogólne. Drzewo jest materjałem makroskopowo wybitnie anizotropowym o strukturze włóknistej i komórkowej. Stąd różne wartości stałych w kierunkach głównych oznaczonych w następujący sposób:

równolegle do włókien,

_L

prostopadle do włókien, a stycznie do słojów rocznych o przekroju poprzecznym drzewa,

prostopadle do włókien i do słojów rocznych (radjalnie).

Drzewo danego pnia jest nadto zwykle materjałem dość niejednolitym, gdyż t. zw. drzewo rdzenne (z wyjątkiem najbliższej okolicy rdzenia) jest ciemniejsze, uboższe w soki i twardsze od biel u tworzącego warstwę zewnętrzną pnia. Liczby tablicy odnoszą się do całego przekroju pnia, czyli dają pewne średnie wartości stałych bielu i drzewa rdzennego.

Drzewo świeże zawiera dużo „wilgoci“ (np. świerczyna 63°/₀). Po wy~ suszeniu na powietrzu pozostaje jeszcze zawsze 10—15°/₀ wilgoci. Zawar⁻tość wilgoci w drzewie ma bardzo mały wpływ na stałe sprężystości ; natomiast nader znaczny na stałe wytrzymałościowe. Tak np. wytrzymałość na ściskanie świerczyny świeżej zwiększa się dwukrotnie przez wysuszenie na powietrzu (przy zawartości wilgoci 14%). Wytrzymałość na zginanie świerczyny świeżej wynosi zaledwie 58% takiejże wytrzymałości świerczyny wysuszonej. Nasycenie olejem terowym zwiększa wytrzymałość na ściskanie i zginanie drzewa wysuszonego przynajmniej o 10%; dla buczyny nawet o 25%. Podane w tablicy wartości K7g, tj. wytrzymałości na zginanie, odnoszą się do drzewa wysuszonego powoli na powietrzu, a więc zawierającego 10—15% wilgoci, i określają iloraz „momentu łamiącego“ be-leczką próbną o przekroju prostokątnym przez wskaźnik przekroju (moment wytrzymałości).

Wartość naprężenia na granicy sprężystości ogpr =, dla rozciągania oj 0,6 JT,., dla ściskania oj 0,4 Kc, dla zginania oj 0,5 2Г .

QC

Oi

l>*

Uwagi

шэ/ßvi M ТЭВОЗЦЭТМ.

9AV0J[[ldzg

эдогтавух

65

230

75

270

*śc

li 40

JL 200

89 II

JL 275

st II

015 T

ZL II

i. 250

08 I!

01Z T

85

_L 290

Kz

420

700

do 900

470

540

do 820

550

1540

670

do 1700

1030 do 1350

Kc

SIS II

II 310 do 470 J_ 30 do 45

II 280

II 320 do 550

0Ï? II

II 320 do 700

J_ 200

II 400 do 700

Kr

09Z II

II 600 do 1460 1 76

II 790 _L 33 + 40

11710 do 1200

Granica proporcjonalności

II 150 do 230

II 155

do 200

475 (+ о) II 490 150 (—o) do 1390 580 (-+ а) II 1340 100 (— a) j_ 70

II 1200 do 1780

Moduł wydłużenia spręż. E

9800

9500

2900

3400

3500

13000    18900

27000

16 000

10000 do 20000

Średnie wartości stałych dla drzewa (częściowo według Melana).

Wytrzymałość doraźna w kglcm²

K7S

Kc

Kr

Moduł E kg/cm²

550

330

40 do 70

730

125

100000

620

400

135

920

150

130000

92000 do 111000

111000

90000 do 96000

100000 do 150000

61000 do 173000

120000 do 180000

90000 do 152000

Kierunek

Rodzaj drzewa

Świerk

Jodła

Sosna

Modrzew

Dąb

Buk

Jesion

Eodzaj drzewa

Miękkie (szpiikowce)

Twarde

CD

CJi

Wytrzymałość na ścinanie K^. jest według Winklera w przybliżeniu proporcjonalna do Kr, a mianowicie:

Dla drzewa miękkiego [| do włókien = 0,064 Kr,

twardego [| „

ifśc = 0,32 Kr К&c === 0,084 Kr, ^c=0,27 Kr.

Skręcanie

(według badań w Politechnice Monachijskiej, ogłoszonych przez dra K. Kubera w Nr. 15 YDI z r. 1928).

Pierwsze wartości w tablicy odnoszą się do prętów podłużnych (o osi równoległej do włókien); drugie zaś ujęte w nawiasy do prętów poprzecznych (o osi prostopadłej do włókien).

Rodzaj drzewa

Moduł skręcania

w kglcm²

Granica proporcjonalności

Ho

w kglcm²

Właściwa praca odkształcenia na gran. prop, w kgcmlcm³

Wytrzymałość na skręcanie w kglcm²

Krańcowy kąt skręcenia w stopniach na 1 cm

Świerk

6700

(710—2100)¹)

49    0,059

(2,8)    (0,0012)

94

(34)

Sosna

8300

(1550—3150)

72    0,101

(9)    (0,0069)

134

(46)

Buk

9300

(5400)

72    0,091

(43)    (0,0528)

245

(151)

2,78

(2,0)

9100

(4680-5300)

53    0,050

(36)    (0,0437)

T—ł SI O i-¹ !

1,55

(1,36)

Jesion

11900

(7000)

92    0,116

(61) (0,0830)

264

(155)

1,96

(1,35)

Buk i jesion

Ł) Liczby mniejsze odpowiadają drzewu rdzennemu, większe nie wykazają pod tym wzglądem żadnej różnicy.

Uwaga. Wielu badaczy zauważyło, że stałe sprężystości i wytrzymałości różnych rodzajów drzewa szpilkowego wyschniętego rosną i należą w przybliżeniu proporcjonalnie do ich ciężaru właściwego y. Bauschinger np. zaleca wzór:

Kc (w kg/cm²) = y — 100, przyczem : y w kgjmA.

3. Kamień naturalny i sztuczny.

Uwaga. Własności wytrzymałościowe petrograficznie określonego rodzaju kamienia wahają się często w bardzo obszernych granicach zależnie od kamieniołomu, a w tym samym kamieniołomie zależnie od warstwy, wieku, stanu zwietrzenia itp. Kamienie warstwowe objawiają nadto niekiedy wybitną anizotropowość, a więc np. inną wytrzymałość na ściskanie

w kierunku prostopadłym do uwarstwienia, a inną w kierunkach równoległych. Dlatego odnośne dane w tablicy niżej umieszczonej należy stosować ostrożnie, a we wszelkich ważniejszych konstrukcjach polegać tylko na wynikach odpowiedniego badania próbek z dostawy w jednem z labo-ratorjów krajowych.

W ytrzymałość na ściskanie Kc w kg jem²

Wytrzymałość na ściskanie Kc w kgtcm'¹

Nazwa

kamienia naturalnego

Nazwa

kamienia sztucznego

Bazalt

2500—5000

Kamień wapienno-piaskowy

150

800—3500

200

Granit twardy (przyjmujący politurę)

Cegła wapienno-piasko-

Granit miękki (nie przyjmujący politury)

450—800

Piaskowiec sztuczny

150—450

Porfir

1900-3500

Cegła żużlowa wapienni a lub cementowa

20-100

Djoryt

1300—2600

Cegła z żużla hutniczego

50-200

Sjenit

1000 — 2500 Odlew gipsowy zwykły

50—150

Lawa bazaltowa

3U0—1500

Polepa gipsowa

80-250

Marmur

1000—1800

Żużel hutniczy

1000—2500

Piaskowiec twardy Piaskowiec miękki Wapień zbity Wapień porowaty Martwica (tuf) Zlepieniec Trachit

1000—2000 400-1000 1000-1500 200-600 200 — 1500

Cegły wypal.

Klinkier Zendrówka Murówka I. kl.

II. kl. III. kl.

200—2000 Cegła żużlowa lekka 800—1200

Cegła korkowa

350-900

250—350

150—300

100—150

80—100

15—20

17

4. Zaprawy.

(Częściowo według P. Kloknera.)

Uwagi wstępne. Wytrzymałość zapraw jest wielce zależna od stosunku składników, wieku i warunków tężenia. Zwykła zaprawa wapienna np. tężeje bardzo powoli i osiąga pożądaną wytrzymałość dopiero po długim czasie. Dla skrócenia tego czasu i zwiększenia wytrzymałości dodaje się do wapna cementu portlandzkiego. Wartości zestawione w tablicy odnoszą się tylko do stałego stosunku składników 1 : 3 (np. wapna i piasku). Są to przeważnie niższe granipe wartości wymaganych przez ustalone od kilkunastu lat normy w państwach środkowo-europejskich.

Wytrzymałość na ściskanie muru z cegły palonej i wapienno-piaskowej, porównana z wytrzymałością cegły.

Uwaga. Wytrzymałość cegły wyznacza się w laboratorjach zapomocą zgniatania prostopadłościanu utworzonego z dwu połówek cegły sklejo-

97

120

Bryła, Podręcznik inżynierski. VIII.

Po roku osiąga dobra zaprawa przynajmniej

Wapienna po 28 dniach na powietrzu Wapienna po 56 dniach na powietrzu

Zaprawa

Kr

«с

Uwagi do dodatkowe

w kfflcm²

Gliniana

4—6

Kc= 15—30 ky/cm²

Z wapna słabo hydraulicznego po 28 dniach a 56    „

10

21 dni na powietrzu, 7 dni pod woda , 35    „    -    „

21

Z wapnasilnie hydraulicznego po 28 dniach a 56    „

12

20

7 dni na powietrzu, 21 dni pod wodą ⁷ a a

! 49    „

Z cementu romańskiego wolno wiążącego po 28 dniach

10

80

1 dzień na powietrzu, 27 dni pod wodą

Z cementu romańskiego szybko wiążącego po 28 dniach

60

1 dzień na powietrzu, 27 dni pod wodą

Z cementu portlandzkiego wolno wiążącego lub z cementu żelazno-portlandz-kiego lub wy8okopiecowego po 7 dniach » 28 „

przy tężeniu kombinowanem

120

200

250

1 dzień na powietrzu, 6 dni pod wodą

27

{ i 21 dni ”

Z cementu wysokowartościo-

wego

po 2 dniach

292

„ 28

479

cc

cc

576 (643)

Z cementu topionego (franc, ciment fondu)

Liczby w nawiasach odpowiadają tężeniu kombinowanemu :

1 dzień na powietrzu,

6 dni pod wodą i 21 dni na powietrzu

po 2 dniach

35

„ 28

33

674

716

35(41) 795(920)

W apienno-cementowa

po 28 dniach

5—10    30—60

90

1 cz. cementu, 4 cz. wapna 110 cz. piasku „ i 10 „    „

Trasowa po 28 dniach

14

70

1 część trasu, 1 część wapna i 1 cz. piasku

nych zaprawą cementową. Wielkość Kc, otrzymana tą drogą, jest z reguły znacznie mniejsza od wytrzymałości „materjałowej“ cegły Kn znalezionej przez zgniatanie kostki wyciętej z cegły o polu ściany 50 cm².

Naprężenia dopuszczalne.

Przy projektowaniu lub sprawdzaniu wytrzymałości określonych części konstrukcyjnych korzystamy z wzorów wytrzymałościowych teoretycznych lub empirycznych oraz stałych materjałowych, ażeby znaleźć najniebezpieczniejsze wytężenie, jakie zajdzie wskutek przewidzianych i unormowanych obciążeń. Ponieważ pomiar wytężenia sprowadza się z reguły

Wytrzymałość Kc muru w kg jem'¹

Rodzaj cegły

Kc

kglcm²

kglcm²

na zaprawie wapiennej

na zaprawie cementowej

Uwaga

po 28 po 115 dniach dniach

po 28 po 115 dniach dniach

Klinkiery.....

380

640

132    157

263    > 263

Murówka I. kl.....

139

158

54

59

128 ¹ 142

II. kl. . . .

95

90

32

Wap.-piaskowce I. kl.

185

178

76

78

179 i 182

O. Graf, Stuttgart

do pomiaru naprężenia, przeto wogóle ustala się dla danego materjału i części konstrukcyjnej końcową wartość naprężenia, zapewniającą pożądaną pewność konstrukcji. Wartość ta nazywa się naprężeniem do pusz czalnem.

Na ustalenie wielkości naprężenia dopuszczalnego    mają    wpływ :

Grupa A względów    mechanicznych (statycznych    i    dynamicznych);

grupa В względów    materjałowych i

„ C „    konstrukcyjnych.

Z A wynika :

1.    Im dokładniej dają się przewidzieć obciążenia i obliczyć naprężę lia, tern większe można przyjąć wartości naprężeń dopuszczalnych dla danych materjałów.

2.    Zwiększenie obciążeń ponad przewidywaną normę powoduje z reguły proporcjonalny wzrost naprężeń (przypadek normalny); niekiedy jednakże zachodzą ważne przypadki wyjątkowe, a mianowicie:

a)    gdy stosunek wzrostu naprężeń jest mniejszy od stosunku zwiększenia obciążeń (np. u ściskanych kul i wałków) ;

b)    gdy stosunek wzrostu naprężeń jest większy od stosunku zwiększania obciążeń (np. przy zginaniu silą podłużną).

Oznaczywszy przez k^"\ к i k(ll) wartości naprężeń dopuszczalnych dla określonego materjału w przypadkach (a), normalnym i (6): widzimy, że należy obierać wartości tych naprężeń według schematu.

k(a) >k> k{h)

Zamiast szukać dokładnej wartości k^a> lub k^h> do k, lepiej w przypadkach wyjątkowych odrzucić koncepcję naprężenia dopuszczalnego i ustalać pewność w stosunku do obciążenia niebezpiecznego (niszczącego) na wzór obliczenia w uwadze na str. 1175.

3. Naprężenie dopuszczalne należy stosownie obniżyć, jeżeli w obliczeniu części konstrukcyjnej nie uwzględnia się zwiększenia naprężeń wskutek działań dynamicznych obciążeń ruchomych.

Podobnież zmniejsza się naprężenie dopuszczalne w przypadkach obciążeń często zmiennych.

W konstrukcji maszyn np. rozróżnia się trzy typowe przypadki :

I.    Obciążenia stałe (odp. napr. dop. k¹).

II.    Obciążenie dowolnie często zmienne od O do wartości krańcowej bez zmiany znaku (napr. dop. k¹ ).

99

120*

Sprężystość kamieni itp.

Materjał

Cechy

wytrzymałościowe

Moduł E mierzony w granicach w kglcm²

naprężeń

Uwaga

Granit.....

Kc~ -Aj 1000kg/cm

129 000 0 do 41 kglcm² ciśn. 128000 0 „ 138 kglcm² „

Bach

Piaskowiec.

К = cv> 570 kg)cm

Piaskowiec .

2 230 000 4 do 8 kglcm² ciśn.    Bach

246 000 4 „ 16 kg/cm²    „

82 000 do

378 000

Bau-

schinger

Cegła maszynowa. .

Kr — 45, Kc =320

120 000 7 do 17 kglcm² ciśn. 111000 7 „ 48 kglcm²    „

Graf

Klinkier . . .

if,. = 70, КС = Ш

171 000 7 do 27 kglcm² ciśn. 144 000 7 „ 89 kg)cm²    „

Graf

Mur z cegły powyższej na zaprawie wapiennej 1 : 3 o stałych Kc = 3, E=9770 po 2 mieś. przy wytrzymałości muru Kc = 82

24 000    1 do 2;5 kg/cm² ciśn.

36 500    1 „ 14 kglcm* „

Graf

126 000    1 do 2,5 kglcm² ciśn. Graf

na

Mur z klinkierów powyższych zaprawie cementowej 1:3 o stałych jKc= 114, jE?=107 500 po 2 mieś.

przy wytrzymałości muru Kc = 174 107 500 2,5 „ 38 kg/сгп² „

Beton (wartości średnie przy ciśnieniach

Kc⁼ 100

205 000

200

= kKc) według O. Grafa

300

400

500

600

Moduł Gprzy wytrz. 300 000 na ścinanie 20—30 360 000 Jcg/cm\² (po 112 410 000 440 000    113000 do 138 000

463 000 kg/cm² (A. Föppl)

i 210 dniach)

Ob. także na sto 1333 i 1334

Kc= 1700

700 000

Szkło (budo- Wytrzymałość na zginanie szkła dętego (szyb) wlane)

375 kglcm², szkła lanego o grubości 8 do 1,5 cm zależy od 8 według wzoru empirycznego K7g = — 200-4- 160(1,5 — 8)², przyczem o w cm

Ebonit

Kr --=550, Kc =870    2630

III. Obciążenie dowolnie często wahające się od dodatniej do ujemnej wielkości skrajnej przy równych wartościach bezwzględnych (napr. dop. kUI). 100

Przy równej pewności we wszystkich 3 przypadkach wypada na podstawie dotychczasowego materjału doświadczalnego przyjąć w zaokrągleniu (A. Föppl) :

к¹: к¹¹: km= 2 1,2:1, fcr=c*>0,5 asPr-

przyczem :

Z В wynika:

4.    Im bardziej jednolitą jest jakość materjału, im mniejsze prawdopodobieństwo pęknięć wewnętrznych, pęcherzyków itp. osłabień miejscowych materjału, tern większe można obrać naprężenie dopuszczalne (w stosunku do odnośnej wytrzymałości doraźnej, czy też granicy plastyczności lub granicy sprężystości).

Dalsza podwyżka naprężenia dopuszczalnego jest uzasadniona w przypadkach wykonywania ostrej próby obciążenia każdej części konstrukcyjnej przed jej złożeniem (np. ogniwa stalowe mostów łańcuchowych).

5.    Przy tych samych stałych wytrzymałościowych winno być naprężenie dopuszczalne tem mniejsze, im materjał jest bardziej kruchy, zwłaszcza w przypadku obciążeń działających dynamicznie.

6.    Wartość naprężenia dopuszczalnego należy obniżyć, jeżeli materjał podlega osłabieniu z czasem wskutek wpływów atmosferycznych itp. (np. kamień wietrzeniu, drzewo butwieniu itp.). Tak samo, jeżeli konstrukcja podlega dużym zmianom temperatury, albo jeżeli nierówne ogrzanie wywołuje naprężenie termiczne nie dające się ująć rachunkiem.

Z C wynika :

7.    Im większe mogą być błędy wykonania konstrukcji co do wymiarów przekroju, ustalania położenia wypadkowych sił zewnętrznych itp., tem bardziej wypada obniżyć wartość naprężenia dopuszczalnego.

8.    Naprężenia dopuszczalne w konstrukcjach prowizorycznych (rusztowaniach itp.) przyjmuje się nieco większe od naprężenia dopuszczalnego w zwykłych budowlach stałych, które znowu są również nieco większe od ustalanych dla budowli monumentalnych.

9.    O wartości naprężeń dopuszczalnych może wreszcie niekiedy rozstrzygać rozmiar szkody grożącej na wypadek katastrofy (np. przegrody doliny).

Wnioski ogólne. Trafny obiór wielkości naprężeń dopuszczalnych jest rzeczą kompromisu między wymogami bezpieczeństwa z jednej a ekonomji z drugiej strony przy uwzględnieniu licznych momentów powyżej przedstawionych. Decyzja projektującego inżyniera jest przeto rzeczą wcale trudną i wymaga dużych zasobów wiedzy teoretycznej oraz doświadczenia. W znacznej części ułatwiają ją przepisy władz normujące wielkości naprężeń dopuszczalnych dla poszczególnych części konstrukcyjnych, które jednakże nie mogą przewidywać wszelkich przypadków praktyki.

W niniejszym podręczniku podano już następujące normy naprężeń dopuszczalnych :

Napr. dop. drzewa w mostach drogowych według przepisów M. R. P., str. 777 ; dla rusztowań mostowych na str. 986, a dla innych konstrukcyj drewnianych na str. 1445.

Napr. dop. żelaza i stali w mostach według przepisów M.K. i M.R.P. na str. 871—877: w konstrukcjach żelaznych według przepisów M. R. P. na str. 1447 i 1448.

Napr. dop. kamienia w mostach według tychże przepisów na str. 807 i 808; w innych konstrukcjach murowanych na str. 1452—1454.

Napr. dop. betonu według przepisów M. R. P. i M. K. w konstrukcjach betonowych na str. 1456 i 1457, w konstrukcjach żelbetowych na str. 1463.

Napr. dop. betonu i żelaza w mostach żelbetowych według przepisów M. R. P. i M. K. na str. 835 do 837.

Budownictwo ogólne.

Napisali

f inż. bud. Marjan Dolnicki, Warszawa

inż. arch. Gustaw Trzciński, Warszawa.

W dziale „Budownictwo ogólne“ ujęte zostały elementy budowlane tak starsze, jako tez nowsze. Dziś nie używa się bowiem bardziej złożonych konstrukcyj z cegieł, stosując na ich miejsce żelbetowe a częściowo żelazne. Dotyczy to np. sklepień (żelbet), przesklepień okiennycli (żelbet lub dźwigary żelazne) itd. Niemniej w niniejszem wydaniu pozostały one jeszcze w „Podręczniku inżynierskim“, częściowo z uwagi na to, że zwłaszcza na naszych ziemiacli wschodnich są ciągle używane, częściowo ze względu na rekonstrukcje istniejących budowli, częściowo wreszcie ze względu na studentów, którzy się ciągle ich uczą zresztą w zbyt wielkim zakresie.    Naczelny redaktor.

Ściany.

Napisał inż arch. Gustaw Trzciński.

Ściany mogą być zewnętrzne lub wewnętrzne. W zależności od przeznaczenia r .»zróżniamy ściany :

1.    konstrukcyjne, które prócz ograniczenia przestrzeni, przenoszą pewne obciążenia, jak np. stropów, dachu, sklepień itp.;

2.    oddzielnie stojące, np. ogrodzenia, parkany itp. Ściany te prócz ciężaru własnego podlegają zwykle tylko parciu wiatru;

3.    oporowe, do podtrzymywania nasypów wykopów;

4.    ogniowe — bez otworów, izolujące części budowli do pożaru;

5.    przepierzenia — cienkie ściany, przeznaczone wyłącznie do ograniczania pewnych przestrzeni. Obciążeniom zwykle nie podlegają.

W zależności od poziomu ściany nosi nazwę:

1.    fundamentu, gdy jest pod powierzchnią ziemi;

2.    ściany piwnicznej, gdy ogradza pomieszczenia piwniczne;

3.    cokołu w części położonej między fun-llglll damentem, a podłogą przyziemia;

4.    ściany przyziemia, I. i II. piętra;

5.    ściany poddasznej lub tremplo-|§§§§! w ej od pułapu ostatniego piętra do okapu

dachu ;

mm

m,

9,

W/.

6. a 11 у к i, gdy ściana wychodzi ponad dach.

Każda ściana winna odpowiadać warunkom trwałości, wytrzymałości, eko-nomiczności, bezpieczeństwa ogniowego, a prócz tego, jeżeli ogranicza pomieszczenia, przeznaczone do dłuższego przebywania w nich ludzi, zdrowotności, tj. chronić pomieszczenie od wpływów sferycznych, nie zawierać wilgoci, umożliwiać przewietrzanie itp.

atmo-

Fig.45.

Do wznoszenia ścian używa się kamieni naturalnych i sztucznych, drzewa, metali itp. Mury wykonuje się z kamieni naturalnych lub sztucznych¹)

w stanie

za-

Mury z kamieni naturalnych. Kamień może być użyty surowym (mur z kamieni dzikich lub polnych łupanych) lub z obrobionych w formie ciosów (mur ciosowy). Kamienie posiadają duży spółczynnik przepuszczalności ciepła, ściany łatwo przemarzają i wilgacają się. Dla budowli monumentalnych i pomników cios jest bardzo odpowiedni.

1) Por. też dział: „Materjały zastępcze“.

Kamienie ciosowe, inaczej kwadry, otrzymują zwykle kształt prawidłowych równoległościanów o gładkich płaszczyznach. Lice ściany zupełnie gładkie a im gładziej ociosane kwadry, tem spoiny winny być cieńsze, gdyż grube spoiny bardzo szpecą wygląd gładkiej powierzchni ściany ciosowej.

Bardzo cienkie spoiny powodują często kruszenie się krawędzi ciosów, szczególnie podległych znacznym obciążeniom. Dla uniknięcia tego ścina się krawędzie ukośnie lub prostokątnie (fig. 45). Ściana, w ten sposób opracowana, nazywa się boniowaną.

Tła kamieni zostawia się często w stanie surowym, co nadaje ścianie więcej monumentalnego charakteru. Materjał: granit> marmur, dobry piaskowiec, rzadziej wapień.

VvV-'' Ściany mają często lica pochyłe, jak np. cokoły, ściany oporowe. Jeżeli nachylenie ściany nie przekracza 1:12, składa się ona z warstw poziomych.

Przy większych nachyleniach można zastosować przytępienie kątów przez załamanie płaszczyzny spoiny na odległości około 10 cm od lica ściany

SUl

mm

Fig. 46.

Fig. 48.

ШИ

Fig. 49.

mm

Fig. 47.

>■

Z/K

Fig. 50.

Fig. 51.

(fig. 46); (dopasowanie kamieni trudne i marnuje się dużo materjału na górne wycięcia w kamieniach). Inny sposób rozwiązania podaje fig. 47.

Ściany, nie przykryte okapem dachu, winny być zakończone u góry tak, aby woda deszczowa prędko z nich spływała. Ściany oporowe można zakończać zwykłym zaokrąglonym kamieniem lub gzymsem ze łzawnikiem, zabezpieczającym od ściekania wody po ścianie (fig. 48).

Ściany oddzielnie stojące jak np. ogrodzenia, a także attyki, balustrady itp. zakończane bywają kamieniami, mającymi kształt daszków jedno- lub dwuspadkowych o rozmaitych profilach, w zależności od potrzeby i charakteru budowli (fig. 49).

Urządzenia do wznoszenia murów z kamieni ciosowych. Do przesuwania kamieni w kierunku poziomym lub mało pochyłym używa się walców drewnianych lub żelaznych (fig. 50), wózków na walcach lub kółkach (fig. 51). Do przenoszenia kamieni i innych ciężarów —

(fig. 52), długości 1,50—1,80 w. Drobne kamienie i cegłę przenosi sie kozłach (fig. 53). Kozlarz może niese 30—50 cegieł. Do przenoszenia zaprawy

na

nosze

na

P=-

- 1.50-180

1ШШ

Fig. 52.

Fig. 53.

Fig. 54.

ШШ

Fig. 55.

Ł1

PI

Fig. 56.

może służyć kozieł z naczyniem otwieranem od dołu przy pociągnięciu za sznurek.

Do podnoszenia wielkich kamieni służą: drewniany koło wrót (fig. 54), metalowy kołowrot, zwany dźwigarką (fig. 55), wolne korby, dźwigarki tarciowe do napędu mechanicznego.

Do układania wielkich ciosów urządza się często specjalne rusztowania z dźwigarką, poruszającą się wzdłuż rusztowania na wózku — rodzaj kranu mostowego (fig. 56). Rusztowanie winno być dostatecznie mocne. Zapomocą tego przyrządu kamień można podnieść i ułożyć w dowolne miejsce w granicach działania kranu. Przymocowanie kamienia do końca liny dźwigarki odbywa się w rozmaity sposób: 1. lina obejmuje kamień w kształcie pętli lub zaczepia rowki, wykute w kamieniu w kształcie podkowy (fig. 57);

2. wilczą łapą (fig. 58 a), bardzo przydatną przy twardych kamieniach.

Dla kamieni lżejszych przyrząd ten bywa uproszczony (fig. 58 b). Jeżeli klucz wyciągnąć na sznurek, łapa wychodzi z otworu. Sposób ten stosuje się przy spuszczaniu kamieni w wodę, np. przy budowie wybrzeży, tam itp. Nie można jej stosować przy miękkich kamieniach. Praktyczne są w tym razie t. zw. nożyce (fig. 59). W kamieniu należy wykuć wgłębienia, które mogą być tylko na bocznych powierzchniach, gdyż na zewnętrznej nie dadzą się później załatać i będą zawsze widoczne. Jeżeli nożyce chwytają kamień prostopadle do lica, można go położyć odrazu na miejsce, jeżeli za boki — jest to niemożliwe. W tym celu na licu kamienia pozostawia się występ, który się później ściosuje. Traci się przy tym sposobie dużo materjału.

Mury z cegły. Cegła jest złym przewodnikiem ciepła, używa się jej zatem przeważnie do wznoszenia budowli ogrzewanych. Wytrzymałość murów z cegły zależy od dobrego wiązania i od połączenia cegieł zapomocą zaprawy. Im mur będzie się więcej zbliżał do monolitu czyli im oddzielne cegły

8.

S

Cs?

~~

;///

Fig. 57.

Fig. 58.

Fig. 59.

będą trwalej związane zaprawą, tern mar będzie wytrzymalszy. Najlepsze zaprawy są: wapienna, cementowa i kombinacja obu.

Mur na zaprawie wapiennej znacznie osiada, średnio na */200 wysokości. Ażeby osiadanie nie powodowało pęknięć, murować ściany należy równomiernie. Z tego też powodu połączenie nowych ścian ze starymi uskutecznia się nie sztrabami, a przy pomocy wnęk (wręg) podłużnych — odsadzki zabezpiecza się przez pozostawienie nad nimi pustej przestrzeni.

Jeżeli ściana ma pozostać bez wyprawy, murować należy starannie, dobierając cegły jednakowego koloru. Spoiny zostawia się pustymi na głębokość 1—2 cm, zakładając w nie przy bardzo dokładnej robocie drewniane listewki. Gdy się tego nie stosuje, spoiny przeczyszcza się do żądanej głębokości kawałkiem drzewa lub kielnią. Tak oczyszczone spoiny wypełnia się z zewnątrz zaprawą wapienną z dodaniem cementu, kształt wklęsły lub wypukły za-pomocą kielni lub specjalnego narzędzia — szablonu. Często zaprawę zabarwia się. Takie opracowanie spoin nazywa się z niemiecka „fugowaniem“.

Ścianę, która nie ma być wyprawianą, zmywa się lekkim rozczynem kwasu solnego, gdyż stwardniałe wapno w wodzie nie rozpuszcza się. Postępować należy ostrożnie, gdyż niektóre gatunki cegły pod wpływem kwasu solnego kruszeją, wierzchnia powłoka cegły bardzo cenna dla jej trwałości, podlega uszkodzeniu, czego należy unikać. Dlatego też szko-dliwem jest szlifowanie zewnętrznej powierzchni ścian cegłą. Najlepiej, jeżeli ściana jest niezbyt poplamiona, uciekać się do czyszczenia powierzchni wodą przy pomocy szorstkich szczotek.

Wznoszenie ścian pochyłych z cegły jest rzeczą trudniejszą niż z kamienia, gdyż docinanie zewnętrznej powierzchni cegieł jest niedopuszczalne. Można stosować albo pochyłe warstwy albo odsadzki. Oba sposoby nie są dobre, gdyż wpływają na przenikanie wilgoci w spoiny. Jeżeli to jest możliwe, należy zaopatrzyć sie w specjalnie formowane cegły, mające jedną płaszczyznę nachyloną pod właściwym kątem.

Krycie murów z cegły. Krycie zwyczajną cegłą jest nieodpowiednie ze względu na porowatość — lepiej polewaną. Sposoby wykonania:

1.    rolka — dużo spoin, ale lepsza powierzchnia;

2.    cegła modelowa z okapem i bez;

3.    płyty cementowe, terakotowe;

4.    dachówka, bardzo dobra.

Do wykonania murów używa się jeszcze innych kamieni sztucznych, kształtu i wymiarów cegły palonej. Tu należy surówka, tj. zwyczajna cegła wysuszona, ale nie wypalona, urobiona z gliny często z dodatkiem słomy lub plew. Surówka nie znosi wilgoci, może więc być użyta do robót wewnętrznych lub odpowiednio zabezpieczona przed okładzinę, wyprawę lub t. p. Lepsza jest cegła piaskowo-wapienna, piaskowo-cementowa lub szla-kowo-cementowa lub wapienna. Wszystkie te rodzaje cegieł ustępują palonej, gdyż chłoną dużo wilgoci, są lepszymi przewodnikami ciepła i posiadają mniejszą trwałość. Najlepsze wyniki daje szlaka, ale materjał ten można otrzymać tylko w bliskości wielkich pieców, o szerokiem jego stosowaniu więc mowy być nie może. Pustaki betonowe różnych kształtów i systemów — ogólna wada termiczność i hydroskopijnoś ć.

Ściany ubijane i odlewane. Z tych samych materjałów, z których wyrabiane są kamienie sztuczne, a mianowicie takich materjałów, które ze stanu ciekłego lub ciastowatego przez wysychanie albo chemiczne procesy, zwane wiązaniem, przechodzą w stan stały, można wznosić ściany bezpośrednio. Ściany takie noszą nazwę monolitowych, gdyż nie posiadają spoin, tworzą jednostajną masę bryły. Zewnętrzny kształt ścianie takiej nadaje forma — negatyw, w który się materjał wlewa lub ubija. Tu należą:

Ściany żużlowe z mieszaniny rozdrobnionego żużlu hutniczego i cementu w stosunku 1 : 10, ubijanej warstwami 10—15 cm w formach z desek. Ściany takie wykonuje się na podmurowaniu, izolując je od wilgoci gruntowej.

Ściany z gliny i ziemi, sto-owane do prymitywnych budowli, — są wilgotne i pod działaniem wilgoci ruj nu ją się, muszą więc być od niej dobrze zabezpieczone przez izolację od wód zaskórnych, okapy, wyprawę. Wykonanie ścian takie same jak i żużlowych. Glina lub ziemia nie powinna być ani za chuda, ani za tłusta. Chuda glina słabo wiąże, zbyt tłusta pęka. Ziemia nie powinna zawierać domieszek organicznych. Miarą tłustości mieszaniny i zawartości wody jest to, że grudka masy ściśnięta w ręku powinna zachować formę, lecz woda w niej nie powinna występować. Zaletą ścian glinianych i ziemnych jest ich ogniotrwałość, taniość, ciepło i łatwość wykonania.

Ściany piaskowo-wapienne wykonuje się z chudej mieszaniny piasku z wapnem w stosunku 1 : 8 do 1 : 12. Wykonanie jak ścian glinianych i ziemnych. Przy dokładnej robocie wyprawianie takich ścian jest zbyteczne, gdyż wilgoci się one nie boją, wystarczy wybielenie. Ściany piaskowo-wapienne są trwalsze i lepsze od glinianych, lecz są droższe. Lepsze są też one do budowli mieszkalnych, gdyż dzięki porowatości umożliwiają naturalną wentylację pomieszczeń.

Ściany betonowe wykonuje się w ten sam sposób jak z gliny. Beton kalkuluje się w ścianach dobrze, gdyż wymaga małych wymiarów konstruk-cyjnych. Gdy jednak chodzi o budowle mieszkalne, nie wytrzymuje konkurencji z innemi materjałami, ściany bowiem zewnętrzne ze względów termicznych muszą być grubsze od ceglanych. Prócz tego beton jest porowaty i łatwo chłonie wilgoć, należy go więc wyprawiać.

Wyprawianie murów. Wyprawa ochrania mar od wpływów atmosferycznych, wilgoci i służy do ozdoby. Wnętrze budynków wyprawia się dla otrzymania gładkich powierzchni ścian i sufitów. Zaprawy używa się wapiennej lub cementowej. Wapienna o stosunku 1 cz. wapna na

3—5 cz. piasku może być używana tylko przy zupełnie wyschniętych mu-rach. Zbyt tłusta zaprawa daje pęknięcia włoskowate. Pęknięcia takie występują i wtedy, gdy się wyprawia w zbyt gorący czas. Pęknięcia włoskowate wchłaniają wodę, i mróz rozsadza wyprawę. Do wyprawy ścian wewnętrznych dodaje się gips, który chroni wyprawę od pęknięć, gdyż gips powiększa objętość przy wiązaniu, a zaprawa wapienna kurczy się. Domieszka gipsu daje wyprawie gładszą powierzchnię. Większa ilość piasku w zaprawie czyni ją mniej wrażliwą na zmiany atmosferyczne, lecz więcej porowatą i kruchą. Wyprawa cementowa o stosunku 1 cz. cementu + 3—4 cz. piasku, do ciągnienia gzymsów 1—2 cz. piasku.; Przed wyprawianiem cementem ścianę należy obficie zwilżyć wodą, a świeżą wyprawę ochraniać od zbyt silnego działania promieni słonecznych, pokrywając płachtami lub rogożami. Jeżeli ściany są zawilgocone, to wyprawa cementowa nie trzyma się trwale cegły — mróz ją odsądzą. Bardzo dobre rezultaty daje półcementowa wyprawa, wiąże się ona lepiej z murem. Do filarów należy używać zaprawy cementowej a co najmniej półcementowej.

Wyprawa nie powinna być zbyt gruba — 13—20 mm. Grubsza warstwa pęka, cieńsza jest mniej trwała. Grubość warstwy powinna być jednostajna, w przeciwnym razie wysychanie jest nierównomierne i zjawiają się pęknięcia. Dla osiągnięcia dokładniejszego związania wyprawy z murem dobrze jest uprzednio usunąć zaprawę ze spoin do głębokości 2—2,5 cm jak przy fugowaniu.

Wyprawa źle się wiąże z murami z kamieni naturalnych i tem gorzej, im gładsza jest powierzchnia kamieni, im mniej spoin i im kamienie są większe. Niektórych kamieni, jak granitu, bazaltu, kwarcytu, wapnem zupełnie nie można wyprawiać. Wyprawa półcementowa lub cementowa trzyma się ich lepiej, szczególnie, jeżeli nakłada się cienkiemi warstwami. Najlepiej wyprawa wiąże się z cegłą, ze względu na jej porowatość i wielką ilość spoin. Przyczepność jest tem większa, im cegła jest lepiej wypalona, tj. im dokładniej są rozłożone związki krzemu i glinu. Słabo wypalona cegła jak i kamienie naturalne, oblepia się tylko zaprawą, nie wchodząc z nią w ściślejszy związek.

prawy

Gdy trzeba wyprawić ceglaną lub kamienną ścianę, która była już raz wyprawiona, należy koniecznie usunąć wszelkie pozostałości dawnej wy-obnażyć cegłę lub kamień. Robi się to przy pomocy ostrych młotków murarskich. Ażeby otrzymać trwałą wyprawę, należy wykonywać ją przy właściwej temperaturze — gorąco i mróz są dla niej szkodliwe, najlepiej wyprawiać na wiosnę lub jesienią.

W zależności od sposobu wykonania, rozróżniamy rodzaje wyprawy:

1.    Rapowanie przez narzucenie na powierzchnię ściany zaprawy rzadkiej na grubość 1 cm. Powierzchni wyprawy się nie wygładza.

2.    Zwyczajna gładka wyprawa składa się z 2 lub 3 warstw. Wogóle wyprawy nigdy nie należy odrazu kłaść w całkowitej grubości, lecz narzucać warstwami po wyschnięciu warstwy poprzedniej. Pierwsza warstwa wyprawy gładkiej jest rapowana. Na nią narzucamy następną, z chudszej zaprawy z drobnoziarnistym piaskiem, warstwę tą gładzimy kielnią lub tarką (rajbaczką). Jeżeli wyprawa ma być zupełnie gładką, kładziemy trzecią warstwę z bardzo drobnego piasku i tłustego wapna, do czego można dodać kredy lub gipsu. Przy jeszcze dokładniejszej robocie, wygładza się gipsową wyprawę tarkami filcowymi.

3.    Wyprawa groszkowana lub stębnowana. Grubszą warstwę rzadkiej zaprawy dziurkujemy miotłą.

4.    Wyprawa narzucana przez użycie zaprawy rzadkiej zmieszanej z drobnymi kamyczkami. Takie mieszaniny są gotowe w handlu i noszą różne nazwy: terrasit, terranova itp. Częścią składową ich jest przeważnie cement romański, wapno hydrauliczne i drobne kamyczki różnego koloru, mika. Wszystko jest zabarwione farbą. Zaprawy te są trwałe i dają bardzo efektowne wyprawy. Po wyprawieniu ostatniej warstwy taką zaprawą powierzchnię można uczynić chropowatą przy pomocy szczotkowania świeżej wyprawy lub obrobić sposobem kamieniarskim przy pomocy dłuta. Z mieszaniny tej można też robić odlewy.

5.    Powierzchniom ścian wyprawianych nadaje się często wygląd ścian ciosowych stosując fałszywe bonie. Wgłębienie boni winno być możliwie małe. W wyprawionej na gładko powierzchni ściany przecina się początkowo bonie poziomo, obciąga się je przy pomocy szablonu lub wygładza odręcznie. Następnie tak samo wykonywamy bonie pionowe. Tło kamieni mndzy boniami można pokryć wyprawą narzucaną.

Wymiary ścian murowanych. Grubość ściany zależy: 1. od rodzaju materjału, z jakiego ściana ma być wykonaną (kamień, cegła, beton),

2. od warunków klimatycznych miejscowych, 3. od obciążeń, jakie ściana ma przenieść, 4. od stopnia wytrzymałości i statyczności, jaki pragniemy ścianie nadać, ó. od wymagań ustawy budowlanej.

I.    Abstrahując inne warunki, materjał wpływa na minimalne wymiary ściany. Najmniejsza grubość ścian z cegły 13 cm (х/₂ cegły).

Ściany z kamieni ciosowych nie powinny być cieńsze od 20 do 30 cm

łupanych „ polnych „

„ 30 „ 50

„ 40 cm „ 60 cm

II.    Warunki klimatyczne wpływają na wyznaczenie minimalnych grubości ścian zewnętrznych pomieszczeń mieszkalnych i przeznaczonych do dłuższego przebywania w nich ludzi. Ściana powinna ochraniać od przenikania wilgoci i zabezpieczać dostateczną temperaturę wewnętrzną pomieszczeń, sama zaś nie powinna przemarzać.

Przenikaniu wilgoci przez ściany ceglane sprzyjają najwięcej cegły główkowe, a więc ściana w 1 cegłę jest w tym względzie niedostateczna, gdyż warstwa główkowa przechodzi przez całą grubość ściany. Najmniejsza wystarczająca w tym względzie grubość będzie Iхj₂ cegły.

Ściana ceglana grubości 17₂ cegły i drugiemu warunkowi odpowiada; przy dobrem ogrzaniu pomieszczeń można w nich utrzymać przy tej grubości ścian dostateczną temperaturę.

W naszym klimacie, celem zabezpieczenia ściany od przemarzania, grubość jej ma wynosić 55 cm, czyli 2 cegły. Przy sprzyjających okolicznościach, gdy ściana nie jest narażona na działanie wiatru lub zwrócona na południe można zadowolić się grubością lA/a cegły, lecz dla pewności lepiej wszystkie ściany zewnętrzne projektować na 2 cegły.

III.    Obciążenie, jakie ściana ma nieść i wytrzymałość materjałów, z jakich jest wzniesiona, są to podstawowe dane do określenia wymiarów ściany. Przy obliczaniu ściany lub sprawdzaniu statycznem jej wymiarów przyjmować należy pod uwagę wszystkie działające na nią siły zewnętrzne, a więc ciężar własny, obciążenia z dachu, łącznie z parciem wiatru i obciążenie śniegiem, obciążenia od stropów łącznie z obciążeniami pożytkowymi, parcie boczne sklepień, ziemi i wody w fundamentach itp.

Ściany zewnętrzne z uwagi na przemarzanie nie należy wykonywać poniżej 2 cegieł grubości. W dolnych piętrach należy zgrubiać ze względu na rosnące obciążenia. Przy normalnych wymiarach budowli, tj. głębokości pokojów do 6 те i wysokości kondygnacji do 3,6 те oraz zwykłych obciążeniach domów mieszkalnych ściany zewnętrzne należy projektować jak wskazuje fig. 60. Odsadzki ścian zewnętrznych wykonuje się od wnętrza na poziomie opór belek stropowych. Jeżeli wysokość kondygnacji lub głębo-

kość wykracza poza przytoczone wymiary, ścianę można wyznaczać, posiłkując się empirycznym wzorem Rondelefa.

Jeżeli głębokość budynku — t, wysokość ściany — h, to grubość ściany zewnętrznej będzie:

Jeżeli jest ściana kominowa: b —

_V2 ż -(- V2 h_t -j- h

1.

Ściana

zewnętrzna

wewnętrzna

24

48

2. Jeżeli ściany kominowej niema: b — ; jako wysokość ściany h

ł -f- V2 h_2 £ + h

24

48

przyjmuje się odległość od podłogi danej kondygnacji do wierzchu ściany. Dla przykładu obliczymy według Rondelefa normalny typ ściany. Budynek ze ścianą kominową t — 11 m, wysokość kondygnacji 3,5 m, ściana tremplowa 1,2 m, piwnice 3 m wysokości.

Trempel :

11 + 1,2 12,2

48

48

25,4 cm, wy-

cegtw* 1-1 ij,

poddasze

cegty:

W.p

n.p

2Ü

i.p

przyziom

piwnice

r/z

i'/z

r/z

2V2

konamy 1 c. = 27 cm,

Fig. 60.

IV. piętro: ü+üü+i*} -ii±V

15,7

48

48

48

32,8 cm,

III.

wykonamy 2 c. = 55 cm 11 + (4,7 + 3,5) _ 11 + 8,2 __ 19,2

48

48

48

40 cm,

II.

wykonamy 2 c. = 55 cm 11+ (8,2+ 3,5) _ 11 + 11,7    22,7

I.

4₈    -⁴⁷>3 ш,

wykonamy 2 c. = 55 cm 11 +(11,7 + 3,5) _ 11 + 15,2 __ 26,2

48

48

48

48

48

55 cm,

przyziemie:

wykonamy 2‘/₂ c. = 69 cm 11 + (15,2 + 3,5) _ 11 + 18,7 _ 29,7

48

48

62 cm,

piwnice :

11 + (18,7 + 3)

wykonamy 2+ c. = 69 cm _ 11 + 21,7    32,7

48

48

48

68 cm,

wykonamy 3 c. = 73 cm.

Widzimy, że wyniki, otrzymane z tego wzoru, są bliskie rzeczywistości. Dajemy pewne zapasy, gdyż zgrubienie górnych kondygnacyj ścian ze względów klimatycznych powiększa nieco obciążenia.

Ściana kominowa (wewnętrzna) niesie największe obciążenie w budynku, jednakże ze względu na to, że wpływom atmosferycznym nie podlega, jest stropami dwustronnie przykotwiona, wykonywa się ją nieco cieńszą od ścian zewnętrznych, mianowicie przy tych samych normalnych wymiarach budowli posiada grubości, podane w fig. 60. Jeżeli jednak ściana kominowa posiada wiele kanałów dymowych lub znacznych wymiarów otwory, należy ją odpowiednio zgrubić.

Zewnętrzne ściany szczytowe winny otrzymać takie same wymiary jak wyżej podano. Odstępstwa od tej zasady mogą być dopuszczone przy wspólnych ścianach szczytowych. U nas utarł się zwyczaj, poparty już

prawem, że szczytowe ściany graniczne mogą być wspólne nawet wbrew woli jednego z sąsiadów, oczywiście za zwrotem kosztów połowy ściany. Jeżeli sąsiad wzniósł już budynek, to wolno do niego dostawić budowę bez potrzeby wznoszenia nowej ściany szczytowej i nawTet nadmurować jego ścianę, jeżeli zachodzi tego potrzeba i jeżeli ściana technicznie nadaje się do tego, jeżeli zaś budynku niema, to granica może przechodzić po osi ściany. Ściana szczytowa może mieć w 3 kondygnacjach l¹^ cegły itd., jak kominowa. Jeżeli jednak wystaje ponad dach sąsiada, może przemarzać i te części należy od wnętrza izolować np. korkiem. Ściany trem płowe mogą mieć grubość 1 cegły, jeżeli gzyms nie jest zbyt wysadzony. Przy większych wyskokach gzymsu ścianę tremplową należy zgrubić dla przeciwwagi. Ściany przedziałowe murowane, jeżeli mają usztywniać ściany podłużne, nie powinny być cieńsze od 1 cegły. Takiej grubości zwykle dają się ściany oddzielające mieszkania. Inne ściany przedziałowe mogą być wzno-specjalnej cegły, mającej szerokość 10 cm. Ścianki z cegły, stawianej | na kant (6,5 cm), nie są dostatecznie sztywne.

szone ze

Zewnętrzne ściany klatek schodowych mogą się zaczynać od 1¹/₂ cegły z odsadzką po 3 kondygnacjach, a wewnętrzne od 1 cegły, jeżelii stopnie wmurowuje się jednocześnie z wznoszeniem ściany, lub konstrukcja schodów opiera się na belkach, czyli niema potrzeby zagłębiać się z nią przez całą długość ściany w mur. W przeciwnym razie ściany te nie mogą być cieńsze od l¹/* cegły.

Podane wyżej wymiary ścian stosują się do normalnych, typowych budowli. Jeżeli rozpiętości, obciążenia lub wysokości kondygnacji wykraczają poza normy, należy uciekać się do obliczeń statycznych. Szczególnie są one niezbędne, jeżeli mamy do czynienia ze sklepieniami, np. w kościołach, budowlach publicznych itp.

W budowlach fabrycznych, składach, śpichlerzach ściany mają grubość l¹^ lub 2 cegły, a prócz tego stosują się przypory. Kominy fabryczne mają grubość u góry 1 cegłę i co 4,5—6 m otrzymują odsadzkę o V2 cegły, od wnętrza. Obliczenie kominów por. tom II., str. 1287.

Podane wymiary ścian stosują się do muru z cegły palonej. Jeżeli zastosujemy inny materjał, grubości winny być odpowiednio zmienione w stosunku następującym :

Jeżeli grubość muru z cegły wynosi „gu, to w tych samych warunkach będący mur:

z dobrze obrobionych ciosów ma grubość.....0,75 g

z kamieni łupanych    „    „    .....1,25 g

z    polnych    „    „    .....1,75 £

z ziemi lub gliny    „    „    .....2,00 g

Według tych danych określa się mur w górnych piętrach, zgrubiając w dolnych nie o szerokość V2 cegły, lecz nieco mniej — o 10 cm. Z gorszych materjałów nie należy wogóle wznosić zbyt wysokich budowli, np. z kamieni łupanych, więcej jak przyziemie i 2 piętra, z polnych 1 piętro.

Wzmacnianie ścian. Podane wyżej grubości murów są wtedy tylko wystarczające, jeżeli mury w każdej kondygnacji są ze sobą należycie powiązane. Najlepsze wiązanie ścianami poprzecznemi lub stropami żelbetowemi. Jeżeli mamy do czynienia ze stropami drewnianemi, a ścian wiążących niema lub są odległe od siebie, związanie osiągamy przy pomocy zakotwienia końców każdej 3-ej lub 4-ej belki w murze. Kotwy są to żelazne płaskowniki grubości 8—12 mm, szerokości 35 — 50 mm i długości 0,75—1,20 m. Przymocowuje się je do belki długiemi gwoździami i inałemi klamrami (fig. 61). Kotwy mogą przechodzić na wylot ściany (budowle fabryczne) lub kryć się w murze. Drugi sposób jest lepszy, gdyż żelazo nie rdzewieje. Jeżeli przykotwiona belka przechodzi przez ścianę kominową, na której jest połączenie, to połączenie takie wzmacnia się przy pomocy żelaznych nakładek wymiarów 10 X 35 X 600 mm.

Dla wzmocnienia murów, szczególnie, jeżeli przecięte są one dużą ilością otworów, stosują się podłużne ściągacze w grubości muru bezpośrednio pod belkami stropowymi. Ściągacze te są szczególnie pożyteczne w pierwszych czasach po wzniesieniu budowli, kiedy mur osiada — zapobiegają one rysowaniu się murów. Jeżeli ściągacze nie stosują się na całej długości ściany, to należy przynajmniej założyć je w narożnikach budowli — od narożnika do l-go lub 2-go filaru międzyokiennego. Na ściągacze używamy też żelaza płaskiego 10 X 35 mm, stawiając je na sztorc w spoinie, ażeby mniej szkodzić wiązaniu muru. Końce opracowuje się jak przy kotwiach belkowych. Ważną rolę odgrywają ściągacze, jeżeli mamy do czynienia ze słabym gruntem i obawiamy się nierównomiernego osiadania gruntu. Pomocne są też bardzo w budowlach fabrycznych, dzwonnicach, wogóle tam, gdzie budowla podlega znacznym wstrząśnieniom. Ściągacze należy zakładać szczególne nad fundamentami i pod stropem ostatniego piętra.

Izolacja od wilgoci. Budowę należy zabezpieczyć przed wilgocią, wznoszącą się od fundamentów do wyższych ścian. W tym celu układa się na murze cokołowym, wzniesionym nad teren, pozjomą warstwę izolacyjną 30 cm niżej podłogi parteru. Ma-terjał izolacyjny — asfalt lany 1 cm • gr., asfalt arkuszowy 0,5 cm gr.,

1 р!у1адтутвоЩ

....... ши

оуЛ

ЯН

Fig. 61.

Fig. 63.

Fig. 62.

papa dachowa, płyty ołowiane, szkło, łupek lub 3—4 warstwy klinkierów na zaprawie cementcwej.

Skoro budynek nie jest podpiwniczony, należy izolować nietylko mury ale i podłogę.

Przy budynkach podpiwniczonych (suterynowych) warstwa izolacyjna pozioma założona niżej podłogi suteryn musi się łączyć z warstwą izolacyjną pionową, zabezpieczającą mur przed wilgocią boczną. Izolację boczną przeprowadza się przez wyasfaltowanie murów suterynowych aż do terenu lub założenie kanałów izolacyjnych.

Gzymsy kamienne wykonuje się z materjału wyborowego, ze względu na działanie atmosferyczne. Zamocowanie — przeciwwaga. Trudności niema, jeżeli mamy kamienie dostatecznej długości, ażeby środek ciężkości leżał na ścianie. Przy krótszych kamieniach końce wewnętrzne należy zakotwić — przy grubych ścianach klamrami lc (fig. 62), przy cienkich ścianach, a gzymsach o znacznych wyskokach ściągaczami żela-znemi s (fig. 63).

W narożnikach gzymsów należy stosować możliwie wielkie płyty kamienne i łączyć je z bocznymi przy pomocy klamer.

Jeżeli gzyms niema kotew a utrzymuje się przeciwwagą wyżej położonych części budowli, przy układaniu jego kamienia należy dobrze podeprzeć drewnianymi ramionami, wspartymi nie o .rusztowanie, lecz o ścianę, ażeby uniknąć ruchu kamieni.

Ill

Gzymsy z cegły zwyczajnej. Wyskoki warstw cegły nie powinny przewyższać */₄ cegły; należy zachowywać prawidłowe wiązanie, przycięta cegła winna być zwrócona do wewnątrz. Ostatnią warstwę dobrze jest dawać na rolkę, gzyms jest mocniejszy.

Dla urozmaicenia gzymsów ceglanych stosuje się często wsporniki (odległość taka, żeby przykryła ją cała cegła), cegły położone pod 45° (fig. 64), małe łuki.

z betonu lub

aie-

Gzymsy, ciągnione z wyprawy, posiadają rdzeń cegły ; rdzeń winien dokładnie odpowiadać kształtowi przyszłego gzymsu, tak żeby warstwa wyprawy była wszędzie jednakowa, 1— l'/₂cm. Przy małych wyskokach rdzeń z cegły wysadza się tak jak przy gzymsach wyprawianych, przy większych używa się specjalnej długiej gzymsowej cegły, a przy jeszcze większych płaskowników, podłożonych pod każdą

Fig. 64.

cegłę, lub w odstępach 20—40 cm, a w takim razie na końcu tych podkładek kładzie się podłużną sztabę żelazną, podtrzymującą końce cegieł lub też podkładkę rozszczepia się na końcu, podtrzymując parę obecnych cegieł. Przy bardzo ciężkich i wysuniętych gzymsach wsporniki z małych dźwigarów, między które zakłada się podłużne sztaby żelazne do podtrzymania cegieł, płaskie sklepionka albo stropy Kleina. Końce belek w ścianie, jeżeli nie są należycie obciążone atyką lub inną przeciwwagą, należy przykotwić do głębszych warstw ściany.

Szczególne trudności napotyka się przy podtrzymaniu narożników, które należy szczególnie mocno konstruować i podpierać a także zakotwiać.

Gzymsy betonowe wysadza się jako płyty wpornikowe przekrywające cały mur, odpowiednio zbrojone żelazem.

Obciąganie gzymsu wykonywa się przy pomocy szablonu. Szablon chodzi po kierownicach z łat „au i — górnej i dolnej, wsparty jest na trójkącie prostokątnym, zbitym z listewek (fig. 65). Profil wycięty w blasze. Zaprawę wapienną lub cementową narzuca się kielnią na rdzeń i jak trochę stwardnieje, przeciąga się szablonem zawsze w jednym kierunku — następnie powtarza się to dotąd, aż się nie otrzyma ostrych zupełnie krawędzi i gładkich powierzchni. — Ornamenty i odlewy (wsporniczki, listki itp.) wstawia się po wyciągnięciu gzymsu na cement.

P o krycie gzymsów blachą wierzchni od wilgoci. Blachę używa się żelazną cynkowaną, cynkową lub miedzianą.

na celu uchronienie ich górnej po-

ma

Ściany drewniane mogą być wykonane w zrąb lub w słupy. Ściany w zrąb wykonuje się z okrąglaków lub z belek albo bali obrobionych do kantu (fig. 66).

Warstwa bali lub okrąglaków, biegnąca około budynków, nazywa się wieńcem. Szereg wieńców, leżących jeden na drugim, stawia zrąb.

Zrąb jest tem mocniejszy, im więcej ma poprzecznych ścian.

Węgły lub narożniki wykonuje się zasadniczo z ostatkami (fig. 67) lub bez ostatków. Połączenia węgłów narożnych przedstawia fig. 68.

Fig. 65.

(a — jaskółczy ogon, b i c — nakładka, d — nakładka z czopem, e — nakładka szwedzka), a ścian poprzecznych z zewnętrznemi fig. 68/.

Dolny wieniec — zwany przyciesią lub podwaliną nie powinien leżeć na ziemi, lecz na podmurowaniu, wielkich głazach lub słupach wkopanych w ziemię.

Długie wieńce, nie usztywnione ścianami poprzecznemi, zabezpiecza się przeciw wyboczeniu dyblami dębowemi (fig. 69 a), duszą i żłobkiem (fig. 69 b),

Fig. 66.

żłobkami w obu wieńcach i duszą (fig. 69 c), wpustem kątowym (fig. 69 d) lub też łączymy cały zrąb co pewną odległość lisicami „a“ (fig. 70), wpuszczonemi w podwalinę i połączonemi z belką stropową przy pomocy czopów. Lisice ściągamy bolcami żelaznymi — dziury do boków robimy owalne, ażeby bolce nie przeszkadzały osiadaniu ściany. Zamiast lisic możemy w zrąb ustawić słupy (fig. 71), wpuszczone na czop w podwalinę i górny wieniec ; wieńce wpuszczamy w żłobki słupa.

Fig. 67.

Otwory okienne i drzwiowe oprawia się słupami (fig. 72). Wprowadzając słupy w zrąb, nie należy zapominać o bardzo znacznem osiadaniu i usychaniu ścian drewnianych, które stanowi

1,5—3% wysokości, dlatego pod czopami górnymi należy zostawiać wolną przestrzeń, gdyż inaczej potworzyłyby się szpary między wieńcami. Dla osiągnięcia równomiernego usychania belki należy kłaść kolejno odziomkiem i wierzchołkiem, gdyż odziomek usycha mniej niż wierzchołek. Przy wiązaniu z okrąglaków wyrównywa to wysokość. Uszczelnienie mchem lub pakułami.

113

Bryła. Podręcznik inżynierski. VIII. 121

Wyprawianie ścian drewnianych może nastąpić najwcześniej w rok po ukończeniu budowli, gdyż ściany znacznie osiadają i zsychają się. Ścianę pokrywa się plecionką z trzciny, przymocowanej cienkim drutem na gwoździach. Wyprawę, narzuca się w 2 lub 3 warstwy. Zewnętrzną stronę ściany często „opierza“ się deskami, przybitemi do pionowych łat, które znów przymocowuje się do zrębu. Wytworzona w ten sposób

£=3

Fig. 68.

1,50-1,80

W,

CD

Fig. 69.

warstwa powietrza między opierzeniem a zrębem dobrze chroni od zimna. Drzwi i okna obijamy deskami profilowanemi otoczynami.

Ściany drewniane, budowane w słupy, inaczej ściany ramowe. Szkielet z drewnianych słupów, belek, zastrzałów i rygli wypełnia się bądź drzewem, bądź cegłą (t. zw. pruski mur) ; konstrukcja jednak jego pozostaje ta sama. Składa się on z pionowych słupów, połączonych na czopy z podwaliną i oczepem, tj. dolną i górną poziomymi belkami (fig. 73).

Słupy dzielą się na narożne, wiążące, na które trafiają ściany poprzeczne,. drzwiowe, okienne i zwykłe usztywniające. Dla nadania sztywności ścianie stosują się słupy ukośne, idące też od podwaliny do oczepu, zwane zastrzałami. Ażeby zmniejszyć pola między podwaliną

a oczepem, daje się poziome beleczki, wpuszczane w słupy i zastrzały, zwane ryglami. Ażeby ochronić podwalinę od wilgoci, ściany należy wznosić na dość wysokim cokole murowanym (45—60 cm nad terenem) i podwaliny kłaść na warstwie izolacyjnej (fig. 74 a). Przy wymianie zgniłej podwaliny na nową napotykamy zwykle na duże trudności, gdyż trzeba podpierać każdy oddzielny słup. Unika się tego, gdy damy dwie podwaliny jedną nad drugą (fig. 74 b). Górna, izolowana już od muru, mniej

nadproźe

fi

ł-i--» a- „i 3

—ościenia [węgarkjj

a—]------b

I-

u próg

■à

/hd

--nadproźe .a ^

VVA

-oscieniet

Fig. 70.

Fig. 71.

Fig. 72.

, oczep

Z2

nadproźe

zastrzał- -

rygiel

rygiel

stup

^ stupy — drzwiowe

narożny

Z3

Próg

podwalina

Fig. 73.

ulega gniciu, dolną zaś łatwo zastąpić inną, gdy zgnije, ponieważ wszystkie słupy są wcięte w górną i można znieść cały budynek. Obie podwaliny łączą się często wpustem kątowym (fig. 74 c).

Węgły podwalin łączy się z sobą w nakładkę z zamkiem (fig. 75) : część górna a grubsza, gdyż osłabiona otworem dla czopa narożnego słupa. Jeżeli sztuki drzewa nie wystarczają na całą podwalinę, łączy się je w długości na zamek, zostawiając w górnem drzewie ściankę pionową, która zapobiega przeciskaniu wilgoci w połączenie (fig. 76).

115

121*

Słupy narożne i wiążące otrzymują grubsze wymiary, niż inne słupy. Ażeby słupy te nie wychodziły z lica ściany, wycina się w ich krawędziach żłobki (fig. 77) lub też poszerza tylko w jednym kierunku, gdy drugi pozostaje równym normalnej grubości ściany, ścina się krawędź lub stosuje się grupy słupów, mocno ze sobą powiązanych (fig. 78).

0,45-0/

Щ ⁴izolacja

Fig. 75.

.iźolacjć

/ izolacja

ШШ

W,

Fig. 74.

Fig. 76.

V'V'i

■■■

Fig. 78.

Fig. 77.

Słupy powinny być możliwie równomiernie rozmieszczone w długości ściany. Najpierw ustala się słupy narożnikowe, okienne, drzwiowe i wiążące ściany poprzeczne, a następnie w miarę potrzeby dodajemy słupy usztywniające, dzieląc długość ściany na możliwie równe pola, 1,2 —1,6 m rozpiętości, zwłaszcza wtedy, jeżeli szkielet ma być widoczny z zewnątrz.

Jeżeli w tym wypadku ściana poprzeczna wypada w miejscu, które psuje symetrję, słup można cofnąć do wnętrza, lecz wtedy podwaliny i oczepy należy powiązać klamrami. Słupy z podwaliny i oczepem łączą się czopami na ¹f₃ grubości, można jeszcze wzmocnić połączenie kątówkami. Ażeby wilgoć nie zbierała się w otworze dla czopa, należy w tem miejscu prześwidrować podwalinę (fig/79), lub stosować czop krzyżowy (fig. 80).

|sAA

Fig. 79.

Fig. 80.

rS—Ht—

Fig. 82.

Tl

Fig. 81.

TU

cf

Fig. 83.

Na słupach leży o czep, pozioma belka, podtrzymująca belki stropowe. Jeżeli belki stropowe wypadają tylko nad słupami, oczep może być®mniejszego przekroju. Połączenie podłużne oczepu powinno wypadać nad słupem w przeciwnym razie oczep nie może być w miejscu złącza obciążony. Złącze można robić na zamek lub wiązać płaskownikiem żelaznym.

Rygle łączy się ze słupami na czop z zaciosem (fig. 81), który jest szczególnie potrzebny w nadprożach, gdyż tam rygiel niesie obciążenie materjałem wypełniającym ścianę, np. cegły. Ażeby zbytnio nie osłabiać słupów, robi się czopy niedługie i rygle leżą z dwóch stron słupa, nie na jednym poziomie (fig. 82).

Zastrzały służą do usztywnienia całego systemu ściany ramowej. Utrudniają one zapełnienie szkieletu, stosują się tylko w koniecznej ilości normalnie przy narożnikach. Jeżeli ściana jest długa, należy dawać zastrzały i w środku, szczególnie przy złączach podwaliny i oczepu i w takim kierunku, ażeby one ściskały złącze (fig. 83 a b). Teoretycznie należałoby zastrzały dawać w kierunku przekątni pola, czyli wcinać je i w słup i w oczep lub podwalinę, ale wtedy czop narożnego słupa ulegał by znacznemu naprężeniu, co jest niebezpieczne. Z tego powodu zastrzały wcinamy tylko w podwalinę i oczep na czop z zaciosem (fig. 83 d), lub bez zaciosu (fig. 83 c). Można też, szczególnie przy środkowych słupach, wcinać zastrzały (krótsze) w podwalinę i słup.

Wielopiętrowe ściany szkieletowe mogą być wykonane dwojako: albo każde piętro stanowi niezależny system, tylko oczep dolnego piętra

a

_a_

Fig. 84.

Fig. 85.

służyć może za przycieś (podwalinę) górnego, lub też słupy przepuszczamy przez całą wysokość budynku.

W pierwszym wypadku narożnik kształtuje się tak: przyległe ściany konstruowane są nie w jednakowy sposób. Ściana prostopadła do kierunku belek stropowych otrzymuje oddzielny oczep i podwalinę dla górnego piętra (fig. 84), między któremi mieszczą się końce belek. Ściana zaś, równoległa do kierunku belek, posiada tylko jeden oczep, który też służy za podwalinę wyższego piętra. Przy tym sposobie słupy i zastrzały obu ścian mają niejednakową długość, co utrudnia robotę. Dla uniknięcia tego, a szczególnie, jeżeli konstrukcja ścian ma pozostać widoczną z zewnątrz lub jeżeli ściana wyższego piętra ma być nadwieszona, tj. lice jej ma występować przed płaszczyzną ściany dolnej, obie ściany kształtują się jednakowo (fig. 85 i 86) przy zastosowaniu krótkich beleczek „os“, prostopadłych do belek stropowych „6“ i wciętych w nie. W narożnikach dajemy beleczkę przekątną „c“.

Konstrukcja ścian wewnętrznych budowli wielopiętrowych jest też zależna od tego, czy ściana taka biegnie równolegle, czy też prostopadle do belek stropowych. W pierwszym wypadku belka stropowa, leżąca w płaszczyźnie ściany, służy za oczep i podwalinę jednocześnie, w drugim dajemy oddzielnie oczep pod belkami stropowemi a podwaliną nad niemi. Otwory drzwiowe w takim wypadku miałyby próg zbyt wysoki, i dlatego podwalinę na przestrzeni otworu drzwiowego wycinamy zupełnie (fig. 87 a), a końce opieramy na krótkich wkładkach, leżących między belkami na oczepie lub też, jeżeli podwalina jest dość głęboko wcięta w belki stropowe, ścinamy tylko część jej wysokości w otworze drzwiowym tak, ażeby licowała ona z podłogą (fig. 87 b).

Przerywanie slupów w budynkach wielopiętrowych jest ekonomiczne, gdyż wymaga użycie krótszych sztuk, jednak oczepy i podwaliny zsychają się i budynek przez to osiada nierównomiernie. Unikamy tego, stosując słupy ciągłe. W tym wypadku utrudnione jest połączenie oczepu i podwaliny ze słupami, oraz należyte umocowanie belek stropowych. Dlatego też prowadzimy przez całą wysokość nie wszystkie słupy, a tylko niektóre co 3—4,5 m. Słupy te winny być szczególnie mocne, gdyż na nich spoczywa całe obciążenie. Słupy główne składa się często z dwóch w kierunku lica ściany lub też do niego prostopadłem. W pierwszym wypadku oczep i podwalina wyższego piętra będą przerwane i łączyć się winny na czop z zaciosem, a z góry żelaznymi sztabami. Belki stropowe, które trafiają na takie podwójne słupy, przepuszczamy między nimi. Lepszy jest drugi sposób podwajania słupów, tj. w kierunku prostopadłym do lica, gdyż oczep i podwalina są w takim wypadku ciągłe, zaciśnięte między słupy i zmocowane z nimi na bolce, a belki, które trafiają na słupy, wykonują się z połowizny, tj. belka przecina się wzdłuż i obejmuje słup, opierając się na oczepie. Słupy narożne są poczwórne, łączą się ze sobą na bolce lub jeszcze lepiej na dybie i bolce.

'O

''ł

Si;

'

U4,

•o

Fig. 86.

I i wktadka j\ wkładka [ |

Tl

podtoga

Fig 87 a.

Fig. 87 6.

Słupy główne leżą bezpośrednio na cokole. Ażeby sztorce nie gniły, należy je izolować papą lub asfaltem.

Minimalne wymiary drzewa na słupy bud. jednopiętr. 12 X 15 — 15X-15 cm zwykle „    „

Słupy wielopiętrowe, odpowiednio grubsze.

Podwalina..............

Oczep ...............

15X20 — 20X20 cm

\ 15X20 — 20X25 cm .20X20 — 25X20 cm

Jeżeli belki stropowe leżą bezpośrednio nad słupami, oczep może być cieńszy : 15 X 15 — 15 X 20 cm.

Ściany wiszące. Do rzędu ścian ryglowych należą przepierzenia drewniane w budowlach murowanych lub drewnianych. Ażeby nie obciążały one belek stropowych, urządzamy je tak, ażeby cały ich ciężar spoczywał na ścianach, czyli stosujemy ściany wiszące.

W ypełnienie ścian szkieletowych. W najprostszych i czasowych budowlach pola szkieletu mogą być wyplecione chrustem, słomą lub trzcina i pokryte gliną w kilka warstw — mazanki lub też cienkie kloce drzewa, owinięte słomą, przepojoną gliną — wałki — sposób bardzo rozpowszechniony na Podolu i Wołyniu. Do wyprawy wtyka się kawałki cegły. Szkielet może też być obity z obu stron deskami, przestrzeń między nimi pozostawiona pusta lub wypełniona popiołem, torfem suchym (otwockim

Fig. 88.

proszkiem), wreszcie suchą ziemią. Zamiast desek drewnianych mogą być użyte deski gipsowe (porowiec), magnezytowe, ksylolitowe. — Dla ciepła pod wyprawę ściany mogą być obite papą lub tekturą. (Por. „Materjały zastępcze“, str. 1885.)

z.oO-

3.⁽'°

pornosł

rygiel

zz

\\

çj p maczu/ec ■8

LOL

^max. 2,50

Fig. 89.

‘^—2.50-3,50^

Fig. 90.

Wypełnienie cegłą — pruski mur. Grubość wypełnienia ¹/a, rzadziej 1 cegła. Z powodu osiadania muru i usychania drzewa nieuniknione są szczeliny. Murowanie na cement zapobiega tylko do pewnego stopnia powstawaniu szczelin, a przy cienkich ścianach w ¹/₂ cegły zaprawa zbyt prędko wysycha, zanim cement zwiąże i nie jest trwałą. Lepiej wapno z cementem. Ażeby pola wypełnione nie wyleciały, w słupach wybieramy rowki lub nabijamy trójkątne listewki (fig. 88). Drugi sposób lepszy. Jeżeli ściana ma być wyprawiana, dobrze jest, żeby cegła występowała nieco poza lice słupów, które pokrywamy plecionką trzciny lub dranic.

Szkielety drewniane są nietrwałe i zapalne.

Rusztowania służą do podtrzymania materjałów budowlanych i robotników w czasie wykonywania budowli.

Rusztowania bywają przenośne, tj. takie, które w czasie wykonywania roboty i w miarę ich postępu przenoszą się z miejsca na miejsce lub stałe. Najprostszym typem rusztowania ruchomego jest pomost kobyłkach (fig. 89). Długość klocu 2 — 3 m, grubość 15—20 cm. Jeżeli stawiane są prostopadle do ściany, to odległość między nimi wynosi 1,2—2,0 w. Rusztowanie na kobyłkach może zupełnie wystarczyć do wznoszenia zwykłych budowli mieszkalnych. Do pewnej wysokości nad ziemią ścianę prowadzimy bez rusztowań, następnie kobyłki ustawiamy od wnętrza i z nich murujemy dalej do wysokości belek stropowych. Jeżeli wysokość kobyłek do tego nie wystarcza, ustawiamy na nich słupki z cegieł^ na które kładziemy deski, lub też na pierwszej kondygnacji kobyłek stawiamy drugą, bacząc na dobre ich przymocow-anie. Po zaciągnięciu belek stropowych zaczynamy z pomostu nasłanego na nich murować jak z ziemi itd. Ten sposób murowania od wnętrza u nas nie jest stosowany — lubią go rosyjscy murarze. Przy tym sposobie trudno jest sprawdzić pion zewnętrzny ściany, wysadzać gzymsy, okładziny okienne itp. Przy grubych ścianach trudno jest sięgać do zewnętrznej krawędzi. U nas przeważnie używane są zewnętrzne rusztowania stałe.

Do wypraw, malowania i wszelkich wogóle robót wewnętrznych kobyłki używają się powszechnie.

i~i

Rusztowanie stałe (fig. 90)

ßöijjäl/na \

sf    I «"//, rr M-/- pc

v 1.......

— składa się ze słupów pionowych lub lekko nachylonych w stronę ściany (1:12), zwanych sztandarami rygli poziomych, wiążących słupy i podtrzymujących końce be-leczek poziomych, zwanych m a-czulcami, wspartych drugim końcem na murze. Na maczul-cach leży właściwy pomost ruszto-waniowy.

Słupy rozstawia się w odległości 2,5—3,5 m, i w odległości nie większej niż 2ł/₂ m od ściany.

Fig. 91.

Grubość słupów wynosi przeważnie 20 cm w odziomku, 10—15 cm w wierzchołku, przy długości 9 do 12 m. Wkopuje się je w ziemię na głębokość około 1 m, zaś w budowlach miejskich, gdzie sztandary stoją na bruku, wspiera się je na podwalinie, łącząc z nią na czopy (fig. 91). Jeżeli sztandary nie wystarczają na całą wysokość budowli można je przedłużać, ale w takim razie należy ustawiać sztandary podwójne z dwóch kloców złożone (fig. 91). Styki obu kloców powinny się mijać. W tym celu pierwsze dwa sztandary powinny mieć różną wysokość. Złącza zrobimy na styk lub w nakładkę. W obu wypadkach w miejscu złącza ściągamy oba sztandary żelaznemi obręczami, które za-mocowujemy klinami, wbitymi między obręcz i sztandar. Prócz tego należy złącze wzmocnić klamrami, wbitemi naukos tak, ażeby przy działaniu obciążenia klamra przyciskała złącze do całkowitego sztandaru. Przedłużenie sztandarów następuje dopiero po wymurowaniu ściany do tej wysokości i umocowaniu do niej sztandarów dolnych. Do sztandarów przymocowane są rygle, biegnące w kierunku równoległym do ściany na wysokościach, dogodnych do wykonania robót.

Na rygle używa się desek 5 cm gr., przybitych do sztandarów gwoździami, lub okrąglaki, do podtrzymania których służą krótkie klocki, połączone ze sztandarami obręczami z bednarki. Można też rygle uwiązywać sznurami (fig. 92). Na ryglach wspierają się maczulce, umieszczane co 90 cm do 1,2 m, prostopadle do ściany i o nią drugim końcem oparte. Na pomost używa się desek 40 mm (D/VO, przeważnie nie obrzynanych lub pół czystych. Do sztandarów przybijamy jedną lub dwie podłużne deski, które służą za poręcze. Rusztowanie należy zawsze zabezpieczyć od działania wiatru, a więc przymocować dostatecznie do wznoszonej ściany, co można uskutecznić, przywiązując sztandary linkami lub drutem, albo przyciągając je do belek stropowych deskami, przepuszczonemi przez otwory okienne. Prócz tego rusztowania należy usztywnić deskami w kierunku przekątnym. Do wchodzenia na rusztowania i wnoszenia na nie materjałów służą schodnie (sztagi), które składają sie z ułożonych pochyło pomostów z desek, wspartych na pochyłych belkach i opatrzonych w poprzeczne listewki co 30— 50 cm. Pochylenie schodni nie powinno przenosić V₃ do ¹/₄. Używanie drabin do wchodzenia na rusztowania jest wykluczone i zabronione prawem.

ГТТ

Fig. 92.

Do robót remontowych, malowania ścian, potrzebne są często lekkie rusztowania, dające się łatwo ustawiać i rozbierać. Zamiast słupów używa się w tym wypadku drabin, na szczeblach których bezpośrednio układają się pomosty z desek (fig. 93). Odrabia, grubości około 10 cm, powinny być u dołu mocno i ostro okute, ażeby nie ślizgały się po bruku. Górę drabiny przymocowuje się do krokwi lub w inny sposób do ściany. ' Łącza sie ze sobą przy pomocy rygli i wiązań przekątnych. Jeżeli ma się ‘ wykonywać roboty na jednem tylko z wyższych piętr budowli, stosujemy rusztowanie na t. zw. wysuwnicach (fig. 94). W tym celu z każdego okna

__

ШШш.

TT

^wyęuwnića

t ... -TT

Fig. 93.

Fig. 94.

wysuwamy po dwa maczulce, których końce umocowujemy w słupkach, zaciśniętych na kliny i utwierdzonych do podłogi i sufitu danego piętra. Do zupełnie drobnych reperacyj i malowania ścian stosują się drabiny, wiszące na linach, przeciągniętych przez bloki, umocowane do belek, wypuszczonych z dymników dachowych. Przy opuszczaniu i podnoszeniu takiej drabiny baczyc należy, ażeby zachowywała ona zawsze pozycję pozioma. Drabina winna być odsądzoną od ściany i opierać się o nią podpórkami, przez co unika się kołysania.

Materjały zastępcze.

Napisał

inż. bud. Marjan Dolnicki.

Materjały zastępcze (wypełniające) — znachodzą szerokie zastosowanie w nowszem budownictwie zwłaszcza szkieletowem. Budowa gmachów wysokich ponad cztery piętra wymaga znacznego zwiększenia grubości ścian w dolnych piętrach i założenia bardzo silnego fundamentu. Celem uniknięcia tego podzielono funkcję ściany na dwie części, tj. niosącą (szkielet żelazny lub żelbetowy, i wypełniającą (izolacyjną). Materjał wypełniający, zwolniony od wymogów związanych z funkcją statyczną ściany, ma spełniać tylko funkcje izolacyjne (ciepło i głos) i higjeniczne a ponadto ma umożliwiać ekonomję budowy.

Idealnym materjałem, wypełniającym ściany lub stropy, byłby materjał o następujących własnościach :

1.    zupełna nieprzepuszczalność ciepła i głosu;

2.    nieprzepuszczalność i nienasiąkliwość wodą;

3.    mały ciężar gatunkowy a przez to niski koszt przewozu, jak i koszt fundowania budynku;

4.    ogniotrwałość ;

5.    możność założenia ściany bez użycia wody a przez to niezależność budowy od pory roku i stanu pogody a ponadto zdatność budowli natychmiast po ukończeniu budowy — bez wysychania ścian.

Z dotychczas stosowanych materjałów zastępczych, z których niektóre wykazują pewne zalety w stopniu wybitnym, żaden nie posiada wartości uniwersalnej, tj. nie posiada wszystkich zalet wymaganych od nowoczesnego materjału budowlanego. Dlatego konstrukcja ścian zewnętrznych budynku musi składać się z trzech części:

1.    płyty zewnętrznej, chroniącej od wpływów atmosferycznych ;

2.    części środkowej izolującej;

3.    płyty wewnętrznej, wchłaniającej ciepło.

Materjały zastępcze produkuje się obecnie na podstawie nieorganicznej i organicznej. Do materjałów otrzymywanych na drodze nieorganicznej należą: cegła wypalona z gliny w formie pustaków, gips w formie bali lub płyt gipsowych przez dodanie do niego włosów, trzciny itp., oraz materjały cementowe :

1.    Gazobeton. Do zaprawy cementowej dodaje się proszku glinowego, magnezowego lub też mieszaniny obydwóch z kalcium. Przez pomieszanie cementu z wodą, wapno, uwalniając się od cementu, działa na proszki metalowe, wskutek czego powstają gazy. Gazy te z powodu plastyczności masy nie mogą uchodzić i pozostają w masie, tworząc lekki materjał porowaty. Wyrabiać go można w blokach na budowie (co jednak wymaga wprawy) bez żadnych urządzeń o wymiarach 20 X 25 X 50 cm, lb lb \ 80 cm lub w płytach zbrojonych dla stropów o grubości 11 cm i 0,5 X 2,67 m.

2.    Celolit wyrabia się przez dodanie do zaprawy cementowej piany mydlanej, wytworzonej maszynowo z mazi mydlanej. Z mieszaniny tej wytwarza się gąbczasta masa, zachowująca po wyschnięciu porowatą strukturę. Wyrabia się w blokach 40 X 25 X 20 cm lub płytach zbrojonych o grubości 10—12 cm. Wadą tego materjału jest skurcz, występujący w kilkanaście miesięcy po wykonaniu, przez co następuje pękanie bloków.

3.    Beton żużlowy z zastosowaniem przy wyrobie żużla wysokopieco-wego specjalnie przygotowanego. Wykonuje się z niego pełne ściany lub pustaki. Szwy pustaków łączy się chudą zaprawą cementową.

I. grupa: Materjały na ściany i stropy nośne.

Materjał

Gazobeton

Celolit

Beton żużlowy

Beton

glińcawy

Składniki

Cement -J-kruszywo przeważnie żużel granulowany

chemikalja głównie proszek glinowy

Cement-{-kruszyw o piaskowe -j- chemi-kalja, piana mydlana

Cement -j-żużel wielkopiecowy lub węglowy -j-piasek ze żwirem lub bez

Cement -)-wapno -(-gliniec -j-ewent. piasek

Wymiary

elementów

budowlanych

bloki grubości 15X 80 cm, płyty zbrojone grubości 11 cm i 0,5 X 2,67

bloki

40 X 25 X 20 płyty zbrojone grubości 10 — 12 cm

różne

różne

Ciężar

objętościowy y

0,5—1,0

0,3-1,3

1,0-1,7

lekki 0,7 konstrukcyjny 1,5

Spółczynnik przewodnictwa ciepła X

dla у = 0,8

X = 0,26

przy 0°

dla y = 0,8,

X = 0,18 ; dla

y = 11,

X = 0,25

od 0,15 do 0,40

0,5 do 0,55

Zachowanie się przy działaniu ognia

niepalny, przy 800°C jeszcze niema uszkodzeń

800°

przy zmniejszenie wytrzymałości, przy 1100° rozpada się

ognioodporny

ognioodporny

Zachowanie się względem wody na wagę

nasiąkliwość bloków budowlanych do 45%

nasiąkliwość

bloków

budowlanych

15%

nasiąkliwość

12 20%

nasiąkliwość do" 20%

Zabijanie gwoździ

możliwe

możliwe

możliwe

możliwe

Piłowanie

możliwe

możliwe

niemożliwe

niemożliwe

Przecinanie nożem niemożliwe

niemożliwe

niemożliwe

niemożliwe

Tapetowanie

bezpośrednio lub na tynku

na tynku

na tynku

Łączenie szwów

zaprawa z gazobetonu

lub

cementowa

chudą zaprawą cementową lub celolitową

chudą

zaprawą

cementową

chudą

zaprawą

cementową

Heraklit

Tekton

Asteval

Solomit

Celotex

Wełna drzewna -f- wodzian magnesu -f- siarczan magnesu z małą domieszką wapna, tlenków, glinu i żelaza

Wełna drzewna -j- mleko wapienne -f- siarczan magnesu z domieszką tlenków gliny i żelaza (listwy drewniane wewnątrz)

Wełna drzewna -(- związki magnesu

Słoma -j-chemikalja

Wyługowane

włókna

trzciny

cukrowej

płyty 2 X °>6 m grubości 2,5, 6,0 i 7,5

dyle 8,5 X 0,5 m o grubości 3, 4 i 6 cm

Płyty o grubości 6 cm

płyty 2,8 X 1,5 i 2,8 X 3,8 m o grubości 5 cm

płyty

o długości 2,44-4,26 m szerokość 0,91—1,21 m i grubości 11 mm

0,45

0,4

0,4

0,35

0,3

0,066 przy 0°C 0,080 „ 20"C

0,066 przy 0°C 0,080 „ 20° C

0,067 przy 0° C

0,05

nie pali się zwęgla się z trudem, tynkowany ognioodporny

nie pali się, zwęgla się z trudem, tynkowany ognioodporny

nie pali się zwęgla się z trudem, tynkowany ognioodporny

nie pali się zwęgla się z trudem

zapala się płomieniem

nasiakliwość do 76%

łatwe

łatwe

łatwe

łatwe

łatwe

łatwe

łatwe

łatwe

łatwe

łatwe

trudne

trudne

trudne

trudne

możliwe

bezpośrednie

bezpośrednie

bezpośrednie

bezpośrednie

bezpośrednie

chuda zaprawa cementowa

chuda zaprawa cementowa lub gipsowa

chuda

zaprawa

cementowa

chuda

zaprawa

cementowa

chuda

zaprawa

cementowa

4. Beton glińcowy, w którym kruszywo tworzy tłuczeń z gliny wypalonej do 1350°, t. zw. gliniec. Na 1 m³ betonu glińcowego idzie 135 kg cementu, 15 kg wapna. 1 m³ glińca, 100 l wody (wytrzymałość kg/cm² c. g. 0,8). Na części obnażone idzie 0,5 ?n° piasku, 0,5 m³ glińca, 150 kg cementu, 85 kg wody (wytrzymałość 170 kg/cm², c. g. 1,5).

30-40

Wyrób w blokach lub na szalowania.

Do materjałów, otrzymywanych na drodze organicznej, należą:

1. Heraklit wyrabiany z wełny drzewnej, napojonej i zlepionej mlekiem wapiennem i siarczanem magnezu. W handlu gotowe płyty o wymiarach 2,00 X 0,5 m i grubości 2,5, 5,00, 7,5 cm. Nasiąkliwość wodą dość znaczna, bo 76°/₀ wagowo, przez co na ściany zewnętrzne nie bardzo się nadaje, natomiast w wewnętrznych ubikacjach jest pierwszorzędnym mate-rjałem izolacyjnym o własnościach zbliżonych do korka. Z płyt herakli-towych wykonuje się dobrze nienośne ścianki działowe.

2. Solo mit jest to impregnowana słoma, sprasowana w płyty pod wielkiem ciśnieniem i związana drutem cynkowym. Wyrabia się w płytach 2,80 X 1)50) 2,80 X 3,80 m i grubości 5 cm. Odporność na ogień i nasiąkliwość wodą znaczniejsza niż u heraklitu.

Ponadto istnieje mnóstwo materjałów zastępczych o mniejszej lub większej wartości budowlanej, z których niektóre podane w załączonej tabeli (str. 1886 i nast.).

Otwory i łuki.

Napisał

inż. arch. Gustaw Trzciński.

Otwory w ścianach bywają drzwiowe i okienne, zamknięte od góry prosto- lub krzywolinijnie. Zamknięcie płaskie osiąga się przy pomocy żelaznej, kamiennej, lub żelbetowej belki, zaś krzywoliuijne przy pomocy kamiennego lub ceglanego łuku. Dziś stosuje się przeważnie belki żelbetowe.

Łuk może być wykonany z kamieni lub cegły. Mury M, na których się łuk opiera (fig. 95), nazywają się murami oporowymi. Powinny one po-

V H,

w / )M

7*

M\

717

737

FA+AF^BC

Fig. 95.

Fig. 96.

siadać dostateczną wytrzymałość, ażeby nieść wagę własną i obciążenie łuku oraz opierać się jego parciu bocznemu. Widoczny przekrój łuku acbted-nazywa się czołem łuku. Mur C, do którego łuk przypiera czołem, nazywamy murem przyczółkowym, lub czołowym. Powierzchnie walcowe łuku : wewnętrzna aa' cc' ЪЪ' podniebienie, zewnętrzna d d' ее' tt' grzbiet. Najwyższa linja cc' łuku zwie się szczytową. Płaszczyzny, na których się wspiera sklepienie dd' aa' i ЪЪ' tt' są to wezgłowia. Dolne powierzchnie kamieni, leżących na wezgłowiach, nazywamy powierzchniami wspornemi. Linje aa i ЪЪ' przecięcia wezgłowia z podniebieniem nazywamy linjami oporowemi lub nasadowemi sklepienia.

12ó

Odległość ab między linjami oporowemi jest rozpiętością sklepienia. Pionowa odległość szczytowej linji sklepienia od linji oporowej jest strzałką sklepienia. Linja o o' jest osią sklepienia. Poszczególne kamienie klinowate nazywają się к 1 i ń c a m i. Kliniec najniższy, leżący na wezgłowiu w s p o r ą lub nóżką, najwyższy zamykający zwornikiem lub kluczem. Spoiny prostopadłe do czoła, nazywają się wspornemi, zaś równoległe do niego przyczelnemi. Przestrzeń d g h h'g'd' zwią się pachą sklepienia.

łuk

Najprostszy kształt łuku półkolisty, który ze względów statycznych nie jest najdogodniejszy. Łuk półkolisty bywa czasami podwyższony, tj. środek koła leży nieco wyżej od wezgłowi a to ze względów estetycznych, gdyż półkole wydaje się inaczej spłaszczonem, szczególnie, jeżeli łuk leży na znacznej wysokości. Jeśli mamy ograniczoną wysokość — stosujemy eliptyczny. Urządzenie krążyn dla łuku eliptycznego jest utrudnione.

Wykreślanie łuku eliptycznego odbywa się przy pomocy sznura, utwierdzonego w obu ogniskach i oparte jest na tej zasadzie, że suma promieni

U-J

1U

Fig. 97.

Fig. 99.

Fig. 98.

Ю°~

Fig. 100.

wodzących jest wielkością stałą i równa się połowie sumy obu głównych osi (fig. 96). Łuki o strzałce mniejszej niż połowa rozpiętości, nazywa sie spłaszczonymi. Zamiast elipsy możemy stosować krzywą koszową, inaczej kabłąkową, z złożoną z odcinków kół (fig. 97). Najczęściej stosujemy łuk zakreślony z 3 lub 5 środków. W podobny sposób możemy też wykreślić wzniesiony łuk koszowy, którego kształt zbliża się do linji ciśnień, szczególnie, jeżeli wezgłowia leżą nieco wyżej ponad osia. Jeżeli opory łuku nie leżą na jednej wysokości, np. w łukach, niosących schody, to takie łuki nazywają się wspiętymi albo pełzającymi (fig.98).

Łuk odcinkowy o strzałce ¹/₆ do Ve rozpiętości (fig. 99). W praktyce często stosują się łuki płaskie, poziome. Taki łuk może być jednak rozpatrywany jako odcinkowy z zawieszoną masą (fig. 100). Spoiny winny się zatem spotykać we wspólnym środku. Łuk gotycki alboostrołuk (fig. 101 a) złożony z dwóch odcinków kół, przecinających się w wierzchołku pod kątem rozwartym. Łuk taki może być zakreślony rozmaitymi promieniami i z różnych środków. Najczęściej środki leżą w punktach oporowych łub też 3-ej części rozpiętości na poziomie opór. Należy wspomnieć jeszcze o angielskim łuku Tudor (fig. 101 b). Łuki maurytański (fig. lOlccZ), bizantyński lub przegięty (fig. 10le) niestosowane, gdyż są niekonstrukcyjne.

Wykonywanie łuków. Łuki o znacznych rozpiętościach i bardziej obciążone winny być zawsze obliczone statycznie. Wykonuje się je dziś z żelbetu.

Małe łuki ceglane obciążone tak, jak się zwykle zdarza w 3- lub 4-pię-trowych domach, wyznacza się na zasadzie danych empirycznych.

1\

t. \

/ \ ⁴ /

f-\-h

w \ \ / '⁷ /

\⁴—V\ yy_

7Г

vV

___.\L __

Fig. 101.

Rozpiętość

Grubość luku w zworniku w cegłach

Odcinkowe

Półkoliste

Ostrołuki

do 1,8 m 1,8—3,0 m 3,0—5,5 m 5,5—8,5 m

[i '

1    — 1V₂ Ceg.

172-2    „

2    272 я 2V*-3 я

Łuki o większych rozpiętosciach otrzymują grubość w zworniku ¹/Vi do ¹/₁- rozpiętości, zależnie od obciążenia. Jeżeli to jest możliwem -— grubość tą należy stopniowo zwiększać ku oporom, gdzie naprężenia wzrastają. W łukach ceglanych stopniowe zgrubianie wymagałoby przycinania cegieł, co jest zawsze niekorzystne, dlatego też zgrubienia należy wykonywać w kształcie stopni o pół cegły. Grubość sklepień płaskich wyznacza się tak, ażeby w tej grubości można było wykreślić dostateczny łuk odcinkowy -— promieniem równym rozpiętości. Rozpiętość łuku płaskiego nie powinna przekraczać wogóle 1,80 — 2 m. Szerokość łuku winna być dostateczną, ażeby nie następowało wyboczenie. Zwykle stosuje się ¹/le rozpiętości. Grubość murów oporowych wyznacza się na zasadzie następujących danych empirycznych :

V₅ do ]/e rozpiętości lU я 7s я

dla ostrołuku „ półkola „ łuku płaszcz. 7₃ „ */* я я płaskiego */₈

Fig. 103.

grubości ¹/₂ lub 1 cegły (fig. 102 a). Wartość takich łuków jest wątpliwa i grubość ich należy wyznaczać z wielkim zapasem. W celu uniknięcia nierównomiernego osiadania pierścieni, wezgłowia kształtują się jako stopnie, ażeby otrzymać jednakową ilość klińców w każdym pierścieniu (fig. 102 b). Łuki, które łączą się płynnie ze ścianą oporową, jak np. półkoliste, mogą mieć wezgłowia poziome (fig. 10'ic); we wszystkich innych wypadkach pochylę i cegły w tern miejscu winny być pochyło ociosane (fig. 103). Uwagę należy zwracać na punkty ab c, szczególnie, jeżeli łuk nie ma być wyprawiony. W punkcie b spoina pozioma powinna trafiać na obie pochyłe, gdyż inaczej w cegle należałoby wykuć trójkątną bruzdę. Punkt c winien być tak ukształtowany, ażeby łuk wcinał się w warstwę cegieł nie więcej, niż na połowę lub ²/з jej wysokości — inaczej otrzymalibyśmy zbyt ostre krawędzie. Ażeby uniknąć przecinania cegły w oporach, stosują się kamienie oporowe (fig. 104). wspornikowe lub nadwieszone. Nadwieszone mogą być wykonane z cegły.

Łuków płaskich nie wykonywa się zupełnie poziomo, lecz nadaje się im pewną strzałkę (przy rozpiętości 1 m, — 2¹/₂—3 cm). Wezgłowie

129

Br via. Podręcznik inżynierski.

Dane te są ważne do 3 m wysokości ścian. Jeżeli opory są obciążone, wymiary mogą być przyjęte mniejsze. Przyjmując działanie tego obciążenia, łuk można murować dopiero po wzniesieniu części obciążających.

Cegły w łukach ceglanych bywają przycinane, lub też spoina posze ku górze, co częściej używane, jako tańsze i łatwiejsze. Łuki o znacznej krzywiźnie wymagają klinowatych cegieł i rozszerzających się spoin. W tym wypadku lepiej jest stosować specjalną klinowatą cegłę. Spoina nie powinna być grubszą od 16 mm ani cieńszą niż 4 mm.

Jeżeli nie mamy klinowatych cegieł, a grubość łuku jest znaczna w równaniu do promienia, to łuk składamy z kilku oddzielnych pierścieni,

po-

r\

Fig. 102. Szczegół a -b

Szczegół c

złe

źle

JL

dobrze

dobrze

“D

ВТ

Hî

VIII. 122

pochylone tak, ażeby przekątna pierwszej cegły była pionową. Każdą cegłę należy od góry i od dołu przyciąć dla otrzymania poziomych linij przykrycia. Przy rozpiętościach większych niż l'/₂ m i znacznych obciążeniach stosuje się nad łukiem płaskim łuk odciążający, połączony z nim żelaznym ścią-

Fig. 104.

gaczem (fig. 105). Przy zastosowaniu ściągacza łuk płaski może być złożony z dwóch części, wspartych na zawieszonem wezgłowiu kamiennem (fig. 106). Jeżeli mamy dwa otwory, oddzielone cienkim słupem, to łuk odciążający winien obejmować oba otwory.

Łuki kamienne wykonuje się z kamienia łamanego lub ciosowego. W ścianach murowanych z kamienia zasklepia się czasem otwory drzwiowe i okienne także kamieniem. Łuki z ciosów wykonywane tylko przy budowlach monumentalnych lub też przy bogatszych fasadach domów czynszowych.

mmmmm

Fig. 105.

Fig. 10G.

= klin

^-1—1/50

Fig. 108.

--1 + 1.50

Fig. 107.

Krążyny służą do podtrzymania łuków w dania im należytego kształtu. Dla łuków płaskich o małych przęsłach używa się jako krążyny deskę, ułożoną poziomo ; w środku deska ta jest podparta inną — tę zaś podtrzymuje trzecia deska, wsparta o mur (fig. 107). Niewielkie łuki odcinkowe murują się na szablonach, wyciętych z pojedynczych desek (fig. 108) ; szablony te leżą na klinach. Dla łuków wąskich, grubości 1 lub l’/a cegły, wystarczą dwie krążyny zewnętrzne. Szersze łuki wymagają ich więcej, umieszczonych co 75 — 100 cm. W tym wypadku krążyny obija się wąskiemi deskami lub listwami, tworząc deskowanie, na którem leży łuk (fig. 109). Dla łuków półkolistych, koszowych i innych krążyny tworzą się też z tarcz, zbitych z desek, wzmocnionych listwami, przybitemi gwoździami (fig. 109). Przy przęsłach ponad 3 m krążyna składa się z kilku

czasie ich wznoszenia i na-

warstw desek, wyciętych według kształtu łuku i zbitych ze sobą gwoździami z zachowaniem wiązania (fig. 110). W zależności od rozpiętości i obciążenia konstruują się rusztowania, podtrzymujące krążyny, które otrzymują często przy większych rozpiętościach bardzo złożone konstrukcje. Krążyny należy zawsze wspierać na klinach, workach lub skrzynkach z piaskiem, albo specjalnych oporach na śrubach, ażeby po wykonaniu łuku można je było łatwo i bez wstrząśnień opuścić.

murowanie

zaczynamy łuku, postępując od obu wezgłowi ku zwornikowi. Zwracać uwagę należy na wiązanie muru i zachowanie jednostajnej grubości spoin,

Po wykonaniu krąźyn i deskowania

-kliny

/ i 3,00

■ 'kliny

Gad

1,50-2,00-

Fig. 110.

Fig. 109.

tak poziomych, jak promieniowych. Grubość spoin można zawczasu wyrysować. na deskowaniu. Sprawdzanie kierunku spoin promieniowych odbywa się przy pomocy sznura, zaczepionego w środku łuku. 'Jeżeli sposób ten napotyka trudności, np. z powodu zbyt wielkiej odległości środka łuku, wówczas spoiny sprawdzam} przy pomocy małych kątówek, umocowanych

.futryna

parapet

zlew

okienny

-przytga

hkrosno [uszakj

■oścież

mur

parapetowy

Fig. ni.

do deskowania. Po wykonaniu łuku krążyny opuszcza się dopiero po związaniu zaprawy. Czekać jednak na zupełne jej stwardnienie nie należy, lepiej jest, gdy pod działaniem ciśnienia łuku ciasto wata jeszcze zaprawa ulegnie sprasowaniu. Przy łukach o niewielkiej rozpiętości krążyny można opuszczać tegoż samego dnia — lepiej jednak na 2-gi lub 3-ci dzień. Łuki o rozpiętości 2—3 m muszą leżeć na krążynach 4—6 dni, przy 10 m — 8—10 dni. Osiadanie półkolistych łuków ceglanych wynosi około 0,007 rozpiętości, odcinkowych 0,01. Wielkość osiadania łuków należy brać pod uwagę przy wyznaczaniu krzywizny krążyn.

Otwory drzwiowe i okienne. Wąski pas muru, który obiega dookoła otworu drzwiowego lub okiennego i który służy za oparcie dla uszaka (futryny) lub krosna (blejtramu), nazywa się przy Igą (fig. 111), powierzchnie boczne ościeżami (glif, szpaleta), część muru od podłogi do otworu

131

122*

okiennego — parapetowym. Przykrycie muru parapetowego nazewnątrz nazywa się zlewem okiennym, wewnątrz zaś parapetem.

Otwory okienne nie powinny osłabiać zbytnio murów — dlatego umieszczać je należy w jednej pionowej osi. Okna kwadratowe lab spłaszczone stosowane tylko do drugorzędnych pomieszczeń. Wysokość okna zależy od wysokości piętra, parapet leży zwykle 75 — 90 cm od podłogi. Mury parapetowe robią się w bardzo grubych ścianach cieńsze. Przylgi mają grubość pół cegły. Uwagę należy zwracać na urządzenie zlewu okiennego, ażeby woda deszczowa prędko ściekała i nie przesączała się przez szczeliny w mur i do wnętrza. Jeżeli zlew jest kamienny — należy wybierać zdrowy

krata

bla-

'шШж

Fig. 112.

i mocny kamień i w miarę możności wykonywać cały zlew z jednej sztuki, której końce winny być wpuszczone pod przylgi. Zlewy ceglane kształtują się przy pomocy warstwy pochyłej na rolkę lub też cegły modelowej. Jeżeli ściany są wyprawiane, to zlewy otrzymują zwykle fartuchy szane. Okładziny kamienne mogą być dzielone na warstwy odpowiadające warstwom muru, lub też składać się z większych sztuk pionowych. Drugi sposób jest gorszy, gdyż przez nierównomierne osiadanie kamienie mogą pękać, a prócz tego kamień w pozycji pionowej jest mniej wytrzymały, gdyż siły, nań działające, posiadają kierunek równoległy do warstw kamienia. Kamienie te należy łączyć ze ścianą wiązaniami żelaznymi. Otwór okienny należy od wnętrza przykrywać w miarę możności płasko, inaczej bowiem utrudnione jest otwieranie podwójnych okien i zawieszanie rolet.

Okna piwniczne dla większego dostępu światła otrzymują często łuk pochyły. Przed nimi urządzane bywają studzienki (szyby) łub fosy do oświetlenia (fig. 112). Ażeby uniknąć odcięcia się takiej studzienki od muru z powodu nierównomiernego osiadania, należy ją wykonać po wzniesieniu całej budowli, lub też posadowić na wspornikach, wypuszczanych ze ściany.

Otwory drzwiowe mają konstrukcję podobną do otworów okiennych — tylko przylga bywa większych wymiarów, z powodu wstrząśnień przy zamykaniu drzwi.

Sklepienia.

Napisał

inż. arch. Gustaw Trzciński.

Sklepienie tem się różni od łuku, że ostatni pokrywa otwór w ścianie, gdy sklepienie pokrywa zamkniętą przestrzeń. Jeżeli sklepienie nie posiada ścian przyczółkowych, będzie otwarte, jak np. mosty. Rozróżniamy dwa typy sklepień: a) walcowe (cylindryczne): półkoliste o strzałce równej połowie rozpiętości, eliptyczne, koszowe lub spłaszczone i odcinkowe ; Ъ) sferyczne. Sklepienie cylindryczne można sobie wyobrazić jako ślad pewnej krzywej, która porusza się po prostej lub innej krzywej. Sklepienie sferyczne tworzy się przez ruch obrotowy krzywej dookoła pionowej osi.

Sklepienie cylindryczne, rozcięte dwiema pionowemi płaszczyznami prze-kątnemi, daje cztery części sklepienia, z których każde dwie przeciwległe są jednakowe, każde dwie zaś przyległe różnią się zasadniczo (fig. 113). Części A nazywamy policzkami, części zaś В kozubami (kapkami). Pierwsze wspie-

rają się wzdłuż całej ściany oporowej, drugie tylko w punktach narożnych. Przez rozmaite kombinacje tych dwóch części otrzymujemy cały szereg różnych rodzajów sklepień.

Wyznaczenie wymiarów sklepień o dużych rozpiętościach i znacznych obciążeniach powinno wynikać z obliczeń statycznych. Dla warunków normalnych istnieją wzory empiryczne.

Sklepienie walcowe półkoliste (fig. 113). Według Ronde leta grubość sklepienia z cegły wynosi w zworniku d = ¹/₃₆1, jeżeli pachy sklepienia są wypełnione. Przy użyciu kamieni ciosowych i grubości w oporach, równej podwójnej grubości w zworniku, ta ostatnia wynosi: dla sklepień nieobcią-żonych d = 0,0101 -j- 0,08 m, dla sklepień, obciążonych średnio, d = 0,020 ż-f--j- 0,16 vi, dla sklepień, obciążonych znacznie, d — 0,040 l -j- 0,32 m.

W /    i:

//»    :

ШЖ

j/

Fig. 114.

Fig. 113.

7e do 4,1

. . .4,1

Szerokość murów oporowych winna być, jeżeli mury te nie są wyższe od wierzchołka sklepienia : dla sklepień ostrołukowych „    „ półkolistych

„    „ spłaszczonych, jeżeli strzałka jest większa od ¹/₄ l . . . . J/₄ l

„o strzałce od ¹/i do */i2 l.........

Przytem wezgłowia nie powinny leżeć wyżej niż 3,0 m od spodu ścian oporowych, w przeciwnym razie ściany te winny być wzmocnione. Jeżeli ściany oporowe są obciążone murem kilkopiętrowym — wymiary ich mogą być mniejsze od wyżej podanych.

Sklepienia walcowe półkoliste, niosące obciążenie tylko górnego piętra mieszkalnego, mogą mieć grubość ¹/₂ cegły do rozpiętości 3,5 m. Przy większych rozpiętościach do 5 m przerzuca się łuki wzmacniające co 2—2,5 m, t. zw. podłęcza grubości jednej cegły, przytem należy zachowywać wiązanie między podłęczem „a“ a sklepieniem (fig. 114).

Wzmocnić sklepienie można też, zgrubiając je od zwornika ku oporom stopniami tak, ażeby sklepienie miało w zworniku grubość ¹/₂ cegły, zaś przy wezgłowiach jedną cegłę. Stopni większych niż ¹/₄ cegły należy w miarę możności unikać, gdyż krzywa ciśnień może w tych miejscach wyjść z prze-* kroju. Stopnie w pół cegły można stosować w podłęczach. Zgrubianie podłęczy i sklepień jest konieczne przy przęsłach od 5 do 6 m. Sklepienia powyżej 6 m rozpiętości winny mieć grubość w zworniku nie mniejszą niż jedna cegła, muszą być zgrabione ku wezgłowiom i wzmocnione podłęczami. Tu jak i przy większych przęsłach obliczenie statyczne jest konieczne.

Wszystkie podane wyżej wymiary sklepień są ważne, jeżeli pachy są wypełnione murem łub betonem do niebezpiecznego przekroju, tj. do ¹/a wysokości. Wypełnienie pach dokonywa się często jednocześnie z murowaniem samego sklepienia, będąc z nim wiązanym. Wiązanie w sklepieniach odbywa się na tych samych zasadach, co wiązanie muru odpowiedniej grubości. Przy murach przyczelnych wiązanie należy rozpoczynać od połówek, jeżeli

\j

Fig. 116.

Fig. 115.

a;

b__b_

ct

£==.

kliny

- kliny ' -

ai

1л-

Fig. 118.

-V

1=3,00-6,00

Fig. 117.

grubość sklepienia jest */₂ cegły lub od dziewiątek przy grubościach większych.

Wezgłowia sklepienia powinny w miarę możności być wysadzone z lica murów oporowych warstwami poziomemi (tig. 115); w ten sposób zmniejsza się rozpiętość sklepienia, a więc i jego rozpór i unika się podcinania murów oporowych dla utworzenia wezgłowi. Jeżeli wezgłowia mają być poziome i sklepienie zamierzamy wykonać po wzniesieniu murów oporowych, to w murach tych muszą być pozostawione poziome rowki (wgłębienia, fig. 116). Ażeby rowki te nie osłabiały zbytnio murów, zostawić należy cO 1,5—2 m słupki „a“ wzmacniające. Sposób ten może mieć zastosowanie tylko dla sklepień grubości ¹/₂ cegły, przy grubszych bowiem sklepieniach nmry zbytnio się osłabiają.

Sklepienia walcowe wykonywa się na krążynach, opierzonych deskami.

Zasadniczo krażyny dla sklepień sa takie same jak dla łuków : przy małych przęsłach 1,5—2 да wystarcza tarcze zbite z desek, leżące na klinach (fig. 109). Przęsła do 6 да wymagają krążyn, zbitych z dwóch lub trzech warstw desek, wzmocnionych zastrzałami i słupami, wspartymi na belce poziomej (fig. 117).

Rozstawienie krążyn 1 —1,20 да, w zależności od grubości sklepienia i grubości deskowania (35 — bO mm). Ustawianie krążyn rozpoczyna się od słupów i oczepów, na których leżą kliny, a na nich dopiero krażyny właściwe.

Po sprawdzeniu i wyregulowaniu krążyn zbijamy je deskami przeką-tnemi w celu usztywnienia, a następnie przybijamy do nich deskowanie. Deskowanie nie powinno być zbyt mocno przybite do krążyn, ażeby nie utrudnić rozbiórki.

Murowanie sklepień winno się odbywać jednocześnie od obu wezgłowi ku zwornikowi, ażeby krażyny były równomiernie i symetrycznie obciążone.

-Tl

Tu

<i>—

L'

к.

I ШитЗ

1Zzï

к---

Fig. 120.

Fig.119.

Klińca zwornikowego nie należy wbijać. Pachy powinny być wypełnione do 7₃ wysokości strzałki w czasie, gdy sklepienie leży jeszcze na krążynach.

skle-

Małe sklepienia winny leżeć na krążynach 2 — 3 dni, większe od 3 do 6 да rozpiętości około tygodnia, jeszcze większe odpowiednio dłużej. Czas jest zależny od gatunku zaprawy. Stan pogody gra małą rolę, gdyż sklepienia wykonywa się już zwykle pod dachem.

Lunety. Jeżeli otwór okienny lub drzwiowy w ścianie oporowej pienia sięga wyżej jego wezgłowia, to część sklepienia musi być wycięta — przez co tworzy się tak zwana luneta w sklepieniu. Kształt lunety może być walcowy, stożkowy lub sferyczny — ostatni stosuje się rzadziej. Jeżeli kształt łuku lunety jest dany — to łatwo można wykreślić rzuty krzywej przenikania lunety i sklepienia. Linję przenikania i konstrukcję geometryczną do jej znalezienia przedstawiają: (fig. 118) luneta jest kolebką półkolistą o osi poziomej, (fig. 119) luneta odcinkowa o osi poziomej, (fig. 120) luneta stożkowa.

Przy wykonaniu krążyn krzywa przenikania określa się sama przez się, gdy pierwszą krążynę lunety ustawimy przy ścianie oporowej i będziemy nabijali na nią deski równolegle do osi lunety, przycinając je przy deskowaniu sklepienia.

Wzdłuż krzywej przenikania stosuje się zwykle łuk wzmacniający, t. zw. wieniec, który podtrzymuje z jednej strony wyżej położone części sklepienia, z drugiej zaś służy jako opora dla lunety. Wieniec bywa zwykle grubości J/₂ do jednej cegły, szerokości zaś jednej cegły. Cegły muszą być w wieńcu przycinane.

Sklepienia odcinkowe, t. zw. praskie (fig. 121), zajmują mniej miejsca na wysokość niż sklepienia pełne, unika się przy nich lunet i przycinania cegieł, wykonanie prostsze. Strzałka od V12 do ¹/₃ przęsła, najczęściej ¹/g, co odpowiada promieniowi sklepienia równemu jego rozpiętości. W wypadkach znacznych obciążeń, np. w magazynach i składach, strzałka zwiększa się do ¹/e l. Sklepienia nieobciążone do rozpiętości 1,2 m mogą mieć strzałkę = ¹/₉ do x/₁₂ l, z warunkiem, że będą murowane na półcement lub cement.

Rozpiętości większych niż 3 —5 m należy w cegle unikać. Ściany poprzeczne, na których się wspierają sklepienia odcinkowe, powinny być należycie posadowione; grubość ich nie powinna być mniejszą niż 1 х/₂ cegły. Przy rozpiętości sklepień odcinkowych do 2ł/₂ m wystarczy grubość */₂ cegły — jeśli rozpiętość mieści się w granicach od 2¹/₂—3 m, to możemy także stosować

Fig. 123.

Fig. 122.

Fig. 121.

w sklepieniach l/₂ cegły — musimy je jednakże wzmocnić co 2—2г/₂ m podłęczami grubości jednej cegły i szerokości 1 — IV2 cegły. Sklepienia o rozpiętości 3—5 m wymagają grubości w zworniku równej jednej cegle i zgrubień ku węzgłowiom ; zgrubienie pożądane jest stopniowe. Grubość murów oporowych, nie powiązanych ściągaczami, wynosi b — V₄ do Ys rozpiętości sklepienia, lecz nie mniej niż IV2 cegły.

Wiązanie sklepień odcinkowych może być trojakie:

1.    Wiązanie zwykłe, o kierunku warstw równoległym do osi sklepienia (fig. 121).

2.    Wiązanie poprzeczne, o kierunku warstw prostopadłym do osi sklepień (fig. 122)/

3.    Wiązanie na kanafarz, o kierunku warstw pod kątem 45° do osi (fig. 123). Pierwszy sposób wymaga całkowitego deskowania i może dać rysy

w sklepieniu przy nierównomiemem jego osiadaniu.

Drugi sposób (włoski) wyklucza to niebezpieczeństwo, ilość spoin poprzecznych jest o połowę mniejsza, osiadanie sklepienia mniejsze, krążyny prostsze.

Trzeci sposób stosuje się wyjątkowo przy łukach odcinkowych. Zamiast sklepień odcinkowych używa się dzisiaj prawie wyłącznie przekryć żelbetowych lub na dźwigarach żelaznych.

Oś sklepienia walcowego może być linją pochyłą, — sklepienie piętę, krzywą zwartą — sklepienie pierścieniowe, krzywą śrubową — sklepienie wspięte śrubowe (nad kręconymi schodami).

Sklepienie zwarte (klasztorne) (fig. 124) powstaje przez przenikanie dwóch walców pełnych o jednakowych promieniach, i odrzuceniu części koleb, leżących zewnątrz krzywej przenikania. Składa się z 4 płatów, wspartych na całej długości ścian oporowych i posiada jeden najwyższy punkt A. Krzywe przenikania a Ac i b Ad nazywają się narożami sklepienia. Sklepienie zwarte może być też zastosowane nad każdym umiarowym wielobokiem, wtedy płaty są wycinkami równych pełnych walców, jak również nad prostokątem i każdym innym nieumiarowym wielobokiem.

Ponieważ sklepienie klasztorne nie posiada ścian przyczółkowych, a tylko oporowe, urządzanie w nich okien wymaga stosowania lunet. Można tego

Y7

\ rvX.

c?

)C

Mg. 124.

Fig. 126.

uniknąć przy t. zw. sklepieniu zwartem żaglowem; tworzy się takie sklepienie przez przenikanie weń graniastosłupa, którego boki są prostopadłe do rzutów naroży (fig. 125).

Wymiary sklepień zwartych są takie same, jak kolebkowych, gdyż i tu mamy do czynienia z częściami kolebek. Ponieważ rozpór sklepienia klasztornego przenosi się na cztery ściany, to grubość ścian oporowych może być przyjęta równą ⁸/₄ grubości, jaka byłaby potrzebna dla sklepienia kolebkowego o równej rozpiętości.

120-160

'"“T

Kr ążyny. Ustawiamy najprzód jedną krążynę przekątną a—b (fig. 126 A) ; do niej dotykają dwie półkrążyny wzdłuż drugiej przekątnej, c—d i c—e, a następnie ustawiamy co 1,20 do 1,60 m resztę krążyn w kierunku prostopadłym do murów oporowych. Krążyny, jak zwy- ^ kle, opieramy na klinach i całość obijamy deskami 25 lub 35 mm. W wielobocznym planie krążyny zasadnicze dajemy od środka ku wszystkim kątom wieloboku; w wierzchołku łączymy je na wspólnym słupie (mnichu; fig. 126 B).    *

Fig.126.

Wiązanie stosuje się równoległe do murów oporowych lub też na kanafarz. Przy pierwszym sposobie należy zwracać szczególną uwagę na połączenia cegieł w narożach, ażeby było zachowane dobre wiązanie i naroże miało właściwy kierunek. Przycinanie cegieł w tym wypadku jest nieuniknione. Przy drugim sposobie dajemy kierunek warstw prostopadle do naroży, wówczas unikamy zupełnie przycinania.

Przy obu sposobach wiązania należy wypełniać pachy.

Sklepienie niecko we kopankowe (fig. 127) jest kombinacją zwartego i kolebkowego. Wykonuje się jak sklepienie klasztorne — tylko

wiązanie na kanalarz nie stosuje się. Otwory okienne muszą być przykryte lunetami.

Sklepienie zwierciadlane (fig. 128). Wyobraźmy sobie, że sklepienie nieckowe przecięte jest płaszczyzną pionową, przesuniętą przez oś kolebki, połowy sklepienia są rozstawione i połączone ze sobą dwiema półkolebkami i stropem płaskim, a otrzymamy sklepienie zwierciadlane. Przy większych rozpiętościach sklepienie zwierciadlane bywa urządzane na żelaznym szkielecie, utworzonym z belek walcowanych lub blaszanych. Obecnie też żelbetowe. Sklepienie zwierciadlane ma szerokie zastosowanie do przykrycia wielkich sal i posiada bardzo ładne kształty, szczególnie w połączeniu z lunetami.

C-D

A -B

Układ krązijn

—B

A-

Fig. 127.

!\

-J-

—H*

i>

/>

<e

l\

Л\ /

t I/ \

J&-

Э— b

Ц / Vl/u ‘ Wt------'

\i

B-

Fig. 129.

Fig. 128.

Sklepienie krzyżowe (tig. 129) powstaje przez przenikanie dwóch kolebek o jednakowej strzałce przy odrzuceniu części kolebek, zawartych między krzywymi przenikania. Krzywe przenikania zwią się żebrami. Najprostszy typ sklepienia krzyżowego jest oparty na kwadracie, utworzony z kolebek pełnych i zwie się sklepieniem rzymskiem. Całe sklepienie wsparte jest tylko na czterech narożnikach, gdyż każdy poszczególny łuk sklepienia obciąża żebro, które znów przenosi ciśnienie na narożnik. Kolebki, tworzące sklepienie krzyżowe, mogą być pełne lub eliptyczne, odcinkowe, albo ostro-łukowe. Wybór kształtu kolebek zależy od wysokości pomieszczenia i architektury wnętrza. Przy planie kwadratowym obie kolebki są równe — przy prostokątnym zaś — różne; kształt ich powinien być tak dobrany, ażeby rzut poziomy żeber biegł po prostych przekątnych — jest to warunek bardzo 148 ważny w znaczeniu konstrukcyjnem. Jedna z kolebek może być wzięta dowolnie, kształt zaś drugiej warunkiem tym określa się ściśle. Zwykle kolebka o mniejszej rozpiętości otrzymuje kształt półkolisty, a wtedy żebra i większa kolebka będą eliptyczne.

Przy małych rozpiętościach wierzchołki sklepienia bywają poziome, przy większych zaś mniej lub więcej wspięte ku środkowi a to w tym celu, by po opuszczeniu krążyn i osiadaniu skle-

pienia wierzchołki nie uległy wklęśnięciu ku    rzekrój

środkowi, co niedopuszczalne ze względów estetycznych. Pozatem sklepienie wspięte jest lżejsze i wnętrze sprawia przyjemniejsze wrażenie. Wspięcie wynosi zwykle ¹/₂₀ do Уз o rozpiętości przekątnych żeber.

Eomańskie sklepienie krzyżowe (fig. 130) z żebrami o kształcie półkoli. Sklepienie takie nie składa się już z odcinków kolebek, lecz płaty jego są powierzchniami sferycznemi. Oba żebra i łuki czołowe leżą na powierzchni kuli.

///

-------fl

Gotyckie sklepienie krzyżowe tem się różni od romańskiego, że łuki czołowe i żebra nie są półkolami, lecz mają kształt ostrołuków. Prócz zwykłych krzyżowych, styl gotycki używa więcej rozwiniętych gwiaździstych sklepień, składających się z sieci kamiennych lub ceglanych żeber i zapełnienia z cegły. Zebra i zworniki bywają zwykle bogato profilowane.

Wymiary sklepień krzyżowych.

Fig. 130.

Sklepienia ceglane otrzymują następujące wymiary :

przy rozp. I ... do 3 m — pół cegły,

„    „    3—6 m— „    „    -|- wzmocnione żebra,

„    „    6—8,5 m— „    „    przy oporach 1 cegła,

„    „ powyżej 8,5 m — 1 cegła wzmocnione żebra 2 X 2 cegły.

Jeżeli strop nie dźwiga żadnych obciążeń, grubość kolebek x/₄ cegły (napłask) z warunkiem użycia zaprawy cementowej i wzmocnionych żeber.

Grubość filarów oporowych, mierzona po przekątnej, winna wynosić: ’/4 do ¹/₆ rozpiętości żebra dla sklepień o grzbietach poziomych,

wspiętych,

Vs я ¹lt

przy tem wysokość filaru nie powinna być większa niż 3 m.

\ 1,20-1,60 X

К2л

Wykonanie. Krążyny (fig. 131) muszą być całkowicie oszalowane. Naprzód ustawiamy krążyny przekątne, _£ ad—Ъс a między niemi dodatkowe co 1,20—1,60 w w kierunku równoległym do łuków czołowych.

11лл1

Fig. 131.

Jeżeli zapełnienie między żebrami tworzy powierzchnie kuliste, to całkowite zaszalowanie krążyn jest niemożliwe ; krążyny dajemy tylko pod żebrami, pola zaś przeskle-piamy od ręki, układając cegły do sznura, umocowanego w środku odpowiedniej kuli, lub na krążynach prze- ~ suwanych.

Wiązanie w sklepieniach krzyżowych może być równoległe do osi kolebek, co utrudnia połączenie na żebrach i wymaga przycinania cegły. Stosuje się ten sposób wyłącznie dla sklepień o małej rozpiętości. Przy większych rozpiętościach żebra kształtują się jako niezależne łuki z wezgłowiami wgłębionemi, lub nadwieszonemi

dla kolebek. Wiązanie kolebek jest wtedy na kanafarz (fig. 132) kiem warstw prostopadłym do żebra ; ułatwia to w znacznej mierze należyte wiązania kolebek z żebrami.

z kierun-

Można także wiązanie równoległe stosować tylko w pobliżu opór, ku środkowi zaś dawać pasy, przesklepiane prostopadle do osi (fig. 133).

Hr

Fig. 132.

Fig. 133.

Zakotwienie sklepień. W górnych piętrach budowli jest często rzeczą niemożliwą otrzymać dostatecznej grubości mury oporowe; w takim razie rozpór sklepień można przejąć częściowo na ściągacze lub kotwie żelazne. Ściągacze umieszczamy w płaszczyźnie wezgłowi, to jest tam, gdzie rozpór otrzymuje największą wartość.

Ściągacze możemy umocować do podłużnych belek, biegnących wzdłuż wezgłowi lub zakotwić każdy oddzielnie.

Czasami dajemy ściągacze w grubości sklepienia albo ponad nim, ściągacze zewnętrzne mają przekrój okrągły — leżące zaś w murze — kwadratowy lub płaski.

Dzisiaj wszystkie sklepienia robi się najczęściej żelbetowe; są one najprostsze w wykonaniu, a także najtańsze.

Stropy drewniane i ceglane.

Napisali

f inż. Marjan Dolnicki i ini. arch. Gustaw Trzciński.

Stropy belkowe. Zasadniczym elementem konstrukcyjnym jest belka (drewniana, żelazna lub żelbetowa). Końce belek wspierają się na ścianach. Stropy belkowe nie wywierają rozporu. Ze względu na ugięcie belki, części ściany, bliższe wewnętrznej płaszczyźnie ściany, obciążone są silniej. Dlatego przy stropach bardziej obciążonych odciążamy przednią krawędź ściany, kładąc końce belek na płyty żelazne, betonowe, kamienne lub belki drewniane, t. zw. murławy (10 X 12,5 cm), odsunięte nieco od krawędzi ściany. Murława winna leżeć zawsze na odsadce muru, gdyż umieszczanie jej w bruździe poziomej osłabiłoby zbytnio ścianę. Pod wiązaniem dachu murławy konieczne. Końce belek drewnianych, leżące w murze, winny być zabezpieczone od wilgoci ; w tym celu należy przedewszystkiem izolować głowę (sztorc) belki.

Najlepiej działa izolacja powietrzna — gdy głowa odległa jest od muru o 3 — 5 cm. Prócz tego boczne powierzchnie belki należy owinąć papą lub wojłokiem smołowcowym, albo impregnować ropą naftową, karboli-neum, fenolinoleum lub też innym materjałem odkażającym. Głowy nigdy nie należy szczelnie zasłaniać, gdyż przez nią drzewo najwięcej usycha. Długość płaszczyzny oporu belki wynosi zwykle -—^ około 20 cm, a łącznie z izolacją powietrzną i pewnym zapasem — długość jednej cegły. Belki mieszczamy zwykle w równych odległościach, a w takim razie niektóre z nich mogą trafiać nad otwory okienne lub drzwiowe. Jeżeli otwory te nie są zbyt szerokie i przesklepione przynajmniej grubością jednej cegły, to możemy opierać belki na łuku. Przy większych otworach konieczne jest odciążenie

cwrram"

~\stop

-stüp

Fig. 134.

'tram

podciąg

roz-

łuku przy pomocy belek żelaznych, które mogą być umieszczone w grubości ściany, lub też nazewnątrz, leżąc na wspornikach.

Belki stropowe układa się zwykle w kierunku mniejszego przęsła. Jeżeli przęsło jest zbyt wielkie, stosuje się wtedy podciągi, tj. belki mocniejsze

\a

b flt

w*

...O

Fig. 136.

::

^-f~T 7Нкг

Ш:

“CD-T-T-CU

-&-

e.

c\c

Fig.136.

a-6

Fig. 137.

na których w kierunku prostopadłym do nich wspierają się właściwe belki stropowe. Podciągi drewniane nazywają się inaczej siestrzanami albo sosrębami. O ile podciągi wsparte na słupach a te przechodzą przez kilka kondygnacyj, to można albo wcinać słupy w każdej kondygnacji niezależnie (fig. 134) — 'jednakże sposób ten nie jest wskazany ze względu na znaczne osiadanie, lub też słupy całkowite przepuszczamy przez wszystkie

piętra, zas belki „a“ i podciągi „b wspieramy na wspornikach „c“ (fig. 135) przymocowanych do słupów. Wszystko ściągnięte śrubami. Wadą tego systemu są przerywane podciągi i belki stropowe, co zmniejsza sztywność całej konstrukcji. Można tego uniknąć, stosując słupy

------------ -........^ podwójne, między którymi przechodzi podciąg (fig. 136).

Układ belek stropowych dajemy taki, ażeby omijały one słupy. Można stosować podkładki i miecze. Podkładka ■ łączy się z belką dyblami. W celu lepszego związania systemu belki mogą być podwójne, ale w takim razie słup bywa nie kwadratowy, ale prostokątny, a więc mniej od-

-* porny na wyboczenie. Pozatem belki na oporach są zacięte,

C-(j a więc osłabione w przekrojach, podległych największym momentom gnącym, gdyż belka jest w takim razie ciągłą, wieloprzęsłową. Podciąg bywa też złożony z dwóch belek w kierunku pionowym, lub poziomym. W drugim wypadku podciąg łączy się z słupem zacięciem, a prócz tego e-F leży na wspornikach. Miecze oparte są o klocki umie-■ga szczone między podciągami i ściągnięte z nimi na śruby (fig. 137). Podciągi bywają też żelazne. — Dla stropów ciężkich słupy mogą być złożone z kilku belek, przytem ilość tych belek może się zwiększać w dolnych kondygnacjach budynku, gdyż ciśnienia są większe (fig. 138). Takie konstrukcje spotykają się w wielkich śpichrzach. Bardzo dobrym materjałem na słupy jest dębina, która jest więcej ogniochronna niż żelazo.

Belki stropowe rozmieszcza się, zakładając najpierw belki skrajne wzdłuż ścian poprzecznych, szczelnie doń dopasowanych dla zmniejszenia akustycz-ności stropu. Przestrzeń między niemi dzieli się na równe pola o rozpiętości około 90 cm do Irai układa osiowo belki pośrednie. — Zwykle belki skrajne wykonuje się cieńsze (połowizna) od środkowych, co nie jest wskazanem z tego względu, że przy ścianach stoją najczęści ejciężkie ui. meble i w tem miejscu obciążenie jest większe niż na środkowych bel- 1 -    _3||

kach. Jeżeli w stropie ma się wykonać otwór — większy niż przestrzeń К ^ ^лааА

а-b

а-

- -b

-a

Fig. 138.

szczegoY А

szczegóf £

międzybelkową, albo, jeżeli belka trafia w kanał dymowy, to koniec belki podtrzymujemy przejmą A—A (fig. 139).

Przejma wcina się w belki boczne na czop z posiłkiem lub na jaskółczy ogon (fig. 139 A i B). Więcej niż jedną belkę nie powinno się opierać na przejmie.

Jeżeli mamy więcej kanałów dymowych, należy je grupować tak, ażeby co drugą belkę można było wpuścić w mur. Przy odległości międzybelkowej około jednego metra i zwykłych obciążeniach mieszkaniowych — wymiary belek stropowych będą: w przęsłach do 4¹/₂ m

Г

ШШ >

HI

Fig. 139.

od 4¹/₂ m do 5 */2 m od 5¹/₂ do 6 m

ts

20 X 25 cm,

25 X 25 cm, albo 15 X 30 cm,

25 X 25 cm.

Stropy można układać z samych tylko dek lub kloców, przylegających do siebie połączonych dyblami — jest to strop lity (dybIowy). Podłoera leży w takim

razie na wystających belkach (fig. 140), lub też na legarach (fig. 141), umieszczonych w kierunku prostopadłym do belek na warstwie podsypki. W budowlach gospodarczych i składach strop stanowią tylko belki i ułożona na nich podłoga (fig. 142), — jest to strop nagi, przepuszczalny dla ciepła i dźwięku. W budowlach parterowych można taki strop izolować, dając

Fig. 140.

14.2

na"nim nasyp ziemny, polepę lub też kładąc na zaprawie glinianej cegły na płask. Deski podłogowe winny być ułożone w nakładkę lub też połączone na rowek i duszę. Dolną powierzchnię takiego rstropu zwykle się hebluje i maluje.iW stropach międzypiętrowych polepę dajemy między belkami (fig. 143). W tym celu układamy najprzód ślepy pułap, który może być przymocowany do belek w następujący sposób : 1. albo w wycięciach z góry przy użyciu kloców „(fig. 143), 2. albo w rowkach, wyciętych wzdłuż powierzchni bocz-icm

Fig. 142.

c:

l: D

-j

Y/////,

//Z;.'.

г :з

C'J

Fig. 141.

■ш

//////

1,20-2,00

С Э--

podłoga polepa

'^ście! stropowa

gZZZZZZZZZZZZZZ

V-

J.

tarcice

Fig. 143.

<//2 2 2 77777,

35/ 60

Fig. 145.

Fig. 144.

nych belek (fig. 144), 3. lub też, co się najczęściej stosuje, ślepy pułap leży na listwach, przybitych do boków belek (fig. 145).

Podłoga leży bezpośrednio na belkach, a przestrzeń między ślepym pułapem i podłogą wypełniamy polepą. Listwy, podtrzymujące ślepy pułap mają 35 X 60 mm, na pułap zaś używamy tarcic nieco ociosanych lub desek a styki ich przekrywa się listwami. Tarcice układają się w nakładkę a szpary między niemi zasmarowuje się gliną. Zamiast polepy, złożonej z gliny ze słomą, stosuje się torf, lub trociny. Są to materjały niebezpieczne, gdyż mogą ulegać samozapaleniu. Należy również unikać wypełniania stropów szlaką wielkopiecową ze względu na szkodliwie gazy, jakie wydziela. Dobre wyniki daje stosowanie zamiast ślepego pułapu żerdzi, owiniętych słomą z gliną i szczelnie obok siebie ułożonych. Strop taki jest bardzo ciepły i mało akustyczny. Jeszcze lepsze są deski porowcowe, tj. gipsowe na trzcinie i drutach. Na deskach gipsowych polepa jest już zbyteczna. Stropy takie są bardzo lekkie i trwałe. Bardzo tani i lekki jest strop amerykański z brusów o wymiarach 8X30 cm do 12X45 cm, układanych w odstępach 30—70 cm (fig. 146). Brusy między sobą usztywnia się zastrzałami „2“ 5ХЮ cm, ułożonych nakrzyż w odstępach co 3 m. Podłogę kładzie się zwykle wprost na brusach.

Stropem najmniej przepuszczającym głos jest strop podwójny (fig. 147) z Iramikami. Zasadą konstrukcji tych stropów jest to, że belki „a“ (tramy)

dźwigają podłogę i ciężar użyteczny a niezależnie od nich niżej od nich o 5 —8 cm umieszczone heleczki „6“ (tramiki) dźwigają sufit. Podłoga zatem jest oddzieloną od sufitu, co właśnie utrudnia przewodzenie głosu. — Stropy te stosuje się również w wypadkach, gdy 'sufity ozdobione są w bogate rzeźby i malowidła a które mogłyby ucierpieć od wstrząśuień podłogi.

0,3-0,7-^

Fig. 147.

Fig. 146.

Sufity. Do spodu belek przybija się podsufitkę z desek 20—25 mm, trzcinuje i pokrywa wyprawą wapienną z domieszką gipsu dla lepszego wiązania i w celu otrzymania gładszej powierzchni. Przejście od poziomej powierzchni sufitu do pionowej ścian bywa zwykle zaokrąglone lub też zaopatrzone w gzyms gipsowy. Zamiast podsufitki drewnianej można rozpiąć między belkami siatkę drucianą lub metalu ciągnionego (siatki Ledóchowskiego), wówczas wyprawa miesza się z sierścią albo pakułami. Taki sufit nazywa się Rabitz. Odznacza się on większą ogniotrwałością od poprzedniego. Deski drewniane z podsufitki mogą być zastąpione porowcowymi. Ślepy pułap i belki mogą też pozostać bez wyprawy, a w takim razie są heblowane i profilowane albo fazowane i malowane olejno. Podłużne pola między belkami mogą być dzielone dekoracyjnymi belkami poprzecznymi — otrzymuje się w ten sposób sufity kasetonowane. Sufity niewyprawiane mogą być obite cienkimi deskami, dychtami lub fornierowane. Zapobiega się przez to pękaniu belek i desek pułapu. Porniery i dychty mogą być z lepszych gatunków drzewa, np. dębiny, drzewa orzechowego, hebanu, mahoniu itp.

Stropy mieszane z drzewa i żelaza. Żelazne bywają zwykle podciągi — właściwe zaś stropy są drewniane zwykłej konstrukcji. Podciągi mogą być widoczne od spodu jako belki żelazne lub też otoczone deskami drewnianymi albo innym materjałem. Ażeby uniknąć widocznych od spodu

------

TT

TT

Fig. 148.

Fig. 149.

podciągów — belki stropowe możemy umieszczać na dolnych fłanszach podciągów i końce ich łączyć pod podciągiem kawałkiem płaskownika (fig. 148) ; jest to strop Doerfla. Jeżeli wysokość podciągu jest znaczna, opieramy belki stropowe na kątownikach, przynitowanych do ścianki pionowej podciągu a płaskowniki, łączące belki, przepuszczamy ponad tą ściankę (fig. 149). O ile rozpiętość stropu jest znaczna, wtedy podciągi konstruuje się jako dźwigary skrzynkowe (fig. 150) o wysokości 60—70 cm. Z powodu znacznej wysokości dźwigarów nie można belek układać na dolnym flanszu, gdyż grubość nadsypki byłaby za wielką, — lecz opieramy je w ramach z kątowników, przymocowanych do ścianki dźwigaru. Na fłanszach dolnych umieszcza się słabsze beleczki, do których przymocowuje się sufit.

Fig. 151.

Fig. 150.

izolacją jest warstwa wyprawy cementowej — grubości 3—5 cm, narzucona na siatce żelaznej.

Fig. 152.

Sklepienia na belkach żelaznych. Między belkami żelaznymi, rozstawionymi w odległości 1,5—2,5 m, przerzucamy sklepienia odcinkowe, grubości ¹/₂ cegły (fig. 151). Na sklepieniach nasyp z gruzu, piasku lub beton cementowy albo wa- 5%?^. " T pienny, składu 1: 10. Legary podłogowe leżą w na-sypie albo betonie. Cegły oporowe przycinamy albo układamy na grubej warstwie zaprawy, najlepiej stosować specjalne węzgłowiowe cegły. Cegły takie mogą też przykrywać od spodu belki żelazne w celu zabezpieczenia od ognia. Układ sklepień jest taki sam, jak w zwykłych kolebkach, tj. równoległy, prostopadły, albo na kanafarz. Krąźyny mogą być całkowicie oszalowane, lub też przesuwane, wspierają się w tym wypadku na belkach stropowych zapomocą specjalnych zawieszeń (fig. 152). Skrajne pola sklepień wspierają się na ścianach — jeżeli zaś ściany nie są dostatecznie grube — na belkach żelaznych, biegnących wzdłuż ścian. Belki te muszą być co 1,5—2,5 m przykotwione do belek pośrednich. Pożytecznie jest wiązać ze sobą belki pól, również środkowych, szczególnie przy większych rozpiętościach sklepień i znacznych obciążeniach. Wiązanie odbywa się przy pomocy prętów okrągłych, przepuszczanych przez ścianki belek albo płaskowników, zahaczonych na dolne flansze.

Strop, sklepiony między belkami, może mieć podsufitkę drewnianą, przymocowaną do listew, opartych na dolne flansze belek. Można też zastosować sufit : siatkę Eabitza rozpina się na dolnych flanszach belek, a w środku przęsła możemy ją prócz tego powiesić na gwoździach lub hakach, wbitych w sklepienie. Główną wadą stropów sklepionych między belkami jest ich znaczny ciężar własny i rozpór. Zmniejszyć je można zbliżając belki ku sobie i stosując sklepionka grubości ł/₄ cegły (na płask). W tym wypadku należy używać zaprawy cementowej. Można także stosować cegły pustakowe. Jeżeli chcemy tym sposobem sklepić większe przęsła, musimy obciążenie przenosić bezpośrednio na belki, kładąc na nie poprzeczne belki drewniane — sklepienie w tym wypadku służy tylko jako izolacja ogniowa. Prócz zwykłych cegieł do wykonania sklepień używa się też specjalnych cegieł modelowych dziurawionych (fig. 153). Istnieje kilka systemów takich stropów — odznaczają się one wogóle lekkością

145

.2 es

S3 P Hg

. X *3 vtß ^ рц ^ c O

°“-Il

® sis!

StS I?

M c N-

g §• ®

P-i M

ft

cs£

if l|- 5

гЩ-

si i НВI

ü J *3 .s « §«§ ®

■i A S S-i "JS

«! m* -3 -Â"g *

•ri |1| § |f

fJfifi:

liir

B.s il!

S S В.Г 8 s ² S-Â-Ï.

»bi

•*. • • >

¹ 3 er

„4 *¹

O' E    E g

ÆÆÏLBpTÏ

0,60-0,70-

Bryła, Podręcznik inżynierski. VIII. 123

i trwałością. Przy stropie z cegieł pustych, stosowanym często jako strop międzypiętrowy, wykonuje się sklepienie z dwóch warstw cegieł napłask, przegrodzonych zawsze jedną warstwą na kant (lig. 154). Zaprawa wapienno-cementowa. — Strop z cegieł „Hourdisa“ wykonuje się z dwóch form cegieł

2,1bm

Ul

!■

Fig. 163.

pustych. Jedna forma a służy jako opory układane na flanszach dźwigarów (fig. 155), druga forma jako b właściwe wypełnienie między dźwigarami. Wymiary takiej cegły 8 X 20 X 00—100 cm, o wygięciu ku górze 2 cm, zastępującem strzałkę sklepienia. U nas mają jeszcze małe zastosowanie i są dość kosztowne. Strop Kleina (fig. 156) jest płytą, złożoną yczajnych cegieł, wzmocnionych płaskownikami, włożonemi na zaprawę między cegły. Stropy te odznaczają się wielką trwałością, lekkością i są płaskie od spodu."

Mogą być stosowane do rozpiętości 5 m, jeśli nie są obciążone, do 2,85 m w domach mieszkalnych ido 1,50 m w budynkach składowych i fabrycznych.

Do sklepień zamiast cegły może być użyty beton o stosunku mieszaniny : 1 cz. cementu -f- 2 cz. piasku    3—4 cz. szabru lub żwiru. Krążyny

pod takie sklepienie muszą być pełne. Grubość sklepienia betonowego 6—15 cm przy rozpiętości 1 — 3 m. Beton ubija się cienkiemi warstwami od oporów ku środkowi, pachy wypełnia się chudym betonem ceglanym lub żużlowym tak, że górna powierzchnia sklepienia jest płaską,

— 100    —*

ze zw

TT

T\

TT

Fig. 154.

Voa-1,20

Q80-1.2O

Fig. 155.

Fig. 156.

na której można bezpośrednio ułożyć podłogę drewnianą, terakotową, asfaltową lub inną.

Sklepienia winny leżeć na krążynach najmniej 10 dni. Sklepień skrajnych nie należy opierać o mury, gdyż rysują się, lecz dać im opór — dźwigar żelazny kształtu Q (por. fig. 151). Konstrukcje stropów żelbetowych podano w dziale: „Konstrukcje żelbetowe“.

Dachy*

Napisał

t inż. Marjan Dolnicki, Warszawa.

Dach chroni przestrzeń zabudowaną od wpływów atmosferycznych idących z góry (deszcz, śnieg, wiatr, zimno). Każdy dach składa się : a) z pokrycia dachowego, spełniającego główne zadanie dachu, b) z konstrukcji (więzby), przenoszącej ciężar pokrycia, obciążenie śniegiem i wiatrem oraz ciężar własny na mury budynku.

Dach (fig. 157) składa się z płaszczyzn czyli połaci, ograniczonych linjami: od dołu okapem b, od góry grzbietem a (linją szczytową), różem d, o ile przecinające się połacie tworzą kąt wypukły, w razie zaś, gdy tworzą kąt wklęsły, to linja przecięcia się tychże zwie się к o s z e m c. O ile naroże występuje tylko częściowo w połaci — tedy zwie się narożem z gub nem.

Kształt i rodzaj dachu zależy : a) od warunków atmosferycznych danego kraju, b) od materjału pokrycia, c) od materjału (konstrukcji) więzby dachowej.

Nasze warunki klimatyczne wymagają dachów raczej stromych, po których śnieg może się jedynie osuwać wskutek ciężaru własnego. Najkorzystniejsze pochylenia połaci dachu dla danego materjału kryjącego są następujące: przy kryciu: gontami wysokość grzbietu dachu . =0,5 —0,6 rozpiętości

= 0,3 -0,5 = 0,3 -0,5 — 0,2 -0,3 = 0,1 -0,2

cementem drzewnym i asfaltem . . = 0,04—0,05    „

z boku na- b

*\A

szkłem

dachówką

łupkiem

blachą

d/

Fig. 157.

Kształty dachów. Przy projektowaniu połaci dachu należy uważać, by woda deszczowa w żadnym wypadku nie spływała na mur przyległy, co najwyżej może płynąć równolegle do niego a najlepiej nadać jej kierunek spływu od muru. W zależności od układu połaci dachowych nad danym rzutem poziomym budowli dach może być : 1. jednospadkowy (fig. 158 a), 2. dwuspadkowy (fig. 158 й), 3. czterospadkowy (walmowy) (fig. 158 c), 4. z półszczytem dolnym (fig. 158 d) lub z półszczytem górnym (fig. 158 e), ewentualnie z półszczytem dolnym i górnym (fig. 158/), 5. namiotowy, założony nad kwadratem lub wielobokiem (fig. 158 g), założony zaś nad kołem zwie się stożkowy (fig. 158 h), 6. mansardowy (fig. 158 i), 7. peronowy (fig. 158J), 8. fabryczny (fig. 158 к), 9. hala (fig. 158 Ï),    10. kopułowy (fig. 158 m), 11. baniasty (fig. 158 ń) lub

wieżowy (fig. 158 o).

Konstrukcje dachów.

Ustrojem, przenoszącym wszelkie obciążenia dachu z góry, są więź ar у dachowe, złożone zasadniczo z dwóch belek kantowych czyli krokwi (fig. 159), ustawionych pod kątem i odpowiednio u szczytu złączonych, opartych na belce poziomej — tramie. Odstęp więzarów zależy od jakości pokrycia dachu i waha się w granicach 0,90—1,25 m.

Przy pokryciu :

dachówką ....

łupkiem.....

blachą ......

Papą ......

cementem drzewnym

Odstąp więzarów:

. 0,90—1,00 m .    1,00    m

. 1,00—1,25 m . 1,00—1,25 m . 0,70-0,80 m

а

b

L

\

1 ł

ł -ł

ł

t t

f

a

<6

XÎ4

kd

1/ Tt 41

ч

<

/

>3

J

к

L

ГГ)

*

о

п

Więzary spoczywają na murze za pośrednictwem murławy, tj. belki o przekroju kwadratowym lub prostokątnym, której zadaniem jest rozłożenie ciśnienia na większą powierzchnię muru. Ten typ więzara można użyć do rozpiętości 6 m, przy większej rozpiętości krokwie muszą być podparte tak, aby ich wolna długość nie przekraczała 4 m. Tramy więzarów są równocześnie belkami stropowemi — co ma jednak tę wadę, iż w razie pożaru ogień łatwo przerzuca się z poddasza do wnętrza ubikacji i naodwrót.

szczegół в

BI

więzar petng

lusły

szczegół C

szczegół A

$

W/

A\

,/ram

dOrmurława

do 8,00m-

Fig. 159.

podsłopki

Ił

do 6m

Г?

n n <w!?zar

I główny

murława , ^wymian

4/7)

wymian

wdsłopki

ТГТГ

ТПТ

wie za r główny

Fig. 160.

Obciążenie z dachu jak i ciężar własny konstrukcji działają na tram jako siła ukośna, której składową pionową przenosi murława na mur, składową poziomą zaś znosi tram. Tramy więc pracują na rozciąganie. Ponieważ siły poziome nie są zbyt wielkie, przeto tramy nie są potrzebne w każdym więzarze i daje się je co cztery pola, tj. w odstępie mniej więcej 4 m. Ustrój taki składa się zatem z więzarów z tramami czyli więzarów pełnych i bez tramów, czyli więzarów pustych. Krokwie więzarów pustych można oprzeć na podstopkach (fig. 160), podpartych z jednej strony murława, z drugiej zaś wymianem, tj. belką ułożoną między tramami. Ten sposób konstruowania więzby oszczędza na materjale, ale łączenie tramów i pod-stopek z wymianami wymaga wiele pracy. Celem zaoszczędzenia robocizny jak i materjału stosuje się nowszy typ konstrukcji, w którym krokwie więzarów pustych oparte są na płatwi dolnej (fig. 161). Dla złagodzenia spadku dachu i odsunięcia okapu od lica ściany daje się krótkie beleczki — przepustnice, oparte o krokiew i wypuszczony tram w więzarach

-ptatew dolna

podciąg j -miecz /tram

8-Ют

Fig. 161.

un-

pełnych, ewentualnie o krokiew i podstopek w więzarach pustych lub też o krokiew i p o d-płatewkę (fig. 161) w więza-podptatewka rach, w których zastosowano przepusmica pJa,tew dolną. Przy większej rozpiętości dachu, gdy długość krokwi wynosi już około 5 m, , należy jej długość wolną zmniejszyć przez podparcie belką poziomą — jętką (b tem) (fig. 159). Długość jętki niepodpartej nie rpowinna przekraczać 2,50 w. Łączy się ją z krokwiami na nakładkę w jaskółczy ogon. Jętka pozwala więc na zastosowanie dachu prostego bez podparć aż do 8 w rozpiętości. Przy rozpiętościach dachu 8—10 m jętki podpiera się podciągiem, podpartym pionowymi słupami, stojącymi na tramach więzarów pełnych (fig. 161). Słupy usztywnia się z podciągiem krótkiemi zastrzałami — mieczami. Jest to konstrukcja dachu z jętką o stolcu stojącym pojedynczym — typ starszy — dziś niechętnie stosowany. W nowszej konstrukcji podciąg podniesiono do grzbietu dachu (fig. 162) jako płatew szczytową, przez co osiąga się bezpośrednie

Więzar

pusty

ptatew.__

szczytowa

petny

przeniesienie sił na tramy jak i należyte podparcie krokwi. Wykonanie takiego dachu łatwiejsze i tańsze.

'mii

tram

Dach o podwójnym stolcu stojącym (fig. 163) przy rozpiętościach 9—13 m. Stolce związane jętką pojedynczą lub podwójną (kleszczami).

■7-9 m

Fig. 162.

Dach o potrójnym stolcu stojącym (fig. 164) stosowany przy rozpiętościach, przy których długość krokwi przekracza 8 m.

Jeżeli zachodzi potrzeba powiększenia przestrzeni strychowej lub też dla założenia silniejszego gzymsu nad linją okien ostatniego piętra, zakłada się przy okapie stolec stojący dodatkowy o wysokości 1—150 m, stwarzając w ten sposób ściankę kolankową (fig. 165).

Do starszych konstrukeyj dachowych należy dach opodwójnym s t o]l c u leżącym (fig. 167), w których pochylony stolec przenosi obciążenia dachu na tram bliżej podparć murami. Dach o krokwiach głównych przedstawia fig. 166.

Zdarza się często, że w budowlach o znacznej szerokości niema murów środkowych tylko skrajne i obciążeń z dachu nie można przenosić na środek tramów. W takich wypadkach stosuje się konstrukcję dachu o wieżarze wiszącym, który w zależności od rozpiętości może być: 1. pojedynczy (fig. 168), gdzie zastrzały wiązania wiszącego przenoszą ciężar dachu na mury a kleszcze podwójne к podpierają płatew środkową i wiążą obie połacie dachu. Przy zastosowaniu kleszczy pojedynczych к (fig. 169) stolec musi być podwójny, 2. podwójny (fig. 170), 3. potrójny (fig. 171) lub 4. bez stropu (fig. 172) najczęściej w halach targowych, magazynach itp.

Wzmacniając stolec, np. podwójny wiszący (fig. 173), dwoma stolcami pojedynczemi rozporowo-wiszącemi — można uzyskać większą rozpiętość dachu. Jest to właściwie konstrukcja dachu o więzarze wiszącym poczwórnym.

Dachy włoskie (płatwiowe). Na więzarach pełnych, rozstawionych co 3—4 m układa się płatwie w odstępach co 1 m. Więzarów pustych

Więzar

petny

ousty

-1,00

W'-

kleszcze

miecz

-kolano

belka stropowa

cm

9 - 13m

Fig. 163.

S3

Fig. 164.

Szczegót A

krokiew Wfaściwa

krokiew gfowna

nti

wy/.

Fig. 166.

Fig. 165.

niema. Na płatwiach spoczywa szalowanie z desek, biegnących prostopadle do okapu a na nich pokrycie dachowe; fig. 174 przedstawia więzar o konstrukcji rozporowo-wiszącej.

Dachy mansardowe są to dachy o załamanej połaci, z których dolna nachylona stromo, górna zaś łagodniej (fig. 175), przez co uzyskuje się

petny

więzar

pusty

SzczegótA

4\

Fig. 167.

Szczegót В

'zczegótA

a-o

?— ft    i

ЖТ%,

Fig. 168.

Fig. 169.

Stężenie grzbietowe

IK......o

ЖИ

14,00

Fig. 170.

Fig. 171.

y\

y^zastrzat

'—150-

■12-14ГП —

m

CNJ

g

s.

кю’гА

Fig. 176.

Æ

17,00-

-5.50-

Fig. 173.

hsfwa

A

Szczegót A

klocek

Fig. 174.

jętka

1Am

4ESł

Fig. 175.

—08t-

t’,00-

%

Fig. 177.

Об'е--

■*—06%-*-UHU

dużą przestrzeń strychową jak i estetyczny wygląd zewnętrzny. Z powodu znacznego pochylenia dolnej połaci lepiej jest stosować w więzarach pustych podstopki z wymianem zamiast płatwi dolnej. Jeżeli przestrzeń strychowa ma być wyzyskaną na mieszkania, wtedy we wszystkich więzarach należy dać jętki, które będą równocześnie belkowaniem stropu. Na fig. 175 przed-

-3,60

3,60

7,00-

Fig. 178.

■%£сг

rnßSi-

Ш-

Fig. 179.

Fig. 180.

stawiono konstrukcję dachu mansardowego z więzarem w dolnej części o stolcu leżącym, w górnej zaś o stolcu kozłowym.

zarze

Dachy pulpitowe (jednospadkowe) są właściwie połową dachu zwykłego z nieznaczną zmianą konstrukcji ze względu na ściankę pulpitową, którą wykonuje się jako ścianę szachulcową. Oczep tej ściany jest płatwią szczytową, którą w dachach pulpitowych zawsze należy stosować celem zniesienia parcia poziomego krokwi. Konstrukcję dachu pulpitowego zwykłego o wię-wiszącym przedstawia fig. 176, gdy zaś chodzi o wyzyskanie przestrzeni strychowej, stosuje się ściankę kolankową (fig. 177). Konstrukcję

o stolcu pojedynczym wiszącym dla pokrycia cementem drzewnym przedstawia fig. 178.

Dachy bez tramów. Çrdy belka stropowa przeszkadza w rozwiązaniu wnętrza, stosuje się konstrukcję więzarów bez tramów jako ściągaczy poziomych. Dach o wiązaniu wiszącem bez tramów (fig. 172) stosowany w halach otwartych, magazynach, warsztatach, szopach itp. Ściany budynku ryglowe. Dla większych rozpiętości stosuje się dach mieczowy (fig. 179).

a-b

</Ъ

Fig. 181.

a-b

i spustowa

II

ТГ

Fig. 182.

ni.

Zasadą jest stworzenie układu X-wego belek głównych. Pas dolnej jednej połaci łączy się z pasem górnym drugiej połaci, tworząc równocześnie kratę więzara. Krokwie właściwe spoczywają na płatwiach, podpartych w węzłach belek głównych. Dach Ardanta (fig. 180) jest odmianą systemu poprzedniego. Więzar składa się z belek, tworzących trójkąty, które łączą ściany z krokwiami jak i krokwie między sobą. Odstęp więzarów około 3 Dawniej, gdy chodziło o wyzyskanie przestrzeni strychowej dla ubikacji wewnętrznej — stosowano dach krążynowy, systemu de L’Orma (fig. 181) lub też na podobnych krążynach Emmy’ego. Obecnie w budownictwie nie używane, co najwyżej przy prowizorycznych rusztowaniach pod sklepienia mostowe.

Dachy schodkowe (fig. 182), stosowane, do przykrycia obszernych hal fabrycznych. Zadaniem ich jest dostarczenie światła do wnętrza. Połacie

oszklone nachylone zwykle pod kątem 60—70°, połacie zaś ze zwykłem pokryciem pod 30°. Wadą ich są worki śniegowe i łatwe zaciekanie wodą —-

wymagają przez to bacznej uwagi przy konstruowaniu odwodnienia. Obecnie buduje się je najczęściej z żelaza lub żelbetu.

Dachy kopułowe. Cechą ich jest to, że krokwie są belkami krzywemi, nie są jednolite, lecz złożone z elementów stanowiących krążynę (fig. 183) lub belkę kratową

Wm.

Fig. 183.

Fig. 184.

(fig. 184). Dach kopułowy można założyć na kole, co jednakże sprawia wiele trudności i nie jest koniecznem ; dlatego lepiej dać podstawę w formie wieloboku o znacznej ilości boków. Taki wieloboczny wieniec, wykonany z bali, ściągniętych klamrami lub szynami, tworzy murławę, przenoszącą ciśnienia pionowe równocześnie

iglica

na mur

parcia poziome, działające cały obwód wieloboku. Krokwie u góry opierają się o słup środkowy — iglicę — lub wpuszczone są do małego wieńca, ściskanego ze wszystkich stron. Fig. 185 przedstawia konstrukcję dachu baniastego o wiązaniu mieczowem. Dla zniesienia parcia poziomego przeciwległe krążyny ściągnięto kleszczami. Dzisiaj kopuły buduje się prawie wyłącznie z żelbetu (por. dział „Konstrukcje żelbetowe“).

znoszącą z krokwi na

Fig. 186.

Fig. 186. ę

Dachynamiotoweiwieżowe mogą być założone w rzucie poziomym kole, elipsie lub wieloboku (fig. 186). Wieżowe są strome i wymagają zakotwienia. Krokwie główne wychodzą z wierzchołków wieloboku i schodzą sie u szczytu, oparte o słup (król), sięgający do samego spodu wieży lub też

na

oparty o poziomy krzyż, wykonany jak najbliżej szczytu. Gdy dużo krokwi, stosuje się u góry wymiany. Krokwie między sobą złączone zwykle krzyżami w płaszczyźnie połaci dachu. Wieżę dzieli się pionowymi belkami na pewną

?//////////<*

Fig. 187.

\Sr~7

ymmtow. 4

шмтш t

Fig. 188.

ilość kondygnacyj a przy wysokich wieżach mogą być stężenia w płaszczyznach, przechodzących przez oś pionową wieży. Dzisiaj dachy namiotowe buduje się z żelaza lub żelbetu, dachy wieżowe z żelaza.

Więzba dachu. Przed skonstruowaniem więźby dachowej i szczegółów konstrukcyjnych tejże należy wyznaczyć kształt dachu, tj. oznaczyć połacie, ich krawędzie przecięcia się oraz linje oka-    ,

•s

rt    a’

i___

J___

--10ln

Fig. 190.

L<-

wie żary-

Fig. 189.

kątów między okapami. Gdy do któregokolwiek boku połaci sięga budynek sąsiada lub własna ściana wystająca ponad dach, ewentualnie inna jakaś przeszkoda nie dozwalająca na odprowadzenie wody w tym kierunku,

wtedy wodę należy odprowadzić na boki przeszkody, co powoduje wyt rżenie kosza na granicy między okapem swobodnym a częścią wstrzymującą odpływ (fig. 157). Gdy linje okapowe nie są równoległe a przez to i linja grzbietowa nie byłaby poziomą, a chcąc koniecznie zachować estetyczny wygląd budynku, — należy założyć linje grzbietową równolegle do jednego z okapów, a wtedy inne połacie dachu otrzymują kształt powierzchni wichrowatych. W praktyce często nie przestrzega się wymagań dotyczących zachowania tego samego nachylenia połaci a to celem zmniejszenia ilości płaszczyzn i krawędzi. Przy skomplikowanem rozwiązaniu teoretycznem (fig. 187 a, 188 a) w praktyce można uprościć jak wskazuje fig. 187 b i 188 b.

Założenie więźby dachu zaczyna się zasadniczo od ustawienia pierwszych więzarów przy ścianach przyczółkowych (ogniowych) — przy dachu dwuspadkowym jak na fig. 189, zaś przy dachu czterookapowym w miejscu, gdzie przecinają się dwie krawędzie narożne i linja grzbietowa (fig. 190). Przestrzeń między ustawionemi

ЛГ-

13-14m -

więzar gtówny

pierwszymi więzarami ЦЦр dzieli się na odstępy około 4 m i ustawia

wo-

;;

Fig. 191.    więzary główne. Między

dwa więzary główne

wchodzą trzy więzary puste w odległości od siebie około 1 m. Przy dachu czterospadkowym, założonym nad prostokątem, w pozostałych częściach, tj. naczółkach (fig.' 190) przeprowadza się więźbę następująco: pierwsze więzary główne ustawia się tak, aby ich zewnętrzna płaszczyzna pionowa przechodziła przez teoretyczny punkt A przecięcia się linji naroży z linja szczytową, następnie ustawia się półwięzar oparty jednym końcem na murze przyczółkowym, drugim zaś na wię-zarze głównym w punkcie A a wkońcu przychodzą więzary narożne wspierające się na wymianach. Przy większych rozpiętościach dachu stosuje się w naczółkach dwa półwięzary, wspartych na wię-głównym (fig. 191). Krokwie więzarów narożnych są dłuższe od normalnych i posiadają przekrój pięciokątny wypukły lub też przy koszach wklęsły. O krokiew narożną opierają się obustronne krótkie krokwie, t. zw. kulawki. Krokwie koszowe mogą być składane z drzewa kantowego i trójkątnych listew (fig. 192). Rozwiązanie styku pięciu krokwi w punkcie A podaje fig. 193.

Projektując więzbę dachu należy po teoretycznem wyznaczeniu kształtu dachu, zarysu okapu i po odrzuceniu zbędnych drobnych płaszczyzn, wrysować charakterystyczne profile dachu i oznaczyć położenie wspólnych płatwi. W narożach, koszach i punktach, gdzie styka się większa ilość krokwi, należy ustalić położenie więzarów głównych, wyznaczyć miejsca przeszkód (klatki schodowe, kominy) dla ustalenia reszty więzarów głównych i pustych. Krokwie trafiające w kominy muszą być oparte na wymianach.

Krycie dachów. Słoma, trzcina i gonty należą do materjałów kryjących przestarzałych — obecnie zabronionych.

Fig. 192.

}p

n-

z arze

k- krokwie więzara gtdwnego n- ” narożne p- pófwięzar w- wymian

Fig. 193.

Krycie deskami — stosowane w budynkach prowizorycznych krótki przeciąg- czasu (szopy, baraki). Deski można przybijać wprost do krokwi bez użycia płatwi, wychodząc od okapu i zakładając jedną na drugą 3 — 5 cm (fig. 194), lub też prostopadle do okapu na płatwiach (fig. 195). W drugim wypadku deski ułożone są na zakład, ewentualnie styki desek nakryte listwami (fig. 196), jak przy ścieli stropowej. Koszta wykonania takiego pokrycia odnoszą się tylko do robocizny, gdyż materjał sam bywa zwykle użyty przy budowie.

na

la!

Fig. 194.

Krycie papą. Papa dachowa (patrz str. 1817, II. tom) ze względu na swą lekkość, ogniotrwałość i zdolność twardnienia bywa chętnie stosowaną do krycia dachów w budynkach fabrycznych, gospodarskich i barakach. Szalowanie pod papę musi być wykonane z desek conajmniej 2,5 cm grubych, szpun-towanych, aby nie uginały się przy chodzeniu i aby papa nie fałdowała się przy zawianiu wiatru od spodu. Wykonanie pokrycia papą może być trojakie: 1. pojedyncze (fig. 197) — poczynając od okapu arkusz papy rozwija się doń równolegle i przybija do szalowania gwoździami papo-wemi. Następną warstwę zakłada się na poprzednią 5—10 era, przybijając ją również gwoździami. Nałożone na siebie części arkuszy można zlepić ze sobą asfaltem lub smołą. Pokrycie partji dachu, przylegającego do muru, przedstawia fig. 198; 2. pojedyncze na listwach — do szalowania lub lepiej do krokwi (o ile rozstawione są w odstępach nieco mniejszych od szerokości arkusza papy) przybija się prostopadle do okapu trójkątne listwy drewniane (fig. 199) i między niemi rozwija się arkusze papy, zakładając brzegi na listwy (fig. 200 a), lub przekrywając brzegi sąsiadujących rolek paskiem papy o szerokości 10 cm (fig. 200 b). Listwy winny być przy okapie ścięte lub zaokrąglone. Na okapie papę zakańcza się nosem dla zabezpieczenia szalowania przed zamakaniem. Ważną jest rzeczą, by papa między listwami dobrze przylegała do szalowania, gdyż każde jej wybrzuszenie lub wzdęcie działa szkodliwie na trwałość pokrycia, jak również hamuje odpływ wody. Celem zapobieżenia temu można »arkusze’papy’naklejac na szalowanie lepni-

kiem (kitem asfaltowym), — w każdym razie styki, okapy, przekrycia paskami należy zawsze zalać lepnikiem ;

3. podwójne (fig. 201) —

HH

Fig.196.

Fig. 195.

stosowane tam, gdzie chodzi o zupełną pewność pokrycia. Dolna warstwa papy ułożona jak przy kryciu pojedynczemu górna zaś przyklejona do niej lepnikiem (mieszaniną teru i asfaltu). Górna warstwa jest zatem jednolitą masą bez gwoździ. Zaletą tego pokrycia jest, że lepnik nie jest narażony na działania atmosferyczne.

Dach papowy winien być smołowany w dwa lata po jego założeniu, a następnie dla konserwacji co 3—4 lat. Pęknięcia i dziury w papie najlepiej

kierunek wiatru-

fączenie kryte-

5'"g,

Fig. 197.

■96-98cm

L.

Fig. 198.

Fig. 199.

Fig. 201.

usunąć przez wymianę odpowiedniej długości rolki, — łatanie bowiem kawałkami mija się z celem. Dachy kryte papą zwłaszcza podwójną warstwą, jako nieprzewiewne, wymagają wentylacji pomieszczeń, nad któremi je założono.

Krycie dachówką. Dachówka, jako pierwszorzędny materjał do krycia dachów, bywa używaną w różnych formach. Wymiary jej nie są jeszcze u nas znormalizowane, fabryki wydają odpowiednie katalogi, — duże sztuki dochodzą do 40 cm długości, 16 cm szerokości i 1,5 cm grubości, najmniejsze o wymiarach 37 X 7,5 X 1 cmi średnio liczy się 37 X 15,5 X 1»2 cm. Dachówki układa się na łatach o wymiarach 4 X 6 cmi przybitych do krokwi w odstępach 32—34 cm.

Fig. 200.

Krycie pojedyncze dachówką ("fig. 202) jako nieszczelne — nieużywane. Zwykle kryje sie podwójnie i to dwoma sposobami :

1.    krycie zwykłe — dachówki górnej warstwy zakrywają dolną warstwę poza połowę jej szerokości (fig. 203), wobec czego na długości jednej dachówki muszą być trzy łaty; na rysunku pokazano pokrycie w koszu ;

mm

2.    krycie szwedzkie — na łatach, rozstawionych jak do krycia pojedynczego, zawiesza się na nosach po dwie dachówki (karpiówki), przesunięte względem siebie o połowę szerokości (fig.

204). Pokrycie okapu i warstwy przy grzbiecie dachu w obu wypadkach jednakowe, tj. sposobem szwedzkim.

Fig.202.

Grzbiety i naroża pokrywa się gąsiorami (fig. 205), przymocowując je gwoździami do krokwi i wypełniając zaprawą wapienną (fig. 206).

Kosze wykonuje się z blachy (fig. 203). Przy murach bocznych stosuje się gotowe połówki fabryczne albo też łupane na miejscu i takie układa się całe w zaprawie, gdyż pozbawione są nosów.

Przy kominach wysuwa się poza lice kołnierz z cegieł 3—4 cm, który nakrywa przylegające do komina dachówki. Od strony spadu dachu przykrywa się przylegającą część blachą, wsuwając jeden koniec w stosugę warstw ceglanych w kominie.

Obok podwójnej karpiówki najbardziej rozpowszechnioną jest w naszym kraju dachówka zakładkowa (felcowana), różniąca się od karpiówki zakładkami (felcami) na brzegach, co pozwala przy kryciu na szczelne zazębianie się ze sobą. Zakładki mogą być pojedyncze lub podwójne o najrozmaitszych kształtach tak jak i sama felcówka może mieć kształt dowolny. Połączenie dwóch felcówek na zakładkę podłużną, tj. prostopadłą do łat, przedstawia fig. 207 i 208, zaś na zakładkę poprzeczną (równoległą do łat) fig. 209. Na fig. 210 pokazano pokrycie dachu schodkowego dachówką na zakładkę poprzeczną. Zastosowanie felcówek wymaga zatem tylko krycia pojedynczego.

Inne rodzaje dachówek, jak korytkowa (włoska) w Niemczech „Mönch und Nonne“ (fig. 211), holenderska (esówka) — u nas prawie nieużywane.

Krycie dachówką cementową, wyrabianą z cementu i piasku zwykle w formie wieloboku i prasowaną w formach na zimno, — wykonuje się analogicznie jak przy zwykłej dachówce.

Krycie łupkiem — z powodu wysokich kosztów, stosowane u nas w kraju tylko do budowli monumentalnych. Materjał ten rozpowszechniony

Bryła, Podręcznik inżynierski. VIII.

Fig. 203.

124

161

Fig. 204.

Fig. 206.

rfr-fT

«-H! EZH Э.

Fig. 205.

Fig. 207.

'o,

t;

ora/

tala

Fig. 208.

Fig. 209.

rynna

Fig.210.

na Zachodzie, — znachodzi sięm nas w minimalnej ilości. Dobry materjał łupkowy nie łuszczy się łatwo, wrzucony do gorącej wody nie pęka, wchłania w siebie bardzo małą ilość wody, daje się łatwo świdrować a pod uderzeniem wydaje metaliczny dźwięk. Płyty łupkowe przymocowuje się do łat gwoździami ocynkowanemi lub miedzianemi, można je też przywiązywać drutem lub zawieszać na odpowiednich haczykach. Najpewniejsze jest krycie podwójne (angielskie) (fig. 212).

'-Jr

Г!

ri:

::

Ci

-i;

Fig. 212.

Fig.211.

Również bywa stosowany z powodzeniem sztuczny łupek eternitowy (eternit) (p. str. 1764), — pokrycie wykonuje się na szalowaniu z desek przykrytem dla pewności papą. Przymocowanie gwoździami miedzianemi, Posiada wiele zalet jak: ogniotrwałość, odporność na wpływy atmosferyczne, wytrzymałość na złamanie, mały ciężar gatunkowy, — natomiast w razie pożaru z wewnątrz budynku, po odpowiedniem rozgrzaniu się, pęka i rozpryskuje z wielką siłą,, uniemożliwiając, akcję ratunkową.

(ПП

LUDZ

i"

W"

Fig. 213. przed zagięciem

Fig. 214.

po zagięciu

żabka_

Fig. 215.

Celem dostarczenia światła przez dach, zakłada się okna z dachówek szklanych tej samej formy co gliniane, lub tafli szklanych z grubego szkła zwykle matowego, z wtopioną wewnątrz siatką drucianą. Tafle podtrzymuje konstrukcja żelazna.

Krycie blachą — wymaga pełnego oszalowania dachu. Do pokrycia budynków podrzędnych używa się blachy żelaznej czarnej (p. str. 1788), — arkusze jej łączy się między sobą szwami prostopadłymi do okapu na zakładki (felce) pojedyncze przy stromych dachach, ewentualnie na podwójne przy płaskich. Felce mogą być stojące (fig. 218) lub leżące (fig. 214). Za-

lfi3

kładki można też połączyć jeszcze z szalowaniem żabkami (fig. 215), tj. wąskimi paskami blachy, przybitych jednym końcem do oszalowania, drugim zaś wpuszczone między obydwa arkusze i razem zagięte na zakładkę. Zasadniczo zakładki stojące daje się na grzbietach i narożnikach, w koszach i szwach równoległych do okapu zakładki leżące. Przy wszystkich częściach wystających ponad dach (kominy, klatki schodowe itp.) zagina się blachę jak najwyżej a conajmniej 12 cm wysoko, a przy ścianach, ku którym spada połać dachu, jeszcze wyżej ze względu na śnieg. Blachę żelazną czarną powleka się co dwa lata pokostem dla konserwacji.

szalowanie

Fig. 216.

Fig. 217.

O wiele trwalszą jest blacha żelazna po cynko w an a, o ile powłoka jest dość gruba. Do krycia budowli monumentalnych używa się blachy miedzianej.

Najbardziej rozpowszechnioną jest blacha cynkowa, którą pokrywa się najczęściej na listwach, rozmieszczonych prostopadle do okapu w odstępach nieco mniejszych od szerokości arkusza.

Krycie cementem drzewnym (warstwowcem) stosowane przy dachach o bardzo łagodnem nachyleniu (1:20 do 1:50) — wogóle tam, gdzie nie może być zastosowany dach stromy a rozchodzi się o pokrycie ciepłe

Fig. 218.

i nieprzepuszczalne. Cement drzewny jest mieszaniną smoły, dziegciu, żywicy drzewnej lub kalafonji, czasem siarki w odpowiednim stosunku stopionych. Masą tą smaruje się podłoże drewniane lub betonowe i nakleja arkusze papy nie-piaskowej. Takie cztery warstwy cementu, przedzielone papą, stanowią powierzchnię nieprzepuszczalną dla opadów. Dla zabezpieczenia powłoki pokrywa się ją warstwą żwiru 12 cm grubości.

za-

na

K y n n y i rury spustowe. Rynny odprowadzają wodę równolegle do okapu ; ich przekrój poprzeczny dostosowuje się do wielkości połaci dachu, —- na każdy 1 m² rzutu poziomego dachu liczy się 1 cm'¹ przekroju rynny. Na każde 20 mb. rynny przypada jedna rura spustowa. Spadek podłużny rynien 0,5—1%. Wykonuje się je przeważnie z blachy cynkowej, — wieszenie na hakach żelaznych w odstępach 0,8—1,00 m. Przy rynnach wiszących haki mogą być przybite z boku do krokwi (fig. 216) lub z góry szalowaniu (fig. 217) a wtedy zwykle łączy się je z okapem. Rynny leżące (fig. 218) umieszcza się zawsze nad okapem. Przy większych budynkach, gdzie spływ wody jest znaczny, zakłada się rynny skrzynkowe (fig. 219).

Rury spustowe wykonuje się również z blachy cynkowej, spajając szew przez zalutowanie. Zawiesza się je na hakach okrągłych wbitych w mur.

Rynnę łączy się z rurą spustową sztucem, tj. krótkim kawałkiem rury, przylutowanym do rynny a wolnowchodzącym do rury spustowej (fig. 220). Rura spustowa, odprowadzająca wodę do kanału, musi być wykonaną nad

hak

szfi/c

blacha

blacha -) 5= maskująca Î

Fig. 220.

Fig. 219.

terenem do wysokości 1,50—2,00 m z żelaza lanego lub kamionki; o ile zaś wyprowadza wodę swobodnie na teren, to kolano wylotowe umieszcza się 30 cm nad terenem.

Schody.

Schody służą do komunikacji między poszczególnemi kondygnacjami budynku (schody wewnętrzne) lub też ułatwiają dostęp do budynku z zewnątrz (schody zewnętrzne). Schody wewnętrzne w zależności od przeznaczenia mogą być: 1. główne, prowadzące do głównych ubi-kacyj; 2. boczne (służbowe), 8. piwniczne, 4. strychowe — umieszczone zasadniczo ogniotrwałe w zamkniętych przestrzeniach, t. zw. klatkach schodowych. Dla domów o mieszkaniach jednorodzinnych dopuszcza ustawa nieogniotrwałość klatki schodowej. Tam, gdzie łączą się ubikacje jednego i tego samego lokalu, ewentualnie w budynkach fabrycznych, gdzie istnieje odpowiednia ilość klatek schodowych, można stosować schody otwarte, tj. bez klatki schodowej. Na wszystkich kondygnacjach schody winny mieć zabezpieczone bezpośrednie oświetlenie światłem dzien-nem. Dopuszczalne jest oświetlenie zapomocą górnego światła pod warunkiem, iż wielkość otworu świetlnego powinna wynosić conajmniej ³/₄ części rzutu poziomego klatki schodowej oraz przestrzeń między biegami schodów, mierzona w rzucie poziomym, powinna wynosić na pierwsze 8 m wysokości, conajmniej 2 m², na każdy zaś dalszy metr wysokości przestrzeń tę należy powiększać o 0,25 m².

Położenie klatki schodowej należy tak usytuować, aby dostęp do budynku i lokali był jak najwygodniejszy, przyczem odległość od środka najdalszego pomieszczenia (pokoju), przeznaczonego na pobyt ludzi, nie powinna przekraczać 25 m. Bieg schodów należy projektować zawsze w prawo, tj. aby przy podchodzeniu w górę zwracać się w prawo, gdyż obrót w lewo jest dla ludzi bardziej męczący.

Elementy konstrukcyjne schodów: stopnie (sadzawki) — poziome płaszczyzny, po których się stąpa (fig. 221) „a“, podparte pionowymi ściankami „bu — podstawkami. Obie te części ujęte są po obu stronach policzkami (cargami) ' „c“, tj. brusami, których wymiary oblicza się statycznie. Dłuższy bieg schodów przerywa się płaszczyzną poziomą —

J.bb

podestem (spoczuikiem) „S'“, (fig. 222)na którym idący w górę ma możność zrobienia przynajmniej dwóch kroków w poziomie a zatem dać możność chwilowego wypoczynku mięśniom, znużonym wykonaną pracą wspinania się. Szereg schodów między dwoma podestami tworzy ramię, wzgl. bieg schodów, który nie powinien wynosić więcej jak 18 stopni; najlepiej dawać 10—14. Przestrzeń wolna między ramionami w rzucie poziomym zwie się duszą. Kamie schodów ogranicza pionowo poręcz.

Użytkowa szerokość schodów, czyli długość stopnia między policzkami, prowadzących do pomieszczeń, przeznaczonych na pobyt ludzi, powinna wynosić conajmniej 1 m.

Zasadniczym warunkiem wygodnych schodów jest ustosunkowanie wysokości stopnia do jego szerokości. Szerokość stopnia winna być taka, aby

Oj

<V

to

ESS®

IT

ST

Fig. 222.

Fig. 221.

stopa ludzka mogła wygodnie sie zmieścić, tj. min. 25 cm, — wysokosc zas min. 12 cm. Szerokość stopnia „0“ i wysokość    winny czynić zadość

empirycznej formule na wzniesienie schodów :

b 2 h = 63 cm

lub też praktycznej formule Warth’a, odpowiadającej prawie wszystkim wzniesieniom :

— h b = 52 cm.

Zwykle dane „hu a oblicza się „b“. Wymiary te jak i szerokość użytkową schodów dobiera się stosownie do przeznaczenia tychże. W gmachach publicznych, teatrach, budynkach sejmowych, szpitalach, szkołach, koszarach itp., daje się szerokie i jak najwygodniejsze schody, przyczem z szerokością stopnia nie można pójść ponad 82 cm a z wysokością niżej 12 cm; w magazynach, fabrykach, przy schodach służbowych schodzi się zwykle kością schodów do 1 m.

z szero-

Podział schodów. Ze względu na umieszczenie schodów w klatce schodowej w rzucie poziomym rozróżnia się schody :

1.    jednoramienne (fig. 228 a) — stosowane w budynkach mieszkalnych o niskich kondygnacjach i fabrykach;

2.    dwuramienne proste (fig. 223 b) — niechętnie używane w budynkach mieszkalnych o normalnych wysokościach kondygnacji;

3.    dwuramienne łamane: a) o biegach prostopadłych (fig. 223 c), stosowane w budynkach fabrycznych, magazynach itp.; b) obiegach równoległych (fig. 223 d) — najczęściej stosowane ;

4.    wachlarzowe, w formie półkola, gdzie niema miejsca na odpowiednią długość biegu schodów ;

5.    trójramienne łamane (lig. 223 e) — wygodne, .stosowane przy znacznych wysokościach kondygnacji, gdzie chodzi o światło z góry lub o miejsce na windę;

6.    trójramienne o biegach równoległych (lig. 223/) — stosowane w gmachach publicznych, okazałych domach, teatrach itp. ;

7.    mieszane (lig. 223 g), o stopniach częściowo prostych a częściowo wachlarzowych ze względu na mała długość klatki schodowej.

8.    kręcone (lig. 223 h), założone na kole, używane w najpodrzędniejszych wypadkach;

Obliczenie schodów i klatki schodo\yej :

Schody proste :

wysokość kondygnacji H= 3,16 m długość stopnia . . . 1 = 1,10 m.

Przyjmując uarazie wysokość stopnia h — 16 cm, to na wysokości 3,15 m potrzeba stopni:

3,15

== 19,68 = 20 stopni

czyli dwa biegi po 10 stopni.

Definitywna zatem wysokość stopnia :

,    3,15

h =--= 15,75 cm.

20

Szerokość stopnia :

6 = 03 — 2 . 15,75 = 31,5 cm.

Podest miedzy biegami tak długi, aby można go przejść przynajmniej dwoma normalnymi krokami, 63 cm dł., a zważywszy, że przy stąpaniu po schodach stawia się nogę na środek stopnia, przeto należy jeszcze do powyższej długości dodać szerokość jednego stopnia, czyli :

Fig. 223.

długość podestu = 2 .

31,5    ,

—--b² • 63 = 157,5 cm.

Długość jednego biegu schodów wynosi 9 szerokości stopnia (szerokość dziesiątego j est już podestem) czyli 9 . 31,5 = 2,835 m.

Długość klatki schodowej :

długość biegu -(-2 .szerokości podestu = 2,835 -}- 2 . 1,10 = 5,035 m.

Szerokość klatki:

2 długości stopnia -f- dusza = 2 . 1,10 -f- 0,10 = 2,30 m.

Zakładając schody dwuramienne łamane przy tej samej wysokości kondygnacji, otrzymuje się te same wymiary i ilości stopni co poprzednio.

Przy obliczaniu schodów, założonych na linji krzywej, zasada obliczenia pozostaje ta sama ; ponieważ jednak szerokość stopnia jest zmienną z powodu klinowatości, przeto do obliczenia przyjmować należy szerokość stopni w odległości 45—60 cm od zewnętrznego policzka (muru). Jest to linja podziałowa schodów. Przy bardzo wąskich schodach (służbowych, fabrycznych) odległość linji podziałowej można przyjąć w odległości 30 cm, przy schodach szerokich ponad 1,50 m w odległości '/s długości stopnia.

Do wyznaczenia kształtu stopni wachlarzowych w krzywych częściach biegów stosuje się metodę wykreślną, t. zw. metodę półkola (fig. 224), polegającą na tem, że z punktu O przecięcia się osi klatki z linją ostatniego stopnia prostego zakreśla się półkole o promieniu 0.4, który leży na wewnętrznej stronie policzka; dzieli go się na tyle równych części, ile trzeba stopni na pokonanie wysokości В C. Przez punkty podziałowe na półkolu prowadzi się proste poziome aż do przecięcia z linją wewnętrzną policzka schodów. Łącząc te punkty z punktami linji podziałowej (na której odcina

6 -Sc/n

S5-)0crri

Fig. 226.

Fig. 227.

na odcinek OB. Łącząc punkty podziałowe na ОБ z punktami linji podziałowej, otrzymuje się kierunek zewnętrznej linji stopni.

Konstrukcja schodów, w zależności od materjału konstrukcji mogą być schody: 1. drewniane, 2. kamienne (z kamienia naturalnego lub sztucznego), 3. żelazne, 4. betonowe, 5. żelbetowe.

się szerokości stopni prostych) otrzymuje się kierunek zewnętrznych linij stopni wachlarzowych.

Drugą metodą wykreślną jest metoda podziału — odcinek OB, leżący na osi klatki a łączący środek koła O z punktem przecięcia się linji tniego stopnia prostego В (fig. 225), dzieli się na tyle części w stosunku 1 : 2 : 3 : 4 : 5 : 6 : 7, ile ma, być stopni na przestrzeni BA. Podział ten najlepiej się uskutecznia, przyjmując dowolną prostą, wychodzącą z O i niej odcina się odcinki w stosunku 1 : 2 : 3 : 4 itd. a następnie rzuca się

osta

ną

A.

ąlll-

Fig. 224.

Fig. 226.

ч/ic/ok z przodu

min-5cm

XV

przekrój l---,

przez stopmy' у

-H

Schody drewniane — najprostszą ich formą są schody drabiniaste, złożone z dwóch policzków (bali) z wyżłobionemi rowkami 3—4 cm głębokich, w które wsuwa się deski jako stopnie (fig. 226). Dla zabezpieczenia sztywności policzków ściąga się je co 1,50—2,00 m śrubami 16—20 mm. Zamiast żłobków można użyć listewek, przyśrubowanych do wewnętrznej strony policzka. Zwykle jednak stosuje się schody o stopniach wpuszczonych. W policzkach wyżłabia się rowki na końce stopni i podstawek tak, aby w linji pionowej nad rowkiem stopnia i pod nim było conajmniej 5 cm (fig. 227). Grubość policzka zależy od szerokości stopnia, długości biegu i obciążenia, wynosi 5,5—10 cm. Policzki muszą być ściągnięte śrubami co 1,5—2 m.

Schodów o stopniach nasadzonych używa się rzadziej, gdyż policzki wycina się w zęby według profilu stopnia (fig. 228), wskutek czego dolna ich część musi być znacznie silniejsza niż przy schodach wpuszczonych i winna wynosić conajrnniej 15 —18 cm szerokości policzka. Dla uniknięcia . zbytniej wysokości belki podestowej można wewnętrzny policzek oprzeć o przedłużony w dół słupek balustrady.

Schody drewniane nasadzone lub wpuszczone wykonuje się tylko tam, gdzie klatka schodowa może być nieogniotrwałą a więc jako schody wewnętrzne w małych willach lub domkach jednomieszkaniowych. Pierwszy stopień jest zwykle pełnym z jednolitego materjału dla usztywnienia konstrukcji tem bardziej, że opiera się o niego policzki i pierwszy słup balustrady (fig. 229). Celem zabezpieczenia spodu schodów od ognia, zakłada się siatkę drucianą i wyprawia zaprawą cementową (Rabitz).

Bieg schodów może być również od spodu oszalowany z ewentualnem otynkowaniem na trzcinie, lub też otwarty a wtedy należy stopnie trak-

ri

'•y//////,*- 'u->

0=-- —bK

Fig. 228.

Fig. 229.

Fig. 230.

tować jako konstrukcję widoczną od spodu, — materjał wyheblować, wy-politurować i pomalować.

Przy stopniach wachlarzowych zachodzi konieczność zastosowania po-liczków-krzywulców (fig. 230). złączonych z policzkami prostemi na czopy, wzmocnione żelaznemi sztabkami.

Poręcz drewniana o wysokości 0,90— 0,95 m ponad policzek składa się ze słupów i wypełniania. Wypełnienie może być z desek mniej lub więcej zdobionych, względnie z toczonych tralek w odstępach 14 cm. Wykonuje się ją zwykle z drzewa jesionowego, grabowego, rzadziej z dębiny ; musi być gładko wyheblowaną i wypolerowaną.

aterjału twardego, drobnoziarnistego, trudno ścieralnego i chropowatego, a więc piaskowca, bazaltu i pokrewnych z grupy skał pierwotnych •— wapniowców i marmurów. Zasadniczo przy wykonaniu schodów kamiennych, tak z kamienia naturalnego jak i sztucznego, używa się bloków pełnych lekko profilowanych (fig. 232), często z nałożonemi drewnianemi sadzawkami (fig. 233).

Schody drewniane kręte mają policzek o kształcie śrubowym, którego części złączone są między sobą na zwidłowanie i czopy lub styki i łubki żelazne. Gdy promień policzka wewnętrznego jest bardzo mały, daje się zamiast niego słup (duszę), osadzony na podłodze i w suficie (fig. 231), w który wpuszcza się poszczególne stopnie. Schody takie zakłada się w wypadkach podrzędnych, gdzie chodzi o miejsce.

Schody kamienne — wykonywa się z m

Schody kamienne wewnętrzne różnią się od zewnętrznych tylko podparciem. Podparcie można wykonać :

1. kamiennemi policzkami tylko przy biegach krótkich, i niezbyt obciążonych. Stopnie wpuszczone w policzki 4—6 cm głęboko.

2. murein rdzennym, który stanowi duszę między ramionami schodów, spotykane w starych domach. Klatka schodowa może być oświetlona tylko od strony podestu i całość robi wrażenie tunelu. Obecnie nie używa się tego sposobu podparcia;

li’

3.    dźwigarami żelaznemi (por. „Budownictwo żelazne“) lub żelbetowemi. Dźwigary żelazne policzkowe są złączone z dźwigarami podesto-wemi, dźwigającemi strop podestu.

4.    Podsklepieniem (schody podsklepione) —-stosowane tam, gdzie długość stopni jest znaczna a materjał mniej wytrzymały. Na całej szerokości schodów) w kierunku ramienia zakłada się podsklepioną równię pochyłą, na której osadza się stopnie. Na takiej równi można również dobrze wykonać stopnie z cegieł i ob

Fig. 231,

Fig. 232.

d-

шШ

'/'/y ÿ

Fig. 234.

Fig.233.

łożyć okładziną drewnianą■■ lub [kamienną. Najchętniej obecnie stosuje się zamiast podsklepienia płyty żelbetowe.

Schody zewnętrzne kamienne wykonuje się, podmurowująe silnie pierwszy stopień na całej długości, resztę stopni można też podmurować, lepiej jednakże ze względów oszczędnościowych wpuścić je w dobrze zafundowane mury policzkowe Ъ (fig. 234). O ile schody mają być dostępne z dwóch stron — to stopnie wpuszcza się z jednej strony w mur budynku, z drugiej w mur policzkowy. Na narożach należy zawsze stopnie wyokrąglić. Dla odprowadzenia wody stopnie schodów zewnętrznych zakłada sie w spadku do 5%.

Często zdarza się, iż schody zewnętrzne zasłaniają okno piwniczne lub suterynowe (fig. 234 a) — w tym wypadku wycina się w stopniach otwory podłużne dla przepuszczenia światła i powietrza. Nie należy zapominać o warstwie izolacyjnej, oddzielającej stopnie od wilgoci wgłębnej.

Stopnie zewnętrzne i ich podmurowania muszą być osadzane na zaprawie cementowej.

Podobnie jak stopnie zewnętrzne wykonuje się stopnie do piwnic, układane bezpośrednio na ziemi. Materjał tu użyty bywa pośledni, nawet nie raz twarda cegła, ustawiona rębem na zaprawie cementowej i osadzona na fundamencie z betonu ceglanego.

w mur.

na

W budynkach mieszkalnych wykonuje się często schody wolno-wiszące (wspornikowe), których stopnie tylko z jednej strony są wpuszczone Ramię momentu zginającego przy tego rodzaju stopniach nie może przekraczać 1,50 m i to przy zastosowaniu jak najlepszego materjału i normalnych obciążeniach. Długość wpuszczenia stopnia w mur wynosi %—1 cegły, o ile stopnie wspierają się na sobie. O ile każdy stopień jest wpuszczony osobno w mur, należy tą głębokość powiększyć. Stopnie przywozi się budowę już odpowiednio obrobione i osadza w murze dopiero po osiądnięciu tegoż. Zwykle przy ciągnieniu mura zostawia się gniazda — ale wtedy już trzeba uwzględnić osiadanie muru. Nie jest błędem wykuwania gniazd w murze z chwilą prawie że ukończenia budynku.

Na ścianie klatki schodowej rysuje się cały bieg schodów, ustawia się rusztowanie o powierzchni odpowiadającej dolnej powierzchni stopni i po silnem podmurowaniu pierwszego stopnia osadza się kolejno następne, wspierając felcem jeden na drugim ; głowy stopni obmurowuje się w gniazdach na zaprawie cementowej, wyklinowując je drobnym kamieniem. Stopniom nadaje pochylenie 2 — 3% ku ścianie, ze względu na późniejsze osiadanie się tychże. Poręcze przy tego rodzaju schodach żelazne osadzone na cemencie w otworach, wykutych w stopniach. Schody wspornikowe kamienne nie są zupełnie ogniotrwałe, gdyż w silnym ogniu pękają, rozpryskują i przestają być zdolne do użytku.

Polepy i posadzki.

Polepy są to powłoki gliniane, wapienne, cementowe, asfaltowe lub terazzo.

Polepa gliniana jest mieszaniną gliny, krwi i sierści bydlęcej, plew, kłaków itp. ciał włóknistych. Używa się jej w stodołach w warstwie 30 cm gr., na strychach 8—10 cm gr.

około

Polepa wapienna składa, się z 2 części piasku i 1 części świeżo gaszonego wapna. Na podłożu 15—25 cm grubem z gruzu kamiennego lub ceglanego lub też na podłożu murowanem rozściela się polepę 8 cm gr., ubija i polewa wodą przez kilka dni. Po wyschnięciu zapuszcza się olejem lnianym, przez co nabiera wyglądu piaskowca.

Polepa cementowa z zaprawy cementowej o stosunku 1 : 2 ; nakłada się ją na silnem podłożu ceglanem (rębem) łub betonowem w warstwie 3 cm gr. Po stężeniu można zostawić górną powierzchnię chropowatą, o ile przychodzi na niej inny rodzaj posadzki, ewentualnie wygładzić tarkami przy ciągłem polewaniu rzadką zaprawą cementową. Polepę taką można utrwalić po wyschnięciu, zapuszczając ją szkłem wodnem lub olejem lnianym.

Polepa asfaltowa wymaga dobrego podłoża z betonu lub cegły. Na podłożu układa się listwy o grubości przyszłej warstwy polepy w odstępach 1 m, wypełnia się pola asfaltem lanym zmieszanym z gruboziarnistym

usuwa listwy, wypełnia szpary, gładzi

piaskiem, wyrównuje powierzchnię, powierzchnię i posypuje ostrym piaskiem. Można stosować asfalt sypki podgrzany i ugniatać go grzanemi żelaznemi wałkami. Polepa asfaltowa winna być dobrze zabezpieczoną od spodu przed zawilgoceniem, aby nie podnosiła się i pękała.

Terazzo. Na silnie ubitem podłożu z jednej lub dwóch warstw betonu żwirowego lub ceglanego rozściela się warstwę mączki ceglanej i wapna o stosunku 2:1 na grubość 4 cm a przed jej stężeniem wciska się w nią zapomocą wałka żelaznego jednobarwne lub różnokolorowe kamyki marmurowe, granitowe lub porfirowe. Po stwardnieniu całej masy w ciągu 8—14 dni szlifuje się ją piaskowcem, poleruje drobnym piaskiem lub pumeksem a wkońcu polewa olejem lnianym.

Posadzki wykonuje się z kamieni naturalnych lub sztucznych na podłożu z piasku lub gruzu ceglanego na zaprawie wapiennej lub cementowej. Najpodrzędniejszym gatunkiem posadzki jest bruk kamienny, używany w przejazdach, podwórzach itp. Na gruncie suchym i twardym daje się podłoże z piasku 5—8 сот gr., naś na lichym z gruzu lub szutru. Posadzki brukowe z zewnątrz budynku zakłada się w spadku 1% celem odprowadzenia wody opadowej.

Posadzki ceglane mają szerokie zastosowanie w fabrykach, piwnicach i ubikacjach podrzędniejszych. Użyte cegły muszą być jak najtwardsze, jednolicie wypalone. Posadzkę ceglaną najlepiej osadzać na warstwie zaprawy wapiennej 2 cm grubej oczywiście w miejscu suchem, ewentualnie na zaprawie hydraulicznej, o ile podłoże narażone jest na zawilgocenie. Cegły układa się na płask jako pasma wiązane proste, skośne, w jedlinkę lub też rębem, o ile posadzka taka ma służyć silnemu i ciężkiemu ruchowi.

Posadzka kamienna — w formie płytek kwadratowych, prostokątnych lub wielobocznych o grubości 3 — 8 ш, zależnie od materjału, o wymiarach długości i szerokości 30—40 cm. Materjał do wyrobu: piaskowiec. wapień i marmury. Płytki osadza się na podłożu na zaprawie wapiennej a o ile są z materjału bardzo twardego na zaprawie cementowej, zalewając stosugi również zaprawą. W wyjątkowych wypadkach, kiedy chodzi o dokładną szczelność, płyty łączy się ze sobą na zakładkę lub wpusty. Górną powierzchnię posadzki często poleruje się. Układanie płyt według libeli.

Zamiast płytek kamiennych można stosować drobne kamyczki obrobione a często i kolorowe, z których przez odpowiednie ułożenie można wydobyć ornamenty, rysunki itp., jest to posadzka mozaikowa. Zasadą przy zakładaniu posadzek jest stosowanie materjału o jednakowej wytrzymałości i ścieralności i z tego też powodu chętniej używa się kamieni sztucznych, betonu, ceramiki ornamentacyjnej i szlachetnej, płytek betonowych, szkła, albowiem wtedy łatwo osiągnąć tę zaletę.

Posadzki drewniane (podłogi).

Bruk drewniany układa się z pieńków, 10—15 cm wysokich, na silnem podłożu. Stosowany w przejazdach, podwórzach, fabrykach, — wo-góle tam, gdzie posadzka jest narażoną na silne uderzenia.

Podłoga ślepa — wykonuje się z desek nieheblowanych, gr. 4 сот, ułożonych w odstępach 1 сот w świetle i przybitych do belek stropowych lub legarów, leżących w podsypce bezwzględnie suchej. Za legary służą dyle 6X8, 8X8, 8 X 10, 8 X 12, 10 X Ю сот, przyczem lepiej używać profilów leżących. Odstęp osiowy legarów nie powinien przekraczać 0,90 от — maximum 1 от. Deski można ułożyć zamiast na legarach na warstwie lepnika z betonu lub asfaltu. Na podłogi ślepe używa się często materjału z rusztowań, napuszczając deski, od spodu płynem przeciwgnilnym. Podłoga ślepa służy jako podłoże dla właściwej podłogi z desek lub parkietów.

Podłoga z drzewa miękkiego — z desek z jednej strony heblowanych, połączonych ze sobą na wpust lub na pióro. Grubość desek po oheblowaniu winna wynosić min. 36 mm, szerokość nie powinna przekraczać 20 сот, przyczem trzeba uważać, by deski w jednej ubikacji dobierać jednakowej szerokości. Układa się na legarach lub co lepiej na ślepej podłodze a po założeniu całości zheblowuje i pociąga pokostem. Podłogę miękką należy pomalować, aby przeszkodzić przy zmywaniu tejże wnikaniu wody do wewnątrz, szkodliwemu dla stropów. Malowanie można

przeprowadzić po całkowitem wyschnięciu desek w podłodze (nieraz około 1 roku), przyczem nie obejdzie się w tych wypadkach bez szpanowania, tj. wkładania na klej cienkich listewek w utworzone szpary w podłodze. Dla zakrycia szpar styku podłogi z ścianami przybija się do poprzednio w ścianach osadzonych dybli listwy przyścienne o rozmaitych prolilach (lig. 235).

Skoro wymiary ubikacji przekraczają 8 m, wtedy nie można założyć podłogi z jednolitych desek, lecz podzielić na pola przez założenie blisko siebie leżących dwóch legarów i założenie tych pól deskami.

Deski można ułożyć prostopadle do legarów (fig. 236) lub pod kątem 45° (fig. 237).

Na sąsiadujących blisko siebie dwóch legarach przybija się jedną deskę równolegle do nich. Jest to podłoga fryzowa.

listwa

_Ąc/ybe!

»,

Fig. 235.

fR

ûjo-qh

щоо

•аГТТТ7-

a~t> ~—0.1J-*i

Wm

okrętowa.

Deski szerokości 12—15 cm i długości 2—4 m łączy się

ze sobą na wpust a dla lepszego związania przybija naprzemian do łat.

Podłoga drewniana twarda wykonywana najczęściej z deszczułek (klepek) [dębowych

Podłoga

Fig. 236.

Ь/шау '1

W/Â

Fig. 237.

długości 20—50 cm, szerokości 4—10 cm, grubości 3—3,5 cm. Klepki te można układać na ślepej podłodze (fig. 238), łącząc je ze sobą na wpust lub pióro ; przybijając je gwoździami od wewnątrz lub na posadzce ceglanej albo betonie i w tym wypadku należy użyć warstwy asfaltu lub betonu jako lepnika. Deszczułki wycina się od spodu w jaskółczy ogon albo w żłobek, który wypełnia rozścielona warstwa lepnika a po stężeniu

każda deska jest silnie utwierdzoną (fig. 239). Można też w lepnika ułożyć ślepą podłogę a do niej przybić deszczułki (fig. 240).

W podobny sposób wykonuje się podłogę par kie- __ -_——

tową, tj. z tafii diewnia-nych różnego kształtu a na-

wet z różnego materjału.    Poa

W budynkach jak szkoły, szpitale itp., gdzie względy higjeniczne odgrywają pierwszorzędną rolę, stosuje się podłogi ksyloli-towe (skałodrzewne) bez szpar, w których zwykle gromadzi się pył i bakcyle chorobotwórcze. Wykonuje się je na miejscu ze specjalnych mas, które

'ślepa podłoga

Fig. 238.

Fig. 239.

Fig. 240.

îtori

?л/к

warstwie

wmusim

podfbga wfasc/wa

Ł podłoga t{ślepa

są mieszaniną rozmaitych materjałów. Ksylolit i jego różne odmiany jak; dolomeut, kronoment, linolit, ksyloment, fama, torgament, linotol, mineralit itp. posiada strukturę monolitu, wykazując różne zalety drzewa. Głównym składnikiem jest rozczyn chlorku magnezu z magnezytem mielonym palonym, dopełnionym przez różne domieszki jak: trociny drzewne, azbestowe, azbest włóknisty itp.

Posadzki ksylolitowe wymagają przedewszystkiem suchego i sztywnego podłoża. Podłoże z betonu żwirowego (beton ze szlaki i zaprawy cementowo-wapiennej nie nadaje się) musi mieć chropowatą powierzchnię, założone w grubej warstwie i schnąć 10—14 dni. Przy podłożu drewnianem legary należy ułożyć jak najbliżej siebie, aby podłoga ślepa nie sprężynowała. Samą posadzkę wykonuje się w warstwie grubości 12—13 mm lub w dwóch warstwach łącznej grubości 20—25 mm. Masa użyta może być jedno- lub wielobarwną. Po wykonaniu posadzka ksylolitowa musi schnąć 8—10 dni. Konserwacja dość trudna, ale za to łatwa w użyciu do utrzymania w czystości.

Innym rodzajem posadzki jest linoleum, sporządzane fabrycznie w rulonach do 2 m szerokich o grubości 2,2—3,3, 6,4 mm. Jest to tkanina z przędzy jutowej, na którą natłacza się maszynowo stwardniałą, ale elastyczną masę, złożoną z utlenionego oleju lnianego i żywicy, zmieszanych z mielonym korkiem i odpowiedniemi farbami. Podłoże (ślepa podłoga szczelnie ułożona, podłoga, polepa cementowa lub gipsowa), na które się nakleja linoleum, musi być zupełnie sztywne, równe i suche. Linoleum nie można używać tam, gdzie bywa używana gorąca woda, mydła zawierające sodę i oleje pyłochłonne. Przy ścianach brzeg linoleum przykrywa się listwą przyścienną.

Linoleum korkowe o grubości 4, 5, 7 mm różni się od zwykłego nierównością powierzchni i matowemi farbami.

Roboty malarskie i tapicerskie.

Powłoki mogą być stosowane po wyczyszczeniu tła, względnie wyschnięciu tła, ewentualnie poprzedniej powłoki. Stosowanie różnych powłok zależy od materjału, który ma się powlekać, celu i warunków miejscowych, wpływów, którym materjał powlekany ma podlegać, a wreszcie od względów estetycznych.

Powłoki na drzewie. Najmniej trwałem jest bielenie, względnie malowanie zaprawą wapienną, stosowane niestety dość często przy malowaniu szop, parkanów itp. Lepiej stosować karbolineum, kreozot itp. środki, gdzie nie chodzi o estetykę. Można stosować różne środki patentowane, np. Feniks, których głównym składnikiem jest szkło wodne, celem uodpornienia materjału nietyle od gnicia, ile od zabezpieczenia przed ogniem. Najlepiej jednakże używać farb lazurowych (przezroczystych) lub kryjących (olejnych, lakierów) w wypadku malowania podrzędnej stolarszczyzny. Gdy specjalnie chodzi o względy estetyczne, stosuje się politury.

Przed użyciem szlachetniejszych farb płaszczyznę drzewa należy poprzednio wyrównać, wygładzić i połatać, „wyszpechtlować“, przynajmniej mieszaniną kitu szklarskiego, kredy pławionej i oleju lnianego ; gdy zaś chodzi o roboty pierwszorzędne, to do szpechtlowania można użyć mieszaniny bieli ołowiowej, kredy pławionej, zarobionej z mieszaniną oleju terpentynowego i lnianego (po połowie), dodając do tego sykatywy. Sykatywę stosuje się zawsze wtedy, gdy chodzi o szybkie wyschnięcie farby. Po wyszpech-tlowaniu powinno się płaszczyznę drzewa wyszlifować pumeksem lub papierem naszklonym, co jest koniecznem przy politurach. Wygładzoną powierzchnię pokrywa się pokostem albo mieszaniną oleju lnianego z terpentynowym i barwikiem, pociągając płaszczyznę przynajmniej dwa razy (gdy chodzi o pokazanie struktury drzewa), lub też pokrywa się raz pokostem bez barwika, nakładając następnie 2—3 razy farbę olejną o dowolnem zabarwieniu. Stosuje się też dość często „tiadrowanie“ drzewa, tj. malowanie farbami kryjącemi, gdzie kolorem ciemniejszym na tle jaśniejszem imituje się słoje drzewne.

Powłoki na metalu. Powlekania żelaza farbą olejną na olejnem zagruntowaniu stosuje się bardzo rzadko. Żelazo po skrupulatnem oczyszczeniu gruntuje się minją, powlekając następnie kilka razy farbą olejną lub lakową koloru szarego lub srebrzystego. Bronzowanie żelaza dokonuje się w ten sposób, że na potrójną powłokę niezupełnie wyschniętej farby olejnej wciska się proszek bronzowy zmieszany z szelakiem ewentualnie z sykatywą.

Powłoki na wyprawie. Powłoki na ścianach od zewnątrz: farby wapienne z domieszką barwika nakłada się na ostatniej warstwie wyprawy. Farby klejowe, rzadziej nazewnątrz używane, nakłada się na zagruntowaną ługiem mydlanym powierzchnię wyprawy. Farby klejowe otrzymuje się z rozrobionej w wodzie klejowej zmieszanej z oczyszczoną kredą — farby w proszku. Jeszcze rzadziej używa się nazewnątrz farb olejnych, ponieważ zatykają one pory ścian, uniemożliwiając naturalną wentylację, tracą na wolnem powietrzu olejki eteryczne i łuszczą się, a stosowane mogą być na murze dopiero po jego zupełnem wyschnięciu — na co trzeba czekać nieraz parę lat. Farby olejne nakłada się po 2 —3-krotnem zagruntowaniu ściany olejem lnianym. Do fasad używa się bardzo często gotowych domieszek, które dodaje się bezpośrednio do wyprawy i uzyskuje w ten sposób odporną na wszelkie wpływy krustę kamienną. Należą tu; terrazyt, terrabona itp., ponadto farby Keima bardzo trwałe.

Powłoki na ścianach od wewnątrz : najczęściej używa się już poprzednio wspomnianych farb klejowych ; do części zaś, które są narażone na wpływ wody od zewnątrz albo gdy chodzi o większą trwałość — stosuje się farby olejne (przy zlewach, klozetach, klatkach schodowych). Ponieważ farby olejne są drogie, przeto stosuje się je do niższych części powierzchni malowanych, zwykle 1,10—1,80 m od powierzchni podłogi, a tylko czasem w łaźniach i pralniach na całej powierzchni.

kolor.

Prócz farb olejnych używa się farb kazeinowych, gdzie łącznikiem jest kazeina i mleko wapienne, lub „al tempero“, gdzie łącznikiem jest białko. Bardzo trwałem jest malowanie „al fresco“, gdzie maluje się farbami wo-dnemi na świeżej zupełnie wyprawie. Trwałem jest również malowanie „sgrafitto“, polegające na tem, że nakłada się warstwę 2 mm grubości delikatnej zaprawy wapiennej zabarwionej na kolor a po wyschnięciu powleka się znów taką samą warstwą, lecz zabarwioną na inny Następnie wyskrobuje się według pewnego rysunku jedną lub więcej warstw, aby dostać się do warstwy o żądanej barwie.

Tapety. Zupełnie wyschnięte ściany można wyłożyć tapetą papierową lub ze specjalnych materjałów, wyrabianej w rulonach o szerokości zwykle 50 cm a do 20 m długich. Nakleja się je na podkład z ordynarnego papieru (makulatury) klajstrem żytnim lub krochmalem, do którego ze względu na własności antyseptyczne dodaje się terpentyny, żółci bydlęcej itp. Zasadniczo tapetuje się tylko ściany, kończąc je u góry specjalnym paskiem (fryzem). Przy bogatszem wyposażeniu ścian tapetuje się materjałem tekstylnym, jedwabiem lub skórą, przymocowanych do ścian listewkami.

Tapetowanie zatyka wprawdzie poryr w ścianach, ale zato jest pokryciem bardzo ładnem, dającem się szybko wykonać i przy należytem wykonaniu zabezpiecza od robactwa. Najlepiej używać tapet o kolorze trwałym, względnie tapet ze specjalnych materjałów, które łatwo dają się zmywać.

Miejsca w ścianach narażone na uszkodzenie pokrywa się lin kr usta. Jest to masa złożona z drobnomielonego korka, utlenionego oleju lnianego i barwików, wyprasowana na papierze lub płótnie w różne wzory. Przytwierdza ją się do ścian klajstrem z domieszką kleju stolarskiego i dodatkiem terpentyny dla celów antyseptycznych.

Roboty stolarskie.

Połączenia drzewa na długość przy robotach stolarskich wykonuje się: Nakładka zwyczajna (fig. 241) stosowana raczej więcej w robotach ciesielskich niż stolarskich. Stosuje się tam, gdzie chodzi o trwałe połączenia w kierunku pionowym i gdzie nie zachodzi obawa przesunięcia

Zwidłowanie na

Fig. 241—244.

w kierunku długości lub szerokości. Nakładka ścięta (fig. 242), z zacięciem w kształcie litery Z. N a-kładka ukośna (fig. 243), w której długość samej nakładki jest równa podwójnej grubości części łączonych. Połączenie to zwykle nawierca się. Zamek prosty (fig. 244), stosowany nawet bez sklejania, jest bardzo wygodny, gdy chodzi o wiązanie, które można każdej chwili rozebrać. Zamek z wpustem (fig. 245 a), stosowany najczęściej przy łączeniu futryn i ram okiennych. Zwidłowanie (fig. 245 Ъ, c, d).

ucios (fig. 246), stosowane przy poziomo leżących sztukach drzewa; sklejone — wytrzymuje dość znaczne obciążenia. Jaskółczy ogon (fig. 247), niezbyt silne wiązanie. Podwójny jaskółczy ogon (fig. 248) — silniejsze od poprzedniego.

kliU X

14

rSJbi

4J

Fig. 245.

IB

Fig. 247.

Fig. 246.

Połączenia na szerokość: Złączenie proste sklejone — dwie deski złączone brzegami na klej i mocno zaciśnięte — trzymają się po wyschnięciu dobrze, o ile nie doznają zbytnich obciążeń. Złączenie na wpust (pióro) (fig. 249a), gdzie wypusty (szpunty) mają grubość ¹/₃ grubości deski. Chcąc uniknąć zmniejszenia szerokości desek, daje się osobną listwę włożoną w wpusty dwóch sąsiednich desek (fig. 249 Ъ). Połączenie na zakładkę pokazano na fig. 250«, połączone zaś na kryte czopy (dybie) lub kołki na fig. 2506, skuteczne przeciw wypaczaniu się desek. Bardzo dobrze wiąże się w ten sposób grubsze sztuki drzewa, narażone na wilgoć.

Fig. 249.

Fig. 248.

\\

Fig. 250.

LE

Fig. 251.

Fig. 252.

Fig. 253.

N    ч—..    o

» Ilf

Cf

Fig. 255.

Fig. 254.

Wiązania na szerokość można jeszcze wzmocnić poprzecznymi listwami (fig. 251) lub listwami, zasuwanemi wjaskółczy ogon (fig. 252).

Połączenia drzewa pod kątem: Nakładka kątowa — drzewo wycięte jak do nakładki zwykłej (fig. 241) — lecz złączone pod kątem prostym; nakładka na ucios (fig. 253) stosowana najczęściej przy ramach okiennych. Zetknięcie na ucios (fig.254)—drzewo ścięte po 45° i skle-

Bryia, Podręcznik inżynierski. VIII.

125

177

jone — stosowane tam, gdzie każda sztuka drzewa jest do czegoś jeszcze przymocowaną (oprawa drzwi); zwidłowanie kątowe — drzewo wycięte jak fig. 245 Ъ, złączone pod kątem ; czopowanie (fig. 255 d)\ czopowa nie na ucios (fig. 255 a); z podwójnym czopem (fig. 255 i);

Fig. 256.

Fig. 257.

Fig. 258.

zwidłowanie na ucios

(fig. 255 c) ; zazębienie zwyczajne (cynkowanie) (fig. 256); zazębienie kryte (fig. 257); zazębienie kryte na ucios (fig. 258).

Drzwi i bramy.

Futryny (oprawy) bram i drzwi są złożone z dwóch stojaków, progu i nadproża (fig. 259), wyrobionych z dyli grubości 7—8 cm, szerokości 20—25 cm, przy murach grubszych oprawa przychodzi podwójna (fig. 260).

■H

-ÄL

aa

Fig. 260.

Fig. 259.

Próg i nadproże wypuszczone zwykle poza stojaki po 12 cm z każdej strony w rodzaju wąsów, które się obmurowuje, stojaki zaś przymocowuje się do muru krótkiemi kotwami albo też klockami drewnianymi, 12 cm długiemi przybitemi do stojaków i obmurowane.

Drzwi z łat (fig. 261) stosowane tam, gdzie chodzi tylko o odgraniczenie miejsca a nie o szerokość np. ogrodzenia — parceli, strychy, piwnice itp.

Drzwi z desek (fig. 262) — do podrzędnych ubikacyj. Skoro deski są beblowane i sklejane ze sobą, wtedy poprzeczki wpuszczone w deski (jaskółczy ogon) — są to drzwi spongowe (fig. 263).

FTFT

_L

FFF

Fig. 262.

Fig. 263.

Fig.261.

Drzwi mieszkaniowe (fig. 264) wykonuje się w ten sposób, że skrzydło drzwi tworzy rama, z drzewa bez sęków, o minimalnej szerokości 8 cm (ze ^względu na zamki), podzielona na pola, wypełnione cienkiemi deskami (tilunkami) z drzewa tego samego gatunku.

Wymiary drzwi zależą od przeznaczenia. Najmniejsze wymiary: szerokość €,60 m, wysokość 1,80 m. Drzwi mieszkaniowe dochodzą z szerokością do 1,80 m

ж

wys. szyby

1535

er:

wys. w świetle futryny

QÜ

•V/.

szer w świetle futryny 1000-

i*

Fig. 264.

szer szyby Fig. 265.

3R

z wysokością 2,50—2,80 m. Bramy wjazdowe o szerokości 2,20 i wysokości 3,00 m zależnie od przeznaczenia.

Okna. Stosownie do otworu okiennego mogą być jedno-, dwu-, trzy-, cztero-skrzydłowe lub też o więcej skrzydłach. Do każdego okna należy futryna (uszak), krosno (blejtram) lub skrzynka ze skrzydłami oraz parapet okienny. Na ramy skrzydeł okiennych używa się desek o gęstym stoju bez sęków. Wymiary okien mieszkalnych zwykle 1,00—1,20 szerokości i 1,80—2,10 wysokości. Konstrukcja okien zależy od otwierania skrzydeł, na zewnątrz

179

125*

lab do wewnątrz. Okna wysokie dzieli sie poprzeczkami, o które opierają się górne skrzydła okien.

Ostatnio zostały opracowane przez Polski Komitet Normalizacyjny normy drzwi i okien, których projekt nie jest jeszcze definitywnie zatwierdzony.

- 1

1P

SI

=il

fT

5Пм

-SCSI

.1

wys. w świei/e fulryny.

szer. w świetle futryny, i-*-—1200—-5

szer. w świetle friryny 1200—

szer. szyby.

Fig."266.

^520 szer. szyby

Fig. 267.

W projekcie tym ujęto wszystkie rodzaje drzwi i okien ze stabilizacją wymiarów tak części drewnianych jak wielkości szyb.

Niektóre z tych typów pokazano na fig. 265 (okna futrynowe najczęstszego zapotrzebowania typ VI Dg. B—1610).

Fig. 266 (okno futr. najeż. zap. typ VII (Jg,

B—1611).

Fig. 267 (okno futr. najeż. zap. typ IX Ja,

» B—1613).

Przekrój pionowy drzwi płytowych

Drzwi płytowe.

Przekrój pionowy drzwi ramowych

Drzwi ramowe

9-5*

|!p

-ЛТПТ1ТПП I II H II II II !

UUUULIU

ПППППП

i и il и II li i

i и и H il ii i

ńqńzs sfiM

4 80

1525

■äs I

|l

i ref

J—80

I I I II I I

ULiUUUU

ПППППП I II II II II II I

Il II II II II I

s»

Przekrój poziomy

/< płytowych

iJLLUULiU

szer w świetle fvfryny --1000---»

r=2J

“zziuа**!*?

—^—4080^    ВО—-00^-60 -J

igg

Przekrój ропоту drzwi romowych.

Q'*e» -^ryiecyje, . me-.*: eo'-?SC

^»5 <20*-

szer. szyby. Fig. 268.

m

-120"----20- 60 J

Fig. 269.

Fig. 268 (okno futr. najeż. zap. typ IX Da, В—1612).

Fig. 269 (drzwi gładkie wewnętrzne В—1656). Drzwi płytowe oklejone dyktą 5 mm lub fornierem 4 mm. Płyta zestawione z listew grub.

27 mm z dobrze wysuszonego drzewa. Listwy wykonane z desek 32 mm grub, obustronnie oheblowanych. Przeciętna szerokość listwy 80 mm. Listwy złączone na pióro, ząb, styk itp. Drzwi ramowe — złożone z ramy deskowej i 2 pomocniczych ramiaków poziomych o przekroju 27 X HO mm. Ramki wypełnione listwami o max. odstępie w świetle 100 mm. Drzwi oklejone dyktą grub. 5 mm. Całkowita grubość drzwi 37 mm.

Roboty szklarskie.

Do szklenia okien używa się szkła zwykłego taflowego o grubości 2 mm lub 3 mm, dostarczanego do handlu o wymiarach, będących wielokrotnością 2 cm w obu kierunkach. W budynkach mieszkalnych stosuje się szkło 3 mm, w podrzędniejszych 2 mm grubości. Oszklenia okien dokonuje się w ten sposób, że tafle przycina się odpowiednio do wielkości pola, zostawiając pewien luz między szkłem i drzewem, aby przy zsychaniu się ramy okiennej tafle nie popękały — następnie przymocowuje się tafle gwoździami szklars-kiemi i zakitowuje dla uszczelnienia kitem, który jest mieszaniną szlamowanej kredy i pokostu lnianego.

Do oszklenia drzwi i ozdobniejszych części stolarszczyzny zamiast kitu używa się listew z drzewa lub mosiądzu, odpowiednio wyprofilowanych — przymocowując je do drzewa gwoździkami lub śrubkami drzewnemi.

Wystawy sklepowe szkli się szkłem zwierciadlanem obustronnie szlifo-wanem o grubości 6—9 mm, przymocowując go również listewkami. Do przytrzymywania szkła grubszego używa się podkładek filcowych (wojłokowych) i listew drewnianych, przytrzymywanych sprężystą blachą.

Okitowanie tafli szklanych w świetlniach jest bardzo trudne i dlatego z zasady nie używa się kitu, lecz umocowuje się je na sucho. Do tego celu istnieją różne patentowane środki, polegające na zastosowaniu sprężynujących blach różnego typu i kształtu (patrz : „Konstrukcje żelazne“).

Projektowanie budynku.

A. Na placach pustych. Zacząć od zbadania stanu prawnego posesji, zbadać poziom chodnika, obliczyć kubaturę splantowania i warunki ruchu ziemi, zbadać grunt i jego wytrzymałość, stan wód wgłębnych, sporządzić szkic najintenzywniejszego zabudowania posesji według istniejących ustaw i z uwzględnieniem wymagań regulacji danego osiedla, zorjentować się do architektury. Następnie należy wysłuchać właściciela posesji co do jego gotówki i zdolności kredytowych, jakoteż zamiarów i życzeń, wykonać i uzgodnić z nim szkice rozkładu pomieszczeń, poinformować się u władz co do pewnych przekroczeń wobec ustaw względnie co do interpretacji tychże, zadecydować o odpływie wód deszczowych i zużytych a wkońcu przystąpić do sporządzenia projektu szczegółowego do zatwierdzenia, wykonując równocześnie te rysunki projektu wykonawczego, które mają wpływ na projekt szczegółowy. Podkreślić tu należy potrzebę dokładnego ustalenia sprawy fundowania objektu, bez czego projekt, kosztorys i umowa z przedsiębiorcą, zwłaszcza co do terminów wykończenia, stają się iluzo-rycznemi i prowadzą nieraz całe przedsięwzięcie do katastrofy.

Przed przystąpieniem do robót musi być wykonany kompletny projekt wszystkich robót instalacyjnych, aby uniknąć dodatkowych kosztów przeróbek, osłabiania murów i sklepień.

Dla budynków fabrycznych należy przed przystąpieniem do projektu ustalić dokładnie rozkład maszyn i środków transportu i uwzględnić ewentualny rozwój fabryki, pamiętając o tem, że budynki fabryczne są tylko przekryciem maszyn i ludzi przy nich zajętych ; niema nic dla fabrykacji uciążliwszego jak dostosowywanie się do istniejących budynków i urządzeń.

Już przy projektowaniu trzeba się liczyć z materjałami. jakich należy użyć do wznoszenia budynków i fundamentów maszyn, ażeby przez zastosowanie trudnych do rozbiórki lub przeróbki materjałów nie uniemożliwiać w przyszłości rozwoju zakładu, a przynajmniej nie utrudnić zmian, koniecznych nieraz wobec ciągłego postępu techniki.

B. Na placach zabudowanych. Zasady poprzednio przytoczone obowiązują i w wypadkach, gdy place już są częściowo zabudowane; odpada tylko pewna część czynności, które są konieczne, gdy plac jest pusty. Nie należy jednak zaniedbywać sprawy fundowania nowego objektu, jak również trzeba zastanowić się nad możliwością wykorzystania istniejących ścian i murów.

LITERATURA.

G.    Bizanc: Budownictwo. Lwów.

J.    Fedorowicz: Budownictwo ogólne. 1921 — 22.

D.    Kr zy c zk o wski : Budownictwo. Lwów—Warszawa 1929.

T. Ob miński: Budownictwo ogólne. Lwów 1925.

Skwarczyński : Podręcznik budowlany i analiza cen. Lwów —Warszawa 1929.

W. Borawski: Projektowanie budynków mieszkalnych.

S. Bryła: Beton w budownictwie wiejskiem.

Wysokie domy amerykańskie. Warszawa 1914.

I. Drexler: Odbudowanie wsi i miast na ziemi naszej. Lwów 1921.

K.    Kalinowski: Poradnik budowlany dla rolników. Warszawa 1929.

S.    Kunicki: Zastosowanie żelaza w nowoczesnem budownictwie mieszkaniowem, Katowice.

A. Kilhnel: Zasady budowy małych miast i miasteczek. Lwów 1918.

A. Bóżański: Ochrona budynków wiejskich od wilgoci i grzyba. 1929.

H.    Daub: Hochbaukunde.

F. Benner: Die arbeitsparende Wohnung. Berlin 1929.

T.    Gesteschi: Der Holzbau.

A. Gut: Der Wohnungsbau in Deutschland nach dem Weltkriege. München 1928.

E.    Grossmann: Kleinere städtische Geschäftshäuser, Wohnhäuser, Miethäuser etc. Bavensburg.

Junk-Herzka: Der Bauratgeber. Berlin 1929.

W. J. M. Bankine: Handbuch der Bauingenieurkunst.

K. Schultze: Der Stahl-Skelettbau. Stuttgart 1928.

H. Sorgel: Wohnhäuser. Leipzig 1927.

F.    Titscher: Die Baukunde.

Espitallier: Cours raisonné et détaillé du bâtiment. 1925.

Bazous P.: Procédés modernes de construction.

Ch. Seé : Traite practi ue de construction moderne. Paris 1926.

G.    Diehl: Het nut van Kenmis der Constructie den Boukundig-Ingenieur. Delft 1924. Milo S. Ketchum: Structural engineer s handbook. London 1918.

A. Wynn: Design and Construction of formwork for concete structures.

A h.

У/-

ty

Niektóre dane

dotyczące projektowania budynków.

Budynki czynszowe.

Ze względu na rentowność budynku, powierzchnią zabudowania należy jak najbardziej wyzyskać. Ustawa dopuszcza w miastach 75% zabudowania parceli, względnie przy wyjątkowo usytuowanych działkach narożnych, całkowite wyzyskanie parceli, o ile budynek ma zapewniony dostateczny dostęp światła i powietrza i o ile wzglądy bezpieczeństwa ogniowego nie stoją na przeszkodzie.

Najtaniej kalkują sie domy blokowe lub zwarte wielopiętrowe.

Najodpowiedniejszym rozkładem ubikacji jest system korytarzowy, tj. do każdego pokoju wejście z korytarza a niezależnie pokoje połączone przejściami między sobą. Odseparowaną od korytarza jest kuchnia i spiżarka małą sionką.

Tablica na str. 1946 podaje wymiary ubikacji w odnośnem mieszkaniu:

Wysokość kondygnacji od podłogi do sufitu 2,80 m, grubość stropów 0,30 то.

Normalna głębokość pokojów 5,00—6,00 то, w domach zamożniejszych 7,00—8,00 w. Im głębszy pokój, tern wyższe powinny być okna. Parapety okienne normalnie 0,85 то ponad podłogą, wielkość okien dla głębokości pokojów 3,20 m od 1,70 do 1,80 то ; dla głębokości 4,00 m od 2,20 do 2,30 то/

Bóżnica poziomów między terenem a parterem 0,90—1,50«!.

Szerokość schodów normuje ustawa conajmniej 1,00 то; zwykle od 1,20to w górę.

Budynki szkół powszechnych.

Kształt i rozmiary placów. Plac szkolny powinien przedstawiać figurę raczej zwartą niż wydłużoną, w miarę możności prostoboczną, zbliżoną do kwadratu lub niezbyt wydłużonego prostokąta (stosunek szerokości do długości w granicach od i : 1 do 1 : 3).

Obszar placu szkolnego powinien wynosić dla szkół 1-, 2-, 3-klasowych conajmniej 0,56ha (1 mórg), dla szkół 4-, 5-, 6- i 7-klasowych conajmniej 0,85ha (1,5 morga).

Obszar placu dla szkoły 7-klasowoj z czterema lub więcej oddziałami równoległemi lub dla dwóch szkół 7-klasowych bez oddziałów równoległych winien wynosić conajmniej l,12Aa (2 morgi), a dla dwóch szkół 7-klasowych, z sześcioma oddziałami równoległemi, conajmniej 1,681га (3 morgil.

Obszar placu na dom lub domy mieszkalne dla nauczycieli, nie licząc kierownika, powinien wynosić conajmniej 500 то* na każde mieszkanie. Zmniejszenie tych wymiarów dopuszczalne za zgodą kompetentnych władz.

Należy dążyć do tego, aby przy placu szkolnym, względnie w pobliżu, nie dalej niż 0,5km, położony był grunt o obszarze l,12/<a (2morgi) dla kierownika, i ażeby przy mieszkaniach nauczycielskich znajdowały się place na ogródki, po 0,2 ha dla każdego nauczyciela. Pożądany obszar gruntu dla szkół różnych stopni organizacyjnych podaje poniższa tablica :

Obszar gruntu w ha dla szkoły

klasa

Przeznaczenie gruntu

II

III IV

VI VII

Ю to (M o

CC CC Т-Ч o' o' H TH

Ю \T o

CO <M r- o o' o' н гГ

Plac szkolny........

Plac na domy dla nauczycieli Grunt dla kierownika . . . . Ogródki dla nauczycieli . . .

Bazem .

1,68    1,93

2,18    2,72    2,97    3,22    3,72

Przy sytuowaniu budynków szkolnych należy dla klas wybierać kierunki : południowo-zachodni i południowo-wschodni, a następnie zachodni i wschodni. Unikać należy kierowania klas na północny wschód i północny zachód; nie jest również pożądane oświetlenie czysto południowe. Niedopuszczalne jest skierowanie klas na północ.

Odległość okien klas od granic sąsiadów powinna wynosić półtorakrotnie wziętą wysokość istniejących lub mogących powstać na sąsiedniej posesji zabudowań, a w każdym wypadku odległość ta nie może być mniejsza niż 1(1 то.

OC

tł-

-i

6-

-9

4-

3-

-Z

1-pokojowe

z wygodami

kuchni

Mieszkanie z pokojów,

10,00

10,00

7,00

7,00

5,0 0

5,00

5,00

Przedpokój

18,00

18,00

15,00

15,00

15,00

12,00

12,00

Kuchnia

1,40

1,40

1,40

1,40

1,40

1,20

1,20

Water klozet

5,00

5,00

3,60

3,60

3,60

6,00

6,00

4,00

4,00

metrów

Wanna

Służbowy

30,00

23,00

30,00

20,00

15,00

15,00

15,00

188,40

25,00

00‘03

30,00

18,00

15,00

15,00

163,40

25,00

20,00

24,00

15,00

15,00

130,00

25,00

25,00

26,80

26,80

20,00

24,00

15,00

115,00

20,00

20,00

kwadrat

Pokój mieszkalny, ewent. bawialny

Sypialny

Stołowy

15,00

85,00

05,00

45,00

Gabinet

S'

Dziecięcy I

Dziecięcy II

Buduar

Budynek szkolny winien stać w głębi placu szkolnego i w stosownem oddaleniu od granic sąsiednich posesji, — pożądane jest odsunięcie budynku możliwie dalej od ulicy.

Dojście od ulicy do szkoły powinno prowadzić wprost do drzwi wejściowych budynku szkolnego. Unikać więc należy zawiłych dojść przez boiska, podwórza lub drogi okólne.

Przed budynkiem szkolnym pożądane jest urządzenie placu o powierzchni 50—200те², na którym dzieci zbierałyby się przed rozpoczęciem nauki. Jeżeli w budynku szkolnym niema oddzielnego wejścia na boisko, boisko zaś umieszczone jest poza budynkiem szkolnym, ewentualnie w większem oddaleniu od niego, wtedy należy odsunąć budynek w głąb terenu.

Wskazanem jest umieszczenie boiska przy budynku szkolnym od strony korytarzy rekreacyjnych, sali gimnastycznej lub sali robót ręcznych. Boisko założone przed oknami klas, winno być odsunięte od ściany okiennej min. 12 те. Dojście do boiska z budynku Ezkolnego winno być możliwie proste.

Należy unikać umieszczania ustępów względem budynku szkolnego od strony najczęstszych w danej okolicy wiatrów, wiejących u nas zazwyczaj z zachodu. Ustępy powinny być łatwo dostępne ze szkoły oraz z boiska i muszą mieć zabezpieczony dojazd dla czyszczenia dołów.

Studnia powinna być łatwo dostępna z boiska a odległość jej od ustępów, obór, chlewów i gnojowisk powinna wynosić przynajmniej 20 те.

Drogi wewnętrzne mają być nieliczne, krótkie, o szerokości unormowanej istotnemi potrzebami. Droga przejazdowa do podwórza może mieć szerokość 2,00—2,50 w. Drogi ważniejsze jak np. wejściowa do szkoły, okólna przy gmachu szkolnym i przejściowa do boiska, powinny mieć szerokość 3,00 — 4,00 иг, zależnie od ilości dzieci szkolnych. Pozostałe drogi mogą być węższe.

Dojście do mieszkań kierownika, nauczycieli i woźnego nie może się łączyć ani krzyżować z dojściami do szkoły i z przejściami ze szkoły na boisko.

Pomieszczenia w budynkach szkół powszechnych podaje następująca tablica: (p. dodatkową tablicę pom. str. 1946 a 1947).

Odstępstwa od norm podanych w tablicy programu normalnego nie mogą sięgać poniżej norm, podanych w tablicy programu minimalnego.

Normy, podane w tablicach programu normalnego i minimalnego, stanowią granice, w których mogą być opracowane programy pośrednie. Przy opracowaniu programów pośrednich należy uwzględniać najważniejsze potrzeby szkół. Z takich programów można polecić podany w tablicy program pośredni.

W wypadkach, kiedy się buduje szkoły 4, 5, 6 i 7-klasowe bez sali robót ręcznych i natrysków, względnie szkoły 6- i 7-klasowe bez sali gimnastycznej — należy w projekcie przewidzieć możność dobudowy tych pomieszczeń w przyszłości.

Jak już wyżej zaznaczono, w szkole 7-klasowej mogą istnieć oddziały równoległe, jednak liczba tych oddziałów w jednej szkole nie może przekraczać sześciu. Kazem więc izb szkolnych (klas) dla oddziałów zasadniczych i równoległych jedna szkoła 7-klasowa może mieścić conajwyżej trzynaście, nie licząc sal specjalnych.

Budynki dla szkół 1, 2 i 3-klasowych powinny być parterowe, dla szkół zaś wyżej zorganizowanych — jednopiętrowe z ewentualnem wyzyskaniem poddasza. W miastach budynki szkolne mogą być dwupiętrowe a nawet trzypiętrowe.

Najodpowiedniejsze rozwiązanie poziomego rzutu budynku szkolnego otrzymuje się przy stosowaniu korytarza bocznego ; ze względów jednak oszczędnościowych dopuszczalne jest stosowanie korytarza środkowego.

Mieszkania dla kierownika szkoły i woźnego, oraz pomieszczenia gospodarcze do nich należące winny być zupełnie oddzielone od pomieszczeń szkolnych i mają mieć osobne wejścia.

Natryski wraz z rozbieralnia należy umieszczać w budynku szkolnym; w miejscowościach nie posiadających kanalizacji i wodociągów dopuszczalne jest umieszczanie natrysków w oddzielnym budynku.

Zastosowany w budynku szkolnym system ogrzewania powinien umożliwiać utrzymanie temperatury conajmniej 12—16° C (12° C w korytarzach, sali gimnastycznej, sali robót ręcznych, szatniach i wewnętrznych ustępach, 16° C w klasach, salach zajęć praktycznych, salach rysunkowych i kancelarjach).

W szkołach wiejskich wskazane jest stosowanie zwykłych pieców kaflowych z nisko umieszczonemi paleniskami. Piece umieszczać w rogach pomieszczeń szkolnych lub we wnękach. W budynkach większych wskazane jest urządzenie ogrzewania centralnego wodnego lub parowego o niskiem ciśnieniu. Ogrzewanie parowe wysokiego ciśnienia jest niedopuszczalne.

Drzwi wejściowe do budynku szkolnego muszą się otwierać nazewnątrz. Szkoły, mające do 100 uczniów, powinny mieć drzwi o szerokości conajmniej 1,00 те, mające zaś powyżej 100 uczniów — conajmniej o szerokości 1,30 иг, a szkoły mające więcej niż 350 uczniów — dwoje drzwi, każde o szerokości 1,30 те.

Przy wejściu do szkoły nie należy dawać więcej niż 3 stopnie. Stopnie mogą być kamienne lub betonowe. Górny stopień przed samem wejściem musi być znacznie szerszy niż inne.

Oprócz głównego wejścia powinno znajdować się w budynku szkolnym osobne wyjście na boisko. Ilość wyjść w każdym razie nie może być mniejszą od ilości klatek schodowych.

Szatnie umieszcza się w pobliżu wejścia w przyziemiu albo podziemiu. Powinny być dostępne z sieni wejściowej i z korytarzy rekreacyjnych, jeśli się znajduje w przyziemiu ; jeżeli szatnia w podziemiu, to zejście do niej powinno prowadzić wprost z przedsionka oddzielnemi schodami.

Powierzchnia podłogi szatni na jednego ucznia powinna wynosić okofo 0,15 то².

Szatnie powinny być widne i przewiewne. Stosunek powierzchni okien do pow. podłogi powinien wynosić 1 : 6. Posadzka w szatni, jak i w sieni, powinna być wykonana z płytek kamiennych lub cementowych. Ściany do wysokości 1,5« należy pomalować farbą olejną lub wyłożyć drzewem, względnie płytkami.

Korytarze. Powierzchnia podłogi korytarzy 0,5 то⁷ na jednego ucznia, min. 0,3 m². Powierzchnia korytarza w szkołach 1-klasowych nie może być jednak mniejsza niż 20 то2 a w 2-klasowych 35 TO².

Szerokość korytarza rekreacyjnego bocznego 3,00 m jeżeli korytarz środkowy to 3,50 m. W korytarzach należy unikać załomów i wyskoków, nawet pilastrów.

Stosunek powierzchni okien do podłogi nie powinien być mniejszy niż 1 : 8. W korytarzach środkowych światło z okien w ścianach czołowych można uważać za wystarczające tylko na odległość 10 то. Korytarze dłuższe można zasilać światłem z klatek schodowych, ewentualnie światłem pośrednim z klas i innych pomieszczeń, mających drzwi oszklone lub okna wewnętrzne (górne) w ścianie od strony korytarza.

Schody. Do mieszkania kierownika i woźnego należy urządzić schody oddzielne. W szkołach 7-klasowych z trzema lub więcej oddziałami równoległemi dwie klatki schodowe. Stopnie wachlarzowe są niedopuszczalne. Szerokość biegów schodów ma wynosić od 1,20—2,00 то. W jednym biegu nie może być więcej niż 16 stopni.

Klatki schodowe muszą mieć oświetlenie bezpośrednie, a okna należy urządzić tak, żeby ich skrzydła, otwarte do przewietrzania, nie tamowały krążenia dzieci po schodach.

Izby szkolne (klasy). Powierzchnia podłogi klasy wynosi normalnie od 50 do 54 to², największa 60 те², a najmniejsza 42 то².

Szerokość klasy przy ustawieniu trzech rzędów ławek dwuosobowych nie może być mniejsza od 5,60 то, największa nie może przekraczać 6,00 то.

Długość klasy przy liczbie dzieci około 50 wynosi 9,00 то, największa nie może przekraczać 10,00 m a najmniejsza 7,00 ni. W szkole 4-klasowej dwie klasy powinny mieć długości około 10,00 то, dwie pozostałe mogą mieć od 7,00 do 8,00 то. W szkole 5-klasowej jedna klasa powinna mieć 10 m długości, pozostałe 8,00—880 то. W szkole 7-klasowej bez oddziałów równoległych klasy dla najmłodszych roczników mogą być większe (długości 10,00 ni), dwie dla najstarszych roczników — mniejsze (długości od 8,00 те do 8,50 w), a pozostałe trzy klasy powinny być normalnej wielkości (długości około 9/ 0 те). Użyteczna różnica w długości klas około 75 cm (szerokość jednego rzędu ławek), względnie wielokrotność tej liczby.

Przy projektowaniu klas należy zwrócić uwagę na możność odpowiedniego rozmieszczenia ławek. W normalnej klasie powinno się mieścić 25 ławek dwuosobowych, w klasach większych, w szkołach 4, 5 i 7-klasowych 30 ławek, w klasach średniej wielkości w szkole 4-klasowej 21 ławek.

Przeciętnie wymiary ławki dwuosobowej wynoszą: długość rzutu ławki 1,20 w, szerokość rzutu 0,75 то. Odległość między rzędami ławek oraz od ścian około 0,50 m. Odległość ściany od pierwszego rzędu ławek 1,70—2,00 m. Odległość ławki od pieca nie może być mniejszą niż 0,80 w.

Wysokość klas 3,50 то, min. 3,20 m. Oświetlenie klas jednostronne z lewej strony uczniów. Wyjątkowo dopuszczalne jest umieszczenie okien pomocnicznych w ścianie z tyłu za dziećmi. Suma powierzchni okien w świetle futryn, nie licząc okien pomocniczych, nie może wynosić mniej niż l/₆ część powierzchni podłogi, pożądana jest jednak Vs- Odległość górnej krawędzi otworów okiennych od sufitu nie powinna przekraczać 42 cm. Okap nie powinien zatem wystawać więcej niż na ²/₃ odległości między spodnią krawędzią okapu a górną krawędzią otworu okiennego. Wysokość parapetu okiennego nad podłogą 1,00 то. Szerokość filarów międzyokiennych oraz odległość od okna do ściany poprzecznej nie powinna przekraczać 1,00 m. Węgary okien należy silnie ściąć skośnie ku wnętrzu klasy.

Kanały wentylacyjne w ścianach należy projektować obok gorących kanałów dymowych. Wyloty tych kanałów umieszcza się w odległości około 25 сто od sufitu możliwie daleko od pieców, — należy je zaopatrzyć w zamknięcia. Przekrój kanałów wentylacyjnych przynajmniej jedna cegła w kwadrat, w izbach większych 1,5 cegły. Kanały wentylacyjne muszą być wyprowadzone ponad dach budynku.

Ściany działowe między klasami powinny mieć grubość przynajmniej jednej cegły. W stropach, między klasami a pomieszczeniami, leżącemi bezpośrednio nad niemi, końce belek powinny być oparte na podkładach izolujących dźwięki (np. z tektury smołowcowej, wojłoku itp.) Wskazane jest ułożenie podłogi na legarach, leżących na warstwie gruzu lub polepy, tak aby podłoga nie dotykała bezpośrednio belek stropowych. W klasach z jedną ścianą zewnętrzną należy zaprojektować jeden piec o powierzchni ogrzewalnej około 6,50 m⁵, w klasach z dwiema lub trzema ścianami zewnętrznemi dwa piece mniejsze. Wspólne piece między klasami są niedopuszczalne.

Klasy powinny być tak zaprojektowane, aby zapewnić dzieciom wygodny wstęp do nich, łatwe przejście do katedry i szybkie opuszczenie ich po lekcjach. Pożądane jest, aby wejście do klasy znajdowało się w ścianie przeciwległej oknom, opodal katedry. Drzwi do klas jednoskrzydłowe o wymiarach od 0,9" X 2,00 w do 1,00 X 2,20 то, dospuszczalne są drzwi dwuskrzydłowe o szerokości 1,20—-1,30 m. Drzwi otwierane nazewnątrz klasy do korytarza.

Kamę drzwiową się w murze od strony klasy, a wnękę ścina się ukośnie, żeby drzwi otwarte wystawały jak najmniej na korytarz. Drzwi nie mogą mieć progów wystającycti. Drzwi klas nie mogą być umieszczone zbyt blisko jedne obok drugich lub wprost naprzeciw siebie.

Sale robót ręcznych i zaj ęć praktycznych. Światło może być dwustronne i trzy-stronne, nawet górne bez względu na strony świata; tylko czysto południowego światła należy uniknąć.

nocno

Przy projektowaniu sali robót ręcznych należy sie liczyć z możnością ustawienia w niej warsztatów.

Sale robót ręcznych umieszczać w przyziemiu, gorzej na poddaszu lub w widnem i sucbem podziemiu.

Sale do zajęć praktycznych i ćwiczeń z chemji i fizyki pożądane jest umieszczać w sąsiedztwie z pokojem na pomoce naukowe.

Sala rysunkowa. Pożądane tu jest, aby okna sali były zwócone w stroną północną, -wschodnią lub północno-zachodnią; powierzchnia okien nie może być mniejszą od

pół

/₅ powierzchni podłogi sali.

то. Jedną ścianę то bez otworów.

Sala gimnastyczna. Poziom podłogi sali gimnastycznej może być niższy niż innych pomieszczeń szkolnych, a nawet, przy należytem zabezpieczeniu od wilgoci, podłoga sali gimnastycznej może być zagłębioną na 1,00 m w terenie.

Najodpowiedniejszą formą sali jest prostokąt o wymiarach 10,00 X 15,00 należy pozostawić zupełnie albo przynajmniej do wysokości 2,50—3,00 :

Parapety okien na wysokości przynajmniej 1,50 то. Pod oknami nie należy dawać wnęk. Stosunek powierzchni okien do powierzchni podłogi nie powinien być mniejszy od %. Mury o pół cegły cieńsze niż w budynkach szkolnych.

Posadzka najodpowiedniejsza z klepek dębowych, ułożonych na asfalcie albo na ślepej podłodze lub też okrętowa desek z dębowych ewentualnie sosnowych, 10—12 cm szerokich i 2,00m długich, ułożonych na podłodze ślepej.

Ustępy wbudynku szkolnym. Ustępy wewnętrzne powinny być spłókiwane wodą a zatem w budynkach szkolnych posiadających wodociągi i kanalizację. W miejscowościach nieskanalizowanych nie powinno się umieszczać ustępów w budynku szkolnym.

Pomieszczenia ustępowe w budynku szkolnym należy oddzielić od korytarza bezpośrednio oświetloną (oknem zewnętrznem) i wentylowaną sionką w której pożądane są umywalki.

na 50

Pomieszczenia ustępowe dla dziewcząt i dla chłopców powinny być od siebie możliwie jak najdalej oddalone, a w każdym razie muszą posiadać osobne wejścia.

Liczbę siedzeń ustępowych oblicza się, przyjmując conajmniej jedno siedzenie chłopców albo 25 dziewcząt.“ Liczbę zaś stanowisk pisuarowych otrzymuje się, przyjmując stanowisko na 25 chłopców. W ustępach należy przewidzieć osobne przedziały po_ jednym dla nauczycieli i nauczycielek. Szerokość przedziałów ustępowych 0,80 то, głębokość 1,20 то a jako minimum szerokość 0,70 m, głębokość 1,00 то.

Stanowiska w pisuarach 0,40—0,60 m szerokości. Wolne przejście w ustępach 1,40—1,50 то, min. 1,80 to. Jeśli pisuary pod ścianą —2,00 то. Podłogę pomieszczeń ustępowych należy wykonać z materjału nieprzepuszczalnego, najlepiej z betonu.

Ustępy w osobnych budynkach. Jeżeli budynek szkolny nie jest skanalizowany, należy ustępy szkolne umieścić w osobnych budynkach na placu szkolnym.. Przedziały ustępów należy urządzać do kucania a nie do siedzenia. Tylna część podtogi przedziału (50—55 сто) powinna być wzniesiona na wysokość 10—15 сто; w tem wzniesieniu urządzić otwór o średnicy 25—36 сто, połączony z dołem kloacznym rurą spustową (kamionkową lub z żelaza lanego), której wylot powinnien sięgać niżej aniżeli dolny otwór kanału wen-dołu kloacznego. Pozostała część podłogi musi mieć spadek

Pisuary mogą być wykonane w formie rowka wzdłuż ściany ; rowek i ściana do wysokości 1,50 asfaltowane lub wyprawione ostrą zaprawą cementową — najlepiej z dodaniem emulsji.

tylacyjnego, wyprowadzonego z

do otworu ściekowego, umieszczonego przed wzniesieniem.

Pomieszczenia ustępowe muszą być wentylowane w ten sposób, aby ciąg powietrza był skierowany poprzez sedesy i dół kloaczny nazewnątrz zapomocą kanału wyciągowego, idącego z dołu kloacznego i wyprowadzonego ponad dach budynku ustępowego.

Dół ustępowy powinien być nieprzepuszczalny, hermetyczny, łatwy do oczyszczania. Objętość dołu przyjmuje się 7 то³ na każde 100 dzieci. Dół ustępowy należy wykonać z cegły dobrze wypalonej na zaprawie cementowej. Ściany dołu wyprawia się wewnątrz zaprawą, cementową i zaokrągla się wszędzie kąty i krawędzie. Dół ustępowy powinien być zewnątrz obłożony warstwą gliny gr. 30 сто. Dół kloaczny należy przesklepić, rury spustowe szczelnie osadzone w sklepieniu. Należy również przesklepić część dołu z otworem do czyszczenia Otwór winien być szczelnie zamknięty.

900 TO* 1000 то* 1050 то*

Boisko szkolne. Przy każdej szkole musi być urządzone boisko. Obszar użytkowej powierzchni boiska powinien wynosić:

w szkole 1-klasowej

3-

300 то*    w szkole 5-klasowej

6-

500 то*

7-

650 то*

4-

800 m*

Gdzie wielkość placu szkolnego na to pozwala, należy obszary boisk szkolnych, poczynając od szkoły 3-klasowej, zwiększyć do 5 то* na każde dziecko.

*W szkołach wyżej zorganizowanych część boiska należy przeznaczyć pod urządzenia gimnastyczne. Obszar placu gimnastycznego winien wynosić 200 m*.

Przy szkole należy urządzić ogród szkolny obszaru około 2500 те*, a przynajmniej 1500 то*.

gramu

nego) w szkołach wyżej zorganizowanych.

Mieszkanie woźnego powinno się składać z jednego lub dwu pokoi i kuchni o łącznej powierzchni 35 do 55 то*, zależnie od'stopnia organizacyjnego szkoły i programu minimalnego czy normalnego.

Mieszkanie kierownika szkoły i woźnego. Mieszkanie kierownika szkoły powinno sie składać z trzech pokoi i kuchni o łącznej powierzchni 75 m* (63 то* według pro-minimalnego) w szkołach 1 i 2-klasowych i 80 то* (70 то* według programu minimal-

Wysokość mieszkań może wynosić od 2,40 do 3,00 та; wysokość 2,40 то dozwolona jest jedynie w mieszkaniach poddasznych, w domach parterowych i jednopiętrowych wysokość ta musi wynosić conajmniej 2,60 то, w domach zaś o więcej niż dwóch kondygnacjach — conajmniej 2,75 m.    ,

Podwórze i zabudowania gospodarcze. Podwórze z zabudowaniami góspodarczemi, przeznaczonemi dla kierownika i woźnego, powinno być oddzielone od boiska i ogrodu szkolnego i mieć powierzchnię około 300 то².

Jeżeli przy szkole oprócz'mieszkań kierownika i woźnego są jeszcze mieszkania nauczycielskie, należy podwórze odpowiednio powiększyć, dodając po 100 то² na każde mieszkanie nauczycielskie lub też należy założyć drugie podwórze w innem miejscu.

Dla kierownika szkoły, nauczycieli i woźnego przewiduje się pomieszczenia gospodarcze o powierzchni 10—20 то².

Kierownik i nauczyciele, którzy korzystają z gruntu szkolnego, otrzymują dodatkowo po 35, względnie po 2im² pomieszczenia w oddzielnym budynku gospodarczym.

Szpitale.

Przy odbiorze placu pod budowę na jednego chorego należy przyjmować 100—120 то², na chorego zakaźnie 150—200 то². Przy małych szpitalach można zejść poniżej tych wymiarów.

W miastach większych i osadach przemysłowych przyjmuje się 1 łóżko na 200 mieszkańców, dla prowincji 1 łóżko na 500 mieszkańców, przyczem należy uwzględnić naturalny przyrost ludności 2% rocznie, np. dla miasta liczącego 100 000 mieszkańców przy uwzględnieniu przyrostu ludności w okresie 25-letnim, liczbę łóżek oblicza się :

(1 + ш)аб=со1?500П’

liczba mieszkańców po 25 latach = 100 000

potrzebna ilość łóżek = 165 000 . 0,005 = 825;

zaś dla prowincji :

np. dla miasteczka o ilości 20 000 mieszkańców: liczba mieszkańców po 25 latach =fc 20 000

potrzebna ilość łóżek = 32 000.0,002 = 64 łóżek. Szpitale powyżej 1000 łóżek a poniżej 60 łóżek nie opłacają się.

Л₊    ²⁵ =

V loo/

OO 32 000,

Systemy budowy szpitali:

1.    blokowy — całość jest skoncentrowaną w jednym budynku;

2.    korytarzowy — wszystkie pomieszczenia szpitala połączone korytarzami;

3.    pawilonowy — składa się z szeregu oddzielnych budynków z uwzględnieniem rodzaju choroby, płci itd. ;

4.    barakowy.

Można stosować też kombinacje tych systemów. — Najodpowiedniejsze systemy: korytarzowy i pawilonowy, — blokowy niepraktyczny.

Kompleks zabudowań szpitalnych dzieli się na następujące grupy:

I. grupa—administracyjna, składa się z dwóch pokoi i poczekalni, kancelarji lekarza, rozbieralni, łazienki, ubieralni. Chory po przejściu manipulacji w tej grupie idzie w bieliźnie na oddział. Ponadto dla chorych dochodzących — ambulatorja.

II. grupa

— ubikacje dla pomieszczenia chorych — tj. właściwy budynek szpitalny, w którego skład wchodzą sale dla chorych, trakty operacyjne, gabinety i pracownie lekarskie, gabinet dyrektora, laboratorjum podręczne, sale dzienne, kuchenki, pokoje dla dyżurującej służby wraz ze składem czystej bielizny, łazienki, klozety, umywalnie, korytarze, klatki schodowe, szatnie, sienie.

III.    grupa — gospodarcza — obejmuje kuchnie, piekarnie, pralnie bielizny z odka-żalnią, składy, lodownię itp. Na prowincji do grupy gospodarczej przypadają jeszcze: chlewy, stajnie, wozownie, garaże itp.

IV.    grupa — ubikacje specjalne, zależne od ustroju szpitala, jak : dezynfektor na oddziale zakaźnym, kotłownia, sala sekcyjna, trupiarnia, kaplica przedpogrzebowa, sale odczytowe, kąpiele słoneczne, terapja, kasyna dla chorych i służby itp.

Każdy szpital, niezależnie od systemu budowy, musi odpowiadać pewnym normom, odnoszących się do : 1. samego usytuowania, 2. odległości poszczególnych budynków, 3. wymiarów wszystkich ubikacyj, 4. cechowego rozmieszczenia poszczególnych ubikacyj, odpowiadającemu tokowi manipulacyj szpitalnych.

Usytuowanie budynków winno być takie, aby okna sal dla chorych zwrócone były na południowy wschód lub co najwyżej na południowy zachód. Trzeba mieć na uwadze udostępnienie słońca balkonom, werandom, terasom itp., zatem zwrócone na południe, przeznaczonych dla chorych. Sale z oknami obustronnemi otrzymują oświetlenie wschodnie i zachodnie. —■ Salom operacyjnym dostarczyć jak najwięcej światła północnego. Trupiarnie, sale sekcyjne, lodownie, pralnie itp. nie mogą być wystawione na działanie promieni słonecznych. Odległości poszczególnych budynków szpitalnych. Minimalny odstęp dwóch budynków otrzymuje, się łącząc linją powietrzną najwyższy szczyt jednego budynku z parapetem okna parteru drugiego budynku pod kątem a — 30° do poziomu. Budynki szpitalne nie powinny być wyższe niż jednopiętrowe zwłaszcza dla zakaźnych. Przy założeniu więcej pięter niż jedno należy uwzględniać werandy dla chorych.

Dla budynków szpitalnych ponadlO m wysokich (2 lub 3 piętra) a — max. 45° (mierzone do podstawy budynku).

umie-

12 w²

10 то2 9 w2 8 то2 5 m²

Przy barakowym systemie budowy, odległość między barakami sąsiadującemi winna wynosić 15—20 m. Wymiary pomieszczeń dla chorych i ubikacyj podrzędniejszych. Głębokość sal o jednostronnem oświetleniu 4,5—6,00 m ; umieszcza się w nich nie więcej jak 10 chorych; głębokość sal obustronnie oświetlonych 8,00m, i szcza się w nich maximum 30 chorych. Wysokość sal: 3,50—3,75 m. Powierzchnia podłogi : w pokojach na 1 chorego (separatkach)

„    2 i 3 chorych......

„    4—6    „    ......

„ ponad 6    „    ......

Dzieci niżej 10 lat..........

Na jednego chorego 30—40 m³ powietrza. Temperatura na sali chorych 19—20° C.

Kory tarze komunikacyjne główne między salami 2,50—3,00 m szerokości, korytarze przechodnie dla chorych 4,00—5,<>0 m, boczne dla służby 1,50—2,00 m, podrzędne 1,20—1,50 »n (tylko na krótkicli odcinkach).

Klatki schodowe o szerokości min. 3,00m dla małych szpitali do 30 łóżek, przy większej ilości łóżek 3,00—3,50 m, w odziałach chirurgicznych do 4,00 то. Odległość sali chorych od klatki schodowej maximum 40 то. Wentylacja pod stropem przez komin. Stopnie o wymiarach 15/30 cm najodpowiedniejsze. Poręcze przy schodach dla dorosłych 1,20 то, dla dzieci 1,10 то wysokie.

Na każdym oddziale winna być jedna sala dzienna, służąca jako jadalnia, czytelnia i miejsce do odwiedzania chorych o wymiarach 1,6 то² podłogi na jednego chorego. Werandy, umieszczone zawsze od strony południowej, oblicza się na l/ł część chorych, mogących znaleźć pomieszczenie na danym oddziale a na połowę chorych na oddziale gruźlicznym.

Bozdział według płci i chorób przeprowadza się pionowo lub poziomo. Dzieci do 10 lat umieszcza się na oddziale dla kobiet, o ile niema szpitala dziecięcego, pówyżej 10 lat rozdziela się wedle płci.

Oddziały zakaźne izoluje się zupełnie przez osobne wejścia, klozety, pomieszczenia dla służby i lekarzy.

Łazienki dla chorych łączy się przedsionkiem z korytarzem — muszą być wentylowane. 1 wanna na 20—25 chorych. Wymiary normalnej wanny 1,65—2,00 то.

Klozety — jeden na 10—15 chorych.

. 0,7 litra . 0,9    „

,1,0    „    + rezerwa 0,65 litra.

Kuchnia z magazynem na mięsa i jarzyny, mąkę wraz z piekarnią. Kotły do gotowania żywności liczy się według racji dziennej otrzymywanej przez jednego chorego: mięsa . . warzyw . . ziemniaków

Pralnia musi być w tym samym budynku co kuchnia.

Ilość zapotrzebowania wody na jednego chorego 400—500 l na dobę, licząc w to zapotrzebowanie dla kuchni, pralni, klozetów, umywalni, łazienek, kotłów itp. Bo z kład budynku i ubikacyj ze względu na tok czynności szpitalnych. Przy projektowaniu należy mieć na uwadze kolejność czynności szpitalnych. Trakt operacyjny dzieli się na: 1. salę operacyjną brudną, 2. salę operacyjną czystą, 3. pokój do narkozy, 4. pokój dla sterylizacji, 5. pokój na instrumenty, 6. pokój dla lekarza, 7. salę opatrunkową, 8. salę porodową, 9. pokój Koentgena, 10. pokój z lampą kwarcową.

na-

Dalszym przykładem kolejności czynności jest pralnia a więc : dostawa bielizny brudnej, sortowanie, dezynfekcja, namoczenie, pranie, płókanie, suszenie, naprawa, prasowanie, sortowanie, składanie, magazynowanie, wydawanie na oddziały.

Szpital jako całość, podzielony na 6 oddziałów — ustosunkowuje się jego oddziały stępująco : 1. oddział wewnętrzny przyjmuje 34% ogólnej liczby chorych, 2. chirurgiczny 25%, 3. zakaźny 16%, 4. dziecięcy 8%, [5. weneryczny skórny 8,5%, 6. położniczy i ginekologiczny 8,5%. Szczegóły konstrukcyjne wykonania części budynku szpitalnego. Ściany zewnętrzne jak i działowe najlepiej z cegły — drzewo i kamień nie nadaje się zupełnie. Grubość ścian działowych min. na długość 1 cegły, tj. 27 сто. Ścian gipsowych, lanych, z desek itp. nie stosuje się wcale. Stropy najlepsze żelazno-betonowe. Sufity gładkie malowane, podłogi gładkie i szczelne, mogą być z desek sosnowych 1 */s" połączonych na wpust i pióro, polakierowane. Lepsze są kiepki dębowe, układane na asfalcie, betonowe mogą być stosowane we wszystkich ubikacjach z wyjątkiem łazienek i klozetów, gdyż wchłaniają wodę i powstają wskutek tego plamy. W klozetach i łazienkach płytki terakotowe. Podłogi asfaltowe nieużywane, nie nadają się, jak również stosowane nieraz podłogi ksylolitowe są nietrwałe, miękkie, a raz uszkodzone nie dają się naprawić — sól wyżera je. Bardzo wielkie zastosowanie ma linoleum na podłożu korkowem, mimo dość szybkiego zużycia się. Zwłaszcza w salach operacyjnych. Łatwe do zmywania, nie przepuszczają wody.

Wyprawa ścian wewnętrznych nie może mieć części wystających, zewnętrznych również gładka. Ściany dezynfekuje się częstem bieleniem.

Drzwi w pomieszczeniach szpitalnych gładkie, bez ozdób, okna letnie i zimowe otwierane do wewnątrz, o powierzchni użytecznej */₆ części powierzchni podłogi. Wysokość parapetu okiennego 0,80—1,20 m. W salach operacyjnych, kuchniach i pralniach stosuje się okna żelazne.

Krawędziki pieców lub wystających ścian zabezpiecza się krawężnikami żelaznemi po-lakierowanemi do wysokości 1,50—2,00 m.

Ogrzewanie ubikacyj najstosowniejsze piecami wodnemi.

Hotele.

Wymagania, stawiane hotelom, zależą od kultury, wielkości miasta i od ruchu podróżnych, otoczenia i warunków. Hotel składa się z trzech grup ubikacyj : 1. westibulu z administracją, 2. ubikacyj dla gości, 3. ubikacyj gospodarczych.

Westibul winien być traktowany okazale, oddzielony od drzwi frontowych drzwiami wahadłowemi (przeciwwiatrowemi). Wjazd do hotelu nie razem z wejściem i połączony z podwórzem Obok we

, nad którem może być dach szklany.

stibulu pokój dla portjera (około 10 m² podłogi), pokój przyjęć (otwarta nyża), kasa dla podróżnych, druga kasa hotelowa, ubikacja dla poczty, garderoba, klatka schodowa dla gości i służby, winda osobowa i ciężarowa. W wielkich hotelach pokój zarządcy w pobliżu westibulu.

Za westibulem mieści się hall i obok ewentualnie ubikacje dodatkowe: czytelnia, pokój do przyjęć, pokój dla interesentów, następnie w wielkich hotelach sale jadalne, jedna na śniadania, obliczana na V, część gości, druga właściwa jadalnia obliczana na połowę gości. Przy sali jadalnej kredens, oddzielający kuchnię od jadalni. Kuchnia i spiżarka w podziemiu, połączone z kredensem schodami i małą windą na naczynia. Obok spiżarki ewentualnie jeszcze kredens dla przechowywania napojów, połączony z odpowiedniemi piwnicami.

Ubikacje mieszkalne dzielą się na: 1. pokoje dla gości, 2. pokoje dla służby gości, 3. pokoje dla personalu hotelowego (zwykle na najwyższem piętrze, względnie na poddaszu).

ura na

Pokoje gościnne są z 1 łóżkiem lub 2 łóżkami. Na jedno łóżko wy,miary 3,00 X 1,50m, na dwa łóżka 4,00X 5,50»«, szerokość pokojów min. 3,00»«, — długość min. 3,50m, — najsympatyczniejsze pokoje do S,00m głębokości. Wysokość pokojów min. 2,50 w, kubat 1 osobę min. 16 m³.

Okna i drzwi pokojów o profilach gładkich, pomalowane na biało. Temperatura w pokojach podczas chłodnej pory roku najmniej 17°0. Drzwi na korytarze podwójne, jedno-skrzydłowe szer. 1,20»»». Należy unikać drzwi między pojedynczemi pokojami.

Podłoga cicha, najlepiej deszczułki na asfalcie. Korytarze o szerokości min. 2,00 »«, dostatecznie oświetlone światłem dziennem.

Na każdem piętrze 2 lub 3 łazienki o pow. 6—7 m², ewentualnie pokoje z łazienkami względnie umywalniami.

Klozety muszą być na każdej kondygnacji: 1. dla pań 2. dla panów (z pisuarem) 3. dla służby. Przed klozetem ubikacja wstępna (umywalnia). Sam klozet 1,00X1,40»«. Jeden klozet co najwyżej na 20 pokoi.

W zamożniejszych hotelach daje się na każdem piętrze 1 pokój dla służącego i 1 pokój dla kelnera, — wszystkie blisko klatki schodowej. Dla kucharza i starszego kelnera osobny pokój, dla reszty służby 1 pokój na 2 osoby.

Na każdem piętrze musi być ubikacja na meble zniszczone lub rezerwowe, — ubikacja ta może być całkiem ciemna.

• in

Ubikacje gospodarcze stanowią zamkniętą całość, oddzieloną od reszty hotelu, — położone od ulicy z wejściem przez biuro administracyjne. Kuchnia z jednem paleniski winna mieć min. 40 m² podłogi. Wentylacja naturalna i elektryczna. Do kuchni przylega spiżarnia i lodownia,

Budynki gospodarcze.

Zagrody gospodarcze. Miejsce budowy winno być płaskie lub lekko wzniesione, na stoku południowym. Przed wyborem suchego miejsca pod zagrodę należy mieć na uwadze ilość potrzebnej wody, sposób jej dostarczenia studniami, licząc dziennie 10 l na osobę, 30 l na bydlę, 50 l na konia. Odległość budynku od drogi publicznej winna wynosić conajmniej 3,5 m, ogrodzenia zaś 0‘75 m\ jeżeli odległość ta jest większą a nie mniej jak 12 m, wtedy nie wolno jej użyć na podrzędne zabudowania gospodarcze, lecz założyć ogród. Względem granic sąsiada odległość budynku nieognio-trwałego 6 m, ogniotrwałego z otworami w ścianie od strony granicy 4 m, bez otworów 3 m. Odległości te nie muszą być dochowywane w specjalnych warunkach za zezwoleniem odpowiednich władz.

Usytuowanie całej zagrody zwykle w kształcie prostokąta, na którego bokach stoją budynki gospodarcze, zamykające w środku podwórze. Dom mieszkalny powinien leżeć przy boku wschodnim, stajnie przy północnym, stodoły i gumna naprzeciw domu mieszkalnego, szopy na narzędzia naprzeciw stajen. Przy położeniu ukośnem do stron świata dom mieszkalny przy boku południowo-wschodnim, stajnie przy północno-wschodnim a stodoły i szopy na narzędzia jak poprzednio.

Stodoły zbożowe. Wielkość budynku stodoły zależy od ilości i wydajności gruntu. Jeden ha roli średniej wydaje:

a)    pszenicy lub żyta 8—12 kóp snopów, których 1 kopa obejmuje 7,4 ж³ ;

b)    jęczmienia 13³/₄ kóp snopów, których 1 kopa obejmuje 6,5 ж³;

c)    owsa 6 kóp snopów, których 1 kopa wynosi 6,5 ж³;

d)    owoców strączkowych 50 ж³;

e)    koniczyny lub siana z łąki 80 ж³.

Stodoła bywa zwykle prostokątna z drzewa kantowego lub oflisowego ; jej wysokość normuje wysokość wozu naładowanego snopami, chłopskiego 3,20 m, dworskiego 4,00 ж — nie należy przekraczać 7,00 ж. Przy większej wysokości musi być założony elewator. Szerokość stodół folwarcznych

11—14 ж, długość conajmniej 60 m. Ze względu na parowanie zboża należy urządzić wentylację. Na młocarnię rezerwuje się 80—90 ж².

Wnętrze stodoły obejmuje:

1.    Klepisko, służące do omłotu zboża. Długość 7 — 8 ж, szerokość 3,15 do 3,80 ж przy wjeździe pojedynczym, 4—5 ж przy wjeździe podwójnym. Brama wjazdowa (wrota) 3—3,50 ж szeroka i 3,20—4,00 ж wysoka. Posadzka winna być wzniesiona ponad przyległy teren około 35 cm. Grubość posadzki 30 cm, wykonanej z gliny z dodatkiem czarnej ziemi, plew, soli i krwi bydlęcej; ubija się warstwami. W jednej stodole urządza się najwyżej trzy klepiska.

2.    Sąsieki po obu strouach klepiska, przeznaczone na skład snopów, o wielkości unormowanej objętością snopów, przeznaczonych na skład.

3.    Góra, tj. przestrzeń ponad klepiskiem, oddzielona od niego podłogą z desek — przeznaczona również na skład snopów zboża lub siana.

Stodoły na ty t oń zwrócone zawsze ku południowi. Wielkość ich zależy od ilości tytoniu, przeznaczonego do rozwieszenia celem wyschnięcia. Dla 5000 kg tytoniu potrzebna przestrzeń 19 ж długa, 9,50 ж szeroka i 6,30 ж wysoka.

Stodoły na ku к u rudze — na 1 ж³ przestrzeni stodoły liczy się 10—14 hl kaczanów kukurudzy. 1 ha roli wydaje 4500 kaczanów czyli 28—40 hl ziarna.

Śpichl

erze do przechowywania płodów rolnych muszą być przede-wszystkiem suche, wykonuje się najczęściej z cegieł. Wielkość śpichlerza wyznacza się na podstawie stosunku zasiewu do wydajności roli. Przyjmuje się według praktyki, iż 1 ha roli średniej jakości wymaga do zasiewu:

owsa

8—10-krot.

i wydaj e plon :

żyta lub pszenicy 2,2 hl \ jęczmienia . . . 2,7 hl >6—8-krotny 2,7 hl \

grochu lub bobu 2,2 hl \ wyki lub soczew. 1,6 hl J

i wydaje plon:

hreczki ....    1,1    hl    20-krotny

rzepaku ...    1,1    hl    24-krotny

nasienia lnu .    0,3    hl    24-krotny

ziemniaków . 19,4 hl 12—15-krotny

Ilość słomy z 1 ha:

1180— 3140 kg 1080—4320 kg

pszenicy żyta . .

1950—5500    hreczki.

980—5880 kg    owsa . .

Ciężar    1 hl :

pszenicy żyta . . . jęczmienia owsa . . .

70.7- —80,9    owoców strączkowych . ... 85 kg

59 kg 46 kg 82 kg

68,5—78,8 kg    ziemniaków . . .

61.8—    69,5 kg    wyki.......

43,0—53,7 kg    nasienia koniczyny

Ziarna zboża starego sypie się na podłogę śpichlerza do wysokości 0,60 ж, nowego 0,4 do 0,5 ж, owsa 0,90 m. Jeden wagon zboża wymaga 25 ж² podłogi dla ziarna sypanego do wysokości 0,60 ж, zaś 20 ж² dla ziarna sypanego do wysokości 0,70 ж. Naokoło ścian śpichlerza zostawia się przejścia wolne o szerokości 1,00 ж, wentylacja w wysokości 60—70 cm.

Wysokość poszczególnych pięter śpichlerza 2,20—2,50 ж, szerokość najkorzystniejsza 9,5 — 13 dl Schody o szerokości 1,10 ж (stopnie 18/27) z mocnemi poręczami. Wysokość parapetów okiennych 0,G0 m. Okna obra-calne na osi poziomej.

Szopy na siano. 100 kg siana zajmuje 1,5 m? szopy.

Piwnice na ziemniaki, buraki, kapustę itp. muszą być suche i dobrze chronione od mrozu. Wysokość nasypu płodów rolnych najwyżej 1,25 m. 1 ha średniej roli daje 12 000—15000    buraków cukrowych, 12 000 do

18 000 kg buraków białych, 9000—12 000 głów kapusty, 2000—3500 kg marchwi.

Składy mąki o wysokości pięter conajmniej 3,00 m. Beczki z mąką 1 m długości, 0,7 m średnicy (3,3 hl pojemności) ustawia się w dwóch rzędach obok siebie i w trzech spiętrzeniach jedna nad drugą. Przejścia między beczkami 1,25 m szerokie. 1 hl mąki sypanej waży 47 kg, tłoczonej 56 kg. Okna składu o świetle 0,95 —1,10 m szerokości, 1,25 m wysokie w odstępach osiowych 4,00 m. Otwory wentylacyjne 1,25 m wysokie z drzwiami klapowemi.

Składy soli. Beczki o wymiarach jak na mąkę, ustawia się również w ten sam sposób. Jedna beczka napełniona sola waży 204 ka\ obciążenie na 1 m² = 800 kg.

Stajnie dla koni. Stanowiska dla poszczególnych koni przegrodzone ścianami z desek lub dyli, ewentualnie poziomą belką stałą lub co najczęściej, ruchomym drągiem okrągłym o 0 8—10 cm, okutym na końcach pierścieniami źelaznemi do zawieszania na łańcuszkach 15 cm długich. Wielkość stanowisk zależy od gatunku koni a mianowicie :

a)    dla koni luksusowych oraz ogierów rozpłodowych stanowiska całkiem oddzielne ze ścianami przegrodowemi, 3,40 m długie a 2,10 m szerokie;

b)    dla koni wierzchowych i powozowych stanowiska oddzielone tylko poziomą belką, 3,00—3,50 m długie, 1,60 — 2,00 m szerokie;

c)    dla koni roboczych stanowiska nie odgraniczone i liczy się szerokość 1,60—2,00 m, długość 2,50—3,00 m.

Klacze źrebne, rozpłodowe lub z łoszęciem, konie chore lub też konie o wysokiej wartości umieszcza się bez uwięzi w boksach kwadratowych o boku 3,00—3,60 m.

Szerokość chodników wzdłuż jednostronnego szeregu stanowisk koni :

a)    dla koni roboczych 1,80—2,00 m,

b)    dla koni wyjazdowych 2,20—2,50 a szerokość chodnika między dwoma szeregami stanowisk łącznie z kanałami odprowadzającemi mocz 3,00— 3,50 m.

Wysokość stajni: dla kilku koni 3,00 — 3,50 m, dla 10—30 koni 3,50-4,50 m, dla koni kawaleryjskich 4,00 — 6,00 m.

Żłoby or szerokości 60 cm, w wysokości 1,10—1,20 m, winny odstawać od ściany. Ściany ceglane wykłada się do wysokości 2,50 m materjałem twardym.

Powierzchnia okien: dla koni roboczych ¹/₁₈ całkowitej powierzchni podłogi, dla koni wyjazdowych ¹/₁₀ całkowitej powierzchni podłogi.

Okna umieszczać należy z boku koni, a nie wprost głowy, najlepiej oświetlenie górne; — o ile muszą być umieszczone nawprost, to wtedy parapet okienny wysoki 2,00—2,50 m, tj. ponad głową konia. Szerokość okien w świetle 1,25—1,60 m, wysokość 0,80 —1,00 m. Otwory wentylacyjne w ścianach zewnętrznych w odstępach co 2,00—3,00 m. Drzwi otwierane na zewnątrz o wymiarach w świetle: jednoskrzydłowe 1,10X2,20 m do 1,25X2,50 m, dwuskrzydłowe 1,25X2,20 m do 1,60X2,50 w, brama do wywozu gnoju 2,80—3,00 m szeroka, 3,00—3,50 m wysoka.

Podłogi w stajniach muszą być nieprzepuszczalne, aby nie dopuścić do zanieczyszczania podłoża, gruntu i zawilgocenia murów. Stajnie dla bydła (obory): Bydło może być ustawione : 1. systemem podłużnych ustawień, 2. systemem poprzecznych ustawień.

Najczęściej stosowanym typem, gdy w stanowiskach bydło stoi do siebie zwrócone głowami.

Szerokość stanowisk:

1.    dla jednej krowy 1,30—1,60 m 4. dla bydła młodego (jałówek) 0,90

—1,00 m

5. dla cielęcia w boksie 1,4—1,6 m²

2.    dla dwóch krów 1,25-1,40 m (na jedną)

3.    dla większej ilości krów 1,00    6. dla wołu 1,30—1,40 m

do 1,30 m

Długości stanowisk: 1. krowa

2,20—2,50 m

2.    bydło młode (jałownik) .... 1,90—2,20 m

2,70 — 2,80 m

3.    wół

Chodniki do karmienia w tym samym poziomie co żłoby lub niżej, o szerokości 1,50 m — wzdłuż jednego stanowiska, a 1,90 m między dwoma szeregami stanowisk. Chodniki dla gnoju dla jednego szeregu stanowisk 1,20—1,40 wî, między dwoma szeregami 1,70—2,00 m.

Wysokość stajni zależy od ilości bydła i wentylacji: dla 4 sztuk bydła . . 2,20—2,50 m dla 30 sztuk bydła . . 2,80—3,50 m „ 12    „    „    . . 2,50—2,80 m „ 90    „    „    . . 3,50-4,00 m

a jeżeli ściółka gnojowa jest wysoką, należy zwiększyć wysokość stajni o 0,80 m. — Ściany winny być odporne przeciw zawilgoceniu, gdyż 100 bydląt wyziewa dziennie cnd 1 m³ wody.

szerokie :

głębokie :

Wymiary żłobów: kamienne

0,40-0,50 m I

0.40 m

drewniane .... 0,45—0,50 m [ 0,23—0,30 cm betonowe

i 0,80 m osadzone ponad podłogą.

Okna tak urządzone jak dla koni i w takiej ilości, by na 1 m² podłogi stajni przypadało dla krów mlecznych 0,055 m², dla wołów opasowych 0,05—0,04 m² światła okna.

Drzwi otwierane nazewnątrz o wymiarach 1,50 X 2,20 m lub wyżej, bramy do wywozu gnoju 3,00 X 3,00 m.

Pokarm dla bydła przechowuje się porą zimową nad stanowiskami bydląt i z tego względu stropy muszą być ogniotrwałe, a o ile pasza umieszczona w oddzielnej ubikacji, to ta musi być oddzielona od bydła ścianą ogniową. Dla jednej sztuki bydła trzeba brać pod uwagę 20—25 m³ siana i słomy na paszę, 3,5—4,5 m³ ziemniaków, 0,5 m³ buraków. Komora, w której przygotowuje się karmę dla bydła, winna obejmować po 0,6 — 1 m² powierzchni podłogi na każde bydlę. Dla stróża stajennego osobna nyża. Jedna dziewczyna obsługuje 15—20 krów, 1 parobek na 1 zaprzęg.

Stajnie dla nierogacizny (chlewy).

Chlew dla świń winien mieć następujący podział:

1.    przedział dla prosiąt 0,4—0,6 m² podłogi na sztukę;

2.    „    dla młodych świń po 0,8—1,00 m² podłogi na sztukę;

3.    „    dla świń opasowych (wieprze i wybrakowane lochy) po jednej

lub dwie sztuki w osobnych przedziałach, na sztukę 1,2—2,00 m² podłogi;

4.    dział macioi prośnych — w którym każda ma oddzielne pomieszczenie — po 3,2—4,00 m² podłogi ;

5.    dział knurów — również każdy w osobnym przedziale — 3,00—5,00 m2 podłogi.

Miejsce dla karmienia (korytarz karmny) urządza się w środku stajni i obejmuje prawie połowę stajni. — Wysokość stajni 2,50 m.

Drzwi do stajni -— dwuskrzydłowe, 1,20—1,40 m szerokie, 2,00 m wysokie, otwierane nazewnątrz. — Z każdego przedziału drzwi wypędowe jednoskrzy-dłowe 0,75 m szerokie, 1,20 m wysokie. Parapet okien 1,60 m nad podłogą, okna 0,6 m szerokie, 0,5 m wysokie w odstępach 3,50—4,00 m.

Ściany działowe poszczególnych stanowisk drewniane, murowane lub żelbetowe.

Koryta na karmę betonowe 0,30 m, nad niemi kabłąk ruchomy żelazny do zamykania koryta od wewnątrz przy rozdzielaniu karmy, a nazewnątrz aby trzoda nie wyrzucała jej do ścieku korytarzowego. Najchętniej używane koryta gotowe kamionkowe glazurowane, — do nabycia w handlu. W boksach dla macior zakłada się na 10 cm od ściany gruby pionowy pręt żelazny lub w murach wystające nosy — aby uchronić młode przed zgnieceniem przy kładzeniu sie maciory. — Temperatura w chlewach +15° C.

Fundamenty z cegły dobrze wypalonej na zaprawie cementowej lub betonowe. Stropy ciepłe, sklepione między dźwigarami lub drewniane. Podłogi z płytek (klinkierów) na płask, betonowe lub asfaltowe o spadku 2°/0 ku ściekowi popod koryto, przy tylnej ścianie ruszt drewniany jako legowisko. — Najlepsza podłoga z betonu a w miejscu, gdzie dostają karmę na wysokości 0,5 m z płytek.

Podściółki dla świni potrzeba na zimę 8 mz słomy. Przy większych chlewach musi być mieszkanie złożone z pokoju i kuchni, gdzie się przygotowuje karmę. Obok chlewa osobne podwórko oparkanione o powierzchni l¹/₂-krotnej wielkości stajni, z sadzawką, z przedziałami dla trzody różnego wieku, aby sztuki silniejsze nie przeszkadzały młodszym. Tu winno być umożliwione rycie ziemi i pławienie się w sadzawce. Ponadto ustawia się kozły drewniane do ocierania z przymurowaną belką poprzeczną ukośnie na dwóch słupach, 0,45 m w niższym, 0,70 m w wyższym końcu. Długość kozła 2,00 m.

Stajnie dla owiec i kóz są bardzo prymitywne, łatwe do wykonania, gdyż owca przebywa w stajni tylko w zimie a resztę roku w polu. Wystarcza tu temperatura 12—15° C, dla kóz 15—18° C. Budynek musi być ogniotrwały; o ile przypiera do zabudowań gospodarczych, winien być oddzielony murem ogniowym, gdyż owce w razie pożaru nie pozwalają się wypędzić z owczarni, a raz wypędzone stamtąd wracają gwałtownie zpowro-tem. Gnój gromadzi się w stajni bez przerwy i oczyszcza się ją raz w roku. Grubość nawozu 20 cm. Stajnię dzieli się na oddziały:

1.    matkipo0,7 — 1,00 m²pow. podłogi 3. najmłodsze po 0,6 m² pow. podłogi

4. skopy po 2,00—2,5 m% — każdy w osobnej zasiece.

Owce często zapadają na zdrowiu i dlatego przy większej hodowli powinno się uwzględnić małą odrębną stajnię, któraby mogła pomieścić owce chore w ilości 10°/o ogólnej liczby.

Wysokość owczarni min. 3,00 m, wystarczająca dla 500 owiec, powyżej 500 należy zwiększyć ją do 4,00 m. W obu ścianach przyczółkowych bramy do wywozu gnoju i wypędu owiec 3,00 m szerokie, 2,60 m wysokie, oprócz tego na każde 15—20 m długości stajni urządza się drzwi wchodo-we dla owczarza 0,90 m szerokie, 2,00 m wysokie, a dla wypędu owiec w ścianie frontowej drzwi dwuskrzydłowe 1,50—2,50 m szerokie, 2,00 m wysokie. Parapet okien w wysokości 2,00 m od podłogi, okna o powierzchni 0,60—1,00 ш² w odstępach 3,50—4,00 m. Podłoga grubości 30 cm, wzniesiona ponad poziom podwórza 15—30 cm, z ubitej iłowatej gliny z na-sypką kilkucentymetrowej warstwy piasku, którą co pewien czas się odnawia.

Przestrzeń strychowa na paszę winna obejmować 10—15°/₀ powierzchni owczarni. Wentylacja stajni w porze zimowej otworami 20/25 cm zamyka-nemi klapami, umieszczonemi ponad oknami. Żłoby i lizawki soli są przenośne, ustawiane obok środkowych słupów.

Gnojarki zakłada się otwarte, kształtu prostokątnego, w położeniu zacienionym od strony południowej budynkiem lub drzewami, o wymiarach

2.    jagnięta po 0,6 m²

licząc jia jedną sztukę bydła rogatego 3,00—4,00 m², konia 2,00 m², owcę 0,5 m², przy maximum napełnienia do 1,00 m głębokości na przeciąg czterech miesięcy. Dno gnojarki zagłębione 0,50 m niżej poziomu podwórza, wybrukowane płytami kamiennemi o ile grunt nieprzepuszczalny, zaś przy gruncie przepuszczalnym wybetonowane 15 cm grubo ze skarpami 1:1. Dla wywozu obornika jeden bok gnojarki założony w małym spadzie. W rogu gnojarki zbiornik z nakrywa, do którego sprowadza się mocz stajenny rurami betonowemi.

Garaże.

Garaże mogą być: 1. parterowe, 2. piętrowe, z pojedynczemi boksami lub wspólnemi dla wiecej samochodów.

-*■    wenPj/acja|

CT

-3.20--»

>%

'■Г beton wyTożc J1 ⁴ ^~~^А///гА/еле/л|

T ____

11    I wentylacja- B

r    —L₀—-L*-

'|Г 1

*L - Hi klinkierem

Г⁶⁻

Л02-

s/о/

* /,45 ^

(оеД гео П

f--гго-(

Ш 1Ws

1057

6.00—[--<

I-

ур

1гаЭ7,5%

-j/e*

. 1.5%*

WO

ZOO

-a

Fig. 270.

Fig. 271.

Wymiary garażu zależą od wielkości wozu, przyczem wewnętrzne wymiary muszą przewyższać wymiary wozu ze wszystkich stron o 0,75 m dla czyszczenia i reparacji wozu.

Wymiary wozów :

małe:    1,40 m    szerokości,    do    3,00 m długości

cyklonety:    1,70 «г    „    do    3,00 m „

czteroosobowe:    1,50 m    „    do    3,00— 4,80 m    długości

sześcioosobowe:    1,50—1,70 m szerokości, do    4,80—6,00 m

do 6,00—7,00 m

ii

ciężarowe: 2,00—2,20 m

Należy przeto liczyć miejsce budowlane pod garaż po 30—40 m² na jeden wóz, w czem wliczona już jest powierzchnia potrzebna na drogę dojazdową do garażu. Droga dojazdowa do garażu 7—8 m szeroka. Przy piętrowych garażach szerokość rampy wjazdowej 5,00 m, nachylenie 8—12°/₀. W podłodze garażu zakłada się otwór, dla spływu wody, użytej do czyszczenia wozów. W każdym garażu winien być urządzony wyciąg dla podnoszenia wozów w górę przy reparacji. Ściany garażu żelbetowe lub ceglane o grubości ścian 1—l¹^ cegły. Strop i dach ogniotrwały, najlepiej żelbetowy, również i podłoga ogniotrwała i nieprzesiąkliwa, najlepiej betonowa, wyłożona klinkierami na zaprawie cementowej. Spadek podłogi l,5°/₀ dla spływu wody ku otworowi. Ogrzewanie garażu centralne lub piecami z paleniskami nazewnątrz garażu. Wentylacja przy pomocy dwóch otworów, jeden niżej stropu, drugi wyżej podłogi, nakrytych gęsta siatką drewnianą. Oświetlenie garażu elektryczne. Biura zarządu, mieszkania szoferów, warsztaty itp. w oddzielnym budynku, bez połączenia z garażem.

Garaż na jeden wóz przedstawia fig. 270, na dwa wozy fig. 271.

Budownictwo przemysłowe.

Napisał

inż. Mieczysław Bronikowski,

profesor politechniki, Warszawa.

Projektowanie samych wytwórni w całości lub też poszczególnych warsztatów powinno być rozwiązane przez inżynierów specjalistów w odpowiedniej gałęzi fabrykacji, a najlepiej przez przyszłego kierownika danego warsztatu.

Przy samej budowie należy posiłkować się zasadami przyjętemi w budownictwie ogólnem. Tutaj zajmiemy się tylko temi specjalnemi szczegółami, jakie należy uwzględniać przy budowie zakładów przemysłowych.

A. Wybór terenów. 1. Powierzchnia terenu powinna być nie tylko w zupełności dostateczna do wybudowania projektowanych narazie głównych budynków wytwórczych i niezbędnych dodatkowych, lecz musi być tak obliczona, żeby na tym samym terenie można było powiększyć całą wytwórnię w pewnym stosunku do pierwotnie zbudowanej, albo rozszerzyć niektóre ważniejsze oddziały.

2.    Teren powinien mieć zapewnioną dobrą komunikację dla dowozu surowych materjałów i wywozu gotowych wyrobów, a więc jeżeli nie ma bezpośredniego połączenia ze stacją kolejową, to żeby takie połączenie można było wogóle wykonać i to jak najtaniej.

Z tym warunkiem związana jest komunikacja wodna, odgrywająca ważną rolę przy masowym dowozie materjałów surowych, np.: rudy, węgla, koksu, zboża itp., oraz możność wyzyskania spadków wodnych na energję elektryczną, którą można zużytkować w wytwórni do jej napędu, oświetlenia, a nawet i fabrykacji.

3.    Teren powinien być wybrany w najodpowiedniejszem miejscu w zależności od odległości surowych przetwórczych materjałów i węgla, — jako źródła energji. Tutaj należy brać pod uwagę nie tylko ilość przewidzianych do przewozu surowych materjałów i węgla (wzgl. koksu), tj. czynników głównie decydujących, czy wytwórnię należy budować na terenie złóż lub źródeł surowych przeróbczych materjałów, czy też w pobliżu pokładów węgla kamiennego, względnie źródła energji.

Jako przykład rozpatrzymy dwie huty żelazne, z których jedna wytapia tylko surówkę z wielkich pieców, a druga ponadto przerabia ją na dalsze pochodne : bryły stalowe (bessemerowskie lub martenowskie) i produkty walcownictwa.

Przypuśćmy, że pierwszego rodzaju huta ma posiadać cztery wielkie piece, produkujące po 250 t surówki na dobę, a więc razem —1000 t. Aby wytopić taką ilość surówki do tego potrzeba: rudy żelaznej z zawartością 50% Fe plus minus 2000 f; topników — przypuśćmy — tylko 50°/₀, a więc — 500 t i koksu —120%, tj. 1200 t.

Jeżeli stosunek stawek przewozowycli rudy i topników (które najczęściej bywają razem) do stawki przewozowej koksu, przy pewnej odległości pomiędzy złożami rudy i pokładami węgla, wynosi 1:2, tj. jeżeliby przewóz koksu kosztował dwa razy drożej od przewozu rudy i topników, to okaże się, że gdy przewóz rudy i topników (2000 -)- 600 = = 2500 () wynosi 2500.1 = 2500 jednostek, to przewóz koksu stanowi 1200.2 =s 2400 takich samych jednostek; rezultatem z tego wniosek, że taką hutę powinniśmy budować na terenach położonych przy złożach rudy, a nie przy węglu ; tutaj różnica z przewozu na korzyść takiej huty wypadnie plus minus 4%.

4. Jeżeli upatrzony albo wybrany teren jest odpowiedni pod względem kalkulacji handlowej, to należy zbadać jeszcze: a) czy charakter gruntu jest odpowiedni do łatwego i niekosztownego fundamentowania na nim, b) czy nie będzie wymagał nadmiaru robót ziemnych, a więc znacznych nieprzewidzianych wydatków, c) czy nie będzie trudności przy zaopatrzaniu wytwórni w dostateczną ilość wody, odpowiedniej do zasilania kotłów parowych, fabrykacji i użytku domowego, d) czy łatwo można będzie odprowadzać wody opadowe od fabrykacji, a również ścieki kanalizacyjne itp.

W drugim wypadku, gdy huta w dalszym ciągu przerabia surówką na stal i żelazo w różnych postaciach, trzeba liczyć na taką przeróbkę dodatkowo przynajmniej 50% węgla, tj. ogółem 12004-600 = 18001 koksu i węgla razem, których koszt przewozu wynosiłby plus minus 1800.2 = plus minus 3600 jednostek, to jest znacznie więcej, niż koszt przewozu rudy i topników w stronę węgla, a z czego wynika prosty wniosek, iż taką hutę należy budować przy pokładach węgla.

Dla innych rodzajów przetwórni powinna być przeprowadzana podobna analiza.

B. Podział terenu i planowanie budynków. I. Podział terenów. 1. Z całego terenu należy przedewszystkiem wybrać tę działkę, na której ma stanąć projektowana wytwórcza część zakładu, uwzględniając przytem nie tylko swobodne rozstawienie oddzielnych budynków, objętych pierwotnym ogólnym projektem, lecz należy przewidzieć możność powiększania tych budynków wzdłuż i wszerz przynajmniej od 60 do 75°/₀, z tym jednak warunkiem, iż pozostanie dostateczna ilość miejsca na główne tory kolejowe, a również na przejazdy między budynkami i kolejkami wąsko-torowemi. Przypuszczamy tutaj, że mamy opracowany już szczegółowy plan ogólny, oraz projekty głównych oddzielnych budynków przetwórczych i pomocniczych, rozstawionych tak, aby otrzymać najodpowiedniej zharmonizowany sposób fabrykacji.

2.    Wydzielić działkę pod domy mieszkalne w dobrych warunkach zdrowotnych. Zwykle budynki mieszkalne dzielą na kolonję urzędniczą i robotniczą; obie z ogródkami dla każdego mieszkania. Należy również zostawiać wolne place dla ewent. zwiększenia ilości domów.

3.    Pod szpital powinna być wydzielona działka, znajdująca się również w najodpowiedniejszych warunkach zdrowotnych, nie bardzo odległa od domów mieszkalnych.

4.    Część gospodarcza, kasyno, jadalnia, szkoła i sklep spożywczy powinny również znaleźć się w sąsiedztwie kolonij mieszkalnych.

5.

W tym wypadku, gdy od fabrykacji pozostaje dużo takich odpadków, których nie można zużytkować, należy przeznaczyć część terenu na zwały dla tych odpadków; zwykle na to przeznacza się najmniej cenną działkę terenu, ale musi mieć ona dogodne połączenie z wytwórczą częścią fabryki i taka działka powinna być tak obliczona, żeby wystarczyła na dłuższy okres czasu.

Planowane budynki fabryczne powinny iść w tym kierunku, w jakim postępować będzie przeróbka materjałów, a więc na pierwszym planie należy postawić składy tych surowych materjałów lub półproduktów, które podlegać będą przeróbce w danej wytwórni ; po składach następować powinien oddział do przerabiania surowego materjału na produkt (właściwie półprodukt), który albo odrazu postępuje do dalszej przeróbki, lub też musi być czasowo zamagazynowany, zanim dostanie się do następnego oddziału i w tym wypadku musi być pomiędzy pierwszym i drugim oddziałem wytwórczym pośredni skład na ten półprodukt. Fabrykacja powinna postępować dotąd stale, dopóki nie otrzymamy w ostatecznej formie takiego produktu, który—jako zupełnie wykończony — przejdzie do składu gotowych materjałów.

II. Składy. 1. Składy na surowe materjały. a) Na pierwszym planie mamy składy surowych materjałów, które — stosownie do ilości magazynowanych materjałów zasadniczych lub pomocniczych, — winny mieć tory odpowiedniej długości, aby można wstawić pod magazyn odpowiednią liczbę wozów kolejowych i w czasie określonym przepisami kolejt-wemi wyładować.

W zależności od możliwości rozkładu torów kolejowych na terenie przeznaczonym na składy, mogą być one bezpośrednio rozgałęzione (fig. 272 a i b), lub też z zastosowaniem jednej lub wielu tarcz obrotowych (fig. 273 a, b).

I........-j

Fig. 272.

<>

MM

1У.УШ

wem

Fig. 273.

fi

Jju,

ff

А?! к

1-2,50-4,00-

fl

-kii

Fig. 274.

i"'

-2,50-3,00-

If

iïi

Fig. 275.

■ v>«C»V «ï*

Fig. 276.

Takie składy ogradza się mocnym płotem żelbetowym (fig. 274) lub drewnianym ze słupkami z dwuteówek, czy też starych szyn kolejowych (fig. 275). Wysokość takich ogrodzeń h = 1,10—1,50 m.

Jeżeli surowy materjał jest tego rodzaju, że należy ochraniać go od deszczu i śniegu, to nad powyższemi składami można założyć dach ; jest to skład półodkryty (fig. 276).

b) Przy składach zakrytych i zamkniętych zakłada się wzdłuż podłużnych ścian rampy wyładunkowe (fig. 277), wysokie 1,10    1,20 m i na

podłużnych ścianach celu wwożenia na tacz-agonów, a w ścianach kierunku warsztatów.

tej samej wysokości bywa układana podłoga (drewniana, betonowa na belkach żelaznych lub żelbetowa) wewnątrz budynku, a w zostawia się parę lub więcej drzwi rozsuwanych, w kach lub wagonikach materjałów wyładowywanych szczytowych są drzwi do wywożenia materjałów’ w

lWbl

Składy takie mogą być piętrowe i wielopiętrowe; dla dostarczania mate-rjałów na górne piętra i spuszczania ich nadół służą dźwigi mechaniczne szybowe W, ustawione wewnątrz budynku w ilości zależnej od powierzchni i objętości składu.

W tym wypadku, gdy tor kolejowy przechodzi przez środek składu (fig. 278) i wyładowanie odbywa się wewnątrz, wtedy z obu stron toru są

p-f*

- "Щ

У rfJL

'p

P'

ITT

ka

П/

'РГ' '

jpr

Fig. 277.

Fig. 278.

rampy wyładunkowe a na jednym poziomie z podłogą składu, na której rozkładane są dostarczane materjały, zapomocą kolejek wąskotorowych z tarczami obrotowemi (główki szyn powinny być na jednym poziomie z podłogą) lub też kolejek wiszących^, umocowanych do stropu lub więzarów dachowych. Jeżeli skład jest piętrowy, jak na fig. 278, to ciężkie przedmioty (np. bele bawełny) podnosi się na piętro suwnicami b, których belki podsuwnicowe spoczywają na wspornikach kolumn c ; aby przedmiot podniesiony z rampy a mógł być ustawiony na górnej podłodze, to w paru miejscach muszą być balkony d, na które suwnica kładzie ciężary, a już z nich — w sposób wyżej wskazany — dostają się one do właściwych miejsc. W wypadku, gdy skład jest wielopiętrowy, należy zastosować dźwigi szybowe, rozstawione z obu stron ramp a.

c) Dla ułatwienia wyładowywania wagonów, przychodzących w znacznej ilości do wytwórni i zmniejszenia powierzchni składów pod takie materjały, które można zsypywać, a więc jak ruda, kamień, mar-giel, dolomit, węgiel, koks itp. buduje się mosty wyładunkowe, zwane estakadami.

Wysokość od poziomu terenu fabrycznego do główki toru na estakadzie w

i~L‘12PO-20ßO-/~~ \ /«.тег «Д)

szyny

nosi od 4 do 9 m, rozpiętość mostów drewnianych 3—5 m, żelaznych mostów od 7 do 15 m, żelbetowych 6—12 m; robi się wjazd na estakady sztuczny, jeżeli układ terenu sąsiedniego

(pomiędzy stacją i wytwórnią) nie pozwala na wykorzystanie go godny wjazd.

Estakady drewniane robi się rzadko i uważać je należy jako prowizoryczny środek. Filary mostów żelaznych z żelaza lub murowane (betonowe).

Estakady ustawiane bywają równolegle do siebie pojedynczo lub po dwie ; w pierwszym wypadku odległość L osi głównej jednej od drugiej wynosi od 12 do 20 m, w zależności od wysokości mostów nad poziomem i naturalnego kąta zsypu magazynowanych materjałów, gdyż między zsypami musi być jeszcze korytarz l przynajmniej 4 m szeroki (fig. 279) dla ułożenia

J;

_J_a_

Fig. 279.

na do-

dwóch wąskich torow potrzebnych do przewożenia materjałów ze składów w kierunku budynków wytwórczych. W drugim wypadku, jeśli jednorodny

materjał zsypuje się z dwóch estakad, to odległość L pomiędzy ich głównemi osiami wynosi od 6 do 12 m (fig. 280) bez korytarza a materjał wozi się z boków składu.

Przy takim układzie sze-\    / re£u estakad względem bu-

d->7ukó'v wytwórni, że one

Fig. 280.

ШтяШмШЙЖ^Ш^шШжи ШЖ. rausz;ł s.^ kończyć przed budynkami, nazywa się je estakadami czołow e m i ; tutaj materjał ze składu idzie do przeróbki po osi wytwórni. Jeżeli znów estakady mogą przechodzić wzdłuż wytwórni i równolegle do budynków na nieograniczonej długości, to takie estakady nazwiemy przej-ściowemi; materjał postępuje tu do przeróbki po linji prostopadłej do osi estakad i do budynków.

Ponieważ musimy przeciąć wtedy zsypy pod estakadami, aby dostać się do miejsca przerobu surowego materjału, to w tym celu w odpowiednich miejscach robią się murowane albo betonowe korytarze, przez które przetacza się wagoniki do podnośników.

ne

W tym samym celu pod korytarzami między zsypami buduje się podłuż poprzeczne tunele, przez które dostarczać można surowy materjał do podnośników wagonikami (przesuwanemi najczęściej zapomocą napędu elektrycznego) po torach naziemnych albo wiszących; materjał zsypuje się do wagoników przez otwory, rozstawione w korytarzach nad tunelami.

Przy dostawie buraków do cukrowni lub ziemniaków do krochmalni wykonuje się estakady z kanałami murowanemi lub betonowemi z wodą

600>^--600 — H-6O0-

К 600—[—600-j >+< I 600 X

9.50

li

,r

005

|к&г-2,во4<б|

Fig. 281.

w korytarzach między zsypami. Woda przepływa ze znaczną szybkością, do której przez otwory nad kanałami wrzucają szuflami buraki lub ziemniaki"; woda unosi je do płóczek mechanicznych, ustawionych w budynku wytwórczym; w tym wypadku — jak widać -— dostarczanie materjału połączone jest zarazem z jego płókaniem.

d) W celu ułatwienia dowozu surówki do wytwórczej części budują się pod estakadami zbiorniki zalazne lub żelbetowe o znacznej pojemności, przeznaczone do magazynowania głównie rudy, węgla, koksu itp. materjałów.

Przez gardziele w dole zbiorników z odpowiedniemi urządzeniami do łatwego ich zamykania (zasuwami lub wrotkami) zsypuje się ich zawartość albo do wagoników przetaczanych mechanicznie po wiszących torach, albo do kadzi stojących na elektrowozach, ostatecznie do wagoników przetaczanych ręcznie po szynach wąskotorowych lub bez szyn po twardej (najlepiej żeliwnej) podłodze. Zbiorniki takie nazywają sie zsypami albo zasiekami, które —

Przekrój M N ,

Przekrój A~B

'С~Н7

12,00

0,00 -Ч*— 6,00

-L.

iiL

U-

ШГ

rt*

Fig. 282.

oprócz powyższego przeznaczenia — mają zastosowanie w każdej większej centrali kołowej w celu łatwiejszego zasilania węglem rusztów mechanicznych. Na fig. 281 podano zsyp z zastosowaniem w całości żelaznej konstrukcji, a na fig. 282 żelbetowy; oba służą do magazynowania rudy, koksu, węgla, topników itp. materjałów w hutach żelaznych lub fabrykach chemicznych. W obu wypadkach zsypy są nad powierzchnią ziemi, a korytarze, w których przetaczane są wagony z kubłami, dostarczającemi wsad do pieca, zagłębione w ziemi.

Na fig. 283 mamy zsyp cały zagłębiony w ziemi (w danym wypadku przyparty do skarpy, lecz może on być wybudowany zupełnie nad ziemią).

e) Dla prędszego wyładowywania, wagony wchodzące na estakady budowane są tak, że po otwarciu podłużnych ścian zawartość z nich

Щ**’ afa._sama się wysypuje na ziemię lub

do zsypów (fig. 284).

Jeśli surowce dostarczone są ykłych odkrytych wagonach, to do wyładowywania służą różnego rodzaju mechaniczne urządzenia, mające jednak tę złą stronę, że mogą być ustawione w jednem pewnem miejscu, a więc tylko w tern miejscu, gdzie one stoją, można z wagonów wyładowywać ich zawartość, która musi być stale usuwana przez mechaniczne urządzenia transportowe.

Wyładowanie materjałów z wagonów dokonuje się przez obracanie całego wagonu na mechanizmów.

Do rzędu składów surowych materjałów należy zaliczyć silosy (elewatory) do magazynowania zboża przy większych młynach. Składają się

■-—soo

Fig. 283.

Fig. 284.

W zw

bok lub ku przodowi (fig. 285) przy pomocy specjalnych

'z

one z szeregu studzien żelbetowych (drewnianych obecnie rzadziej), do których z góry wsypuje się zapomocą przenośnych urządzeń mechaniczno-automa-tycznych to zboże, które otrzymano wagonami lub statkami do przemiału.

Z dołu studzien zboże w określonych porcjach, odmierzanych często automatycznie specjalnemi wagami, bierze się do czyszczenia, lub też do przemielenia. Studnie bywają okrągłe, sześciokątne lub kwadratowe, o wymiarach 1,50—8,00 m średnicy i 6,00 do 30,00 m głębokie (por. fig. 286).

Jeżeli wytwórnie znajdują się przy portach morskich lub przy spławnych ^ rzekach i kanałach, to muszą tam mieć mechaniczne urządzenia do wyłado-wywania i do przenoszenia materjałów surowych na składy; o nich traktuje specjalny dział o urządzeniach mechanicznych do masowego wyładowywania. 2. Składy centralne. Do przechowywania materjałów przychodzących do wytwórni w stanie gotowym i stanowiących np. : zapasowe części maszyn, całe obrabiarki, uzbrojenia kotłów, narzędzia, różny osprzęt, drogie materjały itp. rzeczy, które stale muszą być pod kluczem i wTydawane są tylko na podstawie specjalnych zleceń, przechowują się w tak zwanych centralnych składach lub głównych magazynach. Urządzone są one

w oddzielnych budynkach, znajdujących się również torach kolejowych,

//

AZA

i Lx

Fig. 285.

1ЖГ

przy

przekrój А-В

Fig. 286.

a względem wytwórczych budynków powinny zajmować owe centralne miejsce, aby po dostarczane do nich przedmioty nie potrzeba było daleko chodzić. Przy nich bywają odpowiednio przystosowane ubikacje do przechowywania smarów, tłu-zdisdbf szczy i tem podobnych przedmiotów, które mogą się psuć.

Budynki takie mogą być parterowe lub piętrowe; w jednych i drugich można budować piwnice, które należy wykorzystać dla przechowania przedmiotów wymagających mniej więcej równomiernej temperatury. Przedmioty cieżkie rozwozi się kolejką i układa na dole, a lżejsze na górze, przy pomocy podnośników.

Ponieważ do centralnych składów mogą być dowożone materjały wozami lub samochodami ciężarowemi, to przy takich składach powinna byc odpowiednia waga do 12 if.

Prócz tego przy organizacji składów centralnych powinny być przewidziane specjalne urządzenia do magazynowania łatwopalnych cieczy,, nafty i benzyny, szczególniej dla tej ostatniej. W tym celu układa się zbiorniki na benzynę w ziemi lub w piwnicach z pewnemi zabezpieczeniami; benzynę zlewa się z cystern lub beczek do zbiorników z przepisanemi ostrożuosciami, a wytłacza się z nich do użytku albo zapomocą sprężonych do pewnego stopnia gazów obojętnych (system Martini i Hiineke) lub też przez wypieranie wodą, dopływającą do zbiornika pod pewnem ciśnieniem (system В y w a t e r and Company) ostatecznie bez sztucznego wytłaczania, lecz zapomocą specjalnej pompy (system Bowser), przy której jako zabezpieczenie od zapalania się mieszanki składającej sie z powietrza przesyconego parą benzynową służą ochronne gęste siatki miedziane, ostatecznie i inne sposoby.

/\

3. Składy gotowych wyrobów. To wszystko, co było mówione o przybywających do wytwórni surowych materjałach, należy mieć na względzie przy wysyłaniu (ekspedjowaniu) gotowych wyrobów, które powinno się odbywać, jak już zaznaczono, w końcu terenu fabrycznego, zaopatrzonego w dostateczną ilość torów, o ile możności bezpośrednio połączonych z torami wyładunkowemi, aby można było otrzymywać wagony z tych ostatnich bez uciążliwych przetaczać po torach fabrycznych wewnętrznych, zanim doprowadzi się je do miejsca załadowania; przez to możemy wykorzystać wagony przychodzące do wytwórni z surowemi materjałami.

W zależności od rodzaju gotowego wyrobu składy na nie powinny a być tak budowane, żeby można było je bezpiecznie w nich magazynować a więc tutaj, jak i w składach surowych materjałów, okażą się potrzebne składy zupełnie zakryte, półza- ^ kryte i odkryte.

r~r

Ф---9

i » !

a)    Zanim wyrób dostanie się do składu zakrytego, to bardzo często musi być pomiędzy wykończalnią a składem opakownia, z której towar różnemi sposobami może być dostarczany do składu.

'1

9----

-------V---V

nt~

f—-f"

4—

^_a

W tym celu stosują się rozmaite mechaniczne urządzenia: 1. pasy i łańcuchy bez końca, idące póziomo lub z podniesieniem, którymi opakowany towar przenosi się do składu i tam układa się w odpowiednich przegrodach na półkach i wogóle tak, jak to jest wymagane dla danego towaru ; 2. wiszące lub wąskotorowe kolejki, po których wagonikami bezpośrednio wiezie się towar do tego miejsca, w którym ma być ułożony ;

Fig. 287.

3. jeśli skład jest piętrowy, to stawia się dźwigi szybowe, zapomocą których wagoniki z towarem dostarczają się na piętra i tam rozwożą się w ten sam sposób, jak i na parterze. Podnośniki takie mogą być wewnątrz, jak w składach surowych materjałów, lub nazewnątrz w specjalnych wieżach przybudowanych do składu z jednej strony dla podnoszenia towaru a, a z drugiej do spuszczania b na platformę ładunkową c (fig. 287).

b)    Składy półodkryte, jak i składy surowych materjałów, służą dla magazynowania wyrobów, które należy tylko zabezpieczać od opadów atmosferycznych, a więc dla różnego rodzaju maszyn, narzędzi rolniczych itp.

c)    Składy odkryte między torami kolejowemi służą do masowego magazynowania wyrobów zupełnie nieczułych na wpływy atmosferyczne, jak np. szyny kolejowe, belki walcowane, grube żelazo profilowe, okrągłe, kwadratowe itp. Składy takie obsługiwane są odpowiedniemi urządzeniami załadunkowemi, ułatwiającemi znacznie ekspedycję wyrobów, tak naprzykład : na składach wielkich walcowni żelaza mają ogromne zastosowanie suwnice o znacznej rozpiętości (do 60 m) (fig. 288) lub przesuwnice dwuramienne do 100 m rozpiętości; służą one do rozkładania szyn i belek na składzie, a również i do załadowania ich na wagony — platformy stojące na torach a.

Przy takich składach muszą być na torach wagi wagonowe dla określenia wagi wagonów próżnych (tary) i następnie wagi załadowanych wagonów (brutto), aby wiedzieć rzeczywistą wagę (netto) wyekspedjowanych wagonami towarów bez opakowania; -jeżeli ekspedjuje się towar w opakowaniu ze składu

zakrytego, to waga netto określa się w składzie, a ogólna waga towaru w wagonie potrzebna jest dla określenia opłaty przewozowej.

шшт

Fig. 288.

4. Składy pośrednie. Chociaż w każdej wytwórni — jak wiemy — fabrykacja powinna być tak sharmonizowana, żeby o ile możności przerób szedł od początku do końca bez przerwy, to jednak jest bardzo trudno do tego ściśle się zastosować nawet w idealnie urządzonej fabryce, gdyż w czasie przerwy w jednym jakimś oddziale, otrzymany z produkcji półprodukt trzeba zamagazynować na ten czas, zanim on nie postąpi do dalszej przeróbki, — do tego celu służą składy, które zwiemy pośredniemi.

Uwaga. Przy tej sposobności należy zaznaczyć że pojęcia o gotowym materjale, i półprodukcie do pewnego stopnia są względne, gdyż co dla jednej wytwórni z przerobu surówki jest półproduktem, to dla drugiej może być ostatecznym wyrobem, ponieważ ta wytwórnia została wybudowana w tym celu, aby robić tylko ten produkt. Następujące przykłady najlepiej to scharakteryzują, a mianowicie:

a)    Cukrownia przerabiająca buraki w ciągu bardzo krótkiego czasu otrzymuje produkt, który następnie w ciągu dłuższego okresu u siebie rafinuje i dopiero gotową rafinadę magazynuje jako produkt swej fabrykacji i wysyła na rynek ze składu gotowego mate-rjału, lub też ogranicza się wyrobem półproduktu i ten magazynuje u siebie i następnie wysyła do centralnych rafineryj.

W pierwszym wypadku półprodukt musi być zmagazynowany na krótszy lub dłuższy przeciąg czasu, zanim nie zostanie przerobiony na rafinadę w tak zwanym pośrednim składzie, który dla tej cukrowni rzeczywiście jest pośrednim dla jej własnego półfabrykatu.

W drugim wypadku ten sam półprodukt magazynuje się w takim samym składzie, lecz już jako w składzie gotowego produktu dla tego rodzaju cukrowni.

b)    W przemyśle włókienniczym mamy wytwórnie przerabiające surówkę na przędzę, którą albo jako ostateczny produkt wysyła się na rynek, lub też do tkalni, a więc ją magazynujemy : albo jako gotowy produkt w składach gotowych wyrobów, lub w tejże wytwórni magazynuje się przędza jako półprodukt w składzie pośrednim, z którego postępuje następnie do tkalni.

c)    To samo widzimy w hutach żelaznych: surowy produkt, rudę przetapia się na surówkę (żelazną) w wielkich piecach i jako gotowy produkt wysyła ze składów do fabryk mechanicznych (odlewni) lub na dalszą przeróbkę w prasach Siemens-Martena i w walcowniach, które dopiero ekspedjują swój ostateczny produkt w formie profilowego żelaza lub stali : w tym wypadku surówka będzie gotowym produktem magazynowanym na odkrytych składach gotowych wyrobów.

wana na

Jeżeli mamy hutę, która sama przerabia surówkę na żelazo i stal w Bessemerowni, Thomasowni lub piecach Siemens-Martena, to zawsze część surówki, czy to jako nieprzerobiona wskutek jej nadmiaru, ozy też jako świąteczna pozostałość musi być zamagazyno-składach pośrednich w stanie stałym lub płynnym (w wielkich mieszalnikach, które częściowo również odgrywają rolę składów prośrednich), zanim dostanie się do przeróbki w piecach Martena, albo gruszach Bessemera względnie Thomasa. To samo można powiedzieć o wytapianych w powyższych piecach bryłach, które bardzo często, zanim dostaną się do pieców żarowych w walcowni lub w młotowni (ewent. prasowni), muszą być przez jakiś czas magazynowane na składach jako półprodukt.

Można przytoczyć wiele takich przykładów, z których widać potrzebę składów pośrednich.

Z powyższych przykładów dochodzimy jednocześnie do przekonania, jakiego rodzaju muszą być składy pośrednie a więc :

a) Dla pierwszych dwóch wypadków składy zakryte i podobne do składów gotowych materjałów tego samego rodzaju, z tą chyba różnicą, że w zależności od charakteru półproduktu muszą być odpowiednie sposoby ich dostarczania do składów parterowych lub piętrowych, jak również — następnie — dostawa do dalszej przeróbki zapomocą dźwigów, wagoników na torach wąskotorowych i wiszących, albo też przenośników poziomych, pochyłych itp.

ß) W trzecim wypadku i jemu podobnych składy będą odkryte, najczęściej na wolnych placach pomiędzy budynkami (w ich przedłużeniu) lub między budynkami i torami (przy podłużnych ścianach) albo między torami kolejowemi.

l:

w\

*—~4

Fig. 289.

Tutaj należy mieć odpowiednie urządzenia» do wywożenia lub przenoszenia półproduktów z budynku na skład, a na placach składowych urządzenia w postaci żórawi obrotowych stałych, lub na wózkach przesuwanych po torach kolejowych zapomocą suwnic, których belki podsr.wnicowe ustawione są na wspornikach, przymocowanych do ścian podłużnych równoległych budynków (fig. 289) albo powyżej okapu dachu na wystających słupach, również na oddzielnie stojących słupach, ostatecznie zapomocą przesuwnie obchwytujących skład, jak to już widzieliśmy na składach gotowych wyrobów (fig. 288). Suwnice, obsługujące składy i znajdujące się wzdłuż budynków (fig. 289) posiadają wózki ze zwieszającemi się wysięgnikami, które prócz ruchu razem z wózkiem i suwnicą, mogą się obracać około osi pionowej a więc mogą nie tylko obsłużyć cały plac między ścianami budynków, lecz swobodnie wysięgnikami mogą sięgać wewnątrz budynków i brać z nicŁ. przedmioty w celu ułożenia na składach lub platformach, albo też przenosić je z jednego budynku do drugiego równoległego.

III. Planowanie budynków. 1. Budynki wytwórcze powinny stać jeden za drugim w takim porządku, w jakim idzie fabrykacja w danej wytwórni, tj. surowy materjał ze składu powinien postępować do przeróbki i następnie przez różne stadja fabrykacji przechodzić tą najodpowiedniejszą i najkrótszą drogą, jakiej wymaga najracjonalniejszy sposób wytwarzania ostatecznego produktu; bądź to się odbywa w oddziałach, znajdujących się pod jednym wspólnym dachem, bądź w oddzielnych budynkach, stojących na jednej linji z przerwami między nimi, przeznaczonemi na późniejsze powiększanie budynków lub na prośrednie składy, przez które musi przechodzić półprodukt, zanim dostanie się do następnej przeróbki, lub też z jednego do drugiego równolegle do niego położonego budynku, a półfabrykat, w zależności od stanu, w jakim się znajduje, może być podawany — jak wiemy — zapomocą przenośników (dla ciał sypkich), pomp i rur (dla ciał płynnych), lub pokazanych na fig. 289 suwnic z wysięgnikami, albo też innemi odpowied-niemi urządzeniami mechanicznemi.

Bywają zresztą takie wypadki, że z paru budynków fabrycznych przedmioty w różnej postaci muszą przechodzić do jednego i tam dopiero robi się z nich całość; przykład tego mamy w wytwórni mechanicznej, w której żeliwo z odlewni, kute części z kuźni i niektóre części z kotłowni muszą dostać się do mechanicznego warsztatu, a następnie do montażowni. W tym wypadku trudno jest wszystkie budynki ustawić w jeden rząd (na jednej osi) a część ich musi być wybudowana równolegle do siebie. Części zrobione w różnych warsztatach muszą być dostarczone do właściwego budynku różnemi sposobami, zależnemi od ich ilości i wagi, mianowicie : lekkie ręcznemi wagonikami po wąskich naziemnych lub wiszących torach; ciężkie przedmioty — wagonami po szerokich torach, żórawiami na wózkach, suwnicami z wyciagnikami (według typu fig. 288) itp.

2. Każdy warsztat stanowiący pewną całość powinien posiadać :

a)    Biuro warsztatowe, zawierające pokój dla kierownika, dla majstrów, kontrolerów i rachmistrzów warsztatowych.

b)    Szatnie zaopatrzone w szafki w liczbie odpowiedniej do ilości przewidywanych pracowników w warsztacie : na każdą szafkę należy liczyć 0,4 X 0,4 ш², a swobodny korytarz między niemi 1,00 ж ; wysokość szafek 1,80 m, więc można stawiać szafki jedne nad drugiemi, tworząc odpowiednią komunikację miedzy niemi i dostęp do nich. Szafki muszą być przewiewne, tj. posiadać otwory w dole drzwi (lub w dnie) i w górze, dla przewietrzania ubrania ; w środku powinna być półka na drobne rzeczy, pod nią wieszadła na ubrania; najlepiej robić szafki żelazne z drzwiami wsuwanemi do środka szafki, żeby drzwi nie przeszkadzały w przejściowych korytarzach. Szatnie powinny być dobrze przewietrzane.

c)    Umywalnie składają się z korytek (żłobów) blaszanych, ustawionych przy ścianach (jednostronne) lub na środku sali (dwustronne) i z szeregu kraników czepowych zwyczajnych, albo z przyciskiem sprężynowym, rozstawionych na rurze doprowadzającej wodę w odległości około 350 mm jeden od drugiego w takiej ilości, żeby jeden kran wypadał na około 8 ludzi. Brudna woda z korytek spływa przez syfon rurą do ogólnej kanalizacji. Odległość między korytkami (tj. korytarze między niemi) powinna wynosić około 1,1 m.

d)    Waterklozety i pisuary — o ile możności — powinny być wewnątrz budynku warsztatowego. Jedno oczko w waterklozetach przypada na 20—25 osób ; oczko od oczka powinne być w odległości 0,90—1,00 m i głębokość ubikacji od ściany do drzwi (jeżeli są takowe) mniej więcej 1,1 m. Waterklozety powinny być dokładnie spłókiwane, przewietrzane i tak urządzone, żeby ludzie zmuszeni byli zachowywać czystość. Szatnie, umywalnie i klozety dla kobiet muszą być urządzone oddzielnie. Jeżeli klozety są urządzone centralne nazewnątrz dla paru warsztatów, to również jest wskazane, aby były ogrzewane, przepłókiwane wodą i połączone z ogólną siecią kanalizacyjną.

3.    Centrala elektryczna służy — jak to wypada z jej przeznaczenia — do obsługi całego terenu, więc powinna znajdować się w jakiemś środkowem miejscu; jednak, mając na uwadze nierównomierny rozkład energji, należy stawiać ją najbliżej tej części wytwórni, która pochłania najwięcej energji. Ponieważ centrale potrzebują wiele opału, więc muszą mieć odpowiednie składy z dostatecznie długim torem dla wyładowywania węgla, a prócz tego wewnątrz kotłowni — jak to było mówione — zsypniki na węgiel takiej objętości, aby można było w nich zamagazynować ilość węgla wystarczającą przynajmniej na 8 godzin dla wszystkich stale pracujących kotłów. Podawanie węgla do zsypów powinno być zapomocą ш-ządzeń mechanicznych, a więc: convoyer’ów, podnośników kubełkowych i pasów bez końca; dźwigów szybowych z torami nad zsypnikami itp.

4.    Centrala wodociągowa, składająca się ze stacji pomp, wieży ciśnień lub hydroforów (kotłów powietrznych) powinna dostarczać tyle wody, żeby wystarczyła nie tylko na produkcję, zasilanie kotłów, chłodni przy turbinach parowych, domów mieszkalnych, klozetów i innych narazie nieprzewidzianych zapotrzebowań, lecz również dostarczać dostateczną ilość wody pod zwięk-szonem ciśnieniem (co zależy od wysokości budynków i ich poziomów) w czasie pożaru z hydrantów, rozstawionych w dostatecznej ilości i w odpowiednich miejscach terenu fabrycznego.

Zbiorniki wody, o których mówiono, najodpowiedniejsze są naturalne w postaci rzek i jezior, lecz gdy ich niema, to wytwórnia musi być zaopatrzona w potrzebną ilość wody ze studzien artezyjskich ; lecz gdyby się okazało, że skład chemiczny takiej wody czyni ją nieodpowiednią do zasilania kotłów, do prowadzenia produkcji lub do picia, to należy ją doprowadzić do stanu używalności, znanemi chemicznemi i mechanicznemi sposobami.

5.    Centralny albo główny magazyn — jak wiemy — powinien znajdować się mniej więcej w środku części fabryki zajętej przez budynki wytwórcze, aby dostawa z niego materjałów potrzebnych do warsztatów mogła odbywać się szybko i ludzie nie tracili dużo czasu na przejścia.

6.    Biuro główne również powinno — o ile możności — znajdować się w takiem miejscu względem innych budynków fabrycznych, żeby personel administracyjny dla bezprośredniego komunikowania się z oddziałami warsztato-wemi — jak również i odwrotnie — tracił jak najmniej czasu, gdyż — pomimo telefonów — niezbędne są osobiste porozumienia. Z drugiej znów strony biuro powinno stykać się bezpośrednio z główną arterją komunikacyjną, prowadzącą do wytwórni i mieć dogodny od niej dojazd.

7.    Jadalnia, a czasami jednocześnie, i jadłodajnia, powinna być przy bramie wchodowej, ale musi być oddzielona od reszty terenu ogrodzeniem, nie pozwalającem osobom przynoszącym jedzenie w czasie obiadowym chodzić po terenie fabrycznym. W sali jadalnej powinny być piece kuchenne do grzania jedzenia i stoły z ławami, a o ile taki budynek jest jednocześnie jadłodajnią, to powinna mieć odpowiednią kuchnię i różnego rodzaju składy dla przechowania produktów spożywczych itp. Najlepiej jadłodajnię łączyć z fabrycznym sklepem spożywczym.

8.    Laboratorjum chemiczne — jeżeli rodzaj fabrykacji tego wymaga — powinno znajdować się w pobliżu tych produkujących oddziałów, które mają korzystać z niego. Budynek taki w zależności od stopnia znaczenia powinien być budowany według doskonałych wzorów, z dostateczną ilością odpowiednich ubikacyj, zaopatrzonych w doskonałe sztuczne przewietrzanie, wodociągi, zlewy dostatecznie odporne na chemikalja, gaz itp.

9.    Laboratorjum mechaniczne również powinno być w pobliżu tych budynków, z któremi ono ma najwięcej styczności. Obecnie w takich labora-torjach prócz Oddziału do ściśle mechanicznych prób, uwzględniać należy oddziały do badań metalograficznych itp.

10.    Ambulatorjum opatrunkowe należy ulokować w pobliżu wrót wejściowych, aby rannego można było łatwo przewieźć do szpitala.

11.    Wrota wjazdowe i wchodowe powinny być umieszczone przy zewnętrznem ogrodzeniu, o ile możności w połowie terenu wytwórczego i od strony mieszkań fabrycznych lub głównej drogi, żeby pracownicy łatwo mogli dostawać się do wrót, a następnie do odpowiednich budynków fabrycznych. Dla kontroli wchodzących i wychodzących pracowników powinna być przewidziana przy stróżówce (portjerni) dostateczna ilość korytarzy, które dają możność wyjścia jednocześnie znacznej liczbie pracowników bez tłoczenia się przy wrotach.

na

IV. Budynki za zagrodą wytwórczą. 1. Szpital¹), wielkość którego zależy od ilości pracowników w wytwórni, powinien być położony ustroniu w zdrowej, zadrzewionej miejscowości, lecz niedaleko od domów mieszkalnych i wytwórni. Przy szpitalu przewidzieć należy ambulatorjum dla przychodzących chorych, składające się z poczekalni, pokoju przyjęć i opatrunkowego, apteki i wanien ; pawilony : ogólny, chirurgiczny, chorób zakaźnych i położniczy ; budynki gospodarcze, pralnia i komora dezynfekcyjna (por. str. 1950).

2.    Dom kąpielowy z natryskami, łaźnią, komorą dezynfekcyjną i nawet pralnią.

3.    Ponieważ zawsze przewiduje się kanalizację, więc na ustroniu powinno być przewidziane miejsce dla stacji biologicznej z dołami gnilnemi, filtrami itp. potrzebnemi urządzeniami; do takiej stacji powinny być sprowadzane ścieki z terenów fabrycznych i z domów mieszkalnych.

4.    Na pierwszy plan wysuwają się domy mieszkalne; wskazane jest, jeżeli na to pozwalają środki i teren, budować domki jedno- lub dwu-mieszkaniowe z ogródkiem przy każdem mieszkaniu; gdyby jednak tego nie można było uskutecznić, to budując nawet domy wielomieszkaniowe, należy się ograniczyć jednem piętrem, a tylko w wyjątkowych wypadkach, np. w miastach — budować domy wielopiętrowe, okalając je jednak plantacjami.

Domy robotnicze zawierają zwykle jeden pokój około 24 m², kuchnię mniej więcej 16m² i przedpokój; zachowanko, waterklozet, wodociąg ze zlewem i prócz tego piwnicę lub komórki w oddzielnych gospodarczych budynkach.

Domy urzędnicze również — o ile możności — powinny być dwumiesz-kaniowe z ogródkami, wspólnemi placami do rozrywek fizycznych itp.

‘) Chociaż obecnie wobec obowiązkowego należenia do Kas chorych przedsiębiorstwa przemysłowe zwolnione są od utrzymywania szpitali, jednak ze względów humanitarnych należy o nich pamiętać.

C. Roboty przygotowawcze. Po wyborze terenu należy: 1. ogrodzić go narazie przynajmniej na tej części, na której przewiduje się skład materjałów budowlanych i wykonywanie głównych robót budowlanych ; 2. jak najprędzej przeprowadzić bocznicę kolejową na teren fabryczny, gdyż da ona możność łatwego dostarczania materjałów budowlanych; 3. pobudować prowizoryczne składy na te materjały, które muszą być pod dachem i szopy na prowizoryczne warsztaty: stolarski, ciesielski, kuźnię itp.;

Zwykle mieszkania urzędnicze składają się od 2 do 5 pokojow z kuchnią, przedpokojem, zachowankiem i wszelkiemi wygodami mieszkaniowemi i gospodarczemu

b) Obecnie ważną rolę odgrywają spółdzielnie do zaopatrywania pracowników fabrycznych w artykuły pierwszej potrzeby, nie tylko spożywcze, lecz te wszystkie, które nabywając hurtownie, można odsprzedawać swoim członkom po przystępnych cenach, a szczególniej, jeżeli wytwórnie znajdują się w miejscowościach oddalonych od większych ośrodków handlowych.

Zwykle kooperatywa taka posiada piekarnię, jatkę, masarnię, oddział kolonjalnych towarów, konfekcję itp. a prócz tego — bardzo często — jadłodajnię, jeżeli niema jej przy kasynie.

Najwłaściwiej wybudować taki komplet budynków w pobliżu ośrodków mieszkaniowych.

4. wybudować prowizoryczne biuro budowy i baraki dla robotników, urzędników, kopaczy i ich sprzętów; 5. przeprowadzić po terenie kolejki wąskotorowe od składów do miejsc budowy; 6. ułożyć czasowe wodociągi i wo-góle zaopatrzyć teren w wodę; 7. porobić zapasy materjałów budowlanych: cegły> kamienia, tłucznia lub żwiru, cementu, wapna lasowanego w takiej ilości, żeby wystarczyło na dłuższy czas, drzewa budowlanego i stolarskiego, żelaza, narzędzi ręcznych itp. itp.

D. Oświetlenie budynków fabrycznych. Część płaszczyzn oszklonych w ścianach zewnętrznych powinna stanowić 0,3—0,5 całej powierzchni ścian, a właściwie o ile jest ten stosunek większy, o tyle oświetlenie budynków będzie lepsze; w ścianach szkieletowych stosunek ten dochodzi do 0,75, jednak należy zwrócić na to uwagę, że światło ze strony południowej może być za ostre, wskazane jest wtedy wstawienie

'V'

■e

l*¹

H

ft

X.

и) а

А Л, "

a L-----tb,

X \ в

------U

Fig. 290.

Fig. 291.

szyb matowych. Z fig’. 290 widać, że w szerokich budynkach światło boczne padając pod kątem mniej więcej 45°, nie jest w stanie dostatecznie jasno oświetlić środek budynku, gdyż wtedy pęki światła, przechodzące przez pionowe okna a b w ścianach, oświetlają tylko powierzchnie podłogi (a właściwie przyjmuje się 1,00 nad podłogą) mn i n m równe polu okien, a więc przy szerokości budynku większej od 2 h (fig. 290) pozostaje się w środku pole n n, nieoświetlone bezpośrednio promieniami światła dziennego, a tylko światłem rozsianem. O ile stosunek 1:2 h jest większy, o tyle większa część budynku w środku będzie gorzej oświetlona; aby usunąć tę wadę w budynkach szerokich, stosuje się oświetlenie górne przez dachy, starając się nadać

----j-i----_Æ ------fa. Y< L -jiiïd/³ a e;V* ъ'-д/⁵ - jj/>,-----

'\

oszklonym częściom pochylenie = 45° do poziomu, gdyż przez to otrzymujemy oświetlone pole na podłodze większe od pola świetlika; z fig. 291

widać, że oświetlona część podłogi ax bx

— jest o 45°/₀ większa od a b. Z powyższego wypada, że przy zastosowaniu światła górnego przez świetliki pod kątem 45°, potrzeba znacznie

Przekrój poprzeczny m-n.

sin 45°

0,7

— 1,44 a b

5i

inni

is

j|

-fi

..J

\m

Przekrój po cffużn y.

'Ir '

UL

,A

A.

⁴.

/4

Fig. 292.

mniej szkła na oświetlenie pewnego pola podłogi, niż tego wymagają okna w ścianach budynku dla oświetlenia takiego samego pola. Na fig. 291 mamy szkicowy poprzeczny przekrój trzynawowej hali warsztatowej z zastosowaniem tylko górnego światła w częściach dachu ab, ed, ef i gh, pochylonych do poziomu pod kątem 45° przez całą długość dachu. Tutaj widzimy, że światło jest równo rozdzielone i cała powierzchnia ЛВ mniej więcej 1,00 m nad podłogą jest zupełnie równomiernie oświetlona; jednak otrzymuje się to przy zachowaniu pewnego stosunku szerokości budynku, a również rozdziału połaci dachowych na oszklone i ze zwykłą więzbą. Stosunek płaszczyzn pokrytych szkłem do całego dachu wynosi w tym wypadku 0,4—0,5.

w kilku

Bryla, Podręcznik inżynierski. VIU.

127

209

1. Fundamenty pod maszyny, a) Konstruktorzy odpowiedidch maszyn z reguły powinni dać wszystkie wymiary i niezbędne wskaźniki, co do tych szczegółów, jakie były uwzględniane przy obliczaniu fundamentu, aby wykonawca fundamentu wiedział, czem ma się kierować przy jego budowie ; a więc : ilość kotew, ich grubość, kierunek, głębokość i sposób osadzenia w fundamencie, wysokość górnego końca kotwy od poziomu fundamentu i wysokość wierzchu fundamentu od poziomu podłogi hali warsztatowej, wagę fundamentu, głębokość założenia podstawy fundamentu, materjał, z jakiego ma być zrobiony fundament (tj. cegła, czy beton) i skład zaprawy. Kierownik robót powinien wykonać fundament ściśle w oznaczonem miejscu budynku według powyższych wskazówek, zwracając uwagę na grunt, na którym ma stać fundament, bo gdyby ten grunt był nie odpowiedni, tj. za słaby na ciśnienie oznaczone przez projektodawcę, to na wykonawcy leży obowiązek w najodpowiedniejszy sposób, znanemi metodami tak wzmocnić grunt, żeby na nim bezpiecznie można było budować fundament. Przystępując do budowy fundamentu, należy przedewszystkiem na tem miejscu, na którem ma on stać, ściśle określić jego położenie zapomocą głównych osi (podłużnych i poprzecznych) i według obrysu podstawy fundamentu zrobić wykop, a jeżeli potrzeba, to wzmocnić grunt; następnie wybudować ławę betonową i tę część fundamentu, od której zaczynają się kotwy; w tem miejscu zatrzymuje się murarskie roboty dla ustawienia podług osi tak zwanego szablonu (wzorca) zbitego z desek, z dokładnie narysowanemi na nim kierowniczemi głównemi osiami z szeregiem okrągłych dziur odpowiadających rozkładowi kotew w fundamencie. Jeżeli takie kotwy mają być odrazu na stałe zamurowane w fundamencie, to należy je osadzić w odpowiednich dziurach szablonu, zachowując ich górne końce na tych wysokościach względem poziomu, jak tego wymaga projekt fundamentu; następnie po osadzeniu według projektu dolnych końców kotew na cementowej zaprawie, przystępujemy do dalszej budowy; po zamurowaniu pewnej części śrub zostawia się przy nich studzienki kwadratowe — 100 X 190 — 150 X 150 mm (w zależności do średnicy kotew), pozwalające na nieznaczne pochylenie kotew, jeżeli okazałaby się tego potrzeba przy montażu maszyny (fig. 293) ; to samo odnosi się do fundamentów pod kolumny z kotwami narażonemi na rozciąganie przez siły odrywające podstawę od fundamentu, wywołane momentami wywracającemi kolumny.

Najodpowiedniejsze oświetlenie hal otrzymuje się przez zastosowanie świetlików, ustawionych wpoprzek dachu, fig. 292 (przekrój poprzeczny hali i przekrój podłużny). W przekroju poprzecznym trójnawowej hali mamy świetliki 1, 2, 3, 4 w bocznych nawach i 5, 6, 7, 8, 9 w środkowej nawie; długości ich równe są prawie całej szerokości dachów.

Z przekroju podłużnego nawy środkowej widać sposób rozstawienia świetlików wzdłuż dachu, a mianowicie: że stoją one między więzarami dachowemi w, że połacie dachowe pochylone pod kątem 45° i że dla równomiernego oświetlenia podłogi (a właściwie płaszczyzny 1,00 m nad podłogą) najodpowiedniej nadać im w podstawie szerokość równą połowie rozstawienia więzarów między sobą, to jest, żeby ac — cd ~fg itd., gdyż wtedy mamy powierzchnię MM równomiernie oświetloną: część vx («₁ b₁) od części świetlika a b ; sąsiednią część v₂ (li nii) od 1 m itd. ; to samo otrzymujemy w nawach bocznych.

Szczegóły pokrycia szkłem są wskazane w dziale: „Konstrukcje żelazne“.

Wogóle stosunek części dachu pokrytego szkłem do całości (w rzucie poziomym) wynosi przeciętnie 1 : 3 ; dochodzi do 1 : 2, a nawet jest większy.

E. Roboty murarskie. Chociaż w zasadzie roboty murarskie w dziale budownictwa przemysłowego niczem się nie różnią od sposobów stosowanych w budownictwie ogólnem, jednak mają niektóre swoje specyficzne właściwości, o których należy tutaj wspomnieć.

o przekroju kwadratowym mniej więcej 100 X 100 mm (albo większym) ku dołowi trochę zwężające się (w celu łatwiejszego wyciągania ich z muru po ukończeniu budowy fundamentu); w dole i w górze mają one okrągłe czopki a i b ; górne czopki służą do osadzania korków w dziurach szablonu, a dolne w otwory tych płyt kotwowych, w które będą osadzone kotwy. Murując fundament po ustawieniu korków, starają się nie oblepiać ich zaprawą, aby korki nie przywarły do muru fun- /vŻy/

W tym wypadku, gdy kotwy mają być zakładane w czasie montażu, to wtedy w dziury szablonu, zamiast kotew, wstawia się korki (fig. 294) zbite z cienkich desek

Fig. 293.

Fig. 294.

damentu, gdyż wtedy bardzo trudno jest je wyciągać; pozostałe po korkach otwory zakrywa się odpowiedniemi pokrywami w celu zabezpieczenia otworów od zasypywania gruzem lub ziemią.

Gdy kotwy mają być zakładane w fundament w czasie montażu i osadzane odpowiedniemi łbami w żeliwne płyty kotwowe (lub beleczki) z przystoso-

wanemi do nich otworami i z

z zew

występami, nie pozwalającemi na kręcenie się i opadanie kotew w czasie nakręcania nakrętek, wtedy nie potrzeba robić specjalnych dostępów do miejsc ich zamocowania. Jeżeli kotwy w dole umocowane są zapomocą nakrętek lub klinów, wtedy do tych miejsc muszą być swobodne dostępy, aby po opuszczeniu kotwy można było nakręcić nakrętkę lub założyć klin. W tym celu w fundamencie przewidują się korytarze główne, z dostępem nątrz przez studzienki ; wymiary korytarzy po winny być takie, żeby człowiek mógł w nich swobodnie się poruszać. Od korytarzy idą zwykle poprzeczne kanaliki, przykryte żeliwnemi płytami, w które osadzone są kotwy ; długość kanalików może być tylko taka, żeby rękami można dostać do nakrętki lub klina kotwy.

Po ułożeniu płyt kotwowych na cementowej zaprawie i po sprawdzeniu ich i otworów w nich z rysunkiem, w otwory wstawiają dolne czopy korków, górne czopy, które powinny ściśle wypaść pod otworami w szablonie muszą być w nie wsadzone. Potem muruje się fundament z zachowaniem tych samych ostrożności przy korkach, jak wyżej.

Korytarze zasklepia się w pół lub jedną cegłę (w zależności od szerokości korytarza albo zakrywa płytą żelbetową), zostawiając tylko otwory na studzienki włazowe. Górną warstwę fundamentu układa się z dobowej cegły na kant, żeby powierzchnia, na której spoczywać będzie rama maszyny, była mniej więcej 25 mm niżej poziomu, na którym ma ona się znajdować, — przestrzeń ta po zmontowaniu maszyny na żelaznych klinach i pokładach zalewa się zaprawą cementową 1 : 1 ; przed zalaniem należy studzienki zasypać suchym tłuczniem a u góry piaskiem, ale tak, żeby górna część otworu (mniej więcej 100 mm) była również zalana zaprawą.

Fundament należy budować z cegły wyborowej, dobrze moczonej w wodzie, na zaprawie cementowej 1 : 3 i 1 : 2.

Fundament z betonu należy wykonać w stosunku 1:3:6 lub 1:2:4.

Jeżeli mamy bardzo wielkie i ciężkie maszyny (np. dmuchawy wielkopiecowe, silniki zwrotne przy walcowniach itp.), a fundament jest z cegły (właściwie powinien być z betonu), to górną warstwę fundamentu na wysokości 50—75 cm robią z ścisło-tłustego betonu, którego górna powierzchnia zakończona jest o 20—30 mm wyżej ostatecznego poziomu fundamentu, co zresztą powinno być zawsze stosowane przy fundamencie betonowym, żeby po zatwardnięciu betonu i prowizorycznem, ale ścisłem zmontowaniu płyty fundamentowej lub ramy maszyny na wysokości 35 — 50 cm wyżej nad fundamentem na drewnianych podstawkach dokładnie ją zrąbać. Robią to w ten sposób, że najprzód stalowemi dłutami wyrąbują w fundamencie podłużne i poprzeczne kierownicze bruzdy w miejscach wolnych od podstaw, sprawdzając zapomocą przygotowanych określonej długości wzorców stalowych dokładnie odległość powierzchni bruzdy od spodu ramy maszyny, która powinna być oheblowana na całej powierzchni stykającej się z fundamentem ; po wykuciu bruzd wycina się dłutami tę całą wolną od podstawek część fundamentu według zewnętrznego obrysu płyty z dodaniem z każdej strony

Przekrdj f\ — C    stępnie nowemi dokładniej-

;    la szemi wzorcami sprawdza

l/y-j/5/t /з HjI^W3\ N sie ponownie odległość mie-U.. fl. 1 11 il 11 II II II ll.ll 11 .11 I! Il II 1 o dzy dolną powierzchnią ra-

ЩПШЗд пппппппппгтч

po mniej więcej 50 mm, na-

ШШ]_______

mm

[ЙЕИВЯ

i?

ETE

Widok z góry na NN

ПТЧЛ

-Sto ~

Fig. 295.

my i fundamentem, a dokładność poziomu i równość powierzchni sprawdza się stalową linją ; tę ostatnią robotę wykonywuje się zapomocą młotka stalowego z karbowanemi powierzchniami. Po skończeniu tej operacji stawiają nowe podstawy w miejscach już przygotowanych, a pozostałe miejsca po poprzednich równają się w powyższy sposób z gotową już powierzchnią fundamentu. Gdy cała górna powierzchnia jest gotowa, spód ramy maluje się minją i zapomocą dźwigu stawia się ją na fundament a lewarami przesuwa się wzdłuż i wpoprzek na mniej więcej 50 mm\ po podniesieniu płyty zwraca się uwagę na to, czy farba od spodu płyty równomiernie pokrywa fundament, jeżeli zauważona jest niedokładność, to młotkiem delikatnie wyrównuje się ją i znów powtarza się poprzednią manipulację, po paru takich próbach rama szczelnie przylega do fundamentu całą powierzchnią; po wstawieniu kotew w fundament i osta-fcecznem ustawieniu płyty podług osi, jest się już pewnym, że jest ona zmontowana zupełnie dokładnie.

Powyższy sposób jest kłopotliwy, jednak gwarantuje równomierny nacisk ramy na fundament i w wielu wypadkach chroni ją od pęknięć.

b) Fundamenty pod młoty parowe wskutek uderzeń młota w przedmiot leżący na kowadle, podlegają znacznym wstrząśnieniom i drganiom, które wyczuwa się na znacznym promieniu, wskutek tego przy budowie takich fundamentów należy zachować pewne ostrożności:

Fundamenty pod właściwe młoty, tj. pod kozły (sztendryj młotów, muszą być wzmocnione . zewnętrznem specjalnem uzbrojeniem, składającem się z pionowych i poziomych belek (starych szyn kolejowych), ściągniętych mocnemi ściągaczami w celu uchronienia ich od pękania i kruszenia się.

Ta część fundamentu, na której spoczywają płyty podkowadłowe (szaboty), powinna być zupełnie uniezależniona od reszty fundamentu młota; w tym celu, przed przystąpieniem do budowy fundamentu, na miejscu przeznaczo-nera na studnię dla płyt podkowadłowych zabija się kilka lub kilkanaście pali (w zależności od wymiarów otworu i wielkości młota); pale takie mogą być drewniane, gdy grunt jest wilgotny i żelbetowe, jeżeli grunt jest suchy.

Po wybudowaniu fundamentu pod młot na głowicach pali robi się ławę betonową oddzieloną od muru fundamentu skrzynią drewnianą z desek 20—25 mm grubych; wysokość ławy ze skrzynią sięga tego poziomu, na jakim mają stać płyty podkowadłowe.

Przez taką budowę kowadło z płytami i ławą betonową zabezpieczone jest od prędkiego osiadania, samo zaś osiadanie ławy uniezależnione od reszty fundamentu, a zawdzięczając palom znacznie zmniejszają się zewnętrzne wstrząśnienia i promień ich działania.

Kotwy zakłada się w zwykły sposób.

c) Pod najmocniejsze kuźniczne prasy hydrauliczne fundamenty buduje sie w sposób przyjęty dla maszyn.

2. Mury z cegieł ogniotrwałych. Mury z cegieł ogniotrwałych różnią się tylko tem, że za zaprawę służy glina ogniotrwała i że spoiny między cegłami są znacznie cieńsze, gdyż od 0,5 do 8 mm i muszą być wykonane bardzo starannie.

[Otul

Lh

Fig. 296.

Dla robót bardzo odpowiedzialnych, przy których oprócz ognio-trwałości potrzebna jest ścisłość muru (spoiny od 0,5 do 1 mm), to używa się czysta sproszkowana glina ogniotrwała wyższych gatunków, rozprowadzona wodą do takiego stanu płynnego, że można ją brać odpowiednią łyżką żelazną i oblewać te powierzchnie cegieł, które mają się z sobą stykać, a które przedtem są do siebie na sucho ściśle dopasowane zapo-mocą przycinania ostrem narzędziem i wzajemnego docierania stykających się płaszczyzn.

Każdą w ten sposób ułożoną cegłę osadza się młotkiem drewnianym (żeby nie psuć ich ostrych kantów) ; same spoiny kontroluje się odpowiednim nożem stalowym cieńszym od 0,5 mm, który nie powinien wejść między spoiny ani przy próbnem układaniu na sucho, ani po ułożeniu cegieł na zaprawie.

Zaprawa dla robót mniej odpowiedzialnych z cegieł ogniotrwałych niższych gatunków robi się również ze sproszkowanej gliny ogniotrwałej mniej wartościowej, z dodaniem czystego piasku i wody w ilościach potrzebnych dla otrzymania zaprawy normalnej plastyczności.

Zaprawy stosują się jednakowe dla murów z cegieł zasadowych (szamotowych) i z cegieł kwaśnych (dinasowych).

Przykłady.

1. Sposób układania górnych warstw spodu tygla i samego tygla w wielkim piecu (fig. 295 i 2мб).

W tym celu specjalnej formy (trapezu) cegły S, S.₂ S.,) szamotowe albo dinasowe najwyższych gatunków pod względem ogniotrwałości i zwartości masy, mające dokładnie wyrównany i dotarty spód, a boki dostatecznie wyrównane ciosaniem, układa się ua wyrównanej pod poziomnicę powierzchni 0 0 (fig. 295, przekrój Л O), stanowiącej część fundamentu pieca zrobionego z cegły ogniotrwałej normalnej formy, w szeregi pokazane na widoku z góry częściowo po linji MM i częściowo po linji NN cegły te osadzone są na rzadkiej glinianej zaprawie. Cegły w każdym szeregu są tak układane, że między niemi pozostaje swobodna spoina, 7—9 mm gruba a szeregi takich cegieł oddalone są od siebie również o 7—9 mm, tworząc podłużne swobodne spoiny. Szeregi cegieł tak są ułożone, że jest rozbieżność pomiędzy spoinami poprzecznemi (widać to zgóry). Układanie cegieł w szeregi zaczyna się zawsze od osi cegłą S,, mającą formę prawidłowego trapezu;

widzimy tutaj, iż cegły leżące jedna za drugą różnią sie od siebie tylko pochyleniem krawędzi do pionu; pochylenie to w danym wypadku /.większa się po 10 mm podstawa zachowuje stale swoją długość 260 mm; jeżeli w cegle <Sj to odchylenie jest = 10mm, to w St = 20 mm, w S₃ = 30 mm itd. ; wskutek tego po ustawieniu cegieł w szeregi okazuje się, że żadnej cegły nie można wyjąć górą, gdyż podstawa dolna 260 mm jest dłuższa od górnego otworu, którego długość wynosi tylko 240 -(- 2 X 7(9) = 254 mm (ewent. 258 mm). Po założeniu szeregami całego pola 0—0 i po oczyszczeniu spoin, przystępują do zapełnienia ich w następujący sposób: do otworów spoinowych nasypują masę ogniotrwałą w postaci proszku gliny, albo masy dinasowej na wysokość mniej więcej 60 mm ; następnie taką luźną warstwę suchej zaprawy kilku ludzi jednocześnie bardzo mocno ubija młotkami zapomocą dłut stalowych na całem założonem polu (skrajne cegły najczęściej omurowane fundamentem, albo też z całą dolną częścią spodu i tygla znajdują się w mocnym żelaznym pancerzu) po ubiciu jednej warstwy postępują w ten sam sposób z drugą itd., dopóki nie zapełnią się zupełnie wszystkie spoiny. Potem wyrównuje się gładko pod poziomnicę wierzch pola X—.V i układa w ten sam sposób, jak poprzednia — następna warstwa, tylko w poprzecznym kierunku. Po ułożeniu tylu warstw, ile ich jest przewidziane w projekcie (zwykle cztery, jeżeli mają wysokość mniej więcej 250 mm) ; na ostatniej również dobrze wyrównanej zaczyna się układanie tygla w sposób niżej wskazany.

.i

D-Лг

r~l

ti_i

L?

\²

a,

U4

a,

a,

_____5____k.

fi

m,-

J6_

a,

\ю

11

12

110

11

12

ГТ

U ! u --L

'p

ТЗГ

TT

Fig. 297.

шло (гжгтггг* ‘ lił H ł (у 1 i 4°

Przedewszystkiem wszystkie cegły każdej części pieca i dla każdej warstwy wykonane są według rysunku, przyczem w naturze winny być one o mniej więcej 3 mm grubsze, dłuższe i szersze, od tych wymiarów, jakie mają mieć po ułożeniu na miejscu, prócz tego każda cegła na wierzchu ma swoją cechę (Nr. lub literę z liczbą).

Przystępując do układania cegieł, w pobliżu pieca robi się równą mocną podłogę z desek i na niej zatacza się ze środka pierścień, odpowiadający poprzecznemu przekrojowi tygla, na którym zgodnie z rysunkiem układają odpowiednie cegły, przyczem u każdej cegły ociosuje się spód i trzy boki (dwa po promieniu i jeden wewnętrzny po kole — u cegieł zewnętrznych, a u cegieł wewnętrznych wszystkie cztery boki), które tak dokładnie dopasowują się do siebie, żeby ostry nóż stalowy grubości mniej więcej od 0,5 mm nie wchodził w spoiny. Po ułożeniu jednej warstwy i wstępnem wyrównaniu powierzchni przygotowują z odpowiednich cegieł drugą warstwę itd., dopóki nie ułoży się cały tygiel. Następnie piszą na cegłach węglem te same cechy, jakie miały poprzednie wyciśnięte i rozbierają prowizoryczny tygiel, układając w należytym porządku cegły w stosy, z których biorą już je do ostatecznego układania, a podłoga służy do przygotowywania następnych części pieca (sklepień, spadków itd.). Murowanie zaczyna się na dokładnie wyrównanym spodzie, układając cegły według rysunku w ten sposób, że oblewa się u każdej z nich rzadką zaprawą glinianą spód i dwa boki a po ułożeniu dobija się ją młotkiem drewnianym do poprzednio ułożonej i sprawdza się powyższym nożem szczelność spoin. Po ułożeniu pierwszego rzędu wyrównuje się jego powierzchnię, ściśle pod poziomnicę i po dokładnem dotarciu przystępują do murowania następnej warstwy itd.

wrze-

Dla ścisłego zachowania wewnętrznego profilu i wymiarów stawia się pionowo ciona na osi pieca, idące przez całą jego wysokość; w dole opiera się ono czopem na żeliwną podstawę, postawioną na spodzie tygla, a w górze w prowadniku przymocowanym do żelaznego rusztowania pieca. Do wrzeciona przybija się odpowiednio do profilu pieca (szablon) wzorzec obracając, który razem z wrzecionem, sprawdza się nim wewnętrzny profil pieca (wzorzec przybija się częściami, odpowiednio do budowanej części pieca).

2. Wewnętrzna wykładzina w wygrzewnicach Cowpe r’a. Główną część wygrzewnicy stanowi kilkaset studzienek utworzonych przez ściany ze specjalnych cegieł, które mają formę prostokątnych płyt grubych mniej więcej 90 mm dla otworów -o przekroju kwadratowym lub prostokątnym (najczęściej spotykane) (fig. 297 ABC) i formę pokazaną na fig. 298, jeżeli otwory są okrągłe (mniej więcej 180 mm średnicy), jedne i drugie mniej więcej 20 m wysokie, a więc każda stanowiąca plus minus 12 m² powierzchni ogrzewalnej.

Przypuszczamy, źe już mamy zrobioną podstawę pod klatki otworów kwadratowych, którą tworzy się z cegieł specjalnej formy na kwadratowych slupach murowanych, dźwigających całą dziurkowaną część wygrzewnicy, przez przejście nad dolnym korytarzem między słupami i nad samemi słupami w tak misterny sposób do studzienek, żeby nie stracić nad słupami ani jednej studzienki, potrzebnej do ogrzewania dmuchu (przy studzienkach okrągłych słupy robią się żeliwne, na których ustawiają żeliwne belki (ruszty) z otworami, a na nich znów żeliwne płyty z otworami rozłożonemi odpowiednio do fig. 298, lecz wtedy nad każdą kolumną traci się przynajmniej jedną studzienkę.

Jak widać z fig. 297 A klatki 1, 2, 3,.. .12. .. tworzą się z cegieł (płyt) a¹ jednakowej wielkości (zwykle 390 X 240 X 90 mm dla studzienek o przekroju 150 X 150 mm), ułożonych w pewnym porządku i względnie dokładnie dopasowanych ; głównie powierzchnie poziome są gładko wyrównane pod poziomnicę ; następna warstwa (fig. 297 B) układa się na zaprawie gęstej, na poprzedniej A, jednak te same klatki 1, 2, 3,...12..., chociaż są zrobione z takich samych cegieł (płyt), mają inny układ względem położonych w poprzedniej warstwie, to jest pewne przesunięcie cegieł, wskutek czego spoiny w kierunku mn i o.p warstwy A są pokryte w kierunku m, n, i olpl cegłami warstwy В (fig. 297). Na rysunku C (fig. 297) widać, jak spoiny bbb warstwy s są pokryte cegłami aaa warstwy r.

3. Części pieców martenowskich jak to : głowice i sklepienia nad niemi w zasadzie robią się mniej więcej z taką samą dokładnością, z jaką i w wielkim piecu. Spód wanny pieca martenowskiego dla procesu zasadowego robi się w następujący sposób:

8f

Na płytach żeliwnych, spoczywających na belkowaniu pieca, układa się dosyć szczelnie na zwykłej zaprawie ogniotrwałej parę warstw z cegieł szamotowych ; następnie kładzie się dwie warstwy cegieł magnezytowych napłask w zupełnie inny sposób, niż zwykłe ogniotrwałe cegły, mianowicie cegły wysuszone, wygrzane i umaczane w gorącej smole, z której jest starannie odparowana woda, układają się jedna przy drugiej w odległości mniej więcej 7 mm, a otrzymane próżne spoiny zapełniają się w ten sam sposób, jak przy wielkich piecach, mąką magnezytową, ubijaną dłutami stalowemi; następnie kładzie się jeszcze dwie warstwy cegieł magnezytowych (bez smoły) na podsypanej wyrównawczej warstwie mąki magnezytowej z próżnemi spoinami między niemi, które również są zabijane mąką magnezytową; ostatecznie kładzie się jeszcze jedną warstwę rębem (na kant) na cienkiej warstwie proszku magnezytowego i spoiny takie nim się zabijają.

Fig. 298.

Po zrobieniu ścian z cegły magnezytowej lub chromo-magnezyto-wej i sklepienia nad piecem z cegły szamotowej lub dinasowej, przystępują do wyprawiania spodu masą dolomitową w ten sposób, że układają 13 mm grubą warstwę masy dolomitowej, poczem puszczają płomień tak długo, zanim dolomit nie zaiskrzy się, przy-czem wyrównują go ciężkiemi żelaznemi łopatami i układają drugą warstwę, z którą postępują tak, jak z poprzednią; robią do tego czasu, dopóki nie otrzyma się 75 mm warstwa dolomitowa. Cała grubość spadu wynosi mniej więcej 650 mm.

w piecach do wypalania wyrobów cementowych itd. Spoidłem między cegłami zwyezajnemi jest zaprawa wapienna albo wapienno a miedzy cegłami ogniotrwałemi zaprawa z gliny ogniotrwałej. Aby nie narażać muru na rozluźnianie się w spoinach z powodu różnego rżenia obu stron, należy między murem z cegły ogniotrwałej i ze zwyczajnej zostawiać wolne przestrzenie, pozwalające na swobodne rozszerzanie się cegieł ogniotrwałych, zwracając jednak uwagę, żeby między murami było pewne wiązanie; w tym celu:

1. Jeżeli grubość cegieł zwyczajnych i ogniotrwałych jest jednakowa, to można układać cegły wedle fig. 299, zostawiając w każdej warstwie pomiędzy cegłami zwyezajnemi i ogniotrwałemi przestrzenie swobodne aaa 30—40 mm (przez całą długość ściany); spoiny z zaprawy zwyczajnej i ogniotrwałej robią się jednakowej grubości mniej więcej 4 mm.

Ponieważ u nas często się zdarza, że cegły ogniotrwałe są cieńsze od zwyczajnych, więc spoiny każdej warstwy z cegieł zwyczajnych i ogniotrwałych nie schodzą się z sobą a tylko co kilka warstw i wskutek tego ściany murów mieszanych muszą być robione według wzoru pokazanego na fig. 300, tj. pomiędzy ścianą В z cegły zwyczajnej i ścianą A z cegły ogniotrwałej zostawia się pusty"pas b 30—40 mm szeroki, a w tych warstwach, w których spoiny

3. Mury mieszane (z cegieł zwyczajnych i ogniotrwałych). Mury tego rodzaju najczęściej stosowane sa w obmurzu kotłów, w czo-puchach, we wszelkiego rodzaju piecach żarowych, głównie w różnych działach metalurgicznych i metalowych (np. kuźnictwie, walcownictwie itp.),

-cementowa, rozsze-cegieł się schodzą, cegły ogniotrwałe dd główkami wchodzą w ścianę-z cegły zwyczajnej i w ten sposób związują obie ściany, a dla swobodnego rozszerzania się pozostawiają między niemi podłużne pasy cc. Ten sam sposób budowania może być stosowany i nawet zalecany wtedy, gdy cegły

zwyczajne i ogniotrwałe sa jednakowej grubości, gdyż takie puste pasy służą zarazem jako powietrzna warstwa izolacyjna.

2. Ponieważ przy obmurowaniu kotłów, a również —L- i przy piecach musza być

ЩШмШ

Fig. 299.

Fig. 300.

szczenią, zewnętrzną ścianę robi się w formie sklepień A (fig. 301) pomiędzy piono-weini belkami dd mocują-cemi zewnętrzne obmurowanie kotła ; belki te w górze (czasem i w dole) połączone są mocnemi ściągami; wewnętrzna ogniotrwała ściana В w niektórych miejscach jest związana specjalnemi cegłami ze ścianą A a próżnie między niemi zasypują się żużlem, popiołem lub piaskiem, albo zostawiają sie one jako próżnie izolacyjne.

3. Sklepienia w piecach czy też przy kotłach, szczególniej nad paleniskami robi się tylko z cegieł ogniotrwałych promieniowych najlepszego gatunku ; spoiny między cegłami nie powinny być grubsze niż 1 mm ; w tym celu cegły należy równać i docierać, a za zaprawę służy rzadka glina ogniotrwała.

Jeżeli dla lepszej izolacji w miejscach silnego żaru potrzeba robić podwójne sklepienie z próżnią między niemi (fig. 302), to po zrobieniu na krążynach pierwszego sklepienia A tworzy się na niem z trocin warstwę C, odgrywającą rolę krążyny, na której buduje się górne sklepienie B. Po pewnym czasie trociny zwęglają się i zostaje próżnia izolacyjna.

Wykładzina z cegieł ogniotrwałych w kominach fabrycznych na całej lub części ich wysokości powinna tak być zrobiona, żeby łatwo można było ją zmieniać

\A

ЩЩЩ

Fig. 302.

Fig. 303.

Fig. 301.

tylko w tej części, w której została uszkodzona. W tym celu najlepiej stosować sposób wspornikowy (fig. 303), polegający na tem, że na granicy każdego pierścienia (piętra) wypuszcza się na całym zewnętrznym obwodzie dwie — trzy warstwy z cegieł specjalnych а Ъ, na których wspierają się wewnętrzne wykładziny A w ten sposób, że między niemi i pierścieniami В słupca pozostaje wrnlna przestrzeń mm — 40—50 шт, pozwalająca na swobodne rozszerzanie się wykładzin i zarazem służy ona jako izolacyjna warstwa powietrzna.

Ochrona budynków przed pożarami

(ze specjalnem uwzględnieniem budynków przemysłowych).

Napisał

inż. Mieczysław Rogowski,

Warszawa.

Należy rozróżnić: 1. niepalność (materjału, konstrukcji), 2. odporność na ogień, 3. ogniotrwałośó.

Niepalne materjały pod działaniem ognia (podczas pożaru) nie ulegają zniszczeniu. Tworzywa odporne na ogień pod działaniem ognia w ciągu kilku godzin zachowują swój skład i własności mechaniczne. Ogniotrwałe tworzywo opiera się przez dłuższy czas działaniu ognia i zmienia swą wytrzymałość, w nieznacznym stopniu (np. żelbet).

1. Materjały budowlane.

Kamień naturalny jest niezbyt odporny na ogień i wodę (w stanie rozpalonym) i ustępuje kamieniowi sztucznemu. Najlepszy je&t granit, oraz piaskowiec krzemionkowy; gorsze: inne piaskowce, bazalt; najgorsze: wapienie zwykłe i marmur.

Kamień sztuczny jest ogniotrwały. Cegła zwykła i piaskowo-cemen-towa, a zwłaszcza beton i żelbet są bardzo wytrzymałe podczas pożaru, przy-czem beton chudy jest lepszy od tłustego. Zaprawy cementowe i gipsowe wytrzymują dobrze ogień, gorzej zaprawa wapienna.

Metale nieosłonięte są ogniowo złym materjałem budowlanym, gdyż szybko tracą swą wytrzymałość. Np. żelazo zlewne przy temp. 500° C posiada 50% wytrzymałości pierwotnej przed ogrzaniem, a przy 700° C około 30%. Pozatem wydłużalność części metalowych wpływa ujemnie na trwałość budowli podczas pożaru. To też metale winny być odpowiednio zabezpieczone, zwłaszcza w budynkach, zawierających materjały łatwopalne.

Drzewo gatunków twardych i ścisłych, jak: dąb, buk, grab, pali się znacznie gorzej niż inne drzewo. Wytrzymałość słupów z drzewa twardego przy wyższej temperaturze zmienia się dużo mniej niż słupów z żelaza nieosłoniętego, znajdującego się w tych samych warunkach. Dla uodpornienia drzewa na ogień stosuje się środki podane poniżej.

Szkło szybko pęka przy wyższej temperaturze oraz przy polaniu wodą po rozgrzaniu. Zatopienie w szkle siatki metalowej powiększa znacznie wytrzymałość ogniową szkła; t. zw. szkło druciane stosowane jest dla ochrony otworów w ścianach i stropach piwnic. Dobre rezultaty daje cegła szklana, wewnątrz pusta (syst. Falconier i inne).

2. Zabezpieczanie od ognia materjałów budowlanych.

Dla ochrony metali stosuje się płaszcz z materjału niepalnego o złem przewodnictwie cieplnem. Najlepszą osłoną jest beton w różnej postaci, cegła zwykła lub fasonowa, terrakota, cement lub gips na siatce drucianej, masa korkowa, porowiec itp.

Dobra osłona żelaza:

1.    powinna być wykonana z materjału niepalnego, o takiem przewodnictwie cieplnem, i takiej grubości, aby przy temperaturze zewnętrznej 1400° do 1500° C osłonięte żelazo miało temperaturę nie większą od 400° C, w czasie conajmniej jednej godziny działania ognia;

2.    winna być wytrzymała na uderzenia dynamiczne oraz na wpływy chemiczne ;

3. po rozgrzaniu do temperatury 400° C i oblaniu strumieniem zimnej wody nie może ulegać pęknięciom.

Grubość osłony około 4—5 cm zwykle wystarcza; zależy to od rodzaju materjału i przypuszczalnej intensywności ognia.

Drzewo zabezpiecza się albo osłonami, jak przy żelazie, zapomocą płaszczów, albo nasyca się je odpowiednimi środkami, jako to: ałun, soda, chlorek cynku, amonjak, boraks itp. Stosowane jest też powleczenie szkłem wodnem. Pomalowanie lub pobielenie wapnem zabezpiecza drzewo na pewien czas. Farby ogniochronne krzemowe i bromowe stosuje się nazewnątrz, amonjakalne zaś — we wnętrzach. Jako płaszcze — dobre płyty fibro-cementowe.

3. Konstrukcyjne części budynków.

a)    Ściany zewnętrzne winny być wykonane z materjałów ogniotrwałych, a przynajmniej niepalnych. Ściany o konstrukcji żelaznej z wypełnieniem cegłą dopuszczalne są tylko w wypadkach, gdy w budynku niema materjałów łatwopalnych.

b)    Ściany wewnętrzne i t. zw. przepierzenia również winny być z materjałów niepalnych. Ściany drewniane należy odpowiednio zabezpieczyć (p. p. 2.). Dotyre są t. zw. ścianki ogniotrwałe z siatek metalowych, obrzuconych zaprawą cementową lub gipsową, z płyt gipsowych itp.

c)    Stropy międzypiętrowe muszą być o konstrukcji odpornej na ogień oraz nie powinny posiadać otworów odpowiednio niezabezpieczonych. Części metalowe konstrukcyjne muszą być osłonięte (p. 2.). Najodporniejszy na ogień jest strop żelbetowy. Sklepienia zwykłe są odporne na ogień przy osłonięciu belek żelaznych specjalnemi cegłami lub grubo wyprawioną siatką drucianą. Zakotwienie belek w murze może spowodować runięcie ściany podczas pożaru. Odporność sklepienia wykonanego bez belek żelaznych zależy od rodzaju sklepienia. Najmocniejsze są zwykłe cylindryczne sklepienia, słabe natomiast — gotyckie i podobne. Podnosi odporność sklepienia zaprawa cementowa, stropy Kleina i stropy z płyt żelbetowych na belkach żelaznych w żadnym razie nie dorównywują stropom żelbetowym.

d)    Podłogi winny być możliwie niepalne. Jeżeli są drewniane, to winny być szczelne i mieć jak najmniej otworów.

e)    Schody powinny być wykonane z materjału niepalnego i umieszczone w klatkach ogniotrwałych. Klatka schodowa jest ogniotrwała, gdy:

1.    jest oddzielona od budynku ścianami pożarnemi (p. niżej);

2.    wszystkie wyjścia z sal są zaopatrzone w drzwi przynajmniej niepalne (p. Drzwi).

Schody winny być umieszczone tak, aby był zapewniony łatwy dostęp straży pożarnej do sal, oraz łatwe zejście dla pracowników fabrycznych w razie pożaru.

Podnośniki winny być zawsze w szczelnych komorach niepalnych, najlepiej w klatkach schodowych. Szczególnie niepożądane są podnośniki przebijające stropy niepalne. To samo dotyczy komór na liny pędne, pasy itp. Zabezpieczenia tych otworów, patrz str. 1983.

/) Dachy. Najlepszy dach żelbetowy; dobry jest też z blachy falistej na żelaznych wiązarach bez użycia drzewa. Wiązary żelazne lepsze są od drewnianych tylko gdy pod dachem niema nagromadzonej dużej ilości materjałów łatwopalnych. Osłony wiązarów nie są stosowane. Z dachów o wiązarach drewnianych najlepsze są dachy szedowe (pilaste), przy których rozszerzenie się ognia jest utrudnione.

Z pokryć dachowych najlepsze: płyty azbestowo-cementowe (eternit i in.), dachówka zwykła i cementowa, dach warstwowcowy (holccementowy), gorsza już blacha, wreszcie tektura smołowcowa (papa) i jej odmiany: ruberoid, kongo itp.

Należy unikać poddaszy; przeznaczenie poddasza na skład, lub fabrykację jest bardzo niewskazane.

Wejście na dach winno być umożliwione przez zewnętrzne drabiny żelazne.

4. Zabezpieczenia specjalne.

a) Ściany pożarne (mury ogniochronne, brandmury, ogniomury). Zadaniem ściany pożarnej jest powstrzymanie ognia dla jego umiejscowienia. Ogólnie staramy się dzielić zespół budynków na możliwie dużą ilość części, oddzielonych od siebie ścianami poźarnemi, w celu zmniejszenia straty od pożaru. Ściana pożarna winna odpowiadać warunkom:

1.    Musi być wykonana: z cegły wypalonej, kamienia (za wyjątkiem wapniaka lub piaskowca), betonu lub żelbetu.

2.    Grubość jej winna wynosić minimum 1¹/₂ cegły.

- min 30cm.

Fig. 304.

ściana pożarna

Fig.306.

■г ściana I /pożarna

40. 40. 4

bifat. 1 m/mgr.

Fig, 306.

zty przewodnik depta Fig. 307.

30 cm 50 cm

3.    Musi całkowicie przecinać dach (wraz z okapami) oraz wystawać ponad dach na wysokość nie mniejszą od:

o) w budynkach mieszkalnych......

b) w fabrykach, składach, większych halach

Ściany pożarne, oddzielające dachy z latarniami, świetlikami itp., muszą zasłaniać części wystające dachu (fig. 304) w wypadku, gdy część wystająca oddalona jest od ściany na 4 m.

Przy dachach łamanych ściana pożarna poprzeczna powinna być wykonana w linji prostej (nie łamanej), (fig. 305). Ściana między budynkiem wyższym i niższym musi wystawać ponad dach wyższego na 30 cm.

4.    Ściana pożarna winna być bez otworów ; gdy otwory są konieczne, — muszą być odpowiednio zabezpieczone i zaopatrzone w podwójne drzwi niepalne lub inne zamknięcia ogniotrwałe. Okna w ścianie pożarnej ponad dachem niższego budynku nie są dopuszczalne.

5.    Ściana pożarna nie może kończyć się w środku zespołu budynków, lecz zawsze wychodzić musi nazewnątrz. I tak np. w zespole trzech budynków (fig. 306), oprócz poprzecznej ściany pożarnej musi być i podłużna, oddzielająca trzeci budynek (C).

6.    Końce belek drewnianych mogą być wpuszczone w ścianę pożarną tylko wtedy, gdy ściana ma grubość minimalną 2 cegły (55 cm) i to najwyżej na 15 cm, przyczem belki, zarówno drewniane jak i żelazne, nie mogą być związane z murem.

7.    Odległości między najbliższemi otworami okiennemi oddzielanych od siebie budynków, położonych pod prostym kątem, nie mogą przekraczać

4-5m, przy budynkach pod ostrym kątem 6 —10 m.

8.    Naziemne lub wiszące korytarze, łączące otwory w ścianach pożarnych sąsiednich budynków, winny być konstrukcji niepalnej i o niepalnem pokryciu oraz mieć w obu końcach drzwi niepalne.

b) Zabezpieczenia ogniotrwałe otworów.

1. Otwory drzwiowe w ścianach pożarnych i przedziałowych zaopatruje się w drzwi niepalne, jak:

Drzwi z blachy żelaznej grubości 2 mm, usztywnione ramą oraz krzyżulcami płaskiemi lub lepiej z kątowników.

*c>

Fig. 308.

Drzwi drewniane o grubości conajmniej 4 cm, z twardego drzewa, obite obustronnie blachą żelazną 0,7 mm.

Drzwi z blachy żelaznej z wkładką z materjału niepalnego i ogniotrwałego (gips, cement), ogólnej grubości 2—3 cm.

Drzwi z blachy falistej z wkładką jak wyżej (fig. 307).

Drzwi specjalnych konstrukcyj.

Drzwi zatrzaskiwane (fig. 308 a) są lepsze od zasuwanych (fig. 308 b) i zagadanych (fig. 308 c).

Powinny zamykać się jak najszczelniej.

Przepisy budowlane niemieckie i austrjackie nakazują stosowanie zatrzasków (automatów) przy drzwiach, co ma tę wadę, że często drzwi takie dla wygody zainocowuje się w stanie otwartym i w razie pożaru pozostają otwarte, a często i trudno je zamknąć. Należałoby tu stosować zatrzask (ze stopem łatwotopliwym), zamykający drzwi w wypadku pożaru.

Ważną rolę odgrywa ilość drzwi w jednym otworze, która określa ognio-trwałość zamknięcia otworu w wypadku: a) podwójnych drzwi z blachy falistej; b) podwójnych drzwi żelaznych, z krzyżulcami; c) pojedynczych drzwi „ogniotrwałych“, tj. drzwi jak w p. b) lub w p. c).

Drzwi ogniotrwałe muszą być odpowiednio urządzone, a więc:

a)    muszą mieć odrzwia z ramy żelaznej (nigdy z drzewa, nawet obitego blachą), oraz progi niepalne ;

b)    haki, na których drzwi są zawieszone, mają być umocowane w ramie żelaznej, lub wpuszczone w mur bez użycia drzewa;

c)    drzwi powinny być szczelne i przylegające do odrzwi.

2. Otwory okienne.

Okna w ścianach pożarnych można stosować tylko " założone cegłą szklaną lub grubem szkłem drucianem. Wielkość ich nie powinna przekraczać 1 m, poszczególne zaś okna muszą być oddalone od siebie conajmniej o 4 m.

5. Wskazówki ogólne.

d) Winno się stosować jak najczęściej budynki parterowe z bocznem lub lepiej z górnem światłem (shed i podobne).

b)    Niebezpieczniejsze części fabrykacji oraz poszczególne budynki fabryczne winny być oddzielone od siebie dostateczną przestrzenią lub ścianami pożarnemi. Odległości między budynkami murowanemi (niezawierają-cemi materjałów wybuchowych) mogą być uważane za dostateczne 10 m gdy budynki są parterowe i 15 m gdy jeden z nich lub oba są piętrowe. Odległości te dla budynków drewnianych winny być odpowiednio 20 i 30 m.

Dłuższe budynki winny być podzielone na części ścianami pożarnemi lub przynajmniej ścianami do nich zbliżonemi.

c)    Wszystkie pomieszczenia winny być dostatecznie przestronne i widne.

d)    Podwórza muszą być obszerne i mieć łatwy wjazd.

e)    Wszystkie budynki powinny mieć z zewnątrz i wewnątrz łatwy dostęp dla straży pożarnej.

f)    W każdem pomieszczeniu fabrycznem winny znajdować się środki gaszenia w postaci hydrantów, gaśnic, tryskaczy itp. (patrz tegoż autora dział p. t. „Urządzenia przeciwpożarowe.“)

g)    Budynki winny być zaopatrzone w piorunochrony.

6. Zabezpieczanie składów zawierających materjały łatwopalne lub wybuchowe.

Materjały, ulegające szybkiemu działaniu ognia, podzielić można na: a) materjały łatwopalne, b) materjały wybuchowe, c) materjały samozapalne. Zależnie od cechy materjału przechowujemy:

Materjały łatwopalne w pomieszczeniach odosobnionych (gorzej w piwnicach), o konstrukcji silnej, ogniotrwałej i odpowiednio zabezpieczonych, A więc :

silny ogień. Zastosowanie wapniaka,

na

Okna w innych ścianach zasłania się okiennicami, odpowiadającemi tym samym warunkom co drzwi ogniotrwałe (p. wyżej).

Czasem stosowane są okna (w dachach), otwierające się automatycznie podczas pożaru celem jednokierunkowego odprowadzenia ognia i dymu.

3.    Otwory na wały pędne w ścianach pożarnych należy zamurować minimalnie na ¹/₂ cegły, z pozostawieniem otworu, lub conajmniej obustronnie zasłonić drzewem, obitem blacha, lub wyjątkowo blachą żelazną (fig. 309).

4.    Otwory na ru n a ł y w ścianach pożarnych i stropach ogniotrwałych dopuszczalne są tylko wyjątkowo, przyczem rury takie muszą być niepalne i mieć średnicę nie większą od 20 cm.

5.    Otwory na liny, pasy itp. (zastosowane tylko z konieczności) muszą być zamknięte w komory niepalne murowane lub żelbetowe, jak wskazano na fig. 309. Komory takie wykonane z blachy nie mają znaczenia.

Przekrój M-N

ry

i ka

"i

pa s

Fig. 309.

1.    Ściany winny być odporne piaskowca, a nawet granitu jest niewskazane.

2.    Wszystkie żelazne części nośne budynku muszą być należycie osłonięte.

3.    Zamknięcie otworów w ścianach i stropach wyłącznie ognioodporne.

Ogrzewanie pomieszczeń parowe, wodne, powietrzne, wodnopowietrzne. Przy ogrzewaniu piecami zwykłemi, paleniska tych pieców winny znajdować się nazewnatrz.

4.

5.    Oświetlenie wyłącznie elektryczne. Instalacja w rurkach izolacyjnych, zaś żarówki osłonięte kloszami szklanemi lub drucianemi.

6.    Wentylacja dobra i niezawodna, zwłaszcza tam, gdzie zbierać się może gaz lub pył.

7.    Środki gaszenia: hydranty pożarne oraz gaśnice. Dla gaszenia płonących tłuszczów, olejów wszelkich, benzyny itp. winien być w każdem pomieszczeniu piasek oraz gaśnice pianowe.

8.    Zabezpieczenie na wypadek pioruna (sieć piorunochronowa).

Płyny łatwopalne najlepiej umieszczać w szczelnych zbiornikach zakopanych w ziemi (syst. Martini-Hüneke i in.) lub w specjalnych naczyniach, zabezpieczonych od, wybuchu.

Materjały samozapalne (natłuszczone materjały, węgiel, siano i inne) muszą być rozłożone na możliwie dużej powierzchni, osłonięte od słońca oraz dobrze przewietrzane. Dla węgla urządza się obecnie szerokie baseny w ziemi, osłonięte dachem i zalewane stale wodą. Ważnem jest odpowiednie rozmieszczenie materjałów, wpływających na siebie niebezpiecznie.

Materjały wybuchowe należy przechowywać w budynkach o ścianach masywnych, ale ze stropem i dachem jak najlżejszym, w celu złagodzenia wybuchu i jego skutku. Budynek winien być otoczony wałem ziemnym i należycie oddalony od sąsiednich budynków. Odległość tę podaje inż. Tuliszkowski dla składów amunicji jak następuje :

Zawartość składów, tj. ilość amunicji w ky

Mniej uczęszczane drogi, budowle gospodarskie po

Budynki mieszkalne, szosy, gościńce uczęszczane

100—1000 ...........

1000-3000 ...........

Więcej niż 3000 .........

Magazyny granat-szrapneli.....

Laboratorja materjałów wybuchowych Magazyny pocisków różnych .... Magazyny amunicji karabinowej . .

200

300

300

500

400

400

200

200

50

750

750

300

400

50

Pozatem dla materjałów wybuchowych winny być zachowane warunki jak dla materjałów łatwopalnych (p. wyżej), ze szczególnem uwzględnieniem wentylacji.

7. Zniżki za konstrukcję od składek ubezpieczeniowych stosowane przez towarzystwa ubezpieczeń.

A. Dla b. zaboru rosyjskiego.

Zniżki te zależą od rodzaju : a) ściany pożarnej, b) sklepień i stropów ogniotrwałych,

c) dachów.

Oddzielenie ścianą pożarną (jak wyżej) obniża składkę objektu bezpieczniejszego, przylegającego do objektu bardziej niebezpiecznego.

Sklepienia według taryfy fabrycznej dzielą się na 3 stopnie :

I. stopień. Sklepienia z materjału ogniotrwałego, bez użycia drzewa; wszystkie części metalowe są osłonięte; wszystkie otwory zabezpieczone ogniotrwałe. Należą tu stropy żelbetowe.

II. stopień. Sklepienia i stropy jak wyżej z obnażonemi częściami metalowemi.

III. stopień. Stropy blaszane oraz sklepienia i stropy I-go i Ii-go stopnia z nie-zabezpieczonemi otworami. Należą tu też stropy kombinowane, stropy Kleina i podobne. Dachy dzielą się na 3 stopnie :

I. stopień. Dachy na więzaraoh niepalnych bez użycia drzewa.

II. stopień. Dachy na więzarach niepalnych z użyciem drzewa do pokrycia dachowego.

III. stopień. Dachy zwykłe z pokryciem niepalnem.

Zależnie od rodzaju sklepienia (stropów) oraz dachu udzielane są następujące zniżki od składek :

do 30°/o

Г 20°/o Г 20% „ 10°/o „ 10% „    5%

a)    Gdy w wielopiętrowym budynku (wzgl. piętrowym) są sklepienia na wszystkicli piętrach zniżka wynosić może :

przy sklepieniach I-go stopnia i dachu I-go stopnia......

»

H-go „ Iii-go "

„ „    Il-go stopnia lub zwykłym

,    „    I-go    lub    Tl-go    stopnia .

,    „    zwykłym........

,    „    I-go    lub    H-go    stopnia

,    „    zwykłym........

b)    Gdy sklepiona jest przynajmniej połowa wszystkich pomieszczeń łącznie z poddaszem, zniżka zmniejsza się do połowy.

c)    Gdy budynek jest parterowy, wówczas zniżka wynosi:

do 20% „ 10% „ 30% „ 20% war rm-

przy sklepieniach I-go stopnia i dachu    zwykłym................

„ И-go    „    „    „    n    ................

„ dachu

I-go stopnia bez poddasza.....................

Ii-go „    „ n .....................

Fabryki, nieposiadające t. zw. składki specjalnej, a odpowiadające poniższym kom, otrzymać mogą zniżkę „za wzorowość“ 20%.

1. Warunki główne.

a)    Wszystkie budynki terytorjum fabrycznego, z wyjątkiem nieznacznych gospodarczych, winny być murowane, kryte „niepalnie“.

lecz

b)    Oświetlenie i ogrzewanie fabryki winno być „bezpieczne“ i pozostawać pod stałą kontrolą fachową.

c)    Fabryka winna posiadać straż pożarną I., II. lub III. stopnia własną lub obcą, znajdującą się w odległości nie dalszej niż dwa kilometry, nadto mieć winna połączenie telefoniczne ze strażą i inne środki alarmowe, oraz udostępniające wejścia na dachy budynków głównych.

d)    W pobliżu fabryki winien znajdować się dostateczny zapas wody : rzeka, wodociąg miejski lub zbiorniki ziemne, mieszczące conajmniej 100 m sześć, wody, nie licząc, zapasu wody wymaganego dla tryskaczy, jeżeli je fabryka posiada.

e)    System fabrykacji i maszyny winny być nowoczesne. Oddziały fabryki niebezpieczne, jak suszarnie, wilkownie itp., a także składy materjałów łatwopalnych, winny być odpowiednio urządzone oraz należycie oddzielone od reszty fabryki.

/) Wewnątrz fabryki winno być przestronnie, czysto i porządnie.

i/j Podwórza winny być niezacieśnione i dostęp do gaszenia łatwy.

li) W czasie nieroboczym posesja fabryczna winna być dozorowana przez specjalnych stróżów z zegarami kontrolującemi, oraz winno być zorganizowane sprawdzanie sal po ukończonej robocie, dokonywane przez osoby specjalne.

i) Na tejże posesji fabrycznej nie może być fabryk innycli właścicieli.

2. Warunki dodatkowe.

k)    Budynki główne fabryczne winny być parterowe lub conajwyżej jednopiętrowe; jeżeli zaś są wielopiętrowe, to winny być sklepione we wszystkicli piętrach, prócz poddasza, o ile jest ono niczem niezajęte.

l)    Schody w budynkach fabrycznych winny być niepalne i umieszczone w murowanych klatkach schodowych.

m)    Podłogi w budynkach fabrycznych winny być niepalne przynajmniej w % ogólnej powierzchni.

n)    Poddasza budynków fabrycznych, jeżeli nie stanowią normalnego piętra, nie mogą być niczem zajęte i winny stale pozostawać zamknięte, lub też poddaszy takich nie powinno być zgoła.

o)    Fabryka winna posiadać własny zewnętrzny wodociąg pożarny lub mechaniczną sikawkę pożarną ruchomą, odpowiadające odnośnym przepisom taryfowym.

p)    Fabryka winna posiadać wewnętrzny wodociąg pożarny, odpowiadający również odnośnym przepisom taryfowym.

»•) Wszystkie budynki winny być oddzielone ścianami pożarnemi lub dostateczną przestrzenią od budynków posesyj sąsiednich.

Przyczyny wypadków i katastrof budowlanych są następujące: 1. wady projektu; 2. grunt budowlany; 3. złe materjały; 4. wadliwe wykonanie.

Podział ten można też przeprowadzić z uwzględnieniem stanowiska prawnego w sposób następujący: A. Przyczyny zawinione: 1. Wady projektu. 2. Wady wykonania: a) złe materjały, b) złe wykonanie. 3. Przyczyny zewnętrzne : a) nieostrożność ludzka, b) zaniedbanie ludzkie (np. niszczenie źle konserwowanych materjałów). B. Przyczyny niezawinione:

1. Siły wyższe (vis major). 2. Nieświadomość ludzka.

Czasem jeden z powodów powyższych jest przyczyną katastrofy, główną czy nawet jedyną. Jednak zazwyczaj sumuje się wpływ paru przyczyn. Katastrofa jest funkcją szeregu przyczyn, której poszczególne czynniki mają różne znaczenie i nieraz wywołują tylko predyspozycję do katastrofy.

w znacz-

Katastrofy budowlane.

Napisał

dr. inż. Stefan Bryła,

profesor politechniki, Lwów.

1. Wady projektu. Szkieletem każdej budowli jest konstrukcja. Przeważna część błędów projektu leży w lekceważeniu tego właśnie szkieletu konstrukcyjnego i powierzaniu go w ręce niedostatecznie przygotowanych i niedostatecznie wykwalifikowanych sił pomocniczych; dotyczy to nym stopniu wielu architektów i budowniczych (niezawsze !), którzy również zbyt rzadko korzystają z kooperacji i kolaboracji dobrego inżyniera konstruktora, a tylko do obliczeń statycznych zaprzęgają młode niedoświadczone siły. Konsekwencją tego jest z jednej strony często nieracjonalne i nieekonomiczne projektowanie konstrukcji ; z drugiej zaś brak w wykonaniu należytego inżynierskiego doświadczenia i przechodzenie do porządku nad kwestjami, które w specjalnie kształconym i doświadczonym umyśle mogą nasunąć wątpliwości ; — w rezultacie zaś doprowadzić mogą do katastrofy. I w budowlach inżynierskich trafiają się błędy projektów, powodujące katastrofy ; powód jest jednak ten sam: wykonanie projektu przez niedoświadczonego, nieostrożnego lub lekkomyślnego (lekkomyślność nie jest bynajmniej identyczna ze śmiałością) człowieka.

Do takich braków w projekcie należy niewłaściwe przyjęcie założeń co do obciążeń, albo też przeoczenie jakiegoś obciążenia, lub jakiegoś wpływu, nieracjonalne obliczenie prętów narażonych na wyboczenie, nieracjonalne obliczenie konstrukcyj utwierdzonych, nieuwzględnienie utwierdzenia tam, gdzie ono jest — i naodwrót. Jest to niebezpieczne, zwłaszcza w konstrukcjach żelbetowych.

Jednakowoż, nawet w konstrukcjach z zasady nieobliczanych, projekt może być błędny pod względem statycznym. Jednym z często spotykanych braków jest tu brak odpowiednich stężeń i kotew, których nie należy oszczędzać. Dlatego też, budując zwłaszcza długie sale, należy odrazu zakładać stropy, dobrze je w dodatku zakotwiając.

Do szczegółów konstrukcyjnych, na które wogóle zwraca się mało uwagi, należy konieczność uwzględnienia zmian temperatury i skurczu betonu, np. przez umieszczenie w budowli odpowiednich przerw, łożysk ruchomych itp. (Dylatacja ma zresztą i inne znaczenie ; uniezależnienie budowli od nierównomiernego poddawania się gruntu tam, gdzie zachodzi tego obawa.) Projektując budynek, trzeba też zdać sobie sprawę z tego, że może on być po wykonaniu w innych warunkach termicznych, niż w trakcie wykonania. Niewykonanie lub złe wykonanie dylatacji, tak samo, jak niewykonanie lub złe wykonanie łożysk ruchomych, może spowodować nadmierne naprężenia w konstrukcji, pęknięcia ; brak łożysk ruchomych może spowodować ścięcie muru, na którym konstrukcja żelazna leży, w razie większego podniesienia temperatury wygięcie i uszkodzenie, lub nawet zniszczenie samej konstrukcji.

Program normalny

Program minimalny

Program pośredni

Nazwa

pomieszczeń

Wysokość w m

Powierzchnia podłogi w w² w szkole

II III IV V

VI J VII¹)

klasowej

Przyrost pow. podłogi

w szkole Yll-kl. z oddz. równol. na każdy oddział

Wysokość w m

Powierzchnia podłogi w ni¹ w szkole

II III

1 IV 1

I VI I VII¹)

klasowej

Przyrost pow. podłogi

w szkole VII-kl. z oddz. równol. na każdy oddział

Wysokosc w m

Powierzchnia podłogi w m² w szkole

II III IV V I VII

I VII¹)

1.

Pomieszczenia rekreacyjne (sień i sale rekreacyjne, korytarze)

3,5    30

60

75

100    125

150    175

25

3,20

klasbwej

do

3,50

20

35

45

60

75    90    105

15

3,20

Przyrost pow. podłogi

w szkole VII-kl. z oddz. równol. na każdy oddział równoległy

do

2.

Szatnie oddzielne (ewentualnie w podziemiu)

3,00

3,50

30    50

70

90    110    130    150

20

do

3,50

25

31

37

43

50

3. Izby szkolne (klasy)

•    2 izby 3 izby

3,50 1 izba °gó- ogó-60 łem łem 108 162

4 izby 5 izb ogó- ogółem łem 216    270

6 izb 7 izb ogó- ogółem łem 324    378

54

3,20

do

3,50

2 izby 3 izby 4 izby 5 izb 6 izb 7 izb 1 izba    ogó-    ogó-    ogó-    ogó-

50    łem    łem    łem    łem

100    150    200    250    300    350

ogó- ogółem łem

50

3,20

do

3,50    ⁵⁰

2 izby 3 izby 4 izby 5 izb 6 izb 7 izb 1 izba ogó- ogó- ogó- ogó- ogółem

ogółem łem łem    łem    łem

100    150    200    250    300    350

50

4.

Sale robót ręcznych, zajęć praktycznych i rysunków

3,50

1 sala 1 sala

30

48

1 sala 1 sala 48    54

2 sale 1 sala ogó-70 łem

3,00

do

124

3,50

50

3,00

do

3,50

48    54

70    70

5.

Kancelarja (ewentualnie jednocześnie jako pokój na pomoce naukowe i pokój dla nauczy- 3,50 cieli)

15    15    20

15    18

18

20

3,20

do

3,50

15

20

25

15

15

3,20

do

6.

Pokoje na pomoce naukowe (ewentualnie jednocześnie dla nauczycieli)

3,50

20

24

1 lub

30    2p°k-

ogółem 35

3,50

12

15

18

15

15

18

20

2,5

3,20

do

3,20

3,50

15

20

2,5

do

3,50

20

24

7.

Pokój dla nauczycieli

3,50

20

20

*)

1 lub

32    2p°k‘

ogółem 35

2,5

8.

Natryski (w podziemiu lub przyziemiu budyń- 3,00 ku szkolnego, ewentualnie w oddzielnym bu- do

3,50 3,00

dynku)

30    30

30

30

⁹- Rozbieralnia przy natryskach

do

10.

3,50

Kuchnia do nauki gospodarstwa domowego 3,00 w szkołach koedukacyjnych i żeńskich (w pod- do ziemiu, przyziemiu lub na poddaszu)

3,50

20

20

20 20

48

48

11.

Sala gimnastyczna (ewentualnie w oddzielnym budynku)    r

5,00

150    150

12.

3,00

Garderoba przy sali gimnastycznej oraz po- . mieszczenie na przyrządy gimnastyczne

3,50

29

29

13.

Ustępy w oddzielnym budynku lub w budyń- 2,40 ku szkolnym, o ile budynek szkolny jest ska- do nalizowany

3,50

12

16

20

24

28

32

36

2,40

do

14.

Mieszkanie dla kierownika, składające się co- 2,40 najmniej z 3 pokoi z kuchnią wraz z przy- do należytościami.

3,00

75

75

80

80

80

80

80

3,50

2,40

do

3,00

10

12

14

16

18

20

2,40

do

3,50

10

12

14

16

18

20

na>

..Г

15.

Mieszkanie dla woźnego

2,40

do

3,00

45

45

55

55

2,40

do

conajmniej 2 pokoje z kuchnią z przynależyt. 63 I 63 I 63 I 70 I 70    [    70    [    70

2,40

do

3,00

conajmniej z 3 pokoi z kuchnią z przynależyt. 63 I 63 I 80 I 80 I 80 I 80 1 80

16.

17.

17 a

Pomieszczenia gospodarcze szkoły w budynku szkolnym, ewentualnie oddzielnie zabudowania gospodarcze szkoły

Pomieszczenia gospodarcze (ewentualnie w oddzielnych zabudowaniach) należące do mieszkania kierownika nie korzystającego z gruntu szkolnego

Pomieszczenia gospodarcze (ewentualnie w oddzielnych zabudowaniach) należące do mieszkania kierownika, korzystającego z gruntu szkolnego

Pomieszczenia gospodarcze (ewentualnie w oddzielnych zabudowaniach) należące do mieszkania woźnego

l) Bez oddziałów równoległych. ²) Powierzchnia podłogi pokoju dla nauczycieli przy ogólnej liczbie jedenastu lub wiecei

20 20

20 20

55    55

30

20

55

40

50

60

70

10

20 20

55    55

10

10

20

55

10

20

55

10

3,00

35

35

2,40

do

3,00

45

45

10

16

40

15

20

25

30

35

40

20

20

25

30

35

40

45

15

15

15

15

15

15

15

15

15

15

15

15

15

40

40

40

40

40

40

40

40

40

40

40

40

40

10

10

10

10

izb szkolnych powinna wynosić 24 m².

\

/

:

#

Pamiętać należy, że budowla, aby wejść w fazę właściwego pełnienia .vej służby, tj. dźwigania, przejść musi przez fazę budowy, że w tej fazie ,'dowy podlegać może siłom najzupełniej różnym od tych, jakie przenosić > ędzie potem, przy dźwiganiu, i że na te odmienne siły i naprężenia musi być przygotowana. Mamy z tem często do czynienia przy większych i monu-mentalniejszych konstrukcjach, jak mostach, halach itp. Fakt ten odgrywa dużą rolę, zwłaszcza przy konstrukcjach żelbetowych, w których beton bez wkładek nie może przejąć w większym stopniu naprężeń rozciągających.

2.    Grunt budowlany. Grunt jest powodem ogromnej części katastrof budowlanych. Może tu chodzić nie tylko o grunty słabe z natury, ale też o lokalne osłabienie gruntu, spowodowane albo w sposób przyrodzony, albo ręką ludzką (stare glinianki, stare zasypane studnie, zmiany spowodowane przez roboty kanalizacyjne). Obniżają one poziom wód podziemnych. Najniebezpieczniejszym czynnikiem są wogóle usuwiska.

Najpewniejszym środkiem zapobiegawczym jest tu należyte zbadanie gruntu, na tem większą głębokość, im większa i ważniejsza jest budowla, a do współpracy trzeba przyciągnąć tu fachowca — inżyniera-geologa.

Plan regulacyjny miasta powinien też uwzględnić tereny słabe pod względem wytrzymałości, umieszczając tam w miarę możności mniejsze budowle, parki, zieleńce itd., nie dopuszczając zaś np. fabryk o ciężkim ruchu.

Podmycie fundamentu zdarza się stosunkowo często przy budowlach mostowych i podobnych.

Poddanie fundamentu może też nastąpić w razie niezabezpieczonegö zejścia z fundamentami sąsiedzkiemi budującego się budynku poniżej dna fundamentu istniejącego budynku.

Częstym błędem w budownictwie lądowem jest też niezdarne sobie sprawy г tego, że ciśnienie w murze, wiec i wT fundamencie, rozkłada się pod linją lość stromą. Przepisy polskie, przyjmujące tu nachylenie 4 : 1 dla zaprawy vapiennej, nie są bynajmniej zbyt ostrożne. Nieuwzględnienie tego w ubliżeniu powoduje przeciążenie gruntu pod filarem, przy zbyt małem obciążeniu ęści dalszej pod fundamentem, czego znakiem jest pękanie fundamentu; skazany jest zawsze fundament na półcemencie, czy nawet na cemencie, iventualnie betonowy, dla zwiększenia szerokości podstawy.

Ustęp przepisów M. R. P., nakazujący redukowanie obciążeń ruchomych A rzy większej ilości pięter, daje wskazówkę racjonalniejszego zakładania fundamentów, celem uzyskania bardziej jednostajnego ciśnienia na grunt, i dlatego należy się doń zawsze stosować.

Wogóle, przy każdej budowie poważniejszej i przy każdej budowie na niezupełnie pewnym gruncie, należy rozpocząć od przestudjowania racjonalnego założenia fundamentu. Za zasadę należy postawić, że w najgorszej budowie założonej na dobrym fundamencie, przynajmniej fundament jest dobry, ale najlepsza budowa na złym fundamencie wogóle nic nie jest warta.

3.    Złe materjały. Materjały budowlane można podzielić na trzy grupy : na materjały, które same tworzą elementy konstrukcyjne (żelazo, drzewo), na materjały, które składają się na takież elementy w połączeniu z innemi (cegła, kamień ciosowy, czy warstwowy), wreszcie na materjały składowe, z których właściwy materjał konstrukcyjny dopiero powstaje (cement, piasek, wapno, kruszywo itd.). Materjały pierwszej grupy można zbadać co do ich dobroci przy odbiorze, i na tej podstawie wysnuć nieomal pewne wnioski. Materjały drugiej grupy są już nieco trudniejsze do skontrolowania; wytrzymałość zaś elementów konstrukcyjnych, powstających z nich (mury), zależy w ogromnym stopniu od należytego ich ułożenia, oraz od należytej zaprawy. Wreszcie materjały grupy trzeciej muszą być oczywiście odpowiednie co do jakości, jednakowoż wytrzymałość elementów konstrukcyjnych, uzależniona jest tu przynajmniej w tym samym stopniu od należytego wykonania, od dobroci tych materjałów. Najłatwiej określić ją można przy materjałach grupy pierwszej — dlatego też przy nich przyjmuje się najmniejszy spółczynnik pewności.

Trudniej jest określić jakość materjałów kategorji drugiej. To też stosunkowo często jest ona powodem katastrof. Dotyczy to zwłaszcza złej cegły. Cegła niewypalona należycie, albo lasująca się, zwłaszcza na powierzchni lub tem bardziej w warstwie zamarzającej, np. w fundamencie, traci spoistość i wytrzymałość, pęka i niszczeje.

Materjały składowe (materjały kategorji trzeciej) są wogóle łatwiejsze do skontrolowania, a nadto wogóle dają większą gwarancję (cement, wapno, żwir, piasek).

Należy też pamiętać o tem, że materjały nienależycie konserwowanych budowli ulegają z czasem zniszczeniu. Dotyczy to wszystkich materjałów, przedewszystkiem jednak drzewa i żelaza, w drzewie zaś części połączeń konstrukcyjnych, np. czopów, części ścinanych itp., oraz miejsc bezpośredniego zetknięcia z kamieniem i betonem.

4. Wadliwe wykonanie. Wadliwe wykonanie może być powodem wypadku przy każdym materjale konstrukcyjnym. Jednakowoż dzisiaj, gdy mamy coraz częściej do czynienia z materjałami, których dobroć zależy w większym stopniu od wykonania niż w dawniej używanych konstrukcjach, kwestja racjonalnego i sumiennego wykonania staje się tem ważniejsza. Dotyczy to betonu, żelbetu i żelaznych konstrukcyj spawanych.

Powodem wadliwego wykonania może być nieuczciwość, lekkomy ślność, nieświadomość.

Niewiele mniej rażącym, a za to bardzo często spotykanym przykładem nieracjonalnej, a zarazem nieuczciwej roboty jest wydronywanie muru z ułamków cegły' (a czasem nawet gruzu), oraz, co się z tem często łączy nieracjonalne i wadliwe wiązanie cegieł. Filaryr w ten sposób wykonane, zwłaszcza przy lichej lub niezwiązanej zaprawie, były powodem wielu katastrof budowlany ch.

Chodzi tu też może o zaprawę, albo nienależycie przygotowanej, albo o niedostatecznej ilości wapna, albo wykonywanej w czasie nieodpowiednim (podczas mrozów).

Kwestja roboty w zimie dotyczy robót murarskich i betonowych. Nie jest to jeszcze sprawa należy cie zbadana i wyświetlona ; zdaje się jednak przedstawiać w sposób następujący:

Betonowanie podczas zimy jest wogóle możliwe, jednak przy zachowaniu należytych ostrożności. Projekt przepisów żelbetowych, opracowany obecnie, mówi : „Przy temperaturze spadającej w ciągu doby poniżej zera należy wodę i kruszywo nagrzewać. Jeżeli przez cala dobę temperatura pozostaje poniżej zera, należy roboty przerwać lub zastosować specjalne ostrożności. Przy temperaturze, utrzymującej się przez całą dobę poniżej — 2°C, betonowanie jest dopuszczalne tydko w cieplakach.“ Przy temperaturze około zera jest wogóle betonowanie możliwe — zwłaszcza części grubszych, i beton możebyć dostatecznie dobry, nawet, jeżeli w nocy by wają przymrozki. Jednakowoż beton musi mieć czas związać przed pochwyceniem go przez mróz. Mróz, chwytający go po związaniu, a tylko w trakcie twardnienia, opóźnia oczywiście moment stwardnienia, a tem samem i termin roz-deskowania, jednak wogóle betonu nie niszczy. Przy betonowaniu w okresie takim potrzebne jest jednak zastosowanie ostrożności: gorąca woda, podgrzane kruszywo, dobre natychmiastowe osłonięcie betonu, najlepiej warstwą piasku lub podobnego materjału. Często spoty kane osłonięcie dwiema warstwami desek i papą nie jest wogóle wystarczające. Podgrzanie kruszywa jest ważne, choćby o tyle, że „zamarznięty“ piasek zbija się w gruzły i uniemożliwia dostęp cementu, tem samem zaś powstają po odmarznięciu, już w betonie, próżnie i gniazda niezwiązanego zupełnie materjału. Beton, chwycony przez mróz przed związaniem, nadaje się wogóle do usunięcia. Beton związany, chwycony przez mróz w czasie twardnienia, może być użyty, jednakowoż z ostrożnościami, przedewszystkiem z zastrzeżeniem dostatecznie opóźnionego rozdeskowania i zbadania jego wytrzymałości. Niejednokrotnie zdarza się, że tylko zewnętrzna warstwa betonu nie związała należycie i kruszy się. O ile ta przemrożona warstwa ma grubość nieznaczną, przy konstrukcjach mniej obciążonych, można ją poprostu zeskrobać aż do betonu dobrego, a następnie uzupełnić ją zaprawą. Sposób ten, wogóle w przeciętnych wypadkach wystarczający, ma przecież granice swego zastosowania, uzależnione od ważności danej konstrukcji i od stopnia przemrożenia betonu. Słupy żelbetowe, niezwiązane należycie, najczęściej nie pękają w sposób charakterystyczny dla żelbetu, ale rozgniatają się i miażdżą.

Jednakowoż sprawa betonowania w czasie zimnym, a nawet chłodnym, nie jest dotychczas należycie wyjaśniona. Zawalenie się żelbetowego budynku szkieletowego w Evanston (St. Zjedn.) w r. 1925, i inne mniejsze wypadki, a także wynurzenia Breeda, zdają się świadczyć za tem, że betonowanie nawet w temperaturze 2—4° C powyżej zera może dać zupełnie niepewne wyniki, jeżeli nie zachowano ostrożności i jeżeli łączy się z deszczami i mgłami. Sprawa wymaga jeszcze studjów.

Kównież ostrożnie należy postępować, gdy w betonie, wykonywanym w wodzie, może zostać wypłókany z niej cement.

Podobnie mróz przeszkadza związaniu zapraw, częściowo lub w całości. Zdarza się, że zaprawa, wykonana na zimnie, sypie się jak piasek, a cegłyr można z niej swobodnie wyjmować ręką. Nadejście ciepła może nieraz zaprawę taką uratować. Czasem zaprawa nie chwyta miejscami. Powstają wtedy wewnątrz muru próżnie, redukujące wytrzymałość muru do minimum. Próżnie takie łatwo jest wykryć przez uderzanie młotkiem. Zaprawa znajduje się jednak w innych warunkach w swych częściach zewnętrznych, a w innych w częściach wewnętrznych. W takich razach należy poprostu mur tak wzniesiony rozebrać i zastąpić nowym. Jest to łatwe, jeżeli jest takich kilka czy kilkanaście warstw. Jeżeli cały mur jest taki, trzeba go w całości rozebrać. Gorzej natomiast, gdy tak wykonany w dolnej swej części filar dźwiga wyżej mur dobry i mocny. Wtedy trzeba nieraz mur ten podeprzeć prowizorycznie, chociażby przy pomocy tymczasowego podmurowania w otworach, usunięcia małowartych filarów, wymurowania nowych i ostatecznie usunięcia tymczasowych podmurowań. Przy tem pamiętać jednak należy, że jeżeli w pewnej części budowli zaczęło się z tego powodu przesunięcie, to materjał nawet dobry ch części może mieć pewną predy spozy cję do przesunięcia.

Nienależyte rusztowanie i deskowanie jest powodem ogromnej części katastiof budowlanych przy konstrukcjach betonowych i żelbetowych, a także żelaznych. Może wchodzić w grę np. nienależyte podparcie na niepewnym gruncie, które pod wpływem obciążenia podda się. Może rusztowanie być niestężone należycie. Może być wreszcie zbyt słabe wogóle. Należy sobie zdać sprawę z tego, że rusztowanie — aczkolwiek jest konstrukcją prowizory czną — niemniej ma do spełnienia bardzo ważne zadanie i nie można go lekceważy ć.

Kozszalowywanie i zdejmowanie rusztowań powinno być również wykonywane z zachowaniem ostrożności i stosowaniem się do zasad, które nie napróżno zostały ustalone na skutek długich doświadczeń techniki budowlanej. Znajomość nawet poprawnego obliczania elementów konstrukcyjnych, powierzchowna znajomość zasad staty ki, ślepe stosowanie się do reguł, bez zrozumienia ich treści, nie wystarcza, aby ująć należycie zagadnienia, któie zdają się być nawet proste i łatwe do rozwiązania.

Jednakowoż, nawet przy prostych konstrukcjach, trzeba dobrze dopilnować rozdeskowania i usunięcia rusztowań, zwłaszcza jeżeli beton podczas twardnienia został chwycony przez mróz (j. w.), a nadto pamiętać, że podpory t. zw. zapasowe, które wedle przepisów powinny pozostać jeszcze po rozszalowaniu, są naprawdę potrzebne i celowe, a niepozostawienie ich może też przyczynić się do katastrofy.

5. Przyczyny zewnętrzne. Przyczyny zewnętrzne, powodujące wypadki budowlane, mogą być niezmiernie różnorodne. Mogą nastąpić skutkiem działania sił przyrody, mogą też pochodzić od ręki ludzkiej, jako dzieło nieuwagi, czy nieumiejętności, mogą być dziełem przypadku, mogą być wypływem postronnych czynników dynamicznych, czy też wpływów chemicznych. Wypadki budowlane, spowodowane przez t. zw. vis major, należy uważać za cząstkę klęski żywiołowej. Na takie żywiołowe klęski niema poprostu rady. Inżynier tylko w bardzo małym stopniu może uwzględnić ich możliwość, a wcale jej nie uwzględnia, jeżeli prawdopodobieństwo takiej katastrofy jest minimalne. W stosunku do trzęsień ziemi, najlepiej względnie zachowują się budowle monolitowe; w okolicach zaś nawiedzanych niemi częściej stosuje się nieraz obecnie dla ważniejszych budowli specjalne systemy kon-strukcyj. Jeżeli chodzi o ogromne opady śnieżne, to były one powodem katastrof poszczególnych konstrukcyj. Dlatego też przepisy M. E. P., domagające się zwiększania obciążenia śniegiem na wysokościach ponad 200 m n. p. m., w miarę zwiększania tej wysokości, są najzupełniej słuszne.

Zdarza się też przeciążenie konstrukcyj z winy człowieka, niejednokrotnie już w trakcie budowy, gdy np. pewne jej ubikacje przeznacza się na tymczasowy skład materjałów budowlanych o ciężarze często wielekroć większym, niż obciążenia, na które były liczone. Często kierownik budowy nie zdaje sobie sprawy, że ułożenie np. worków cementu czy gipsu w jakimś przygodnie wybranym pokoiku wywołać może obciążenie stropu nietylko kilkakrotnie większe, niż późniejsze obciążenie użytkowe, ale nawet niż obciążenie obliczeniowe — i że w konsekwencji może być przezwyciężona wytrzymałość stropu lub dachu, zwłaszcza jeżli chodzi o stropy i dachy żelbetowe, które mogą jeszcze być niedostatecznie silne.

W budowlach istniejących zdarza się takie przeciążenie, najczęściej w budynkach fabrycznych w miarę wzrostu ciężaru maszyn i wstrząśnień przez nie spowodowanych. Stąd nakaz umieszczania w poszczególnych ubikacjach napisów z oznaczeniem ciężaru, na jaki budowla była liczona.

Sprawa szkodliwego wpływu czynników dynamicznych na budynki staje się coraz bardziej aktualna wraz z rozwojem z jednej strony przemysłu, z drugiej nowoczesnej komunikacji. Wpływ dynamiczny maszyn uzależniony jest co do swojej wielkości i działania tak od rodzaju wstrząśnień, jako też od uwar-stwowienia i rodzaju gruntu, jak wreszcie od konstrukcji budynków a zwłaszcza ich fundamentowania. Specjalnie zwrócić na nią uwagę należy przy budowie fabryk, posiadających maszyny, pracujące ze wstrząśnieniami, turbiny, maszyny parowe, młoty itp. Chodzi głównie o to, by fundament ich posiadał jak największą i odpowiednio dobraną masę, oraz aby był oddzielony od przylegających ścian i budynków, zaś budynki posiadały jak największą masę.

Zwiększające się stale ciężary oraz szybkości środków komunikacyjnych zaczynają odgrywać w rzędzie przyczyn katastrof i wypadków budowlanych rolę coraz to poważniejszą, zwłaszcza gdy równolegle z niemi idzie a nie-zawsze racjonalnie zastosowana ekonomja budowy.

Specjalnie szkodliwe są t. zw. kocie łby, jakich niestety u nas jeszcze jest wiele, zwłaszcza w b. zaborze rosyjskim. Tern niekorzystniejszy jest wpływ tych wstrząśnień, jeżeli sumuje się z wpływami innemi, np. geologicznemi.

Wpływ dzisiejszych środków komunikacyjnych na katastrofy budowlane będzie w każdym razie coraz to wzrastał ; aby je możliwie zredukować, należy przedewszystkiem stosować nawierzchnie ulic możliwie gładkie (asf-ilt, beton) i ustalić chyżości odpowiednio do rodzaju opon i do rodzajów nawierzchni.

Jeszcze niekorzystniej przedstawia się wypływ rosnącego ciężaru i rosnącej chyżości środków komunikacyjnych na budowle mostowe.

Osobne miejsce w rzędzie wpływów zewnętrznych zajmują wpływy chemiczne. Z powodu ich różnolitości, trudno ująć je w pewne reguły. Ulega im beton, narażony na działanie kwasów, części gnilnych (np. pale betonowe w torfowiskach, beton w kanałach, gnojarkach itp.), wody morskiej ; ulega im żelazo (rdza, kwasy), ulegają nieomal wszystkie materjały (por. ustęp : „Materjały“). Stosunkowo najtrwalsze są niektóre kamienie naturalne i niektóre cegły, jak np. klinkiery. To też w miejscach, gdzie wpływy te mogą występować w sposób wybitniejszy, należy dobrze zastanowić się nad wyborem materjałn, aby nie dopuścić do szybkiego zniszczenia.

Przebudowy i odnowienia (remonty).

Napisał

f inż. bud. Marjan Dolnicki,

Warszawa.

Wstęp. Przed wykonaniem planu przebudowy, a nawet odnowienia, należy rozstrzygnąć, czy nie jest bardziej właściwe zburzyć to, co istnieje, a wystawić coś ùowego.

Z robotami około odnowienia budowli nie należy zwlekać.

Specjalnie troskliwie trzeba konserwować zabytki sztuki i architektury, jakoteż wszelkiego rodzaju pomniki historyczne, porozumiewając się za każdym razem z władzami.

Powody rekonstrukcji są różne:

a)    zmiana przeznaczenia budowli (przeróbki we właściwem tego słowa znaczeniu wymagają często usunięcia pewnych elementów konstrukcyjnych, które trzeba zastąpić innymi);

b)    błędy wykonania, lub późniejsze uszkodzenia jakichkolwiek (rekonstrukcje) ;

c)    zwiększenia obciążeń (wzmocnienia).

Rekonstrukcje a zwłaszcza wzmocnienia budowli opłacają się tylko do pewnego stopnia, który jest tem mniejszy, im wykonanie rekonstrukcji jest trudniejsze i kosztowniejsze. Rozróżnić należy dwa rodzaje wzmocnień: bezpośrednie, przez zmianę i uzupełnienie konstrukcji nowemi elementami, które ustroju jej pod względem statycznym nie zmieniają, oraz pośrednie (zewnętrzne) przez dodanie nowych elementów, przyczem ustrój statyczny ulega zmianie.

klatce

Zdjęcie. Stare plany budowy należy zawsze dokładnie sprawdzić. Gdy ich niema, trzeba objekt w odpowiednich granicach ściśle pomierzyć, zwracając uwagę na mury graniczne, sprawdzając, gdzie trzeba, granice z planami hipotecznymi, posługując się zresztą przyjętemi w miernictwie metodami.

Wysokość kondygnacji i grubość słupów najlepiej mierzyć w schodowej. Do pomiarów wysokości pięter, zwłaszcza, gdy ich poziomy są różne, należy używać pionowej składanej łaty, długiej na wysokość budynku, gdzie przy pomocy libeli lub innych aparatów nanosi się poziomy. Gzymsy, wykusze i inne części wystające mierzy się przy pomocy pionu. Grubości murów, o ile są niedostępne — można wyznaczyć rachunkiem lub przez przebicie nawylot odpowiedniem narzędziem.

Badanie stanu budowli. Grunt: Gdy przy przebudowie projektuje się zwiększenie nacisku na grunt, trzeba go zbadać, starając się jednak nie podkopywać pod fundamenty. Nie można tego uniknąć, gdy mur ma być w stosunku silnie do istniejącego stanu obciążony. Badanie musi jednak wtedy ograniczyć się do jak najkrótszych partyj.

zmusza

Gdy stwierdzi się, że grunt jest niepewny, trzeba znaleźć koniecznie warstwę wytrzymałą, co nieraz, zwłaszcza, gdy stan wód wgłębnych jest wysoki, do zaniechania zamiaru przebudowy, wobec trudności ewentualnego wzmocnienia fundamentu.

Fundamenty. Wilgotność fundamentów i bankietów nie szkodzi ich wytrzymałości, o ile zaprawa i materjał mają odpowiednią twardość.

Przy grubych fundamentach trzeba przekonać się przez nawiercanie, czy wiązanie ich jest prawidłowe i czy niema wewnątrz gniazd zaprawy lub gruzu, wypełniającego tylko przestrzeń między cienkiemi ściankami zewnętrz-nemi, maskującemi niewłaściwość wiązania.

Mury. Ostatni ustęp o fundamentach odnosi się wogóle do wszelkich murów grubych. Dla przekonania się o materjale, względnie formacie cegieł czy kamieni — trzeba odbić w kilku miejscach tynk, wypróbować twardość zaprawy wiążącej (musi być tak twardą, aby jej paznokciem nie można zarysować).

Pruski mur łatwo poznać po odpowiednich rysach w tynku zewnętrznym.

Rysy w murze wskazują na ruch mas: gdy są grubsze u góry — znaczy, że puszczają fundamenty leżące po bokach rys, gdy są grubsze u dołu, świadczy to, że właśnie pod rysą fundament osiada. Stwierdzenie ruchu mas muru może odbyć się przy pomocy naklejonych na gołym murze (nie na tynk) pasków papieru, lub szkła na gipsie (wkładek gipsowych).

Dla osiadania ścian najgroźniejsze miejsca są w okolicy pionowych rur kanalizacyjnych i miejsca, gdzie zmienia się gwałtownie i znacznie wysokość murów w jednym budynku.

Kominy. Kominy są często lekkomyślnie założone pod względem ogniowym i wytrzymałościowym. Często stoją na belkach drewnianych. Często wpuszczane są prawie do samego przewodu różne konstrukcje drewniane. Przy przebudowach należy zawsze zbadać, na czem .są oparte tramy i czy części drewniane nie tkwią w nich za blisko przewodu. Dalej trzeba przekonać się, czy przekrój ich jest dostateczny, zwłaszcza, gdy ma się dołączyć nowe ogniska. Wkońcu trafiają się często w nich rysy i to nawet niebezpieczne, gdy komin jest wysoki, a ścianka zewnętrzna jest cienka na całej wysokości. To ostatnie dotyczy też przewodów wentylacyjnych.

Stropy i posadzki. Stropy nieprzepuszczalne: Przy sklepieniach trzeba je nieraz przebić, aby zbadać ich grubość. Następnie trzeba obejrzeć podpory. Trzeba zbadać, czy w budynku sąsiednim niema przypadkowo sklepień, które mogłyby runąć, g'dy nasz budynek częściowo rozbierzemy. Przy stropach o dźwigarach żelaznych trzeba poznać ich wymiar i rozkład. Nie wystarcza np. zmierzyć tylko dolną stopę, gdyż niezawsze używa się przekrojów normalnych. Najlepiej odsłonić całe dźwigary i to na podporze, którą można również w ten sposób poznać. Ankry nie powinny siedzieć luźno, a mutry i gwinty być zardzewiałe, gdy ma się je nadal zużytkować.

Posadzki masywne, ksylolitowe, tafelkowe itp., nie powinny wykazywać rys, osiadań, ani spęcznień. Gdy płytki pojedyncze zą zniszczone, trze.ba rozważyć, czy można zastępcze płytki dostać w handlu.

Stropy drewniane. Trzeba zbadać kierunek belek, ich rozmiar, odstęp, stan i stan podparcia. Kierunek przytwierdzenia gwoździami ślepej podłogi do legarów, wskazuje na kierunek belek niosących. Gdy ten znak zawodzi i gdy w tynku na suficie nie znać kierunku belek, trzeba wyłamać podłogę, względnie podsufitkę z trzcinowaniem. Jakość drzewa najlepiej osądzić przez naświdrowanie. Ankry żelazne muszą być przymocowane do zdrowego drzewa.

Aby zbadać posadzkę drewnianą, trzeba zdjąć parę desek czy deszczułek i przekonać się, jak daleko postąpiło ich zużycie. Gnicie podłogi, — zwłaszcza jej części schowanej pod posadzką — pochodzi przeważnie z nieostrożnego obchodzenia się z wodą, a rozszerza się też na belki drewniane i podsufitki.

Podsufitka, a często i ślepy pułap odpadają, gdy gwoździe, któremi są przybite do belek, nie mogą w nich utrzymać się z powodu nadgnicia masy drzewnej.

Małe rysy na suficie są nieszkodliwe, gdy są nitkowate i ułożone w siatkę. Rys o szerokości 1 cm i więcej — nie można już tolerować — trzeba je połatać.

Wybrzuszenia podsufitki nie da się inaczej usunąć, jak przez kompletną odnowę, przyczem musi być usunięta przyczyna, która je spowodowała.

Ograniczenie się do nalepienia zaprawy gipsowej — mija się z celem.

Dachy. Zgniłe wiązanie nie jest rzadkością, zwłaszcza na dolnych końcach krokwi. Rzadziej trafia się u nas robak. Gdy znajdzie się jego ślady w rdzeniu, trzeba drzewo wymienić.

Prócz tego trzeba zbadać jeszcze połączenia pojedynczych elementów, jakoteż stwierdzić, czy ugięcie nie jest za duże.

Nieszczelności w pokryciu dachu są źródłem największych uszkodzeń. Wyszukanie ich nie jest łatwą rzeczą, gdyż woda kapie nieraz kroplami w całkiem innem miejscu, zdała od uszkodzenia, ściekając po drzewie.

Ukazujące się na górnem piętrze na suficie, lub ścianach w górze plamy rdzawe pozwalają zawsze wnioskować, że dach jest podziurawiony. Do zawilgocenia ścian przyczyniają się też często zatkania rynien i rur spustowych liśćmi, kamieniami itp.

Dachówka przestaje być użyteczną, gdy jej górna powierzchnia zaczyna łuszczyć się, lub gdy nosy odpadają. Nowa dachówka przemaka, ale ta na-siąkliwość ustaje mniej więcej po roku zupełnie.

Pokrycie łupkiem, eternitem itp., nie może wykazywać żadnych pęknięć na płytkach, ani przerdzewiałych gwoździ.

Gdy przy pokryciu dachówkami lub eternitem przynajmniej połowa materjału jest dobra, opłaca się jeszcze wymiana części niezdatnych przez łatanie, w przeciwnym bowiem razie trzeba całe pokrycie zdjąć i do pokrycia użyć materjału jeszcze możliwego, grupując go naturalnie razem.

Gdy dachy metalowe zaczęły chwytać rdzę — nie dadzą się już uratować.

Przy dachach krytych papą i cementem drzewnym jest bardzo trudno odkryć uszkodzenia. Najczęściej występują koło kominów, murów itp. kon-strukcyj, przerywających jednostajność dachu, i w miejscach, gdzie papa jest obciążona.

Poszukiwania nieszczelności w pokryciu robi się tylko w czasie deszczu, lub odwilży.

Stopnie. Uszkodzone policzki drewniane należy wymienić całkowicie. O ile ogniochronność schodów osiągano przy pomocy podrabicowania, trzeba upewnić się, że siatka jest otulona całkowicie wyprawą, gdy zaś tak nie jest, czy siatka nie jest przerdzewiała i czy jej połączenia trzymają się.

Drzwi i okna. Uszkodzenia tych konstrukcyj, widoczne na pierwszy rzut oka, są : pęknięcia, rysy, wypadnięcia sęków, rozbity cokół, zniszczenie farby, wychełtanie się futryn, zużycie progu, spaczenie ramy, powodujące niedo-mykanie się i ich nieszczelność, spaczenie parapetu, wkońcu wady w okuciu.

Zamki trzeba dla zbadania zawsze wyjąć z ramy. Zamków fabrycznych zwykle nie opłaca się naprawiać. Wychełtane zawiasy trzeba albo wyrzucić, albo przenieść na inne miejsca. Wady w okuciu trzeba jak najprędzej usunąć, zwłaszcza, że ramy przy gwałtownem otwieraniu i zamykaniu bardzo cierpią.

В oaz er je. Wpływ wilgoci ze ścian zauważyć można najlepiej po farbie, która w miejscach zagrożonych gniciem staje się miękką i złazi.

Sztukaterje. Nadwyrężone części trzeba zastąpić nowemi, ponieważ łaty stale odpadają.

Sztukaterje zewnętrzne, gzymsy, itp. są bardzo trudne do naprawy. Gdy zaś d° gzymsów trzeba sporządzić nowy szablon, taniej wypadnie zmienić go na nowy. Rzeźby z kamienia naturalnego można naprawić tylko wyjątkowo, ale niebezpieczeństwo odpadnięcia części nadsztukowanych istnieć będzie zawsze.

Uszkodzenia robót malarskich, lakierniczych i tapicerskich są gołem okiem widoczne.

Opalanie. Stare piece i kuchnie kaflowe są nie do użycia, gdy całe żelaziwo piecowe przepaliło się lub przerdzewiało, gdy duża ilość kafli pękła, albo gdy zamiast pękniętych kafli nie można znaleźć takich samych kafli nowych. Fugi otwarte dadzą się zakitować. Jeżeli wewnątrz pieca runęły,

lub przesunęły się forszty, trzeba go przestawić. Przy przestawieniu pieca należy ewentualnie stary system zastąpić nowszym, praktyczniejszym.

Gaz, wodociąg, elektryczność, kanalizacja. Konserwację instalacyj gazowych należy powierzyć gazowni miejskiej.

Linje wodociągowe i kanalizacyjne najlepiej badać przy pomocy fachowca, gdy chodzi o sprawdzenie, czy ciągi nie są przerdzewiałe, czy ścianki mają należyte grubości, czy przekroje są dostateczne — i czy kurki i wentyle działają w porządku.

Gdy przebudowa ma objąć piwnice i fundamenty, należy ściśle ustalić położenie ciągów, aby ich przy robotach nie uszkodzić. Przy okazji należy też poprawić to, co jest przestarzałe lub nieodpowiednie. Istniejące doły ustępowe należy przed przystąpieniem do robót gruntownie oczyścić, ziemię zaś dokoła nich wymienić.

Roboty przygotowawcze i kierownictwo.

Plan. Prócz projektu, wymaganego przez władze budowlane, należy w jak największej skali wykonać rysunki robocze, nie żałując czasu dlatego tylko, że chodzi o robotę drobniejszą. W rysunkach należy podawać wymiary, aby podmajstrzy nie potrzebował niczego odczytywać ze skali.

Do projektu należą naturalnie obliczenia statyczne, przyczem należy nie zapominać, że naprężenia dopuszczalne w istniejących konstrukcjach winny być przyjmowane — stosownie do ich stanu. Trzeba też pamiętać, że wadliwe nawet zespoły trzymają się, dopóki są w pewnej równowadze, która przez przebudowę, czy nadbudowę może być naruszona.

Kosztorys. Na „nieprzewidziane“ trzeba z góry przewidzieć kwotę, wynoszącą 5—15°/₀.

Ilość gruzu z rozbiórki murów wynosi z lm³ muru 0,6 —1,4 w³ gruzu, zależnie od tego, ile sztuk kamieni, lub cegieł da się jeszcze uratować.

0,25—0,35 m³ gruzu 0,25 m³    „

1 m² sklepienia */₂ cegły .

1 m² ściany grubej ¹/₂ cegły

0,3—0,5 m3 0,2 m3 0,5 m3 0,3 m³

1 m² sufitu na trzcinie lub tynków odbitych .... 0,06 m3 i m² wypełnienia grzbietu sklepienia

1 m² bruku...........

1 piec rozebrany daje......

1 okno lub drzwi........

Do tego należy dodać jeszcze 10°/₀ gruzu, pochodzącego z różnych drobnych robót ubocznych.

Powierzanie robót dla przebudowy i remontowych. Nie różni się ono zasadniczo od sposobu, stosowanego przy budowlach nowych. Stosuje się tu jednak częściej oddawanie robót z wolnej ręki, ponieważ w grę wchodzi silnie czynnik zaufania.

Rozbiórkę oddziela się często od robót około samej przebudowy, tern bardziej, że za materjał z rozbiórki przedsiębiorca bierze całą robotę na siebie, czasem nawet dopłaca, jeżeli stan materjału jest dobry. Tylko przy budowach starych, lub bardzo zniszczonych trzeba przedsiębiorcy płacić.

W umowie o rozbiórkach należy jak najdokładniej określić stan, w jakim plac budowy ma pozostać, ażeby za rozbiórkę ewentualnie pozostawionych części sklepień, nierozebranych murów fundamentowych itp. rzeczy nie trzeba było później dopłacać.

Przy spisywaniu „warunków szczegółowych“ trzeba tylko wymienić pewne trudności, jakie prawdopodobnie przy przebudowie nastręczą się, zresztą wyglądać będą te warunki tak — jak przy budowlach nowych.

Terminy. Ważnym momentem przy przebudowach jest to, że zwykle brak jest miejsca na składanie materjałów, wobec czego trzeba bardzo oględnie w umowie z przedsiębiorcą ustalić termin wykonania i wykończenia przebu-do wy, ze względu na potrzebę kolejności w wywożeniu gruzu i innych części rozebranych i dowożenia materjału, potrzebnego do robót. Szczególnie, gdy chodzi o roboty kamieniarskie, lub roboty około przeróbek części żelaznych, — trzeba je bardzo wcześnie zamawiać. Brak na rysunku np. : pewnego rysunku parkietów, kafli, specjalnych licówek itp. może wogóle zadecydować, czy opłaca się czekać na wykonanie przez odpowiednie zakłady potrzebnych wzorów, czy też lepiej zastosować zupełną zmianę podłogi, pieca, fasady, lub tp.

Urządzenie placu budowy. Wybudowanie szop na materjały, pakamer, ustępów dla robotników napotyka przy przebudowach na znaczne trudności. Zwykle trzeba zużytkować jakieś pomieszczenia w domu w części, która nie podlega przebudowie, ewentualnie zmienić je w toku robót. Cement i wapno muszą być złożone w miejscu zamkniętem.

Od ulicy trzeba plac odgrodzić wysokim szczelnym parkanem, z rodzajem daszku, zajmując chodnik, a budując wzamian niego drewnianą kładkę wzdłuż parkanu.

Za użytkowanie w ten sposób zajętej części ulicy należy zwykle władzy gminnej uiścić pewną zapłatę.

w mur

Przy przeróbkach na wyższych piętrach lub przy nadbudowach używa się często pomostu szczelnie szalowanego na belkach wpuszczonych frontowy, lub nawet w otwory okienne i silnie zakotwionych. Sposób zamocowania tych belek wystających zależy od warunków miejscowych ; należy starać się wykorzystać słupy potrzebne do rusztowań na słupy parkanu ochronnego, względnie te ostatnie przekształcić tak, aby je można było ewentualnie użyć do zmontowań.

Często warunki miejscowe wymagają prowadzenia robót równocześnie z użytkowaniem pomieszczenia. Trzeba starać się wtedy chociaż części pomieszczenia wydzielać z całości, aby wzajemnie sobie nie przeszkadzać, stawiając tymczasowe szczelne ścianki działowe.

prowizoryczne narazie nie

Przy przeróbce istniejących klatek schodowych najlepiej zbudować osobno tymczasowe zewnętrzne schody dla mieszkańców górnych pięter, wypuszczając tę konstrukcję przez zamianę okna w klatce schodowej na drzwi. Gdy niedaleko jest druga klatka schodowa, której przebudowuje się, można je na pewnej kondygnacji połączyć ze sobą zapo-mocą prowizorycznej zewnętrznej galerji, przyczem i w tej drugiej klatce schodowej zamienia się jedno okno zewnętrzne na drzwi. Gdy sąsiad ma klatkę schodową przy ścianie granicznej — można z nim porozumieć się i przebić tymczasowo drzwi do jego klatki schodowej.

Podobnie też od zręczności projektanta zależy umieszczenie prowizorycznego klozetu ogólnego. Zwykle potrzebna prowizoryczna instalacja w piwnicach lub podwórzu.

— co działa na

Gdy trzeba zdjąć dach, to dla ochrony mieszkań pozbawionych pokrycia, trzeba albo zbudować dach prowizoryczny, kryty papą, albo krótko — najwyżej na dwa tygodnie — pokryć najwyższy strop warstwą desek na grubym około 15 cm pokładzie z trocin.

Przerwane oświetlenie elektryczne lub gazowe musi być zastąpione nafto-wemi lampami, lub latarniami. Przerwany wodociąg należy zastąpić dla mieszkańców urządzeniem źródła na podwórzu, lub w piwnicy z oddzielnem doprowadzeniem ciągu.

Rury kanalizacyjne przerwane trzeba zamknąć, a ciecze zużyte odprowadzić choćby przez rynny spustowe, co na krótką metę jest ostatecznie możliwe, o ile nie buduje się prowizorycznych ciągów kanalizacyjnych.

Wykonanie robót.

Rozbiórki. Konstrukcje, które przez rozbiórkę tracą swoje podparcie, muszą być odpowiednio przed rozbiórką podparte.

Przewracania całych części naraz trzeba unikać, ze względu na wstrząsy, niebezpieczeństwo, stratę materjałów itp. Stropów i sklepień nie wolno przeciążać gruzem i materjałami.

Stosowanie materjałów wybuchowych może być tylko wyjątkowe — i to za specjaluem zezwoleniem władz. (Mowa o budowlach wewnątrz osiedli.) Gruz należy zlewać lekko wodą. Do spuszczania gruzu można posiłkować się otwartemi, lub osłoniętemi pochylniami, których spód winien być — o ile możności — tak umieszczony, aby można było gruz odrazu chwytać na podstawione wózki lub inne środki przewozowe. Gruz natychmiast wywozić; należy unikać dwu —, atem bardziej trzykrotnego przerzucania na placu budowy.

Do powtórnego zużytkowania nadają się, ogólnie biorąc, najbardziej : cegła pochodząca z murów na wapnie, ciosy kamienne, całkowite konstrukcje żelazne, o ile nie są przerdzewiałe, drzwi i okna, ale bez futryn i okładzin, piece, dachówka. Nie nadają się zaś wcale, lub w bardzo małej ilości i mierze : belki i deski drewniane, rury różnych typów. Czasem zdatne są do użytku większe sztuki dębiny i to na roboty stolarskie, o ile naturalnie nie mają pęknięć i dziur po gwoździach. Ocena materjałów przed rozbiórką, co do zdatności jego do powtórnego użycia, może być tylko przybliżona. Zaleca się też niemieszanie starego materjału z nowym.

Przechodząc do pojedynczych konstrukcyj :

Mury rozbiera się przy pomocy spieraków, lub klinów, mury z ciosów przy pomocy odpowiednich podnośni.

Mury na mocnej zaprawie są trudne do rozbiórki: zwykle pęka raczej cegła, niż fuga. Cegła lub kamienie, zdatne do użytku, muszą być natychmiast oczyszczone młotkiem lub meslem od zaprawy i ułożone w stosy.

Sklepienia i łęki najlepiej rozwalać przy pomocy wyjęcia kamieni w kluczu. Trzeba tylko uważać, aby wysokość, z której spadają, nie była za duża, żeby płaszczyzna, na którą spadają, była odpowiednio wolna od ludzi i materjałów i żeby robotnicy wykonywali swoje roboty na rusztowaniach, niewspieranych na tych częściach, które mają być właśnie rozebrane.

Gdy płaskie sklepienia leżą jedno obok drugiego, trzeba tak przemyśleć tok ich rozbiórki, ażeby można było osiągnąć zawalenie się pewnych ich grup przez utratę opory na oddziaływania poziome. Zależnie od stanu sklepień, ankrowań, zaprawy i strzałki można nieraz przez zawalenie jednego skrajnego, lub obu skrajnych sklepień doprowadzić do zawalenia się sklepień środkowych.

Gdy jednak chodzi o ocalenie filarów, muszą sklepienia sąsiednie być rozebrane równocześnie.

Ze stropami betonowymi postępuje się tak samo, podczas gdy stropy z wkładkami żelaznemi trzeba rozbierać warstwami, równoległemi do wkładek.

Kotwy (ankry) wyjmuje się zwykle po ukończonej rozbiórce sklepień.

Przy dużych sklepieniach stosować należy metodę zależną od warunków miejscowych.

Kominy fabryczne rozbiera się warstwami tylko w bardzo ciasnych miejscach. Przeważnie stosuje się zawalenie trzona przez wybuch ładunku, umieszczonego w spodzie komina, przyczem cały komin odrazu wali się sam, względnie przez wyrobienie otworu z jednej strony w spodzie, podklinowanie po stronie przeciwnej i pociągnięcie trzona liną w kierunku, w którym zawalenie się komina jest pożądane.

Przy murach pruskich wyjmuje się najpierw wypełnienie, a potem rozbiera się konstrukcję drewnianą.

Jeżeli podłogi lub ściany były wyłożone tafelkami na wapnie, można liczyć na zużytkowanie ich części. Ułożone na cemencie pękają przeważnie.

Rozbiórka stropów drewnianych wygląda mniej więcej tak: najpierw zdejmuje się podłogę, której deski z powodu dziur od gwoździ i nadwerężenia przy nawet jak najostrożniejszem podklinowaniu stają się niezdatne do użytku na podłogi. Następnie zwilża się podsypkę, która podobnie, jak gruz powstały ze zbicia podsufitki, — przy pomocy pochylni spuszcza się na dół j. w. Następnie odbija się ślepy pułap i podsufitkę a wkońcu — po usunięciu kotew i odsłonięciu końców belek, opuszcza się te ostatnie — zwykle przy pomocy lin, na przeznaczone miejsca.

Kozbiórkę wiązania dachowego wykonuje się bezwzględnie przy pomocy cieśli, którzy wykonują roboty te, w odwrotnym kierunku, aniżeli to dzieje się przy ustawianiu wiązania.

Zatyczki drewniane usuwa się świdrowaniem, a więzary, które musią jeszcze pewien czas stać, podstemplowuje.

Przy dachach dwuspadkowych prowadzi się rozbiórkę równocześnie po obu stronach, aby uniknąć ewentualnie jednostronnych obciążeń.

Nie jest to ważnem dla dachów papowych, jako lekkich. Papa zresztą raz użyta, staje się bezużyteczną, chyba dla jakich prowizorjów, lub drugorzędnych izolacyj.

Miękkie, dobrze utrzymane blachy zdejmuje się przez obcięcie falcu równolegle do spadu wody, uzyskane stąd arkusze mogą być znowu użyte. Pokrycie przerdzewiałe nie przedstawia żadnej wartości.

Schody z kamienia sztucznego rozbiera się, jak mury. Stopnie z ciosu, można zdjąć ostrożnie i wyzyskać do powtórnego użytku.

Schody drewniane zdejmuje się całymi biegami, po usunięciu wpierw balustrady.

Z okien i drzwi dają się użyć tylko ramy, podczas gdy futryny, progi i okładziny przedstawiają tylko wartość opału. Dotyczy to też listew podłogowych.

Wszystkie instalacje muszą rozbierać fachowcy, aby ewentualnie móc jeszcze coś wykorzystać.

Podstemplowania^

Podstemplowania mogą być pionowe i poziome. Pozioma nazywają się rozporami.

Składowemi częściami stempli są : okrąglaki, bale, kliny drewniane, dźwigary żelazne lub szyny, śruby, ewent. urządzenia do automatycznego rozluźnienia i różnego rodzaju łączniki.

kantówki, dźwigary żelazne, lub

Podstemplowanie pionowe składa się z jednego lub dwóch rzędów stempli, opierających się na dole za pośrednictwem śrub, lub klinów na podkładzie, przenoszącym ciśnienie na kilka belek niosących lub inną jakąś pewną podstawę, połączonych zaś na górze ramą, lub ramami, na których znowu spoczywają — przy dwurzędowem ustawieniu stempli — w małych odstępach, prostopadle do dźwiganej konstrukcji szyny, jako t. zw. siodła.

Stemple usztywnia się mieczami z desek. O ile chodzi o podparcie tylko końców belek — wystarcza jeden rząd stempli. Zakończenie górne podstemplowania musi opierać się o sam mur lub belki, nigdy zaś o podsufitkę lub tynk. Specjalną trzeba uwagę poświęcić na podparcie stempli, których nie można opierać ani na sklepieniach, ani na jakim pojedynczym progu. Ciśnienie musi być przeniesione na większą przestrzeń zapomocą kilku podkładów, — które znowu trzeba podeprzeć odpowiednio od dołu, przebijając ewentualnie sklepienia lub stropy, o ile ich się nie podpiera osobno i prowadzić podparcie aż do ziemi.

Ziemię musi się zwykle ubić, żeby ułożone na niej podkłady, dźwigające stemple, leżały pewnie i silnie.

Podstemplowanie ukośne następuje przy pomocy belek ukośnych, opierających się na dole o podstawę z zaklinowaniem, u góry zaś o wycięcia w murze, a raczej o krótkie wpuszczone w mur belki lub kloce.

Zadaniem takiego podparcia jest podchwycenie ciężarów górnych części murów i zrównoważenie ewentualnego parcia poziomego.

Dolną oporę stanowi kloc drewniany o przekroju do 30/30 cm, długości do 2 m, z wycięciem pionowem w środku na trzeciej środkowej części szerokości.

Sklepienie i łęki stempluje się przy pomocy takiego szalowania i rusztowania, jakie jest potrzebne dla ich stawiania, lecz wymiary mogą być nieco słabsze.

Deski szalowania trzeba przy pomocy klinów dokładnie dopasować do podniebienia, uważając naturalnie, aby przez zanadto silne podciągnięcie klinów nie spowodować lokalnego podniesienia części sklepienia.

Gdy chodzi o rozparcie wolnostojącej ściany, a użycie rozpór poziomych jest niemożliwe, podpiera się ją również stemplami ukośnemi, względnie stawia słupy odpowiednio wzmocnione.

Rozpory poziome stosuje się np. przy rozbiórce domu, gdzie chodzi o podtrzymanie ścian szczytowych dwóch sąsiednich budynków, tracących przez rozbiórkę środkowego równowagę. Ustawia się wtedy belkę poziomą, opierając ją o krótkie kloce, lub krzyż z kloców na wrąb połączonych, umieszczony na każdej z tych ścian i zaklinowując tę konstrukcję.

Istniejące już podpory mogą być usunięte dopiero wtedy, kiedy podstemplowanie jest gotowe do przyjęcia ciężaru. Czy podklinowanie (względnie zaklinowanie) jest w porządku, można łatwo poznać, uderzając żelazem stemple. Gdy otrzymuje się dźwięk krótki, czysty, oznacza to, że stemple są dobrze podciągnięte.

Przy projektowaniu podpór trzeba nie zapominać o takim ich rozkładzie, aby wznoszenie większych potrzebnych konstrukcyj, np. dźwigarów, było umożliwione mimo, że stemple stoją. Nieraz trzeba je położyć w odpowiednie miejsce przed ułożeniem rozpór.

Drugą bardzo ważną rzeczą jest nadzór, ażeby stempli nie używano do jakich czynności pomocniczych, np. jako przeciwwaga dla wind.

Przy rozbieraniu podstemplowań należy zachować taki porządek, że najpierw usuwa się części ukośne, a potem dopiero pionowe. Odbywa się to naturalnie wtedy, kiedy sama konstrukcja potrafi siebie dźwigać, przyczem wszelkie wstrząśnienia muszą być unikane. Stąd też do połączeń wzajemnych między częściami podstemplowań zaleca się jak najliczniejsze używanie śrub.

Przy budowie wąskich i głębokich dołów i rowów fundamentowych jest wskazanem używać rozpór śrubowych, dających się łatwo wypożyczyć od firm, zajmujących się robotami kanalizacyjnemi.

Podkopy.

Czasem trzeba istniejący fundament pogłębić, rozszerzyć, wzmocnić, gdy chcemy np. piwnice założyć lub istniejącą pogłębić, gdy przy murze istniejącym chcemy wznieść inny nowy, lub gdy trzeba przy przebudowie lub nadbudowie przenieść większy ciężar na grunt, aniżeli fundament dźwigał dotychczas.

Gdy w miejscu istniejącego domu, lub jego części, mamy postawić dom nowy o głębszych fundamentach, należy rozpocząć od zakładania nowych fundamentów, nie rozbierając jeszcze starego domu. W ten sposób można go wykorzystać, jako rozparcie szczytów domów sąsiednich. Gdyby to było za uciążliwe, jest wskazanem, po rozbiórce domu starego, piwnice wykopać płyciej od fundamentów sąsiadów, i pogłębić je do potrzebnej miary, po wzniesieniu domu do takiej głębokości, która pozwoliłaby podkopać się pod fundamenty domów sąsiednich bez potrzeby stosowania specjalnych rozpór. W tym wypadku trzeba szczyty nowomurowanego budynku wybudować na łukach między filarami, aby móc później podmurowywać budynki sąsiednie pod łukami nowego, poczem próżnie te wypełnia się murami. Nie szkodzi nic, że część fundamentów murów sąsiednich będzie musiała za filarami pozostać niepodmurowana, byle ta luka nie była dużą. Stare jednak filary narożne muszą być całe podmurowane. W węgłach budynków da się to uskutecznić od frontu.

Ten sam tok postępowania stosuje się zresztą przy wznoszeniu budynku na pustym placu między istniejącemi domami, gdy piwnice nasze mają leżeć poniżej fundamentów granicznych ścian domów istniejących.

Gdy bankiety sąsiadów wchodzą w obcą granicę, trzeba je obrąbać, co przy dobrym gruncie jest zresztą możliwe, lub wyminąć je przez konstrukcję wspornikową, pozostawiając jednak parę centymetrów gry między fundamentami, względnie fundamentem i ścianą.

Podmurowanie fundamentów odbywa się niejednocześnie w całej długości, lecz odcinkami mniej więcej metrowymi.

Rozszerzenie fundamentów można też wykonać przy pomocy położonych ław żelbetowych, których wkładkami są (najlepiej) dźwigary walcowane.

Przy dłuższych murach można postawić robotników na całej długości, lecz odstęp jednego miejsca podmurówki od drugiego musi wynosić najmniej 12-okrotną grubość muru.

Rozpoczynać należy od miejsc, gdzie do szczytu przylegają ściany frontowe i ściana środkowa. Wyszalowanie otworów dla pracy, które muszą być tak duże, aby człowiek mógł w nich swobodnie pracować, należy w tym wypadku z zasady do samego murarza.

Wybieranie ziemi z pod fundamentu wykonuje się ostrożnie, małym czerpaczkiem lub kielnią. Gdy doły są głębsze od 80—100 cm, trzeba je wystemplować, jak przy kanalizacji, po skończonej zaś podmurówce, w odwrotnym kierunku poprowadzić rozbiórkę usztywnień.

Przy większych głębokościach trzeba całe podmurowanie nieraz wykonywać w dwóch partjach, drugie podmurowanie po skończeniu pierwszego.

Zabijanie pali tuż przy starych budynkach jest rzeczą bardzo odpowiedzialną. Gdy przewiduje się wstrząśnienia, które mogłyby zagrażać bezpieczeństwu publicznemu, należy stosować pale śrubowe.

Gdy w dołach fundamentowych występuje silnie woda zaskórna, należy unikać przy gruncie piasczystym pompowania zbyt forsownego. Można wtedy próbować zniżenia poziomu wody wgłębnej przez stosowanie pompowania w otworach studzienek, rozmieszczonych w pewnym odstępie dokoła naszego dołu.

Przy podmurowaniu można używać tylko wyborowej cegły, a nawet klinkierów na zaprawie cementowej, z prawidłowemi wiązaniami i cienkiemi fugami.

Podeszwa dołu fundamentowego winna być nasycona mlekiem cemento-wem bez (piasku), a po jego wsiąknięciu — porządnie ubitą. Na to przychodzi pierwsza warstwa cegieł na podłożu z tłustej zaprawy. Należy usilnie przestrzegać, aby na danej głębokości można było pracować przy pomocy pełnych warstw cegieł. Przed zalaniem ostatniej fugi pod starą podeszwą należy wybrać wszelkie drobne kamyczki, mur stary oczyścić i zwilżyć. Ostatnią warstwę można utworzyć z cegły w rolkę. Stosowanie ścinanej poziomo warstwy cegieł jest absolutnie niedopuszczalne. Celem otrzymania ściślejszego zespołu starej podeszwy w nowym fundamencie — zakłada się czasem dębowe kliny.

Gdy podmurowanie odbywa się w jednym ciągu, bez stosowania filarów (p. wyżej), należy zastosować zęby w murze, celem schwytania z następną kolejną partją. Ziemią zasypuje się natychmiast każdą wykonaną partję.

/.mm

Gdy mamy posadzkę piwnicy obniżyć tylko niewiele, to istniejący po obniża się partjami, idąc od ścian szerokościami 80 cm do ln i obniżoną partję brukując natychmiast. Wkońcu niweluje się i brukuje sam środek.

Gdy ściany, które chcemy podmurować, nie znajdą opory w starym budynku, lub nie dają się rozeprzeć ze ścianami nowemi, trzeba je podstemplować według zasad wyłuszczonych jużto powyżej, jużto w rozdziale o rusztowaniach i szalowaniach.

Przeróbki ścian i filarów.

Przy łączeniu starych murów z nowemi należy wykonać roboty tak, ażeby nowa część jak najmniej osiadła. W tym celu należy stosować zaprawę hydrauliczną lub, tam gdzie jest stale sucho — gipsową, powtóre stosować jak najwęższe fugi wsporne z cegły, najlepiej wypalonej.

Przy większych wysokościach nie można bezwzględnie łączyć starego muru z nowym na zęby poziome; wskazanem jest zato połączenie „na szlic“ pionowy, bez wzajemnego łączenia murów, ponieważ wtedy — nowy mur osiada samodzielnie, rysa zaś ewentualnie powstała nie jest dla równowagi ściany szkodliwą.

Przy malej wysokości można stosować łączenie na zęby poziome, o ile cegła ma tę samą wysokość, co w murze starym. Gdy takiej cegły niema, trzeba liczyć się z przedłużeniem czasu dostawy, potrzebnego do wytworzenia odpowiedniej ilości cegły danego formatu.

Zamurowanie istniejącego otworu jest rzeczą łatwą. Trudność zjawia się dopiero wtedy, gdy mur ceglany jest nietynkowany, lub gdy ściana jest zbudowana z ciosów, a otwór trzeba tak zamurować, aby nie było śladu po nim. Gdy do tego potrzeba jeszcze usunąć sklepienie, to nie może obejść się wówczas bez podstemplowania wyżej położonych części ściany i stropów.

Porządek robót przy wybijaniu, wzgl. powiększaniu otworu jest następujący: Zaczyna się od podstemplowania ściany, o ile to jest potrzebne. Następnie wybija się miejsca na sklepienia, względnie belki, gdy nie można inaczej, to przynajmniej na odpowiednich częściach (zewnętrznych) grubości muru po odpowiedniem przygotowaniu podpór, zakłada belki, względnie muruje sklepienie, chociażby partjami od wezgłowi, łączy się je od wierzchu z istniejącym nowem na ząb, potem usuwa niepotrzebne części muru i obrabia na czysto zewnętrzne powierzchnice otworu, jakoteż ewentualnie wyszpałtowuje boki dźwigarów żelaznych. Używanie dźwigarów żelaznych zamiast sklepień, które ciężko jest murować w tych trudnych warunkach a na których bezwzględną sztywność można liczyć dopiero po dłuższym przeciągu czasu, jest wogóle najlepsze.

Znaczną trudność, zwłaszcza przy licówce stanowi też połączenie wierzchu sklepienia z resztą muru, gdyż przy płaskich łukach wychodzą bardzo ostre kąty.

Gdy w czasie wybijania otworów podstemplowanie części ponad nim leżących jest zbędne, należy przecież otwory już znajdujące się nad naszem przebiciem usztywnić, aby nie dopuścić do ich zwichrowania.

Przedłużenie istniejącego luku, celem poszerzenia otworu nie jest rzeczą skomplikowaną. Należy tylko łuk ten dokładnie podeprzeć, używając szalowania lub krążyn, opartych na podklinowanem rusztowaniu, ustawionem na progu, czy parapecie, wyjąć mur z boków do sztrabów, a potem wszystko uzupełnić sklepieniem i bokami.

Przy murach z kamienia łamanego wykłada się wszystkie boki otworu cegłą, lub ciosem, ponieważ kamień łamany nie nadaje się do obróbki wyłożeń, z powodu swej nieregularności i swego wiązania.

Przy przykryciu wybudowanego otworu jednym, lub trzema dźwigarami żelaznymi, a nawet wtedy, gdy używa się dwóch dźwigarów, ale mur jest wogóle niepewny, musi się podchwycić konstrukcję, leżącą ponad wierzchem zamierzonego przykrycia. Prócz podstemplowania stropu, co opisano wyżej, trzeba też przez otwory w murze ponad miejscem przebijanego otworu i w pobliżu przeciągnąć siodła i oprzeć je na rusztowaniu, co też opisano wyżej. Odstęp rusztowań tych od ściany musi być min. 40 cm. Odstęp siodeł min. 50 cm pod filarami, 80—100 cm pod parapetami i słabiej obciążonemi częściami ścian. Po przeciągnięciu siodeł przez otwory należy je silnie obmurować. Poziom, na którym przepuszcza się siodełka, zależy od wysokości, na której umieszcza się belki, stanowiące sklepienie nowego, względnie rozszerzonego otworu. Staramy sie je umieścić poniżej belek najbliższego stropu, aby można było użytkować ewentualnie pomieszczenia, znajdujące sie na górze. Gdy to jest niemożliwe, ze względu na to, że nowe belki ieżą wysoko, trzeba strop podeprzeć osobno i o podłogę oprzeć siodło.

Wstawione belki należy porządnie zakotwić między sobą i z murem, wykorzystując, ile się da, ściany poprzeczne. Wzajemne zakotwienie daje się najlepiej uskutecznić przy pomocy bolców stojących, lub odpowiednich części żeliwnych, dziury zaś na przepuszczenie tych bolców należy wywiercić pod osadzeniem belek. Odstępy między dźwigarami należy zamurować lub wypełnić betonem.

Płytki na podporach należy umieścić na cemencie na kilka dni przed ściągnięciem belek. Dźwigary podnosi się przy pomocy dźwigarów na rolkach itp. maszyn, które jednak nie mogą być umocowane na konstrukcji podtrzymującej prowizorycznie mury.

Po osadzeniu dźwigarów od strony wewnętrznej, o ile belki stropowe znajdą się tuż nad niemi, trzeba założyć dębowe kliny między oba te zeskłady. Gdy np. dźwigar jest dłuższy od odstępu ściany frontowej od środkowej, trzeba go w dole przesunąć przez otwór w spodzie ściany, następnie wywindować ukośnie na górę, przepuszczając jeden jego koniec przez dziurę, zrobioną umyślnie w jednej ze ścian, już na potrzebnej wysokości, następnie podciągnąć drugi koniec na ten sam poziom i umocować w otworze, wykonanym w drugiej ścianie, przesuwając wzdłuż całą belkę na odpowiedniem rusztowaniu. Wkońcu zamurować, jak zwykle, na cement oba końce. Otwory w ścianach ryglowych wykonuje się zwykle, trzymając się istniejącego podziału pól. Murowane części ściany wyrzuca się, wycina niepotrzebne części drewniane, — wsuwa z boku nowe, o ile są potrzebne, używając odpowiednich systemów połączeń.

Usuwanie i wymiana murów i podpór.

Gdy zachodzi potrzeba usunięcia muru niosącego, lilaru, lub innej podpory, trzeba części ciążące podchwycić podciągami, wieszarami itp. przed przystąpieniem do rozbiórki konstrukcji zbędnej. Postępuje się tu analogicznie do wypadków, gdy w ścianie robi się otwór, który ma być przykryty dźwigarami. Na uwagę zasługuje wypadek, gdy chodzi o usunięcie ściany pod belką, którą jest podwalina dla ściany np. ryglowej na niej stojącej a górną częścią ramy dla ściany dolnej. Najlepszem wyjściem w takim wypadku jest ustawienie dwu dźwigarów żelaznych wzdłuż belki po obu stronach i zlaszowanie dźwigarów pod spodem ze sobą w odstępach 1—1,5 m płytami 20 X 50 mm, na które cały ciężar belek bezprośrednio przenosi się.

na

Nie można rozbierać ani części starych, ani prowizorycznych podpór, zanim nowa konstrukcja nie jest w stanie wziąć na siebie ciężarów, które nią przypadają wobec zmiany jednego systemu dźwigania na drugi.

Nie tylko ustawienie podpór i stężeń, ale i ich rozbiórka przedstawia nieraz znaczne trudności. Częstokroć nie da się tego uniknąć bez obrzynania dłuższych części wystających. Jest więc i-zeczą konieczną ułożyć z góry plan i kolejność robót. Zwykle ustawia się najpierw rozpory ukośne przed pionowemi, a przy ustawieniu podparcia ukośne usuwa się na samym końcu.

Najczęściej zdarza się potrzeba ustawienia jednej lub kilku podpór (filarów), połączonych z sobą w górze dźwigarami, które mają zastąpić istniejącą ścianę w dźwiganiu muru, leżącego wyżej. Ponieważ ścianę istniejącą trzeba pozostawić nienaruszoną jak najdłużej, więc zaczyna się od wykucia w niej tylko pionowych wnęk po obu stronach muru, dla umożliwienia założenia odpowiednich konstrukcyj, a pozatem postępuje zupełnie tak samo, jak przy przebijaniu otworów.

Następnem zadaniem jest zaciągnięcie nowych murów i ścian. Nie przedstawia to żadnych trudności, gdy istniejąca poniżej śfciana lub silny podciąg wytrzymać mogą nowy ciężar. Zwykle trzeba najpierw stworzyć odpowiednie podparcie dla nowej ściany, ewentualnie dać tę ścianę o lekkiej konstrukcji i z lekkiego materjału.

Jako podpory można uważać : silne mury, rozpory, dźwigary żelazne, wyjątkowe podciągi drewniane.

Na wyższych kondygnacjach, pierwszych dwóch konstrukcyj nie używa się, ponieważ one przeciążają zazwyczaj dolne części budowli.

Gdy nowa ściana leży równolegle do biegu dźwigarów, można nowy dźwigar, na którym ma ona spocząć, łatwo zaciągnąć. Wystarczy do wstawionego dźwigara dośrubować z boków drewniane połowizny, aby do nich można było przytwierdzić pułap, względnie tp. części stropu. Gdy jednak ściana nowa przychodzi wpoprzek belek, to podciąg układa się pod niemi, — wtedy otrzymuje się od dołu niepożądane żebro, albo na belkach, a wtedy nie można umieścić drzwi. Aby uniknąć obu tych ewentualności, niema innej rady, jak przeciąć belki i przymocować je do nowego podciągu. Podciągi te wypadają bardzo duże, tak, że celem uniknięcia otrzymania żeber w suficie, względnie za dużych progów w drzwiach, znajdujących się w nowych ścianach, musi się używać albo większą ilość dźwigarów obok siebie, zamiast jednego, albo też uciekać się do stosowania dźwigarów szerokostopowych. W pierwszym wypadku jest wskazane ułożyć na górnych stopach dźwigarów okok siebie leżących — 1 lub 2 warstw blach żelaznych celem równomiernego obciążenia wszystkich dźwigarów, zwłaszcza, gdy mur jest węższy od łącznej szerokości tych stopek. Częstym jest wypadek, że nad dużem pomieszczeniem trzeba zrobić kilka pomieszczeń mniejszych, przyczem ściany działowe nie sięgają do ścian głównych. Rozwiązanie węzła ж (fig. 310) jest zadaniem budownictwa żelaznego.

Ściany działowe lekkie i takie, które same siebie dźwigają (o konstrukcji rozporowej, wiszącej, ściany Rabitza, ścianki żelbetowe, drewniane, gips-

*!

\ 7

ptaskowniki Fig. ЗП.

\щ

Fig. 310.

dylowe, korkowe itp.), ustawia się bez zwracania uwagi na belki stropowe, o ile te belki nie są wogóle — jużto z powodu swych małych wymiarów, jużto z powodu zniszczenia lub wad organicznych za słabe. Gdy z pod ściany działowej ryglowej ma się usunąć podpierającą konstrukcję, można ją zawiesić na wieszarach z żelaza około 10/50 mm \fig. 311), o ile naturalnie

_    nie przeszkadzają temu otwory drzwiowe,

i o ile jest na czem wieszary umocować (chociażby po wzmocnieniu). Chcąc wymienić podwalinę, można wysztamować w niej z boku dziurę, sięgającą do czopa, który w takim razie pozostaje, wysunąć podwalinę 7 na bok i założyć nową z dwóch części ] (fig. 312), które trzeba połączyć na bolce,

P¹

■1

J3_i

a z których jednak szersza ma gniazda na czopy słupów.

Gdy wilgoć ogarnęła już i dolne końce słupów, należy je wymienić tak, jak to wskazuje fig. 313.

Przy wymianie podwaliny zachodzi potrzeba wymienienia równocześnie muru, na którym ona spoczywa, ponieważ właśnie wilgoć muru jest zwykle

Fig. 312.

Fig. 313.

przyczyną gnicia podwaliny. Ше należy ominąć przytem sposobności i założyć między podwalinę a mur warstwę izolującą.

Kominy.

Gdy w istniejącym murze mamy zamiar wmurować komin, trzeba wyrobić pionową brózdę tak dużą, aby ściany nowego przewodu należycie związały się ze ścianą starą. Roboty prowadzi się od dołu w 2 — 3-metrowych odcinkach. Zaprawa cementowa musi zupełnie stwardnieć przed pierwszem napaleniem w piecu.

murze ukazują się plamy, pochodzące od osadzonego w przewodzie kominowym szkliwa z sadzy, niema innej rady, jak wymienić zupełnie cegłę, dotkniętą tą wadą na całej zagrożonej przestrzeni. Celem uniknięcia tworzenia się tego szkliwa należy przewód ochraniać przèd wilgocią — (para wodna, deszcz, wilgoć gruntowa).

Gdy na

Remont ścian.

czem

Ściany, które straciły swoją pionowość, trzeba albo wyprostować (o niżej) albo podeprzeć. Wymiary i odstępy podpór zależą od długości, wysokości i obciążenia murów.

Podparcie polega na odpowiedniem zafundowaniu filarów i dokładnem połączeniu ich z murem. Podobnie też włączone do murów przypory używane bywają też dla wzmocnienia murów, które otrzymują np. nowe ciężary do dźwigania.

Remont ścian polega albo na remoncie muru samego, albo na odnowie powłoki (tynku) itp. Odnowa powłoki opłaca się tylko wtedy, gdy sam rdzeń muru jest zdrowy.

Ściana, która już zaczęła wietrzeć, nie da się uratować tynkowaniem, które zresztą wtedy nie trzyma się jej nawet. Dotyczy to też ścian drewnianych, które przez nałożenie nowej wyprawy jeszcze prędzej tylko niszczeją.

Gdy w murze okazują się rysy, należy przed remontem, dokładnie zbadać ich przyczyny. Gdy przyczyna leży w ruchu fundamentów, należy je wzmocnić i ruch dalszy uniemożliwić.

Gdy tynk wykazuje rysy drobne i wzdęcia, które są wynikiem częściowego rozluźnienia się tynku, trzeba tynk odbić i ścianę otynkować na nowo. Gdy jednak przyczyną jest łuszczenie się cegły czy kamienia, musi się te części ściany wymienić.

Tynk, w którym okazały się nieszkodliwe naràzie rysy, wystarczy na szerokość piędzi odbić i zamienić nowym.

Gdy wietrzenie ogarnęło większe przestrzenie ściany, można ścianę całkowicie oblicowaó nowemi kamieniami, przyczem dla ich utwierdzenia w murze należy mniej więcej co 1 m powykuwać głębokie otwory, ażeby licówkę związać lepiej z resztą muru.

O ile chodzi o zrobienie nowych gzymsów na starych murach, należy odbić istniejącą wyprawę i stare gzymsy, wydłubać i oczyścić fugi, wmurować nowy gzyms na cement, wiążąc go starannie z murem i wzmacniając — przy większych wyskokach — żelazem plaskiem. Obciągnięcie następnie gzymsu nie różni się niczem od obciągania gzymsów przy nowych budowlach.

Stropy i podłogi.

Przy przebudowie parteru na sklepy przychodzi często potrzeba zniżenia podłogi. Gdy parter ma strop drewniany, zamienia się go na masywny. Gdy strop jest masywny, to muruje się drugi strop nowy masywny pod nim, a następnie rozbiera się stary.

Gdy trzeba przedłużyć belki dla pokrycia nowej przestrzeni (fig. 314), domu-rowanej do starej, sztukuje się je, podpierając styki jakiegokolwiek bądź rodzaju podciągami i łącząc styk odpowiedniemi przykładkami. Można też zastosować spawanie. Gdy podciągi te są np. żelaznymi dźwigarami, które mogą leżeć poniżej stropu, możliwa jest konstrukcja, jak na fig. 315.

pi £

Wzmocnienie sklepień stropowych jest rzeczą wyjątkową i bardzo trudną.

p część dobudow.

Przy sklepieniach kolebkowych i klasztornych można dodać żebra usztywniające. Jest to jednak rzeczą wogóle mało celową ze względu na osiadanie muru w wzmacniają-cem żebrze.

Fig. 314.

icLJmii-J

Fig. 315.

Wzmocnienie belek drewnianych stropowych można osiągnąć przez dodanie belek żelaznych wzdłuż przez odpowiednie zakotwienie belki w murze, przez dodanie nowych belek lub połowizn pomiędzy belki istniejące, częściowo też przez ułożenie jeszcze jednej warstwy dyliny, o ile na to drzwi pozwalają.

Gdy nie można zastosować którego z tych środków, a względy estetyczne nie odgrywają roli, podpiera się poprostu belki w środku podciągiem na słupach, lub na jeszcze jednej warstwie podciągów, równoległych do belek, gdy słupy są niewskazane.

Remont stropów i podłóg.

Remont stropów sklepionych. Małe rysy można wypełnić cementem. Wypełnienie większych rys odłamkami kamieni lub cegieł jest niewskazane, gdyż przez ich zaklinowanie może powstać jeszcze większe uszkodzenie sklepienia. Lepiej jest użyć do tego celu dobrze dopasowanych klinów z drzewa twardego a suchego, które trzeba na krótko przed zaklinowaniem szpary — zwilżyć przez zanurzenie w wodzie. Po zaklinowaniu wyrównuje się dokładnie grzbiet sklepienia zaprawą cementową.

Remont stropów drewnianych ogranicza się zwykle do remontu końca belek, które gniją najprędzej. Gdy proces ten jest dopiero w zaczątku — i nie dotknął rdzenia, można wzmocnić koniec przez przybicie lub przyśrubowanie połowizn 1,5—2 m długich, a 6—10 cm szerokich, do pionowych płaszczyzn belek, przyczem nieodzownem jest, ażeby gwoździe lub śruby utkwiły w zdrowej części drzewa. Gdy zgnilizna dobierze się na końcach belek do rdzenia, trzeba oderznąć uszkodzone końce i stworzyć dla skróconej w ten sposób belki nowe podparcie, w formie podciągów żelaznych, lub drewnianych, ułożonych na słupach, lub specjalnych wspornikach, lub też użyć jakiegokolwiek sposobu na podłuźue łączenie belek drewnianych, działających zginanie. Czasem mogą za podporę dla tych podciągów służyć silniejsze ścianki działowe.

nie

Podparcia końców tych belek mogą pozostać widoczne od dołu, mogą też być zasłonięte sztukaterją, lub zwykłym tynkiem — o ile podciąg⁻ ' jest dźwigarem drewnianym, który mógłby pod tynkiem zacząć sam gnić.

Wogóle tam, gdzie okazała się jakakolwiek bądź oznaka gnicia, trzeba dokładnie zbadać jego przyczynę i ją usunąć.

Przy podłogach drewnianych, najczęstszy remont polega na zakitowaniu

szpar.

Stare deski, parkiety itp. dają się użyć, nawet lepiej od nowych wstawek — ponieważ mniej kurczą się, ale barwą odróżniają się potem od reszty. Naturalnie dziury od gwoździ trzeba należycie wyszpachtować.

Dachy.

Podniesienie dachu — potrzebne np. w czasie nadbudowy piętra — odbywa się na podstawie zasad wyłuszczonych przy sposobności omawiania podnoszenia belek stropowych w całości. Często jednak to nie opłaca się, ponieważ zmiany, jakie trzeba zastosować w związku z podniesieniem dachu, jak np. : zmiana pokrycia, zmiana kominów, szczytów, murów ogniowych, usprawiedliwiają raczej budowę nowego dachu, a przynajmniej rozbiórkę starego i jego kompletną przeróbkę, z częściowem użyciem starych materjałów.

Podnoszenie dachów odbywa się przy pomocy lewarów, opartych na murach niosących. Trzeba też obmyślić środki, celem odprowadzenia wód deszczowych w czasie, gdy rtiema rynien, jakoteż podeprzeć wolno stojące ściany i kominy.

Remont wiązania dachowego, częściowo zgniłego, ogranicza się do wymiany części nadwątlonych. Wymiana całego wiązania odbywa się tak, jak wymiana zwykłej ściany ryglowej. Trudności mogą zajść tylko przy wię-zarach o stolcu leżącym, ponieważ ma się wtedy do czynienia z dość po-wikłanemi łączeniami części drewnianych. Przy wymianie kleszczy trzeba użyć pomocy kleszczy czasowych do zniesienia parcia poziomego, chociażby w postaci zwykłych desek.

Robactwo w drzewie przepędza się przez nasycenie go karbolineum, kreozotem, lub podobnymi środkami. Benzyny i nafty nie używa się ze względu na bezpieczeństwo ogniowe.

Pokrycie dachu musi być zawsze jak najprędzej naprawione, aby uniknąć zacieków na sufitach i gnicia wiązań dachowych.

Dachówki itp. materjały z kamieni naturalnych i sztucznych są do użytku, o ile połowa jest jeszcze dobra, w przeciwnym razie wyszukiwanie i sortowanie pojedynczych sztuk jest tak rzeczą żmudną, że opłaca się raczej po zerwaniu cały materjał nowy.

Dachy papowe muszą być smołowane, skoro tylko gdziekolwiek bądź okaże się papa na wierzchu. Normalnie trzeba ją posmarować w rok lub dwa po ułożeniu, a potem odpowiednio dłuższych odstępach czasu. Za często nie należy tego robić, ponieważ gruba warstwa lekko pęka. Małe dziurki w papie można zatkać jedną lub dwoma warstwami papieru pakunkowego, który nasyca się smołą. Po pokryciu na listwy można bardzo łatwo całą postać zmienić.

Przy dachach krytych warstwowcem (cementem drzewnym) powstają nieszczelności, przeważnie, jako skutek niewłaściwego wykonania robót dekarskich, dziurawienia warstw przez śruby lub gwoździe, przez ugięcia pojedynczych desek szalowania, zwłaszcza nieszpuntowanego itp. Nieszczelność usuwa się — po usunięciu zresztą przyczyn, które je wywołały — przez naklejenie kilku warstw papieru, nasyconego cementem drzewnym. Masa cementu drzewnego nie może być wystawiona na działanie słońca i wiatru. Dlatego też, gdy deszcz, łub burza przesunie kryjącą warstwę żwiru, trzeba ją natychmiast odnowić.

Rynny dachowe można zawsze w celu naprawy odjąć, naprostować i za-lutować, gdzie potrzeba.

24Я

19Q*

Schody.

Zmiany w klatce schodowej wymagają rozbiórki biegów, podestów i nowego założenia konstrukcyj.

now

Remont stopni dokonywa się przez ich odwrócenie — jeżeli kształt na to pozwala, przez dodanie nowej posadzki, lub przez wypełnienie zużytych miejsc. Gdy ma się nałożyć płyty z twardego materjału na istniejące stopnie, trzeba je obrobić do odpowiedniego poziomu. Może to wypaść drożej, aniżeli danie ych stopni, zwłaszcza, gdy stare stopnie nadają się do użycia gdzieindziej. Do wykitowania dziur, odbitych kantów itp. są w handlu specjalne kity do kamienia, które trzymają jednak o tyle, o ile są przyklejone do kamienia suchego, pozbawionego pyłu.

Wymiana desek stopni nasadzonych nie przedstawia żadnych trudności. Przy schodach wpuszczonych trzeba odjąć policzki do tego celu. Policzki uszkodzone muszą być wymienione na nowe, gdyż łatanina nie wzmacnia należycie ważnej tej części konstrukcyjnej.

Stolarszczyzna z okuciem i oszkleniem.

Pęknięcia w drzwiach szpachluje się i zaciera. Cokoliki obite nasadza się na nowo lub ochrania nasadzką metalową. Pionowe ramsztyki muszą być w razie uszkodzenia zupełnie wymienione; nie wystarczają łaty, bo chodzi o sztywność. Uszkodzone kielsztosy można zreperować, o ile są łączone na klej. Przy kiel-sztosach, wpuszczanych w ramy, trzeba byłoby całe odrzwia rozbierać.

Remont okien opłaca się. o ile złącza trzymają, a falce na kit nie nadgniły. Dopasowanie zacinających się okien może odbyć się, gdy ramy zacinają się przy suchej pogodzie.

Narożniki i inne okucia, które rozluźniły się w ramach, należy jak najszybciej poprawić i silnie obsadzić, aby nie spowodować niszczenia drzewa. Gdy zamek zepsuje się, można przyjąć za zasadę, że opłaca się dać raczej nowy, aniżeli stary naprawić.

Boazerja nadpsuta •— musi być — po usunięciu naturalnie przyczyn, zamieniona na nową.

Wyprawa sztukatorska. Przy naprawie wyprawy zewnętrznej, trzeba naprawić jednocześnie blacharszczyznę (fartuchy) itp., gdy profile dobrze zachowały się. W przeciwnym razie trzeba wyprawę wykonać na nowo.

Sztukaterja wewnętrzna może być naprawiona przez zeskrobanie i zatarcie

rysów.

Częściowe odnowienie tapetowania jest dopuszczalne tylko w podrzędnych ubikacjach, ze względu na to, że farba nigdy nie da się dobrać pod spełzły kolor starej tapety.

To samo można powiedzieć o malowaniu. W każdym razie trzeba całą powierzchnię, która się ma na nowo malować, zeskrobać ze starej farby i to z tynków przy pomocy żelaza i żelaznych szczotek, z drzewa zaś i szkła oczyszcza się farbę olejną ługiem lub salmiakiem. Plamy rdzawe na sufioie pochodzące z przeciekania wody zaciera się przy pomocy packi zaprawą wapienną, z lekkim dodatkiem gipsu, albo zmywa się ' silnym pędzlem, umaczanym w silnym gorącym rozczynie ałunu.

Powłokę z farby olejnej zmywa się wodą deszczową i zwykłem mydłem białem. Mydło szare lub zielone i soda rozmiękczają tylko powłokę.

Piece kaflowe wykazują, jako najczęstsze uszkodzenie — Spękanie fug, które można zanitować mieszaniną kredy szlamowanej z białkiem.

Popękane kafle wymienia się na nowe, o ile tylko są kafle tego samego gatunku, wielkości i o tym samym wzorze. Można sobie zresztą czasem pomóc w ten sposób, że przekłada się kafel niezupełnie taki sam, jak w danym trzonie, na stronę niewidoczną, a stamtąd daje się kafel danego typu na

Шё

s.p -o ~

• . кФ

Рн Рн

ÜFÎ

tiiii

u * 3. Ę

I! Igi"

s:* I i I

^ * s

i-В

³ Г

ł* li

g i ir

B*

•11

e «

I ? -a-S-

Rekonstrukcje budowli betonowych, żelbetowych i żelaznych.

nich

' Przeróbki budowli żelbetowych są wogole niepożądane, należy w wogóle raczej dopuścić pewne przekroczenia naprężeń dopuszczalnych, aniżeli zbyt łatwo decydować się na przeróbki.

Styk starego betonu z nowym winiem wypadać w miejscach, gdzie działanie sił ścinających jest jak najmniejsze. Zasadniczo należy wciąć się w stary beton na

Fig. 316.

Fig. 318.

Fig. 317

kilka centymetrów, powierzchnię styku nierówno nasiekać i oczyścić z pyłu, pręty wyprowadzić w możliwie najgłębsze wcięcia, zalać powierzchnię mlekiem cementowem, a następnie ubić cien-kiemi warstwami beton świeży, tłusty, przyczem przy styku unikać większych ziarn kruszywa (tig. 325).

Analogicznie postępuje się przy zabetonowaniu próżni, które powstały skutkiem nienależytego wypełnienia betonem, jakiejś części konstrukcji w szalowaniu, lub z jakiegokolwiek innego powodu.

nowe

'77,

V7T,

Fig. 320.

Fig. 319.

Ewentualnie można użyć „działa cementowego“ wtryskującego zaprawę cementową (torkretowania).

Podobnie postępuje się celem zapełnienia pęknięć i rys, niezwiększających się i niegroźnych. Można też wlać zaprawę pod ciśnieniem, oblewając ją w odpowiednio uformowane przewody z gliny. Wykonanie wsporników w ścianach, a nawet tęgich słupach żelbetowych jest możliwe byle głębo-

kość wykonanego otworu, a tem samem głębokość zamurowania była dostatecznie duża. Otwór powinien w miarę zagłębienia się rozszerzać się (fig. 316 b; wykonanie wedle fig. 316 a błędne). Wspornik taki podaje fig/317.

Wzmocnienie (podparcie) zewnętrzne wykonywa się przez odpowiednie podparcie istniejącej konstrukcji, czasem nawet uznając ją poprostu za ob-

tiz : ~5I

Fig. 321.

Fig. 323.

Fig. 322.

ciążenie i odpowiednio do tego konstruować nowy zespół, który ją będzie dźwigał. Np. ramę o kształcie podanym na fig. 318 można wzmocnić sklepieniem betonowem o kilku wkładkach, podpierającem ramę, a zarazem prze-noszącem całe obciążenie, podobnie jak i ramę na fig. 319. Wzmocnienie zbyt

słabych stropów żebrowych da się uzyskać najłatwiej przez rozszerzenie żeber, albo przez dodanie nowych belek. Belki te można dać żelazne, aby uzyskać minimalną ich wysokość, o ile uzbrojenie płyt na to pozwala (fig. 320).

Przy wzmacnianiu słupów należy wciągnąć we współdziałanie stary beton, przez odpowiednie zazębienie i nakucie (fig. 321). Jeżeli wymiary poprzeczne słupa można tylko nieznacznie powiększyć, należy w większym stopniu uwzględnić dodanie żelaza, ewentualnie w postaci kształtówek zamiast żelaza okrągłego.

Przy wzmacnianiu fundamentów _B żelbetowych chodzi również o uzyskanie współdziałania, a nadto możliwie jednolitego ciśnienia na grunt, co zresztą niezawsze da się uskutecznić. Wzmocnienia fundamentów płytowych najlepiej wykonać wedle fig. 321 i 322, obejmując płytę istniejącą przy pomocy nowej konstrukcji żelbetowej, ewentualnie nawet przy zastosowaniu dźwigarów żelaznych, lub też podchodząc pod istniejącą ławę, nową ławę odpowiednio rozszerzoną, przy pomocy żelbetu (fig. 323) w razie potrzeby i możności z zastosowaniem dźwigarów walcowanych. Ostatni sposób, w rezultatach najlepszy, jest do wykonania trudny i rzadko stosowany.

Jeżeli^ objęcie istniejącej ławy wedle fig. 321 nie da się wykonać, można iększyć fundament przy pomocy ław nałożonych górą (fig. 324), (dom Powsz. Zakładu Wzajemnych Ubezpieczeń w Warszawie; projekt prof. Bryły, wykonanie firmy Martens i Daab), które w danym wypadku obchodzą owe słupy i zazębiają się w nie.

—**—3,60

........Ih-

-iwг

A-B

ШШ'

Wrrlll

-~*150**-2,50л

> 16(

ЫГ

jm

Fig. 324.

Przeróbki w żelbecie mogą objąć nie tylko istniejące budowle żelbetowe, ale także konstrukcje murowane lub żelazne. Przy konstrukcjach murowanych należy zważać na to, by nie łączyć betonu z świeżym murem na zaprawie wapiennej, gdyż mur taki osiada się w wysokim stopniu. Natomiast w murze starym lub na zaprawie cementowej można śmiało robić rekonstrukcje przy pomocy żelbetu.

Konstrukcje żelazne wzmacnia się również przez otulanie betonem (por. Podr. inż. „Mosty“, T. II., str. 1003). Żelazo należy w takim wypadku oczyścić

\ 11 i 11111111ТШШТГШ1ТТГП

шшЛ

If-¹,²'³²~—

Г ^1.30^1,40^1,30

/-T-N

prie krój

b/achownica h=800\

1'цххu i i ; ;;i,ł.

a-b

Fig. 326.

Fig. 325.

z farby oraz wszelkich zanieczyszczeń a nadto dodać uzbrojenie z prętów gibkich i strzemion. Można też istniejącą konstrukcję żelazną włączyć w nową żelbetową, zmieniając charakter jej działania statycznego z zachowaniem naprowadzonych ostrożności. Konstrukcję taką widzimy na fig. 326, gdzie istniejącą blachownicę włączono w belkę bezprzekątniową jako pas dolny tejże, przyczem wkładki słupów w niej zakotwiono z zastosowaniem odpowiednich strzemion.

Rekonstrukcje budowli żelaznych wykonuje się doskonale przy pomocy spawania (por. dział: „Żel. konstr. spawane“).

LITERATURA.

Bryła: Bekonstrukcje budowli żelbetowych. С. T. Lwów 1929. A u gier: Beton armé.

Handbuch für Eisenbetonbau.

Gebhard: Umbauten und Wiederherstellungsarbeiten.

Der Bautenschutz.

Drewniane konstrukcje inżynierskie.

Napisał

dr. inż. Jan Bogucki,

profesor politechniki, Lwów.

Dział ten nie obejmuje konstrukcji drewnianych, należących do budownictwa ogólnego, których kształt i wymiary, ustałbne na podstawie wielowiekowej praktyki budowlanej, nie ulegają zazwyczaj obliczeniu. Omówimy tutaj pokrótce takie konstrukcje, które wobec znacznych obciążeń lub rozpiętości odpowiadać muszą ściśle wymaganiom statyki budowli i wytrzymałości materjału. Rodzaje drzewa budowlanego, jego własności fizyczne, obróbka oraz przekroje i wymiary handlowe podane są w dziale materjałów budowlanych niniejszego podręcznika na str. 1821—1836, a dane wytrzymałościowe zestawione są na str. 1856—1858.

Przepisy Min. Robot Publ. odnoszące się do konstrukcji drewnianych podano na końcu tomu Ii-go, str. 1445—1447. Fig⁻. 327, w myśl § 11 p. 1. wspomnianych przepisów, podaje zależność naprężeń dopuszczalnych dla drzewa miękkiego na ciśnienie od kata, jaki tworzy kieruuek siły z kierunkiem włókien tego materjału. Rysunek ten, sporządzony na kalce i ustawiony osią X w kierunku włókien badanego elementu konstrukcji, pozwala na kierunku siły działającej na ten element odczytać wprost naprężenia dopuszczalne na ciśnienie bez pomiaru wielkości kąta oraz związanej z nim interpolacji rachunkowej odnośnych naprężeń dopuszczalnych.

I. Słupy

wykonane być mogą z drzewa miękkiego (najlepiej sosnowe) lub twardego (dębina) o przekroju kwadratowym, prostokątnym lub złożonym. W tym dziale omawiane są o tyle, o ile z powodu dużych obciążeń wymagają wzmocnienia i obliczenia. Zasadniczo dzielimy je na słupy wolnostojące,

i/V

йтвг

Kierunek włókien

;_Kc*80 kg/cm²

pracujące zwykle tylko na wybocze-nie i słupy ścienne, na które oprócz siły osiowej działać może i moment zginający, a które w takim wypadku wymagać będą zakotwienia.

1. Słupy wolnostojące, spotykane najczęściej przy stropach (str. 1902—1903^ fig'. 134—137 wŁ), obli-Fig. 327.    czarny na wyboczenie prawie zawsze

jako obustronnie przytrzymane, przyjmując z reguły długość wolną słupa równą wysokości kondygnacji, a to z tego powodu, że usztywnienie końców słupa, które się da wykonać częściowo zapomocą zastrzałów, nie jest pewne ze względu na zsychanie się drzewa i związane z tem rozluźnienie połączeń. Połączenie górnej części słupa z podciągiem zapomocą zastrzałów (nie używamy ich w podstawie słupa) ma na celu raczej wzmocnienie podciągu aniżeli słupa, na którj w tym wypadku przy różnych obciążeniach stropu mogą się przenosić dodatkowe momenty zginające, nie dające się w rachunku ściśle uwzględnić. To też na fig. 328 widzimy słup drewniany wielopiętrowy bez za strzałów z zastosowaniem podciągów żelaznych, co umożliwia styk po średni słupów przez oparcie ich na podciągach, czego przy podciągach drewnianych wobec małej wytrzymałości drzewa na ciśnienie _j_ do włókien należy unikać, bo nawet przy użyciu belek i siodeł dębowych obciążenie dopuszczalne słupa musi być zmniejszone i wynosić może najwyżej 35 kg/cm². W takich warunkach wskazany byłby tylko styk bezpośredni słupów z zastosowaniem w miejscu styku podciągów dwudzielnych; styk taki umieszcza się zazwyczaj w połowie wysokości przyległych belek stropowych, które go nieco usztywniają; przy słupach złożonych styki bezpośrednie mogą być przestawione niezależnie od podziału na piętra.

Przekrój słupa (fig. 328) wzrasta ku dołowi a rozdział obciążeń uskuteczniono w ten sposób, że obciążenie stropów parteru, II. i IV. piętra przenosi się na część środkową, a stropy I. i III. piętra obciążają części boczne słupa. Częściowe wyrównanie tych obciążeń uzyskano zapomocą śrub. Podstawę słupa stanowi płyta żelazna kuta. Stosowanie trzewików żelaznych lanych wychodzi z użycia ze względu na duży (zwłaszcza przy niewielkiej ilości słupów) koszt odlewu. Przy mniejszych obciążeniach podstawę słupa stanowić może zwykłe oparcie słupa wprost na kamieniu przy zabezpieczeniu od poprzecznego przesunięcia zapomocą lekkiego zakotwienia. Oparcie słupa na helce poziomej z drzewa miękkiego (spotykane raczej przy słupach ściennych niż wolnostojących) jak już mówiono, byłoby możliwe tylko przy użyciu podkładek dębowych (z pominięciem trzewików żelaznych lanych), o ile _j_ do

25h*

т: i

^32 U

^32\

-3,38

■с

-3,38

l>

A W

Иге

29-<

ГГ

■3,38

włókien ciśnienie słupa byłoby dla nich jeszcze dopuszczalne (35 — 50 kg/cm², zależnie od wymiarów podkładki w stosunku do przekroju słupa).

Głowica słupów drewnianych jako odrębna całość nie istnieje wcale. Przy styku pośrednim (fig. 134, str. 190*2) słup jest ścięty płasko i zaczopo-wany w belce poziomej, podciągu lub osobnem siodełku. Czop zajmuje zwykle ¹/s część przekroju słupa.

Zastrzały są o tyle korzystne, że zmniejszają bezpośrednie obciążenie słupa spoczywającą na nim belką, zresztą osłabiają przekrój słupa z powodu za-ciosów.

mö

4,33—

Fig. 328.

2. Słupy ścienne widzimy na fig. 329 i 359. Dźwigają one więzar dachowy i oczep zastępujący odnośną płatew, a oprócz obciążenia pionowego przenoszą moment zginający z powodu parcia wiatru na dach i ściany budynku. Dla większej wytrzymałości na zginanie w płaszczyźnie momentów są to słupy złożone, najczęściej podwójne, rozsunięte od siebie zapomocą klocków (fig. 329) lub sztywnie umocowanych poprzeczek (fig. 359). Przy użyciu zastrzałów poprzeczki te mogłyby być połączone ze słupem z każdej strony tylko jedną śrubą, co uwidoczniono w drugim rzucie słupa na tym samym rysunku. Zakotwienie słupów do fundamentu zapomocą kotew z żelaza płaskiego (kr = 1000 kg Icin'¹ !). Śruby i poprzeczki żelazne przenoszą ciągnienia kotwy jako ciśnienie i ścinanie II do włókien na całą szerokość odnośnej części słupa i mogą być dla każdej z nich jednostronne (fig. 329) lub obustronne (fig. 359). Odstęp poprzeczek w świetle i od krawędzi dolnej słupa jest około pięć razy większy od głębokości zacięć w słupie (grubości poprzeczek), co odpowiada mniej więcej stosunkowi naprężeń dopuszczalnych j| do włókien drzewa: 80 kg/cm'1 na ciśnienie i 15 kg/cm² na ścinanie. W podobny sposób możemy wykonać połączenie słupa z więzarem dachowym (fig. 359). Podstawę słupa na tym rysuuku stanowi płyta żelazna kuta i kątowniki. Głębokość zakotwienia odpowiadać po-winua ciągnieniu w kotwie, a przy fundamencie betonowym uwzględniać przyczepność betonu do żelaza.

2 !б/го

^    / a/ii,

*4+--"ł4ł Z <ô/<ô

60 6

-гг/26

/5 -

26

!»

23

i:

-——i

-<00.7

m.

Fig. 329.

650

II. Dźwigary złożone

zazębione, klinowane i klockowe obliczamy na zginanie w ten sposób, że zamiast odpowiadającego danemu przekrojowi belki momentu wytrzymałości W, wprowadzamy do rachunku W₀ — \iW, gdzie p < 1, a to dlatego, że z powodu ściśliwości i zsychania się drzewa, oraz niedokładności połączeń, następuje przesunięcie belek względem siebie, a stąd i odpowiadające temu przesunięciu zmniejszenie naprężeń normalnych przekroju, co równoznaczne jest z mniejszym momentem wytrzymałości.

Spółczynnik p da się wyznaczyć doświadczalnie, przyczem, zależnie od rodzaju dźwigarów, sposobu ich połączenia, autorów i przepisów waha w granicach od |i = 0,30 do ((,= 0,80.

Tablica I.

Wo

Spółczynnik /u — —— według

Rodzaj belek złożonych

Ilość

belek

przepisów

M. R. P. przepisów dla budown. austrjac-lądowego z r. 1927

kich

Melana i Geste-schiego

Laskusa

Zazębione

V

Klinowane

V

Klockowe

i” о XI- 1-0

© о о" © o' o'

о о о о о о

GO    1>* Ю t'« »O

o' о" o' o' o' o'

o t- о о ю о

N (D t« (D О

сГ о" о"' o' o' o'⁴

0,70-0,75

0,60—0,67

O o'© o'

Z tego powodu przyjmujemy naprężenie dopuszczalne na zginanie k₀ = jt. k, gdzie к odnosi się do belek jednolitych pojedynczych i obliczamy :

bh²

max

(1)

W₀

gdzie b oznacza szerokość użyteczną, a h całkowitą wysokość belki złożonej ; spółczynnik c zależy od ilości belek pojedynczych i wzajemnego ich odstępu. Równocześnie musimy jednak uwzględnić i największe naprężenia ścinające poziome || do włókien w osi obojętnej belki, które według Melana dla belek klinowanych i klockowych nie powinny przekraczać wartości ks — 10 kg/cm², a dla belek zazębionych kg — 8 kg/cm² (ze względu na trudności dokładnego wykonania i przylegania zębów). Ogólnie :

пах

ks~c*- bh

(2)

a po oznaczeniu:

(3)

с

oraz Ci =— z połączenia równań (1) i (2) otrzymamy: C2

max

ks

T~=Ci

k₀

W₀

(4)

(5)

Z równania (4) obliczamy wysokość całkowitą dźwigara złożonego, a z równania (5) szerokość użyteczną poszczególnych belek. W razie potrzeby

zmiany h i b (ze względów konstrukcyjnych) wolno nam tylko zmniejszyć jedną z wartości: ks lub k₀ w równaniu (4).

Wartości spółczynników cx i c₂ według Melana:

a) Dla dwóchbelek złożonych o wysokości użytecznej każda hx — u h, gdzie h oznacza wysokość całkowitą:

a — 0,5

0,45 I 0,425

0,40

0,375

0,35

0,325

0,30

4,017

1,495

4,044

1,480

4,086

1,480

4,150 1,4 ;9

4,238

1,455

4,356 1,439

4,614

1,420

b) Dla trzech belek złożonych:

a — l/₃

0,30

0,29

0,28

0,27 I 0,26    0,25

0,24

0,23

0,22

0,21

0,20

Ci = 4,0 C₃ — 4,5

4,388

1,420

4,472

1,412

4,564

1,403

4,666    4,777    4,899

1,394    1,385    1,375

5,035

1,365

,184

1,354

5,350

1,343

5,533

1,332

5,739

1,320

Połączenia dźwigarów złożonych

obliczamy ze względu na siłę ścinającą poziomą, która powstaje jako różnica naprężeń normalnych w belkach pojedynczych i dążąc do ich wzajemnego przesunięcia pośrednio na te połączenia działa.

1. Dźwigary zazębione,

złożone z dwóch belek o łącznej wysokości h cm przy sile ścinającej pionowej T kg przenoszą zapomocą zębów z jednej belki na drugą siłę ścinającą poziomą

a na

S — — — kglcm b. belki, 3 T t

długości zęba t siłę t. S = — ——— kg.

Z h

Sile tej przeciwdziałają:

1. Ciśnienie zęba Z = zb k„, gdzie z

oznacza wysokość zęba, b jego szerokość (zarazem szerokość belek), a kz ciśnienie dopuszczalne na ząb,

zwykle mniejsze od naprężeń dopuszczalnych na zginanie к (według Melana kz = 0,5 — 0,6 k).

2. Siła tarcia posuwistego В spowodowana naciągiem śrub pionowych łączących obie belki.

Jeżeli oznaczymy przez n — ilość śrub nice użyteczną śruby i

f = 0,65 — spółczynnik tarcia posuwistego drzewa po drzewie, przyjmiemy ciągnienie dopuszczalne w śrubie kx = 400 kg/cm², to

przypadających na 1 ząb (zwykle n = 1 lub 2) d₀ śred-

oraz

B — n . 0,65 . ¹ji n d₀² . 400 = СЧ) 200 n d₀².

W ten sposób otrzymujemy równanie: tS = Z-\-B, z którego obliczamy odstęp zębów dla dwóch belek:

(M |co

(6)

(Dla trzech belek zamiast ²/₃ należy przyjąć ³/₄.)

10 20

■— h (większej

Dla pewnej, z góry przyjętej wysokości zębów z —

czasem przy podporze, a mniejszej w środku belki) obliczamy zależnie od zmiennej siły poprzecznej T zmienny odstęp, a zarazem długość zębów t,

'1

"X

Ш"¹

■Чг-

а - 45

-h

t,d >■

Fig. 330.

którą ustalamy wykreślnie, jak na fig. 330, przyczem jeżeli dla kąta a = 45, nie uzyskamy całej ilości zębów, to przyjmujemy a < 45°. Zwykle z,— 3—6‘ cm, a t — 0,5—1,0 h.

2. Dźwigary klinowane.

1. Dźwigary o klinach ukośnych podłużnych, jak na lig. 3ß, str. 782 (w dziale „Mosty drewniane“ niniejszego podręcznika). Z powodu działania obrotowego klinów tarcia nie uwzględniamy, a dla klinów z drzewa twardego przyjmujemy kz — 0,4—0,6 k, przyczem wzór na odstęp klinów jest zasadniczo ten sam z pominięciem R i wynosi :

3 TZ

dla dwóch belek : t =

(7)

3    h

dla trzech belek : t — — • — Z

4    T

gdzie Z — zbkz oznacza ciśnienie dopuszczalne na klin. Musimy jednak sprawdzić naprężenia ścinające poziome w klinach || do włókien :

nr

^ 25 kg)cm² (dla drzewa twardego według przepisów budowlanych polskich), przyczem A.min= Af, czyli ^min= 2 Àr.

2. Dźwigary klinowane o klinach poziomych poprzecznych (jak na fig. 331). Odstęp klinów według wzorów (7), przyczem należy przyjąć ciśnienie dopuszczalne na klin z drzewa twardego _|_ do włókien kz — 35 kgjcm².

y

Musimy i tutaj sprawdzić ścinanie poziome klinów Ti = ^, gdzie b jest

szerokością belki a zarazem długością klina, a bi jego szerokością, przyczem Ti < 25 kgjcm², prócz tego jednak trzeba sprawdzić naprężenia ścinające poziome w belkach || do włókien na długości ^om;n pomiędzy klinami

Z

T2~bt₀

< 15 kgjcm² (dla belek z drzewa miękkiego). Stąd przy głębokości wcięcia belek z (fig. 331) warunek:

7 z< 5 b, < 3£omill

Na podstawie obliczonych wartości t wyznaczamy odstęp klinów, podobnie jak zębów, według fig. 330. Jeżeli linja sił poprzecznych jest linją prostą możemy to zrobić inaczej, jak pokazano na fig. 331. Obliczamy sumę sił

ścinających poziomych na całej długości l/₂, wprowadzając średnią wartość siły poprzecznej :

To = 7₂ (Гтвх -f T),

a tem samem i średnią wartość :

*S'₀ = ³/₂ dla dwóch belek h

T

So = ⁴/з -Г

dla trzech belek.

Wówczas suma sił ścinających poziomych:

* ZS = S₀.ll₂.

Dla siły Z — zbkz, przenoszonej przez jeden klin ilość klinów na długości IL :

₂ ^ (na fig. 331 przyjęto » = 4).

Odstęp klinów wyznaczamy wykreślnie (na fig. 331), jak następuje. Prostą В C, ograniczającą figurę sił poprzecznych¹), przedłużamy do przecięcia się z podstawą AD w punkcie E. Na długości A E zataczamy półkole i wyznaczamy punkt F zapomocą łuku D F o promieniu E D ; prostą

\v

GT

<r

2_

<r

Fig. 331.

Fig. 332.

podziału G F dzielimy na n równych części (n = ilość potrz.ebnych z obliczenia klinów). Punkty podziału 1, 2, 3 . .. odrzutowujemy pionowo na półkole, a następnie łukami z punktu E przenosimy je na prostą A E. Musimy jeszcze uwzględnić działanie obrotowe klinów, spowodowane tem, że belka górna dąży do przesunięcia ich ku podporze, a belka dolna ku środkowi rozpiętości.

Z tego powodu powstaje pionowe ciśnienie klinów na obie belki, które dla równowagi musi być zniesione zapomocą śrub ; największa wartość tych ciśnień o (fig. 332) przy trójkątnym rozkładzie nie powinna przekraczać wartości :

1cc — 15 kg/cm² dla belek z drzewa miękkiego jCc — 35 kg/cm² dla belek z drzewa twardego.

Stąd przy grubości klinów ^ ciśnienie pionowe klinów na belki i zarazem ciągnienie w śrubach V znajdziemy według fig. 332 z równania :

czyli

{g-z) Z=V.*/₃b₁, 3 (g-z) Z

przyczem powinno być :

а = ъГь-ь<-

l) Na fig. 331 AB — T.

Jeżeli średnicę użyteczną śruby oznaczymy przez d₀, ciągnienie dopuszczalne w śrubie przez kr, to

Л ’ kr — V, Stąd d₀= aj/

n kr’

przyczem dla belek z drzewa miękkiego należy przyjmować kr ^ 250 kg\cm², a z drzewa twardego k f ^ 500 kg/cm², jeżeli nie chcemy, ażeby przy średnicy podkładek D = <x> 3 d₀ ciśnienie śruby na drzewo J_ do włókien nie przekroczyło naprężeń dopuszczalnych — dla drzewa miękkiego 25 kg/cm², a dla drzewa twardego 50 kg/cm². Przyjmując większą od powyższych wartość kr musimy obliczyć odpowiednią średnicę podkładek T) > В d₀. Średnica śrub : d — oo b.

3. Dźwigary klockowe.

Obliczenie klocków jest takie same jak klinów poziomych podłużnych, z tą różnicą, że naprężenie kz można przyjąć odpowiednio większe — według Me-lana ciśnienie na klocki (|| do włókien) k, =0,6 k. Zazwyczaj też na jeden klocek przyjmujemy dwie śruby. Dane konstrukcyjne, odnoszące się do belek złożonych, por. „Podręcznik“, str. 781 — 783.

III. Połączenia.

Zwykłe połączenia ciesielskie, dobre dla małych sił i rozpiętości, nie mogą być użyte w konstrukcjach drewnianych inżynierskich, gdzie przy dużych rozpiętościach i siły są odpowiednio większe, przyczem użycie żelaza w połączeniach nie da się uniknąć ; prócz gwoździ, haków i klamer ciesielskich, które odgrywają tu tylko rolę drugorzędną, używane są: śruby, łubki, ścięgna, opaski, trzewiki żelazne lane, wkładki najrozmaitszego rodzaju, pierścienie itp. Cechę charakterystyczną nadaje przytem konstrukcji wzgląd na zsychanie się i pęcznienie, czyli paczenie się drzewa — pobijanie, dociąganie połączeń jest konieczne.

Śruby, o średnicy d — */₂ — 2" i główce kwadratowej (aby zapobiegała obrotowi śruby w czasie dokręcania) o boku b — l³/₄ d, posiadają zwykle naśrubek sześcioboczny o średnicy zewnętrznej 2 d z podkładką kwadratową o boku 2—3 d (40 mm min.) i grubości 4—8 mm. Wymiary podkładki tak dobrane, aby jej ciśnienie nie było większe od ciśnień dopuszczalnych J_ do włókien drzewa. Dlatego dajemy nieraz podkładkę i pod główkę śruby. Średnica dziury w drzewie o 1, najw. 2 mm większa od średnicy śruby. Ciężar śruby z główką i naśrubkiem o długości l, mierzonej w świetle pomiędzy niemi : g — (0,039 d -j- 0,0062 l) d² kg, przyczem dii należy wyrazić w cm. Przy większych długościach śruby otrzymują gwinty i naśrubki obustronne. Po wykonaniu połączeń z powodu zsychania się drzewa potrzebne jest dokręcanie śrub (co trzy i sześć miesięcy, a potem co najmniej raz na rok).

Przy większych siłach naśrubki podwójne, co zapobiega odkręcaniu się śruby — zastąpić je mogą podkładki sprężyste (np. pierścienie Grovego).

Inne łączniki poznamy w toku omawiania połączeń, dla których obowiązują następujące reguły ogólne.

1.    Wytrzymałość drzewa na ciągnienie przy długich prętach zmniejsza się bardzo przez sęki, pory żywiczne, kanały wyciekowe,«tak, że naprężenie dopuszczalne dla drzewa na ciągnienie w tym wypadku należy odpowiednio zmniejszyć.

2.    Przy prętach ciągnionych należy uważać, aby słoje nie przecinały ukośnie pręta, przyczem najmniejszy jego wymiar b — ¹/so l dla prętów pojedynczych, a 2 X 6/6 cm dla prętów podwójnych.

3.    Ciągnienie j_ do włókien radjalnie wskutek pęknięć z powodu zsy-chania się drzewa powinno być równe zeru.

4.    Krycie styków ciągnionych możliwe jest tylko przez przejście konstrukcyjne na ciśnienie i ścinanie, co łączy się z dużem osłabieniem przekroju.

5.    Styki ciśnione mogą być w drzewie zbitem o porach rozrzuconych (jak np. buczyna) bezpośrednie — czoło na czoło. U drzew iglastych i dębiny są duże różnice twardości drzewa wiosennego i jesiennego, stąd wżeranie się włókien, dlatego przy większych siłach konieczne są cienkie blachy (fig. 358, węzeł M) jako podkładki, zwiększające wytrzymałość i pewność połączenia.

6.    Ciśnienie _|_ do włókien dla drzew iglastych małe, dlatego potrzebne są w takich miejscach podkładki twarde, lub trzewiki żelazne lane (fig. 358, alternatywa węzła A).

7.    Naprężenia dopuszczalne na ścinanie || do włókien są 5 — 6 razy mniejsze od dopuszczalnego ciśnienia, dlatego odnośnie płaszczyzny działania muszą być 5—6 razy większe od czół ciśnionych. (Czasem trudne — stąd środki specjalne!)

Rodzaje i szczegóły połączeń.

A. Przedłużanie, czyli styk w 1 inji prostej.

a)    Styk belek nie przenoszący ch siły osiowej, lub pracujących tylko na zginanie — należy do budownictwa ogólnego ;

b)    Styk belek ciśnionych

a) — bez zmiany przekroju.

Styk bezpośredni czołowy — teoretycznie może być bez krycia przy-kładkami. Obliczenie styku : naprężenie a = — = 80 kgjcm² (dla drzewa miękkiego || do włókien według przepisów Min. R. P.) zwykle niewyzyskane,

widok r boku

widok г góry

bo F obliczone na wyboczenie, więc -znacznie większe. Z powodu wżerania < się włókien dobrze dać blaszane wkładki J czołowe. Aby uniemożliwić przesu-

_JSS.

OP

да

\ $

LA

Fig. 334.

Fig. 3B3.

nięcie poprzeczne, dajemy także i tu przykładki ' drewniane lub żelazne, albo trzpienie, jak styk słupów na fig. 62, str. 794 („Mosty drewniane“). Dla wielkich sił osiowych P czop nieodpowiedni ; — lepiej styk pełny słupa i gwoździe, śruby lub opaski.

Przykład styku pasów ciśnionych belki kratowej por. fig. 333 (szczegół mostu na Sanie pod Jarosławiem 1923).

Dla

pasów złożonych (np. z 4 belek) styki muszą być przestawione i wykonane parami w sąsiednich polach kraty.

ß) Styk belek ciśnionych ze zmiana przekroju przedstawia fig. 334.

c) Styk pasów ciągnionych.

a) — bez zmiany przekroju.

Najprostszy typ tego rodzaju połączenia i obliczenia (por. Podr. inż., tom II., str. 1446, fig. 610—612 wł.). Para sił P/₂, działająca z każdej strony śruby,

daje moment, który nie może być zniesiony ciągnieniem w śrubie i ciśnieniem łubków na belkę (ze względu na ściśliwość i zsychanie się drzewa) i przenosi się wprost na śruby, które przy dużej nawet średnicy (d = ¹/₆ do ¹/₅ a) na tego rodzaju obciążenie są mało odporne, a równocześnie wywierają duże ciśnienie na ściankę dziury w drzewie, narażając przytem na ścięcie, a raczej rozłupanie drzewa w kierunku działania siły, co można uwzględnić rachunkiem tylko w przybliżeniu, przyjmując jedną płaszczyznę ścinania pomiędzy śrubą i krawędzią belki lub łubka, względnie — pomiędzy śrubami, jeżeli jest ich z każdej strony styku więcej.

Przykład. Obliczenie styku według fig. 610, str. 1446, T. II (przepisy Min. R. P.). Przyjmijmy kwadratowy przekrój belki o boku a = 20 cm, średnicę śruby <7max = l/₅ a = = */₅ . 20 — 4 go 3,8 cm = l'/a". Moment wytrzymałości przekroju śruby W= 0,1 d³ = = 0,1 .3,8³ = 5,49 fm³. Dopuszczalny moment Д7, = 5,49 . 1200 = 6588 7ą/rm. btąd dopuszczalne obciążenie śruby na zginanie :

p    8*

a

Ciśnienie śruby na ściankę dziury w belce 2635 20.3,8

Najmniejsza potrzebna szerokość łubka ze względu na ciśnienie dopuszczalne na ściankę dziury w drzewie:

^min =

8 . 6588

= 2636 kg.

ad =

= 35 kg lern¹ <100 kg/cm².

2635

2 . 50 . d

2.50.3,8

= 7 cm.

Przyjęto: 7> = a/₂ = ²⁰/₂ = 10 cm.

Przy dopuszczalnej ze względu na ciągnienie w drzewie sile :

P, = a (a — <7) 110 = 20 (20,0 — 3,8) 110 = 35 640 kg ; potrzebna ilość śrub z każdej strony styku :

P,

35640

2635

= 14.

Osiowy odstęp śrub:

-^- + <7 =

15 a

Długość łubków 7=2 (14 -j- 1) 0,126 = 3,78 m I

c -----

2635

15 . 20

4- 3,8 = 12,6 cm.

Z tego przykładu widzimy, jak małą siłę może przenieść jedna śruba w stosunku do obciążenia dopuszczalnego łączonych belek — dlatego ten typ połączenia dobry dla małych sił nie nadaje się do budownictwa drewnianego inżynierskiego, a w budownictwie zwykłem jest niedopuszczalny wtedy, gdy belki tworzą ze sobą kąt 90° (belka pionowa zapomocą łubków i śrub zawieszona na belce poziomej), bo wówczas ciśnienie na ściankę dziury w drzewie działa nie wzdłuż, a J_ do włókien — w tym kierunku działa również i ciągnienie, które dla połączeń powinno być = 0.

Sytuację na fig. 610 '(str. 1446) poprawić mogą szerokie podkładki pod naśrubek i główkę śruby, albo łubki żelazne, wywołujące częściowe utwierdzenie końców śruby i zmniejszające tem samem moment M₁, ale dla większych sił i to nie wystarcza.

Próbowano tedy zastąpić słaby na zginanie przekrój pełny trzpienia śruby przekrojem pierścieniowym — stąd powstały wkładki rurowe patentu Cabról (fig. 353 a i b) wykonywane z żelaza, a nawet z drzewa twardego (dębiny), zastosowanie ich jednak na budowie nastręcza pewne trudności; siła, jaką przenoszą przy małej średnicy, nie jest tak wielka, a mała grubość rur żelaznych niebezpieczna jest ze względu na rdzewienie. Połączenie ciągnione zatem dla większych sił staje się możliwe tylko przy zachowaniu podanej pod 4. reguły ogólnej połączeń : przejście konstrukcyjne na ciśnienie i ścinanie drzewa, co uskuteczniamy zapomocą wkładek z drzewa twardego (jak na fig. 335) lub żelaza (fig. 336—339), które po zastąpieniu ich wkładkami stożkowemi Küblera (fig. 352) zostały ostatecznie wykształcone w formie żelaznych pierścieni (fig. 340 — pierścienie patentu Tuchscherera). Szerokość wkładek dębowych na fig. 335 obliczamy na ścinanie || do włókien, a ich grubość wyznaczamy odpowiednio do ciśnień dopuszczalnych_j_ do włókien drzewa twardego, lub |j. do włókien drzewa miękkiego — za-

■I

t-

£-4

D—a

«<—

o-tHm——o+-a

—>-

ТГ

TT

jj.

II!

ii

Fig. 335.

Fig. 336.

_n

Tl

leżnie od tego, czy włókna wkładek idą poprzecznie, czy || do włókien belki — współdziałanie śrub możemy pominąć.

г-ll    U-

4:

' ii '-tr

Чг¹ ф

j>-

■м.

b-

:a!

ri

lai ' Hl

Fig. 337.

Fig. 338.

na

Grubość^ wkładek żelaznych na fig. 336 i 337 wyznaczamy ze względu ciśnienie dopuszczalne || do włókien dla drzewa miękkiego, a ich szerokość według doświadczeń Langa (jednostajny rozkład ciśnień na drzewo) powinna wynosić emjn = J/e b -f- */₈ d, gdzie b oznacza szerokość belki i zarazem długość wkładki, a d średnicę śruby, wpuszczonej na głębokość */з d we wkładkę (fig. 337).

Moment zginający śruby jest tu bardzo mały i równa się w przybliżeniu ¹/<i I 9 przy łubkach drewnianych (fig. 336) a przy łub-

tir

Hi

c\

ь-ц>

Ü Si

л<

Fig. 340.

Fig. 339.

kach żelaznych o grubości 8 (fig. 337) daje wartość jeszcze mniejszą */₄ P (g -f- 8), tak, że w połączeniu, które widzimy na fig. 338, gdzie śruby przechodzą przez łubki i wkładki, Gesteschi radzi liczyć śruby tylko na ścinanie.

Brvła, Podręcznik inżynierski. VIII.

130

257

Jeżeli podkładki przynitujemy do łubków żelaznych (fig. 339), to rola statyczna śrub spada do zera, a wymiar ich może być znacznie zmniejszony, gdyż zabezpieczają tylko przyleganie łubków do belki. Podkładki z żelaza płaskiego można tu zastąpić małemi kątownikami.

Odstęp podkładek na fig. 335—339 wyznaczamy z warunku na ścinanie drzewa miękkiego belki || do włókien. Działanie pierścieni Tuchscherera (por. fig. 340), a ich zastosowanie (fig. 346 oraz 349—351 wł.). Pierścień przecinamy, aby zapewnić jego przyleganie do odnośnych włókien drzewa, na które wywiera ciśnienie Oj podobne do ciśnienia śruby na ściankę dziury w drzewie ; równocześnie powstają naprężenia ścinające т na powierzchni drzewa w obrębie pierścienia.

Dla c>d — 80 i г = 15 lig!cm² podajemy, wzorując się na Gesteschim, następującą tabliczkę dopuszczalnych obciążeń Pjednej pary pierścieni Tuchscherera, zależnie od ich wymiarów:

cm

cm

cm

cm

P kg

cm

cm

cm²

Piż

стг

Ciężar 1 pierścienia

kg

GO

OC005^tCOG005^U)0

50 О «О 05 <М СО О

i-Т s7 oJ в<Г сп со -F ‘d ю" »л со"

J-*-    JD JD О JD    JD JO

'cc Ъо Ъэ "о 'о 'сл    оо

ооослслоосл

Ю CD CD^CD^CD^O^O^O^O^CO^CO^CC^

o' t—Г r-Г r-Г -»-Г фГ фГ фГ фГ фГ фГ фГ

2048

3200

4992

6496

8192

10368

12800

15840

19200

21632

24640

28800

11

13

15

18

20

22

24

27

28

30

33

35

55

104

120

144

160

220

240

270

336

360

462

560

GC^ CD^ Ci_ CD^ CD^ CO^ GO^ <N^ Ф1^

*ч«оЧ1н'©ГфГ осГт|ГфГ

CC ^ O Ci 05 N ^ ИНИНИ(МСО

CD H    00^

t>- ■*+ i—« t— t>-И Tji CÛ GO и т-Н тН i—< т—! Ф1

Ю H (Я ci cc ce CO H СО й O CD CO 05

CD CD OD -q 03 Ci --I CD

O» 4* W 05    JD

'ox Te- ~o o "os Ъэ 7» "c5 Te- Ts "m-

to tu 05

C5 O

p rzyć ze m wartości F FQ i Fni czyli przekrój całkowity, osłabienie przekroju i przekrój użyteczny odnoszą się do jednej pary łubków, a h i b są to najmniejsze ich wymiary. Odstęp c otrzymujemy z warunku, aby powierzchnia ścięcia drzewa || do włókien przed pierścieniem była taka sama, jak w obrębie pierścienia, co daje odstęp :

Siły P obliczono z wzorów:

P = 2 . D . s .

c = ³/₈ л I) — cno 1,2 D.

°d,

lub P =■ я . I)² T,

t—t—f

lii

zachowując mniejszą z otrzymanych wartości.

Śruby służą tylko do przytrzymania części łączonych, podobnie jak i na fig¹. 339.

ß) Styk pasów ciągnionych ze zmianą przekroju — rzadko używany — przedstawia fig. 341.

В) Styk belek pod kątem, czyli połączenia węzłowe.

Najprostsze z nich, spotykane także i w budownictwie zwykłem, odnoszą się do wieszarów, czyli belek wiszących pojedynczych lub podwójnych (fig. 48 i 48«, str. 785, „Mosty drewniane“).

Wykonanie węzła podporowego zależy od wielkości siły cisnącej zastrzału i od kąta, pod jakim zastrzał jest nachylony do poziomu. Przy większym kącie a i małej sile I) stosujemy zacios pojedynczy (fig. 342). Rozkład siły 7) na:

Fig. 341.

1\ = D cos (a — ß) — ciśnienie na czoło cd. P₂ = D sin (a — ß) gdzie spółczynnik tarcia f = 0,2—0,3.

i tarcie na de T — fP₂,

Ciśnienie na czoło cd wynosi więc: P — P₁ —fP₂, stąd składowa

P cos ß

к (napr. dop.),

pozioma H = P cos ß, a długość l — -

które wyznaczyć możemy z fig. 327.

Z doświadczeń: dla a — 45°, f — 0,605 drzewo surowe a = 60°, /=0,670 (Melan) a = 90°, /= 0,800—1,000.

Zwiększenie tarcia możliwe przez nacisk śrubą Z, wtedy P — P₁ — / P₂ — — f Z, gdzie według Mełana Z — 200 d². Jednak z powodu usychania

b . cd

-so:

Ы-Р

а(г

h

■C

■X.:.

УХУ

______OS belki

os ostabTpTzeFroju

Fig. 342.

Fig. 343.

drzewa śruba zwalnia i dlatego lepiej jej wpływ korzystny w rachunku pominąć, a w konstrukcji mimo to śrubę zostawić, gdyż jest lepszą od czopa, który zmniejsza powierzchnię ciśnienia i dlatego jest niekorzystny.

Przy małym kącie a i dużej sile D stosujemy zacios podwójny (fig. 343). Konstrukcja : pierwszy ząb połowi kąt rozwarty i jest płytszy, drugi ząb — na połowę szerokości zastrzału, głębokość wypada z warunku prostopadłości do zastrzału. Znaczne osłabienie pasa! Przyjęcie korzystne: równoczesne przeniesienie siły na cd, de, efl Przyjęcie niekorzystne: 1. oparcie tylko na ef — cd nie dochodzi. Naprężenia na ef:

'~r-*

N M лг    I)

M-~T

ь

I) cos a

2. Oparcie tylko na cd — wtedy długość ścinania l

I) cos a

W rzeczywistości wystąpi wtedy na cd znaczne przeciążenie, włókna się weżrą, przesunięcie, a potem nacisk tylko na ef, tak że w rezultacie oba

D cos a

czoła pracują równocześnie i wtedy l -j- x

130*

259

W belce poziomej występują znaczne naprężenia z powodu przesunięcia osi w osłabionym przekroju:

gdzie F = bhi,    */e b hi² ; w przekroju nad łoży-

H. e

H M    t

skiem : o =    gdzie F=b(h — t), M = H. —,    Ve b (h — tf.

Ль

Ï-J

Fig. 344.

Fig. 345.

\|

у<

г; •/

Ч'

-f-f

-j——

с"3 г

нК=Ф

ни -ни

.X

Fig. 347.

Fig. 346.

Przykład. (Fig. 344.) 1) = 29,3 t, tang a = ⁴/₅ = 0,8; a = 38° 40'. Pierwszy ząb przyj muje Ł/a -ö = */з • 29,3 = 9,8 (, drugi zab (dwa razy głębszy) przyjmuje % U ; tuig (a — /?,) = — Vic =0,25; a — /?, = 14°; /?, = a — 14° = 88° 40'‘ — 14« 00' = 24° 40' ; ' sin /?, = 0,417 ; cos ßy — 0,909 ; P, = 9,8 . 0,909 = 8,9 (; P₂ = 9,8 . 0,417 = 4,1 t ; R — f P₂ = 0,5 . 4,1 =

= 2,1 t \ H= 8,9 — 2,1 = 6,8 (; stadaf(b = przez śrubę.

6800

4 . 24

= 71 kg Icin'¹ < 80, zmniejszone jeszczt

Jeżeli l jest za krótkie, możemy zaeios odsunąć (fig. 50, str. 785, „Mosty drewniane¹¹) lub fig. 345, przez co uzyskujemy powierzchnię ścięcia lu większą. Przy płaskich przekątniach — trzy zęby, te jednak wykonane w jednej sztuce drzewa nigdy nie działają równocześnie, bo trudno poprowadzić trzy cięcia piłą tak dokładnie, dlatego wykonanie zaciosu potrójnego możliwe jest tylko przez dodanie odpowiednio zaciętej piętki, co widzimy na fig. 358 (węzeł Ä) ; zaeios taki, jak widzimy na tej samej fig. (alternatywa węzła A) zastąpiony być może trzewikiem żelaznym lanym.

Dla wielkich sił jest już wzmocnienie pasów konieczne, co uskutecznić możemy: 1. przez dodanie nakładki poziomej (fig. 51 b, str. 786, „Mosty drewniane“) — zamiast opaski lepiej jednak dać śrubę; 2. przez użycie siodełka (fig. 51 a) lub 3. przez dodanie łubków bocznych, które możemy połączyć z pasem zapomocą śrub i klinów, lub wkładek (fig. 335—339 wł.), albo też zapomocą pierścieni Tuchscherera (fig. 346).

Węzeł szczytowy wieszarów pojedynczych rozwiązujemy według tych samych zasad, stosując zaciosy pojedyncze (fig. 347 a) podwójne (fig. 347 b), lub też wzmacniając to połączenie przez wykonanie słupa dębowego, lub też zastosowanie (według Langa) piętek z drzewa twardego (fig. 347 c), przyczem ze względu na ścinanie w słupie uważać należy ażeby słoje roczne były o ile możności _|_ do

rh

lin

__

« Г.П₁1

(fi

k-\-

FtIłE

I pojedynczy\

Ti

Fig. 349.

Fig. 348.

płaszczyzny ścinania słupa, a koniec jego dobrze jest wzmocnić przeciwko ścinaniu przez zabicie gwoździ.

Węzły szczytowe wieszarów podwójnych rozwiązujemy podobnie (fig. 51, str. 786 „Mosty drewniane“), przyczem dla większych sił stosujemy zacios podwójny bez czopa (aby nie zmniejszał przekroju ciśnionego). Za-

Fig. 360.

Ci

podwójny

o*

ФС

Fig. 351.

Fig. 352.

ciosy zastąpić może styk bezpośredni zastrzału z rozporą przy użyciu słupa podwójnego, lub styk pośredni z zastosowaniem trzewika żelaznego lanego, co na wspomnianej wyżej figurze uwidoczniono.

Połączenie słupa wiszącego z belką poziomą por. fig. 348. Przy obliczeniu obowiązuje zasada jednakowej pewności, czyli równoczesnego wyzyskania naprężeń dopuszczalnych na: 1. ciągnienie w słupie, 2. ścinai w śrubach, 3. zginanie ich sworznia, 4. ciśnienie wkładek na drzewo || do włókien, 5. przerwanie wstęg, 6. zginanie podkładki dolnej i 7. jej ciśnienie na belkę _|_ do włókien. Przy większej szerokości belki podkładkę z żelaza płaskiego zastąpić można piofilem walcowanym j^, zwróconym ścianką ku górze.

nr

Inne węzły, odnoszące się do belek kratowych por. fig. 349, 350 i 351, przyczem oprócz nakładek zastosowano tu omówione już wyżej pierścienie Tuchscherera.

Prócz tego istnieją najrozmaitsze systemy tworzenia węzłów, zależne nie tylko od rodzaju łączników, ale i od elementów łączonych, ä mianowicie od ich przekroju i położenia względem siebie w węźle. Fig. 352 przedstawia system Küblera z zastosowaniem wspomnianych już wyżej wkładek stożkowych — ciśnienie zastrzału przenosi się tutaj na nakładki obustronne słupa wiszącego i wkładkę pomiędzy obu częściami pasa dolnego.

Zastosowanie wkładek rurowych i związany z tem system Cabröl tworzenia węzłów przedstawiają fig. 353 a ib ; na pierwszej przykład zatoso-

wania wkładek rurowych o małej średnicy — pas górny i cięgno podwójne — słup pojedynczy przenosi swoje ciśnienie na wkładki pomiędzy cięgnem i pasem ; na drugiej — wkładki rurowe dużej średnicy zapomocą jednej blachy węzłowej łączą 4-rodzielne elementy węzła w jedną całość — lepiej jednak blach węzłowych unikać, bo wypadają duże i zwiększają znacznie koszt

;    14 [j

4.1*

±: u;

a.

Fig. 353.

у'у o

7?

3"

_E

Fig. 354.

2z3

<§>

/

iffl !

's

<o

'V

ii

llpj

Щг

Fig. 356.

Fig. 355.

wykonania konstrukcji. Fig. 354 przedstawia odrębny od poprzednich system Meltzera — nie tylko ze względu na łączniki (sztyfty stalowe, wbijane w mniejsze nieco otwory w drzewie); przekroje pasów, złożone z 4, 6 lub 8-miu małych beleczek 2¹/₂ X 2 Va do 6 X 6 cm, rozsunięte (co zwiększa znacznie moment bezwładności) a równocześnie połączone zapo-mocą pojedynczych, lub podwójnych krzyżulców i poziomych poprzeczek dają dobre wyzyskanie materjału drzewnego (buk czerwony, drzewa amerykańskie i australskie), jakkolwiek z powodu braku połączeń osiowych powstają w węzłach momenty drugorzędne. Zależnie od kształtu i wymiarów kraty stosowane bywają przy tym systemie i pasy z desek łączone z krzy-żulcami zapomocą desek węzłowych.

bystem Stephana (fig. 355) : — przekątnie kraty podwójnej, wpuszczone na ukos w odpowiednie wcięcia pasa dwudzielnego, połączone są ze sobą zapomocą wkładki płaskiej żelaznej, równoległej do osi pasa, która, ścinana i zginana, przenosi ciśnienie do niej prostopadłe, a siły J_ do wcięcia przenoszą części pasa.

1L<

, i

g l~= =

>1

■&>

ад

-t-

IV. Zespoły niosące

is

ł.

pod względem statycznym J;}4[ ч przedstawiać się mogą jako *f[" к 1. belkowe, 2. łukowe i 3. ramowe — ich obliczenie należy do statyki budowli.

Pod względem ustrojowym dzielimy je na dwie grupy :

1. ustroje pełnościenne i 2. ustroje kratowe.

Z ustrojów pełnościennych, oprócz znanych dawniej systemów de 1’Orma i Emy’ego, wymienimy rozpowszechniony w Szwajcarji i Niemczech system Hetzera o korzystnym na zginanie przekroju I, utworzonym z desek klejonych na zimno i ściśniętych śrubami.

Podany dla przykładu na fig.

356 a przekrój tego systemu oprócz ciśnienia 3685 kg przenosi moment zginający 526 000 kgcm.

Drugi typ nowszych ustrojów pełnościennych przedstawia przekrój wię-zara łukowego o rozpiętości 20 m konstrukcji Tachscherera, widoczny na fig. 356 b — przenosi on, oprócz siły osiowej 9210 kg — moment 250 000 kgcm, a różni się od poprzedniego tem, że ściankę stanowią dwie warstwy bitych na krzyż desek, z których również wykształcone są i pasy — połączenie desek odbywa się tu na gwoździe (1 gwóźdź na 50 cm~ powierzchni) — mimo to, wykonane w Niemczech w czasie wojny więzary łukowe tego typu dochodziły do rozpiętości 56,5

Ustroje kratowe, jako całość zilustrowane są przykładami na fig. 357—360 wł., z których pierwsza przedstawia więzar dachowy o rozpiętości l = 14,56 m ze świetlnią szczytową połaciową i widocznym z przekroju tężnikiem pionowym, druga (walcownia w Donawitz) parę więzarów o rozpiętościach l — 23,6 m. opartą na wspólnym podciągu środkowym (słupy wiszące żelazne), a dwie ostatnie przedstawiają ustroje ramowe — na

гугт.

V-

on-

V/

iVŹ

Г-:

Va

m.

S_

--у

si

Jt

4-

LiS

V!

S_ i

ДГ

ag

ij

Fig.357.

iSL

&1ЖЮ

jß

MW-

oj'

V'Sk'gP^f ^

’'?950Щ Z85(P

v,

%*

asm.

■Щ

2950

2950

23900--

Ż2SQ/20o\

3-5.50

JSOM

VSO

150/100

Л-»

'b

/.n

У-jo

2**0/200

€3j£

9=

23.60 —

-Л.00 —

W'g/ef /5

«№

fetJte

!\ !Wag |zW г

rï I ji    l_l

<20.120.12... ‘.‘•0

T&rF*

s'®.

CCI

/-?

к!

ik

_j№ga

■zaw-

'Ч

у)J

,ъ°Р

jÇZti

, lü-J

-f

-kPijU:

Pm

Węzet М

Kg IWpfiijggj

ttr¹ tü-J

(t

'-<■—500

9-i

B

ss

00

>^250*^*250

£l ЙШ

₀\

Ä1

r^PoSo—»T.

fig

ir

■Ш-Л-------

200 II

îyi

Wgzet 0

-pfe

i_

•«

Fig. 358.

jednej z nich (fig. 359) widzimy słupy drewniane, których zakotwienie było już omawiane, na drugiej (fig. 360 — Warsztaty mechaniczne f-my Premier w Borysławiu) -— słupy żelaznobetonowe, jako przykład korzystnego przy dużem obciążeniu słupa (źóraw) połączenia obu, tak różnych zresztą (żelazo-beton i drzewo) materjałów.

Uwagi ogólne. W drzewie nie wykonuje się łożysk ruchomych, bo dylatacja drzewa jest bardzo mała, a przytem we wszystkich węzłach jest

IT

s

*M

5Г

227

*--247—'

-224------4J-

-24,T------247__

\a    I

№/№

H;

a/a

?<»| -

0!

/$

<4/<4

,? <0/<8

{■I

та»

iS

ч/<*- J

40 —

227

"Г

--2.47-

If

's

"V

El

<2/2

390

2 /2//Л

r— 40—«

./->-    А е^о-ачо^

Cl]    Г|> И

.,__J CICC

-а - — 40 - ~Ха-    L-

w/гг г

a\:

зз;

S2

■-—т/г

Fig. 359.

z powodu niedokładności wykonania i zsychania sie drzewa zawsze dość miejsca na odkształcenie potrzebne, bo węzły drewniane nie są tak sztywne jak żelazne nitowane, lub spawane.

W ustrojach statycznie wyznaczalnych są zmiany ciepłoty bez wpływu na siły wewnętrzne, bo sieć trójkątowa więzarów kratowych zmienia swoją wielkość jednostajnie przez figury geometrycznie podobne.

Odkształcenia konstrukcji drewnianych są:

1.    sprężyste, wywołane przez obciążenie i

2.    trwałe z powodu osiadania węzłów, wywołanego zsychaniem się drzewa. Drugie są większe od pierwszych. Częściowo zapobiec im można przez wygięcie więzarów w górę o ¹/₁₀₀ do ¹/so rozpiętości. W czasie budowy konstrukcja wysycha — i wtedy jeszcze można znieść część osiadania przez naciągniecie śrub. Dlatego bardzo korzystne są ustroje kratowe o slupach ciągnionych żelaznych, a zastrzałach ciśnionych drewnianych — przez dociągnięcie śrub węzły dolne się podnoszą, dociskając równocześnie zastrzały.

Фзо

-3.00-

■3,00—

10Г

■*Ł

Е:

|йЛН

fes*

*— *4

п-п

ГГГ“^?I

U//JÜ

SI

1ш

⁷~⁷t

ш-ш

-£^é—]5?r

Œ.vè

1 -12.00—--

180-

ию-».

p*0*

sr.f/2'

csXl'Ä

il

. !§д|

у —! «||—rtr-f

ЕЩ» ЦПц

«-?в—аИ * I *: i : J

jjatfflijLg у

hSVyJ

•i

>»

% /-/ 02Л

ИШ

Mm

Ł.......X

he-90-

ген

К-—/55—^    '^<185 — 0—

r«-31-0.50.8 э-j

, ^    а !

Il    1

гШЯЗГ

<8/|в______fjViX

-V

Id

4135-

-100

Zj i

- no -

J_

\15Щ ÏÏJO IHtó h4ff -/J2ö-4||>

¹ urrrpä

ТГ

"ï

g-

ZOO-

-3,00

e—«75

'il

*->100•-

il

ta

11.

-030-

Fig. 360.

Przekątni skrzyżowanych podwójnych należy unikać, bo ustrój stanie sie niejasny, a obliczenie jego i wykonanie mniej pewne.

LITERATURA.

T h u 11 i e : Mosty drewniane.

Chmielowiec: Obliczenie drewnianych dźwigarów złożonych. C. T. Lwów. 1928.

Gesteschi : Der Holzbau, Berlin 1926.

„    : Hölzerne Dachkonstruktionen, Berlin 1923.

Kersten: Freitragende Holzbauten, Berlin 1921.

Baumann-Lang : Das Holz als Baustoff, München 1927.

Jackson: Ingenieur-Holzbau, Stuttgart 1921.

Bronneck: Holz im Hochbau, Wien 1927.

Seitz: Grundlagen des Ingenieurholzbaues, Berlin 1925.

Schaechterle: Ingenieurholzbauten bei der Beichsbahndirektion Stuttgart, Berlin 1925.

Budownictwo żelazne.

Napisał

inż. dr. Jan Bogucki,

profesor politechniki, Lwów.

I. Połączenia żelazne.

Połączenia : a) stałe, na nity (nitowanie) ; V) rozbieralne, na sworznie lub śruby; c) ruchome, połączenia przegibne. Prócz tego rzadko używane w budownictwie stałe łączenie żelaza przez zgrzewanie zwykłe (kowalskie), a coraz częściej wprowadzane: spawanie samorodne¹).

Połączenia nitowane (p. „Mosty żelazne“, str. 877—882). Odmiennie od żelaznych ustrojów mostowych używa się w budownictwie dwojakich nitów :

a) nity słabsze o średnicy d — 4, 6, 8 mm do robót ślusarskich jak schody, drzwi, okna, okucia; b) nity mocne o średnicy d > 10 mm do większych kon-strukcyj niosących. Pierwsze z nich zakuwa się na zimno, nity zaś konstrukcyjne na gorąco, ręcznie lub maszynowo. Nity surowe, wyrabiane fabrycznie, dobiera się o 1 mm węższe od średnicy otworu.

Średnice otworów, miarodajne dla obliczenia statycznego nitów (bo nity gotowe powinny je szczelnie wypełniać), ustalono w normach niemieckich (DIN) dla budownictwa :

d — 11, 14, 17, 20, 23 mm.

Obliczenie nitów w budownictwie odbywa się nie ze względu na tarcie, lecz na ścinanie techniczne przy naprężeniu dopuszczalnem kt = — 900 kglcm², względnie na nacisk na ściankę otworu [kd = 2000 kg/cm²), sprawdzając przytem, które obliczenie jest niekorzystniejsze (p. str. 879). W zwykłych warunkach nity raz cięte liczy się na ścinanie, dwucięte na nacisk na ściankę otworu według tablicy I., str. 2030.

Ustawienie nitów na prętach płaskich w jednym szeregu lub więcej, w każdym razie symetrycznie do osi pręta, przyczem zachować należy (fig. 361): odstęp % od brzegów obciążonych (w kierunku siły) =2 d odstęp „    „    nieobciąźonych(_[_ do kier. siły) > 1,5 d.

Odstęp nitów normalny a — 3 d do 4 d, najmniej 2,5 d, najwyżej 6 d do 8 d. Ilość nitów w jednym szeregu 2—5; przy większej ilości pracują nity nierówno. Nity w kilku szeregach p. str. 879.

Ustawienie nitów na kątownikach: dla b > 50 mm według tablicy na str. 881; dla b < 50 mm w połowie zewnętrznej szerokości b.

Pręty konstrukcyjne przytwierdzać należy przynajmniej dwoma nitami na każdym końcu. Ilość nitów na obu końcach pręta winna być jednakowa.

Połączenia na śruby. Używane zamiast nitowania, gdy: 1. grubość części łączonych >5 d-, 2. gdyby nity miały pracować na osiowe ciągnienie, co jest dla nitów zaciągniętych na gorąco niedopuszczalne; 3. gdy połączenie

') Por. Bryła, Spawanie elektryczne żelaza w budownictwie i mostownictwie. Przegl. Teclm. 1927.

Tablica I.

Tablica nitów dla średnicy otworu d — 11, 14, 17, 20 i 23 шт.

Nity raz cięte, dla kt — 900 kg!on², przenoszą na ścinanie całkowitą siłę (w kg) :

11

14

17

20

23 mm

F=

0,95

1,54

2,27

3,14

4,15 cm²

855

1386

Ilość nitów

1710

2565

3420

4275

5130

5985

6840

7695

О У-¹

tH tH tH

8550

9405

10260

2772

4158

5544

6930

8316

9702

11088

12474

13860

15246

16632

2043

4086

2826

5652

3735

6129

8172

10215

12258

14301

16344

18387

20430

22473

24516

8478

11304

14130

16956

19782

22608

25434

28260

31086

33912

7470

11205

14940

18675

22410

26145

29880

33615

37350

41085

44820

Nity dwucięte dla k(l = 2000 legion², grubości ścianki g = 10 mm¹), przenoszą całkowite ciśnienie na ściankę dziury (w kg) :

11

14

17

20

23 mm

Ilość nitów

2200

4400

6600

8800

11000

13200

15400

17600

19800

22000

24200

26400

2800

5600

8400

11200

14000

16800

19600

22400

25200

28000

30800

33600

4000

8000

12000

3400 6800 10200 13600 •    16000

17000 20400 23800 27200 30600 34000 37400 40800

20000

24000

28000

32000

36000

40000

44000

48000

4600

9200

13800

18400

23000

27600

32200

36800

41400

46000

50600

55200

ma byc choc w małym stopnia ruchome; 4. gdy brak miejsca albo czasu dla nitowania; 5. do łączenia części żeliwnych. Małe konstrukcje nituje się w pracowni, a łączy śrubami na budowie, co jest zwykle wygodniejsze i tańsze. Większe konstrukcje winny być w wytwórni i na budowie nitowane.

W budownictwie używa się prawie wyłącznie śrub o gwincie ostro-kątnym, którego przekrój i wymiary normowane są dwojako: 1. System Whitworth a, dotąd powszechnie używany, według norm angielskich, opartych na wymiarach calowych (l'r ang. = 25,4 mm): 2. system metryczny według skali Sellersa, ze znakiem S. J. (système international), ustalony już w r. 1898, jednak nie przyjęty ogólnie.

Wymiary gwintu w obu systemach p. fig. 362, gdzie h oznacza krok śruby t głębokość zarysu, tt rzeczywistą głębokość gwintu, dx średnicę rdzenia. Śruby fabryczne mają naśrubek sześciokątny (fig. 363), kowalskie zaś naśrubek czworokątny.

Obliczenie śrub na ścinanie podobnie jak nitów, jednak na średnicę sworznia a nie średnicę otworu, przy naprężeniu dopuszczalnem kt — 750 йр'/сш². Śruby pracujące na osiowe ciągnienie oblicza sie według przekroju rdzenia, przyczem dopuszczalne kr — 1000 kg/cm'¹

lepiej zredukować do 800 kg/cm² ze względu na możliwe skręcenie (tablica II). Najmniejszy odstęp śrub 3,5 d do 4 d.

s. I.

W.

oÇÇ

{/б

vÆ

a >1«-

Цтт>,

Vv / W-'

if

Smrz. I*-tg

SI

Naśr

Sworz.

tg*0.69h

Naśn

łg°D.64h    tg = 0.566h

Nig. 361.

Fig. 362.

Tablica II.

Tablica śrub według skali Whitwortha.

Zewnętrzna średnica zwoju śrubowego (gwintu)

W ewnę-trzna średnica zwoju

Przekrój [ notó Wyso- Wyso- światło rdzenia zwoiów kosc

⁷¹    2 na cal , na"

śrubka

kość

głowy

klucza

an-

cali ang. J

gielski

Siła przeniesiona przez śrubę

Y .ч d, ² kr

mm

mm

cni¹

mm

mm

mm

ky = 800 kg /cni¹

__м    w сл M

05    05

M. ł-»

t-0 J-* JLD j<I Oi 'Vq ^ 'сл 'о '1й-

^Го'ьГоо' o'

O GO O ^ 03 Tl h rH *— rH

CO O ^ и co

•n co ^ zo

сГ o' o' o'⁴ o'

cc o

OHCC H « H

13 (kg) 144

16

19

21

23

240

352

488

624

(4 [S M И CUJ-S 5C «’

k~ Ts T-i ko

а^со^о^со^ тГ »o' со r-Г

fł ri ri Tl

JC J-» J—

"ел 'Vi'o'oc

U) Ci H

H O

rH rH

GC O

о O <N Ю r( H N W

И и И I-i

cc ot w И

!>• CO O O (M CO CO

cc co o o O I>- »o О О И GO H H Td CI

ri »-t CO ł-ч т-H tH rH ł—»

jggjSjg

иЪ cc œ

Ci H О Ci

со с^аГтГ (яфкмсо

О !>• н* О •о t^co^co »o' o' cc"

Ci О •'I ч

45

50

54

58

3600

4616

5472

6712

ИНН (Tl со

С> GC •<! О    O’ t£>- >£■

\ со да у»    о —j łfa. ь-ł

os'io'l» en 'ос'<л'о’'ог

t—*

GO^    ^ rł^    GO_

ьГ сГ со ю ф со o'

СО СО    СО hC5

9,50

11,31

12,82

14.91

24,08

35,15

48.92 64,68

»o

o io tjTтф ссГвсГго

сл сл

51 I 36

63

67

72

76

CC i-¹ О О ЬЭ

147

7600

9048

10256

11928

19264

28120

39136

51744

Śruby do kamienia lub betonu nie przenoszą większych ciągnień, mają tylko ustalić konstrukcję żelazną na podstawie murowanej. Część dolna śruby jest ostrosłupem o wymiarach według fig. 364; długość ostrosłupa l cobd.

Śruby kotwiczne (fig. 365, 366) dla zupełnego związania słupów z fundamentem mogą przenieść znaczne ciągnienia; służą więc w razie, gdy podstawa słupa przenosi prócz siły osiowej także momenty zginające. Przeniesienie siły ze śrub na fundament odbywa się zapomocą rusztu żelaznego (fig. 365), albo płyt kotwicznych (fig. 366 a dla płyt dostępnych, 366 Ъ

dla płyt niedostępnych).

Klucze śrubowe dla % napięcia prętów ciągnionych, opatrzonych w gwint prawy i lewy, według fig. 367.

Połączenia przegibne.

Połączenia przegibne prętów płaskich lub okrągłych są rzadko stosowane w budownictwie

węzłów w dźwigarach krato-

si

Ч) -

SS

-d-

Я ; Hf

U

Му/щЯШ

èwiâtfo

b lue га D

ijuimöj Сомг

■j

Fig. 363.

przy

tworzeniu

Fig. 364.

If *1

I ' III

УЛ

<4v

ri'l

aJr V

-»i

—Ф*

1ШР *

*f

üfl:

Jo o

ST

з:

Fig. 365.

wych, np. w ścięgnach więzarów; zawsze symetryczne o sworzniach dwu ciętych.

270

Przejście z przekroju pręta w oko i wymiary oka mają odpowiadać sile P, działającej w pręcie (fig⁻. 368). Wymiary oka przyjmuje się jednak nieco

—40—

Л-u

4—- гоо-

—гоо —

l-.L/ч «!»■ во—¹

—во —

_ йй :: шт i -

-45—20 —45— 70-— 45 —20 —45—

Fig. 366.

Fig. 367.

większe ze względu na możliwe naprężenia zginające i drugorzędne, wpływ tarcia itd. Stąd różne wzory doświadczalne na zwiększenie wymiarów oka podają sprzeczne wyniki, często zbyt wielkie.

Przy obliczeniu uwzględnić należy fila    ^ f .. , . ■

sworznia: ścinanie w 2 przekrojach, ci- 9с¹    - -::r-

śnienie na ściankę otworu, zgięcie jako pręta w 2 łożyskach (środki przykładek !).

Zgięcie daje największe wymiary.

Wymiary oka: b — d, c = l,5e£ (oko okrągłe) do 2 d (oko eliptyczne). Należy . _q //(VyV';g,:'' jednak tu uwzględnić tylko d ze ścinania    ,\^hs£/.

i ciśnienia na otwór obliczone. Zwiększenie    ~

grubości oka 3 — 1,1 di często podawane jest niepotrzebne. Grubość oka = grubości blachy węzłowej dla cienkich prętów.

Przy prętach grubszych (płaskich lub okrągłych) należy blachę węzłową wzmocnić dwoma przykładkami (fig. 368).

-*.26 i-    -

rïXL

■-90-*h

160

Fig. 368.

II. Słupy żeliwne (lane).

Użycie leizny w budownictwie winno się ograniczać tylko na ustroje ci~ śnione, np. płyty podkładowe, łożyska, słupy obciążone osiowo, a to z powodu małej wytrzymałości leizny na ciągnienie i zginanie.

Odlewy słupów mogą być wykonane stojąco lub leżąco. Odlew leżący, ykle używany, łatwiejszy lecz gorszy, bo możliwe tu wygięcie rdzenia, a stąd przekroje mimośrodkowe. Słupy wolno stojące są prawie wyłącznie okrągłe (przekrój rurowy), rzadko graniaste. Najmniejsza grubość odlewu 15 mm; grubość ściany słupów okrągłych o = 1,5H-\-10 mm, gdzie H jest wysokością słupa w metrach. Największa długość 5—6 m.

Trzy części główne słupa: podstawa, trzon i głowica mogą byc wykonane jednolicie (fig. 369 a, b, c, d, e) lub oddzielnie (fig. 369 f, i, ł). Trzon oddzielny daje odlew tańszy, zwłaszcza gdy podstawa i głowica są profilowane. Ozdób na słupach należy unikać, co najwyżej cokół przy podstawie (fig. 369 b) i słabe profilowanie, podobnie w głowicy. Znaczne zmiany grubości odlewu mogą być przy krzepnięciu leizny niebezpieczne.

Kąty wklęsłe mają być zaokrąglone, a powierzchnie zetknięcia odlewu dokładnie obrobione. W styki czołowe słupów wkłada się często pierścień ołowiany lub miedziany (fig. 369/, g, l) dla lepszego rozkładu ciśnienia.

Połączenie słupów żeliwnych odbywa się na rękawy (fig. 369 c,f, g) lub kołnierze (fig. 369 d, к) ze śrubami, aby zapobiec przesunięciu.

Podstawa słupów okrągłych może być kolista, częściej kwadratowa. Wymiary jej zależą od ciśnienia na materjał pod słupem (kamień ciosowy lub beton kc — 15 — 30 kg/cm², dla ciosów granitowych do 50 kgjcm¹).

"S»”'!

OOfC-tf

\lNn32

SS:

г-i—-

LJrzzfigzÜ

i-Uo-k

rffe

-уда-1

С*

CO

гг

ЖВ

i- ĄoĄ

ose

г-гго-ł-

S

li

-os?

gjffi

*-230

о    о

3-ъ? rXT ï

о L _ J    о

Am

* L-560-

-230

ooc-

H-- 0Я?

§ - |н?0- ?° *

■ Г^Й I r

560 —к

<-450-—*

?»

450

--H-5000

Ł!

oef----

f-ггб-т

'S)

K—jûo—^Г

Г200

.U-450—'

!«■

460

LQ

i а.

p/ereï cfow

270~~

‘ê

U/50 4

Or—Р-

yjg °L

:.o о

к/0-

4/50-

: Г?

ТГчг

Pf

|да|-ло>

-/50-

I*—^0 —*1

О Ж °    ° 44.°    °

к/о

■Ь5

<-

ЗНЕЕ?

- - 600-- -270-

к-050

«--380---»

-250—*

i---*

< £1:44

*;Щ ?

\50

50

*—\\560~

/00-

%_ •

да/5

Ft ttîT

«d i»⁸

;    7/H MU i:

гШШ да

Г'Г'Г

4/40

4/80-*'

Sfk

■205-

р?

• 320

m/pc/if

S//-

350--4

a;

40Û-

śJjT

t*---400-

«jî“

-T-450--1Ш

---650 ——4-L*l

Fig. 309.

Przy nieznacznem rozszerzeniu podstawy (fig. 369 b) płyta o stałej grubości §!    2 8. Większe płyty mają grubość zwiększoną ku środkowi stosownie

do momentu zgięcia, wywartego przez reakcję podpory.

Słupy silnie obciążone otrzymują podstawę usztywnioną czterema (fig. 369 e) lub ośmioma żebrami (fig. 369/). Grubość żeber zwykle 25 mm, wysokość h może być obliczona z momentu zgięcia podstawy w przekroju a — a (fig. 369 e). Zgięcie płyty między żebrami na długości b daje często za wielką grubość tejże ; wtedy należy zastosować 8 żeber lub więcej.

Osadzenie podstawy na ciosie lub betonie odbywa się nie bezpośrednio, lecz na klinach tymczasowych, aby umożliwić regulację położenia, poczem podlanie cementem 1—2 cm grubo (fig. 369 Z); rzadziej stosuje się podkładkę z ołowiu walcowanego 6—8 mm. Dla ustalenia słupów lanych służą śruby do kamienia (fig. 369 b) lub sworzeń osiowy (fig. 369 в).

Ustrój głowicy ma być tego rodzaju, aby umożliwił osiowe przeniesienie obciążeń na trzon słupa. Dlatego należy unikać daleko wystających wsporników pod dźwigary stropowe, jak w dawniejszych przykładach (fig. 369 c) ; dobrze jest natomiast zmniejszyć powierzchnię zetknięcia słupa z dźwigarami przez zaokrąglone nakrywy walcowe (fig. 369 a,h) lub kuliste. Ciśnienie osiowe w słupie zapewnić można najlepiej przez przeguby kuliste w głowicy i podstawie. Są to słupy wahadłowe, rzadko używane w budownictwie (fig. 369 l).

Styk słupów. Słupy, sięgające przez kilka piętr, muszą być na wysokości stropu lub podłogi piętra zetknięte. Styk należy tak wykonać, aby

1. osie słupów wpadały w jedną pionową; 2. słup górny ma spoczywać bezpośrednio na dolnym. Styk pośredni, gdy słup górny opiera się na dźwigarach, te zaś na słupie dolnym (fig. 369 i), jest mniej odpowiedni.

Styk umieszcza się pod dźwigarami lub lepiej nad dźwigarami stropu, głowicę zaś formuje się w ten sposób, aby umożliwić podparcie dźwigarów i połączenie ich z trzonem słupa, zmienionym często w tym celu na czworo-ścienny (fig. 369 c, d). Fig. 369 h podaje rozwiązanie w razie, gdy dźwigar główny przechodzi wskroś jako belka ciągła. Korzystne rozwiązanie wypada także, gdy dźwigary stropowe (podciągi) są podwójne i obejmują część graniastą głowicy (fig. 369 c).

III. Słupy z żelaza walcowanego.

W budownictwie ogólnie używane, bo często tańsze od żeliwnych ; są korzystniejsze w ustroju ogólnym i wykonaniu połączeń, pewniejsze na wyboczenie i na obciążenie mimośrodkowe. Dla ochrony od pożaru otoczone być mogą płaszczem ogniotrwałym z kamieni sztucznych (klinkierów), albo zaprawą cementową na siatce drucianej (warstwą najmniej 3 cm grubą), przyczem kształt zewnętrzny osłony może się stosować do architektury. Często tylko osłona gipsowa na siatce drucianej (grubość gipsu 5 cm) albo drewniana przy słupach ściennych, jak np. w otworach sklepowych.

W budowie rozróżniamy: 1. słupy wolno stojące, jedno- lub wielopiętrowe;

2. słupy ścienne, stanowiące część główną ścian ryglowych lub rusztowań żelaznych; 3. słupy ścienne w budynkach murowanych, dla ograniczenia większych otworów.

Co do ustroju możliwe: 1. słupy o końcach przegibnych (wahadłowe); 2. słupy dołem utwierdzone, górą przegibne lub przytrzymane w ścianie, ramie lub konstrukcji stropowej ; 3. dołem przegibne, górą usztywnione z więzarem, ramą itp.; 4. obu końcami utwierdzone względnie usztywnione; 5. słupy ciągłe wielopiętrowe.

Bryła, Podręcznik inżynierski. VIII.

131

273

przekroju; 5. im łatwiejsze łączenie ze słupem dźwigarów, podciągów, wsporników itd.

Przekroje słupów, a) Słupy wolno stojące winny mieć jednakową pewność na wyboczenie w obu kierunkach głównych. Temu warunkowi odpowiada najlepiej przekrój kołowy, krzyżowy, lub z obu tych form złożony.

1.    Przekrój kołowy rzadko używany. Przykład: rury stalowe Mannes-mana, równo ucięte i opatrzone w miejscu głowicy i podstawy kołnierzem z wygiętego kątownika i płytą blaszaną.

2.    Przekrój krzyżowy z dwóch lub czterech kątowników (fig.370«,b) albo 4 kątowniki z płaskownikami (fig. 370 c). Najmniejsze przekroje

z I_40 X 40 X 4, np. dla prętów cienionych w dźwigarach kratowych ;

w słupach wolno stojących |_50 X 50 X 5 do Ю0 X 100 X Ю, większe już

źle wyzyskane w takiem zestawieniu.

=}4т ?

Fig. 370.

Kątowniki są tu rozsunięte w obu kierunkach o grubość blach węzłowych (g = 8, 10, 12 mm), a łączone w ciągu długości słupa zapomocą wkładek płaskich jednonitowych, lub lepiej po 2 nity w każdym kątowniku (fig. 373). Odstęp łączników = 30 i, (i, najmniejszy promień bezwładności jednego kątownika).

Przestrzeń wolna między 4 kątownikami jest trudno dostępna i ulega rdzewieniu, winna być wypełniona kitem, asfaltem, cementem. Korzystniejsze są więc przekroje (fig. 370c) z wkładką ciągłą z płaskowników, spółpracu-jącą na ciśnienie i wliczalną do przekroju. Są to słupy o przekroju skupionym przy osi, a więc niekorzystne w pracy na wyboczenie, dopuszczalne tylko dla małych obciążeń; mimo to często używane, bo dają łatwe połączenia w obu kierunkach głównych i łatwą zmianę przekroju.

3. Przekroje złożone w kształt koła z krzyżem.

Słupy z ćwierć koło w ników (fig. 370(7, e; fig. 37 7), rozsuniętych o (/ = 8 do 10 mm i nitowanych na krótkich podładkach lub lepiej na wkładkach ciągłych, wliczalnych do przekroju. Używane przekroje walcowane dają słupy o średnicy wewnętrznej 100—300 mm, a przez wystające na zewnątrz szersze płaskowniki lub wkładki T można je wydatnie wzmocnić nawet dla wielkich obciążeń.

4.    Przekroje ustawione w kwadracie. Słupy z 4 kątowników (fig. 370 f) połączonych kratą, zwykle równoramienną pojedynczą lub dwukrotną w 4 płaszczyznach ściennych. Bok kwadratu a = 200—600 mm, krata z płaskowników 50 X 5 do 80 X Ю mm ; lepszą jest krata sztywna z kątowników. Dla większych obciążeń można użyć 8 kątowników.

5.    Przekrój skrzynkowy. Jeszcze silniejsze słupy składa się z 8 kątowników z nakładkami i ściankami z kraty lub ściankami blaszanemi, podobnie jak dźwigary skrzynkowe (fig. 378).

6.    Osobną grupę tworzą słupy z dźwigarów walcowanych Д), pojedynczych lub podwójnych. Słup pojedynczy J o normalnym przekroju walcowanym jest niekorzystny z powodu znacznej różnicy miedzy Jx a «7 ; korzystniejsze są przekroje szerokostopowe niemieckie (z hut Peine lub Differdingen), często tam używane.

h-a-x

Z -Г.бг

■<-Л-а-j

's¹

—r—t

h.

-T —

JL__

-X

-4-

4-

- 220 -

L°

o.'Q„o i

60 60-6

-220 |U- -2\7Q.8...39S--~

.4L 70.7D.7

Fig. 372.*

Fig. 371.

Słupy z dwóch J_ zesuniętych (fig. 370 h) mają I <J Ix, lecz łatwe w wykonaniu. Korzystniejsze są jednak słupy z rozsuniętych )£ w ten sposób, aby I = lx (fig. 370 i). Z powodu wąskich stopek nitowanie tych słupów utrudnione; dlatego lepsze są

7. Słupy z ceowników, ustawionych w małym odstępie (g = 8, 10, 12 mm) dla umieszczenia blach węzłowych w głowicy i podstawie (fig. 370 k), albo w odstępie większym a stopkami na zewnątrz, zwykle tak, aby / = Jx (fig. 370 l), co odpowiada w normalnych przekrojach niemieckich wartościom a : dla □ Nr. 8 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 30

a = 28 42 55 68 82 95 108 120 134 146 160 173 mm.

Spojenie przekrojów £ i Q na całej długości trzona następuje zapomocą łączników płaskich dwu- lub trzynitowych (fig. 374,3 75, 376) w odstępach 30 *, gdzie i jest promieniem bezwładności pojedynczego przekroju około własnej osi y. Używa się w tym celu również kraty płaskiej pojedynczej lub podwójnej, równoramiennej, nitowanej do obu stopek na całej długości między podstawą a głowicą, z żelaza płaskiego 50 X 8 do 60 X Ю тш, zgiętego w miejscach skrzyżowania. Dla większych obciążeń wzmocnienie słupa nakładkami (fig. 370 w), nitowanemi w odstępach 6 d do 8 d.

b) Słupy ścienne w ścianach ryglowych. Dla najmniejszych budynków żelaznych (budki strażnicze, małe magazyny z blachy falistej) są słupy z pojedynczych kątowników 40 X 46 X 4 lub 50 X 50 X •% usztywnione ryglami poziomymi co 1 — 2 m i przekątniami płaskiemi, a związane z podwaliną i oczepem z kątowników, co już stanowi całą więzbę małej ściany żelaznej.

Większe ściany ryglowe mają słupy pośrednie z dźwigarów pojedynczych U lub j_, narożne zaś złożone według fig. 370 n lub podobnie. Wielkie słupy narożne mogą być z 4 kątowników kratowe (fig. 370/) o wymiarze a ró-’ wnym grubości ściany.

c) Słupy ścienne w układach ramowych. Dwa ceowniki rozsunięte na grubość blach węzłowych (fig. 370 k) jako słup pojedynczy, obliczony na siły osiowe i momenty zgięcia; albo cztery ceowniki połączone kratą jako słup kratowy, którego część zewnętrzna, leżącą w płaszczyźnie

'420~650--

o"

80.80 Ю

Ut

<о

-Р.

►° г*ь /о'

- 500 Ю .. Ц80-

ЯР

гго\

да Iw02

огг

—/во —

sr yr

U50,5M^

!

HO

Ш .ША _

ут

^    ' JjybàJJk"

О JO

о⁽ о

-ко о.-

О    о

о о/ у\о ~ о

—по    о>-

°< ,°

!*—

■(Of,-*«»-

m-

*: tv.

7.

>ч

500

000*7* 7—*

2\NrJ5...79iO

j i;

°! i ! !°

o; J J jjo

°! 11 j°

Titi

Fig. 374.*

Fig. 373.»

ściany budynku, przenosi główne obciążenia pionowe, część wewnętrzna dźwiga np. tor źórawiowy, całość zaś pracuje na zginanie pod wpływem momentu z ustroju ramowego. Rozsunięcie ceowników albo na grubość д — 8, 10, 12 mm (fig. 370 r), albo większe (c — 100—200 mm) dla umieszczenia wewnątrz kraty z przekrojów [Ц Nr. 10 do Nr. 20 (fig. 370 s, fig. 380).

d) Słupy ścienne w murach o znacznej grubości mają przekrój rozłożony na całą grubość muru (fig. 375). Składają się z szeregu przekrojów T lub L, ustawionych co 200—400 ną a spojonych rozmaicie: 1. kratą płaską lub z kątowników; 2. łącznikami płaskimi jak słupy wolno stojące; 3. żebrami z tych samych profilów £ lub Q (fig. 375 u dołu) w ten sposób

zawsze, aby smukłość — jednej części była dwukrotnie mniejszą od smu-kłości całego słupa.

Są to słupy ograniczające albo dzielące większe otwory w murach, np. otwory sklepowe w fasadzie budynku. Podtrzymują one szereg dźwigarów nad otworem, a oparte są często u dołu o ruszt żelazny z szyn kolejowych zabetonowanych, który zamyka w ten sposób całkowitą ramę żelazną otworu i przyczynia się do usztywnienia fasady i ujednostajnienia ciśnienia na mur podziemny.

Podstawa i głowica slupów z żelaza walcowanego.

1.    Słupy wahadłowe otrzymują podstawę i głowicę laną z przegubami kulistymi, zupełnie jak przy słupach lanych.

2.    Słupy stałe mają podstawę osadzoną płasko i rozszerzoną, opartą na ciosie podporowym lub betonie, ustaloną śrubami do kamienia w razie, gdy słup przenosi tylko siły osiowe. Słupy pracujące na zgięcie u podstawy musza być zakotwione.

гт

j-

850 —

750

iw.

a-SE

Ti

5 o"V

^ oi;u

"Tits.

77

!°Г

ojjo

JX

ОНО

° Г1 °<

ü §

oß

я:

■—гео-S*——--£-5340-

об

o U Nr 18 ..5810

L 70.70.8

1Ц

-- 705-

I- 300 -------jf'

Il    II

'i    ii    ii

---L =330(7----——

Я*

INr 20 . 3270

О О о'

Il 70,70.0

Fig. 376.*

Głowica jest mniej rozszerzona niż podstawa, tylko w miarę potrzeby, aby wytworzyć sztywne połączenie z dźwigarami stropu, ewentualnie ze słupem górnym. W pracy na wyboczenie można uważać słupy takie za częściowo utwierdzone i przyjąć długość wolną = ³/₄ wysokości słupa ; zwykle przyjmuje się ją 0,8 H.

W podstawie i głowicy mamy przedewszystkiem płytę poziomą, do której dochodzą ściśle ucięte kształtowniki słupa. Płyta pozioma łączy się z trzonem przez blachy pionowe (trapezowe) i kątowniki poziome. Ustrój szczegółowy podstawy i głowicy dla różnych słupów widać z fig. 372 — 383. Głowica odpada zupełnie albo sie częściowo zmienia w razie, ffdy słup przechodzi przez 2 piętra (fig. 372, 376)!

Zakotwienie slupów. Siła osiowa P i moment zgięcia u podstawy M (fig. 371) wywołują niejednostajny nacisk płyty na mur podporowy. Przy większych momentach zgięcia dochodzi do rozkładu naprężeń jak w fazie II. ustrojów żelaznobetonowych: cios względnie beton pracuje tylko na ciśnienie na długości x a szerokości płyty Ъ, śruby kotwiczne zaś (w rysunku lewe) przenoszą całkowite ciągnienie Z — F . к.. Dane jest obciążenie podstawy P i moment M, przyjęte z konstrukcji wymiary a, b, h. Szukane są wartości F, X, ab.

Ustawić należy trzy równania równowagi, które najlepiej rozwiązać przez próby.

-,U«

iri

sr w

♦i i⁴)!

* — я

ЧЯ

Podiogà I piętra .

rin

i...

i t

%~v

iŁjfcJ

=J

IS“T

fsgo.ao.«»

MM Przekrój

--L-6200

2LNr<S ...5400

«rrrwd.Av = **

ЯЧЙ

ft-----400- — +*---260-

°Ui⁰

0Ж0

°{j° °i{°

0«

o!

j°

4L60.60.6

oil

я⁰

o!

il° II o

W-.

Л» “

290

r*

Lm.5200~*

Przekrój b-b

/oj

£ 2ZNr28 ...5Ш

o o o *• o o

3|*'è| i

! '"T*

s i,

}o

Ib

600

00?

! °!

!°

f*

fagjŁ-з

' • a \P( otb* 6wm

:

--45 O-----—

-600

/1 Ęj\

LPi? ° °

fi

320-

600

■*1

Fig. 376.*

P = D — Z^Ubxkb — Fhż

(3)

/i — a — X

nhb

Przyjąwszy ^ = 1000 кд/сгп², » = 15, ж zaś na próbę (np. = 0,5 h), wyznacza się kb z równania (3) i wstawia wartości w równaniu (1), skąd wypada wartość F, a więc i Z — 1000 F. Należy teraz sprawdzić równanie (2), a w razie potrzeby próbę powtórzyć, aż prawa strona równania (2) będzie > M.

Wymiary fundamenta i jego ciężar wyznacza się z warunku momentów około krawędzi dolnej fundamentu (wypadkowa sił przez krawędź podstawy), albo z dopuszczalnego rozkładu naprężeń cisnących na grunt pod murem fundamentowym (wypadkowa w ¹I₃ podstawy).

Kóżne sposoby zakotwienia przedstawiają rysunki w fig. 378 — 383. Typem odmiennym zakotwienia są słupy zapuszczone trzonem w fundament betonowy, co nie przedstawia szczególnych korzyści i może być droższe od podstawy z płytą zakotwioną.

°>

O; O

S!':S

;[0; o "•O o__o

SlJ

:o: ''o

0008-H

°i

o;

i V;

1 !    оГ

•    ' II

e <200-**-250    —

l°j Ifln

>Vc

Uo

200

-3876—~c-350 -

'O

}o

,°

;°

-J

o⁽

o⁽

o⁽

°<

°(

+ 275/

&2

0<

)C o o o o : o<

0Q£ —-

ił!

-600

; T--3b0—f ; §

'■■o

— 750

/o

80.2011Ш

ntli)

⁰ «s\

cr

0 0*00

Ж-

eö- o

fi

>•—7S2-\-

oi

_____-Q Д

6C/0-

860

Fig. 377.*

Fig. 378.*

Styk słupów z żelaza zlewnego. Styk bezpośredni, najczęściej używany, może być podłużny lub poprzeczny. Styk podłużny najłatwiej przeprowadzić w przekroju krzyżowym (fig. 372) na przykładkach pionowych, wsuniętych w ramiona krzyża; obliczenie na całkowitą siłę P, przeniesioną przez słup górny. Umieszcza go się zwykle tuż ponad dźwigarami stropowymi, a więc nad podłogą piętra.

Fig. 376 przedstawia styk podłużny ze zmianą przekroju z 2 ceowników na 2 dźwigary J w środek wsunięte ; jest to styk bez przykładek.

Styk poprzeczny stosowany bywa w razie, gdy nie można użyć styku podłużnego, np. przy dużej różnicy ułożenia przekrojów. Jest to całkowite zakończenie słupa dolnego głowicą, a słupa górnego podstawą, opartą na głowicy i połączoną śrubami (fig. 377).

Styk poprzeczny zamienia siew styk pośredni (p. „Słupy żeliwne“), gdy między głowicę a podstawę wsunięta jest konstrukcja stropowa np. w fig. 375.

IV. Dźwigary żelazne.

Belki żelazne, zwykle poziome, pracujące na zginanie, nazywamy dźwigarami. Stosownie do ustroju dzielimy je na: 1. dźwigary lite (walcowane) ;

2.    dźwigary o ściance pełnej, złożone z blach i kątowników (blaszane);

3.    dźwigary kratowe.

Dźwigary walcowane, najchętniej używane w budownictwie, nadają się dla niewielkich obciążeń i rozpiętości l < 10 m. Powyżej tej granicy, często już od 8 m, aż do 20 m rozpiętości stosuje się dźwigar^ blaszane, a powyżej 20 m dźwigary kratowe. Dźwigarów kratowych używa się dla l < 20 m w razie, gdy kształt dźwigara łamany (np. przy więzarach dachowych) lub

rozkład ‘punktów obciążenia u góry i u dołu nie pozwalają na użycie dźwigarów walcowanych lub blaszanych. Najtańsze w wykonaniu są dźwigary walcowane, najdroższe dźwigary kratowe.

•*-250--

°| !° °i

o o o ~ "6

là?

I M⁰1°!

Dźwigary walcowane. Dla obciążeń pionowych nadają się najlepiej normalne typy dźwigarów J lub L, ustawione ścianką pionowo. Jeżeli wy-'"ł stępuje zginanie około obu osi głó-j . wnych,np.w stropach sklepionych, pła-8    twiach dachowych, wskazane są dźwi-

^    gary szerokostopowe : czechosłowackie

profile J Nr. 18 a, 22 a, 24 a, 28 a, albo profile niemieckie z hut Peine P lub Differdingen В (p. tabl. na str. 1804-5).

Zaletą dźwigarów walcowanych jest łatwy dobór przekroju dla danego momentu zgięcia jakoteż łatwość użycia, często bez obróbki w pracowni i na budowie. Stroną ujemną jest niemożność zmiany przekroju wzdłuż dźwigara mimo zmienności momentów zgięcia, stąd nadmiar materjału. Nitowanie nakładek na stopkach dla zwiększenia momentu bezwładności jest mało skuteczne wobec koniecznych dziur na nity i drogie, więc nie używane.

UÔ,

[ojol:

— 500-»

— «70-»I¹

700

».

lojjl

600

Fig. 379.*

Natomiast stosuje się często dźwigary podwójne JJ, gdy wysokość ustrojowa stropu nie pozwala na użycie wyższego przekroju pojedynczego, lub jako podciągi pod grubsze mury; także dźwigary potrójne itd. Dźwigary takie winny być łączone ze sobą śrubami na podporach, poczem w odstępach co 1,0—1,5 m i zabetonowane, celem umożliwienia wspólnego ugięcia ; używa się także przepon nitowanych (fig. 374, 375), rzadziej lanych.

Obliczenie przekroju. 1. Przy samem zginaniu około osi x— X (fig. 370 <7) zachodzi związek elementów przekroju: Z (moment bezwładności dla osi x), e (odstęp włókien skrajnych od tej osi) z wartością M (największy moment zgięcia) i wartością o (największe naprężenie normalne włókien skrajnych) : a I — Me.

Oznaczając — = W (moduł przekroju, moment wytrzymałości) i przyjmując "max = kg — 1200 kg/cm'², otrzymamy potrzebny moment wytrzymałości:

1200

(M w kgcm, W w cm³). Należy tylko w tablicy dźwigarów (str. 1802-3 i 1804-5 wyszukać najbliższy przekrój o większej wartości W.

2. Przy równoczesnem zginaniu momentem Mx około osi x, a momentem My około osi y, będzie dla danego przekroju o momentach wytrzymałości

Wx i Wy naj większe naprężenie włókien skrajnych : "max ⁼⁼ -

Wyznaczenie potrzebnego przekroju odbyć się może tylko drogą prób wobec dwóch niewiadomych Wx i Wf. Dla dźwigarów JiJt można jednak

Mx

My

Wx ‘ Wy

<?

о/

655

2 i Nr 42----t

o i!"tło

|o Toi

ф‘

i°J

Л

О'О

®(

b.

>ф

и°], §

к ® ® -®

— ooc—ł

ФС

ФС

Hiw

lit« V®

⁵Ф

+ 470-И,—

325—ч*

525 — 385--

-——*—~?150 ' *■’

——I- •■■>415-I '2в*

■* 270-

47О

■-Л0

—270—>

I"

—[Г 'Г^

Ф1 . u 1ф

525 —

V®.

.4

а>.

.ф

)®

~3zr-L~r-J:^

.'é

470

% Ф,

ф,

• М\ ®

ф,

УФ

Ьи

м-

-4

4000----

Li..

Fig. 380.»

przyjąć w przybliżeniu wartość c — ™ i wyznaczając ja z tablic w oko-licy szukanego przekroju, poczem wypada wprost potrzebne:

Mx + cMy

1200

3. Przy równoczesnem gięciu dźwigara momentem M i działaniu siły osiowej P będzie dla danego lub na próbę przyjętego przekroju o momencie wytrzymałości W a polu przekroju F : amax = -у ± Jÿ> a P° uwzględnieniu wy -

F M

joczenia według Tetmajera przy sile P, cisniącej wzdłuż osi : cmax — -^гр ± 'ц7

|spółczynnik zmniejszający ß z tablic, stosownie do smukłości dźwigara t—j.

Na dobór dźwigarów walcowanych wpływa nie tylko największy moment zgięcia według równania aZ=21/e, lecz także i wartość dopuszczalnego

i!

¹---t-ь4.

jo

ц-з^о

\o

i_ 75. /5⁴

r°.° °

I L 75.75/0

to

<ТоТо“оТйГ

O D) I

/о о

o w o oj кэ o

8    o

°    ° Q ] O o fl

j-—16Q0

38f

7 ¹

L 00.00JO

7*1

//0-~ -Ц—420 - -fj *-Н0 —640---w

о Го

O °:⁰ °0 Эй°

.r~3Q0-~i

z> o

to

° W ⁰ w °f° ⁰ ^ ⁰ i ° J

o Ac,g о До'o ° oio °

о b o“ô

TT~U~

/L200.d0.te.    ..200.Ю0.Ю

CNn 20

y_ 2CNr Ю

- 320--/60 j*—52(9 >7- 520---7 №<• 320-

L 60 зою

чК?

/00

Fig. 381.

, И = 250000 kg |

'tT

■г 70.70.7

li

■I Nr 34 В

1 Nr 34 В

77Ш'

/204-

l-ł-jj-FiU—W-—»—4--ь

iti! l-ti

; ЩТ.Г!    ♦ - H- »■    ;

О Н -О—-1 -Ф— о I

7

- 450. /2

,г

oV\

450

■i-

>-

■Ą20

A 20

*5(7*

'L Ш. Л30./4

iJL <30./20./0 U !

■i

I------------*-— L = WO

—7/50 «— 375 —j— 375 —*+*— 5^5 -»t— 375    <55 «-

56

~Ж

•<

ж

ifel ^

t m f§ t

•< ô: j -O- j -

U

340 700

►t

__-Л

i.

.j

Fig. 382.

ugięcia. Przepisy Min. R. P. z r. 1927 normują dla dźwigarów szczególnie silnie obciążonych, oraz dla l > 6 m strzałkę zgięcia f

co dla

500

obciążenia jednostajnego q wymaga momentu bezwładności przekroju l=3lqla (q wtonnach na metr bieżący, l w metrach). Wtedy jednakże naprężenie dopuszczalne 1200 kgjcm² nie będzie wyzyskane¹).

Wysokość dźwigarów walcowanych wypada zwykle —— do    przy

obu sposobach obliczenia ; natomiast powinno być h — —y- dla równoczesnego spełnienia obu warunków: a = 1200 kg/cm², /= ~rQg l, co się rzadko da osiągnąć w praktyce.

Łożyska. Mniejsze dźwigary (do Nr. 14) osadza się wprost na muracb, na zaprawie cementowej ; większe na ciosach podporowych lub płytach blaszanych (g — 10—12 mm), których wielkość oblicza się ze względu na ciśnienie dopuszczalne na mur podpierający; jeszcze większe na płytach lanych o grubości 40 — 80 mm (fig. 386).

Płytę należy odsunąć od krawędzi muru o 3—5 cm, a całkowitą długość, na którą dźwigar w mur sięga, przyjąć równą (15 -j-¹/₂ h) cm.

Z obliczenia wypada wtedy szerokość płyty.

Rozpiętość podporową mniejszych dźwigarów, opartych na murach lub ciosach, przyjąć należy l —

— 1,05 l₀, gdzie l₀ jest odstępem murów w świetle.

Dla dźwigarów na łożyskach jest l odległością środków płyt łożyskowych.

Ze względu na dylatację termiczną, w budynkach zamkniętych niewielką, (Л l < 0,0005 T) winno być jedno z łożysk stałe, drugie przesuwowe. Przy dźwigarach walcowanych nie uwzględnia się zwykle tej różnicy.

Zakotwienie dźwigarów. Łączenie główniejszych dźwigarów stropowych z murami zapomocą kotew (fig. 387) służy dobrze do stężenia budowli, utrudnia jednak dylatację. Kotwy składają się ze ścięgna poziomego (płaskownik 60 X 8 do 80 X 12 mm), oraz klucza pionowego 70 X Ю do 80 X z podkładką płaską dla lepszego rozkładu ciśnienia klucza na powierzchnię muru. Zakotwienie z kątowników p. fig. 393, 394.

Blachownice (dźwigary blaszane) składają się z blach lub wstęg i kątowników. Używane są przekroje o jednej ściance (fig. 384, 386), dwuścienne czyli skrzynkowe (fig. 387), nawet trójścienne. W budownictwie ma ścianka 7—12 mm

— «50-

ii

INr<,5B

J“-4

ili

J il III

Xo'Wiifoî

— 800

oj

<НО

850

одр

48 > (О

of Ь \ ^

Fig. 383.

¹) Рог. К luz, Tablice do“statycznego obliczenia dźwigarów żelaznych. Czasop. Techn.

1926, str. 309.

grubości, zwykle 10 mm, wysokość jej h —

do

16 ’

jednak w cyfrach okrągłych: 600, 650, 700 mm itd. Kątowniki 50 X 50 X 5 do 100 X 1^6 X 12, rzadko większe. Nakładły wystają poza brzegi kątowników naiwyżej o potrójną grubość jednej nakładki. Grubość pojedynczycłi nakładek 7—12 mm, razem najwyżej 4 d ze e, względu na nity pionowe. Nity o średnicy d = 14, 17 lub 20 mm, stosownie do wielkości dźwigara J i sił ścinających.

/    Prócz tych części składowych głównych,

mają blachownice szereg pionowych żeber uszty-i ~j wniających ściankę, z kątowników pojedynczych lub podwójnych względnie poczwórnych, mniejszych niż kątowniki użyte w pasach. Zebra te umieszcza się na podporach i w miejscach obciążenia zwykle co 1,0—1,5 m (fig. 386, 387).

Ciężar własny blachownie w kg na metr bieżący g ~ 10    l (l w metrach).

rv~ 4    4 '-----

—p—4

Fig. 384.

Obliczenie przekroju odbywać się może równaniem W

- za-

1200

pomocą tablic, podobnie jak dla dźwigarów walcowanych (tablica III.), albo bezpośrednim rachunkiem. W tym razie należy przyjąć z góry przekrój zasadniczy, złożony ze ścianki i 4 kątowników, o momencie bezwładności /j (po uwzględnieniu otworów na nity pionowe), poczem oblicza się potrzebną grubość nakładek o₀.8j ... §йах w kilku punktach między podporą a miejscem największego momentu zgięcia (fig. 385). Grubość nakładek o (fig. 384) wyznacza się najpierw wzorem przybliżonym :

b₀ h к у

2/,

К А²’

poczem sprawdza wzorem dokładnym : o

no h kr/    b₀ h (h ; - 2 8)

, wsta

wiając w mianowniku wartość 8 przybliżoną.

Przytem b₀ — b — 2 c?, kg = 1200 kg/cm². Drugi człon odjemny daje grubość nakładki na podporze 8₀ (ujemną wobec nadmiaru materjału w /, ).

Licząc praktycznie, należy najpierw wyznaczyć omaXj uważając, aby dla przyjętego h wypadły najmniej dwie, najwyżej 4 nakładki, gdyż jedna nakładka daje zwykle za małą zmienność przekroju. W razie potrzeby należy rachunek powtórzyć dla zmienionej wysokości h, aby otrzymać lepsze wyzyskanie materjału.

Po obliczeniu wszystkich wartości 8 można zrobić wykres nakładek (fig. 385) według linji teoretycznej łamanej, a po podziale na nakładki

poszczególne

Sj s₂ według linji schodkowej. Iłzeczywiste nakładki będą sięgać poza l, l₂ . . . z każdej strony o długość Л celem umieszczenia n nitów, potrzebnych dla przytwierdzenia nakładki. Przy 2 rzędach nitów pionowych w odstępie podłużnym a₍ będzie X = ¹/₂ n ax. Wartość n da się wyznaczyć z siły całkowitej 1\ przeniesionej przez użyteczny przekrój nakładki F₀ ;

тс Й²

będzie więc P==Fa.kg — n—. kt, stąd n liczba nitów raz ciętych,

¹/₂ n liczba szeregów. W praktyce uwzględnia się często jako przedłużenie X tylko połowę obliczonej wartości, umieszczając resztę nitów już w obrębie wykresu łamanego.

Odstęp nitów poziomych a (dwuciętych) oblicza się jak na str. 885, dglkd

zwykle według równania a

TS

gdzie d średnica nitów, <7grubość ścianki,

Tablica III. Momenty wytrzymałości blachownie (dźwigarów blaszanych) (w cm³).

r— o—*r

НП

w₂

w₃

Fig. 384 a.

Ścianka

Kątowniki

mm

'S! I S'

400    450    500    550    600    650

10    10    10    '«Г    10    10

700    750    800

10    uT    1 0

i. 60X60X6

150

10

17

633 753 883 1020 1166 1321 1088 1273 1466 1668 1878 2097 1527 1767 2015 2273 2538 2814

1483

2324

3097

150

752

2. 60X60X8 - jQ- 17

1196

1629

891 1037 1193 1356 1529 1709 1398 1608 1828 2055 2292 2536 1886 2152 2427 2711 3003 3303

160 W₀ 763 903 1052*1209 3. 70X70X7 -гк- 20 Wx 1222 1428 1644 1867 W₂ 1670 1934 2207 2488

1374 1548 2100 2342 2779 3078

N Ю СО

и (мсо

О d CD СО Ob GO

1920 2119 2850 3117 3702 4027

160

4. 70X70X9| -jq- 20

890 1050 1344 1571 1787 2071

CO C5 1>

H co ^

1394

2051

2666

1594 1789 1997 2304 2566 2837 2977 3296 3624

d tH Ob

d co CO

CO CD тЧ Ot-H CD

2423

3403

4306

180

5. 80X80X8 -jo" 20

930,1096 1271 1454 1646 1846 2055 1448 1690 194212201 2471 2748 3034 1971 2280 2598 2925 3262 3607 3961

d со со d со ^

d о со

d d

2498

3632

4694

180

6. 80Х80ХЮ    20

1073 1261 1458 1664 1879 2102 2333 2573 2822 15751183912112 2394 2686 2986 3295 3612 3938 [2092|2422 2762 3112 3470 3851 4214 4599 4992

200

7. 90 X 90X9 -jQ- 20

11109 1303 1507 1719 1940 2170 2409 2655 2910 1685 1965 2255Î2534 2861 3178 3503 3837 4179 2637 300413360:3764 4158 4560 4972 5392

2281

200

8.; 90X90X11 ₁₀

d O to QO CO d СО тЦ

co Ob d

d CO

I> b- Cl

o o o

O

O N iJî 05 l> Ю

T-< d co ®

N r}< H jr-ł Cl co

i⁻( со оь

Ob cc Ob Is*

r-ł d d O GO C» t'"» d и d GO r* tH t-( d

3001 3283 4161 4530 5288 5735

220

1290

9. 100x100x10 -jQ

1897

2542

1514

2209

2937

1726

2539

3350

1987

2238

2875

3769

3220

2497

3574

4198

4636

2766 3042 3328 3937 4321 4689 5084 5552 6005

10. 100x100x12

220

12

23

1459

2170

2940

1710

2529

3398

1971

2900

3867

2241

2520

3280

3669

4347

4837

2808 3104 3409 3723 4068 4476 4893 5319 5332 5845 6363 6880

¹

Dla g — 8mm przeniosą nity 0,8 tej siły, dla ,j = 12 mm . . . 1,2 tej siły itd.

Tablica III.

Ścianka

Hi ft

Kątowniki

mm

Nakład-

ki

900

1000

1200

mm

12

12

12

220

4162

11. 100X100X10 -jjj 23 Wl

Wt

W,

5741

7220

8705

o o co to

O (7ł MM GO to <M 05 ФОО o

6348

8515

10501

12492

250

12. 100X100X12

23

4614

6405

8146

9894

6973

9427

11764

5362 7373

qql 4

11258 I 14108

3uit

5011

5811

13. 120 X 120 X 11

7296

9478

11668

8376

10806

13244

7537

10660

13587

16522

300

5532

14. 120X 120 X 13    —

8121

10666

13224

6399

9307

12142

14990

8254

11805

15221

18648

I moment bezwładności całego przekroju, T siła poprzeczna, a S moment statyczny pasa (2 kątowników i ewentualnie nakładek) względem osi obojętnej ; к(/= 2000 kg/cm² jest ciśnieniem na ściankę otworu.

Odstęp ten zmienia się odwrotnie niż siła poprzeczna T; dla dźwigarów wolno podpartych jest najmniejszy na podporach, największy w środku belki.

JS. 'S

rC-

Zmiana odbywa się jednak tylko przy żebrach; odstęp żeber dzieli się na części, równe lub mniejsze od obliczonej. Najmniejszy odstęp a = 2,5rf do 3d, największy 6 d do 8 d. Nity pionowe umieszcza się w odstępie % = u, chociaż wystarczyłoby nawet ax — 2 a.

Fig. 386.

Styk blachownie czyli dźwigarów blaszanych (por. „Mosty żelazne“, str. 886). Dłuższe niż 6 m dźwigary blaszane dzieli się jednym lub dwoma przekrojami styków. W tych miejscach nie przecina się wszystkich blach i kątowników w jednym przekroju, lecz rozmieszcza się zetknięcia części składowych dźwigara obok siebie w ten sposób, aby styk każdej części mógł być oddzielnie kryty, a przytem niewiele przesunięty dla łatwiejszego złożenia. Styk ścianki umieszcza się zwykle w linji żebra; z jednej jego strony styki kątowników, z drugiej styki nakładek (fig. 386).

Styk kątowników jednego pasa jest zwykle przestawiony o długość, na której mieści się n nitów, potrzebnych do przeniesienia siły z przerwanego pręta na przykładkę stykową (w fig. 386. długość 320 mm). Siłą tą jest suma naprężeń normalnych P—F₀ o, gdzie F₀ jest przekrojem użytecznym kątownika, a naprężeniem w jego osi ciężkości (fig. 384). Tę samą liczbę nitów umieszcza się z każdej strony styku. Krycie styku odbywa się przez przykładki kątowe, zwykle kątowniki tego samego co pasy przekroju ; przy-kładki są jednostronne, krótsze i jak styki przesunięte. Przykładki o mniejszym przekroju byłyby dłuższe i obustronne.

Styk nakładek jest również stopniowy, kryty przy kładką płaską tego przekroju, co najsilniejsza z zetkniętych nakładek (fig. 388), Do krycia styku jednej nakładki potrzeba przykładki na długość 2n\ przy styku dwóch nakładek długość ta obejmuje 3 n nitów, lepiej 3 n -)- 2 (fig. 388 e, d). Możliwe jest także rozwiązanie według fig. 388 b.

-ф-

■25

;ф-ф—Ф-тФЧ© "    i ©-

’—Ф—Ф—ф—

-о

-о

!*-

L 90.90 9.750.

L ЮОЮО Ю...560 UOO.ICOIO. 5

505 —

t*~ 320 — 1200

^ j-ф- o <j>

■ I ł-ф---(|P <♦>--Q— ■ <|)

Ф-ф-t

h-f-ó—-ф~

О о ф • <b «-O

<*> <> Ó—i У O-•*-{ >■

-ó—O o-o

-à-rii-i—

IN

5*.

■ф

il

2 L 400 40030

-ф—

- (J)—

ś^—295---'—290-у

-i*----375-~+*§-----------535

‘695

•7—200 —>j

Fig. 38G.*

<г

8042

726 —

i

*Г~ _ф. —A ■— 4>--------------ф    j

С? О    О Vi/ ЧрГ О⁻ " O'    V 7    vp    .

©-Ф ©- ÔÔ600S0OÔC O © ©

300

3 69

-г-

-r-

⁹©

+ L10010012

620 -

h>

4050

-50Æ

-260—

tpt

-Шюс ■60-

}e

700

fe

§; 40.62

46.75-

ОЮОЗ

©О © ф ф-ф ф ф-ф

ф-ф

Ÿ:

~ pt oton 600.600.8    400 «-

'■Лг -

600-------

Fig. 387.*

Do krycia styku średnich nakładek można użyć także nakładki skrajnej (fig. 386), jednak tylko w miejscu, gdzie ona się kończy, tj. poza długością spółdziałającą lx l₂ (fig. 385).

Styk ścianki kryje się dwiema przykładkami, które sięgają zwykle tylko do pasów (fig. 386) i mają pokryć moment bezwładności ścianki; stąd grubość ich większa od połowy grubości ścianki, zwykle 8—10 mm. Z każdej strony styku umieścić należy przynajmniej w 2 rzędach razem n nitów, które przenieść mają część momentu zgięcia Mÿ, wypadającą na ściankę,

is

oraz siłę poprzeczną. Według str. 887 jest Ms — M —-, a stąd wyznaczyć

¹ c

można n wzorem skróconym, uwzględniającym momenty i siły poprzeczne w styku:

-, gdzie N—dg kd, kd — 2000 kg jem².

Nh

Wzór ten daje dobre wyniki dla jakiegokolwiek rozmieszczenia nitów i może zastąpić z korzyścią zawilsze wzory dotąd używane.

Odstępy nitów w przykładkach ścianki, pionowe i poziome, około 4 d ; stąd najmniejsza szerokość pozioma przykładek 16 d. Dla niskich belek styk ścianki według fig. 248 a i b na str. 886.

Dźwigary kratowe używane w budownictwie najczęściej w więzbie dachów żelaznych, również jako podciągi murowe przy większych roz-

_ n _n__

—Ф-

piętościach. Przykład zastosowania belki kratowej równoległej do podtrzymania Э stropu i ściany w węzłach pasa dolnego, a dachu na pasie górnym, przedstawia fig. 389.

, n*2    _

Łożyska dźwigarów blaszany ch i kratowych (por. „Mosty żelazne“, str. 922).

V. Dachy żelazne.

-4**-

Ustrój dachów żelaznych zawierać może następujące grupy konstrukcyjne:

ч9-

Fig. 388.

a) ustrój główny niosący; V) pokrycie dachu ; c) ustroje drugorzędne (świetlnie, wentylacje, zawieszenia).

Ustrój główny składa się z następujących części: 1. więzary, oparte na łożyskach, 2. płatwie, 3. krokwie, 4. tężniki połaciowe, 5. tężniki pionowe podłużne.

Istnieją jednak dachy bezwięzarowe, w których wszystkie części niosące są równoważne i leżą na płaszczu walca, stożka, kuli lub powierzchni obrotowej (dachy siatkowe, płaszczowe). Należą tu dachy bezwięzarowe z blachy falistej, dachy celkowe, kopuły, dachy wieżowe, namiotowe.

Zalety dachów żelaznych: 1. mały ciężar własny, mniejszy niż dachów drewnianych, tem bardziej żelaznobetonowych; 2. lekkość konstrukcji naoczna, stąd korzystne wrażenie; 3. statyczna jasność układu, większa pewność w rozkładzie sił niż przy dachach drewnianych i żelaznobetonowych ;

4. możliwość pokrycia wielkich przestrzeni bez podpór pośrednich (użyte rozpiętości nawet wyżej 100 то); 5. większa szybkość w wykonaniu w porównaniu z żelbetem ; 6. większa trwałość w porównaniu z dachami drewnianymi; 7. wstrząśnienia i osiadania murów mniej szkodliwe niż dla żelbetu; natomiast 8. ogniotrwałość mniejsza niż żelbetu; dachy żelazne są tylko ogniochronne.

a) Ustrój główny.

Rodzaje więzarów ze względu na sposób podparcia. 1. Więzary belkowe wolno podparte, najczęściej kratowe, rzadko walcowane gięte, jak np. w dachach magazynów, peronów. Tu należy większość używanych więzarów o kształcie trójkątnym, wielobocznym, parabolicznym, schodkowym itp. (fig. 390, 391, 392). Cechą zasadniczą są łożyska o oddziaływaniach pionowych (dla obciążeń pionowych), z nich jedno stałe, drugie ruchome. Kształt więzara, nawet łukowy, nie jest rozstrzygający.

2. Więzary belkowe ciągłe, używane tylko jako ciągłe przegubowe (dachy fabryczne wieloprzęsłowe).

3.    Wsporniki dachów jednospadkowych (fig. 393,394); dolne łożysko stałe, górne zakotwione; tudzież wsporniki obustronne przy dachach jednoetapowych (peronowych).

4.    Więzary łukowe: łuk trój przegubowy (fig. 399—402), dwuprzegu-bowy bez ścięgien lub ze ścięgnem poziomem. Mają dwa łożyska stałe, które nawet dla obciążenia pionowego dają reakcje ukośne.

5.    Więzary ramow e, najczęstszy typ przekroju wiat żelaznych (fig. 415), o słupach skrajnych przegibnych lub utwierdzonych ; więzar wraz ze słupami tworzy tu jedną całość statyczną.

200 40 .070

;o

/0

¥o

;/0/^o4° ;o j opoi

^j(\Ora.thV óbl_\o%i

-3

-570-

V - 270- - ->)

2L 50.50.5... 2080

OjlnO

<r>

•*/50 4*

*aS"\Wo / /'>

335    / b⁰/

а/°ж ~

80 strop zet: bet.

:°

co    I    10

«М    I    I

°/W

o~ окд„о

Jó -O '

2L60.60.8 ...5350

T\

/ i°c°i\.... ,

I _Q __ i

«y

00,Щ ■

- -300.270 - *50 “-200 *

'“480.40*

*“*--£50—

4775--------------

---------4« 40000

-------- l- 40000

Fig. 389.*

Na-

Więzary belkowe dachów dwuspadkowych ustawia się równolegle między murami lub słupami w odstępach a = 3—5 m dla płatwi zwykłych walcowanych, a — 4—6 m dla płatwi przegubowych, a — 6—10 m dla płatwi kratowych. Rozpiętość podporowa więzarów jest o 40—60 cm większa od odstępu murów w świetle. Więzary składają się z dwóch pasów : górnego, na którym leżą płatwie, dolnego, zwykle nieobciążonego, oraz krzyżulców (kraty).

Kształt pasa górnego zależy od formy dachu i jego pokrycia, chylenie dachu bowiem zależy od rodzaju pokrycia, a mianowicie dla krycia: dachówką lub łupkiem nachyl, min. 1 : 2 (tg a = 0,5), lepiej 2 : 3 lub stromsze ;

szkłem

blachą falistą tekturą asfaltową blachą płaską

„    2 : 5 (tg a = 0,4),    „    1:1 „

„    1:3

B 1:5, lepiej 1 : 3 „    1 : 10, lepiej 1 : 5 itd.

Przy niezmiennem pokryciu nachylenie dachu stałe, a więc pasy proste (fig. 390). Przy zmianie pokrycia (np. dołem szkło, górą blacha) zmiana nachylenia, pas górny łamany (fig. 391).

* Konstrukcja autora.

289

132

Bryła, Podręcznik inżynierski. VIII.

Pas górny idzie wiec najczęściej za pokryciem dachu (wyjątek : świetlnie grzbietowe, gdzie pas załamuje się poziomo, fig. 405 a) ; oś jego leży około 25 cm poniżej zewnętrznej linji pokrycia, co należy uwzględnić przy projektowaniu więzarów.

Pas dolny prosty przy więzarach trójkątnych daje często za wielką wysokość środkową; stąd często używany pas dolny wzniesiony, dwuspad-

<0

87'

sy/L

\ -Jy •

OL-'

\lNr22

W

Ci

kM60.6

гу

УУш

S4

Гсг О

oWs[z...\\

be\°y iV4

<W

V *>•

Ai»

"*у ky/i

i/*/

°x

i®

INr 22

o \ sń

'©

Pf 9

'©I

500 AST*

ЛД

& ^

Ч^З⁴

35^5

\о\ /т

- "I

0304

г L 50.50.5

*К5

..Я

\Щжзо\\ Г

Ь ООО ■ ”-1 I

- 200 к

4 00

- -

s, 1о °

v г <Ь0 — 150 -    Odstęp więzarów =56bG

г*-    300    4

—-L~ №00-

Fig. 390.*

kowy lub dwukrotnie łamany, jak przy więzarze Polonęeau (fig. 390). W razie obciążenia pasa dolnego stropem może pas być włożony w zarys stropu, albo niezależny górą, a strop zawieszony w węzłach (fig. 395).

Rozkład węzłów odpowiada zupełnie punktom obciążenia tak w pasie górnym, jak dolnym. Pas dolny ma często węzły nieobciążone, potrzebne jednak ze względu na budowę trójkątową kraty. Odstęp węzłów pasa górnego jest zarazem odstępem płatwi, płatwie bowiem leżą najczęściej tylko w węzłach. Dla płatwi między węzłami pracuje pas górny dodatkowo na zgięcie, co jest niekorzystne. Odstęp płatwi b zależy od dopuszczalnej rozpiętości krokwi, które się opierają na płatwiach. Dla krokwi drewnianych b = 2,5—4,0 от; dla żelaznych przy oszkleniu 1,5 —3,5 от; dla blachy falistej 2 — 3 от. Zwykły odstęp węzłów więzara wynosi więc 2 — 4 от.

Krata winna byc nie za gęsta, bo wykonanie węzłów drogie; jednak nie za rzadka, bo długie pręty są przy niewielkich przekrojach niekorzystne ze względu na wyboczenie i na ugięcie. Stąd często drugorzędne zawieszenie prętów pasa dolnego i ścięgien, a podparcie na słupkach pasa górnego pomiędzy węzłami. W ułożeniu kraty uważać należy również, aby przekątnie nie przecinały się z pasami pod zbyt ostrym kątem, co dałoby trudne rozwiązanie węzłów.

Przekroje prętów. Pas górny zwykle z 2 kątowników 50 X 50 X 5 do 120 X 120 X 12, rozstawionych na grubość blach węzłowych (g = 8,10

*>

U-p-'Ar

5ЖГ

yrSS

,26 ___--

- 2L9090

-630

IN

56Û

o'

S

Юг, n

Æ' °

ХА)

<\f⁰. 1

wm

°l

гилмь

o)

fß

L зазоАл 7fi* b/'T/'o Ур Q ; '

-200-

«80-

Tężnik kratowy.

О О К>

2L «0.40.«

**%90

*v?

L5050.5

<<

!»

Jo

-2360

U—250—I--200

^250^00^

2

ЗЮОЗ-ЛОО-r

М— Odstęp więzarów - 5350 —-

Fig. 391.*

lub 12 m»2 zależnie od rozpiętości więzara) i łączonych co 30—50 cm nitami na podkładkach. Rzadziej używane są kątowniki nierównoramienne. Silniejsze przekroje składa się z 2 kątowników z nakładką, albo 2 kątowników ze ścianką pionową ; możliwe są wreszcie przekroje teowe (2 kątowniki, ścianka i nakładka) lub dwuteowe (dwuścienne), jak w pasach mostowych. Dwa ceo-wniki mogą być również użyte, zwłaszcza gdy pas pracuje dodatkowo na zginanie. Zwykle pracuje pas górny tylko na ciśnienie względnie wyboczenie, przyczem długość wolna w płaszczyźnie kraty równa się 0,8 odstępu węzłów, dla wyboczenia J_ do kraty równa odstępowi węzłów.

Pas dolny ma przekrój ten sam, co górny, sztywny mimo naprężeń ciągnących. Dawniejsze pasy z płaskowników lub żelaza okrągłego już nie-

132*

291

używane. Sztywność pasa dolnego potrzebna jest bowiem dla lepszego ustalenia węzłów w przestrzeni, jakoteż przy przewozie i ustawieniu więzarów.

Krzyźulce ciśnione czy ciągnione tworzy się jednakowo sztywne o następujących przekrojach : 1. jeden kątownik, tylko dla małych sił osiowych

°°/

10U7-

Jl

ООН-

So

-СШ

ÊÜË

590—

<80

г^1И1<иШ*мг1ш

й-

^V.6060-⁶

о fo

Ł_______

\*А00~

Fig. 392.

Ihr⁴⁵—’

Szczegół A **

ff, -н

3⁰ I

<?&5

ЮС

е-30.4

Itirfr

w³?

#•

§°

«vt

o;

/)М *

ÆP

1500

L<?eiT

ikiOiot

Kig. 393."

»S < 21), bo daje połączenie mimcśrodkowe ; 2. dwa kątowniki w jedną stronę zwrócone || , obejmujące blachę węzłową; 3. dwa kątowniki na krzyż ustawione, rozsunięte w obu kierunkach na grubość blach węzłowych ;

4. cztery kątowniki na krzyż ustawione; 5. dla pasów dwuteowych krzy-żulce kratowe z 4 kątowników, jak w mostach żelaznych. Ustawienie 3. jest korzystniejsze dla krzyźulców ciśnionych niż 2. ze względu na wyboczenie.

Fig. 394*.

Pręty złożone, pracujące na ciągnienie, łączy się co 30—50 cm nitami na podkładkach. Takież pręty ciśnione otrzymują łączniki, podobnie jak słupy, w odstępach 30 i (i = promień bezwładności jednego kątownika), zwykle również co 30—50 cm.

Tworzenie węzłów. W zarys geometryczny więzara (fig. 391,399) wkłada się osie ciężkości prętów, oznaczając w rysunku położenie tych osi np. w pasach przez odległość od krawędzi pasa. Starać się należy również, aby osie połączeń nitowych spadały z osiami układu, co jednak nie zawsze jest wykonalne. Pręty kończące się w węzłach przytwierdza się liczbą nitów, obliczoną na siłę osiową danego pręta. W razie potrzeby należy część nitów przenieść z pręta ^ na kątowniki dodatkowe (p. węzeł łoży-skowy w fig. 390, 391), anie tworzyć długich <rVg szeregów, w których nity pracują nie-równomiernie.

iL

'Cr

o~

* ile.

jo

—- chodnik

S/q

■Щ?

/80

530

,bL

— 070---

-—- 960--

SS?

-wĄ

ff

во-

Г g»-j

!7æ

и>

iso y

160 A

I?

О. _Ф„ -Ql

--•

-&■

ойо

о¥с>

уГо~

WM

—1A0

świelln/a

stropowa

431

гю-4s

ноо-

1100

---------- 529--

N*

L 70 70.7

У®. oAo ~o]

VP

420

L 70.70.7

'.g/

° °

t-V

°, ал

U 136

Fig. 3S5.*

Pręty pasów, przechodzące przez węzeł prostolinijnie bez styku na drugą stronę, przytwierdza się liczbą nitów, odpowiadającą różnicy sił wewnętrznych pasa z obu stron węzła (najmniej 2—-3 nity na blasze węzłowej). Przy zetknięciu pasa na blasze węzłowej nituje się każdą część pasa jak pręty zakończone; do łączenia można jednak użyć z korzyścią przykładki na drugiem ramieniu kątowników (fig. 390, 391,392). Stykpasów jest możliwy także między węzłami. Zresztą tworzenie węzłów odbywa sie jak w przykładach fig. 390—395.

Łożyska więzarów belkowych odpowiadają łożyskom zwykłych dźwigarów o tej samej rozpiętości; są to więc łożyska płytowe albo kołyskowe styczne, rzadko kołyskowe czopowe lub wałkowe o jednym wałku.

Więzarów belkowych używa się dla rozpiętości od kilku do dwudziestu kilku m. Ciężar własny zależnie od rozpiętości i rodzaju pokrycia 10—25 kg na m² rzutu poziomego dachu.

Obliczenie więzarów odbywa się przez wyznaczenie wykreślne sił wewnętrznych (planem Cremony) osobno dla pionowych ciężarów węzłowych i oddziaływań, osobno zaś dla obciążenia wiatrem raz z prawej, raz z lewej strony, tj. od strony łożyska stałego i ruchomego. Największe siły wewnętrzne

,±L

CS

CS

Fig. 396.

Г--b

JL

7°~*"

/\

Fig. 397.

£ tV— -70 -00

16C

80- *r 80

4M ii

—--T- y

l лЗЬ-СЗч ' \50 ~-50 -, :

0*'⁶ 0

0 0

8!

ii

«g

—cno

b. zawieszoną

4*

wspornik

Fig. 398.

w prętach dobiera aie w najniekorzystniejszem zestawieniu z pomiędzy trzech obciążeń składowych. Przykład por. str. 1445.

W wyniku otrzymujemy największe ciśnienia lub ciągnienia w poszczególnych prętach, różne w obu połowach więzara. W więzarach symetrycznych przeprowadza się jednak z obu stron te same przekroje dla ułatwienia w konstrukcji. Używać należy jak najmniej różnych typów w kątownikach.

Więzary łukowe. Więzar łukowy trój przegubowy jest statycznie wyznaczalny; obliczenie sił wewnętrznych w prętach planami Cremony po wyznaczeniu oddziaływań ukośnych osobno dla obciążenia pionowego, osobno dla wiatru. Przykłady konstrukcyjne w fig. 399—402, które podają typowe rozwiązania dla przegubów nasadowych i szczytowych.

Łuki dwuprzegubowe mogą być o ściance pełnej lub kratowe. Obliczenie p. „Statyka budowli“, str. 1270. Więzary łukowe stosuje się najczęściej przy wiatach kolejowych, wystawowych i hangarach balonowych dla rozpiętości 30—70 m, wyjątkowo do 100 m.

Płatwie. Sa to belki poziome, ułożone w węzłach więzarów, przekrojem pionowo lub ukośnie, a pracujące na zgięcie około obu osi głównych przekroju; nie przenoszą zaś sił podłużnych. Wykonane być mogą jako dźwigary wolno podparte, uciete na wiezarach, albo jako belki ciągłe przegubowe.

‘ Mx M

Oblicze nie płatwi na zginanie odbywa się wzorem: iz —-r~-=pr- < kff,

przyczem z momentu gnącego M uwzględnia się często tylko połowę, licząc na sztywność w płaszczyźnie pokrycia. Niech będzie 6r -(- S całkowite obciążenie płatwi ciężarem pionowym i śniegiem, N normalna składową parcia

— /500 —

j\

/522-

\hoo\

-гг/ 790/

/2/7-

/250

5722

-:-7222 -

/200 -i—/250 -

777

- 5700--

•v

IP

О) Ц.

L-//500 — /2000

IT

Fig. 399.*

wiatru na pole obciążenia płatwi а Ъ m², wtedy będzie przy jednostajnym rozkładzie obciążenia, co śmiało tu przyjąć można, dla przekroju ustawionego pionowo (fig. 396 a):

Mx = -^-(G + S +Ncos a),    My=~N sina;

a dla przekroju ukośnego (fig. 396 V):

MX = ±[N+(G + S) cos a], My = (G + S) sin a.

Obliczenie to stosuje się do płatwi wolno podpartych o przekroju X lub [Z-Dla płatwi ~|_ nastąpi również rozkład sił wzdłuż osi głównych przekroju, które nie spadają jednak z kierunkiem ramion, przez co rachunek się zmienia. Dla płatwi przegubowych o typie ciągłym (fig. 397) a przegubach w E, F... będą wzory te same, tylko wartość największego momentu zgięcia o połowę

mniejsza

MA = Mc = M₁₎ = ±

dla jednostajnego obciążenia zupełnego g; jednak tylko w razie, gdy długość 1    5

nor-

wspornika a = —l, długość belki zawieszonej b — — l. Dla ciężarów skupionych por. str. 1202. Z powodu znacznej oszczędności materjału są płatwie przegubowe często używane.

Konstrukcja płatwi. Używane przekroje: dźwigary walców. J_ malne, lepiej szerokostopowe, ceowniki pojedyncze^lub podwójne, zetowniki. Wyjątkowo płatwie blaszane lub kratowe kształtu |_ w razie, gdy potrzeba wysokiego a lekkiego przekroju (fig. 395). Przymocowanie płatwi w węzłach

2150505

o'

o'

o'

O // J

ld°

оог/-

r*o \\

r\\o

4\o

oi

° <\

т*У    ' !’ S

osobne    ^ I g

, , w

oi

oil

«a

i°b

ii

=Щ" i

;

Ol

&U£

’i,/⁰

ÓO—>>

ttov o

с«го /||ол°1Ц\

So^E*

U---

pi о

o o'

1/

«-•«70 р-"“

L‘H500-—'

о(о| ^

"о о

70.70.7

Fig. 401.*

Fig. 400.*

zwykłe jak w fig. 390—395, odmienne w fig. 402. Urządzenie przegubu w typie najczęstszym przedstawia fig. 398. W dachach żelaznych używa się również często płatwi drewnianych (fig. 391). Ciężar własny płatwi żelaznych zwykłych 10—15 kg, przegubowych 6—10 kg naw² dachu pochyłego ; dla drewnianych prawie te same wartości.

Krokwie. Są to belki pochyłe, prostopadłe do okapu, ułożone na pła-twiach w odstępie c, który wynosi dla krokwi drewnianych 0,8 —1,2 m, dla krokwi żelaznych pod oszklenie około 0,5 m ; odstęp ten ma być spółmierny z odstępem więzarów. Krokwie pracują na zginanie i siłę podłużną jako składową S obciążenia pionowego, której działanie można zwykle pominąć ; oblicza się je jako belki wolno podparte na płatwiach, mimo że w wykonaniu mogą być ciągłe w kilku przęsłach. Dla obciążenia całkowitego P (ciężar pokrycia i śniegu), przypadającego na krokiew z połaci bcm², oraz parcia wiatru N na tę połać będzie:

S = jE sin a.

Jf=|-(Ar-f Pcosa);

cmax

Naprężenie złożone:

_S_ , M_ _M_ F :E W ~ W

Fig. 402.*

oraz

Na krokwie drewniane używa się belek prostokątnych o wymiarach

16/9 144 384

10/10

dla których F = 100 W — 167 Г =    6

13/10

16/13 cm,

208 cm²,

555 cm3 14 kg na m b.

płatwi, łącząc je prócz tego żelazną klamrą krzyżową (fig. 390, 391). Wyjątkowo włożyć można krokwie pomiędzy płatwie (fig. 392), gdy brak wysokości ustrojowej.

Na krokwie żelazne pod oszklenie używa się teowuików (niekorzystne, bo szerokostopowe), lepiej szyn małego kalibru (p. tablicę str. 1799 i 1811),

130

282

10

Krokwie osadza się zacięciem na

i Nr го

4 o *r 60

é'

O'

'î’VïVoVC'

[cwojjoJ

:°°]m

'1

260

/I

offo

IL60 906

ollop

o fol

I*

o o oj o o o

(oj

too-ao’~-

460 V I too—-V 650 ——¹ V

ООО —»i

specjalnych przekrojów rynienkowych. Nituje się je małymi nitami (8—10 mm średnicy) bezpośrednio do płatwi przechylonych, a zapomocą zgiętych łapek (fig. 408) do płatwi o przekroju pionowo ustawionym.

Tężniki (wiatrownice) połaciowe. Prostokątny układ więzarów i płatwi niema stałości przestrzennej, winien więc być usztywniony przez przekątnie, leżące w połaciach dachowych. Tężniki połaciowe tworzą ciąg nieprzerwany między dwoma więzarami od łożyska do łożyska (fig. 403). Co drugie pole może być bez tężników; tam można umieścić przeguby płatwi. Föppl udowadnia, że wystarczy nawet stężenie obu pól skrajnych, bez dalszych stężeń pośrednich.

Tężniki połaciowe wykonane być mogą: 1. jako pojedyncze przekątnie sztywne (fig. 403) z kątowników 50 X 50 X 5 lub 60 X 60 X 6 ? 2. jako prze-

3E

~s~

4------

Fig. 403.

-l

Fig. 404.

it-

*144

e- >

Fig. 405.

\%

\\

pfate*

mi

V»

Przekrój x-x

Fig. 406.

kątnie sztywne podwójne, skrzyżowane w środku prostokąta między parą wiezarów a płatwiami ; 3. jako przekątnie podwójne gibkie (fig. 391) z żelaza okrągłego (r/i 16—25 mm), napięte przez klucze śrubowe albo pierścienie centralne, a zakończone okiem w każdym węźle. Tężników zwykle się nie oblicza statycznie, przyjmując wskazane wymiary przekroju.

47

Tężniki (wiatrownice) pionowe Щ.

K— 50—>j

Fig. 407.

(podłużne). Prócz tężników połaciowych usztywnia więzbę żelazną dachu także ciągły tężnik podłużny w płaszczyźnie pionowej А В (fig. 403), czasem w dwóch płaszczyznach równoległych (fig. 415).

Tężniki te, zawsze z kątowników (50 X 60 X 5 lub 2 L 40 X 40 X 4) łączą węzły szczytowe wiezarów albo między sobą, albo lepiej z przeciwległymi węzłami dolnymi. Tworzą się przez to u szczytu wiezarów węzły prze-

, &•

Ô0.30U

j— P5 -

Ж

35.5

•fr

0Г5

P--

fil

!*•

Fig. 408.*

2l 50.50.5

-r-

г*

'Ö

(J/3 I

2±M£0JL

CHr<2

1ЫХми.

35.6

JO

I 4j

Fig. 409.*

Fig. 410.

strzenue, w których blachy węzłowe wiezarów są jednolite, blachy tężników dzielone. Rozróżniamy: 1. krzyże Andrzeja (fig. 404 a) z ramą prostokątną lub bez niej ; 2. tężniki К (fig. 404 b) z prętem dolnym lub bez niego; 3. tężniki kratowe (fig. 404 c, fig. 391). Tężnik kratowy może służyć równocześnie jako płatew szczytowa.

Przy ustawieniu więzby żelaznej na budowie składa się najpierw wię-zary, na nich płatwie, poczem tężniki pionowe, a wreszcie zaciąga tężniki połaciowe.

b) Krycie dachów żelaznych.

1. Krycie blachą falistą pocynkowaną. Używane jnż tylko dla budynków podrzędnych lub tymczasowych (składów, pawilonów) z powodu nietrwałości i wielu wad tego pokrycia. Zaletą jego jest brak krokwi i deskowania, wiec lekkość i taniość. Ciężar własny 9—12 kg na w² dachu. Używa się zwykle blachy falistej płaskiej (tablicastr.1812),ułożonej bezpośrednio na pła-twiach w arkuszach 3,0 X 0,5 « do 3,0 X 0)8 m.

W dłuższych połaciach należy urządzić nad jedną z płatwi styk poziomy na zakładkę, zasuwając blachę górną na dolną. Styki te nie są nitowane, a szerokość zakładki 100„    ₀

do 200 mm zależnie od na-chylenia połaci (płaskie dachy otrzymują szerszą zakładkę).

- w-

■o

jo.⁸

-150

uoo

t50----;

Уф

V

\r

50.50.5 \

— 1260

2u63 65.7

EJ

-j

4;

35.4ч

LpP

§:

л

ъШ

I «V» I

У-к;- Г

*

<50 — -    :

»-—215--нм

Fig. 411.

Ze względu na dylatację cieplną nie można łączyć blachy stale z pła-twiami, tylko w jednem miejscu, np. na płatwi szczytowej (zwykle wtedy dwie płatwie szczytowe); zresztą zaś zapomocą łapek (fig. 393, szczegół^.). Łapki z blachy żelaznej (30 )(4 do 40 X 5 mm) umieszcza się co drugą lub trzecią falę, nituje 2 nitami 6 mm średnicy do blachy i zasuwa wraz z blachą na stopkę płatwi. Styki podłużne tworzy się przez założenie sąsiednich arkuszy, górka na górkę fali, gdzie umieszcza się małe nity cynkowane na podkładkach co 30 — 40 cm. Z murem łączy się blacha falista zapomocą osadzonego na wąsach kątownika (fig. 393, szczegół В), ponad tem fartuch kryjący ze zwykłej blachy pocynkowanej.

2. Krycie szkłem. Dachy oszklone dają lepsze oświetlenie przestrzeni nakrytej, niż światło boczne przez okna pionowe. W pracowniach, wiatach fabrycznych, kolejowych i lotniczych są świetlnie dachowe często używane, zwłaszcza w budynkach bez stropu ; inaczej potrzeba także świetlni stropowej (fig. 395).

Swietlnia dachowa leży w połaci dachu, gdy ten jest dość stromy (najmniej 2 : 5) ; dla dachów płaskich zmienia się nachylenie dla oszklenia na większe, zwykle 1 : 1. Powstaje w ten sposób świetlnia szczytowa dwuspad-kowa (fig. 405 a) o szerokości b — 1,5—3 m bez podpory pośredniej; dla większej szerokości płatew szczytowa z podparciem na więzarze (fig. 405 b).

Mo*

Fig. 412.

ГО

■Si-.»

r 4S5-*Ui

и—

Fig. 413.*

- 17П

W pierwszym wypadku opierają się krokiewki żelazne u dołu o płatew nasadową, służącą do podparcia dwóch różnych połaci i dlatego wyższą, u góry zaś wzajemnie o siebie. Płatew nasadowa, zwykle blaszana lub kratowa kształtu Z, podnosi oszklenie ponad pokrycie dachu dolnego o 90—150 mm (fig. 395).

Trzeci typ (fig. 405 c) tworzy latarnia o ścianach pionowych oszklonych na wysokości h. To rozwiązanie daje najgorsze oświetlenie, choć najłatwiejsze utrzymanie świetlni; rzadko używane. Lepszem jest umieszczenie świetlni w stromych połaciach przy nasadach dachu mansardowego (fig. 391), bo daje obfite oświetlenie, dobrze rozłożone.

Dalszą odmianą są strome świetlnie dachów schodkowych (fig. 392), konstruowane jak okna pionowe; zwrócone są zwykle ku północy dla ochrony

S'l

e>o.

\t⁵

A°.

--1 - 12, ОСУ

1*08

b-12871

60j

3^300

wo

\£

\A

-1=12000

Fig. 414.

pracujących od bezpośredniej insolacji. Wreszcie istnieją świetlnie poprzeczne na dachach płaskich lub łukowych (fig. 406). Tu spływ wody odbywa się poprzecznie do głównego okapu na małych daszkach dwuspadkowych, nasadzonych na dachu głównym obok siebie lub w większych odstępach. Szerokość tych daszków bezwięzarowych podobna jak w fig. 405 a. Pomiędzy nimi rynny żelazne dźwigające z blach i kątowników, wyłożone blachą cynkową, 30—40 cm szerokie i tyleż wysokie.

Do oszklenia dachów używa się szkła o niegładkiej powierzchni, aby dać oświetlenie rozprószone. Możliwe są trzy rodzaje szkła: 1. dęte o grubości 4 — 5 mm przy odstępie krokiewek 40—50 m; 2. lane o grubości 6—10 mm dla odstępów 50—80 cm ; 3. szkło drutowe z wkładką drucianą, zwykle 7—8 mm grube dla tych samych rozpiętości. Najczęściej używane szkło drutowe, jako bezpieczniejsze w razie stłuczenia.

Istnieją dwa sposoby oszklenia: z użyciem kitu jako podkładki i szczel-niwa — oraz bez kitu ; drugi sposób lepszy, lecz znacznie droższy. W pierwszym razie układa się szkło na krokiewkach na warstwie kitu i pokrywa brzegi od góry kitem pochyło dla odpływu wody (fig. 407). W kierunku podłużnym szkło do 3 m bez styków, inaczej styk na zakładkę 50—100 mm szeroką z 2 łapkami blaszanemi dla podtrzymania szyby górnej. Szyby naj-

niższe opierają się o łapki kątowe przy końcach krokiewek (fig. 391, 408). Fig. 409 przedstawia oparcie świetlni na płatwi grzbietowej z potrzebnem tu uszczelnieniem zapomocą nakrywy blaszanej.

Г—3064

3036 —r-/J ~i-l75~r^l73-r~ lJ-,    )

I?

iS

-ВП

6.r

6/

TT

3-

ł.

5

S/4 w

T

5-,

N.

tężnih pionowy

§■

*-

+■2.0

£te

-6.0

--oz-*•

\i

'M JNJ\

iNr /4

ętwi

Nr /4,

Fig. 415.*

6<—*

W JNl\

LWrl

tr

ГТ

F9-

ç r-

p-gV-

-/V

__

зз шля

f=rt;

Oszklenie bez kitu na prętach walcowanych rynienkowych rzadko u nas używane; kit zastępuje się innem szczelniwem (wałki pilśniowe lub jutowe, owinięte blachą ołowianą). Szyby ułożone na prętach (nie między prętami) i przyciśnięte z góry przez sprężyny śrubami. Całość skomplikowana, istnieje w różnych odmianach, wprowadzonych w Niemczech.

Dachy oszklone muszą być dołem odwodnione przez osobne rynienki (fig. 407), które zbierają wodę skroplenia z dolnej powierzchni szkła i krokiewek. Rynienki te można wytworzyć w samym profilu walcowanym.

c) Wentylacje.

Przewietrzanie przestrzeni dachem nakrytej odbywa się przez nasady wentylacyjne (latarnie) w sposób dwojaki: 1. przez wentylacje stałe, 2. przez wentylacje ruchome. Wentylacje stałe, konieczne w gazowniach, hutach, składają się z szeregu blach pochyłych (żaluzji), umieszczonych stale w ścianach bocznych latarni (fig. 410,411) zewnątrz słupów lub między słupami.

Ccf-

T"

.r

L§

Pi

<o kj

HÇS

//

—p—>

- Pt ->

ТЧ

«—«o

го'

-310-

Ло °

V/

Fig. 417.

Fig. 410.

Wentylacje ruchome są bardziej zdrowotne, zamykane w razie mrozu lub niepogody. Blachy pochyłe są tu grubsze, usztywnione zwykle kątownikiem (fig. 412) i obracalne około czopów, osadzonych w słupkach latarni. Długość tych blach 1,0—1,5 m ze względu na ugięcie; na takie części należy dzielić słupkami boczne ściany latarni. Samoczynne zamknięcie osięga się przez umieszczenie czopów ponad środkiem ciężkości blachy.

Zamiast blach wąskich mogą być szersze klapy w ścianach bocznych latarni (fig. 413, 415).

d) Dachy bezwięzarowe z blachy falistej.

Są to dachy łukowe z blachy wygiętej i nitowanej na stykach (fig. 414). Osadzone na murach lub ścianach ryglowych żelaznych, wywierają parcie poziome, które znieść należy przez ścięgna, w odstępach a = 3—4 m rozpięte między łożyskami. Na łożyskach opierają się jedyne w całym dachu płatwie nasadowe (szczegół A), ustawione pochyło w kierunku ciśnienia blachy. Blacha opiera się na płatwi przez łapki i śruby, aby uniknąć nieszczelności przez nitowanie w dolince fali. Przy oparciu na ścianach ryglowych w miejsce płatwi wstępuje oczep tej ściany.

Dachy te używane dla rozpiętości od kilku do 20 m przy strzałce łuku

f = — do —, mają te same zalety i wady co blacha falista przy zwykłem 4    8

kryciu. Oblicza się je jak łuki dwuprzegubowe, albo następującym sposobem przybliżonym prof. Z. Müllera (p. „Eisenbau“, 1915).

Dla ciężaru własnego 25 kg, śniegu 75 kg, wiatru 150 kg na m¹ i przy naprężeniu blachy falistej 1400 kg/cm² pod wpływem wszystkich obciążeń, wyznacza

się moment zgięcia na 1 m szerokości dachu z wzoru M— ~~f~ ^ v ’ potrzebny moment wytrzymałości blachy na 1 m szerokości W — P v ; siła po-

9,8

r*--4S0

I

Kt--

■O' b)~ÿ[ôl t

oj Ф iO

' ЖЛ

УА X \

—y

. r'

iS

^°yf-

уо.4'П /Ж

ы>сп^рг^о^ф_юеа5 ^ h ''Jsify'

^    ty'

°_ L30.30.y

TTC

S j°to

o¹

S_ Rio' o : qj 2L 50.50.5

Jc3/C

j 200T .

i«»_i

Fig. 418.

°;°

. -o.

f. - -—- ж--T ^ oj

■f .......-ы.згьл— I—i³;

vws o|°f L йгйЗГ ' -°- ; : ⁰’jD^ -1°

gil !.

v°o

d*r°

no-*-

Fig. 419.

zioma (na 1 m) S — 6 (1 -j- 2 <p). I ; największe obciążenie podpór A = (62 — <p) l,

l    ,    '    li    Ф² \    •

gdzie <p — —, a spółczynnik v =    (44,5 — 7 cp -j—^-j.

Dla zwykłego stosunku cp — 6 będzie v = 1,025 ; M = 146,4 P\ S = 781; А — ЬЫ (l w metrach, siły у? kg, wszystko na metr bieżący dachu). Dla cięgien w odstępie a będzie siła pozioma w ścięgnie a razy większa od obliczonej S.

VI. Schody żelazne.

muro-

Żelazo stosujemy w budowie schodów tak do podparcia schodów wanych (kamiennych, podsklepionych, betonowych), jakoteż do wykonania schodów całkowicie żelaznych.

Pomost żelazny pod schody kamienne składa się z dźwigarów policzkowych, podpierających bezpośrednio stopnie kamienne, oraz dźwigarów podestowych, na których opierają się policzki ramion schodowych, oraz część konstrukcji podestu (spoczynku), p. fig. 57. W zwykłym przykładzie klatki schodowej dwuramiennej są PP podesty, A A i В В dźwigary podestowe, CD i EF policzki żelazne.

Obliczenie statyczne. Ciężar własny pomostu żelaznego i stopni kamiennych lub betonowych około 300 kg na m² rzutu poziomego. Ciężar podestu zależnie od konstrukcji (jak stropy) 300—450 kg na m'¹. Obciążenie ruchome ramion i podestów w domach mieszkalnych 400 kg/m², w gmachach publicznych i lokalach handlowych 500 kg/m². Zestawia się ciężary z pól, przypadających na poszczególne dźwigary, poczem oblicza je jako wolno podparte, dla obciążenia pionowego i rozpiętości wrzucie poziomym,

■j0°

bl.orązhjmm qr

l_ 30. зол

11-3: !

iL

Li

Fig. 420.

na

Konstrukcja. Obliczenie geometryczne klatki schodowej ustala brzegi podestów i ramion, tj. wymiary p, l, b, c. Odnośne, wymiary pomostu px lx są jednak różne od poprzednich, bo osie dźwigarów mają być przesunięte. Dźwigary podestowe przesuwa się o 100 — 120 mm (fig. 58); policzkowe leżą również pod ramieniem, a nie równo z brzegiem stopni. Niewiele to wpływa obliczenie statyczne, jednak ma być uwzględnione w konstrukcji, podobnie jak obniżenie policzków pod linję schodkową teoretyczną o grubość stopni w tern miejscu^ (6—7 cm). Położenie dźwigarów podestowych wynika ze sposobu oparcia policzków i krawężnika podestu (fig. 58). Połączenie zapomocą kątowników, często przy użyciu podkładek wzmacniających ścianki policzków.

Schody żelazne właściwe mają pomost i stopnie z żelaza walcowanego. Szerokość ramion 0,6 —1,2 m i więcej, długość ramion ograniczona ilością stopni (najwyżej 17 stopni w jednem ramieniu). Stopnie składają się z sadzawki poziomej, zwykle z blachy prążkowanej 5-8 ш», oraz podstawki z blachy gładkiej 3 mm z ramą z drobnych kątowników. Przy szerokości ramion Ъ < 0,8 m nie potrzeba podstawki, pozostaje tylko sadzawka z blachy, wzmocnionej kątownikiem (fig. 61). Stopnie te mogą być wpuszczone między policzki blaszane lub kratowe (fig. 59) albo nasadzone na policzki (fig. 60).

Policzki schodów wpuszczonych są od wewnątrz gładkie z ceowników, albo blaszane, złożone ze ścianki i 2 kątowników ; wreszcie kratowe, złożone tylko z pasów kątówkowych i kraty o krzyżulcach poziomych i pionowych, służących zarazem do osadzenia stopni.

ao5

133

Bryła, Podreczuik inżynierski. VIII.

Schody drabiniaste (drabiny żelazne) są znacznie stromsze od zwykłych schodów komunikacyjnych. Szerokość ramion 450—600 mm, wysokość stopni 300—350 и; policzki z ceowników, stopnie z blachy prążkowanej, wzmocnionej jednym kątownikiem (fig. 61).

LITERATURA.

Bogucki: Bozwój budownictwa żelaznego i wpływ jego na architekturę. Czasop. Techn. 1908.

Bogucki: Współczesne budownictwo żelazne. С. T. 1930.

Bonhome et Silvestre: Constructions métalliques. Paris 1921.

Bryła: Podręcznik budownictwa żelaznego. 1924.

Bryła: Wysokie domy amerykańskie, t. zw. drapacze chmur. P. T. 1914.

1915.

Bleich: Formeln und Tabellen für den Eisenbau.

Foerster: Die Eisenkonstruktionen der Ingenieurhochbauten. 5. wyd. 1924.

Geusen: Die Eisenkonstruktionen. 4. wyd. 1926.

Godard T.: Bègles pratiques pour la construction des charpentes métalliques. Paris 1925, Gregor: Der praktische Eisenhochbau. 1923.

Kersten: Der Eisenhochbau. 3. wyd. 1924.

Milo S. Ketchum: Structural engineer’s handbook. London 1918.

Vianeil о: Der Eisenbau. 3. wyd. 1927.

Żelazne konstrukcje spawane.

Napisali

dr. inż. Stefan Bryła, profesor politechniki, Lwów, inż. Zygmunt Dobrowolski, Warszawa, dr. Alfred Sznerr, Warszawa.

Spawanie acetylenem.

Napisał

dr. Alfred Sznerr.

Określenie spawania.

Spawaniem nazywamy łączenie metali przez stapianie brzegów łączonych zapomocą odpowiedniego źródła ciepła przy jednoczesnem topieniu metalu dodatkowego, zwanego spoiwem. W niektórych wypadkach można spawać bez spoiwa.

Do ostatnich czasów uważano za cechę charakterystyczną spawania dodawanie spoiwa z metalu bardzo zbliżonego lub identycznego z metalem spawanym; obecnie coraz więcej stosuje się do spawania specjalne stopy metalowe, w celu otrzymania spoiny wytrzymalszej niż spawany materjał.

Wszelkich innych sposobów łączenia metali na gorąco (jak np. zgrzewanie i lutowanie), podczas których obydwa łączone brzegi nie przechodzą w stan płynny, nie można uważać za spawanie. Jako źródła ciepła stosuje się w dobie obecnej — prawie wyłącznie — płomień acetyleno-tlenowy i łuk elektryczny.

Tlen.

Cechy charakterystyczne: Symbol O, waga cząsteczkowa 16, ciężar właściwy 1,1056, temperatura wrzenia — 182° C. Jeden litr tlenu przy temperaturze U° i ciśnieniu atm. normalnem waży 1,43 g.

Sposoby fabrykacji tlenu. Można otrzymać tlen drogą elektrolizy wody, najtańszym jednak sposobem wytwarzania tlenu jest rektyfikacja płynnego powietrza, na zasadzie różnicy temperatury wrzenia azotu (—194°) i tlenu (—182°). Pozatem otrzymuje się tlen drogą elektrolizy wody, jako produkt uboczny fabrykacji wodoru.

Butle do tlenu. Wytwórnie dostarczają tlen w butlach stalowych, w których spręża się tlen do ciśnienia 150 Jcg/cm².

Charakterystyka butli najwięcej rozpowszechnionych.

Objętość dcm³

Zawartość gazu przy ciśnieniu 160 at litr (ciśn. 1 at)

Wysokość

Średnica

Waga

przybliżona

kg

50

7500

40

6000

35,700

5350

•J".

3750

7,150

3,600

1000

500

O CO GO O © GO GO © О (M

Obliczanie ilości tlenu zawartego w butli. Ilosc tlenu, jaka znajduje się w butli, mierzona w litrach o ciśnieniu atmosferycznem, równa się objętości butli w dcm³ (litrach) pomnożonej przez ciśnienie gazu w butli, mierzone w atmosferach.

Analiza tlenu. Tlen przemysłowy nie jest absolutnie czysty. Tlen wytwarzany z powietrza zawiera domieszkę azotu, a wytwarzany z wody — wodoru. Do badania stopnia czystości tlenu stosuje się zwykle aparaty Orsata. Działając na tlen przemysłowy płynem, który pochłania czysty tlen, otrzymuje się, jako resztę — nieczystości. Jako płynu pochłaniającego używa się:

1.    mieszaniny nasyconego roztworu kwasu pyrogallatowego z równą objętością rozczynu również nasyconego potasu żrącego,

2.    rozczynów amonjakalnych, jak np. chlorku rozpuszczonego amonjakalnej 25°/₀, aż do zupełnego nasycenia; przyczem naczyńko pochłaniające wypełnia się drutem miedzianym.

Wpływ temperatury na ciśnienie tlenu w butlach. Wytwórnie napełniają butle tlenem sprężonym do 150 at przy temperaturze 15° C. Wraz ze zmianą temperatury ciśnienie tlenu zmienia się, a mianowicie : przy temperaturze 35°

w wodzie

ciśnienie wynosi 161,2 at

158.4    at

155.6    at

152.8    at 150 at 147,2 at

144.4    at

141.6    at

138.8    at

Przy sprawdzaniu, czy butle są dostatecznie napełnione, odbiorca powinien uwzględnić temperaturę.

Nie smarować armatury tlenowej. Smary, oleje, tłuszcze itp. związki organiczne, które w powietrzu nie łączą się z tlenem, w atmosferze czystego tlenu zapalają się płomieniem o charakterze eksplozyjnym. Dlatego też nie należy smarować jakimkolwiek tłuszczem armatury stojącej w bezpośrednim kontakcie z tlenem, jak np. zawory do butli, wentyle redukcyjne, palniki i unikać starannie przypadkowego zanieczyszczenia tych części smarami.

30°

Г)

r>

25°

20°

15°

10°

5°

0°

— 5°

Acetylen.

r>

Symbol C₂H₂ (C 92, 3°/₀, H 7,7%),

Cechy charakterystyczne: waga cząsteczkowa 26, ciężar właściwy 0,91. 1 litr acetylenu w temperaturze 0° pod ciśnieniem atmosferycznem waży 1,176 g.

Acetylen rozpuszcza się w różnych cieczach. Przy ciśnieniu atmosferycznem woda rozpuszcza w sobie na objętość trochę więcej acetylenu od

307

133*

własnej objętości, alkohol 6-krotną objętość acetylenu, aceton 25-krotną. Acetylen zmieszany z powietrzem, a tem bardziej z tlenem, tworzy mieszankę wybuchowa, łatwo zapalną np. od żarzącego się papierosa.

Acetylen, jako ciało endotermiczne, łatwo ulega rozkładowi przy podwyższonej temperaturze i ciśnieniu i dlatego nie można go sprężać. Wobec tego acetylen potrzebny do spawania wytwarza się najczęściej na miejscu zapotrzebowania z karbidu lub też zakupuje się go w butlach, w formie acetylenu rozpuszczonego w acetonie (patrz dalej : Acetylen rozpuszczony).

Wytwarzanie acetylenu. Acetylen otrzymuje* się przez działanie wody na karbid według wzoru:

Ca O

+ 'C₂H₂

CaC₂ + H₂0 =

karbid -f- woda tlenek wapnia -|- acetylen.

1 kg karbidu przy rozkładzie wydziela 500 kal. ciepła. Do wytwarzania acetylenu z karbidu służą aparaty, zwane wytwornicami.

Karbid.

Cechy charakterystyczne: Symbol CaC₂, waga cząsteczkowa 64, ciężar właściwy 2,2—2,3.

Karbid ma wygląd kamienia koloru szarego lub czarnego, lśniącego, o zabarwieniu brunatnem. Karbid otrzymuje się przez stopienie w piecach elektrycznych węgla (37,5%) i wapnia (62,5%). Z 1 kg dobrego karbidu otrzymuje się 300—330 litrów gazu. Normy karbidowe przyjmują jako minimum wydajności 280 litrów acetylenu z 1 kg karbidu. Praktycznie w kalkulacji technicznej przyjmuje się 250 litrów, czyli — aby otrzymać 1 m³ gazu trzeba zużyć 4 kg karbidu. Badania wydajności karbidu uskutecznia się zapomocą specjalnych przyrządów.

Opakowanie i ziarnistość karbidu. Karbid pakuje się w bębny blaszane szczelnie zamknięte, zawierające zwykle 100 kg. Zależnie od ziarnistości istnieje 5 gatunków karbidu w handlu

ziarna o średnicy : od 1 mm do 3 mm wielkości (pył)

(bardzo drobny) (drobny)

(średni)

(gruby)

Zależnie od rodzaju wytwornicy używa się karbidu różnej ziarnistości.

Nieczystości acetylenu. Wytwarzany z karbidu, który nie jest sam czystym, surowy acetylen zawiera domieszki następujące : fosforowodór, siarkowodór, amonjak, pozatem parę wodną i pył wapienny. Nieczystości te, przenikając do płomienia, łączą się z metalem spawanym, wpływając ujemnie na spoinę, bądź też na aparaturę. Koniecznem jest zatem oczyszczanie acetylenu.    *

Część domieszek, jak siarkowodór i amonjals jest pochłaniana przez wodę w wytwornicy, fosforowodór zaś jest usuwany wyłącznie na drodze chemicznej. W tym celu acetylen jest przepuszczany przez t. zw. masę oczyszczającą (patrz „Wytwornice“, tig. 427). Najbardziej znane w handlu masy oczyszczające są „heratol“ i „katalizoP. 1 kg heratolu oczyszcza od 8 do 10 ж³ acetylenu, 1 kg katalizolu od 10 do 12 ms acetylenu (przy szybkości przepływu 2—3 litry acetylenu na godzinę na 1 cm² oczyszczacza). Katalizol można regenerować 2—3 razy przez wystawienie go na działanie powietrza. Powierzchnia oczyszczacza powinna posiadać wielkość odpowiednią do ilości oczyszczanego gazu w jednostce czasu. Suszyć można acetylen przy pomocy prażonego chlorku wapnia.

Kontrolę. czystości acetylenu uskutecznia się zapomocą strumienia gazu na bibułę uprzednio zanurzoną w 10% rozczynie azotanu srebra. Przy

acetylenie czystym bibuła zostaje biała. Szybkość zaś, z jaka bibuła czernieje, wskazuje stopień zanieczyszczenia gazu.

Acetylen rozpuszczony.

Fabrykacja acetylenu rozpuszczonego dostarczonego w butlach oparta jest na nadzwyczaj wielkiej rozpuszczalności acetylenu w acetonie. Aceton jest to produkt destylacji drzewa.

Butle do acetylenu rozpuszczonego wypełnione są całkowicie masą porowatą, aby możliwie powiększyć kontakt acetonu z acetylenem i ułatwić tak pochłanianie acetylenu jak i następne wydzielanie się go z acetonu. Praktycznie biorąc, uważa się, że 1 litr masy porowatej należycie przepojonej acetonem przy 15° C rozpuszcza 100 litrów acetylenu przy ciśnieniu 10 kglcm2 i 133 litry przy 15 ległem².

Obliczanie zawartości acetylenu rozpuszczonego w butli. Prawo Boyle-Mariotte’a nie ma zastosowania w tym wypadku i dokładne obliczenie można przeprowadzić jedynie drogą wagową odejmując od wagi butli, napełnionej gazem, wagę butli wraz z masą i acetonem, przed napełnieniem jej gazem. Ta ostatnia waga jest wybita na szyjce butli obok nazwy wytwórni.

Tabela zmiany ciśnień

w zależności od temperatury, dla butli napełnionych normalnie na ciśnienie 15 kg/cm², w temperaturze 15° C :

Temperatura

Ciśnienie

Temperatura

Ciśnienie

--20°C -- 25° C -- 30° c --35° C --40° C

8.5    kg\cm²

9.6    kgfcm2 10,8 kgfcm2 12,1 kglcm2 11,5 kgjcm2 15 kglcm²

16.7    kglcm²

18.5    kglcm²

20.5    kglcm²

22.8    kglcm²

25.5    kg\cml

Płomień acetyleno-tlenowy.

Doprowadzone do palnika gazy: acetylen i tlen ulegają wewnątrz palnika zmieszaniu, a po zapaleniu tej mieszanki przy wylocie palnika, acetylen spala się w atmosferze tlenu.

Proces spalania następuje w dwóch fazach według wzorów (fig. 421):

I. faza : C₂ H₂ + 0₂ = H₂ + 2 C O II. faza: H₂ -j- CO -f 0₂ = H₂0 + C0₂.

Zużycie gazów przytem jest prawie jednakowe na objętość, gdyż przy spalaniu według . ^ drugiego wzoru tlen czerpany jest z okalającej atmosfery.

Przy należytem uregulowaniu (fig. 422) płomień posiada jasne jądro o wyraźnym zarysie (pierwsza faza spalania), okolone kitą płomienia (druga faza spalania).

aiprawidtowa regulacja

-ъСО+О-Щ ^i*0-Ц0

СЛ*Ог

Hg 2 CO

Fig 421.

Do topienia metalu podczas spawania używa się części płomienia oddalonego o 1—4 mm od jądra, które posiada własności redukujące, dzięki obecności wodoru

b.i nadmiar acetylenu

с/ nadmiar tlenu

Fig. 422.

V-

własnej objętości, alkohol 6-krotną objętość acetylenu, aceton 25-krotną. Acetylen zmieszany z powietrzem, a tem bardziej z tlenem, tworzy mieszankę wybuchowa, łatwo zapalną np. od żarzącego się papierosa.

Acetylen, jako ciało endotermiczne, łatwo ulega rozkładowi przy podwyższonej temperaturze i ciśnieniu i dlatego nie można go sprężać. Wobec tego acetylen potrzebny do spawania wytwarza się najczęściej na miejscu zapotrzebowania z karbidu lub też zakupuje się go w butlach, w formie acetylenu rozpuszczonego w acetonie (patrz dalej : Acetylen rozpuszczony).

Wytwarzanie acetylenu. Acetylen otrzymuje* się przez działanie wody na karbid według wzoru:

Ca O

+ 'C₂H₂

CaC₂ + H₂0 =

karbid -j- woda tlenek wapnia -f- acetylen.

1 kg karbidu przy rozkładzie wydziela 500 kal. ciepła. Do wytwarzania acetylenu z karbidu służą aparaty, zwane wytwornicami.

Karbid.

Cechy charakterystyczne: Symbol CaC₂, waga cząsteczkowa 64, ciężar właściwy 2,2—2,3.

Karbid ma wygląd kamienia koloru szarego lub czarnego, lśniącego, o zabarwieniu brunatnem. Karbid otrzymuje się przez stopienie w piecach elektrycznych węgla (37,5%) i wapnia (62,5%). Z 1 hg dobrego karbidu otrzymuje się 300—330 litrów gazu. Normy karbidowe przyjmują jako minimum wydajności 280 litrów acetylenu z 1 kg karbidu. Praktycznie w kalkulacji technicznej przyjmuje się 250 litrów, czyli — aby otrzymać 1 m³ gazu trzeba zużyć 4 kg karbidu. Badania wydajności karbidu uskutecznia się zapomocą specjalnych przyrządów.

Opakowanie i ziarnistość karbidu. Karbid pakuje się w bębny blaszane szczelnie zamknięte, zawierające zwykle 100 kg. Zależnie od ziarnistości istnieje 5 gatunków karbidu w handlu

ziarna o średnicy : od 1 mm do 3 mm wielkości (pył)

(bardzo drobny) (drobny)

(średni)

(gruby)

Zależnie od rodzaju wytwornicy używa się karbidu różnej ziarnistości.

Nieczystości acetylenu. Wytwarzany z karbidu, który nie jest sam czystym, surowy acetylen zawiera domieszki następujące : fosforowodór, siarkowodór, amonjak, pozatem parę wodną i pył wapienny. Nieczystości te, przenikając do płomienia, łączą się z metalem spawanym, wpływając ujemnie na spoinę, bądź też na aparaturę. Koniecznem jest zatem oczyszczanie acetylenu.    *

Część domieszek, jak siarkowodór i amonjals jest pochłaniana przez wodę w wytwornicy, fosforowodór zaś jest usuwany wyłącznie na drodze chemicznej. W tym celu acetylen jest przepuszczany przez t. zw. masę oczyszczającą (patrz „Wytwornice“, fig. 427). Najbardziej znane w handlu masy oczyszczające są „heratol“ i „katalizol*. 1 kg heratolu oczyszcza od 8 do 10 m³ acetylenu, 1 kg katalizolu od 10 do 12 m³ acetylenu (przy szybkości przepływu 2—3 litry acetylenu na godzinę na 1 cm² oczyszczacza). Katalizol można regenerować 2—3 razy przez wystawienie go na działanie powietrza. Powierzchnia oczyszczacza powinna posiadać wielkość odpowiednią do ilości oczyszczanego gazu w jednostce czasu. Suszyć można acetylen przy pomocy prażonego chlorku wapnia.

Kontrolę, czystości acetylenu uskutecznia się zapomocą strumienia gazu na bibułę uprzednio zanurzoną w 10% rozczynie azotanu srebra. Przy

acetylenie czystym bibuła zostaje biała. Szybkość zaś, z jaką bibuła czernieje, wskazuje stopień zanieczyszczenia gazu.

Acetylen rozpuszczony.

Fabrykacja acetylenu rozpuszczonego dostarczonego w butlach oparta jest na nadzwyczaj wielkiej rozpuszczalności acetylenu w acetonie. Aceton jest to produkt destylacji drzewa.

Butle do acetylenu rozpuszczonego wypełnione są całkowicie masą porowatą, aby możliwie powiększyć kontakt acetonu z acetylenem i ułatwić tak pochłanianie acetylenu jak i następne wydzielanie się go z acetonu. Praktycznie biorąc, uważa się, że 1 litr masy porowatej należycie przepojonej acetonem przy 15° C rozpuszcza 100 litrów acetylenu przy ciśnieniu 10 kg/cm2 i 133 litry przy 15 kg/cm².

Obliczanie zawartości acetylenu rozpuszczonego w butli. Prawo Boyle-Mariotte’a nie ma zastosowania w tym wypadku i dokładne obliczenie można przeprowadzić jedynie drogą wagową odejmując od wagi butli, napełnionej gazem, wagę butli wraz z masą i acetonem, przed napełnieniem jej gazem. Ta ostatnia waga jest wybita na szyjce butli obok nazwy wytwórni.

Tabela zmiany ciśnień

w zależności od temperatury, dla butli napełnionych normalnie na ciśnienie 15 kg jem², w temperaturze 15° C :

Temperatura

Ciśnienie

Temperatura

Ciśnienie

— 10° c

5° C

0°C

5° C

—    10°C

—    15°C

8.5    kg/cm²

9.6    kg/cm2 10,8 kg/cm2 12,1 kg/cm2 11,5 kg/cm2 15 kg/cm²

--20°C -- 25° C -- 30° c — 35° C --40° C

16.7    kg/cm²

18.5    kg/cm²

20.5    kg/cm²

22.8    kg/cm²

25.5    kg/cm¹

Płomień acetyleno-tlenowy.

Doprowadzone do palnika gazy: acetylen i tlen ulegają wewnątrz palnika zmieszaniu, a po zapaleniu tej mieszanki przy wylocie palnika, acetylen spala się w atmosferze tlenu.

Proces spalania następuje w dwóch fazach według wzorów (fig. 421):

I. faza : C₂ H₂ + 0₂ = H₂ -f 2 CO II. faza : H₂ -f C O -f 0₂ = H₂0 + C 0₂.

Zużycie gazów przytem jest prawie jednakowe na objętość, gdyż przy spalaniu według , drugiego wzoru tlen czerpany jest z okalającej atmosfery.

Przy należytem uregulowaniu (fig. 422) płomień posiada jasne jądro o wyraźnym zarysie (pierwsza faza spalania), okolone kitą płomienia (druga faza spalania).

aj prawidłowi regulacja

CA

^C0+0-Ć0^

Hg 2 CO

Fig 421.

Do topienia metalu podczas spawania używa się części płomienia oddalonego o 1—4 mm od jądra, które posiada własności redukujące, dzięki obecności wodoru

b.i nadmiar acetylenu

c.t nadmiar tlenu

Fig. 422.

in status nascendi (por. wzór spalania) i tlenku węgla. Część dalsza płomienia, tj. w odległości większej niż 20 mm, już tych własności redukujących nie posiada, przyczom w miarę oddalania się od jadra własności redukujące zmniejszają się.

tf

гшя muKCYjrrt

LEJ ZHSYPOW

НПМОРП ùü GR2U / MOQY

KLOSZ

WÙ

ÙD TLE/W '

Pff im

яияя--11

с?грчЕсгЕМ7Ми\

- pffæjooYums

Евтжшодл

Ki    рягеьт рвгеамю

i J j !.    ÙO ffCCrrurtu SPfft/ff/yy

'ffyr.-J/-

v7V/7///S/sAY?

bffZOVE

GS

wœcxï.

сь

JJLÜWY

жгнЕсгт

- .-J V

c..

щ.

Fig. 423.

Wysoka temperatura płomienia acetyleuo-tlenowego, wywołana znaczną ilością ciepła (14 000 kaloryj z 1 m³) wydzielanego przy rozkładzie acetylenu

-    —.....-.....—-prjzggi

Tl

ja

w połączeniu z jego działaniem re-dukującem, zdecydowały o prawie całkowitem wyparciu z dziedziny spawania przez acetylen wszystkich innych gazów palnych.

Wytwornice.

*!

Acetylen wytwarza się w wytwornicach (fig. 423). Wytwornica składa się z części, w której karbid wchodzi w kontakt z wodą i zbiornika na magazynowanie wytwarzanego gazu. Zbiornik ten bywa o ruchomym dzwonie (wytwornice dzwonowe) lub też o ruchomej poduszce wodnej (wytwornice wyporowe).

Podział

wytwornic. Wytwornice pod względem działania dzielą się na 3 typy: 1. wytwornice, w których karbid wpada do wody, 2. woda dopływa do karbidu i 3. kontaktowe. Pod względem ciśnienia dzielą się równie na 3 grupy: wytwornice niskiego ciśnienia (do 300 mm słupa wody), średniego ciśnienia (od 300 do 2000 mm sł. w.) i wysokiego ciśnienia (od 2000 sł. w. do 1,5 at).

Pozatem rozróżnia się wytwornice stałe i przenośne, ręczne i półautomatyczne. Z wytwornic przenośnych średnich najodpowiedniejszym typem jest wytwornica o dopływie wody do karbidu, zaś wśród dużych stałych instalacyj system „karbid do wody“ (fig. 424). Niewielkie wytwornice

WYTWORNICA

i „PRDT05"

Fig. 424.

■ 7®

U»,

mm

montażowe mogą być typu kontaktowego, jakkolwiek do tego celu najlepiej używać acetylenu rozpuszczonego (z butli).

Ogólne cechy wytwornic. Należycie skonstruowane wytwornice powinny pracować bez nadprodukcji, bez polimeryzacji, być łatwe do obsługi i zapewniać bezpieczeństwo.

Nadprodukcja zachodzi, gdy gaz wytwarzany z karbidu nie mieści się w zbiorniku wytwornicy. W należycie skonstruowanej zatem wytwornicy dawkowanie karbidu lub wody powinno być dostosowane do wymiarów zbiornika na gaz.

[I]

fsjalira    и

,1

wojłok f'| J *

Fig. 425.

UJ

юсо1

Fig. 426.

dopływ

wypływ

gazu

J! dazu

Fig. 427.

Polimeryzacja następuje, gdy wytwornica nie jest dostatecznie chłodzona i wytwarzanie acetylenu następuje w zbyt wysokiej temperaturze. Zjawisko polimeryzacji występuje p#rzy temperaturze ponad 115° C.

Ładowanie karbidu. Przy pierwszem załadowaniu, kiedy w wytwornicy znajduje się powietrze, należy pamiętać o usunięciu nazewnątrz tej wybuchowej mieszanki. Przy wyborze wytwornicy należy pamiętać, że przy ponownych załadowaniach dochodzić do niej powinno jak najmniej powietrza, co nie przy każdym systemie da się uskutecznić (np. przy wytwornicach kontaktowych).

Bezpiecznik wodny ma za zadanie niedopuszczenie tlenu lub ognia do wytwornicy. Fig. 425 i 426 wykazuje działanie bezpiecznika na niskie ciśnienie przy normalnem działaniu i w czasie powrotu tlenu. Aby bezpiecznik działał, należy wypełnić go wodą do poziomu kurka kontrolnego.

Bezpieczniki średniego i wysokiego ciśnienia oparte są na podobnej zasadzie działania.

Na każdym punkcie spawalnianym winien być bezwzględnie bezpiecznik wodny (patrz przepisy).

Oczyszczać z. Acetylen otrzymany w wytwornicy przepuszczony zostaje przez masę oczyszczającą (fig. 427), o składzie opisanym wyżej (patrz „Acetylen“).

Zawory redukcyjne.

Zawory redukcyjne służą do redukowania wysokiego ciśnienia gazu w butlach na odpowiednie ciśnienie pracy i utrzymywanie tego ciśnienia w wielkości stałej w ciągu pracy. Stałe ciśnienie podczas pracy utrzymuje się llzięki membranie elastycznej, na którą działa z jednej strony sprężyna śruby naciskowej, z drugiej strony — ciśnienie gazu.

Płytka zaworu (t. zw. koreczek) najczęściej jest wytwarzana ze specjalnego ebonitu. Gatunek ebonitu i wykończenie koreczka ebonitowego odgrywają dużą rolę w bezpieczeństwie działania wentyla. Koreczek ten winien być dobrze wypolerowany i nie przedstawiać nawet śladu nierówności lub zdartych włókien, nawet oglądany przez zwykłe szkło powiększające. Gniazdo zaworu powinno być równe i w centrum koreczka, gdyż tylko wówczas otrzymuje się szczelne zamknięcie zaworu i równomierność ciśnienia podczas pracy.

cl:

iv

ИГтщ

Fig. 428.

Fig. 429.

rz

ТПЛ

U*

»•с-—^

Fig. 430.

Zawór redukcyjny zaopatrzony jest w dwa manometry, z których jeden pokazuje ciśnienie w butli, drugi ciśnienie pracy.

Zawór redukcyjny do tlenu (fig. 428) przymocowuje się do zaworu butli zapomocą nakrętki o gwincie prawym, zawór redukcyjny do acetylenu (fig. 429) — zapomocą chomąta. Zawory do każdego z gazów mają inne cechy, inne kolory, aby nie zamienić ich w użyciu.

Bezwzględnie nie należy używać jakichkolwiek smarów i tłuszczy przy łącznikach, zaworach redukcyjnych i ich częściach wewnętrznych, zarówno przy zakładaniu, jak i przy naprawach.

Palniki.

Jeżeli do spawania używa się stale acetylenu rozpuszczonego, który — tak jak tlen — znajduje się pod ciśnieniem w butli, wówczas zadaniem palnika jest tylko zmieszać gazy; będą to palniki o dyszy mieszankowej. Jeżeli zaś stosuje się acetylen z wytwornicy, w której gaz znajduje się pod bardzo niewielkiem nadciśnieniem, wówczas palnik musi posiadać injektor, zapomocą którego tlen ssie acetylen do palnika — będą to palniki injektorowe. Najwięcej rozpowszechnione są palniki injektorowe (fig. 430).

Aby móc dostosować wielkość płomienia do grubości spawanego przedmiotu, zaopatruje się palnik w końcówki o rozmaitej średnicy. Pod nazwą końcówka rozumie się wylot palnika razem z injektorem. Przy palnikach o injektorach iglicowych, które można nastawiać odpowiednio do ilości przepływających gazów, zmienia się tylko wyloty.

Palniki na wysokie ciśnienie posiadają wewnątrz rączki oddzielne przewody do tlenu i gazu palnego, z zaworami do regulowania przepływu gazu, komorę mieszankową i zakończone są wylotem.

mie

Palniki na niskie ciśnienie (injektorowe) posiadają prócz tego injektor, przez który sprężony tlen ssie gaz palny i nadaje odpowiednią szybkość

szance

gazów przy wylocie. Zawory na przewodach służą do regulowania płomienia i odcinania dopływu gazów. Przed komorą mieszanki znajduje się siatka, która — odprowadzając ciepło — tem samem utrudnia cofanie się płomienia.

ace-

Moc palnika wyraża się ilością litrów acetylenu przepływających przez palnik na godzinę. W zależności od grubości spawanego przedmiotu i jego rozmiarów używa się większej lub mniejszej mocy palnika. W wypadku spawania żelaza moc palnika powinna wynosić przeciętnie 100 litrów tylenu na godzinę na 1 mm grubości blachy.

Charakterystyka palnika¹).

Grubość z metalu w mm......

Nr. Nr. końcówki lub wylotu .. Ciśnienie tlenu

w at..........

Zużycie tlenu

w i/godz......

Zużycie acetylenu w i/godz... Przeciet. spawa się m/godz.....

1—3

3- 5

5—8

8—15

15—25

25—40

75—120

60—100

8-10

1,2

1,5

1,6

1,8

2,25

2,25

140—240

300—550

120—200

250—450

600—1000

1000—1600

1600—2200

2200—2900

500—800

800—1300

1300—1800

1800—2400

5—8

3—6

2—4

1—3

Materjał dodatkowy.

Spoiwo, wypełniające szczelinę między łączonemi krawędziami, otrzymuje się z drutu, który spawacz topi w płomieniu palnika, przy jednoczesnem topieniu krawędzi łączonych. Zasadniczo drut do spawania jest z tego samego metalu, co i metal spawany, jednak przy fabrykacji jego bierze się pod uwagę następujące czynniki :

1.    czystość metalu, gdyż zanieczyszczenia (fosfor, siarka, żużle, tlenki) w czasie topienia mogą wywołać ujemne skutki i przeszkadzać łączeniu się metali z sobą;

2.    dodatki wpływające na polepszenie własności mechanicznych spoiwa, a tem samem i spoiny, jak up. nikiel w żelazie ;

3.    dodatki ułatwiające kształtowanie się pożądanej struktury metalu, np. krzem w żeliwie ;

4.    dodatki odtleniające spoiwo (nieczystości spływają na wierzch w formie

szlaki).

Proszki, pasty i płyny, używane w czasie spawania, mają za cel oczyszczenie krawędzi i redukowanie tlenków, które powstają w czasie spawania.

Skład proszków, past i płynów powinien odpowiadać zanieczyszczeniom, jakie spawany metal może posiadać i charakterowi tlenków danego metalu.

Palniki do lutowania przeważnie wymagają gazu palnego pod ciśnieniem, który przechodząc przez injektor ssie potrzebne do spawania

■) Dane z tabeli tyczą się palnika „Вех“ fabrykacji firmy „Berun“.

powietrze przez boczne otworki komory. Pozatem istnieją specjalne końcówki, dostosowane do normalnych rączek palników do spawania, przy użyciu których wprowadza sie pewien procent powietrza do mieszanki acetyle tlenowej, otrzymanej w podobny sposób, jak w palnikach do spawania.

un

Spawanie elektryczne.

Napisał inż. Zygmunt Dobrowolski.

Zasady spawania elektrycznego.

ia

Spawanie zapomocą luku elektrycznego przedstawia schematycznie fig. 431. Dwie części przedmiotu A i В są połączone z dodatnim biegunem źródła prądu, ujemny zaś biegun połączony jest z rączką, w której osadzona jest pałeczka z tego samego metalu, co przedmiot spawany (elektroda). Pałeczkę trzyma się w niewielkiej odległości od przedmiotu i prąd jest tak dobrany, aby między pałeczką i przedmiotem mógł powstać krótki (3—5 mm) łuk elektryczny. Wobec wysokiej temperatury łuku elektrycznego (około 3500° C), krawędzie części A i В topią się, a jednocześnie topi się metal końcu pałeczki i wypełnia rowek między krawędziami łączonemi. W miarę

/?

Fig. 432.

Fig. 431.

topienia się pałeczki, rączkę wraz z osadzoną na niej pałeczką należy zbliżać ku przedmiotowi, aby mógł utrzymać łuk o stałej długości; jednocześnie przesuwa się rączkę wzdłuż linji łączenia.

Eys historyczny. Spawanie łukowe w postaci wyżej opisanej zostało wynalezione przez Sławianowa w r. 1890. Przedtem jeszcze stosowano spawanie łukowe metodą Benardosa, przy użyciu pałeczki (elektrody) węglowej. Metal do wypełnienia rowka otrzymuje się przy tej metodzie przez stopienie drutu w płomieniu łuku, analogicznie do spawania acetylenowego. Spawanie łukowe przy użyciu elektrody węglowej używa się również obecnie, ale w bardzo ograniczonym zakresie, do celów specjalnych.

Eodzaj prądu do spawania. Spawanie może być wykonywane prądem stałym lub zmiennym. Zajarzenie łuku i samo spawanie jest łatwiejsze przy użyciu prądu stałego. W łuku prądu stałego, na biegunie dodatnim wydziela się więcej ciepła niż na biegunie ujemnym. Ponieważ zwykle przedmiot ma masę większą od pałeczki, pożądane jest większe ogrzewanie przedmiotu niż pałeczki, co można osiągnąć przy prądzie stałym, łącząc przedmiot z przewodnikiem dodatnim. Przy spawaniu prądem zmiennym, gdy bieguny stale zmieniają znak, wydzielanie się ciepła po obu końcach łuku jest jednakowe.

Charakterystyka łuku do spawania. Ze względu na niebezpieczeństwo utleniania się i azotowania się metalu, który spływa z pałeczki na przedmiot spawany, pożądane jest spawanie łukiem możliwie krótkim. Długość łuku zależy od napięcia prądu. Praktycznie stosuje się w obwodzie roboczym prądu napięcie 18—25 V. Przy zajarzeniu łuku potrzebne jest napięcie znacznie wyższe, z powodu oporu warstwy powietrza oddzielającej pałeczkę od przedmiotu spawanego. Gdy łuk już się pali, warstwa powietrza się jonizuje i opór ten szybko maleje, napięcie łuku spada, a natężenie wzrasta (fig. 432). Praktycznie uzyskuje się potrzebne do zajarzenia łuku wyższe napięcie przez zetknięcie pałeczki z przedmiotem i wywołanie na moment krótkiego zwarcia; odsuwając następnie pałeczkę od przedmiotu na odległość 3—4 mm, otrzymujemy łuk. W czasie spawania, z powodu drgania ręki spawacza, długość łuku ulega lekkim wahaniom, opór łuku również jest zmienny, tym sposobem napięcie i natężenie prądu roboczego ulega pewnym nieregularnym wahaniom.

Prądu wprost z sieci nie można użyć do spawania, gdyż charakterystyka takiego prądu, wyobrażona na fig. 432 prostą poziomą ZS, nie odpowiada charakterystyce łuku. Aby prąd z sieci mógł być użyty do spawania, musi przejść przez maszyny lub urządzenia, które mają za zadanie odpowiednio go przetworzyć na prąd potrzebny do spawania. Urządzenia te nazywają się spawalnicami.

Spawalnice.

Ogólna charakter^'styka spawalnic. Z charakterystyki łuku spawającego wynikają warunki, jakim powinny odpowiadać spawalnice:

1.    aby łuk palił się bez przerwy, zmianom napięcia i natężenia prądu w łuku powinny odpowiadać takie same wahania samoczynne w napięciu i natężeniu spawalnicy ;

2.    w czasie krótkiego zawarcia przy zajarzeniu łuku moc prądu powinna samoczynnie spadać do odpowiedniej wartości, aby nie uszkodzić spawalnicy i nie porazić spawacza;

3.    zajarzenie łuku powinno odbywać się bez trudności;

4.    napięcie i natężenie spawalnicy powinno dać się regulować w pewnych praktycznych granicach.

Praktyczne napięcie źródła prądu, przy otwartym obwodzie roboczym wynosi 50 — 90 V, natężenie zaś prądu (zależnie od grubości pałeczki) 60 — 200 A, i w tych granicach normalne urządzenie do spawania powinno się regulować.

Podział spawalnic. Zależnie od tego, czy spawalnice pobierają prąd z sieci prądu stałego, czy zmiennego, czy też — w razie braku prądu na miejscu pracy — wytwarzają same prąd potrzebny do spawania, dzielą się na :

1. spawalnice łączone z siecią prądu stałego,

2.

3.

„    „    „    „ zmiennego,

zaopatrzone we własne źródła energji.

Pozatem spawalnice różnią się zasadniczo zależnie od rodzaju pracy, której mają służyć. Do robót dorywczych korzystniej jest stosować spawalnice o prostej konstrukcji, mało kosztowne, chociaż nieekonomiczne w eksploatacji, do robót zaś stałych instalacje kosztowniejsze, ale zato oszczędniej zużywające prąd.

Istnieją pod tym względem dwa typy spawalnic:

a)    do robót dorywczych,

b)    do robót stałych.

I. Spawalnice łączone z siecią prądu stałego.

A.    Do robót dorywczych. Instalacja tego typu składa się z opornicy, w której napięcie sieci redukuje się na napięcie potrzebne do spawania (fig. 433). Zalety : mały koszt, łatwość przenoszenia spawalnicy z miejsca na miejsce. Wadę stanowi mała sprawność, tern mniejsza, im napięcie sieci jest wyższe. Może się opłacić przy niewielkiem zatrudnieniu aparatu.

B.    Do robót stałych. Do robót stałych stosuje się w tym wypadku przetwornicę obrotową, składającą się z silnika na prąd stały i prądnicy na

g ö а a 2 > H3 o

II î I

iii! a

ACQ QQ S3

•1 ^ 1 s

'o.2 03'S

Ê S .2 I

If rt

Ф Ф    rT

*3 cT ей rë

O⁴

03 ‘H SI

*2 А ®

H Й O

g fl .

Щ1 & * lS«§

Tg g

S fe: § 'S

2.3

P Op

-®*s *

■ i.i

.'I

шшЖ

Fig. 433.

Fig. 434.

II. Spawalnice łączone z siecią prądu zmiennego.

A. Do robót dorywczych.

a)    Transformator jednofazowy przetwarza prąd zmienny z sieci na prąd ienny o napięciu odpowiedniem do spawania (np. 80 У), a regulacja odbywa się zapomocą opornicy. Urządzenie to jest mało ekonomiczne i stosunkowo kosztowne.

b)    Transformator jednofazowy bez opornicy, o zmiennej wydajności, którego schemat przedstawia fig. 435. Uzwojenie pierwotne oznaczone jest

cyfrą 1, uzwojenie wtórne — 2, 3, 4. Przez połączenie A z А', В z B' itd. °    otrzymujemy coraz to mniejsze na

tężenie prądu, napięcie zaś pozostaje stałe, gdyż ilość zwojów pierwotnych i wtórnych pozostaje niezmieniona. Transformator tego typu jest dość ekonomiczny, wadę jego stanowią obciążenie tylko jednej fazy, co powoduje obniżenie spółczynnika mocy sieci.

. hi

armр

2b. CO г, Сз '-i -i

i mm;

/*

Fig. 435.

B. Do robót stałych.

a) Transformator trójdwufazowydo spawania prądem zmiennym przedstawia fig. 436. Przy tym układzie otrzymuje się równomierne obciążenie wszystkich trzech faz. Spawalnica tego typu pozwala na spawanie w dwóch punktach jednocześnie, lub też spawanie pałeczkami podwójnemi, t. zw. „sandwicz“. Spawalnica ta jest mało kosztowna pod względem użycia prądu.

b) Przetwornica obrotowa składająca się z silnika na prąd zmienny, sprzężonego z prądnicą wytwarzającą prąd stały do spawania. Zewnętrzny widok tego rodzaju spawalnicy nie różni się od spawalnicy opisanej w p. I. B, fig. 434. Przetwornica obrotowa jest mniej ekonomiczna, niż opisany wyżej transformator, gdyż sprawność jej wynosi 0,5 —0,6. W czasie przerw

w spawaniu przetwornica zużywa energję na jałowy bieg, transformator zaś pobiera energję tylko w czasie palenia się łuku. Transformator waży znacznie mniej od przetwornicy i jest około dwóch razy tańszy od niej, przy tej samej

mocy.

III. Spawalnice o własnem źródle energji.

Są to przetwornice obrotowe składające się z silnika benzynowego o mocy

12—i 5 KM sprzężonego z prądnicą prądu stałego, odpowiednio dostosowaną do spawania.

Urządzenie to jest zwykle zmontowane na kołach, lub na samochodzie, w celu łatwiejszego przewozu. Ten typ spawalnicy jest najkosztowniejszy, pozwala jednak na wykonywanie robót w dowolnem miejscu.

Pałeczki (elektrody).

Pałeczki do spawania żelaza istnieją w 3-ch odmianach: pałeczki gołe, pałeczki powlekane, pałeczki owijane.

Pałeczki gołe wykonywa się z miękkiego żelaza o składzie dostosowanym do materjału spawanego, z możliwie małą domieszką siarki i fosforu. Pałeczki gołe wychodzą coraz bardziej z użycia, gdyż nie dają tak dobrych spoin jak pałeczki powie- | капе, specjalnie fabrykowane do spawania.

-'v

1 ub

Pałeczki powlekane są wykonywane z materjału o własnościach mechanicznych, podobnych do przedmiotu spawanego,    3

lepszych od niego.    > Jr

Powłoka, która topi się jednocześnie z pałeczką,    j

ma na celu ochronę miejsca    ¹    “

Fig'. 436.

spawanego od dostępu atmosfery, oraz działa chemicznie na topiące się żelazo, redukując tlenki, powstające na powierzchni spoiny. Pozatem powłoka nadaje kierunek łukowi wzdłuż osi pałeczki, usuwa chwianie się łuku i rozpryskiwanie spoiwa. Stopiona powłoka daje na powierzchni spoiny szklistą warstwę szlaki, która powinna być łatwo usuwalna szczotką drucianą.

Pałeczki owijane różnią się od powlekanych tern, że są owinięte sznurem azbestowym, nasyconym materjałami ochronnemi i redukującemi tlenki. Owinięcie tego rodzaju gra tę samą rolę co powłoka, prócz tego promieniowanie łuku zmniejsza się i ciepło jest lepiej skoncentrowane w punkcie spawanym. Szlaki na powierzchni otrzymuje się w tym wypadku znacznie więcej i trudniej jest ją usunąć. Pałeczki te są dość kosztowne i mało stosowane.

Wytwórnie pałeczek wyrabiają je w najrozmaitszych rodzajach i gatunkach, podając zwykle wytrzymałość i wydłużenie spoin otrzymywanych przy ich użyciu.

Opisując transformatory prądu zmiennego, wspomniano o możliwości stosowania pałeczek podwójnych, t. zw. „sandwicz“.

Pałeczki „sandwicz“ wykonywane są z podwójnego drutu powlekanego, tym sposobem jeden drut od drugiego jest izolowany powłoką. Używane są tylko do spawania prądem zmiennym z transformatora, przytem każdy z drutów łączy się z inną fazą prądu. Przy spawaniu na końcu pałeczki „sandwicz“ powstaje jakby podwójny łuk. Szybkość spawania pałeczkami „sandwicz“ jest dwa razy większa niż zwykłemi pojedynczemi pałeczkami.

Regulacja spawalnicy. Spawalnicę ustawia s’ę przedewszystkiem na bieg luzem na odpowiednie napięcie, podane przez wytwórnię. Po zaja-rzeniu łuku reguluje się prąd w ten sposób, aby przy możliwie niskiem napięciu łuku, natężenie było odpowiednie do grubości pałeczki. Poniżej w tabeli podano grubości pałeczek i natężenie prądu stosowane przy wykonywaniu połączeń różnych grubości:

Grubość blachy mm

Średnica pałeczki mm

Należenie prądu Amperów

do 3

45—60

60-80

100—120

150—180

200—220

3- 4

4— 6 6 — 10 10 i wyż.

Szybkość prowadzenia pałeczki i układanie warstwy spoiwa w połączeniu musi być dostosowane do grubości pałeczki i mocy prądu. Aby spoiwo

tworzyło jedną całość z metalem przedmiotu, musi być dobrze wtopione, t. zn. na głębokości, odpowiedniej do grubości warstwy, metal przedmiotu musi ₁₅ być stopiony i łączyć się ze spoiwem. Z kształtu warstwy spoiwa można sądzić o dobrem wtopieniu.

Emà    ff®

6.

aVwwm

ii

i 4.

Ul

У/

гг

гз

24.

гз.

Technika spawania.

P'r zygotowanie krawędzi łączonych.

гг

28

|29

M.

'30.

34

Krawędzie części łączonych przy grub, powyżej 4 mm muszą być odpowiednio zu-kosowane na V łub X.

Ukosowanie można wykonać zapomocą palnika tleno-acetyleno-powierzchnie

JS.

Fig. 437.

w ego,

spawane muszą być dokładnie oczyszczone z zendry i rdzy sposobem mechanicznym, (szczotka druciana, pilnik, dłuto). Oczyszczanie kwasami jest wzbronione.

Kształty połączeń spawanych. Na fig. 437 widzimy różne typy połączeń spawanych. Połączenia 1 i 2 najczęściej są stosowane, tak przy spawaniu acetylenowem, jak i elektrycznem ; 1. przy blachach cieńszych, 2. przy grubszych. Połączenia 3 i 4 łatwiej się wykonuje łukiem tylenem. Połączenia 5—17 wykonywane są również łatwo obydwoma sposobami. Połączenia 5, 6, 7 i 8 nie mogą być stosowane do łączenia den

niż ace-

zbiorników narażonych na ciśnienie wewnętrzne, wówczas należy stosować jedno z połączeń 9, 10, 11 lub 12, przytem 9 i 11 nadaje się więcej do spawania acetylenem, szczególniej przy blachach cieńszych, a 10, 12 lukiem. Połączenia 14 i 15 bardziej są polecenia godne niż 16 i 17. Również połączenie 18 jest lepsze niż 19 i 20, przy których rowki są zbyt wąskie i trudno je dokładnie wypełnić spoiwem. Połączenia 18 i 20 są znów bardziej odpowiednie do elektrycznego spawania, a połączenia 19 do acetylenowego.

Wzmocnione połączenia 21, 22 i 23 tego samego kształtu, co uprzednie, nadają się do wykonania spawaniem elektrycznem lub mieszanem, a mianowicie: blachy spawać lepiej acetylenem, a wzmocnienia (nakładka, kątowniki) — elektrycznie.

Różne połączenia den okrągłych, wypukłych i wklęsłych są przedstawione na szkicach 24—29. Połączenia 25, 28 i 29 są najbardziej godne polecenia.

Szkice 30—35 podają przykłady połączeń rur. Połączenia 33 i 34 są gorsze niż 35, gdyż rowek jest zbyt ciasny. Spawanie rur wykonuje się prawie wyłącznie acetylenem, gdyż rury zazwyczaj są cienkościenne. Dopiero przy bardzo dużych średnicach stosuje się również spawanie elektryczne.

Połączenia kołnierzy do rur przedstawione są na szkicach 36—39. W połączeniu 38 spoina, narażona na gięcie, przedstawia małą wytrzymałość, lepsze już jest połączenie 37, a najlepsze — 36, gdzie spoina jest narażona tylko na zrywanie.

Przy grubych kołnierzach wystarcza połączenie, jak na szkicu 39.

Odkształceania termiczne i naprężenia szkodliwe.

Połączeniom spawanym należy umożliwić swobodne rozszerzanie się w czasie spawania i kurczenie się przy stygnięciu, w przeciwnym razie powstają w połączeniu naprężenia, które mogą osiągać wysokie wartości, szczególniej przy spawaniu acetylenowém. Przez racjonalną konstrukcję umiejętny rozkład szwów i odpowiednią kolejność spawania można zapobiec niepożądanym skutkom skurczu.

Cięcie żelaza zapomocą tlenu.

si

Mi

Fig. 438.

Zasada cięcia. Cięcie żelaza palnikiem tleno-acetylenowym polega na wypalaniu wąskiej szczeliny w metalu zapomocą strumienia czystego tlenu. Miejsce, gdzie się rozpoczyna cięcie, należy podgrzać uprzednio do czerwoności, a gdy cięcie jest już rozpoczęte, ciepło spawania podtrzymuje w miejscu ciętem odpowiednio wysoką temperaturę i wówczas wystarcza niewielki płomyk podgrzewający. Strumień tlenu, paląc żelazo, wydmuchuje jednocześnie nazewnątrz szczeliny topiące się tlenki w kształcie iskier i tym sposobem wypalanie może postępować naprzód.

Palniki do cięcia. Palniki do cięcia posiadają dwie dysze, jedną do podgrzewania, do której doprowadza się acetylen i tlen, oraz drugą — dla stumienia tlenu tnącego. Dysza podgrzewająca może być przed dyszą do cięcia lub obie dysze mogą być położone współśrodkowo względem siebie, podgrzewająca dysza zewnątrz, a tnąca — wewnątrz. Obraz palnika do cięcia przedstawia nam fig. 438.

Warunki dobrego wykonania. Linja cięcia powinna być dokładna, szczelina wypalona — jak najwęższa, a powierzchnia cięcia powinna być prostopadła do powierzchni blachy, gładka, o krawędziach ostrych. Ze względów ekonomicznych szybkość cięcia powinna być możliwie duża, przy jednoczesnem możliwie małem zużyciu gazów. W tym celu :

1.    czystość tlenu powinna być jak najwyższa,

2.    ciśnienie tlenu odpowiednio dobrane do grubości przecinanej,

3.    płomień podgrzewający odpowiednio uregulowany.

Zbyt silny płomień daje za szeroką szczelinę, większe zużycie g-azów, zaokrąglone krawędzie, wytapianie zamiast wypalania, nierówną powierzchnię cięcia. Zbyt mały płomień — powolne i nieregularne cięcie, większe zużycie tlenu (część tlenu nie bierze udziału w paleniu).

4.    posuw palnika powinien być równomierny i odpowiednio szybki. Ciśnienie tlenu potrzebne do cięcia żelaza różnych grubości, szybkość

cięcia i zużycie gazów podają wytwórnie palników. Jako przykład podajemy tablicę odnoszącą się do palnika wyrobu krajowego.

Grubość metalu w mm

Nr. gilzy

Nr. dyszy

Zużycie tlenu w //godz.

Zużycie acetylenu w I/godz.

Ilość

mtr. cięcia na 1 godz.

do 25 do 40 do 75 do 120 do 150

1500

3000

4000

6000

8000

900

1000

do 15 do 12 do 10 do 8 do 8

Cięcie maszynowe. Do masowej produkcji lub do cięcia grubych blach można stosować specjalne maszyny do cięcia tlenem. Posuw mechaniczny palnika jest równomierniejszy niż posuw ręczny, dlatego cięcie maszynowe daje wyniki znacznie lepsze od cięcia ręcznego, tak pod względem technicznym, jak i ekonomicznym.

Cięcie żeliwa. Ponieważ temperatura topliwości żeliwa jest niższa od temperatury topliwości tlenków żelaza, więc tworzące się w płomieniu zwykłego palnika do cięcia tlenki żelaza, będące w stanie stałym, mieszają się z topiącem się żeliwem i tym sposobem wypalenie szczeliny w żeliwie jest niemożliwe. Natomiast dzięki niskiemu punktowi topliwości żeliwa można wytopić szczelinę w żeliwie i tym sposobem podzielić przedmiot żeliwny na części.

umo-

Do tego celu służą specjalne palniki, podobne do palników do cięcia żelaza, posiadające również dwie dysze, lecz w tym wypadku do obydwu dysz doprowadza się tlen i acetylen. Otrzymuje się tym sposobem silne skoncentrowanie ciepła na wąskiej powierzchni przedmiotu, które żliwia nadzwyczaj szybkie topienie żeliwa w miejscu przyłożeniu płomienia.

Szczelina wytopiona jest znacznie szersza niż w wypadku cięcia żelaza, szybkość cięcia jest mniejsza i zużycie gazów większe niż przy cięciu żelaza tej samej grubości.

Cięcie żelaza pod wodą. Czasami przy rozbiórce mostów kolejowych zatopionych, statków itp. potrzeba jest ciąć żelazo pod wodą. Do tego

Fig. 439.

celu służą palniki, które tem się różnią od zwykłych palników do cięcia, że dysza osadzona jest w kloszu miedzianym, do którego stale dopływa tlen i nie dopuszcza wody do wylotu palnika (fig. 439). W kloszu koło dyszy zamocowany jest mały zapalnik gazowy, do którego doprowadza się acetylen i tlen. Nurek wchodzi do wody z palącym się zapalnikiem, a na miejscu pracy zapala naprzód dyszę podgrzewającą palnik, następnie kieruje płomień podgrzewający na przedmiot do cięcia, a gdy przedmiot się nagrzeje do czerwoności, otwiera dopływ tlenu do dyszy tnącej.

Szybkość cięcia blachy grub. 25 mm wynosi % metra na minutę. Palnik ten zużywa do cięcia około 10 m³ tlenu na godzinę, do podgrzewania zaś i do zapalnika około 5 m³ tlenu i 2 m³ acetylenu. Ciśnienie gazów zależy od długości przewodów i głębokości, na której cięcie się odbywa. W tym względzie należy się stosować do wskazówek tirmy dostarczającej palnik. Ze względu na to, że acetylen musi być doprowadzony do palnika pod ciśnieniem, trzeba stosować acetylen rozpuszczony (z butli).

Cięcie tleno-elektryczne polega na użyciu elektrod z wewnętrznym otworem, przez który doprowadza się tlen w chwili puszczenia prądu. Miejsce podgrzane przez łuk elektryczny spala się w tlenie i otrzymuje się w danem miejscu otwór. Ten sposób nadaje się najlepiej do cięcia bardzo grubych przedmiotów pod wodą.

Cięcie łukiem elektrycznym odbywa się przy pomocy specjalnych elektrod do cięcia, które dają żużel bardzo płynny, ułatwiający topienie się i odpływ metalu na linji cięcia. Natężenie prądu jest bardzo duże i wynosi 250 A przy pałeczce 5 mm. Linja cięcia łukiem elektrycznym nie jest tak równą, jak linja cięcia płomieniem acetylenowym.

Łukiem elektrycznym tnie się głównie odlewy żeliwne, a oprócz tego stosuje się też łuk elektryczny do cięcia i innych metali.

Żelazne konstrukcje spawane.

Napisał dr. inż. Stefan Bryła.

Do wykonywania połączeń spawanych w konstrukcjach żelaznych używa się łuku elektrycznego, rzadziej acetylenu lub sposobów innych. Wogóle dopuszczalne są wszystkie metody, ale wskazana jest ta, przy której najłatwiej jest uniknąć niekorzystnych odkształceń termicznych. Natomiast cięcie blach i prętów odbywa się najwygodniej zapomocą palnika tleno-acety-lenowego, przyczem krawędzie łączone muszą być dokładnie oczyszczone (patrz „Technika spawania“).

Próby wytrzymałości, czynione z połączeniami spawanemi, dały następujące rezultaty :

1.    Wytrzymałość dobrze wykonanej spoiny jest bardzo zbliżona, równa, czasem nawet większa niż wytrzymałość części łączonych.

2.    Zapomocą spawania uzyskać można zupełne utwierdzenie belek.

3.    Ciąg belek, połączonych przy pomocy spawania, zachowuje się jak belka ciągła.

4.    Miejsce spojenia wykazuje zwykle mniejszy spółczynnik wydłużenia.

5.    Wartość połączenia spawanego zależy od zręczności, sumienności i doświadczenia spawacza, przyzwyczajenia do danego gatunku pałeczek, oraz od dobroci tychże.

Ujemne strony spawania stanowią zależność od wykonania, oraz trudność sprawdzenia konstrukcji spawanej. Dobroć wykonania spojenia sprawdzić można do pewnego stopnia po wyglądzie zewnętrznym, pozatem należycie zorganizowana kontrola materjałów przygotowania do spawania i samych spawaczy jest najlepszą gwarancją dobrego wykonania.

Obliczenie połączeń spawanych.

a) Na rozciąganie i ściskanie: Przekrój spojeniaFg, wytrzymałość materjału konstrukcji na rozciąganie Kr, wytrzymałość materjału elektrody (na rozc.) Krs, więc wytrzymałość spojenia będzie Fg . Krs, zaś siła, jaką przekrój przeniesie (przy n-krotnej pewności), będzie:

321

134

Bryła. Podręcznik inżynierski. VIII.

S=FsKs=Fs~‘

(k = naprężenie dopuszczalne = —).

Niech krs—ahr, to, ażeby móc wyzyskać cały przekrój, należy albo osiągnąć a = 1, albo też odpowiednio zwiększyć F przez bezpośrednie pogrubienie, stosowane np. w prętach okrągłych, używanych w konstrukcjach żelbetowych, albo pośrednio, dając prócz styku czołowego przykładki (fig. 440y).

Niech :

« =1’ toFK=FsK

a więc: Fg — — F — 1,5 F.

Przyjęcie a = 1 jest dopuszczalne przy bardzo dobrem spawaniu ; należy przedtem przeprowadzić szereg prób spawacza i spawania, któreby dać mogły

dostateczną podstawę do takiego

i_a/^ Przyj§cia, tj. przerwały się poza

rn~Yj — ~ szwem. Niemniej zastosowano je w kilku, nawet dość znacznych konstrukcjach (np. most próbny

a.

c.

b.

в. »<.

;,r

b\

2 JL

~v

-—a -f60

i.

■to

k.

-u

“Г

ho

I i*

Fig. 440.

Fig. 441.    ’

kolejowy kolei Bienne—Souceboz w Szwajcarji — fig. 472), — i w miarę udoskonalania spawania będzie to sposób najwłaściwszy.

Tak samo przeprowadza się obliczenie na ściskanie.

b) Na ścinanie: Połączenia na ścinanie mogą być: 1. podłużne — i to a) boczne lub b) szczelinowe, środkowe ; 2. poprzeczne, najczęściej czołowe; 3. otworowe, używane wogóle bardzo rzadko.

la. Połączenia podłużne boczne wykonywa się, stapiając pałeczkę wzdłuż brzegów pręta łączonego (fig. 440 c, d). Dla zniszczenia połączenia (fig. 440 c, d) muszą ulec ścięciu szwy na długości a -j-    -j- a₂ = 2 a.

Przyjmując nałożenie metalu wedle trójkąta prostokątnego (fig. 440 d) i równoramiennego, otrzymamy naprężenie dopuszczalne na 1 cm b. szwu :

ws = m'ks =0,7 m ks,

gdzie kg oznacza naprężenie dopuszczalne materjału elektrody na ściskanie. Największa siła, jaką przeniesie połączenie :

S = (a -j- «i -|- a₂) ivg = ÇL a). 0,7 m kg.

Stąd całkowita długość spoiny :

ws

0,7 mkg

Szwy mniejsze posiadają jednak wytrzymałość (w kg jem²) większą⁻ niż szwy większe, a wytrzymałość ta zmienia się mniej więcej według linji prostej o kształcie:

ks — (k₀ — <p m) kgjcm².

Wzór ten używany jest dotąd w Polsce ; przyczem przyjmuje się w konstrukcjach budowlanych :

ks — (800 — 100 m) kgjcm²

(m w centymetrach), czemu odpowiada wytrzymałość spoiny prostokątnej symetrycznej (na 1 cm b.) :

ws — (800 — 100 m) . 0,7 m — m' ks kgjcm b.,

zaś w konstrukcjach mostowych:

g —    1 b ~~j~

d\ llg^ywT

c.

50

Fig. 443.

f.

120

Fig. 444.

Fig. 442.

kj = 0,8 ks — (640 — 80 m) kgjcm2 Wg — 0,8 Wg = (640 — 80 m) m . 0,7 kgjcm b. Stąd wynikają następujące wartości :

ks

ks' = 0,8*,

ws

tVg' — 0,8u>g

kglcrn²

kg/cm*

kg Inn b.

kg jcm Ъ.

oo a oi ^

760

610

210

170

750

740

720

700

680

650

600

260

210

590

310

250

575

400

320

560

490

390

540

590

470

520

680

545

Projekt nowych przepisów, wykonanych dla M. IÎ. P., przyjmuje naprężenie dopuszczalne :

Na rozciąganie i ściskanie 900 kgjc7n².

Na ścinanie:

Wymiary szwów.........

Napr. dop. dla szwów bocznych i środkowych.....

dla szwów czołowych. . .

10

12

14

16

18 mm

240

280

350

280

320

400

420

480

530

570

480

550

600

650

600 kgjcm2 700 kgjcm²

134*

328

W razie zastosowania naprężenia dop uszczalnego konstrukcji к innego niż 1200 kg/cm² należy powyższe cytry pomnożyć przez spółczynnik    .

Przykład. Pręt rozciągany jest siła P = 7200 kg. Przyjmijmy dwa płaskowniki

7200

(fig. 440 k), to przekrój każdego z nich : F = wniki 50 X 6.

Stosując po dwa szwy boczne, otrzymamy potrzebną długość szwu : a' =

= OJ 7,5 cm.

Przy tej samej szerokości m! rozróżnić można szwy normalne (m* >0,7 m) i szwy lekkie (m’ < 0,7 m) (fig. 440/). Połączenie na zakładkę na jeden szew normalny i jeden lekki jest niewiele słabsze od połączenia na oba szwy normalne.

Przy przekrojach, których oś ciężkości leży w środku szerokości pręta, należy robić spoiny również symetrycznie (fig. 440 h). Przy przekrojach, których

1200.2

= 3,0 cni²; przyjmiemy dwa płasko-

7200

2.2.250

b.

c.

d.

f.

Fig. 445.

Fig. 446.

oś ciężkości odchyla się od środka szerokości pręta, należy długości spoin po obu stronach dostosować do położenia osi ciężkości, np. w kątowniku

e (et -}- fitj -)- Otg)

(fig. 440 c)

eti -j— f<2

lb. Połączenie podłużne szczelinowe (środkowe) wykonywa się w ten sposób, że w przytwierdzonym przekroju wycina się podłużne wcięcie i w niem umieszcza materjał elektrody (fig. 441 i 442 e). Szerokość wcięcia źmin = g, £max = 3g. Obliczenie szwu następuje według wzorów podanych na str. 2085. Spoina więc o długości l przenieść może siłę S — t .1 .ks.

2. Połączenia poprzeczne wykonywa się najczęściej jako czołowe, tj. stapiające pałeczkę wzdłuż końcowej krawędzi poprzecznej pręta łączonego (fig. 443). Szwy czołowe wykazują większą wytrzymałość od bocznych : przyjmować dla nich można naprężenie dopuszczalne 800 kg/cm², wzgl. dla mostów 640 kg/cm*.

Szwy ukośne (fig. 444) mają wytrzymałość pośrednią i obliczać je można dla a <i 45° jak szwy boczne, dla a > 45° jak szwy czołowe.

Połączenia otworowe (fig. 442 e) stosowane są wogóle rzadko ; połączenie to zwykle nie posiada większej wytrzymałości, aniżeli połowa wytrzymałości odpowiedniego nitu.

Oszczędność w stosunku do konstrukcyj nitowanych uzyskuje się z następujących powodów :

1.    przekroje prętów są mniejsze z powodu nieuwzględnienia dziur na nity;

2.    części łącznikowe, jak blachy węzłowe, przykładki itd. są mniejsze lub nawet zupełnie odpadają.

Przykład do 1. i 2. (fig. 440г). Biorąc ten sam pręt, co w przykładzie poprzednim, otrzy-dla konstrukcji nitowanej przy przyjęciu nitów 12 mm potrzebne płaskowniki

szwów

mamy

o przekroju (50 -(- 12) X 6 = 62 X 0 i ze względu na wymiary handlowe 65 X 6 mm. Przyj-

mijmy nity dwuciete o wytrzymałości na ścinanie 2040 kg ; na ciśnienie na ściankę dziury dla blachy g = 10 mm 2160 leg, to potrzebna ilość nitów n = ^j^ = <V>4 nity, zaś długość

połączenia a = 2 X 20 4- 3 X 40 = 160 mm (najmniej 145 mm), gdy przy połączeniu spawa-nem (j. w.) 7,5 cm.

3.    odpada precyzyjne projektowanie połączeń;

4.    odpada dokładne trasowanie konstrukcji;

5.    robota warsztatowa zmniejsza się bardzo;

6.    szybkość wykonania jest znacznie większa nawet przy mniejszej ilości robotników jak przy nitowaniu; nadto zaś

7.    spojenie można wykonać w warunkach, w których nitowanie jest niemożliwe (z powodu braku przystępu), — oraz :

8.    późniejsze wzmocnienie lub przeróbki konstrukcyj spawanych nie nastręcza trudności.

czasem nawet więcej, zaś w robociźnie dochodzi do 20—30%; u nas narazie oszczędność w robo-ciźnie jest bardzo mała, a nawet koszt 1 kg konstrukcji spawanej kosztuje więcej niż nitowanej o ok. 5%; jednak na skutek ekonomji na wadze uzyskuje się na kosztach ogólnych 10—20% oszczędności w stosunku do konstrukcji nitowanej.

Oszczędność w materjale wynosi 15—30%

130

2l 60.60.6

Fig. 449.

Fig. 448.

Fig. 447 o i 6.

Znakowanie spoin. W rysunku określa się — zazwyczaj grubą czarną lub kolorową linją — długość i położenie szwu, w razie szwów przerywanych także odstęp poszczególnych szwów, oraz wypisuje obok wymiary poprzeczne, względnie ciężar szwu. Inne sposoby oznaczeń nie weszły narazie w większe zastosowanie.

na

Elementy połączeń spawanych: A. Połączenie spawania rozciąganie można wykonać: a) na styk, b) na zakładkę, c) na przykładki.

a)    Połączenie na styk wykonywuje się przez spojenie części przytkniętych do siebie i obrobionych na V lub X (fig. 440 a, V). W podobny sposób można spawać profile o rożnej tak wysokości, jak i grubości (fig. 442 a). Przyjmując a < 1, można osiągnąć tę samą wytrzymałość spoiny przez odpowiednie zwiększanie przekroju.

b)    Połączenia na zakładkę (fig. 442 b—e) przy połączeniach poje-dyńczych nie jest wskazane z powodu mimoosiowego przeniesienia sił. Dobre i ekonomiczne przy prętach podwójnych.

c)    Połączenie na przykładki jest przy konstrukcjach spawanych rzadziej stosowane niż przy nitowanych.

Czasem przykładka złożona jest z dwu podłużnych części, co zmniejsza długość tychże. Umieszczenie przykładek przy dźwigarach I pokazuje fig. 442f. Przy szerokich profilach wskazane jest dodatkowe połączenie otworowe lub szczelinowe — środkiem, niezależnie od szwów bocznych. Przykładki jednostronne (fig. 442 g) są niedopuszczalne. Wygodne są przykładki prze-‘ kątne wedle fig. 445.

B. Połączenie belek zginanych na długość wykonać można podobnie jak połączenia na rozwiązaniu, więc: 1. na styk, 2. na przykładki i nakładki, 3. połączenie obu tych sposobów. Przy styku bezpośrednim należy przyjmować a = 0,6—0,8, więc dla zupełnego ; wyzyskania przekroju należy również tu albo odpowiednio pogrubić szew, albo dodać przykładki.

125

300

130'

f    ¹-too-'

Fig.453.

Fig. 454.

c) Połączenie na blachy węzłowe może być wykonane :

1.    na blachy węzłowe pełne (fig. 450 i 451), połączone podobnie jak w konstrukcjach nitowanych ze wszystkimi prętami schodzącemi się w węźle

na

Fig. 460.

Fig. 461.

Fig. 452.

C. Połączenie prętów pod kątem można wykonać: a) na styk bezpośredni, b) na zakładkę, c) na blachy węzłowe.

a)    Połączenie na styk wykony wuje się przez spojenie na powierzchni zetknięcia (fig. 446 a, d, e), które należy obrobić na V lub X i oprócz tego usztywnić naroże żebrem (fig. 446 e). Por. też fig. 447 i 448. Kąt połączenia jest w znacznych granicach obojętny, lecz przy ostrym kącie może nie wszędzie dojść materjał elektrody. Wytworzenie połączenia przestrzennego nie przedstawia wogóle trudności (fig. 446/).

b)    Połączenie na zakładkę wykony wuje się analogicznie jak przy nitowaniu ; jednak przy spawaniu stosowane jest częściej (fig. 446 b, c, 449). Zakładka powinna być obustronnie symetryczna ze względu na należyte przeniesienie sił.

пПг

całej długości połączenia węzłowego ; blachy powinny albo niedochodzić do płaszczyzny kątowników, ewentualnie być ścięte (fig. 451) lub też około 1 cm wystawać, aby spoinę można było umieścić ;

2.    na blachy węzłowe dopełniające, dospojone do ścianki przekroju (patentowane) ; można ich użyć jako rozszerzania przekrojów, najczęściej pasu, gdy pas ma ściankę, do której dadzą się przytwierdzić krzyżulce, jednakowoż zbyt małą, aby na niej umieścić cały potrzebny szew (fig. 452), ale także i innych profilów (fig. 453). (Blachy te mogą być użyte także w połączeniach nitowanych.)

D.    Połączenie belek zginanych pod kątem wykonywa się najłatwiej na bezpośredni styk (fig. 446g). Połączenie takie, jak wykazały liczne doświadczenia, jest sztywniejsze i mocniejsze niż połączenie nitowane. Dźwigary łączone w ten sposób nie wymagają żadnego obrobienia, z wyjątkiem oczyszczenia. Ze względu na znaczną sztywność osadzenia można belki takie liczyć jako częściowo lub całkowicie utwierdzone. W moście pod Łowiczem zastosowano połączenie podłużne z poprzecznicami wedle fig. 467 i 468.

E.    Dźwigary walcowane wzmocnione wykonywa się : a) przez dodanie nakładek, które mogą być szersze lub węższe od stopki dźwigara, zależnie od potrzeby (fig. 454 i 455); b) przez rozcięcie dźwigara, odgięcie jednej z części i wstawienie blachy o odpowiednim kształcie i grubości równej grubości ścianki dźwigara. Sposób ten nadaje się przedewszystkiem dla belek ciągłych, których wysokość należy zwiększyć na podporach (fig. 456) W ten sposób wykonana została kładka na rzece Limmat w Zurychu. Kładka ma 3 m szerokości i trzy przęsła 18,30 -j- 23,40 -f- 18,30 m. Belki główne wykonie są z dwuteowników NP. 55, rozciętych na długościach 3,50 m od podpór środkowych i rozsuniętych, tak, że wysokość na tych podporach została doprowadzona do 1050 mm.

F. Blachownice składające się z blachy pionowej i z nakładek poziomych bez użycia kątowników (fig. 457). Zebra wykonywuje się z płaskowników. Styk ścianki wykonać najlepiej przez spojenie bezpośrednie, i usztywnić go żebrem, ewentualnie przykładką przekątną (fig. 445). Zasto-

/to

N.

^ /so

Fig. 457.

15

10

Fig. 455.

ï ig. 456.

Fig. 458.

sowane mogą byc szwy, albo ciągłe, albo przery-Najczęściej wystarczą przerywane, przyczem przy zachowaniu tych samych grubości i długości c szwów zmienia się ich odstęp odpowiednio do siły poprzecznej. Jeżeli mianowicie T oznacza siłę poprzeczną w danym przekroju, Fn przekrój nakła-

wane.

3j0

Fig. 459.

Fig. 460.

J*X

JL

_JL

II

Fig.. 461.

Fig. 462.

dek ponad szwem badanym, J moment bezwładności całego przekroju, I moment statyczny części przytwierdzonej przy pomocy danego szwu, to siła ścinajaca na długości e musi być przeniesiona przez szwy, zatem T.S

T.e

2 w. c. Zazwyczaj przyjmuje srn grubośćj długość szwu,

a oblicza się ich odstępy c

Te

2 w h'

Styk ścianki może być bezpośredni lub też z nakładką (fig. 442/ lub 445). Styk nakładek por. fig. 458. Lepszy sposób zwiększenia grubości otrzymuje się, przykrywając styk nakładką umieszczoną na podkładce (fig. 459).

to ~

-T-

-r-

900

-J

ЫМ

s*>

15

li

TffTNl

■«-900-i----a.:

Mg. 463. Szczegół podstawy słupa w budynku P. K. O. w Warszawie.

Ш-

Fig. 464. Szczegół podstawy słupa w budynku Izby Skarbowej w Katowicach.

kowoż cena jednostkowa rur jest znacznie wyższa niż przekrojów walcowanych i dlatego one się nie opłacają. Przekroje szczelnie zamknięte (np. rurowe i skrzynkowe) należy wewnątrz wypełnić betonem. Podstawy słupów wykonywa się przy pomocy blach trapezowych lub trójkątowych (fig. 463) lub — lepiej — na odpowiednio grubych płytach podstawowych (fig. 464).

H. Kratownice. Połączenia belek kratowych można wykonać w jeden ze sposobów, podanych powyżej (pod A i C) :

Fig. 465 przedstawia więzar dachowy w Eola, wykonany przez zarząd kolei Chicago Burlington and Quincy Railroad (ustrój dziś nieużywany).

Fig. 466 przedstawia szczegół górny i dolny masztu żelaznego kratowego.

ot

Na fig. 467 i 468 podane są szczegóły mostu drogowego w Łowiczu. Most ten ma rozpiętość teoretyczną 27,0 m przy szerokości 5,20 m. — Pasy dwuteowe składają się wyłącznie z blach, przyczem blacha pozioma pasu środkowego ma do 29 mm grubości, słupy z kątowników, przekątnie z ceowników.

OjŁ

Styki czołowe, kryte nakładkami, gdyż w obliczeniu przyjęto wytrzymałość szwu = 0,7 wytrzymałości żelaza zetkniętego. Poprzecznice są blachownicami, zło-żonemi z blachy pionowej i nakładek poziomych.

Inne sposoby rozwiązania kratownic spawanych por. fig. 469—475.

Węzeł ną fig. 472 został wykonany w sposób następujący: Ściankę pasa górnego, składającego się z teownika, wycięto wedle fig. 472 I, wygięto

.5°'

.o«⁰'

--1,00-

f,35

г L too.ao.io

2.90

s»⁴

u.10

Ы 10 mm

-1,95

15.20

Fig. 466.

Fig. 465.

i spój

łono wedle II, a następnie założono krzyżulce, wykonane z rur, odpowiednio wyciętych (III)- Dla uzyskania odpowiedniej długości spoin dodano blachy patentowane s i dospojono do ścianki teownika. Końce rur zamknięto, aby powietrze nie miało do zewnątrz dostępu. Kury są wogóle przekrojami korzystnymi, ale drogimi.

Szczegóły innych konstrukcyj por. fig. 477—479.

Przed wykonaniem wszystkich szwów konieczne jest prowizoryczne połączenie poszczególnych prętów, co wykonywa się przy pomocy śrub. W tym celu wykonywa się na końcach poszczególnych prętów otwory montażowe, umieszczając je możliwie blisko teoretycznego węzła. Otwory te następnie zalewa się, co zresztą nie jest konieczne ze względów wytrzymałościowych, gdyż wykonane następnie spoiny już na długości a (fig. 476) przenoszą i tak znacznie większą część siły, niż to jest potrzebne ze względu na zmniejszenie przekroju prętaw miejscu otworu.

Wykonanie i montaż konstrukcyj spawanych por. autora: Żelazne konstrukcje spawane.

Wzmacnianie istniejących konstrukcyj. Spawania można użyć z korzyścią do wzmocnienia konstrukcji lub też wymiany częściowo zniszczonych części. Wzmocnienie słupów czy belek da się z łatwością wykonać przez nałożenie przykładek, nakładek lub kształtowników po niewielkiem przygotowaniu (bardzo dokładnem oczyszczeniu, por. np. fig. 454).

-t

ft

<54 2

jJm»8JŁL0

-, ---f

ii.

S

02 Ql

IQQjüQ /50'18

ЙГТО

li

!co

!ja>

K)

7U0

Nf

I"?

-300 -

let

IS

il

r\>

Co

- 520

fè»

Fig. 467. Szczegóły belek głównych mostu pod Łowiczem.

3375

Гзо

Oo

О

ào

г— Is» W-Ж

I t Vt«.

,*b

<•

bb

1л

&-

•v>

Cb

C?

-~t;-

-ę

1200

I ÜJ

_ ^ —

v¹'

Сл-

Ul 80*80*6.1-2800

\280* 12.1=1680

81 *0ь с

f-

i'

It

Oo

Ol *00"

4-L 80*80*8 Ы4^^0

*T=,

Cl’03-7

f\)

cj

ЧЧ

V\

280* 12, 1=3320

co

cc

J50-I50-I5

Ili PN 30

Prrb ?

980-150-15

sj

te

a-b

’ШВ

1*0

is I

К Y<

î/rg

R -1- V N Ф §

‘П

IPN 30

11

ą|

V,

C>

i.S

<\i

«V.

£1210

c\j

. Д/

<$,1% , ,

^i’;. hz^-T—OOZ—к

ÜL

ö<?

00*79

óś-r^s;

?bl 700-200’ 10

Ô?

09C

о—

r—400

-i

"Г

• r-8

ÛO

—uoo

'•f'r

JL

0891

2L90*90‘n^j

Co

°P

Ir

%L

81-004-009    — 1

pi 1 ' *I

606-06 18/

Чиг--

§?

f?

ч>

ШЯЗО.

Fig. 468. Przekrój poprzeczny mostu pod Łowiczem.

?>

1500

91

V/

Tr

"f

ko

Ns

рГ7

Części brakujące (np. wyżarcie przez rdzę, wyłamanie części belki) da sie uzupełnić przy pomocy wstawienia części uzupełniającej o odpowiednim kształcie i przypojenie ; jeżeli chodzi o większą pewność, można zastosować zwiększenie p zekroju, np. przy pomocy przykładek. Niewielkie zmniejszenie przekroju, np. nieznaczne wyżarcie przez rdzę, można uzupełnić bezpośrednio przy pomocy nałożenia materjału elektrody. Szczegóły por. aut. : Wzmacnianie żelaznych ko istrukcyj kratowych przy pomocy spawania. (Lwów 1031.)

Zastosowanie spawania w konstrukcjach żelbetowych. W konstrukcjach żelbetowych użyć można spawania do łączenia prętów bardzo długich, które trzebaby składać z kilku części. Przy budowie Domu Akademickiego we Warszawie w r. 1927 autor zastosował w ścięgnie podciągu (wykonanego jako belka rozporowa), a dźwigającego na sobie 7 pięter, spawanie wkładek o całkowitej długości 12,70 m i uzyskano oszczędność 30 % kosztów ścięgna.

Bardzo korzystne rezultaty daje tu spawanie oporowe.

'Oi

Oj

Oj

Fig. 469.

//.

//.

Fig. 470.

Również użyć można spawania do ustala' nia wzajemnego położenia prętów ; np. głó" wnych i rozdzielających, lub prętów uzbro' jenia do np. dźwigarów głównych mostu

pomost żelbe-

żelaznego, który otrzymać ma towy itd.

ii

ą.

a-6

¥/\

4.

T

Fig.471.

Fig. 472.

/,

Fig. 473.

Fig.474.

UJ

Elektrody powinny być wykonane z żelaza zlewnego o wytrzymałości 3700—4200 kg/cm², zawierającego przynajmniej 0,1% węgla i 0,25u/₀ manganu. Zostaną one podane następującym próbom:

a)    Na rozerwanie: Próbki winny być wykonane z żelaza zlewnego i spojone wedle fig. 480 a ; następnie ścina się je wedle fig. 480 b. Napręż ' rywające winno wynosić przynajmniej 80% naprężenia rozrywającego mate-rjałn konstrukcyjnego, tj. 0,8.3700 = 2960 kg/cm² (3 próbki).

b)    Na wydłużenie : Na płaskowniku 300 X 60 X 15 mm, wyciętym o 9 mm, nakłada się metal pałeczki, w warstwach po sobie następujących ; następnie próbkę odwróconą ścina się również o 9 mm i nakłada znowu metal elektrody (fig. 480 c). Próbkę dzieli się na 3 części, z których wykonywuje się trzy próbki o średnicy 10 mm. Wydłużenie powinno być co-najmniej 15%[(3 próbki).

eine roz-

- 700-

i /6 3

юZA

to уA>

6600

-5700

110

950-

—- 1530

/900-

6960-

Mg. 475.

Fig. 476.

c)    Na zgięcie: Płaskownik 120 X 70 X (15 — 17) mm spawa się w środku na b i wygina na trzpieniu okrągłym o średnicy równej podwójnej grubości próbki. Przy zgięciu do 180° nie powinna się pokazać żadna rysa (fig. 480 d, 3 próbki).

d)    Na ścinanie : Próbki wykonywuje się z płaskowników podwójnych, które łączy się z blachami węzłowemi przy pomocy szwów 5X5, 10 X Ю, i 15 X 15 mm o długości 5 cm (fig. 481). Przekrój płaskowników musi być tak silny, aby przeniósł siłę S :

m = 5 mm m— 10 mm m = 15 mm

N = 12 ton S — 20 ton N = 28 ton

tcs = 1000 kglcm ’ ws — 1800 kglcm w = 2400 kgjcm

Najmniejsza wytrzymałość szwów na ścinanie powinna wynosić Ws (3X3 = 9 próbek).

e) Na ścinanie spawanych spoin otworowych (fig. 482): Próbki, muszą być tak silne, aby wytrzymać siłę S, która zależy od grubości blachy vgu i dalszej średnicy otworu „du. Musi być : g — 8 mm g — 10 mm g = 12 mm g — 15 mm

Ss = minimalna wytrzymałość spoiny otworowej.

Próba spawacza: każdy spawacz winien wykonać 3 próbki na zgięcie i 3 próbki na ścinanie, otrzymując dobre wyniki.

d — 8 mm

d 10 mm d — 12 mm d = 14 mm

N= 1000% S — 1400 kg S = 2000 kg N = 3000%

Ss— 750 kg Ns= 1100% Ss = 1600 kg Ss = 2500 kg

5200

.,,a.

V, ,

SF

ah

nr>/4 /б/a

-tMt

565

5200

900

900

/600

74 П

/395

\£л.

/560

J?5

§-

iöö

W~

1У47

i.4

20<K>

=3

_/££2.

./Ó64

*:A4-

H62

■f

* ITSU

ŁA

⁴%

XJ

5 5 £A

JÄ

/70

200

Fig. 477. Szczegół mostu próbuego kolei Bienne—Soueeboz.

Poniżej podany jest projekt szczegółowych przepisów dotyczących kon-strukcyj żelaznych spawanych, znajdujący się obecnie u Ministerstwa Eobót Publicznych, w fazie dyskusji. Oparty on jest na przepisach obowiązujących w województwie Śląskiem. W ostatecznej redakcji ulegnie on zmianom, które podane będą w ostatnim tomie „Podręcznika Inżyn.“.

Projekt przepisów dotyczących żelaznych konstrukcyj spawanych w budownictwie lądowem.

§ 1. Ogólny.

Ogólne dane obciążeń i naprężeń należy przy obliczaniu przy konstrukcjach spawanych przyjmować według „Przepisów dotyczących obliczeń sta-

C"

Fig. 478 i 479. Szczegóły schcdów w budynku Izby Skarbowej w Katowicach.

Ł..............j :"l

a ~    /50 —J,    150    -•

' i 'Г‘ч •>'

ь.

iшШши

Fig. 481.

~ЗШ

xi-ż>//////////////z//$i^

EI

SO т—4 f/s

i • ; O-j---

d. fi

S*

Fig. 480.

Fig. 482.

tycznych w budownictwie lądowem“ (N. VII-693 z d. 2. IX. 1927 r.) Ministerstwa Robót Publicznych.

Dopuszczalne jest spawanie lukiem elektrycznym, spawanie acetylenem, a także inue metody, przyczem wybrać należy najkorzystniejszą w danym razie.

§ 2. Zasady obliczenia konstrukcyj spawanych. Naprężenie dopuszczalne dla spoin spawanych należy przyjmować: Na rozciąganie i ściskanie 900 Jcg/cm².

Na ścinanie :

5    6    8    10    12    14    16    18 mm

Wymiary szwu.............

Naprężenie dopuszczalne dla

szwów boctnych i środk.... 240 280 350 420 480 530 570 600kg/cmb. dla szwów czołowych

280 320 400 480 550 600 650 700%/cmb.

W razie zastosowania naprężenia dopuszczalnego konstrukcji innego o niż 1200 kg/cm² należy powyższe cyfry pomnożyć przez spółczynnik

Spoiny nachylone pod kątem traktuje się w obliczeniu albo jako szwy podłużne, jeżeli kąt ich nachylenia od osi pręta jest mniejszy od 45° albo jako szwy poprzeczne, jeżeli kąt ten jest większy niż 45°.

W razie zastosowania szwów sufitowych (wykonywanych nad głową) należy przyjąć naprężenia dopuszczalne w wysokości 50% naprężeń dopuszczalnych dla szwów normalnych.

Dla spoin, których dobroć ze względu na trudności wykonania jest wątpliwa, należy przyjąć jeszcze niższe naprężenie dopuszczalne, ewentualnie nawet pominąć je w obliczeniu.

Jeżeli szew narażony jest na siłę podporową, oraz na moment utwierdzenia, należy jedno i drugie naprężenie (o^, wzgl. oj dodać wedle wzoru :

⁰ = V°²s + °\r. •

Belki utwierdzone przy pomocy spoin można obliczać na moment 0,8 M₀, gdzie Mf) jest momentem belki wolno podpartej. Należy zastosować przytem szwy lak na stopkach, jako też, o ile możności i na ściankach dźwigarów.

W razie zastosowania odpowiednich usztywnień podporowych, np. blach trapezowych nad i pod dźwigarem, nakładek przechodzących przez ściankę podciągów, a łączących stopki górne dźwigarów itd., można belki obliczać jako utwierdzone, względnie jako ciągłe.

Połączenia służące li tylko dla montażu powinny być obliczone wedle normalnych naprężeń dopuszczalnych dla konstrukcyj żelaznych w budownictwie, zwiększonych o 50%.

§ 3. Projektowanie spawania.

swo-

Przedmiotom spawanym należy zapewnić podczas samego spawania bodę rozszerzania się i kurczenia, co powinno być uwzględnione w konstrukcji przez nadanie połączeniom spawanym odpowiednich kształtów i ustalenia odpowiedniej kolejności wykonywania poszczególnych połączeń spawanych.

Ta kolejność wykonywania poszczególnych szwów, ewentualnie podział dłuższych spoin na krótsze odcinki, oraz kolejność i kierunek wykonywania poszczególnych odcinków muszą być przewidziane z góry w projekcie.

Spoiny winny być tak rozłożone, żeby pod wpływem sił zewnętrznych pracowały o ile możności na ciągnienie, ściskanie lub ścinanie, nie na zginanie lub skręcanie.

rzone w

Najmniejsza długość szwu l musi wynosić 40 mm, przyczem krater nie wchodzi w rachubę; odległości między odcinkami szwu przerywanego mie-świetle powinny być równe najwyżej 4 l.

Grubość spoiny musi wynosić conajmniej z 5 mm ; należy się starać, aby nie przekraczała 18 X 18 mm.

Przy spawanych połączeniach niesymetrycznych profili należy rozmieścić długość szwów w ten sposób, ażeby środek ciężkości szwów spawanych odpowiadał środkowi ciężkości danego pręta. O ile nie da się to uzyskać, należy obliczyć powstałe z tego powodu dodatkowe naprężenia.

Jeżeli części łączone na styk są nierównej grubości, jest pożądane doprowadzenie krawędzi grubszej części w jakikolwiek sposób do grubości blachy cieńszej.

Dla szwów środkowych szerokość wcięcia t musi być conajmniej równa grubości szwu g, zaś conajwyżej równa potrójnej grubości tegoż (3 g). Najmniejszy ich odstęp w kierunku poprzecznym winien wynosić conajmniej również 3 g.

Szwy szczelinowe należy zastosować zawsze, gdy stosunek szerokości nakładki, wzgl. pręta, do grubości wynosi 30.

§ 4. Instalacje.

Przedsiębiorstwa, prowadzące roboty spawalnicze winny posiadać odpowiednie urządzenia, należycie zainstalowane i utrzymane w dobrym użytkowym stanie, o dostatecznej mocy, ażeby podczas całej pracy nie zachodziły wypadki przerw, z powodu niewystarczalności aparatu, lub uszkodzenia.

Przy spawaniu łukiem elektrycznym urządzenie winno dostarczać i przekazywać pałeczce (elektrodzie) w sposób stały i równomierny prąd niezbędny do równoczesnego topienia pałeczki i krawędzi części łączonych.

—150-

150

Acetylen, stosowany przy spawa-y niu acetyleno-tlenowem, winien być .i odpowiednio oczyszczony i nie za-ö wieraó nieczystości, jak siarkowodór

150-

V 12

X-

ł10

Fig. 483.

Fig. 484.

i fosforowodór, w ilości niedopuszczalnej, co należy zbadać przy pomocy prób na azotan srebra.

§ 5. Materjały do spawania.

Wszelkie elementy spawanej konstrukcji powinny odpowiadać przepisom M. R. P., dotyczącym żelaza budowlanego.

Pałeczki powinny być poddane następującym próbom:

Próby na rozerwanie: Próbki wykonywa się z żelaza zlewnego ymiarach 300 X ISO X 1^, które należy spoić wedle fig. 483, następnie pociąć na pasy o szerokościach 35 mm, odznaczając pasy skrajne. Każdą z tych próbek należy obrobić wedle fig. 484 (próby normalne). Naprężenie rozrywające powinno wynosić conajmniej 80°/o wytrzymałości materjału konstrukcyjnego, tj. 0,8 X 3700 = 2960 kglcm². Próbek takich należy wykonać trzy. Oprócz prób powyższych są dopuszczone próby dorywcze, przy których obrobienie jest niepotrzebne, których kształt zatem określa fig. 485.

Próby na zginanie: Płaskowniki 120 X 70 X 13 mm wypełnia się w środku materjałein pałeczki na V, poczem obrabia się je tak, aby w środkowej części uzyskać naroża zaokrąglone promieniem 8 mm (fig. 485). Następnie wygina się je na trzpieniu okrąg-łym o średnicy równej potrójnej grubości płaskownika. Powinny one dać się zgiąć do 60°, przy budowlach lądowych, zaś 90° — przy mostowych, przyczem nie powinna się ukazać żadna rysa (fig. 485 a). Spojenie powinno znajdować się podczas zginania osiowo na trzpieniu (3 próbki).

Ws = 1000 kg jem b. Ws = 1700 ległem b. Wg = 2150 kg jem b.

S = 20 t

10 X 40 mm 14 X 40 mm

Próby na ścinanie: Próbki wykonywa się z dwóch płaskowników, połączonych blachami węzłowemi przy pomocy szwów 6X6 mm, 10 X Ю mm i 14 X 14 mm 0 długości 5 cm (fig. 482). Przekrój płaskowników i blach powinien być taki, ażeby z zupełną pewnością wytrzymał siłę S. Wskazane jest zastosowanie płaskownika gyjb, jak niżej : g X Ъ — 6 X 46 mm t — 6 mm S — 12 t t = 10 mm t — 14 mm

Ostatnia próba (dla t — 14 mm) potrzebna jest tylko przy wykonywaniu mostów.

Minimalna wytrzymałość szwów na ścinanie powinna wynosić W^kg/cm b (3X^ = 9 próbek).

Druty do spawania, pałeczki (elektrody) muszą być gładkie, wolne od zendry, rdzy i tłuszczu. W rękach doświadczonego spawacza materjał, przeznaczony do spawania, winien wykazać dobrą spawalność, topić się gładko i równo, bez okazywania nienormalnych własności.

Przy spawaniu łukowem pałeczki (elektrody) winny być pokryte warstwą . ochraniającą (pałeczki powlekane),    ,f

120 120

X*8

l

r-8

seeei

Fig. 485 a.

Fig. 485.

która je izoluje, nadaje łukowi kierunek i tworzy na powierzchni szlakę, ochraniającą metal przed utlenianiem i pochłanianiem gazów. Można używać pałeczek niepowlekanych o odpowiednim składzie za zezwoleniem Władzy Budowlanej i po przeprowadzeniu odpowiednich prób.

Przy spawaniu płomieniem acetylenowo-tlenowym należy używać środka redukującego, którym pokrywa się spawane brzegi lub dodawane pałeczki.

Ministerstwo Eobót Publicznych może uznać zbadane przez się, a wyrabiane przez odpowiedzialne firmy pałeczek za dopuszczalne do wykonywania konstrukcyj spawanych bez każdorazowych badań specjalnych.

§ G. Przygotowanie do spawania.

Elementy konstrukcyjne powinny być dokładnie wyznaczone i obcięte na miarę.

W razie użycia szwów stykowych należy zachować następujące prawidła:

a)    blachy lub kształtowniki do 4 mm grubości mogą być spawane bez zukosowania,

b)    przy większych grubościach konieczne jest zukosowanie.

Przy zukosowaniu na V lub X krawędzie, zależnie od metody spawania, powinny tworzyć kąt od 60° do 90° z odstępem około 3 mm w najweższem miejscu, w celu złączenia się podczas spawania lub odchyleń.

Nie odnosi się to do specjalnych metod spawania, lub sposobów, obmyślonych specjalnie dla pewnej roboty, a zatwierdzonych przez Władze Budowlane.

W wypadku ukosowania przy pomocy palnika, należy linje ukosowaną oczyścić mechanicznie. Również powierzchnie profili i blach spawanych muszą być dobrze oczyszczone z rdzy, farby i zendry na odległości dostatecznej, aby nieczystości nie mogły dostać się do spoiny. Do usuwania lekkiej rdzy i zendry można używać szczotki z drutu stalowego ; przy grubszej zendrze trzeba powierzchnię oczyszczać zapomocą szlifierki, ścinaka pneumatycznego lub ręcznego, lub innego odpowiedniego narzędzia.

O ile została nałożona ochrona od rdzy z czystego oleju lnianego (bez farby), można jej nie usuwać.

§ 7. Przyrządy do spawania.

Uchwyty, imadła, jarzma lub inne odpowiednie przyrządy mogą być używane do należytego przytrzymywania krawędzi spawanych, jednak zamocowanie części łączonych musi być tego rodzaju, aby w żadnym wypadku nie mogły wyniknąć z tego powodu naprężenia dodatkowe w spoinie.

Przy szwach krawędziowych nakładane na siebie elementy powinny być dobrze ściśnięte ze sobą w czasie spawania, jednak również z zastrzeżeniem nie wywoływania tym sposobem dodatkowych naprężeń w spoinie.

§ 8. Wykonywanie spoin.

Spoiny wykonywa się wedle metod pracy najodpowiedniejszych do połączeń w zależności od ich położenia. Wydajność palników i łuku powinny być dostosowane do grubości spawanych części na zasadzie danych technicznych. Spawane brzegi winny być stopione należycie, równocześnie z dodawanym materjałem na całej głębokości rowka. W razie spawania pod kątem, spoiwo winno przenikać do głębi kąta utworzonego przez blachy.

Szew spawany powinien być równy, czysty, bez śladów, przerywać, bez pór i miejsc spalonych, wogóle posiadać te zewnętrzne oznaki, znane z praktyki, które charakteryzują szew właściwie wykonany.

Celem wykluczenia wszelkich przesunięć poszczególnych części jednego elementu podczas spawania, można zastosować krótkie szwy, t. zw. punkty sczepne. Mogą one posiadać tylko taką grubość, żeby roztopiły się zupełnie przy nakładaniu szwów przenoszących siły.

Żle wykonane szwy spawane, zakwalitikowane do usunięcia i zamiany należy starannie wyciąć ostrym dłutem stalowym (ścinakiem).

Jeżeli spawanie z jakichkolwiek powodów ulega przerwie, należy zwrócić uwagę na to specjalnie, aby przy ponownem rozpoczęciu spawania otrzymać stopienie materjału na całej powierzchni zetknięcia z materjałem poprzednio nałożonym. Szczególniej to się tyczy spawania elektrycznego, przy którem łuk przerywa się przy każdej zmianie pałeczki.

Przy spawaniu elektrycznem wielowarstwowem, należy każdą warstwę dokładnie oczyścić do błyszczącego zdrowego metalu, zanim się przystąpi do nakładania warstwy następnej.

Podczas powrotnego spawania na miejscu skrzyżowania się, lub spotkania dwu spoin, metal stopiony przy pomocy palnika lub łuku, winien być stopiony dość głęboko, aby uniknąć powierzchownego zlepienia, lub osiadania tlenków w tych miejscach.

Malowanie szwów spawalnych jest dopuszczalne dopiero po odbiorze przez władzę budowlaną (por. § 10).

§ 9. Próby spawaczy.

Przedsiębiorstwo, podejmujące się prowadzenia robót spawalniczych na podstawie niniejszych przepisów, winno przeprowadzać u siebie stałe próby spawaczy co 6 miesięcy i tylko spawacze egzaminowani mogą przy należytym dozorze technicznym te roboty wykonywać.

Każdy spawacz, zatrudniony na budowie powinien wykonać trzy próbki na rozciąganie i trzy próbki na ścinanie wg. § 5.

Jeżeli spawacz wykona próbki z dodatnim wynikiem, jest uznany za wykwalifikowanego do danej roboty.

Jeżeli spawacz ma wykonywać szwy sufitowe, lub spawać w innej pozycji, niż normalna, powinien wykonać również tego rodzaju próby, przyczem wyniki mogą być o 40°/₀ niższe niż przy normalnej próbie.

Sprawozdanie z próby spawacza powinno zawierać dokładne dane o instalacji, z której czerpano energję, o materjale spawanych części, o materjale użytym do spawania, szczegóły, tyczące się samego wykonania i jakości połączenia pod względem dokładnego przetopienia i dokładnego przenikania materjału. Również powinny być zanotowane błędy powierzchniowe, wy-

339

135*

kończenie, sposób spawania, wielkość wzmocnienia i wygląd połączenia od spodu.

Nazwisko spawacza i wyniki prób są notowane w Dzienniku Spawania. Jeżeli następuje zmiana w warunkach spawania od ostatniej próby spawacza, lub też na żądanie władzy budowlanej należy przeprowadzić nową próbę w terminie wcześniejszym niż 6 miesięcy.

§ 10. Kontrola robót.

Wewnętrzna kontrola robót obejmuje czynności przed spawaniem, po spawaniu i podczas spawania.

Kontrola przed robotą obejmuje: zbadanie materjału do spawania i zdolności zawodowych spawacza, spawalności metalu przeznaczonego do spawania, wartości dodawanego materjału, położenia spoin, sposobu ich przygotowania.

Kontrola podczas pracy obejmuje: sprawdzenie sposobu pracy, siły palnika lub łuku, regularności przebiegu spawania, dobrego stopienia krawędzi.

Kontrola po pracy obejmuje: zbadanie linji stopienia i zewnętrznych oznak, pozwalających na ocenę wartości spawacza i jego metody pracy, zbadanie odwrotnej strony spoiny w celu oceny stopnia przetopienia i wypełnienia szwu.

Przedsiębiorstwa, wykonywujące konstrukcje spawane, winny znać metody sprawdzenia spoin i, o ile możności, stosować je.

Przy wielkich i odpowiedzialnych budowach Władza Budowlana może zażądać od przedsiębiorcy dostarczenia aparatów do badania swów, co musi być zgóry ustalone przy udzieleniu powolenia na budowy.

Przedsiębiorca obowiązany jest w całości udostępnić wgląd w robote spawania wykonanego w warsztacie organom kontrolującym, wyznaczonym przez władzę budowlaną.

Na miejscu budowy organy nadzorczej władzy budowlanej sprawdzają zgodność szwów spawanych z zatwierdzonym projektem pod względem położenia, długości i wymiaru każdego szwu spawanego.

Przy wykonywaniu konstrukcyj spawanych, powinien być prowadzony, niezależnie od Dziennika Budowy, specjalny „Dziennik Spawania“.

W Dzienniku Spawania zapisuje się systematycznie wykonanie wszystkich szwów spawanych z odniesieniem do projektu, wraz z datami ich wykonania.

Winny być w niem napisane również nazwiska spawaczy, wykonywujących poszczególne szwy.

Organy kontrolujące zapisują obowiązkowo w „Dzienniku Spawania“ dopuszczone przez siebie wszelkie zmiany i odstępstwa od projektu, wszelkie zauważone braki wykonania, a także nakazy usunięcia źle wykonanych szwów.

W Dzienniku Spawania powinien być wreszcie odnotowany stan pogody, mający wpływ na wykonanie spawania, a więc deszcz, wzgl. śnieg i wiatr (słaby, silny).

Protokół ostatecznego odbioru przez władzę kontrolującą nad spawaniem konstrukcji spawanej stanowi zakończenie Dziennika Spawania.

LITERATURA

do dwu pierwszych rozdziałów.

Sznerr: Podręcznik spawania i ciecia metali. Tom I : Materjały i urządzenia. Tom II:

Technika spawania. Warszawa 1929 i 1931.

Tułacz: Spawanie i cięcie metali. Łódź-Katowice 1928.

Biernacki-Nadolski : Podręcznik spawacza. Warszawa 1930.

Granj on-Kosenberg : Traité de la soudure autogène et d’oxycoupage. Paris 1929. Maurice Lebrun: Soudure éléctrique à l’arc et ses applications. Paris 1930. Oxy-acetylene welder’s handbook.

The welding encyclopedia.

Bardtke: Gemeinfaßliche Darstellung der gesamten Schweißtechnik. Schimpke-Horn: Praktisches Handbuch der gesamten Schweißtechnik. Berlin.

do rozdziału trzeciego.

Bryła: Spawanie elektryczne żelaza w budownictwie i mostownictwie. Warszawa 1927. Bryła: Żelazny most spawany pod Łowiczem. 1928.

Bryła: Żelazne mosty spawane. Warszawa 1931.

Bryła: Żelazne konstrukcje spawane. Lwów 1931.

В ryła : Wzmacnianie kratowych konstrukcyj nitowanych przy pomocy spawania. Lwów 1931. Poniż: Żelazne konstrukcje spawane w świetle badań. Lwów 1931.

Kubaszewska: Rozwój metody spawania we Francji. Lwów 1931

oraz wiele artykułów inż. Dobrowolskiego, Jabłońskiego, Jasińskiego, Kuncewicza, Tauba i innych w pismach techn. polskich.

Goelzer: Constructions métalliques sondées. Paris 1930.

Bondy: Geschweißte Stahlbauten. Berlin 1930.

Czasopisma:

Spawanie i Cięcie Metali. Warszawa.

Soudeur - Conpeur, Paris.

Arc os, Bruksela.

Journal of the American Welding Society, N. York. Welding, Pittsburgh.

The Welder, Londyn.

Konstrukcje żelbetowe.

Ważniejsze szczegóły konstrukcji żelbetowej.

Napisał inż. Wacław Paszkowski, profesor politechniki, Warszawa.

Przy opracowaniu szczegółów konstrukcji żelbetowej należy mieć uwadze, ze chodzi tu o zapewnienie współpracy pomiędzy tak różnymi pod względem wytrzymałości materjałami, jak żelazo i beton i że ten ostatni jest materjałem o bardzo małej wytrzymałości na wszelkie rodzaje naprężeń, a szczególnie na ścinanie i rozciąganie.

Przeniesienie siły z żelaznego pręta na masyw betonowy lub odwrotnie może byc z powodow powyższych dokonane jedynie przy pomocy układu

У/////////////.Ц

Fig. 486.

wykorzystującego zjawisko przyczepności, czyli przywierania powierzchniowego betonu do żelaza.

za

na ma-

Przypuśćmy, że na pręt żelazny Z(fig. 486) działa poosiowo siła P, cisnąc jego pośrednictwem na masyw betonowy B. Jeżeli siła P jest taką, że wywołuje w żelazie zwykłe dopuszczalne naprężenie, powiedzmy, około 1000 kg/cm², to jest oczywiste, że w miejscu c dotykania czołowego przekroju żelaza do betonu nastąpi zmiażdżenie tego ostatniego, gdyż naprężenie to przekracza wielokrotnie jego wytrzymałość. Przeniesienie siły P syw betonowy В w sposób trwały da się osiągnąć przez przedłużenie pręta żelaznego w głąb betonu i zabetonowanie" go na takiej długości l (fig. 486), ażeby przyczepność na powierzchni zabetonowanej równoważyła siłę P, nie przekraczając naprężenia bezpiecznego. O ile wymiary masywu betonowego na, to pozwalają, to zawsze jest do pomyślenia taka długość zabetonowania, która uczyni zadość powyższemu warunkowi.

Oznaczając przez : к — dopuszczalne naprężenie na przyczepność, przez Gz naprężenie, powstające w żelazie, oraz g — średnicę pręta żelaznego, musimy mieć

skąd :

/77

źle

a)

r.glkp

X<7²

⁹Щ

S'b

Fig. 487.

dobrze

b)

Fig.488.

żie

■4t,

zie

FR1

«h

aj źle

dobrze

"■хх:

bj dobrze

-'У Л ■■

Fig. 489.

Fig. 490.

Jeżeli chodzi o pociągnięcie bryły В przy pomocy pręta Z’ to oczywiście najlepszym układem połączenia będzie również zabetonowanie odpowiedniej długości pręta na zasadzie tego samego wzoru (1).

Jest oczywiste, że w obu powyższych wypadkach (p. 1 i 2) oddawanie się siły będzie najkorzystniejsze, t. zn. nie będzie wywoływało ubocznych naprężeń a i b (fig. 487), gdy zabetonowana część pręta będzie leżała w kierunku działania siły Г, a więc na jednej prostej z częścią pręta znajdującą się nazewnątrz rozpatrywanej bryły betonu.

Na zasadzie powyższych rozumowań są wskazane na fig. 488, 489 i 490 prawidłowe i nieprawidłowe rozwiązania kilku często spotykanych szczegółów uzbrojenia.

Na fig. 488 a i 489 a widzimy brak przenikania prętów słupa w głąb betonu belki, która na słupie spoczywa oraz w głąb stopy, na której słup się opiera. Zachodzi tu więc wypadek ciśnienia czołowego przekroju żelaza na beton podobnie jak na fig. 486«. Jeżeli przyjąć zwykły wypadek, że w słupie naprężenie betonu o₆ = 35 Jcg/cm², to = 35 X 15 = 525 Jcg/cm². Oczywiście ciśnienie czołowego przekroju pręta na beton wynosi również 525 Jcg/cm²> co znacznie przekracza wytrzymałość betonu na ściskanie.

Na fig. 489 c widzimy odgięte od piona końce prętów słupa zabetonowane w stopie, dzięki temu ciśnienie pionowe prętów wywołuje niedające się bliżej określić ciśnienia boczną powierzchnią prętów na beton jak na fig. 487.

Na fig. 488 b i 489 b widzimy najbardziej celowe rozwiązanie tych połączeń.

Dodać należy, że z powyższego rozpatrzenia można wyznaczyć najwłaściwszą średnicę prętów żelaznych, którą należy zastosować do uzbrojenia słupa, mając na uwadze, ażeby na rozporządzalnej długości zabetonowania przyczepność nie przekraczała pewnej granicy dopuszczalnej.

?!

\6

5g

a)

c)

Fig. 491.

Weźmy dla przykłada, że żelazo jest naprężone jak wyżej i że wysokość belki leżącej na słupie daje rozporządzalną długość zabetonowania w belce 1 = 40 cm. Będziemy mieli z wzoru (1):

4X5

4TP

525

26,25

Jeżeli średnica prętów uzbrojenia słupa będzie większa niż wskazana powyższym warunkiem, to naprężenie przyczepności хр = Ъ Jcg/cm² będzie przekroczone. W ustrojach istniejących т dochodzi do 8 Jcg/cm² bez widocznej szkody dla trwałości.

Podobny błąd w uzbrojeniu jest wskazany na fig. 490 a, gdzie pręty dolnego uzbrojenia są zagięte podług profilu dolnych skosów belki. Jest oczywiste, że zachodzi tu wypadek uwidoczniony na fig. 487 i, że rozwiązanie podane na fig. 490 b zapewnia prawidłowe działanie zarówno prętów dolnego uzbrojenia belki jak też prętów znajdujących się w skosie, a stanowiących uzbrojenie ściskane oporowego przekroju belki. Długość nn winna oczywiście czynić zadość warunkowi zrównoważenia siły (ściskającej pręt) przy pomocy przyczepności.

Celem pewnego dodatkowego zabezpieczenia wszelkich zakotwień prętów żelaznych w betonie, pręty te zakańcza się hakami.

Hak zwykły (fig. 491 a i 491 b) jest to zagięcie końca pręta około trzpienia dogodnej grubości (ż = 15—30 mm), przyczem zagięty koniec tworzy z prętem kąt ostry lub jest dogięty do położenia równoległego. Im wewnętrzna średnica t haka jest większa, tern zakotwienie jest mocniejsze, gdyż rozkład ciśnienia przenoszonego przez hak na beton jest korzystniejszy. Ponieważ jednak zaginanie jest najtańsze wprost około dogodnego trzpienia, w hakach zwykłych nie przywiązuje się wagi do średnicy t. Gdy jednak zakotwienie przy pomocy haka ma grać dużą rolę przeciw wyrwaniu pręta, stosujemy haki o większej średnicy zwane hakami Considered (fig. 491 c), w których t — bg. Jest oczywiste, że haki Considered są kosztowniejsze od zwykłych, przeto są stosowane wyłącznie w tych wypadkach, gdy długość za-betowania jest niewystarczająca. Można przyjąć, że w wypadkach, gdy naprężenie przyczepności na powierzchni zabetonowanej nie przekracza 5 Jcg/cm², robić należy hak zwykły, gdy to naprężenie jest znacznie przekroczone z powodu niewystarczającej długości zabetonowania, pożądany jest hak Considered.

Wszelkie inne zagięcia prętów żelaznych (fig. 492) powinno się właściwie wykonywać po kole o promieniu wynoszącym 10—15 grubości

R=10g do 15g

*)

b)

Fig. 492.

a)

dobrze

3-

b)

к ŹLe

®Jüft

Fig. 493.

Fig. 494.

na

pręta zaginanego (fig. 492 b), gdyż wtedy ciśnienie bocznej powierzchni pręta beton rozkłada się korzystniej. Ze względu jednak na większy koszt zagięć o dużym promieniu i ze względu na fakt, że korzyść wynikająca z takich zagięć jest praktycznie niewielka, ogólnie zagina się pręty wprost około dogodnego trzpienia (fig. 492 a).

Połączenia prętów w kierunku podłużnym uskutecznia się przy pomocy przyczepności ich do betonu.

Pręty łączy się na zakład o długości l (fig. 493 a), odpowiadającej warunkowi, ażeby przyczepność na powierzchni pręta i na długości l równoważyła siłę rozciągającą.

Jeżeli we wzorze (1) weźmiemy: к =5 kglcm², kz — 1200 kg/cm²,

(2)

to :

l -= 60 g

Zwykle można robić mniejsze zakłady przez unikanie łączenia prętów w przekrojach, w których żelazo jest naprężone do maximum. Jest wskazane robienie połączeń w miejscach o możliwie małych naprężeniach w żelazie, wtedy oczywiście wypada zakład krótszy. Jeżeli, naprzykład, żelazo jest naprężone do 800 kglcm², to jak widać z wzoru (1) wystarcza l — 40 g.

Ponieważ połączenie prętów zajmuje nieco miejsca w szerokości belki, gdyż na długości połączenia leżą obok siebie dwa pręty zamiast jednego, należy unikać łączenia większej liczby prętów w jednem miejscu, gdyż ucierpiałoby na tem należyte zabetonowanie i zakotwienie prętów.

Owinięcie połączenia cienkim drutem (<j5 1,5 mm do 2 mm) ma na celu nadanie sztywności uzbrojeniu przed zabetonowaniem i podczas betonowania, nie ma jednak znaczenia dla wytrzymałości połączenia.

z ężonym przekrojem, mającym wprawdzie pewną sztywność, ale tak małą, że w porówaniu do sztywności części połączonych przegubem, może ona być poczytywaną za żadną. Przeguby te ponadto mają bardzo małą swobodę ruchu obrotowego, lecz dla konstrukcji żelbetowej, która ulega stosunkowo małym odkształceniom, przeguby te często są wystarczające.

Stosowane są dwa typy. Przegub o krzyżujących się prętach (fig. 495) i przegub o prętach równoległych, ale zbliżonych do siebie i po kilka ujętych w zw

Łączenie prętów jedynie przez zahaczenie (fig*. 493 b) jest pod każdym względem niewłaściwe, słabe i nie może być w żadnym wypadku stosowane.

Obecnie stosuje sie też łączenie prętów przy pomocy spawania łukiem elektrycznym, oporowego lub acetylenem.

W wypadku, gdy połączenie prętów jest szczególnie odpowiedzialne, na-przykład w ściągaczach, jest pożądane wzmocnienie połączeń przy pomocy nzwojenia (fig. 494). To ostatnie ma za zadanie powstrzymanie betonu, w którym pręty są zakotwione od podłużnego rozłupania się oraz powstrzymanie haków od odgięcia się. Jednocześnie pomiędzy hakami wytwarza się jakby rozporka z betonu uzwojonego. Jest wskazane w tym wypadku wykonać haki o dużej średnicy (Considère’a).

Щ.

Żelbet pozwala na wykonanie przegubów o układzie właściwym temu materjałowi. Przeguby żelbetowe są ni-/Uzwojenie czem innem jak znacznie

wanstwi

materjatu

miękiego

r-Z

-±-

b)

ay

Fig. 495.

Fig. 496.

Fig. 497.

oje lub ramki (fig. 496). W obu wypadkach całą pionową siłę liczy się wyłącznie na przekrój żelaza, dopuszczając naprężenie : w przegubie (fig. 495) : kz — 800 kgjcm¹ ; w przegubie (fig. 496) : k„ = do 1000 kg/cm². Długość zabetonowania prętów w częściach połączonych przegubem odpowiada wytrzymałości przyczepności na powierzchni prętów.

Jest wskazane dodanie gęstych ramek r w pobliżu przegubów. Jako materjał miękki zapełniający spoinę przegubu przekłada się bądź kilka warstw tektury smołowcowej, bądź cienką warstwę płyty korkowej lub podobnego materjału.

Słupy, jako ustroje żelbetowe pracujące na ściskanie, bywają zbrojone dwoma sposobami:

d) Słupy zbrojone podłużnie (fig. 497 a) mają armaturę składającą się z prętów równoległych do osi słupa, umieszczonych w pobliżu jego zewnętrznej powierzchni tak, by były pokryte warstwą betonu około 2 cm oraz z ramek obejmujących te pręty. W tym układzie ramki mają za zadanie powstrzymanie prętów żelaznych od wytoczenia pod wpływem siły pionowej, w przeciwnym razie pręty te byłyby przytrzymane do rdzenia betonowego jedynie cienką warstwą betonu, zupełnie niewystarczającą.

b) Słupy uzwojone mają armaturę składającą się z gęstych zwojów lub obręczy żelaznych (fig. 497 b), wewnątrz których‘również znajdują się pręty podłużne. Od słupów poprzednich różnią się większą ilością żelaza w armaturze poprzecznej (ramkach, zwojach), oraz kształtem przekroju, który dostosowuje się do kształtu zwojow. Zwoje mają przekrój wyłącznie kołowy, podczas gdy ramki słupów zbrojonych podłużnie są przeważnie prostokątne. Słupom uzwojonym nadaje się przekrój bądź ośmiokątny, bądź kołowy. Ten ostatni jednak z powodu znacznego kosztu deskowania spotyka się rzadziej.

Kształt ramek może być bardzo rozmaity, gdyż chodzi tu jedynie o należyte przytrzymanie każdego pręta w pewnych odstępach (nie przekraczających 12 g, gdzie g = średnica podłużnych prętów). * Na fig. 498 widzimy dwa przykłady kształtu ramek. Fig. 498 a przedstawia słup prostokątny, w którym jest zastosowany jeden typ ramki, obejmującej tylko cztery pręty, lecz powtarzającej się odpowiednią ilość razy w każdem wiązaniu poprzecznem tak, ażeby wszystkie pręty były przewiązane. Na fig. 498 b mamy

a;

b)

Fig. 499.

¹ Fig. 498.

słup kwadratowy z ośmioma prętami, których poprzeczne powiązanie jest uskuteczniane przy pomocy dwu typów ramek.

Przy nagłej zmianie przekroju słupa, jak naprzykład pomiędzy sąsiedniemi kondygnacjami budynku (fig. 499), pręty przeprowadza się z łagodnem zagięciem.

Przeniesienie obciążenia słupa na grunt uskutecznia się przy pomocy rozszerzenia w postaci płyty żelbetowej czyli stopy (fig. 500 a). Stopę żelbetową oblicza się jako płytę na zgięcie, dzięki czemu posiada ona nieznaczną wysokość (grubość) w porównaniu do wysokości; jaką należy nadać fundamentowi z materjału niemającego wytrzymałości na rozciąganie (gięcie) (fig. 500 6). Dzięki temu przy zastosowaniu żelbetu oszczędza się na materjale stopy i na głębokim wykopie ziemnym, tem bardziej, że wskutek znacznego ciężaru samego masywu fundamentowego podstawa jego cf jest większa od podstawy stopy c.

Układ typowy stopy żelbetowej jest wskazany na fig. 501. Jest oczywiste, że niezbędnem uzbrojeniem stopy są pręty żelazne, umieszczone w dolnej jej części, a ułożone w dwu kierunkach i przyjmujące rozciąganie powstające przy gięciu. Stopa jako płyta obciążona pośrodku zgóry skupionym ciężarem słupa oraz oddziaływaniem ziemi od dołu, które może być przyjęte jako równomiernie rozłożone na płycie, ulega prócz gięcia niebezpieczeństwu przebicia przez słup. Grubość h stopy musi odpowiadać jej wytrzymałości na przebicie, t. zu. ścinanie na powierzchni równoległościanu o podstawie identycznej z przekrojem słupa i o wysokości h, powstającej od siły działającej na słup, i nie powinno przekraczać dopuszczalnego naprężenia na ścinanie w betonie. W istniejących konstrukcjach spotykamy naprężenie to do 8 kg/crn , co wobec istnienia armatury stopy może nie być uważane za wygórowane.

łtHMłfłfłłtiibłł

Zewnętrzna krawędź stopy robimy o wysokości 15—20 cm czyli na szerokość deski, zaś powierzchnię płaską górną robimy nieco większą niż przekrój słupa w celu pozostawienia poziomego obrzeża o szerokości około 5 cm, na którem łatwiej jest ustawić deskowanie słupa niż na powierzchniach pochyłych. Warstwa chudego betonu pod stopą zostaje ubita bezpośrednio na ziemi i po pewnem jej <2 stwardnieniu zostaje ułożona dolna armatura stopy. Ma to na celu uchronienie żelaza od zabrudzenia ziemią przed i podczas betonowania.

c')c

Fig. 500.

Na fig. 501 są wskazane trzy sposoby postawienia słupa na stopie, z których sposoby a) i b) wytwarzają sztywne połączenie słupa ze stopą, zaś układ c) tego połączenia nie daje, a jedynie nie dopuszcza przesunięć słupa po stopie.

Sposób, wskazany na fig. 501 a, tem bywa niedogodny, że pionowe pręty uzbrojenia słupa są bezpośrednio wpuszczone w stopę czyli muszą być ustawione przed zabetonowaniem stopy i tak umocowane, ażeby się nie chwiały, co przy znacznej ich długości jest kłopotliwe. Dogodniej jest przeto za-

__L '*9

a.

6.

C.

Hi

rqi Г Ж1

“t

chudy beton

Г=ф

Fig. 501.

betonować w stopie krótkie pręty m (fig. 501 b), do których potem, po ustawieniu deskowania słupa, nawiązuje się z odpowiednim zakładem pręty słupa n.

W sposobie, wskazanym na fig. 501 c, wytwarzamy w stopie zagłębienie na kilka centymetrów, w które następnie wpuszczamy słup. Celem zabezpieczenia stopy od pęknięcia pod bezpośrednim naciskiem słupa jest pożądane wzmocnić stopę przy pomocy ramek r i krótkich prętów podłużnych p. Celem nie-przekroczenia dopuszczalnego naprężenia na ściskanie w betonie słupa dolna jego część jest pogrubiona z takiem wyrachowaniem, ażeby ten powiększony przekrój, liczony bez żelaza, pracował przy tem samem naprężeniu, co przekrój zasadniczy słupa liczony z żelazem. Tak więc w wypadku kwadratowego słupa i przy oznaczeniach podanych na fig. 501 c będzie:

ń² = a² -f 15

pole przekroju żelaza w słupie. Wysokość l, jaką to po-

gdzie FH oznacza

grubienie zajmuje, odpowiada długości, na jaką należy zabetonować pręty pionowe słupa, ażeby przyczepność na ich powierzchni równoważyła powstającą w nich siłę ściskającą w zasadniczym przekroju słupa.

Na fig. 502 jest wskazane połączenie słupa uzwojonego ze stopą. Jest oczywiste, że gdyby uzwojenie i pręty podłużne słupa były zakończone na górnej powierzchni stopy, to w przekroju a b naprężenia na beton byłyby znacznie przekroczone. Dlatego uzbrojenie słupa jest w całości przedłużone w stopie na taką głębokość h, ażeby ścinanie w betonie na powierzchni cylindra o średnicy D zwoi i wysokości h równoważyło siłę działającą na słup :

~T)h~ — P

's/

gdzie t winno być w granicach dopuszczalnych na ścinanie w betonie.

sto-

Gdy słupy konstrukcji znajdują się sunkowo blisko siebie (do 4,5 m), opłaca się połączyć poszczególne stopy w jedną podstawę, którą nazywamy ławą (fig. 503). Ława jest belką, obciążoną z jednej strony siłami skupio od słupów, w drugiej zaś strony oddziaływaniem ziemi, które możemy przyjąć za równomiernie rozłożone na powierzchni zetknięcia.¹) Jest pożądane przedłużenie ławy wspornikowo poza słupy krańcowe, a to w celu zmniejszenia momentów gnących w przęsłach pomiędzy słupami. Sama ława jest belką teową i posiada wszystkie elementy uzbrojenia takiej belki. Płyta, leżąca jest poddana gięciu przez oddziaływanie ziemi i posiada odpowiednie uzbrojenie prętami m po stronie rozciąganej. Celem uzyskania równomiernego obciążenia gruntu trzeba, ażeby wypadk -f- P₃ -j-.. . ciśnień słupów przechodziła przez środek ciężkości figury, jaką wytwarza podstawa ławy w planie. W ogólnym więc wypadku podstawa ta jest trapezem, którego środek ciężkości pokrywa się z siłą B. W poszczególnym zaś wypadku, gdy В trafia na środek ławy, podstawa ta jest prostokątem. Gdy jednak S <t ¹/₂ L, przekształcamy prostokąt w trapez w następujący sposób (fig. 504). Znajdujemy najprzód wymiar prostokąta odpowiadający warunkowi:

!>

nenn

Pig. 502.

na ziemi

owa

P — Pi I r

В L kg — B,

gdzie jest dopuszczalnem ciśnieniem na grunt. Następnie znajdujemy odcinek W, przy pomocy którego z prostokąta BL otrzymujemy trapez o tej samej powierzchni, jak to wskazuje rysunek, z wzoru :

(3)

l) Zarówno w tym wypadku jak też przy rozpatrywaniu stopy nie bierzemy pod uwagę sprężystości podłoża. Uwzględnienie tego zjawiska da większe ciśnienie na grunt w poszczególnych miejscach, lecz mniejsze momenty gnące.

Belka żelbetowa, niedostatecznie uzbrojona, może wykazać pod obciążeniem następujące rodzaje rys i pęknięć (fig. 505):

rysy a powstają wskutek przekroczenia wytrzymałości żelaza rozciąganego w dolnym pasie, rysy b są skutkiem ukośnych naprężeń rozciągających, mających największą wartość w pobliżu opór, rysy c wskazują na przekroczenie ścinania poziomego ; wkońcu przekroczenie wytrzymałości na ściskanie w pasie ściskanym ujawni się miażdżeniem się betonu w miejscach d.

ГС

p,

P₅

Шр

\chudy beton

Fig. боз.

>v_

5----------<?-

Й_____

Фг

mium

Fig. 505.

Fig. 604.

na

W związku z powyższem typowe uzbrojenie belki, leżącej swobodnie dwu podporach, składa się z następujących elementów (fig. 506) : prętów a, przechodzących w pasie rozciąganym poza podpory, prętów b' i b", które pośrodku belki przechodzą razem z prętami u w pasie rozciąganym belki, zaś w pobliżu opór są zagięte pod kątem 45°, przyczem zagięcia mają za zadanie uzbrojenie belki przeciw ukośnym rozciąganiom. Strzemiona c, rozmieszczone gęściej w pobliżu podpor, rzadziej zas pośrodku belki, mają. za zadanie wzmocnienie betonu przeciw ścinaniu poziomemu.

Jest oczywiste, że zagięcia prętów b' i b", zmniejszające przekrój zelaza rozciąganego, mogą być robione w tych miejscach belki, w których momenty gnące na to pozwalają tak, ażeby w żadnem miejscu moment wytrzymałości belki nie był mniejszy od momentu gnącego.

W wypadkach, gdy beton nie wytrzymuje ściskania w pasie górnym, mogą tam być dodane pręty d.

Płyta może być rozpatrywana jako poszczególny wypadek belki (fig. 507), mianowicie jako belka o przekroju prostokątnym,, którego jednak wymiar poprzeczny b jest bardzo duży zarówno w porównaniu do wysokości

belki jak też i w stosunku do sił działających. W zastosowaniu do tego uzbrojenie płyty może być pozbawione ukośnych prętów oraz strzemion (przy dużej szerokości belki naprężenia ukośne rozciągające i ścinające są stosunkowo małe), natomiast muszą być dodane pręty rozdzielcze c, które mają za zadanie poprzeczne powiązanie płyty. Pręty rozdzielcze mają szczególne znaczenie w wypadku, gdy płyta jest obciążona siłą skupioną;

цшгх

ér---

Li

lllilllllljinilllll

pole momentów I! 111111111111111111

UH I N t II I onących

tłom, wytrz. belki

Fig. 50C.

Fig. 507.

i ! i UIX 1 moment wylrz/m. °°le\\ ^ be{u;

nom ujemnych

и 111111TTTT\\ \ \ 11;

щ è 'тот.

dtî.

i Wl.il Mfï

40

ГАЯ1.1 il lUtiPv

•Г'

Xx:

Fig. 508.

dzięki tym prętom większa szerokość pfyty bierze udział w dźwiganiu tego ciężaru skupionego. Przekrój prętów rozdzielczych na metr bieżący przekroju płyty wynosi zazwyczaj około 25°/o przekroju prętów głównych.

W myśl powyższego uzbrojenie belki ciągłej będzie się składało z elementów wskazanych na fig. 508 i będzie dostosowane do momentów występujących w takiej belce w postaci momentów dodatnich pośrodku przęsła i momentów ujemnych na pewnej przestrzeni w pobliżu podpór. Należy zaznaczyć, że pewna ilość prętów dolnego uzbrojenia, mianowicie pręty nie-zagięte ku górze, winny przechodzić nieprzerwanie lub z należytym zakładem w linji prostej nad oporą, a to w celu powiązania całej konstrukcji. Uzbrojenie pasa górnego (rozciąganego) na podporze winno być tak długie, ażeby znajdowało się w całej części belki podlegającej gięciu momentem ujemnym, tj. w całej w rozciąganej (górnej) części.

Zbyt krótkie uzbrojenie może być przyczyną charakterystycznych pęknięć (fig. 509). Gdy momenty gnące są obliczone w przybliżeniu (bez wykresu), należy conajmniej przedłużyć górne pręty belki nad podporą na odległość 0,22 l od osi podpory.

Jeżeli naprężenie ściskające w betonie, powstające od ujemnego momentu na pod-

7U>

T üiF ■

Fig. 509.

Fig. 510.

polarnomenlów gnących^jj jj

rw

► 40

ZZL

LU

d_

!Ä-fck

x~

ht

: hi>hn

ШШШШ

Jid

e_

Па-

Łs

Fig.611.

dodane w tym

porze, przekracza naprężenie dopuszczalne, to mogą być celu pręty ściskane w skosie, wytwarzając przekrój belki o podwójnem uzbrojeniu (fig. 510). Pochylenie skosu nie powinno być bardziej strome niż 1 : 3, gdyż tylko w tym wypadku możemy liczyć na prawidłową pracę wzrastających przekrojów. Jako wysokość belki na podporze przyjąć można wartość h do punktu przecięcia przedłużonych linij skosów.

Uzbrojenie płyty ciągłej składa się z tych samych elementów co belki ciągłej z uwzględnieniem tego, że w płytach przeważnie nie są potrzebne strzemiona i pręty ukośne, natomiast są konieczne pręty rozdzielcze c. Jest dogodnem zaginać ku górze dla ujemnych momentów co drugi pręt, pozostałe zaś przepuszczać prosto nad podporą.

Układ uzbrojenia może być dwu typów (fig. 511). W typie I pręty zagięte Ъ są poprowadzone w ten sposób, że część długości tych prętów pomiędzy zagięciami, przechodząca nad podporą, posiada długość odpowiadającą

przestrzeni objętej momentami ujemnemi. Same przeto odcinki ukośne są tylko przejściem prętów z dołu na górę, nie zaś uzbrojeniem przeciw rozciąganiu ukośnemu.

W typie II zagięcia robimy w dowolnych miejscach w pobliżu podpory, zaś na rozciąganie od ujemnych momentów dodajemy pręty d lub też przedłużamy pręty g. Zaznaczyć należy, że w typie I nad podporą wypada połowa

a)

źle

dobrze

źle

źle

Fig. 512.

Fig. 513.

,a²b³c*d⁵e

i.

-À.

II *-

‘i

-£

li

kr

-£■

-lir

k:

6,

^ l Птах, w przęsłach a.c.e J M min

-ж l M max. • j M mm •

-a M min na oporze 2.

И mm. -

b.d.

b.d

a.c.e

Fig. 514.

,Mmin

fr

j_

;Mrhax

li

~r

UJ

Fig. 615.

tego żelaza co w środkowym przekroju płyty, zaś w typie II przekrój żelaza nad podporą jest taki sam jak w środkowym przekroju płyty. Odpowiednio i skosy przy podporach są różne. Można sie ograniczyć do zbrojenia płyt samymi prostymi prętami (fig. 512), nie należy natomiast umieszczać samych prętów zagiętych (fig. 512), gdyż taki układ będzie pozbawiony powiązania prostymi prętami. Wadliwe są również układy wskazane na fig. 513 zarówno wskutek braku prostych prętów w dolnym pasie jak i wskutek złego połączenia górnych rozciąganych prętów nad podporą.

Wyznaczając najniekorzystniejsze momenty gnące w belkach i płytach ciągłych żelbetowych, należy mieć na uwadze w każdym układzie obciążeń nietylko największe momenty, jakie dany układ wywołuje, ale też momenty najmniejsze (fig. 514), a to dlatego że minimum momentu wywołuje nieraz rozciąganie w tym pasie belki, w którym maximum momentu wywołuje ściskanie. Ze względu na mała wytrzymałość betonu na rozciąganie należy starannie stwierdzić, na jakiej przestrzeni belki powstają rozciągania od dodatnich i od ujemnych momentów i zastosować odpowiednie uzbrojenie. Przy pewnych stosunkach obciążeń stałych do ruchomych poszczególne przęsła mogą podlegać działaniu ujemnych momentów na całej

a)

----i-i

¹ ГТД~“!

k.h'(0>do0l5)h‘

~7

-i

b)

=l

4-

Fig. 516.

długości, jak to naprzykład wskazuje fig. 515, na której też widać odpowiednio rozłożoną armaturę.

Rozkład zagięć ukośnych w belkach zasługuje na szczególną uwagę, nietylko bowiem powinna tu przechodzić dostateczna ilość żelaza, ale to żelazo powinno być tak rozmieszczone, ażeby zapobiec powstawaniu rys od ukośnego rozciągania.__    ^

Jeżeli belka ku podporze pogrubia się skosem    \

Iz

(fig. 516 a), to rysa zjawi się dalej od podpory L_. Д-я/ N niż wówczas, gdy belka dochodzi do podpory przekrojem niepowiększonym (fig. 516 b). Dlatego w wypadku os) zagięcia rozmieszczamy nieco dalej od podpory niż w wypadku b). Najdalsze położenie pierwszego zagiętego pręta jest na odległości h' od krawędzi podpory, najbliższy odstęp zagięć pomiędzy sobą również jest h'. Średnie położenie |£= pierwszego zagięcia od krawędzi podpory można przyjąć ¹/₂h\ przyczem, celem obsłużenia odpo-wiedniej części belki, odstępy pomiędzy poszcze-gólnemi zagięciami powinny się znajdować w granicach od h' do 1,5 h'. Gdy wystarcza prętów, mogą one być rozmieszczone gęściej.

Jeżeli nie wystarcza prętów z pasa dolnego, to Â mogą być dodane pręty ukośne oddzielne (fig. 516 a, pręt punktowany), lecz w miejscu mniejszych naprężeń ukośnych, mianowicie dalej od podpory belki.

Przykłady nieprawidłowych rozmieszczeń prętów ukośnych i rysy, powstające w tych wypadkach są, uwidocznione na fig. 517.

Rozstawienie strzemion wzmacniających beton na ścinanie poziome odpowiada wzrastaniu siły tnącej od środka ku podporze. Z tego powodu strzemiona znajdują się w odstępach tem mniejszych im są bliżej podpory. Należy jednak te odstępy zmieniać serjami, to znaczy, dając po kilka jedna-

353

Bryła, Podręcznik inżynierski. VIII.

136

Fig. 517.

kowych odstępów, jak to przykładowo wskazuje fig. 518, a to w celu uproszczenia roboty na budowie i kontroli. Strzemiona winny obejmować pręty

_ |5oo!s/. ; podstępów . 3ods!ępy . jpo 10. j po 20cm T00 30cm \

—r\Slrzemiç1.

Яг

пП n

SlrzemA-X-

Fig. 518.

IIP

Ï, jp '.4*

a)

Fig. 519.

b)

Ш7/л

a)

bj

Fig. 520.

g dobieramy w granicach sm—ziol (l -rozpiętość belki )

2 do 3 cm

1Г

2 do 3 cm

сгт

-Hgk-

tp О О C) O

•o⁰

2 do 3cm

<D -f

[■*— odaipo 3g —

r*‘

2do Зет

Ot

____Q non

9 o' ö ö ęr

Fig. 521.

'-• oda! po 3g —«J

uzbrojenia głównego belki i sięgać pod samą jej górną powierzchnię, obejmując i górne pręty, jeżeli te ostatnie znajdują się w belce. Najdogodniej jest wykonywać strzemiona w postaci litery U i umieszczać ich tyle w każ-dem miejscu, ażeby otrzymać żądany przekrój żelaza. Jest przytem pożądane, ażeby strzemiona, obejmując pręty armatury, zachodziły jedno jak to widać na fig. 518. Średnica żelaza strzemion wynosi w przybliżeniu V₃ średnicy prętów głównych.

drugie,

na

Przekrój poprzeczny belki teowej składa się z właściwej belki czyli żebra oraz płyty. Połączenie dwu tych części winno być dostateczne na to, ażeby współpraca płyty z belką była zapewniona. Gdy belka służy jako podpora płyty, to uzbrojenie tej ostatniej przechodzi poprzecznie w stosunku do osi belki (fig. 519«) i stanowi ono łącznie ze strzemionami dobre powiązanie dwu tych elementów. Gdy jednak chodzi o podciąg, na którym właściwie płyta się nie opiera i przeto jej uzbrojenie jest równoległe do osi podciągu, to celem należytego powiązania płyty z żebrem są potrzebne specjalne pręty d (fig. 519 b). Zazwyczaj robimy je z żelaza <f> 8—10 mm.

a;

Ir,

У/7,

'/у/,

-E?

-i

Wi

Fig. 523.

м>7ст

b)

s<CK>s

___!

Fig. 524.

Fig. 522.

Gdy przekrój płyty nie wystarcza na ściskanie, płyta może być lokalnie pogrubiona (fig. 520) bądź w dół, bądź też w górę, jeżeli na to pozwalają warunki konstrukcji.

Rozłożenie prętów uzbrojenia w poprzecznym przekroju belki może być dokonane jednym z trzech sposobów wskazanych na fig. 521. W każdym wypadku pręty powinny znajdować się w takich odstępach od siebie, ażeby było możliwe ich należyte obetonowanie. Na rysunku są wskazane najmniejsze odstępy, jakie należy dawać w środkowym przekroju belki. Należy mieć na uwadze, że wskutek połączeń prętów (zakładów), oraz wskutek po-podporze wynika czasem jeszcze większe ich

za-

większonej liczby prętów na gęszczenie w odnośnych przekrojach.

Celem zapewnienia nieprzekroczenia przyczepności na powierzchni prętów, średnica ich w belkach winna się znajdować w granicach od ¹/₂₀₀ do ’/soo rozpiętości belki.

Powiększenie przekroju betonu belki na podporze może być osiągnięte bądź powiększeniem wysokości belki (fig. 522 a) przy pomocy skosu, bądź też rozszerzeniem belki w postaci jaskółczego ogona (fig. 522 b). Celem należytego utwierdzenia końca belki w murze i uniknięcia zbyt dużego ciśnienia na cegłę, jest pożądane rozszerzenie zamurowanego końca w wypadku a) w postaci łopatki.

Połączenie ścianek zbiornika winno być skonstruowane nietylko na działanie momentu gnącego, ale też z uwzględnieniem odrywania ścianek od

siebie. W tym celu (fig. 523) pręty wewnętrzne a winny być doprowadzone do zewnętrznej powierzchni zbiornika i zakończone hakami Considère’a. Pręty zewnętrzne c winny przechodzić nieprzerwanie na narożniku. Pożądane jest dodanie ukośnych prętów b.

roz

Na szczególną uwagę zasługują belki, których oś nie jest prosta. Na załamaniu osi (fig. 524) powstają siły В i S, rozrywające belkę wpoprzek, innemi słowy powstaje możność oderwania pasa górnego od dolnego. Siły ciągające bowiem w żelazie zbiegają się na załamaniu belki pod kątem i tworzą siłę wynikową B, to samo zachodzi z siłami ściskającemi, które dają wynikową S. Strzemiona a, wiążące pas górny z dolnym mogą być dokładnie obliczone na siłę rozrywającą i są niezbędne dla wytrzymałości belki.

Zamiast strzemion może być zastosowane prostolinijne przedłużenie uzbrojenia każdej części belki na długość odpowiadającą dobremu zakotwieniu. W tym wypadku w miejscu skrzyżowania powstaje miejsce ciasne wymagające szczególnej staranności przy zabetonowaniu.

Stropy.

Napisał

dr. inż. Adam Kuryłło, profesor politechniki, Lwów.

Stropy płytowe.

Najprostszym ustrojem jest płyta wydłużona, oparta na murach (fig. 525). Wkładki niosące o średnicy 6-15 mm u dołu płyty w od-

Ш    m n,ostce Ф6-15тп. co 8-tSrrr.    Щ ^_A_y/V>_

f//^s    Fig. 526. Przekrój poprzeczny płyty.

Wkł niosące

ЖНИ

Fig. 525. Płyta wolnopodparta na murach.

ЩRK

Wid rozdzielające

Fig. 527. Płyta utwierdzona jednostronnie.

stępach t — 8—15 cm, przyczem £<1,5Ä; wkładki rozdzielające o średnicy 6—8 mm, — mające na celu usztywnienie wkładek niosących i rozłożenie obciążenia na większą powierzchnię, — w odstępach cv> 30 cm. Na skrzyżowaniach wiąże się wkładki cienkim drutem. Szerokość oparcia płyty na murze wynosi 10—15 cm.

Długość płyty w stosunku do rozpiętości jest bardzo znaczna, a w obliczeniu wprowadza się przekrój o szerokości 1,00 m w kierunku długości płyty (fig. 526). Odginanie wkładek w płytach nie jest wywołane koniecznością przeniesienia ciągnień głównych, które z reguły są tu bardzo małe, lecz odgięcia mają tylko na celu uzyskanie wkładek dla zabezpieczenia stref górnych przed rysami w razie występującego momentu ujemnego. Zatem

wkładki ukośne nie muszą mieć pochylenia 1 : 1 ; mogą one być, zależnie od korzyści przy konstruowaniu i wykonywaniu, pochylone łagodniej. W płytach cieńszych od 10 cm można stosować pochylenie nawet 1 : 3.

mr/s

sPolepa cementowa

Fig. 528. Płyta na dźwigarach.

Fig. 529. Płyta, oparta na dolnych stopkach dźwigara.

W płycie utwierdzonej (osadzonej) jednostronnie (fig. 527) umieszczone są wkładki niosące w pobliżu górnej krawędzi płyty.

Dla umożliwienia dokładnego wykonania stropów płytowych omówio-nego typu nie powinna być grubość płyty mniejsza jak 8 cm. W pewnych przypadkach, ze względu na oszczędność materjału i zmniejszenie ciężaru własnego, zastosować można, w zależności od Hnji momentów, zmienną grubość

płyty-

ct)

h)

Gdy rozpiętość i obciążenie wymagałyby grubości płyty, przekraczającej h =

= 15 cm, wtedy (oprócz przypadków wyjątkowych) korzystniej jest oprzeć płytę na dźwigarach żelaznych, np. na kształtownikach I. Oparcie płyty na dźwigarach może być różnorodne. W przypadkach, w których nie zachodzi potrzeba ochrony dźwigara, można ułożyć płytę płaską wprost na dźwigarze (fig. 528). Przy obciążeniach nieznacznych dopuszczalne jest oparcie płyty dolnych stopkach dźwigara (fig. 529). W celu ochrony stopki wskazane jest oparcie płyty w sposób, podany na fig. 530 a i b. W pierwszym {Beton zoilowy przypadku (fig. 350 d) kształt pły ty na podporze otrzymuje się przy pomocy stosownego deskowania ; w przypadku drugim (fig. 530 ń) wykonywuje się płytę w całości płaską, a, po zdjęciu deskowania, na zawieszoną poprzednio siatkę . .. drucianą narzuca się zaprawę

Fig. 530. Ochrona stopki dźwigara.

^Polepa

cementowa

u.

Fig. 531. Sklepienie Monniera.

na

cementową.

Przy odstępach dźwigarów, przekraczających 3—4 m, bywa niekiedy w użyciu płyta w kształ-

Fig. 532. Sklepienie o grzbiecie płaskim.

cie sklepienia-płaskiego o strzałce f = -y------ l (fig. 531). Dla obciążenia

jednostajnego zupełnego wystarczają wkładki niosące, umieszczone w pobliżu dolnej krawędzi ; dla obciążenia częściowego konieczne są wkładki obustronne. Na fig. 532 przedstawiono sklepienie, o grzbiecie płaskim.

Płytę można oprzeć też na belkach żelbetowych ; wtedy żebra, wskutek współdziałania płyty, wytwarzają belki teowe.

Ob liczenie płyt, które stanowią szczególny przypadek belek prostokątnych, opiera się w zasadzie na założeniach i wzorach, ustawionych dla przekroju prostokątnego^(por. „Podr. inż.u, tom IL, str. 1346 i n.). Zasto-

sowanie tych wzorów wymaga jednak prób, ponieważ nie jest znany z góry wpływ ciężaru własnego na wielkość momentu zginającego, według którego ustalamy wymiary przekroju. Wymiary płyt odrazu z uwzględnieniem ciężaru własnego oznaczyć można na podstawie następującego rozumowania¹).

Całkowite obciążenie, jakie dźwiga płyta, obciążona jednostajnie zupełnie, składa się : a) z obciążenia użytkowego i stałego p₀, b) z ciężaru własnego grubości Aj (por. fig. 526), który wynosi 24 hi kg\m² i c) z ciężaru warstwy betonu, okrywającej wkładki, o grubości cno 2 cm, który to ciężar stały, wahający mniej więcej w granicach od 30 do 50 kgjm², przyjmiemy w najniekorzystniejszej wysokości 50 kg\m².

Gdy rozpiętość płyty oznaczymy przez l i wyrazimy ją w metrach, to moment zginający

M= 100 (pp+ 24 Aj+ 50) l²

gdzie p jest spółczynfiikiem, zależnym od sposobu podparcia płyty.

Podstawiwszy tak określoną wartość momentu zginającego w równanie (42) na str. 1346 (tom II.), otrzymamy

Aj =

100 (Po+ 24 Aj +50)?"

(a)

100 p

skąd, po rozwiązaniu, ze względu na Aj, równania drugiego stopnia, znaj-

‘•ÿq.+l-W

И-

144 Cj²l²

= # 11 ’    144 cj²

wyznaczenie wysokości użytecznej płyty, z uwzględnieniem ciężaru własnego, równanie

dziemy

Aj

(po + 50) .

Wprowadziwszy oznaczenia

12 Cj²

I¹

= Q, otrzymamy na

(la)

Aj = fi l~ 1 + j/ 1 + y (Po + ⁵⁰)

Spółczynniki {) i q zależą od przyjęcia naprężeń dopuszczalnych i od sposobu podparcia płyty. W zestawieniu na str. 2121 podane są wartości

ił i q dla najczęściej przyjmowanych кь, к•• i p.

Przekrój wkładek (fig. 526) określa równanie (por. tom II., str. 1347, wzór 45)

F. = СоУЖъ.

Jeżeli w równaniu tern podstawimy za M wartość, wyznaczoną z wzoru (42) na str. 1346 (tom II.), to otrzymamy

F. = 100 - Aj = Cs Aj.......

C1

Spółczynniki c₃ podane są również w zestawieniu na str. 2121. Gdy nazwiemy

i wartość tę podstawimy w równanie (1 a), to znajdziemy

(2)

Aj

(P)

fi l

100

1 + j/l + ^ (po + 50) ,

skąd

Po

10 000 m²

2400 ml — 50.

') Por. W. Paszkowski: „Wyznaczenie wymiarów żelbetowych płyt giętych' Przegląd Techniczny 1924.

Stropy płytowe.

to

50

^ (М СО О OJ о со !>. о L- СО гО Ю О <71 ТН СО О О О <71 TH »О о t>- L-- О О o'⁴ o' o' о*' o' o' Т-Г

Spółczynniki wzorów (1 a) i (2), przy zachowaniu dopuszczalnego ciągnienia żelaza к. —1000 kglcm* i dopuszczalnego ciśnienia betonu w kglcm² :

1)

^ со о со X ь н О О СО и О GO СО они -^тн ©о o' o' o' o' o' o' o'

О О О О GO о »o as »o oj о: i> (П

О СО -г О Ю ł-и I'" 1-^ т*    О СО^ 00^

сГ о сГ сГ o' o' сГ

1,071

•Ł

•«4

fAc

45

40

35

30

ll

(3

(1

0'

<p

С/

О тН о о ^ о ю О и ^ со N w Ю О 05 JO СО in О 05 t>- Т—¹ т—I i—< т—I т—< О

о o' o' o' o' o' о

•гН СО О »О 05 о ю н «Я О (N Ь tO О 05 О Ю о ^ со со 0_ СО^ ^ *0^ го !>•

o' сГ o' o' cf o' о

О П О X н СО H (М GO <71 о <71 т-l тЛ

НПСООЮПН О (7J тН^ i-^ ч-^ т-^ т“^

o' o' o'⁴ o' o'⁴ сГ о"

(M CO O »n о ‘О i О О X ^ О IM Г- О h- О "гц Ю О 0^(М СО^

o' о"' o' cf сГ o' о

о <м о ^ о о о

Ю тН о ^ 1^- 0 О

(П 00 <М О GO lO T* <71 (71 (71 т-< ч—* тН

—-'o' o' o' o' o' o''

о ^ со о ^ о со

GO *-< Oi 00 l— ^ <71 >о СО СО ^ ^ СО СО ^ со^ со^ т* o' o' o' o' о" сГ сГ

О <71 ^ Ь- у-ч О т-н О О СО И О (М О

^ О СО со ^ Oł СО

■^со 51 (М (Я И Н

т-Г сГ сГ сГ сГ о o'

GO

О TH (М »Q о

1—1 гН тН i-^ ł-ч

0,908

0,750

0,602

0,465

C3 -

g.

g.

.s

■3

i dopuszczalnego ciśnienia betonu к, w kglcmr :

»o

С/

Cl

>Q

CO

Qi

<p

t- t>- © © <71 © CO

coo^noioco

H CD X-^ON CO i-< ^ Ю CO GO O

cf сГ сГ cf o' о" o'

О *0 GO г- О СО (М i X (71 05 С5 Ю 05 н i» rj< (М ^ С5 X С— т—I тЧ т—1 тН О О

сГсГсГсГ о o' o'

tDt'M'dieOiN С» тГ -+ СО (N О О О О О rłt Ci СО о

O.coneet. e'er o' o' о" о" о”' o'

COeiNWO®'!

О X СО О (N ю

^ т—i о »о -т

со <7^тН т-^гН

сГ o' сГ o' сГ o' о

тН О

^ 07 О Ю СО Ю GO <М GO iH (71 CG Ł>. Ł>. X n rnO 05 H О

°r.    ^ ^ ^ °г.

o' o' о*' o' o' о"' о*'

О ^ H 05 GO N 1-1 СО <71 ^ GO ^ О тН Ю о 00 О СО (71 О <П <71 т—< т—I тН 1—I

г-Г сГ o' o' o' o' o'

Ю <n СО о о о о

СО Ю <71 © © GO <71

со о со о о о со

о (М со СО^ СО ^ Ю ^

сГ cf ©*' сГ o' сГ o'

О (71 о О GO О О ^ СО О GO Г- СО

1C И о п о о о

<71^ СО^ <7^ (71^ <71^ г-^ гн^

т-Г o' сГ cf cf сГ o'

СО (71 <71 Ю »О О тН СО X СО С5 СО (71 »О О »О- 00 О GO тЧ О (71 71 <71 СО СО т*

сГ o' о о*' o'⁴ o' o'

X 1—< со со ^ о о Ю -Н со СО О о <71 ^ О (П 05 (D и о СО СО^<7^ <71 (М <7^

т-Г o' o' o' сГ сГ o'

(71 X О iH <71 гО со

т“Ч т-Ч i-i тН т—I

0,803

0,675

0,555

0,444

0,341

s?

1700

1600

у'

.Кул}-\—

УК

’У

1500

А/

У1

1100

1200

1200

"К" Л .7"

чу

/К

As

-У

А.

'\у

1100

ШУЯ

ЛЛУу

/К

FZ

АлЛу

г~

/■

1000

wm

900

ООО

700

У/.

600

500

YÄ/YX.

/УУлАТУ^

/К

100

7~. ’

300

YÄ

200

100

ШШ

Щт

ж.

ГК

111

li?

ШШ

vmm

ж

W,

w\// - /////

ШШ

Шшл шм&шум ШжШ

iy.

Fig. 533. Wykres do obliczania wymiarów płyt wolnopodpartych ; M = % qP.

Jeżeli stosunek m jest ściśle określony, wtedy wielkości p₀ i l związane sa zależnością linijną, co pozwala na skonstruowanie wykresów¹) prostolinijnych (fig, 533—536), przy pomocy których wyznaczyć możemy wysokość użyteczną płyty szybko i wystarczająco dokładnie ze związku (ß)

(lfc)

h₁ = m .1

¹) Por. autora: „Tablice wykreslne’do obliczania ustrojów żelbetowych“, Lwów, Warszawa,. Kraków. Wydawn. Żaki. Nar. Im. Ossolińskich.

1800

1700

I-

1600

wkw

Ê»

1500

Ci

NN

-,

3ÊX

то

NX

\\

wo

■-

1200

i\

1100

ШХ

NT

1000

Nm

""

9Ó0

\l\

NN

⁴-.

\\

600

700

600

\\U

ж

vNk-

V K-

NN

500

\\

WO

300

вшг

If

•a

ГХ

-X

§1

200

дчкх

_>х

Г\

>х

г:

N.

100

»!

•X

Х~

Nfe-

Ху

-X

N|N|s

.■V>

i»m 0-1 z з ь 5    6 о 1 г з

Fig. 534. Wykres do obliczaniu wymiarów płyt ciągłych Przędła skrajne; M = */u q P.

W wykresach znajdują się kreskowane krzywe pomocnicze, odgraniczające płyty, o grubości h = 8 cm od płyt grubszych, dla przyjęcia a — 2 cm (fig. 526). Punkty wykresów, leżące na prawo od krzywych, dają h > 8 cm, punkty, leżące na lewo, wyznaczają h < 8 cm. Krzywe te dadzą się wykreślić przy pomocy związku, otrzymanego z równania (a) w postaci

г_м/___

Cj \ Po + 24 hx 50

1100

,\ \

1800

1700

xl

\K

a-

1600

1500

Iх

im

w\

1300

-V

Iх

\\

ЛЖ

\w

1200

y\

1000

Iii ''s

lf\ \

\\

Sx

900

soo

NN

\K

\K

“X

!л\

o⁴

700

X_

600

N\

500

400

ж;

300

mmm

200

тж

100

SS

sJS

Nj

Lwm О

Fig. 535. Wykres do obliczania płyt ciągłych na moment podporowy; M—llloqP.

Przyjąwszy hx = 6 cm i określiwszy ft, mamy tylko zależność między p₀ i l, co pozwala na wykreślenie krzywych.

Szczególnie pożyteczne sa te krzywe przy dobieraniu najkorzystniejszego rozstawienia żeber, gdyż, przy dauern obciążeniu p₀, możemy się łatwo przekonać, jaka rozpiętość daje co najmniej h = 8 cm.

Sprawdzenie, określonych w podany sposób, wymiarów obejmuje wyznaczenie naprężeń w betonie i w żelazie, do czego potrzebne jest

określeuie odstępu osi obojętnej x wzorem (19) na str. 1348 „Podr. Inż.“ (tom U.) lub lepiej wykresem na fig. 537. Po oznaczeniu x oblicza się naprężenia najszybciej wzorami (por. „Podr. Inż.u, tom IL, str. 1343 i 1345)

°ż =

°6

aż . x

15 (hi — x)

(8)

Fż (hi — ¹UX) »

Płyty ciągłe równoprzęsłowe (z wyjątkiem dwuprzęsłowych), obciążone jednostajnie, oblicza się dla założenia stałych, przybliżonych wartości momentów (por. „Podr. Inż.“, tom II., str. 1458). W ogólnym przypadku p₀w kg/cm* otrzymamy różne wartości h i F-,

(fig. 526) dla niebezpiecznych przekrojów w przęśle skrajnem, w przęsłach środkowych i na podporach.

W wielu przypadkach korzystnie jest zachować stałą grubość płyty dla momentów dodatnich, a tylko, w miarę koniecznej potrzeby, zwiększyć grubość na podporach środkowych. Przy zachowaniu stałej gru- goo bości płyty dla momentów dodatnich może być więc niekiedy wymiar grubości w przęsłach środkowych większy niżby to odpowiadało przekrojowi idealnemu (przy wyzyskaniu naprężę .i w betonie i w żelazie).

Wtedy ilość wkładek w przęsłach 500 środkowych powinna być mniejsza od tej, jakaby wypadła dla przekroju idealnego, a potrzebny przekrój żelaza obliczyć można z wzoru, otrzymanego z porównania momentu sił zewnętrznych z momentem sił wewnętrznych, w postaci

i.:.

то

ют

900

700

600

MA

\\ш

I4Y5KV

гоо

ШШ

ill

Fé =

. . . (4)    100

ЗЕ

X-

It j> • ⁷/в ńl

w którym ⁷/g hi oznacza przybliżoną wartość, ramienia momentu sił wewnętrznych.

Przy pewnem rozstawieniu podpór płyty ciągłej wielo- i równoprzęsłowej mogą wypaść z obliczenia nieznaczne różnice wartości h i F. dla przekrojów niebezpiecznych w przęśle skrajnem, w przęsłach środkowych i na podporach. Wtedy ustalić można wymiary h i F g dla momentu podporowego. Następstwem tego będzie stała grubość płyty, tj. bez zgrubień na podporach, co ułatwia wykonanie.

Pig. 636. Wykres do obliczania wymiarów płyt wspornikowych na moment podporowy.

Przykład. Obliczyć i skonstruować płytę ciągłą wieloprzęsłową (fig. 538) ; l = 2,00 m, obciążenie użytkowe i stałe p₀ = 400 kr//m'‘, kg = 1200 kg/cm?, fy, = 40 kr/jcin¹.

Z wzorów (1 ft) i (2) na podstawie wykresów na fig. 534 i 535 otrzymamy dla + Mn ft, = 0,03.200 = 6,0 cm, Fg = 6.0,555 = 3,33 cm², dla — Жтах : ft, = 0,032.200 = 6,4 cm, Fg — 6,4.0,555 =3,5 5 cm². Ze względu na nieznaczne różnice ustalimy wymiary dla —M,

100.0,38 3,55

Przyjąwszy ф 7 mm, znajdziemy odstęp wkładek t =

iax

nas.

= 10,7 cm. Grubość

Fż

cm- g

10

20

25

30

35

40

45

z

g

:

Ж

I

s

-w

У

/

СО'

:

+

^4

1

3

: :

:

%

We

7

W

Щш

/ /

s

$

&

£

%

8?

Й

5

CO \ Co ‘■o Nfr

Co

Fig. 537. Wykres do oznaczania położenia osi obojętnej w przekrojach płytowych (6 = 100 cm) z_wkładkami jeduostroimemi.

płyty h — 6,4 -j-    = 7,8 cm, okrągło 8 cm; h, = C,C cm. Najw. odstęp wklad-k

= 3,46 cm².

^m

ax.

= 1,5 h —1,5.8 = 12 cm ; przyjmiemy t = 11 cm, Fк

100.0,38

11

Z wykresu na fig. 537 otrzymamy x = 2,1 cm. Ciężar własny g —■ 0,08.2400 = 192 kyjm². Ciężar całkowity q = 400 -j- 192 = 592 kglm*.

— M

max

= 0,1.592.400 = 23 680 Jcgcm.

Z wzorów (3)

ai =

23 680

3,46.5,9

— 1160 Jcg/cm*, Ofr —

1160.2,1 15 . 4,5

= 36 kg/cm¹.

Długość wkładek nad "podporami po każdej stronie żebra można przyjąć równą l/n do */s odstępu żeber w świetle.

Płyty, o dwóch kierunkach rozpiętości, mogą być kwadratowe lub prostokątne, a wkładki niosące rozmieszczone są na krzyż w kierunkach obu rozpiętości¹). Płyty takie, wymagające znacznej ilości żelaza, bywają stoso-jednak tylko wtedy, gdy chodzi o utrzymanie nieznacznej wysokości konstrukcyjnej i jeżeli przytem nie możemy się uciec tlo ustroju żebrowanego.

Ф7ео 22 cm    |

wane

У/Z

Ф7co 22 cm

Ф7co 11 cm

Ф7 co 11 cm

—

$7 co Hem

mm.

-2,00-

Ф7 co 22 cm r

-2,00

2,00

Ф7co 22 cm

'У/.

Fig.'638. Ustrój płyty_oiągłej. Przekrój miedzy stupami.

оъ£0,о0~

----1,50-

r

hs~

IŁ

2,35

•i

: гг, i

: .X ..

fi 4

^ФЮсо 15cm

5Г

~^Ф12 co 15cm

Ym

L-1.725

'SO-1 I

t-0,75-' к—j-1,10

- 1,50-

-г.го-

,Æ_.

60

>t,65

-j-

5,70

Przekrój nad słupym

Щт*е P’***

Nrlgjtö

Tli

I /уд/ Ог1д,Ф10

¹ * Ог1ь,Ф1г

бФго

Щ~ШЬ,Ф12

Нг.1д,Ф16

6Ф26

Fig. 639. Przekrój stropu grzybkowego.

Pewne zastosowanie, zwłaszcza dla obciążeń bardzo wielkich, mają płyty, wytwarzające t. zw. stropy grzybkowe. Płyty tego rodzaju spoczywają, bez pośrednictwa żeber, wprost na słupach z silnie wykształconemi głowicami, których kształt wraz z opartą na nich płytą przypomina kształt grzyba. Zasady obliczania podano w „Podr. inż.u, tom IL, na str. 1461 i n.

Przykład ustroju stropu grzybkowego podają fig. 538 i 539.

Stropy żebrowe.

Stropy żebrowe czyli żebrowane stanowią zasadniczy typ konstrukcji żelbetowej, a ich elementami składowemi są: płyta, belka teowa i słup. Typ ten stosowany bywa dla obciążeń większych, zatem dla budowli prze-

') Por. autora: Żelbetniotwo I., str. 64 i n.

myślowych i silniej obciążonych budynków użyteczności publicznej. Ułożenie żeber, belek głównych (podciągów) i rozmieszczenie słupów zależy od kształtu rzutu poziomego budowli. Jeżeli nie jesteśmy krępowani szczególnym kształtem rzutu, wtedy należy się naprzód zastanowić nad tern, czy konieczne są słupy, czy też wystarczą podciągi i żebra, ewentualnie tylko żebra. Gdy słupy być muszą, trzeba zwrócić uwagę na to, że zbyt wielkie rozpiętości

-1.7Z5-

QIZco Öcm

-г.ги-

7 I

L_L

—ш

mm

ii

\|

ФЮсо 15 cm

LA____N ;

-fr

i ltE

-i.-I

—г. го—

trcfVl !

& ГГГ сл

№LT\

"Г

Ti

MQcolOcm I

.L

-A4!—'

ЕЕ, :

ТГТПТТТТТПТ Ф10 со 13 cm

~V—A-i

.тЫ:

i.

:

i—

Fig. 540, Rzut poziomy stropu grzybkowego.

podciągów nie są odpowiednie, bo dają ustrój ciężki, zatem nieekonomiczny ; w wielu przypadkach większa ilość słupów, przy niezbyt znacznych roz-piętościach podciągów, daje ustrój tańszy. Gdy rzut poziomy jest prostokątem lub figurą zbliżoną do prostokąta, to, o ile względy konstrukcyjne pozwalają, krótszy bok prostokąta przyjmujemy za kierunek rozpiętości podciągów, opartych na słupach. W kierunku prostopadłym do podciągów przychodzą żebra, na których spoczywa płyta, — o grubości, wynoszącej najmniej 8 cm, — jako wieloprzęsłowa belka ciągła. Odstęp żeber, uwarunkowany grubością płyty (w normalnych ustrojach conajwyżej 12 —15 cdi), zatem obciążeniem, wahać może w granicach od 1,5 do 4,0 m.

Podparcie żeber i podciągów na murze zależy od wielkości ciśnienia podporowego. Zebro należy oprzeć co najmniej na długości, odpowiadającej wymiarowi długości cegły, podciąg co najmniej na długości równej półtora-krotnemu wymiarowi długości cegły. Przy znacznych obciążeniach konieczne ciosy (najwygodniej sztuczne z betonu) podporowe, względnie rozszerzenie żeber (fig. 541). Niekiedy wskazane jest użycie osobnej belki podporowej (fig. 542).

Belki żelbetowe powinny być, o ile możności, oparte w ten sposób, aby osiadanie podpór było mniej więcej jednakie. Dlatego też oparcie belki

to

ŹJl

li

Bi

U'

3E

Fig. 541. Eozsze-rzenie żebra przy wielkiem ciśnieniu podporowem.

Fig. 542. Oparcie belek na murze przy bardzo znacznem ciśnieniu podporowem.

Fig. 543. Podparcie ściaiiy działowej.

a

тг

Й 0Л

S -s

Oh.2

&*§

o

ej >

ŁjO.5 Й ü /

s

J2'Ł.§

m N Я CD c3 Л -g Ü й Й

§:■*

!|| -£ 8 <3 © <u

« л-g

03 H

I'll

§tl

о Ф Й

æ o

‘S-Pt

fe -a

o g *

РЦ Ü

g m

I g ь

ПТГГ

y , ?    , «J

)    ! ^2pû ' ¥2,50 ) j *2.iO ► V.

5:    * ’ 1 H    s

es

F

ił

--064

i-

490-t-

Nł

fi

»o

42-

Fig. 544. Typowy strop żebrowany.

Ciężar ściany działowej, zwłaszcza obciążonej (fig. 548) staramy się rozłożyć na większą ilość żeber np. przy pomocy osobnych belek poprzecznych (fig. 548 b). Przy obciążeniu słabszem wystarczy zgrubienie płyty i zwiększenie ilości wkładek w żebrze bezpośrednio obciążonem (fig. 543«), ewentualnie samo zgrubienie płyty (fig. 543 e). Jeżeli w ścianie działowej niema drzwi, to można zastosować belkę nad płytą (fig. 543 c). Przy bardzo silnem obciążeniu ściany działowej np. konstrukcją dachową na poddaszu i znacznej rozpiętości belki bezpośrednio obciążonej, a gdy przytem ubikacja strychowa nie jest mieszkalna, proste rozwiązanie stanowi luźna belka teowa (fig. 543 d).

non

f-J-

*шк

J i/*

ЧЩ

■g

iW'T

”tinÉ§

Lw P

MîfX ■Рхи

IrV /I ëi

HOC!?*-

-osz-

A I!

\00t

\i

Fig. 645. Ustrój podciągu stropowego i słupa.

Со

ss

«i

§--

-U

Vâ%j£

j “ШФ⁴!    >\

-230-

Æ\

*rç«so

8 *\j

Ol

1

>■>

» /i*

•*-'—«до—-*

*—<3«û-»

Ш

< Ш&т.

>4

ТГ

13

\%

\3?

Й!

ч*огг>

I э«ж

:■

Mh

¹ f"'*FXÏir "

I L» JA#|1 i<~>

№р"ЧЯ

6,

ÿ/tf

strzemiona фв"У^со 22 cm

■230--

5.00

JT

405-—StH

i—-

*8§-£.

ЕЕ

j wiązania ф10г%со20ст Ir*

56

* li

4M йаг

«4f

ъвгФс i

-teö*

1,86

i И

td

<p

Ё1Щ (K

içcfi

„jöfel\j

oś symetrii **—^-»

-ï

OSI

W stropach budowli o długości powyżej 60 иг, należy stosować w odstępach conajmniej 50 m przerwy w celu uniknięcia szkodliwych odkształceń wskutek skurczu i zmian ciepłoty lub w celu ustalenia stosownych przerw w betonowaniu w czasie budowy.

Typowy ustrój stropu żebrowanego składa się z płyty ciągłej, belek drugorzędnych, podciągów i słupów (tig. 544). Szczegółowy ustrój podciągu stropowego i słupa podaje fig. 545¹).

') Por. także autora: Żelbetnictwo I, str. 190.

Obliczenie statyczne stropów żebrowanych obejmuje obliczenie płyty ciągłej (podane w ustępie poprzednim), belek drugorzędnych, podciągów i słupów. Zasadnicze wzory do obliczenia przekroju teowego por. П. tom „Podr. inż,u, str. 1351 i n. Tu zajmiemy się jedynie omówieniem praktycznego sposobu oznaczania i sprawdzania wymiarów belek teowych.

Przystępując do wyznaczenia wymiarów belki teowej (fig. 546), mamy ustalone odstępy żeber i obliczoną, względnie przyjętą grubość płyty. Pozostaje do wyznaczenia wysokość i szerokość żebra i przekrój wkładek żelaznych. Projektowanie belek teowych polega na przyjęciu takich wymiarów, aby sprawdzone naprężenie betonu na ciśnienie nie przekraczało 30 fc^/cm², natomiast naprężenie żelaza na rozciąganie powinno zbliżać się do granicy dopuszczalnej.

Najprościej przedstawia się więc wyznaczenie wymiarów wtedy, gdy przyjmiemy z góry wysokość h i szerokość bx żebra (co da podstawę do obliczenia momentu zginającego, wywołanego ciężarem własnym i pozwoli

wyznaczyć szerokość płyty współdziała-

_^t jącej b), a dla przyjętej wysokości h

'    .......... ——j -y obliczy sie tylko potrzebny przekrój

wkładek żelaznych F-.

\2

al

1-1 2-2

/7

Ь)

Widok i do£>

ÎT

Fig. 546. Przekrój belki teowej.

Fig. 547. Belka teowa ciągła.

Pewne dane co do wysokości belki teowej mogą być określone warunkami konstrukcyjnemu Jeżeli tych brak, można dla belek wolnopodpartych przyjąć h — Vio — Vi2 h dla belek ciągłych h = V12 — Vie h gdy ^ oznacza rozpiętość belki.

Szerokość żebra bt należy tak przyjąć, aby wkładki mogły być należycie rozmieszczone, a ze względu na możliwe trudności w rozkładzie wkładek ukośnych, ciągnienie główne (równe co do wartości naprężeniu ścinającemu) nie przekroczyło 14 kg/cm².

Przekrój wkładek żelaznych najlepiej wyznaczać wzorem przybliżonym (por. tom II., str. 1352, wzór 64)

(5)

-i)

Wielkość przekroju wkładek, wyznaczona tym wzorem, jest praktyczną kontrolą racjonalnego przyjęcia wysokości belki.

Ostateczną kontrolę racjonalnego ustalenia przekroju belki daje obliczenie próbne kosztów 1 m b. przyczem drobiazgowe dobieranie przekroju na podstawie metod najmniejszości kosztów jest bezwartościowe.

W pobliżu środkowej podpory teowej belki ciągłej mamy do czynienia ze współdziałającym prostokątnym przekrojem strefy ciśnionej. Przekrój ten, znajdujący się w dolnej części belki, powiększa się przez zwiększenie wysokości (fig. 547 a) lub wyjątkowo przez rozszerzenie belki (fig. 547 b). Przejście z podwyższonego przekroju podporowego do przekroju normalnego nie powinno być stromsze jak 1 : 3.

369

137

Bryła, Podręcznik inżynierski. VIII.

wzorem (42), podanym w „Podr. Jnż.“ na str. 1346 drugiego ; w mianowniku pod pierwiastkiem wstawić należy przytem szerokość żebra bx. Przekrój żelaza ciągnionego oznaczyć można podanym w „Podr. Inż.u na str. 1347 tomu drugiego wzorem (45). Jeżeli w ten sposób określona wysokość podporowa nie jest w porównaniu z wysokością, oznaczoną dla -)- Mm, zbyt wielka, to możemy ją zatrzymać dla konstrukcji, a wtedy

Obliczenie przekroju podporowego belki teowej ciągłej przeprowadza się najprościej w sposób następujący. Mając dany moment podporowy, oznaczamy wysokość użyteczną hx tomu

potrzebne będą tylko wkładki ciągnione u góry przekroju. Mimo tego, że wkładki ciśnione w tym przypadku nie będą potrzebne, należy przyjąć u dołu przynajmniej 2 wkładki.

Jeżeli wysokość, otrzymana z poprzedniego obliczenia, jest za wielka, to ustala się wysokość h i Ax według wymagań konstrukcyjnych, zatem hx przyjmuje się mniejsze, niżby to odpowiadało przekrojowi idealnemu, stosuje się wkładki obustronne, których przekrój, z dostatecznie dokładnem przybliżeniem, obliczymy wzorami (fig. 548)

Wż=Fż6ir

-<-

r₂

I V,

\-шА

/m-

Fig. 548.* Przekrój podporowy belki teowej ciągłej.

. . .(6)

z momen

Wzór pierwszy otrzymamy, porównywując moment sił zewnętrznych tern sił wewnętrznych, wzór drugi, ustawiając równanie rzutów sił na os poziomą. Odstęp osi obojętnej x dla równania drugiego obliczymy z tablicy 6

tom II., str. 1346), naprężenie a£ =

15 kb (x — a)f

Sprawdzenie naprężeń w przekroju teowym z wkładkami jedno-stronnemi i w

przekroju podporowym prostokątnym z wkładkami obustron-nemi odbywa się najszybciej przy pomocy wykresów (fig. 549—554), opartych na wzorach, podanych w tomie drugim.

Dla przekroju teowego ustawione na str. 1345 tomu drugiego

wzory (37) dadzą się, po wprowadzeniu określenia procentu żelaza p. — j-j-

(fig. 546), przekształcić na równania к . M

2 i °i ß • alt

Spółczynniki к i ß, przy określonym procencie żelaza p£ i znanym stosunku e/Ai, odczytać można na fig. 549 i 550.

ma być kb i zamiast ma być ki.

* Xa rysunku zamiast o/f

b.hx

(7)

12/)

5» ł?

li и

>>

h,

«3

ztz

UO

.5

10,0

J5

Ä'0.125

9,0

J5

Z^JrO.ą

&.0

/,o

§,‘0.20

5>

i. §

не-

,083883

Ję g.    «=1    «=1    <=>_

13, ó

1=Q2S

.5

5,0

*****

§,‘0.30-

1=0.35

4.5

(^8 8§Щ.Щ.8ШШЩз. Ц § â. o. §. 2 S I

Fig. 549. Wykres do sprawdzania ciśnienia betonu oj w przekrojach teowych i prostokątnych z wkładkami ciągnionemi.

Dla przekroju prostokątnego z wkładkami obustronnemi, ustawione na str. 1343 tomu drugiego wzory (20) dadzą się, po wprowadzeniu określenia procentów żelaza ciągnionego pż i ciśnionego pj, przekształcić na równania

k.M

b hi

n’ź = $'.ab

(8)

tüks

Fig. 650. Wykres do sprawdzania ciągnienia żelaza о г, w przekrój ach teowych i' prostokątnych z wkładkami ciągnionemi.

Spółczynniki ß, ßf, przyznanem pg1 p'^ af/hi odczytać można na fig-.551—554.

Przykład. Sprawdzić naprężenia w przekrojach A-—A i В— В podciągu, podanego na fig. 546.

W przekroju A — A : h = 01 cm, h, —55 cm, Ъ — 2ЪЬ cm, e — 14 on, F$ = 41,1 cm* (79528),

= 0,00307. Na flg. 549 i 550 znajdziemy

255.55

50

45

n.H

Pt'bh,

<Tt = /foi

r,

'—b,—-

40

35

30

25

MM

20

Âi

os

s^g.

15

10

M— 2106100 kgcm ; -^- = — = 0,255, ju =—

Л, 55

Д' == 8,4, /8 = 42. Z wzorów (7)

гоо'о

0,003

0,004

0,005

900'0

0,007

0,008

600'0

0,010

.5

8.0

.5^

f~ł

$ \ \\4 \\v

a' =0.05h,

Pż=&

Л=Бл

5,0 4—

,5

4,0

.5

-л

3.0

XXzz:

_ J?-°°3n\

X_

.5

т1=^Шоо_

4    р* ё

fi- 0,002 -

5    0.003 -0,004 -

jSOOt)

OtO'O I ■§ 600'0 I I 800'0 I I

S ^

/оо'о Ł N эоо'о «

0,011

0,012:

0.013

0,014

0,015

II

ił

i

Si

ЕГ 0,016

ą 0.017 3 0,018 I 0,019 <3 0,020

8,4.2106100

255.65²

= 22,9 кг/icin'¹, aź = 22,9.42 = 963 к g/с ni¹.

W przekroju В — В : h = 75 cm, h, = 69,6 cm, a' = 3,7 cm, 6 = 31 cm, = 30,79 cm?

24,63

31 . 69,6 ~

30,79

= 0,0142, v£ —

(5<j628), F g — 24,63 cm¹ (4 </>28), M= 1 792 400 kgcm ; p? =

— = ——= 0,053. Na fig. 651 i 552 znajdziemy к = 3,1 ß = 25,5, ß’ = 12,95, Z wzo-»I 69,6

rów (8) ab = ³ • 1792 400 _ S58 kgjcmit a. = 35)8.25,5 = 915 kg/cmaź> = 35,8.12,95 = ф 31 . 69,6a

= 464 kg/cm¹

Obliczone i sprawdzone przekroje wkładek żelaznych potrzebne на w pełnej ilości tylko w ^przekrojach niebezpiecznych, tj. dla -(- i -* m.

= 0,014,

a’

^ 31.69,6

651—^

60

55

SSp

50

a'=0,05h,

pi^m

*-ó

flj

O'i-ßffb

r,

«5

40

1Ш

-Л-

iÉ

35

30

=ft

25

р^СШ2Ш

20

15

0,0020

0,0030

0,0040

0,0050

ото

00070

osoo’o

Ц0080

OOltfO

0,0110

OEIO'O

0,0130 !

0/1140

0.0150

0,0160

40170

G,0180

oeio'o

100200

Рл=Шп

,5

-0,00/0

S?żS*l

^mS

Ш80

12,0

*^Stoio.

fo’Qoosn

.5

ÖT=Z<5Ü

11,0

w prze-

Fig. 652. Wykres do sprawdzania ciągnienia rr^ i ciśnienia cr/ wkładek żelaznych krojach prostokątnych z wkładkami obustronnemi ; а'/Л, = 0,05.

Winnych przekrojach może być mniejsza ilość wkładek, a wkładki niepotrzebne dla ciągnień normalnych odgiąć można dla przeniesienia ciągnień głównych. Podstawą odginania wkładek ze względu na momenty jest obliczony moment sił wewnętrznych w przekroju niebezpiecznym : Mw = F£ k- ⁷/₈ ht dla belki

prostokątnej i Mw = F- k-^ — -|j

dla belki teowej. Odcinek, przed-

3,0

g g" g' g S g' g S

.„as

Cl, g g .

Fig. 553. Wykres do sprawdzania ciśnienia betonu a^ w przekrojach prostokątnych z wkład

kami obustronnemi ; a’lhl = 0,1.

stawiający moment sił wewnętrznych (np. dla 7 ф 28 Mw — 21,8 tm na fig. 545), dzieli sie na tyle równych części, ile jest wkładek w przekroju niebezpiecznym. Proste równoległe do podstawy momentów, przeprowadzone przez punkty podziału odcinka JH , przecinają linję momentów w punktach, w których odgiąć można wkładki ze względu na momenty. Ustalenie definitywnych punktów odgięcia zależy od wykresu ciągnień głównych. Zwykle bowiem ustala się naprzód położenie wkładek ukośnych dla przeniesienia ciągnień głównych, a otrzymane w ten sposób punkty odgięcia kontroluje się ze względu na momenty. Podstawą wykresu ciągnień głównych jest wzór na

dla belki prostokątnej

ń.7e/h

9,0

3.0

l.o

.5

iO co f⁴^. oo

CD    CD    CD    CD    CD

§-    a    g-    g-    §-

§ 5Э

g- §•

v;

Гг

ЛЛ

4:

.4'

4-

a'=0,1h,

p*=k

*-&

Ъ-Рщ

6,0

XX|X

ГГ1

,5

■s

i*a

ад

5,0

"0Ę%ZZ

«,0

I'Opono

Ш

wielkość ciągnienia głównego v — т —

55

й =ßtf>

50

45

ЩЕ

Щ^-i

*§*#=

=:р$-

35

,ордао

il

1,

|\

У# Ä

Q0020

0.0030

00040

0.0050

0,0060

00020

0,0080

0.0090 :

0,0100

0,0110

0,0120

0.0130

0.0140

0.0150

0.0160

одою

0,0180

00190

0,0200

,5

ll.o

,5

4ÔÔ30

‘0.0w —

Pt‘Q,om

—=ïÜQ140

10.0

5;

.5

9.0

%р*Ц—|—

0’= Q Ih,

/1

Я

ej

r>

8.0—H

4’= Д'«Т₄

r*

i5

JpS^

—Ą

■ó

7.0

Fig. 654. Wykres do sprawdzania ciągnienia i ciśnienia a^ wkładek żelaznych krojach prostokątnych z wkładkami obustronnemi ; a'/hL = 0,1.

w jjrze-

dla belki teowej. W wykresie ciągnień głównych

V‘ T К (Ьг-^е) odciąć należy powierzchnię przeniesioną przez strzemiona, obliczając wielkość

ciągnienia, przeniesionego przez strzemiona, wzorem vs

gdzie Fs

ei-bi

oznacza przekrój poziomy strzemion, icb odstęp, który może wahać w granicach od 10 do 25 cm. Np. na fig. 545 na podporze środkowej najw. całkowite ciągnienie główne 9,13 kgjcm² podzielono . na odcinek, o wielkości 2,52 kg/cm~, przypadający na strzemiona czteroramienne ф 8 co 22 cm i na odcinek o wielkości 6,57 kgjcm².

Znaczne uproszczenie przy wykonaniu możliwe jest wtedy, gdy unikać będziemy belek ciągłych o zmiennym przekroju, a nadto gdy, w miarę możności, zastosujemy wzmocnienie belek bez użycia wkładek ukośnie odgiętych. Typowy kształt konturu bel-

—; 12,5r~

à oo)

Чс

(и

I/P'—-p.

si

—j ~ -

;------! :

ki ciągłej wykazuje zwiększenie wysokości ku podporom środkowym. Zwiększenie

'12.5'

wysokości nastręczyć pewne utrudnienie, gdy belki ciągłe powtarzają się w wielkiejdlości np. belki stropowe budowli szkieletowych. W wielu przypadkach możliwy jest taki dóbór przekrojów betonu dla -j- Mm i — Mm, że przy odpowiedniem rozmieszczeniu wkładek zachować można stałą wysokość wzdłuż całej belki ciągłej, co w znacznym stopniu ułatwia wykonanie. Drugiem ułatwieniem, dla pewnych założeń rzutu po- p ziomego, będzie unikanie wkładek ukośnie odgiętych, co możliwe jest przy

gnieniach głównych ____

przekraczających mniej wie- p cej 4 kgjcm². Niskie cią- I gnienia główne otrzymamy

Fig. 555. Strop kasetowy uważany za płytą, opartą może wzdłuż czterech krawędzi.

:шшг

Fig. 556. Strop przepuszczający światło.

„i

^wyprawa

-30-

przy stosownym doborze wy-

sokości i szerokości prze-__

kroju, o ile tylko udalone

w rzucie poziomym rozpiętości nie spowodują zbyt wielkich podporowych sił poprzecznych.

Przez zastosowanie żeber krzyżujących się otrzymujemy stropy kasetowe. Najprymitywniejszy sposób obliczenia polega na tern, że wyznacza się wymiary dla jednego kierunku żeber, a żebra prosto-

-40-Ю0-

Fig. 557. Strop Wayssa.

padłe daje się tylko dla uzyskania stosownego podziału na pola kwadratowe lub prostokątne. Korzystniej jest oba układy żeber uważać za współdziałające.

Prosty, przybliżony sposób obliczenia da się uzyskać wtedy, gdy strop kasetowy, założony na rzucie prostokątnym, uważa się za płytę (fig. 555), opartą wzdłuż czterech krawędzi, obciążoną, zależnie od przyjęcia rozpiętości, ciężarem jednostajnie rozłożonym qx i q₂.

Weźmy na uwagę paski środkowe, o szerokości 1 m, odpowiadające obu kierunkom rozpiętości; paski te przenoszą obciążenia jednostkowe qx i q%. Ugięcie obu pasków w środku rozpiętości jest równe, zatem

fmax

bq₁li _ bq₂lS 384 EJ ~~ 384 EJ'

skąd

Qi

<h *⁴‘

0,30■

■~r

-A

*<?\

Fig. 558. Strop Ackermanna.

T7Z

it

-b,=6-8

$ ; •>

wyprawa na siatce.

Wfz

40-60

Fig. 559. Strop systemu Ast-Mollins.

Ponieważ obciążenie całkowite na 1 да² q = q₁ -{- g₂, to

qi = z⁴ + zx4 ъ = z⁴ + zx4 q’

a obciążenie żeber na 1 w b., przy odstępach osiowych bib',

qi^qi-ъ, qk = q^v.....

Momenty największe żeber obu kierunków rozpiętości, w przypadku swobodnego podparcia, będą

w kierunku Z

Z⁴

(9)

(10)

T*'* ,

w kierunku Zx

Mk A

Gdy chodzi o przepuszczenie światła przez stropy żelbetowe, bywają w użyciu rozmaitych typów elementy ze szkła, które układa się w polach między belkami na deskowaniu plaskiem (fig. 556). W powstałych w ten sposób wgłębieniach umieszcza się wkładki, a wgłębienia wypełnia się tłustym betonem, przez co tworzą się małe żeberka żelbetowe, dźwigające elementy ze szkła i obciążenie użytkowe.

Przy sprawdzaniu naprężeń przyjmuje się w przybliżeniu, że w strefie ciśnionej beton i szkło działają jednako¹). W przykładzie, podanym na fig. 556, otrzymamy wtedy jako przekrój strefy ciśnionej prostokąt, o szerokości b = 14,5 cm, a wysokości, równej odstępowi osi obojętnej od krawędzi ciśnionej x — 2,59 cm; ciągnienie przenosi jedna wkładka o średnicy 12 mm.

W budynkach mieszkalnych lub użyteczności publicznej, gdzie żebra nie mogą być widoczne i gdzie nadto pożądane jest zmniejszenie przewodnictwa głosu między piętrami, stosuje się przy zachowaniu zasadniczego typu żebrowego, taki sposób wykonania, aby można było uzyskać w stropie pewną wysokość izolacyjną, przyczem żebra, rozmieszczone w odstępach niewielkich, są zakryte.

Strop Wayssa (fig. 557) wykonywa się, układając na rusztowaniu poziomem skrzynki, utworzone z ramek, otoczonych matami trzcinowemi. Ramki, o szerokości 0,30—1,00 m, wysokości 0,15—0,30 m, rozmie-

Д5

I¥i

45*

Г“j

5Ś

‘*—2 5-3CH£j,    w—25—*■1

Fig. 561. Strop Herbsta.

brJ

Fig. 560. Strop Siegwarta.

szczone są co od 25 cm; maty trzcinowe o długości lm, przyciska się do ramek wstęgami żelaznemi lub grubszym drutem. Przy większych odstępach żeber ramki muszą być stężone listewką pośrednią (fig. 557 b). Po zdjęciu deskowania narzuca się na trzcinowauie i spód żeber wyprawę. Podłoże wyprawy nie jest tu jednolite, bo między żebrami jest trzcina, a na żebrach beton i mogą wtedy wystąpić rozmaite odcienie wyprawy i to nawet po zupełnem wygładzeniu. Gdy do wykonania skrzynek użyjemy cienkich prętów drewnianych lub lichych desek (np. klepek z beczek po cemencie), to po wytrzcinowaniu spodu mamy idealne podłoże pod wyprawę, Niekiedy skrzynki bywają u spodu otwarte, a jednolite zamknięcie uzyskuje się zapomocą naprzód (tj. przed założeniem skrzynek) wykonanej cienkiej (od 3 cm gr.) płyty żelbetowej, którą zawiesza się przy pomocy osobnych strzemion, wpuszczonych w żebra. Płyta niosąca ma grubość 5—6cm. W wielu przypadkach można nie stosować wkładek górnych w płycie nad żebrami, ale wystarczy dąć tylko wkładki dolne proste o średnicy 6 mm w odstępach 15 — 20 cm. Zebra przyścienne mogą być słabsze od żeber normalnych.

Przy rozpiętościach średnich (od 5 m) wystarczą zwykle w żebrze normal-nem 2 wkładki, które mogą być przeprowadzone do podpory bez odginania, bo ciągnienia główne są wtedy bardzo małe (od 2 kg leni²). Zastosujemy natomiast u góry 2 wkładki montażowe o średnicy 8 —10 mm do zawieszenia strzemion 6 mm grubości, których odstęp stały wzdłuż całej belki nie powinien być większy jak 20 cm. Zebra, dźwigające ścianki, muszą być silniejsze, tj. szersze i z większą ilością wkładek, przyczem konieczne są tu już wkładki ukośnie odgięte.

Podobnie wykonywa się stropy przy użyci u elementów w postaci pustaków np. kamionkowych (fig. 558). Wycięcia pustaków umożliwiają należyte zawieszenie w świeżym betonie; od spodu jest wszędzie pod wyprawę materjał jednolity.

Strop systemu Ast-Mollins (fig. 559) wykonywuje się przy użyciu form blaszanych, opartych na deskach, zawieszonych zapomocą drutu na wkład-

Btr. 103.

ł) Festigkeits- und Bruchversuche mit Duplex-Oberlichtplatten“, Beton u. Eisen 1918,

kach żeber. Po zdjęciu form, przybija się do desek siatkę druciana, ua która narzuca się wyprawę.

Stropy płaskie.

Zestawiane na miejscu budowy z gotowych elementów, wykonywanych masowo fabrycznie, względnie w stosownej ilości w osobnych formach na placu budowy nie wymagają deskowania.

Strop Sieg warta (fig. 560) składa się z belek prostokątnych wydrążonych. Wkładki o średnicy 8 i 9 mm są w pobliżu podpór częściowo odgięte. Boczne

powierzchnie wkładek mają stosowne а) 1Ч1ЧГЛ\ИЛЛ7] (ЧЛчЛч/Ч/1 wgłębienia, które wypełnia się zaprawą ce-

----- —--mentową. Takie mogą być układane na

murach lub na dźwigarach żelaznych. Strop Herbsta (fig. 561) składa się elementów dwojakiego typu. Belki niosące posiadają wkładki z żelaza płaskiego ; elementy kształtu cylindrycznego, o długości 25 cm, z betonu żużlowego, stanowią wypełnienie. Wyrównanie górne otrzymuje się przez nałożenie warstwy betonu, o gr. 4—8 cm. Nowszy typ stropu Herbsta (zwany „Isteg“) posiada belki niosące o przekroju prostokątnym z pojedynczemi prętami okrągłemi. Na belki, ułożone na murach, nakłada się krótkie strzemiona, sięgające nieco wdół

i zakończone hakami prosto-kątnemi, na których opierają się formy łukowe z blachy, stanowiące podporę betonu świeżego części środkowej. Spód płaski uzyskuje się przy pomocy odpowiednio zawieszonej siatki, narzuconej wyprawą.

Strop systemu У i s inti n i e g o (fig. 562) układa się z belek kratowych. Wkładki z prętów okrągłych umieszczone są w pasach i krzy-żulcach ciągnionych.

Ustrój belek W. P a-włowskiego (fig. 563) cha-5L rakteryzuje się wydrążonemi belkami dźwigającemi w kształcie litery \/. Belki te wykonywuje się we formach drewnianych, obitych wewnątrz blachą. Podobnie w osobnych formach wykonywuje się płyty górne i dolne; płyty mają szerokość 1 m. Gdy strop ma być od spodu płaski, to belki posiadają u dołu stosowne występy, na których opiera się płyta dolna (fig. 563 a, b). Jeżeli belki mogą być widoczne, wtedy płyta dolna nie jest potrzebna, a przekrój belki ma kształt podany na fig. 563 c. Belki tego typu mają strzemiona s częściowo wystające nazewnątrz. Również wystają nazewnątrz wkładki t płyt górnych. Po ułożeniu belek na murze wypełnia się wydrążenie po górną krawędź płyty betonem (fig. 563 a), a wystające poprzednio wkładki t płyty górnej zapewniają należyte zakotwienie. Belki \j dadzą się też konstruować jako belki ciągłe (fig. 563 d), przyczem ciągłość zapewniają wkładki dodatkowe r.

■ö    h 20 ~

рж#

Fig. 562, Kratownice Yisintiniego.

a)

cl,

|жу^.....    :.......

ЦШ

c)

\y

771

Fig. 563. Strop systemu W. Pawłowskiego.

Ściany.

Napisał dr. inż. Adam Kuryłło, profesor politechniki, Lwów.

Ściany żelbetowe, o charakterze konstrukcyj dźwigających, stosowane bywają w budowlach lądowych wyjątkowo, głównie z powodu znacznej ilości żelaza. Pod wzglądem statycznym ściana żelbetowa, rozpatrywana jako belka, o przekroju często prostokątnym, zwykle wolnopodparta, jest prostym elementem konstrukcyjnym, a konstruowanie nie nastręcza żadnej trudności. Najczęściej wysokość konstrukcyjna jest znaczna, bo dochodząca do wymiaru, odpowiadającego wysokości międzypiętrowej. Ściana taka dźwiga pewne obciążenie znaczniejsze, wywołane obciążeniem użytkowem stropu, spoczywającego na górze lub zawieszonego u spodu ściany. Otwory drzwiowe lub okienne, chronione osobnemi wkładkami dodatkowemi, rozmieszcza się w tych partjach, w których wkładki niosące na to pozwalają. Ściany tego rodzaju

jZ

1203d

•500

HO-,

Q53

-30

r W-.

S'!

—£>-17.00-

II

«JO-'

iäjö.........fe

li

Fig. 664. Belka jako ściana w budynku stawidlowym.

wymagają znacznej ilości wkładek ukośnych do przeniesienia ciągnień głównych.

Charakterystyczny typ ściany żelbetowej, o silnym ustroju, podaje fig. 564¹). Belki, wykształcone jako ściany, mają przekrój kątowy *, wskutek połączenia u góry poprzecznicami u dołu płytą oś obojętna jest pozioma, a obliczenie

przeprowadza się tak jak w przekroju teowym, z uwzględnieniem rzeczywiście współdziałającej szerokości strefy ciśnionej. Belki oparte są na łożyskach, skonstruowanych, z powodu znacznych ciśnień podporowych, z betonu uzwojonego.

Słabszy typ ścian żelbetowych tworzą t. z w. ścianki Monniera, które albo przenoszą pewne obciążenie nieznaczne albo nie są wcale obciążone, lecz tylko mają charakter ścianek działowych.

11

memi

Ścianki działowe nieobciążone, o grubości kilku cm, mają wkładki w połowie grubości ściany (fig. 565 a), ułożone w dwóch kierunkach do siebie prostopadłych. Ścianki obciążone, zwłaszcza siłami pozio-wywołującemi momenty zginające (np. ścianki między filarami w ogrodzeniach pod działaniem parcia p p wiatru), posiadają dwa rzędy wkładek niosących (fig. 565 b),    . Pp ,

usztywnione wkładkami rozdzielającemi.    /    v

Fig.665.

Naogół ścianki żelbetowe typu silniejszego lub słab- ß ^ szego stosuje się w budowlach użytkowych (fabryki, ma- Û p gazyny). W budynkach mieszkalnych ścianki betonowe lub żelbetowe nie są odpowiednie, ponieważ nie chronią dostatecznie przed wpływami zmian ciepłoty i wilgotności powietrza zewnątrz budynku. Nadto do ścian betonowych nie dadzą się wbijać w zwykły sposób gwoździe i haki.

Mury oporowe.

Napisał dr. inż. Stefan Bryła.

Mury oporowe żelbetowe dzielą się na: a) płytowe między filarami, b) kątowe bezżebrowe, c) kątowe z żebrami.

a) Mury oporowe płytowe między filarami wykonywa się jako płyty żelbetowe wolno podparte, utwierdzone, lub ciągłe, oparte na filarach murowanych, betonowych lub żelbetowych, wyjątkowo żelaznych, rozmieszczonych co 1,50—3 m. Ściany przenoszą ku dołowi coraz większe parcie ziemi, co uwzględnia się 1. pogrubiając ku dołowi płytę stale albo stopniami,

2. zwiększając ku dołowi uzbrojenie, zazwyczaj strefami np. co 1 m, 3. stosując równocześnie jedno i drugie. Przy niewielkich obciążeniach (np. w ogrodzeniach podpierających materjały sypkie, zmagazynowane niezbyt grubą warstwą (do 2,00 m) można zamiast płyty zastosować poszczególne dyle żelbetowe, utwierdzane na filarach (fig. 566).

Równowagę ściany j (fig. 567) utrzymują I słupy, które powinny ' mieć odpowiedni fun-! dament zabezpieczający konstrukcję od wywrotu, przesunięcia i nadmiernego ciśnienia na grunt (por. t. II.

I Str. 1325). Przy nie-wielkich wysokościach i obciążeniach słupy można wykonać jako pale wbijane w ziemię (fig. 568). Dyle żelbetowe mają tu wpusty zachodzące na siebie, styki zaś dla związania całości są wybetonowane. Rzadziej stosuje się poziome sklepienie.

i°zü

□J

0/£

0,60

V.ÔO ^

184

■w

Fig. 566.

* i§§i m § i Щ ■

ШЗШ.

aZ

___,

г-ЛЩ

;=ffe^j=

Fig. 567.

<b

•C-->

~T>

<r>

Cr

------■----*_

Fig. 568.

Fig. 569.

Fig.570.

Mury kątowe bezżebrowe składają się z płyty poziomej i ściany pionowej ; używane do wysokości 3—4 ni. Celem zmniejszenia ciśnienia na grunt wysuwa się zwykle stopę nazewnątrz (por. fig. 569).

Obliczenie: Wielkość parcia Pna 1 mb. ściany pionowej (fig. 570) oblicza się wedle wzorów podanych w „Podr. inż.“ tom II., str. 1328. Momentowi wywrotu Mw = P. e przeciwdziała w środku podstawy ciężar ziemi, leżącej na płycie, oraz konstrukcji żelbetowej, dla uproszczenia G — у .b. h, stąd 382

Gb

moment stałości il/, = - t . Jest to obliczenie niekorzystne, gdyż w rzeczywistości ciężar ziemi współdziałający ograniczony jest płaszczyzną zbliżoną do pł. odłamu, jednakowoż podany sposób obliczenia jest ogólnie przyjęty i zwiększa pewność. Dla w-krotnej pewności otrzymujemy moment stałości

Mw

1/, = —

n

Gb

b²h

,0 40

UJ

«50

п /лго)

; ea

*\|

X)

•s >1

1*2

cäIji

---5_»a_J

JĄ

v.

обо

Fig. 571.

Fig. 572.

Fig.573.

fL-Ä

- p;z

o SCO

о

<0

Sf

er*—

3.0 0

'i ,b

i * L

."U

Sto

'"'14 e'''¹

Fig. 574.

Fig. 575.

stąd dla murów bez występu (nosa) (fig. 570): b —

dla n — 1,5

b = 1,16

yh

-*zß

2Л4

yhn ’

Fig. 577.

Jeżeli stopa wysunięta jest nosem nazewnątrz (fig.569),to il/,— G -j- cj

oraz

-У

2^4

c.

у hn

Zazwyczaj miarodajne jest ciśnienie na grunt ag.

Jeżeli odstęp r krawędzi A od wypadkowej R jest mniejszy od ¹/.i b,

to „g

Jeżeli zaś r jest większe o4 */₃ b (wypadkowa w środkowej trzeciej

0,5 b — r

części), to najw.    + «

Na płytę stopowa działa z góry ciężar ziemi prostokąta o wielkości hy, zaś z dołu ciśnienie gruntu wedle trójkąta (3 r <Z b) lub trapezu (3 r > b). W rezultacie płyta dźwiga różnicę tych parć i odpowiednio do tego należy ją uzbroić (por. fig. 571, 572 i 573).

Ściankę obliczamy jako wspornik obciążony składową poziomą parcia ziemi, działającego na tę ściankę i rozłożonego wedle trójkąta, względnie trapezu (por. str. 1328). Stąd wynika uzbrojenie główne od strony wewnętrznej.

Ściany żebrowe. Ścianka i płyta pozioma związane są żebrami pio-nowemi, przez co wymiary ich znacznie się zmniejszają (fig. 574).

Żebro liczy się jako wspornik, zaś ściankę i stopę jako belki utwierdzone poziome. Część stopy znajdującą się po przedniej stronie ścianki jako wspornik. Grubość i uzbrojenie ścianki zwiększa się ku dołowi. Dla

тш •Щ,

Fig. 578.

Fig. 579.

Fig. 580.

znaczniejszych grubości (od 20 cm) może się opłacać wykonanie płyty poziomo żebrowanej (fig. 575 i 576).

Najkorzystniejszy odstęp żeber wynosi średnio dla h —■ 2,0 m e = 0,5 A, zaś dla h — lOm e = 0,3 A. Dla wartości pośrednich można interpolować linjowo.

Dla bardzo znacznych wysokości można żebra zrobić kratowe (fig. 577).

Celem zmniejszenia długości płyty dolnej można zwłaszcza dla większych wysokości zastosować drugą płytę poziomą (fig. 578), albo dać zakotwienie (fig. 579).

Przy wykonaniu murów oporowych należy zawsze pamiętać też o odwodnieniu, najlepiej drenami w ścianie pionowej, zwłaszcza tuż nad stopą (fig. 580). Co 20—30 m należy zastosować dylatację.

Ze względu na możliwość rdzy i zanieczyszczenia wkładek płyty należy najpierw wykonać podłoże 3 cm tłustego betonu i dopiero na niem ułożyć wkładki.

Budowle wspornikowe.

Napisał dr. inż. Stefan Bryla.

Budowle wspornikowe stosowane są najczęściej w budownictwie na balkony i wykusze domów mieszkalnych, galerje i balkony w teatrach, dalchy wspornikowe, schody wspornikowe itd. Mogą być wykonywane jako wsporniki utwierdzone w murach, słupach itp. lub jako wsporniki belek wystających.

Słupy ze wspornikami przelicza się na ściskanie i zginanie, przyczem wkładki wspornika należy dobrze zakotwić (fig. 581).

Mury, w których utwierdzone są wsporniki, należy przeliczyć na ściskanie, wywołane obciążeniem wspornika w następujący sposób :

W powyższem oznacza: b szerokość wspornika, E ciężar muru na tejże szerokości, d grubość muru.

Moment stateczności Ms powinien być przynajmniej 1,5 razy większy od momentu obrotu. O ile ciężar muru, leżącego na wsporniku jest zbyt mały, mężna przy pomocy kotew wciągnąć we współdziałanie dolne części muru.

Wsporniki belek i płyt wystających (przewieszonych) liczy się na najw. obciążenie wspornika przy nieobciążonem sąsiedniem przęśle podpartem (fig. 583). Jeżeli oddziaływanie В jest ujemne, to należy w tym punkcie zastosować zakotwienie.

Balkony domów mieszkalnych wykonywa się jako płyty utwierdzone w murze (fig. 584), jako wystające części płyty stropowej (fig. 585 i 586), wreszcie jako płyty podparte na dźwigarach stropowych, żelbetowych lub żelaznych, wpuszczonych w mur (fig. 587).

Wykusze są zwykle znacznie cięższe; opiera się je na wspornikach belek stropowych (fig. 588 i 589), lub na specjalnych belkach wspornikowych

385

138

Fig. 586.

Na wspornik działa moment obrotu M i siła poprzeczna 7'. Rozkład ciśnień wskutek tego utwierdzenia przedstawia fig. 582. Można udowodnić, że:

2TT

3 M ’

dt

gdzie m

1 -j- rrH

zaś naprężenia cisnące na mur wskutek utwierdzenia:

bdx\ 2d ^ y

.    2 Сш

2 Cx bdi

Naprężenie z powodu ciężaru muru cisnącego można przyjąć w przybliżeniu :

Ol =

o₂

b(d— dx) db (d—di)‘

zatem najw. ciśnienie :

°9 b d ’

0 = 0! + Og.

Fig. 583.

i im

Ot •

ii

II

Fig. 581.

Fig. 582.

Fig. 584.

Fig. 585.

S:

Fig. 587.

Fig. 588.

Fig. 589.

Bryła, Podręcznik inżynierski. VIII.

(ważne dobre utwierdzenie). Wkładki płyty balkonowej zakotwione są w stropie na długość przyczepną, lub — lepiej — otrzymuje sie je z przedłużenia odgiętych wkładek płyty stropowej. Uzbrojenie potrzebne zwykle tylko w górnej warstwie (rozciąganej). Na końcu płyty odgina sie druty ku dołowi do warstwy ściskanej. Przy małej wysokości konstrukcyjnej i wielkich obciążeniach uzbrojenie obustronne. Strzemiona nawet w płycie czasem potrzebne z uwagi na siły poprzeczne.

Fig. 590 przedstawia przekrój przez płytę balkonu, która stanowi zarazem podest schodów. Belka podestowa A musi przenieść na mury klatki scho-\B

Fig. 592.

Fig. 593.

Fig. 591.

Fig. 590.

Fig. 594.

dowej nacisk płyty podestowej w górę, spowodowany momentem ciężaru ściany wykuszu.

Przy dużej długości wystającej można płytę poziomą oprzeć (fig. 591 i 592), lub zawiesić na żebrach (fig. 593) zakotwionych w belkach stropowych, lub słupach ściany zewnętrznej. Przy znacznym ich odstępie końce wsporników można usztywnić belką В (por. fig. 594).

Wysokie i silnie obciążone żebra można zakotwić w dwu stropach, z których jeden przyjmuje składową rozciągającą, drugi zaś ściskającą (wsporniki zastrzałowe, fig. 595).

Galerje (balkony) w teatrach, kinoteatrach itp. wykonywa się jako budowle a) wspornikowe, b) belkowe, c) o konstrukcji mieszanej.

a) Konstrukcje wspornikowe.

1.    Płyty wspornikowe, utwierdzone w ścianie lub słupach żelbetowych (por. fig. 584 i 586) ; ustrój używany najwyżej dla występu do 2,50 m i mniejszych obciążeniach.

2.    Płyty wspornikowe bezżebrowe (fig. 596) lub żebrowane (fig. 597—599) będące przedłużeniem stropów (podestów) sąsiednich ubikacyj ; można w ten

Fig. 596.

Fig. 597.

Fig. 595.

sposób osiągnąć występy do 6,00 m, nawet więcej. Płyta bezżebrowa daje gładką dolną powierzchnię i możliwie najmniejszą wysokość konstrukcyjną.

b) Konstrukcje belkowe:

1.    Jeżeli występ jest jeszcze większy albo obciążenie bardzo znaczne lub brak odpowiedniej przeciwwagi, to wstawia się w widownię słupy (fig. 600) (zwykle po dwa w rzędzie), na nich podpiera podciąg poprzeczny, a na tym płytę przewieszoną (płaską lub żebrowaną).

2.    Jeżeli słupy są niedopuszczalne, można dać jeden lub kilka dźwigarów poprzecznych, przyczem balustradę, przechodzącą w linji prostopadłej do ścian, można wykształcić też jako dźwigar (fig. 601). Jeżeli dopuszczalne są słupy na balkonie, można dźwigar wykonać jako bezprzekątniowy (fig. 602), ewentualnie podwiesić balkon na belce lub więzarze umieszczonym powyżej.

Bardzo małą wysokość konstrukcyjną uzyskuje się przez zastosowanie konstrukcji ramowej (fig. 603), przyczem ścięgno w podłodze .uwalnia mury od poziomego parcia.

Balkony teatralne zakłada się w odp. spadku. Uzyskać można go przez ukośne założenie całości albo (gorzej) przez umieszczenie na poziomej galerji

_____u_____II__

--TT-----;y—r - i

04g

-8

Fig. 598.

ii*

i___ii-----ii—§t. ;

1----ГГ---"    ⁴

jo

m W///Ay///w7/ys'/.

j -рза—i>an-+

г»

Fig. 599.

Fig. 600.

i*

Ш.

Fig. 601.

Fig. 602.

ffl

Х/'У'

ж

л/

Fig. 603 a.

Fig. 603 6.

rusztowania drewnianego. Stopnie poziome na górnej powierzchni wykony-się z lekkiego betonu (żużlowego) (fig. 596), żelbetowe puste (fig. 597, 599), drewniane lub żelazne.

wa

■f

Fig. 606 b.

Fig. 607.

Fig. 606 a.

stopnie budynków szkieletowych utwierdza się w ukośnych podciągach schodowych, stanowiących zarazem policzki. Wkładki górą (fig. 606 a). Oblicza sieje najczęściej jak dla prostokąta wyrównywującego AB CD (fig. 606 b) bez uwzględnienia wzajemnego podparcia stopni, przyjmując obciążenia

ruchome jednostajnie rozłożone [m — — Pl——pbl^j (fig. 607 a)

Gładką dolną powierzchnię (względy architektoniczne, oraz akustyczne) uzyskuje się przez zastosowanie płyty, której grubość niekiedy dochodzi do 50 cm i wyżej (por. fig. 596) lub osłonięcie żeber dołem płytą na siatce.

Wystającą płytę galerji wykształca się często nad podporą w belkę (fig. 599), uzyskując zwiększenie przekroju tam, gdzie jest moment największy.

/Ьо-

235

680 +

il

ЬШт

Fig. 604.

Rozszerzenie ulicy przy pomocy wspornika, umieszczonego na murze oporowym, przedstawiają fig. 604 i 605. Musi się tu zwykle zastosować odpowiednią przeciwwagę.

Balustrada może być a) z żelbetu (najeż, w teatrach) — uzbrojenie jej składa się z pionowo odgiętych prętów płyty, oraz dodanych wkładek poziomych, b) z żelaza (najeż, w balkonach), wtedy należy przy betonowaniu umieścić w płycie drewniane dybie celem pozostawienia odpowiednich otworów. Obliczenie na siłę poziomą por. Przepisy, Podr., tom II., str. 1437.

W-135

—-two

Fig. 605.

[Z#3j

Schody.

Napisał dr. inż. Stefan Bryla.

Schody żelbetowe można wykonać stosunkowo łatwo o każdym dowolnym kształcie. Betonuje się je w całości na miejscu budowy na deskowaniu (najczęściej), albo też używa stopni gotowych. Stopnie gotowe stosuje się jako jednym końcem wmurowane w ścianę lub jako oparte na ścianie i na policzku żelaznym; wtedy wykonywa się je każdy oddzielnie w formach drewnianych lub żelaznych.

Obliczenie stopni :

a) Stopnie wspornikowe utwierdzone w murze n( na 15—20 cm wykonywa się zwykle z gotowych stopni;

4^1

Ц—

0*? /pOAi

±1

o wielkości

p — 400, wzgl. 500 kgjm² ; w użycie wchodzi coraz częściej obliczenie na ciężary skupione wedle fig. 607 b ; wtedy M= (21 — 50 cm) 100 kg.

b) Stopnie podparte (p o prz ecznie), oblicza się je, przyjmując, że składowa równoległa do podniebienia zniweczona jest oporem stopnia niższego,

m-n

Fig. 612.

a więc tylko na składowa prostopadłą (lub — dla uproszczenia — na ciężar pionowy) (fig. 608 a). Utwierdzone obustronnie (np. w belkach policzkowych)

1 ₍ 1

lub murach (fig. 609) liczy się na -j- M — gl², wzgl. — z jednej strony podparte (np. na murze), z drugiej utwierdzone na M ~ —— gl², wolnopodparte

= - m=

10

na

////л

ii¹?

-jrgl²- Wymiar c = 5—7 cm.

O

•__________

'7/,

6v

Fig. 608 a i b.

Fig. Ö09.

Fig. 610.

------a,

"3

6--

a---'

a-b

Fig. 611.

c) Stopnie podparte na płycie podłużnej (fig. 610); ustrojem niosącym jest płyta o grubości h podparta na murach, belkach podestowych lub podestach płytowych. Oblicza się ją dla długości rzutu poziomego, przyjmując zatem — l cos a, gdzie a jest kątem nachylenia biegu do poziomu. Stopień utwierdzenia przyjmuje się odpowiednio do warunków. Jest to konstrukcja najwygodniejsza i najtańsza dla l < 2—3 m.

Schody jednoramienne mogą być podparte na murach (fig. 611) lub belkach podłużnych, poprzecznych, wreszcie słupach. Lekkie i nieszerokie schody, zwłaszcza fabryczne, mogą wspierać się nawet na jedijej belce podłużnej (fig. 612), względnie słupie (fig. 613 i 614).

Schody dwuramienne. a) Schody policzkowe (fig. 615): Podest składa się z płyty, opartej na murze, oraz na dźwigarze spocznikowym

[тип т). Poszczególne stopnie są zwykle jednym końcem oparte na murze, zaś drugim na belce policzkowej, która też wspiera sie na dźwigarze spocz-nikowym.

Im

Fig. 613.

srtT-

tr

-1 -1-1-1 -4-1    4-^4

S/1-

s/î-

1Ж - a* sis

łm

El

Fig. 6H.

p,

Jr

iiïiïiiiW

й,--i !

Fig. 616.

o:    ~    /?, (f

—-i-a —j

Fig. 617.

Fig. 615.

Płyta spocznikowa podparta jest zwykle z jednej strony na ścianie, z drugiej częściowo utwierdzona w belce spocznikowej (mn).

Dla obustronnego utwierdzenia -f- 1/ = -^g-W²j— ill =    c??².

Zwykle połowę wkładek płyty odgina się ku górze.

Dźwigar spoczuikowy czyli podestowy m n (fig. 615 i 616) jest zwykle belka wolnopodpartą o przekroju kątowym (J⁻) i dźwiga a) ciężar własny G = gx b,

oraz b) połowę ciężaru podestu -i- q ab, wreszcie c) obciążenie połowy ramion schodowych Px =    ^ bx lx

W razie utwierdzenia moment odpowiednio się zmniejsza.

Policzki, wykształcone jako belki kątowe, liczy się na długość ich rzutu

poziomego, przyjmując zazwyczaj -f- M = gl², — M = gl².

r*-ffj--

Fig. 618.

Fig. 619.

a-b

c-d

Fig. 620.

✓"Ti

'U •

-$w

*-t$v

Й-—J,7S -rt* \~Z.3S- \

\w-vo & '■

Y *. ; ï -11: i ‘ - : : ’ ł

f": ii

Fig. 621.

Fig. 621 a.

Łatwe do wykonania, aczkolwiek nieładne, są schody, przedstawione fig. 617. Policzki są dźwigarami żelaznemi utwierdzonemi w płytach podestowych; na belkach leżą stopnie kamienne, betonowe, ewentualnie żelbetowe, betonowane na miejscu lub wykonywane fabrycznie i układane.

Jeżeli chodzi o małą wysokosc konstrukcyjną lub o gładką powierzchnie dolną, stosuje się «/ policzki górne (por. fig. 618), które ewentualnie mogą stanowić dolną częsc poręczy albo b) schody płytowe, ewentualnie oparte na spoczniku płytowym (bez belki podestowej) (fig. 619). Płytę spocznikową liczy się wtedy na ciężar ramienia schodów, przyjmując działającą

kość m —

potrzebne żelazo gęściej od strony zewnętrznej podestu. Można ja też wykonać wedle fig. 620.

Przy schodach trój- lub czteroramiennych (fig. 621) płyta schodowa jest belką parokrotnie załamaną. Belki oblicza się : podestowa i równoległa do niej w rzucie poziomym jak głównd dla długości l (na fig. 621 «, — 1 = 5,80 m), zaś prostopadłym w rzucie poziomym do nich daje się tę samą wysokość. Jeżeli

szero-

— «, pozatem podobnie, jak belki spocznikowe, rozmieszczając

chodzi ta o gładka powierzchnię dolną, to można zastosować konstrukcję płytową (rzadko, gdyż b. znaczne wymiary płyty) lub wspornikową,

560

Przekrój А-В

u-i

TT

Profil schodów

a-b

a/

2Ъ0

"Vs-

•V

ь/

■7 60

■120-—i

205

■120-»-

JL..M

од

IT

A 90

Fig. 622.

-1,20

SfupB₂1 у 3,50

:ęj

r.

h-20*1ZS'3lJ0

Шок bramy

Stup 8z

liii

*>

-1,20

r 60-

gT i

ф N Г «Y

NI

iw,

a_

¹

) E. Mörsch: „Der Eisenbetonbau“, wyd. 6, II., 1, str. 102.

a ft

—<----*T4?J|

Fig. 624.

Ш1

Fig. G?3.

Fig. 625.

przy której musi być mocne utwierdzenie w ścianie, lepiej w żelbetowych belkach ukośnych schodowych; belki te są narażone na skręcenie (fig. 621 a);

БУ2 możtia wreszcie zastosować konstrukcję pośrednia — częściowo wspornikową, częściowo płytową.

Schody żelbetowe o rzucie częściowo kręconym przedstawiają fig. 622 i 623. Mogą one być policzkowe lub płytowe.

Schody okrągłe składane z poszczególnych elementów przedstawia fig. 624. Po ułożeniu stopni zabetonowuje się trzon żelbetowy.

Powierzchnię stopni wyściela się drzewem twardem, lastrico, marmurem, linoleum itp. lub tłustą warstwą betonu 1 :1, 1 : 2 z granitowym tłuczniem. Naroża można zaokrąglić albo chronić kątownikiem lub specjalnemi profilami. Drzewo przytwierdza się śrubami drewniauemi do dybli zabetonowanych (fig. 625).

Dachy.

Napisał dr. in i. Adam Kuryłło, profesor politechniki, Lwów.

Dach żelbetowy może stanowić całość z częścią dolną budynku, o charakterze konstrukcji szkieletowej lub może spoczywać swobodnie na murach skrajnych i ewentualnie na słupach żelbetowych środkowych, z któremi konstrukcyjnie będzie połączony. Rozpatrzymy typy konstrukcyj, spoczywające swobodnie na murach (stosowne dla budowli, o niezbyt znacznej wysokości i murach silnych, które mogą przenieść z łatwością obciążenie dachu parciem wiatru) i ustroje ramowe.

Dachy płytowe.

Dachy płytowe przedstawiają ustrój podobny do stropów płytowych na dźwigarach żelaznych. Dźwigarami, na których spoczywa płyta, są płatwie, oparte w węzłach więzarów kratowych żelaznych lub na murach.

Nig. 626. Dach płytowy ; płyta na płatwiach. Fig. 627. Dach płytowy ; płatwie obetonowane.

Zasadniczo skonstruować się dadzą ustroje dwojakiego rodzaju : 1. Płyta spoczywa swobodnie na płatwiach (fig. 626), które są od spodu widoczne. 2. Płyta spoczywa na płatwiach obetonowanych (fig. 627). Ustrój pierwszy korzystniejszy jest ze względów statycznych (ugięcie płatwi nie powoduje uszkodzenia płyty) ; w ustroju drugim beton chroni żelazo przed rdzewieniem, natomiast w razie ugięcia płatwi mogą się okazać rysy w miejscach obetonowania.

Mogą też byc stosowane ustroje lżejsze, up. układane z płyt gotowych, wykonanych fabrycznie.

Dachy belkowe.

Dachy, belkowe odpowiadają konstrukcji stropów belkowych; dadzą się zastosować, gdy rozpiętość nie przekracza kilkunastu metrów. Odstęp belek (więzarów), stosownie do wielkości obciążenia, wahać może od 2 do 6 m. Płyta spoczywa wprost na więzarach (belkach głównych) lub oparta jest na płatwiach.

Fig. 628 przedstawia dach belkowy, o rozpiętości 12 m. Aby osiągnąć należytą izolację, skonstruowano płytę podwójną. Płytę górną, składającą się z części wykonanych osobno, ułożono na płatwiach. Płyta dolna, wykonana na miejscu wraz z drobnemi żeberkami, widocznemi od spodu, zamyka przestrzeń, tworzącą izolację.

Dachy pilaste.

Budowle parterowe, o znacznych wymiarach rzutu poziomego, których wnętrza nie da się należycie oświetlić zapomocą okien w murach zewnętrznych, nakrywa się w ten sposób, aby światło doprowadzone było przez odpowiednio oszklone partje dachów.

Odróżniamy tu dwa typy. Typ pierwszy, stanowiący właściwy ustrój dachów pilastych, posiada połacie łamane w postaci zębów piły. Płaszczyzny stromsze, o pochyleniu 60°—65° są oszklone i zwrócone ku północy, aby uzyskać światło rozprószone. Ustrojem dźwigającym jest więzar trójkątny; podstawę trójkąta stanowi ścięgno poziome. Więzary spoczywają na słupach; gdy jednak odstępy słupów są znaczne, można stosować więzary pośrednie, oparte na podciągach. Płyta oparta jest na płatwiach (fig. 629) lub, jeżeli odstępy więzarów są niezbyt wielkie, wprost na wiezarach (fig. 630 i 631).

4414

iw-*.

P

*164]

7X35

12,00

-*1ш

12,00-

: ^-3,в5-~г~-3,65->~-4,22->

8.75

ft

Off

¥щФ*г{

Fig. 628. Dach belkowy hali maszyn.

Pod względem statycznym uważać można więzar dachów pilastych za belkę ciągłą, o rozpiętościach równych długościom górnych boków trójkąta. Słupy obciążone są osiowo, a siła pozioma ścięgna wywołana jest obciążeniem więzarów przęseł skrajnych. Siła podłużna belki przęsła skrajnego, złożona z siłą poprzeczną, daje wypadkową, której składowa pozioma przedstawia wielkość siły w ścięgnie.

Niejednokrotnie nie da się usytuować budynku w ten sposób, aby połać dachowa oszklona zwrócona była ku północy. Wtedy korzystniejszy jest drugi typ dachu, przypominający stropy belkowe, przyczem światło doprowadzone jest zapomocą latarni. Rozprószenie światła da się uzyskać przez zastosowanie odpowiedniego gatunku szkła.

Typ takiego dachu przedstawia fig. 632. Jest to właściwie konstrukcja stropowa ; spadek dachu uzyskuje się przez łagodne pochylenie płyty, a w razie potrzeby przez nabetonowanie chudym betonem (fig. 633). Ustrój, podany na fig. 632, posiada tylko belki główne w odstępach a — 8 m, na których spoczywa lekkie pokrycie z elementów wydrążonych. Latarnia oparta jest na belkach, biegnących prostopadle do podciągów.

W ustroju, przedstawionym na fig. 633, oprócz podciągów, stanowiących więzary, widać belki drugorzędne, równoległe do osi podłużnej latarni. W celu lepszego oświetlenia wnętrza, belki drugorzędne nie stanowią podparcia latarni, lecz przesunięte są ku słupom. Latarnia spoczywa na stosownie zakończonej płycie w postaci wspornika.

Dachy, omówione dotychczas, nakrywające budynki o znacznych wymiarach rzutu poziomego, mają spadki niewielkie. Z tego powodu odwodnienie

I"

25    *

I

MS

(jo

-7.75-

7,75-

-7,75

/27к'

Fig. 629. Dach pilasty; płyta na płatwiach.

'I

-5,30

il

'WO

-5,30

ji<,70'«—5,30-

7,20

-7,00

-7,СО—

Fig. 630. Dach pilasty ; płyta na więzarach.

l    -Rt

l-L. i m

--7,00

Fig. 631. Ustrój więzara dachu flg. 630.

-7,30-

-6,50-

Fig. 632. Dach pilasty z latarnią; ustrój z samemi belkami głównemi.

musi być często założone przy pomocy rur spadowych, umieszczonych wewnątrz budynku obok słupów (fig. 633).

Możliwy jest również ustrój z połaciami o znaczniejszych spadkach, przyczem uzyskuje się wnętrze wyższe, lepiej oświetlone (fig. 634). Więzary, rozmieszczone w odstępach a = 4,90 m, posiadają ścięgna obetonowane. Pokrycie w postaci płyty może być oparte wprost na więzarach bez pośrednictwa płatwi. Pokrycie, w celu należytej izolacji, skonstruowano tu jako lekki ustrój skrzynkowej.

Ścięgna poziome więzarów mogą być również wykonane z żelaza okrągłego bez obetonowania (fig. 635).

Dachy o więzarach kratowych.

Belki kratowe żelbetowe jako więzary dachowe stosowane są stosunkowo rzadko, głównie z powodu znacznych kosztów deskowania i robocizny przy wykonywaniu.

—5,30

ш

-5,30-

1Г

5,30

1ТГ⁻

■ f—5,30—1‘-3,40<

ff

hi

-5,30

Fig. 633. Dach pilasty z latarniami : ustrój z podciągami i belkami drugorzędnemu

li

-—8.00-

Odstęp nie żarów 4,90

8,00

л!

к?

<',60

8,65

Fig. G34. Dach pilasty o większym spadku. Fig. 635. Dach pilasty z ścięgnem Żelaznem.

Dadzą się one konstruować łatwo, jednak układ kraty musi się dostosować do charakteru materjału. Połączenie wkładek w węzłach powinno być tak obmyślane, aby nie wywoływało zbytnich naprężeń drugorzędnych, a układ wkładek w przekątniach, zwłaszcza ciągnionych, nie powinien powodować zawilszych ustrojów szkieletu żelaznego w prętach pasa dolnego.

Tym warunkom odpowiadają belki kratowe, konstruowane przez Mörsch a, podane na fig. 636. Kierunki przekątni ciśnionych połowią tu kąty między przekątniami ciągnionemi a pasem dolnym. Z planu sił wynika, że wielkość siły w przekątni ciągnionej równa jest różnicy sił sąsiednich prętów pasa dolnego, wobec czego wkładki niepotrzebne już w pręcie pasa dolnego mogą być użyte do wzmocnienia przekątni ciągnionej.

Dachy łukowe.

Zasadniczo odróżniamy dwa typy dachów łukowych: 1. Dachy łukowe płytowe, gdzie płyta stanowi sklepienie kolebkowe. 2. Dachy żebro-wane, w których ustrojem dźwigającym jest żebro (wiezar) w postaci łuku, a płyta, jako belka ciągła, spoczywa na więzarach lub belkach drugorzędnych.

Dach typu 1. lub 2., posiadający ścięgna dla przeniesienia parcia poziomego, uważa się, pod względem statycznym, za łuk dwuprzegubowy ze ścięgnem poziomem, jakkolwiek w rzeczywistości nie wykonywuje się łożysk, odpowiadających założeniom statycznym, lecz nasady łuków oparte

~\/ \/\/W\7\7Y71

YŻ2

Ш//У//Ж

шш

-o

м \; \г\-1

щш

V.

-CS*

тл\

ЙГ

Fig. 636. Racjonalny ustrój kratownicy żelbetowej.

-4ćcm

iOO-5,00

18~18cm

Ю,00-85,00-

-fl-

DmŁ

Fig. 638. Zakotwienie ścięgna.

Fig. 637. Dach łukowy płytowy.

są płasko na murach skrajnych, ewentualnie na smukłych filarach żelbetowych, zwykle, ze względów konstrukcyjnych, złączonych silnie z lukiem.

Dach łukowy płytowy (fig. 637) ze ścięgnem najczęściej z żelaza okrągłego jest ustrojem bardzo lekkim. W przypadku rozpiętości niewielkiej wystarczają wkładki niosące dolne; wkładki obustronne rozmieszczone są tylko w okolicy podpór. W dachach, o większych rozpiętościach, wkładki są z reguły obustronne wzdłuż całej rozpiętości łuku. Ścięgno, złożone z jednego lub większej ilości prętów okrągłych, o średnicy 20—50 mm, łączone i naciągane kluczem, zawieszone bywa, w celu ochrony przed ugięciem, zapomocą prętów z żelaza okrągłego na łuku.

Irfc

176-

7*20

7*20    5*20

37*5

'\%WPP-

ЧФ20^

Ü?

5«?

—65-*-

1 5*20. *

75-

SA

7*20

^ ŚĄgt\

Nj

77ä5"

ftrflFł

0\

f|-

8?&!

ftaУгю\

~60P

JftfO » -йй- JAJ*»    :-

IS (ft

JjW

2.25

1-Л7—. !rS?S

5У

ÇL

=5

3)?

SÄ

ö

8Ф20

—JP

fe

Fig. 639. Dach lukowy płytowy remizy tramwajowej.

-§£*—-—--—n_^

JLj* Odstęp słupów a-¹*.965

“    mrso

f wo

rsj

Cü

i.

ru

s«

S&Pae

ft,

OCC—SJ.V

OE b

J<"

чх V*

Är 4v Ъ

m \

.., , ж \

00 u

'ł

■S.V

-00'**

001

dp* in ; 7 Cb -

s.-

[_ б-

$5?36

. '—Oi

рРог е mid

2*72

Ь "Ï

**

r-SO— -

3,30

Prz e wó_d

N»

xsl

JV

Д-В

-ZOO¹

0>

t/i

ФЮсо Юст

ФЮсоЮст

05 V

09l*0p

mi

iïF⁵³

li

• <8

ll

3NP20

ooz

5=

i s;

ft

iv%

^V—]?

OCT

2*72

~T.Wi

4 *20

,.*/e**F

6 О 20

3.75

Prze wód

ЧФ20

*60

²°PPi.50

orz-

■ 5.00 — -5.90 —

*№=

îir]

6*20 &&

6*20 что

-J—>~29-f -H—sp-

Ш¥?\ 111 ЩЩ

6*30    '5*20 ч*20

Kl

*50-

Фбсо Öcm

Zakotwienie ścięgna konstruuje się przy pomocy odpowiednich płyt kotwicznych, najczęściej z kawałków ceowników (fig. 638 i 639). Wymiary płyty kotwicznej oznacza się ze względu na ciśnienie dopuszczalne betonu.

Gdy nie możemy lub nie chcemy stosować płyt kotwicznych, o znacznych wymiarach, wzmacnia się beton przed płytą zapomocą uzwojenia. Zakotwienie ulec też może zniszczeniu przez przezwyciężenie wytrzymałości betonu na ścinanie wzdłuż obwodu płyty kotwicznej w płaszczyznach A — B, C — D (fig. 638) ; dlatego należy tak dobrać wymiary A — В, C — B, aby “prężenia ścinające w płaszczyznach zagrożonych ścięciem nie przekroczyły granicy dopuszczalnej.

na

;ö

2Ф22-

f&-'X

Dachdremary _

5ł;;.n

fti

фФ_

-—3,00—*r—400—*■

Ж

f>

74    r—2.10

65

-5,40

i⁵

160Ф10

Si

Sj

5i

1.

8 „Л

-Ź

Tf*

r /*

45.

-2,25--

»J

V<?

17,00-

чГ

._jrs

srf;

_______ulj

Fig. CIO. Ustrój kopnły gładkiej z latarnią.

Ścięgna rozmieszczone są co kilka metrów; przenieść więc mogą wprost parcie poziome na partji kilkudziesięciu m, odpowiadającej długości płyty kotwicznej. Jednak między ścięgnami obciążenie dachu wywołuje również parcie poziome, jako składową poziomą ukośnego ciśnienia na mur. Parcie poziome między ścięgnami przenosi osobno skonstruowana belka żelbetowa pozioma (fig. 639), przechodząca ewentualnie w gzyms; osi ścięgien są pod-porowemi tej belki.

Dachy łukowe żebrowane stosowne dla rozpiętości większych, bywają konstruowane w ten sposób, że, zależnie od warunków konstrukcyjnych, żebra wystają wgórę lub wdół.

Kopuły.

Za średnią powierzchnię kopuły uważamy powierzchnię, powstałą przez obrót pewnej krzywej płaskiej dokoła osi pionowej. Przekroje poziome kopuły są kołami, przekroje pionowe mogą stanowić odcinek koła, półkole lub elipsę. Zależnie od warunków założenia rzut, a zatem i przekroje poziome mogą być np. eliptyczne; średnia powierzchnia kopuły nie będzie więc wtedy powierzchnią obrotową. Z właściwości konstrukcji kopuły wynika, że obciążenie pionowe nie wywołuje oddziaływań ukośnych na podporze; nie występuje zatem parcie poziome, a kopuła spoczywa na murze jak dzwon. I

Odróżniamy kopuły pełne (gładkie) i kopuły z żebrami. W ustroju, posiadającym żebra, utrzymują równowagę żebra południkowe i pierścienie w płaszczyznach poziomych. Kopuły gładkie mają grubość stała lub zwiększającą sie od szczytu ku nasadzie, gdzie wykształcony bywa

Л»

J*..

lJÎ-1

cc

je

li

«Г

'Х' CC CU

CC

Q.⁴

Fig. 6H. Obliczenie statycznie kopuły płaskej ; obciążenie pionowe.

silny pierścień nasadowy. Najstosowniejszym ustrojem kopuł żelbetowych są kopuły pełne. Kopuły z żebrami stosuje się tylko z konieczności konstrukcyjnej, gdy większe powierzchnie połaci mają być oszklone lub gdy krzywizna kopuły posiada nieuniknione załomy. Kopuły pełne z wkładkami z żelaza okrągłego wykonywuje się zwykle na deskowaniu pełnem. Użyć jednak można także szkieletu żelaznego z kątowników i wkładek okrągłych, przewleczonych przez kątowniki, a wtedy betonowanie odbywa się bez deskowania, gdyż narzucona na przymocowaną do kątówek siatkę drucianą zaprawa, po stężeniu, stanowi podporę górnej warstwy betonu.

na

Na fig. 640 przedstawiono kopułę o świetle l₀ — 17 m, spoczywającą 16 słupach żelbetowych. Nad otworem kolistym o średnicy 4,20 m usytuowano latarnię z dachem stożkowym. Ściany boczne latarni są ścianką Monniera, o grubości 10 cm. Pierścień latarniowy wystaje do wnętrza na 0,85 m i dźwiga balustradę kamienną. Bezpośrednio kopuła oparta jest na silnym pierścieniu nasadowym z gzymsem, wystającym również do wnętrza. Stała grubość kopuły wynosi 10 cm. Wzmocnienie tworzą wkładki okrągłe w kierunku południków i równoleżników.

Obliczenie statyczne kopuł gładkich polega na założeniu osiowego działania sił, co odpowiada jednostajnemu rozkładowi naprężeń w przekrojach. Obliczenie przeprowadza się na zasadzie, podanej w tom. II. „Podr. inż.“, str. 1234.

Weźmy na uwagę wycinek ABU kopuły (fig. 641), pozostającej pod wpływem obciążenia pionowego jednostajnego i zupełnego. Podzielmy wycinek na części, przenoszące obciążenie (własne i użytkowe): 1\, P₂, Рл, ... Część najwyższa pozostaje w równowadze pod wpływem siły I\, sił pierścieniowych R,, działających prostopadle do ścian AU i BU, a dających wypadkową poziomą B, i oddziaływania S{ części drugiej, o kierunku normalnym do prostej dzielącej paski. Siły iS'L i Hl otrzymamy z planu sił przez rozkład siły l\

-f-

та

rar<

ft

H,

уя

H₇

IS,

Fig. 642. Obliczenie statyczne kopuły stromej ; obciążenie pionowe.

C Wo

r\ c

HjH-Ą

p<

Pr

% /?)

Рг

в.

\P₃

Z,

Fig. 643. Obciążenie statyczne kopuły z pierścieniem latarniowym ; obciążenie pionowe.

na składowe w znanych kierunkach tych sil. Na drugą część wycinka kopuły działają cztery siły ; I\, H₂ (jako wypadkowa sił pierścieniowych R.,), St i S₂. P₂ i S, są znane, a z czworoboku sił, otrzymanego przez wykreślenie równoległych do kierunków <S’₃ i H₂, znajdziemy S₂ i H₂. W podobny sposób dadzą się wyznaczyć nieznane siły w pozostałych częściach wycinka kopuły. Jeżeli czworoboki sił ułożone są względem siebie w ten sposób, jak na fig. 641, wtedy siły pierścieniowe B,, B₂, ... są siłami cisnącemi. Gdy promienie sił S przechodzą przypadkowo przez jeden punkt, to siły В odnośnego paska są zerem. W przypadkach, w których promienie sił S przecinają się, zachodząc za siebie, siły pierścieniowe są siłami ciągnącemi (fig. 642).

Wielkości sił pierścieniowych znajdziemy z planu sił, rozkładając siły Hn H.L, . . na składowe w znanych kierunkach sił Rlt li₂, ... (fig. 641). Wyznaczywszy siły Rlt ..., działające na przekroje południkowe i siły S,,    ..., działające na przekroje do po

przednich prostopadłe, możemy łatwo, przy przyjętej z góry grubości kopuły, obliczyć przekroje wkładek i sprawdzić naprężenia. Składową poziomą siły S. przenosi pierścień murowy składową pionową mur lub słup. Aby otrzymać siłę ciągnącą R₀ w pierścieniu nasadowym, rozkładamy składową poziomą siły S- na dwie składowe, o kierunkach prostopadłych do ścian AR, BD.

Podobnie rozpatruje się kopułę, posiadającą pierścień latarniowy (fig. 643). W pierścieniu tym działają siły cisnące C, dające w przypadku rozpatrywania, jak poprzednio, wycinka kopuły wypadkową poziomą H. Kreśląc w planie sił z końców odcinka P proete

iW,_j

JL-Л

'S*

Sz

3.

\и£ч/$/

Fig. 644. Obciążenie statyczne kopuły, obciążonej parciem wiatru.

równoległe do S i H, znajdujemy wielkości sił 8 i H. Przez rozkład siły H na składowe, prostopadłe do ścian bocznych wycinka, wyznaczymy siłę cisnącą O w pierścieniu latarniowym. Określenie wielkości sił w dalszych częściach wycinka kopuły odbywa się zupełnie podobnie, jak poprzednio. Bóżnica w porównaniu z wykresem, podanym na fig. 641, jest tylko ta, że poprzednio części najwyższej odpowiadał trójkąt sił Px, Su H,, a obecnie części wycinka kopuły w sąsiedztwie pierścienia latarniowego odpowiada czworobok sił Л, R\, S.

W celu wyznaczenia sił wewnętrznych, wywołanych parciem wiatru, posługujemy się przyjęciami bardzo niekorzystnemi, do pewnego stopnia nawet nieprawdopodobnemu Przyjmujemy więc równomierne obciążenie dokoła kopuły strefami w ten sposób, aby z odnośnych wykresów otrzymać siły największe ; przytem, ze względu na znaczniejszą stromość kopuł żelbetowych w porównaniu z kopułami żelaznemi, bierzemy pod uwagę składową parcia wiatru o kierunku prostopadłym do powierzchni kopuły. Największe siły 8 w kierunku południka wystąpią przy obciążeniu zupełnem (fig. 644). Największe ciągnienia pierścieniowe otrzymamy wtedy, gdy badana strefa jest nieobciążona, a wszystkie pozostałe obciążone. Zatem np. dla strefy (4) na fig. 644 wyniknie z takiego rozpatrywania trójkąt sił zakreskowany ; poziomy bok trójkąta pozwoli wyznaczyć siłę pierścieniową ciągnącą /((. Największe siły cisnące poziome wywołane będą obciążeniem tylko strefy badanej. Na fig. 644 otrzymamy w tym przypadku np. dla strefy (4) trójkąt W», Są, !fą, Przez rozkład siły Нц w kierunku sił pierścieniowych znajdziemy największe ciśnienie pierścieniowe Ct.

Dachy ramowe.

Najczęściej stosowanym w budownictwie ustrojem ramowym jest rama dwusłupowa, dwuprzegubowa (fig. 645), w szczególności dlatego, bo ustrój taki pozwala także na konstruowanie ram pozornie wieloprzęsłowych (fig. 646),

Fig. 645. Najprostsze typy ram dwusłupowych, dwuprzegubowych.

a w rzeczywistości złożonych z pewnej ilości ram dwusłupowych ze wspornikami.

Ramy wieloprzęsłowe (fig. 647) wymagają zawilszego obliczenia statycznego. Pewne uproszczenie otrzymuje się przez wykształcenie słupów środ-kowych jako wahadłowych, które to słupy narażone są tylko na ciśnienie osiowe i mogą być stosunkowo smukłe. Typ ramy wieloprzęsłowej wytworzony być może także z ram dwuprzegubowych przez nasadzenie na ramy skrajne ramy środkowej o dwóch przegubach. Na fig. 647 e uwidoczniono rame trójprzęsłową, przyczem przęsło środkowe stanowi rama łukowa ze ścięgnem.

W przypadkach wyjątkowych, gdy mamy do czynienia z budowlami smukłemi, powstaje szkielet, który traktujemy jako ramę piętrową.

Przeguby opisano na str. 2107.

Szczególną uwagę zwrócić należy na konstruowanie narożników ustrojów ramowych. O ile idzie o racjonalne usytuowanie wkładek w strefie ciągnionej

Fig. 646. Schematy ram wieloprzęslowych, ztóżonych z ram dwusłupowych ze wspornikami.

Sa i U. e)

£±Lh d

Fig. 647. Kamy wieloprzęsłowe.

Fig. 648. Naprężenia normalne w przekroju narożnikowym ramy.

naroża, to podstawę do tego daje rozkład napręzen normalnych, wyznaczony doświadczalnie¹). Największe ciągnienia nie występują bowiem w punkcie narożnikowym zewnętrznym, lecz przesuwają się ku osi ramy (fig. 648). Z tego powodu racjonalniej jest nie giąć wkładek ciągnionych pod kątem prostym, ale wyokrąglić je promieniem R = 20 — 80 d, gdy d oznacza średnicę wkładki.

Na fig. 649 przedstawiono ustrój smukłej ramy dwuprzegubowej, bedacej częścią konstrukcji, stanowiącej nadbudowę murowanego budynku fabrycznego.

Typ ramy trojprzęsłowej, utworzonej z dwóch ram dwuprzegubowych wspornikowych, przedstawia fig. 650. W połowie długości budynku jest przerwa, dozwalająca na ruchy przy zmianie ciepłoty. Przerwę skonstruowano przez założenie dwóch ram węższych obok siebie. Fundamenty, widoczne na figurze jako utwierdzone, wykonano w rzeczywistości w formie półprzegubów płaskich bez krzyżujących się wkładek.

Pokrycie dachów.

Pokrycie dachów żelbetowych, ma na celu ochronę betonu przed wpływami atmosferycznemi lub izolację wnętrza budynku. Warunkiem koniecznym dla umożliwienia ułożenia trwałego pokrycia jest sucha i wyrównana powierzchnia betonu.

Najprostszem pokryciem jest papa dachowa pojedyncza, która powinna być dość gruba i odpowiednio namaziowana, aby się mogła dostatecznie przykleić do płyty dachowej. Maziowanie powoduje pewne wady pokrycia, jak zanieczyszczenie rynien, fałdowanie się, papy po wyschnięciu i nieprzyjemną woń podczas gorąca.

Lepszem pokryciem jest papa asfaltowa podwójna stosowna dla dachów płaskich. Masa klejąca między obiema warstwami papy nie podlega wprost działania słońca i powoduje większą trwałość i podatność papy.

~T

i-

ctrremionä

Фб со

'25 cm

5,6b

------j

л

г>л

~зТ}2

LL

3.40

7*22 \

r 0.9O~,

6Ф7?

4/

fi-B

1*22

Что

1*27

2*22

<\

1*27

«'

A-f

2*22

3*22

1*27

2*22

3*22

4*22

%

,2±J

~s

40->

C-D

6*22

nrr«

3*22

- 40 -

3*22

3*22

tf.f?

Przegub

£-F

•+\Q50*+-

5Ф/5

i-40

3*22

X----1

^OßO'—

-- 2.30 ——3

Fig. 649. Wiezar dwuprzegubowy.

Dobre pokrycie stanowi ruberoid, przyklejany zapomocą rozgrzanego płynnego gudronu (który jest mieszaniną pewnego gatunku asfaltu z pozostałościami po destylacji nafty) do suchej powierzchni betonu.

Znakomite pokrycie izolujące daje cement drzewny.

wz

Oprócz opisanych materjałów pokrycia, stosuje się blachę cynkową względnie żelazną pocynkowaną, blachę miedzianą, - łupek i dachówkę. Pokrycie takie przymocowane jest do stosownego opierzenia drewnianego lub łat, które przybija się do listew wpuszczonych w beton, ględnie, aby uniknąć zbytniego osłabienia płyty dachowej, lepiej do listew przybitych do klocków wpuszczonych w beton.

■ 'Wf ----Пи-

Fig. 650. Założenie hali fabrycznej.

Fundamenty na palach.

Napisał prof. dr. inż. Adam Kuryłło.

b)

Fig. 651. Najprostsze typy fundamentów.

W przypadkach, w których, ze względu na znaczne obciążenie murów i niskie ciśnienie dopuszczalne na grunt, nie można oprzeć muru na ławie betonowej, da się zastosować najprostszy fundament żelbetowy, stanowiący dwustronny wspornik płytowy, biegnący wzdłuż muru, z wkładkami cią-gnionemi u spodu o kierunku prostopadłym do osi muru (fig. 651 a). Wkładki rozdzielające rozmieszczone są w kierunku podłużnym. Jeżeli chcemy się a) zabezpieczyć przed ewentualną możli-wością niejednostajnego osiadania muru wzdłuż, wtedy konstruujemy także ||||| belkę podłużną, dodając w partji pod murem kilka podłużnych, grubszych wkładek niosących (fig. 651 b).

to stosowane -, tom. I.,

. 709), których długość dojść może do 20 m. Stosowne są one zwłaszcza wtedy, gdy górne ich partje nie są stale pod zwierciadłem wody gruntowej.

А-В

Г""

/1

rfi

рйгН

b-/&50

-fi

SO

hO

SW

Gdy grunt wytrzymały znajduje się w znacznej głębokości, to f bywa fundamentowanie na palach żelbetowych (por. „Podr. inż.“ str. 7091. których dłucość doiść może do 20 m. Stosowne sa one

Przekrój pala może być kwadratowy lub wieloboczny, wyjątkowo trójkątny. Wzmocnienie podłużne objęte jest strzemionami lub racjonalniej uzwojeniem (fig. 652). Ponieważ uderzenia najsilniej oddziaływują na głowę

JOfS

TIïïîïbIs?

i ostrze pala, krok uzwojenia w pobliżu ostrza i głowy jest zmniejszony. Spod pala kończy się trzewikiem żelaznym. Betonowanie w formach leżących. Mieszanina betonu conajmniej 1 : 4.

Przekrój pala może być stały (fig. 65^2, pal pierwszy i drugi) lub zmienny (fig. 652, pal trzeci). Pale o stałym przekroju są odpowiednie, gdy ostrza ich osięgnąć mogą grunt wytrzymały. Pale, o przekrojach zmniejszających

się w dolnej trzeciej części wysokości, nadają się w pokładach, które nie dozwalają na osiągnięcie gruntu wytrzymałego. Pale takie wskutek zagęszczenia gruntu i tarcia wzdłuż ścian pala, znajdują taki opór, że mogą stanowić pewny fundament * budowli.

•    1.4:

07,s=33-

$7, s-33

s/w

--35--

-35-

3?

09=s 'Ci эюэГомгп

iS

li

ii

iS

Sj

ii

Si

=:

:S

is

■«*

Si

ii

!=

s;

Si

Si

Na głowie pala stosuje się czapkę ochronną ze stali lanej, nakładaną przed rozpoczęciem wbijania na głowę pala. Ma ona na górze i wewnątrz wkładką drewnianą, przyczem nad wkładką wewnętrzną znajduje się warstwa piasku lub trocin. Pale uzwojone mogą być wbijane bez osłony głowy. Nieznaczne uszkodzenie przy wbijaniu jest nieszkodliwe, a nawet pożyteczne, bo pozwala na łatwe połączenie wkładek pala z wkładkami konstrukcji górnej.

05C

€OS Vf

Mimo bicia próbnych pali okazać się mogą pale wbijane definitywnie za krótkie lub za długie. W pierwszym wypadku przedłuża się je, betonując część górną; w wypadku drugim, trzeba pal skrócić.

ci

1

Fig. 652. Pale uzwojone.

Obciążenie pala, opierającego się na gruncie wytrzymałym, wahać może od 30 do 50 t.

W palach narażonych na wyciąganie, ciągnienie przenoszą w całości wkładki żelazne. Dopuszcza się w nich obciążenie równe :/₄ obciążenia pala ciśnionego. Wyciągnięciu pala przeciwdziała ciężar własny i tarcie wzdłuż ścian pala; stosowano również, dla zwiększenia oporu przeciw wyciągnięciu, miejscowe rozszerzenia pala. ⁴

Pale bywają wbijane najczęściej grupami, a każdą grupę łączy się płytą żelbetową stosownej grubości. Pale powinny być obciążone tylko siłami osiowemi. Dlatego też w przypadkach, w których wystąpić mogą, wypadkowe, działające bezpośrednio na pale, raz o kierunku pionowym, innym razem o kierunku ukośnym, stosuje się pale pionowe i ukośne. Zewnętrzne pale fundamentowe budowli, narażonych na parcie wiatru (wieże, kominy) są zawsze ukośne, a ukos skierowany jest nazewnątrz od osi budowli.

W użyciu sa również pale betonowane wprost w otworach, wybijanych lub wierconych w gruncie budowlanym. Pale, betonowane na miejscu przeznaczenia, nie powodują wstrząśnięć. Pozatem nadają się lepiej do zastosowania wtedy, gdy potrzebna ilość pali do fundamentowania jest niewielka. Natomiast pale, betonowane w otworach, muszą być wykonywane bardzo starannie, bo, przy pewnych zaniedbaniach, nastąpić mogą miejscowe niedopuszczalne zwężenia, a nawet przerwanie trzona pala.

Pale Wolfsholtza mogą być wykonywane tak o kierunku pionowym jak i ukośnym, gdyż nie zachodzi potrzeba ubijania betonu. Naprzód, przy pomocy wiercenia metodą górniczą, zapuszcza się płaszcz w postaci rury żelaznej o średnicy 25 — 50 cm (lig. 653). Rura składa się z ześrubowanych części o długości 2—4 m. Po zapuszczeniu rury i ułożeniu wewnątrz

Powistrze

V>fC

e^'

Fig. 653. Schemat wykonania pali Wolfsholtza.

rem

niej szkieletu żelaznego, naśrubowuje się nakrywę z trzema stosownie chronionemi otworami. Przez jeden z otworów wpuszcza się t. zw. rurę cisnącą, sięgającą do spodu poprzednio zapuszczonego płaszcza. Otwo-drugim doprowadza się powietrze pod ciśnieniem, które, w przypadku gdy spód płaszcza zapuszczonego sięga do pokładu nieprzepuszczalnego, powoduje gwałtowny wypływ nagromadzonej wody gruntowej przez rurę cisnącą nazewnątrz. Po usunięciu wody gruntowej zamyka się rurę, doprowadzającą powietrze, a rurą cisnącą doprowadza się pod znacznem ciśnieniem zaprawę cementową tak, aby w zapuszczonym płaszczu osiągnęła parametrową wysokość. Po zamknięciu rury, doprowadzającej zaprawę, otwiera się trzeci otwór nakrywy, którym doprowadza się zgęszczone powietrze, wywierające ciśnienie na zaprawę cementową, poczynającą wypełniać szczelnie wszelkie wolne miejsca. Postępowanie takie powtarza się, betonując pal częściami. Po wybetonowaniu pala do znaczniejszej wysokości, doprowadza się tak wielkie ciśnienie powietrza, że rura zewnętrzna podnosi się samoczynnie, a zaprawa cementowa wypełnia równocześnie wszelkie wgłębienia gruntu, powodując w pokładach miękkich zgrubienia. Przez dalsze doprowadzanie zaprawy i powietrza pod ciśnieniem rura zewnętrzna ostatecznie sama niejako wydobywa się z ziemi na wierzch.

Budynki szkieletowe.

Napisał prof. dr. inż. Stefan Bryła.

Budynki szkieletowe sa to budynki, w których wszystkie (lub prawie wszystkie) części niosące, więc stropy, dźwigary, słupy, wykonane sa jako jednolita konstrukcja Wykonywuje się je z żelbetu lub żelaza.

Stosowane są następujące ustroje :

w robotach

a)    Słupy wewnętrzne i stropy są z żelbetu (żelaza) ; ściany zewnętrzne murowane na pół-cement lub cement, aby osiadanie było jak najmniejsze (fig. 654). Konstrukcja używana dla budynków do 4—6 pięter, gdy nie chodzi o wielkie otwory okienne, gdy dopuszczalne są grube mury, wreszcie czasem ze względów architektonicznych. W adą tego ustroju są przerwy murarskich, deskowaniu i betonowaniu pomiędzy wykonaniem poszczególnych pięter, których można uniknąć tylko w rozległych budowach.

i i" «

j:

b)    Aby uniezależnić roboty betonowe od murarskich, umieszcza się w ścianach zewnętrznych słupy żelbetowe, dźwigające wyłącznie ciężar stropów i wewnętrznych ścianek (działowych). Mury, które służą tylko jako okładzina szkieletu żelbetowego, dźwigają się same.

(Konstrukcja uży-wanabardzo rzadko [(fig. 655)].

'с У

nr

111

4---Ч

Fig. 655.

Fig. 654.

Fig. 656. Szczegół konstrukcji szkieletowej Domu Akademickiego w Warszawie.

c) Najczęściej, a przy budynkach ponad 4 — 6 pięter zawsze (fig. 656), wszystkie ściany wewnętrzne i zewnętrzne wykonywa się jako szkieletowe, złożone ze słupów i podciągów żelbetowych; pola między niemi wypełnia

sie murem z cegły lub innych materjałów (por. str. 1885) na wysokość poszczególnych pięter. Podciągi dźwigają wtedy ciężar jednej kondygnacji, tj. ciężar odpowiedniego stropu, oraz ściany jednopiętrowej, zatem wypełnienie ścian można prowadzić na dowolnem piętrze i w dowolnem miejscu. Dla wyższych budynków mieszkalnych, dla budynków fabrycznych i magazynów jest ten sposób używany prawie wyłącznie.

Słupy są zwykle kwadratowe, wzgl. prostokątne, rzadziej o innych przekrojach ; w konstr. grzybkowych często okrągłe lub ośmioboczne (zwykle w składach itd.).

Belki stropowe leżą zazwyczaj prostopadle do muru. Podciągi wewnętrzne i zewnętrzne wykonywa się zwykle bez skosów dla ułatwienia deskowania.

a>

-H—

PRZEKRÓJ 0'P

ust

-— 13.20-

—*—404 ——

1Г

Ul

I:

—4M —1

4.70

4-

4.70

— 096

- JO öS

PRZEKRÓJ M-N

— a 33

¹imf1

— 4.64 — 4

Fig. 657. Konstrukcja suteren gmachu Izby Skarbowej w Katowicach.

Przykład rzutu poziomego por. fig. 657. (Konstrukcja suteren gmachu Izby Skarbowej w Katowicach.)

W budynkach przemysłowych zwykle żebra są dołem widoczne. Przy mniej więcej kwadratowem rozmieszczeniu słupów, można dać belki tylko między nimi (w obu kierunkach), na nich płytę krzyżowo zbrojoną (fig-. 658), albo zastosować stropy grzybkowe, przy których uzyskuje się minimalne wysokości konstrukcyjne stropów, a więc i pięter. W budynkach mieszkalnych, biurowych itp. stosuje się zazwyczaj stropy z dolną powierzchnią gładką. Nadają się tu stropy dranicowe (może w nich stosunkowo łatwo powstać grzyb), skrzynkowe Wayssa, pustakowe, wreszcie stropy Isteg (podobne do opisanego na str. 2142 nowego typu Herza), rzadziej używane stropy płytowe — tylko dla niewielkich ubikacyj. W razie zastosowania stropów o określonym kształcie dołem wytwarza się go przy pomocy cienkiej płyty żelbetowej (fig. 659). Należy z góry przewidzieć przewody instalacyjne

i uwzględnić je w projekcie, czy to przez zastosowanie podciągów podwójnych, czy to odpowiednich otworów w wysokich podciągach i płytach.

Najkorzystniejsze jest umieszczenie słupów w narożach. Jeżeli względy architektoniczne dyktują układ podany na fig. 660 (okno narożne kątowe),

TTT

so—L â5 х— SM- . & г ю

-I2~ i

JL ........*'&

Fig. 658.

Fig. 669. Strop Domu Akademickiego w Warszawie.

to część dłuższą podciągu zewnętrznego m — 3 wykonywa się jako spoczywającą na wsporniku 2 — m. Ścianki działowe można uwzględniać w obliczeniu albo dodając 70 kgjm² do obciążenia rnchomego stropu, albo czając na rzeczywisty ciężar ścianek beleczki, na których ścianki mają spocząć. Najlepiej w beleczkach tych wypuścić w górę druty celem związa-' ścianki i umieszczenie jej w przewidzianem miejscu. (Umieszczenie ścianki płycie może spowodować jej pęknięcie ) O ile nie można z góry określić położenie ścianek, lepiej zastosować żebra stropu w kierunku prostopadłym do kierunku tych ścianek, o ile konstrukcja na to pozwala. Ścianki samo-niosące, np. drewniane, nie obciążają stropu. Obecnie często stosuje się ścianki z materjałów lekkich (gazobeton, celolit itd.).

obli-

ma

na

Schody spoczywają zwykle na oddzielnych ukośnych podciągach policzkowych, narażonych przy schodach wspornikowych na zginanie i skręcenie ] należy wykonać je o ile możności równocześnie z całą konstrukcją żelbetową, aby uniknąć późniejszych trudności utwierdzenia. Czasem wypuszcza się tylko z podciągów pręty uzbrojenia schodów, a schody wykonywa się później.

Słupy i podciągi zewnętrzne należy obłożyć cegłą (conajmniej '/₄ cegły), nie przemarzały. Celem lepszego ich połączenia z betonem należy wy-

aby

puścić odrazu z betonu odp. druty.

W razie konieczności przykrycia większych ubikacyj można zastosować podciągi kratowe o wysokości piętra, których pasy ukryte są w stropach, zaś słupy i przekątnie w ścianach (fig. 661).

Fig. 660.

Fig. 661. Szczegół konstrukcji Domu Akademickiego w Warszawie.

Zazwyczaj podciągi liczy się jako belki ciągłe, słupy na ściskanie. Dokładniejsze obliczenie powinno uwzględnić sztywność połączeń, co jednakowoż bardzo żmudne. Dobre rezultaty daje metoda „prostowania ramowuicy“, podana przez prof. Paszkowskiego, Przegląd techniczny 19*23).

Wedle niej uwzględnia się sztywność słupów (prętów) schodzących się w danym węźle przez dodanie w nim dodatkowego przęsła zastępczego

n If

uwzgl. l₀= I : V -Г—• i ni

n Щ L

o długości l₀— El : 2 i

Sumowanie rozciąga się na wszystkie pręty schodzące się w danym weźle (poza rozpatrywanem przęsłem).

.63* 63cn.

oss■

J,

—380

П/0

-78x78

■ar

■t

Fig. 664.

Fig. 663.

Fig. 662.

Przykład (fig. 662). / = ~40.76 cm*, /,=-^ 78 cm'*,==^ 63 cm'¹; obciążenie prze-

—121,2cm.

1    „    1    (78 + бЗ¹*)

«la g = 3750 kg/rnb, 1Q = — 40.75³ : —    -

Wobec czego moment narożnikowy otrzymany przy rozpatrzeniu belki ciągłej o przęsłach l₀ + l+l₀:2 (1,21 -f 10,70) iłf₀ = i- 3750.10,7³.

34,52 M₀ = 1147 000, MQ = 33 200 kgm, zaś moment w środku przęsła M = — 3750.10,7* — — 33 200 = 5 3 600 — 33 200 = 20 400 kgm.

*2,00

*1,281

*2,00 Szczegół A

•0,00

Fig. 666.

;;

i«

—esć^^bm-JJszcze/nienie

~'~*papq

ШШШ

Fig. 667.

--

Fig. 668.

Fig. 665. Klatka schodowa i dylatacja w Domu Akademickim w Warszawie.

Przy obliczeniu słupów można, zaś fundamentów należy redukować obciążenie ruchome wedle § 5, p. 7. przepisów obliczeń statycznych (tom II., str. 1438). Przy obliczeniu fundamentów pod słupami, dźwigającemi schody, można obciążenie ruchome przyjmować, jak dla całego budynku.

Wysokie, a wąskie budynki (fig. 663) o stosunku h\b> 4 — gdy są dołem obudowane, zaś h : b 3 — gdy wolno stojące, należy przeliczać również na parcie wiatru.

Szczeliny dylatacyjne należy przewidzieć zależnie od kształtu rzutu poziomego, różnolitości gruntu, oraz temperatury (pory roku) betonowania co 40—60 m. Przepisy polskiego M. R. P. polecają zastosowanie szczelin dylatacyjnych co 50 m, w budynkach, których wymiary są większe niż 60 m. Najczęściej używane:

1.    Słupy i belki podwójne, najlepsze, ale najdroższe; słupy należy też przeliczyć na zginanie (fig. 664 i 665).

2.    Dylatacja na wsporniku, leżącym w przedłużeniu dźwigara poza słup (fig. 666). W miejscu podparcia belki na wsporniku należy umieścić blachy 3 mm, na styku płyty wystarczy warstwa papy.

3.    Dylatację w płycie uzyskuje się przez przecięcie płyty równolegle do belek. Styk należy przykryć blachą. Dylatację pokrycia dachowego ułatwia się przez wstawienie wstęg cynkowych, zachodzących na siebie hakowato (fig. 667), lepiej przez odgięcie blachy wedle fig. 668. Aby zapewnić szczelność, najlepiej zastosować pogrubienie płyty obok dylatacji wedle fig. 668.

*0ł

Fundamenty należy zaprojektować tak, aby ciśnienie jednostkowe na grunt było wo-góle równe. Zatem w tym sa-

ОАО

Or

НИ

t— 6.30----j-

- - 4,30 \    130 \

3.16— : -l- : 2,92

5r-

I т: 2A? У 2,92

Uo

7.50

Fig. 670. Fundamenty gmachu Tow. Prudential w Warszawie.

Fig. 069. Fundamenty gmachu Centr.

Telegrafu i Telefonów w Warszawie.

mym budynku może zajść potrzeba częściowo fundamentu płytowego, częściowo ław żelbetowych, a częściowo fundamentów oddzielnych pod poszczególuemi słupami (por. str. 704—707). Natomiast błędne jest stosowanie różnych rodzajów fundamentów (np. pali i płyt) w tym samym budynku, bez zastosowania fug dylatacyjnych.

i—    Fundament płytowy najczęściej wykonywa

się jako żebrowany (lepiej) lub grzybkowy, niekorzy-■= stny, gdyż mało sztywny, a tern samem nie dający

jednostajnego ciśnienia na grunt. Przy żebrowanym żebra dołem (fig. 669) są wygodne konstrukcyjne, ale również dają gorszy rozkład ciśnienia, więc lepiej żebra górne z ewentualnem wyrównaniem podłogi piwnic chudym betonem (fig. 670). Przy grzybkowym można dać zgrubienie pod słupami (odwrócone głowice) częściowo dołem.

Celem uzyskania jednostajnego rozkładu ciśnienia na grunt należy baczyć, aby wypadkowa obciążeń trafiała w środek ciężkości rzutu poziomego płyty fundamentowej. Jeżeli na płytę fundamentową działa od dołu wypór wody, należy ją obliczyć na różnicę ciężaru budynku i wyporu wody.

Ławy fundamentowe wykonywa się zwykle jako odwrócone belki teowe (fig. 671), aczkolwiek w deskowaniu wygodniejsze prostokątne > h, dochodzi 1,50; nachylenie a = 25—40°; grubość hr liczy się na ciśnienie gruntu na wspornik b, ; wysokość h jako belkę podpartą utwierdzoną lub ciągłą między podporami (słupami).

T|

hr

4—i

Fig. 671.

czasem opłacić sie

Dla wielkiej szerokości b (ponad 2,5—3,0 m) może

roz-

zastosowanie płyty z belkami wspornikowemi (fig. 672) (mniejsza ilość betonu, zato droższe szalowanie, oraz wysokie wsporniki). Przy bardzo znacznym występie i obciążeniu można wykonać to przy pomocy wspornikowego szerzenia słupa lub też słupów dodatkowych.

Pod ścianami granicznemi fundament może często rozszerzać się tylko w jedną stronę (nawewnątrz). Powoduje to nierównomierny rozkład ciśnienia (por. fig. 673), ewentualnie mimoosiowe obciążenie słupów (fig. 674). Ujemne skutki tego zmniejszają się znacznie, jeżeli pochylenie stopy zastosuje się bardzo strome (fig. 675 — pod <^C 60°); w tym wypadku przepisy niemieckie pozwalają liczyć na

Fig. 672.

jednostajny rozkład ciśnienia na grunt. Dobrze też zastosować kształt trapezowy fundamentu (fig. 676).

Parcie ziemi z zewnątrz powoduje też odchylenie wypadkowej ku wnętrzu. W razie zbyt niekorzystnego rozdziału ciśnienia można w takim razie za-

-TT

nr

Й1_ь

Fig. 678.

>—.3« —

Fig. 673. Fig. 674. Fig. 676.

Fig. 677.

Fig. 676.

stosować połączenie ławy z fundamentami ścian (słupów) środkowych wedle fig. 677.

Najracjonalniejsze, choć niezawsze możliwe rozwiązanie podaje fig. 678, 670, oraz 655. Słupy pięter wyższych założone są tu na wspornikach.

Obliczenie pali, studzien itd. por. tom I., str. 710.

¹

) A.. Jackson: „Über Spannungslinien mit Anwendung auf den Eisenbetonbau“ Stuttgart 1917, str. 86—40.

Budynki fabryczne.

Napisał prof. dr. inż. Stefan Bryła.

Jako zasadnicze typy budynków fabrycznych należy rozróżnić a) budynki parterowe, które najczęściej wykonywa się jako budynki halowe, oraz b) budynki wielopiętrowe.

Budynki parterowe wykonywa się tam, gdzie potrzeba dużo i to jednostajnie rozproszonego światła, oraz tam, gdzie wytwarzają się silne gazy, pary, pył i duży hałas, tam wreszcie, gdzie mieszczą się wysokie maszyny, oraz duże suwnice.

Budynki piętrowe mają gorsze oświetlenie (boczne), są mniej przejrzyste, trudniej odbywa się w nich transport wewnętrzny, łatwiejsze do ogrzania.

JT

rri

Г-U’i

Uibj

!MI

-■i

Гж"

pp

Parowozów w Warszawie.

Nadają się przedewszystkiem tam, gdzie grunty są drogie, a charakter fabryki na nie pozwala. Wysokość pięter 3,5 — 5,0 m (parter zwykle 4,5—5,0 m).

I-I

Х1ТГпч^

\b

In

75

Fig. 679. Fabryka na Okęciu.

Fig. 680.

i;

ÈHË

Fig. 681.

Fig. 682.

Fig. 683.

Fig. 684. Szczegół Fabryki

Obciążenie stropów zależy od rodzaju maszyn; należy przytem uwzględnić spółczynnik dynamiczny ą> (wedle przepisów M. К. P. ф = 1— 4, niekiedy trzeba przyjąć więcej). Normalne obciążenia 500 —2000 kg/m², w składach

414

do 3000 Jcff/m². W żelbecie (i żelazie) wykonywa się je jak normalne budynki szkieletowe (por. wyżej).

Hale (wiaty) fabryczne mogą być jedno- lub więcejnawowe (fig. 679). Często używane trójnawowe, przyczem środkowa zwykle większa i wyższa od bocznych. Najwięcej wykonywane jako ramowe lub ramowo-łukowe.

Toro w nia suwnicowa (źurawiowa).

i.

Belki podtorowe żurawia (suwnicy) mogą być żelazne (fig. 680) lub żelbetowe (fig. 681), najczęściej ciągłe, o przekroju prostokątnyri Ze względu na siły poziome należy dać belkom odpowiednią sztywność w kierunku poziomym, łącząc je często se sobą poprzeczkami, lub płytą poziomą (fig. 682).

Ze względu na siły poziome podłużne należy przy większych obciążeniach suwnicy zastosować ramowe połączenie belek podtorowych w każdem polu, oszczędniej co kilka pól (fig. 683*, 684).

Przy ciągłych belkach żelbetowych należy pamiętać o dylatacji, która ważna jest specjalnie w okresie budowy, gdy tenże przeciąga się przez zimę.

it

:_z

Fig. 687.

Fig. 686.

Fig. 685.

Belki podtorowe opierają się: a) bezpośrednio na słupach, ewentualnie na odsadzkach słupa, lub murów (fig. 685), Ъ) na wspornikach (dla mniejszych obciążeń por. fig. 680 i 681).

Wsporniki zakotwione być mogą a) w słupach (fig. 686) pracujących wtedy na mimośrodkowe ściskanie, albo b) w murach przy lekkich żurawiach, przyczem dla zwiększenia przeciwwagi zastępuje się często pewną wysokość ściany belka żelbetowa, z której występują konsole pod torownie (lig. 687).

Dobrze jest umieścić wsporniki na wysokości bocznego dachu lub stropu hali bocznej (fig. 681), przez co uwalniamy słupy od wielkich momentów z powodu mimośrodu.

Słupy oblicza się na mimośrodkowe obciążenie.

Przytwierdzenie transmisyj.

Kozróżnić należy następujące wypadki:

1. Miejsca, w których mają przyjść łożyska, są zgóry ustalone. Czasem ustalona jest tylko główna transmisja, zaś łożyska transmisyj bocznych nie są dane zgóry.

Łożyska transmisyj (fig. 688) można przytwierdzić do spodu belki śrubami, które przebiegają wzdłuż bocznych powierzchni żebra, i zakotwione są w płycie stropowej ; lub umocować w dowolnem miejscu płyty o niezbyt wielkiej rozpiętości a dostatecznie silnie uzbrojonej. Można też przytwierdzić transmisję do belki stropowej kotwami wchodzącemi w otwory wykonane w belce przy pomocy krótkich rur gazowych.

Przytwierdzenie do słupa (por. fig. 689 i 690). Jeżeli odległość słupów jest dla wałów zbyt wielka, wykonywuje się czasem pomiędzy słupami słupy wiszące (fig. 691 i 692). Aby stworzyć poziomą podstawę, wykształcić je można dołem wedle litery L ; sposób ten jest raczej niekorzystny w użyciu. Fig. 693 podaje sposób Bauera. Górne części należy zabetonować podczas

■■

л.

МШ

W-

<:

•a

-I

...A-

K:/

m-

Fig. 688.

Ь-'Г'

fi

Tl

f§f

Wź

Fig. 689.

TZI

\_

Fig. 690.

Fig. 691.

Fig. 692.

■~p

Fig. 693.

Fig. 694.

budowy stropu. Przy pomocy klinów można łożysko przesunąć nieco poziomo i pionowo.

2. Należy umożliwić przytwierdzenie łożysk w dowolnem miejscu (bez wybijania dziur w betonie).

Najdawniejsze i najprostsze urządzenie stanowi dwuteownik wbetonowany do połowy w spód żebra (fig. 694). Do wystającej stopki można w dowolnem miejscu przyśrubować poziome żelazne ramiona do dźwigania łożyska. Jeśli na całej długości żebra ma stopka wystawać, to nie można zastosować

u podpór belek skosów i trzeba zastąpić je rozszerzeniem belek poziomem. Dwuteownika nie można wliczyć do uzbrojenia żebra. Chcąc zaoszczędzić na uzbrojeniu żebra można zastosować specjalne profile. Są to przede-wszystkiem :

1. Szyna L Manza (Stuttgart), fig. 695. Szyna taka zastępuje wkładki skrajne. Górnym końcem tkwi w betonie, prócz tego zabezpieczona jest od wyrwania strzemionami, które ją obejmują. Profil sztywny rozdziela ciężar łożyska na kilka strzemion. Wyrabiana w dwu gatunkach: 1. h — 60 cm, F= 6,46 cm® dla mniejszych ciężarów i dźwigarów bocznych;

Fig. 695.

Fig. 696.

mm

\--Ą

Ш

г_:.^ГО—i

ifr

Fig. 697.

Fig. 698.

2. h = 80 cm, F — 10,42 m® dla większych ciężarów i podciągów. Dla utrzymania dokładnie równego odstępu obu szyn jednego żebra łączy się górne stopki w pewnych odstępach poprzeczkami 40/6 mm. Dla przytwierdzenia łożyska lub jakiegokolwiek ciężaru, trzeba w betonie wywiercić niewielkie gniazdo, w które wchodzi hak, poczem się je zalewa cementem, tak, iż szyny są w całej długości zabezpieczone od rdzy, na równi z innemi wkładkami.

2. Szyna Jordahla (Berlin), fig. 696 i 697. Przez szparę dolną wsuwa się kotwy do wnętrza, -skręca się je o 90° i ściąga w dół, aby zahaczyły o rowki przekroju. Strzemiona z płaskowników 20/2 mm co 25 cm przechodzą przez szpary w górnych żeberkach. Wygodniejsza od szyny L, gdyż gotowa do użytku bez wybijania dziur w betonie, za to nie jest chroniona od rdzy, więc nadaje się tylko przy suchym popędzie, a-nie w miejscach, gdzie się tworzą pary. Można przyjąć na podstawie doświadczeń, że ciężar łożyska rozdziela się przez szyny L, Jordahla lub Bauera (fig. 698) (podobne do Jordahla) na długość lm (mniej więcej na 4 strzemiona).

Fundamenty maszyn.

Już w samej konstrukcji maszyn należy zabezpieczyć wyrównanie uderzeń i złagodzenie drgań : znaczne wymiary, urządzenia do wyrównania mas (ekscentry przeciwne). Przeciw siłom poziomym należy zakotwić maszynę na fundamencie ukosuemi kotwami (fig. 699).

W fundamencie żelbetowym wystarczą kotwy krótsze niż w betonowym. Najlepiej wykonać cały fundament z jednej masy, bez fug roboczych, które sprzyjają tworzeniu szczelin. Fundament winien być możliwie sztywny. Wystające mocno płyty usztywnić wspornikami. Przed olejami chronić płytę warstwą nie podlegającą szkodliwemu działaniu olejów. Uniezależnić fun-

Bryła, Podręcznik inżynierski. VIII.

140

417

dament od sąsiednich budowli przez fugi dylatacyjne. Oparcie stropu na fundamencie maszyny o ile możności za pośrednictwem warstw miękkich sprężystych (np. korek). Czasem i sam fundament na specjalnej warstwie korku wzmocnionego żelazem (np. fundament pod młot). Wyjątkowo można nawet blok fundamentowy zawiesić sprężynowo (fig. 700).

Luźny grunt od drgań osiada się i powoduje osadzanie się fundamentu. Zatem grunt pod fundament musi być zwięzły: skała, żwir, gruby piasek równomiernie ziarnisty, zbity ił, glina tylko stale sucha. Przez wiercenie sprawdzić, że aż do głębokości równej największemu wymiarowi (lub większej) fundamentu grunt jest dobry. Woda gruntowa może drgania maszyny przenieść daleko na inne budowle. Głębokość jej pod stopą fundamentu powinna być conajmniej równa ¹/s szerokości stopy fundamentu. Inaczej (i gdy grunt zły) stosować pale, studnie, ścianki szczelne z betonu, chemiczne wzmocnienie gruntu. Drgania poziome maszyny przenoszą się przez grunt przesiąkły wodą, jako fale poprzeczne nieraz na budynki nawet odległe o kilkaset metrów, powodując ich drgania w takt maszyny, omijając czasem budynki bliższe, dom

s'

s'

J^s'maszyna 1750oty™,

Fig. 701.

Gi

Fig. 699.

Fig. 700.

Fig. 702.

lub ich niektóre piętra, przyczem dany budynek drga np. w kierunku nx (fig. 701), względem którego maszyna jest w rezonansie, zaś nie drga wcale w kierunku щ. Z takich obserwacyj można obliczyć cechę podatności gruntu C, ze wzoru:

f=-⁷ G

if — ugięcie, а — nacisk jednostkowy na grunt), przyczem ilość drgań równa ilości obrotów maszyny:

300

300

У/

V?

jest znana.

Z powodów powyższych można na stropach umieszczać tylko maszyny bez znacznych sił masowych (małe maszyny robocze, małe motory, świdry itp.), przyczem w obliczeniu stropów należy uwzględnić spółczynnik wstrząśnień (np. 1,5) i ciężar skupiony (a nie jednostajnie rozłożony). Z tego powodu lepszy strop monolityczny (np. płytowy żelbetowy) niż strop ceglany pomiędzy dźwigarami żelaznymi. Maszyny o perjodycznych ruchach należy ustawiać na stropie za pośrednictwem warstw łagodzących wstrząśnienia.

Silniejsze drgania fundamentów występują tylko wówczas, jeżeli mamy do czynienia z t. zw. rezonancją, tj. jeżeli drgania fundamentu lub którejkolwiek ich części będą o tej samej częstotliwości, co drgania maszyny. Dotyczy to przedewszystkiem fundamentów pod turbogeneratory, których ilość obrotów dochodzi już do 3000 i nawet 6000 na minutę. Przed obliczeniem fundamentów pod nie należy obliczyć ich drgania własne, które nie mogą być w rezonancji z drganiami maszyny. Ilość drgań rośnie przy powiększonej masie drgającej. Jeżeli ilość drgań części fundamentów jest większa od ilości drgań maszyny, to ilość drgań całości będzie tern bardziej wyższa, więc niebezpieczeństwa rezonansu nie będzie. '

Przekrojem poprzecznym fundamentu pod turbogenerator jest zasadniczo rama (szereg ram tworzących układ przestrzenny), przyczem rozpora może być połączona ze słupami 1. przegubowo, 2. sztywnie (fig. 702). Wypadek pierwszy zachodzi, gdy płyta fundamentowa i słupy są żelbetowe, zaś ruszt, tj. płyta górna żelazna, wypadek drugi zaś, gdy całość fundamentu jest żelbetowa.

5 gb4 384 EIX

Od obciążenia skupionego (ciężar maszyny, turbogeneratora itd., fig. 703):

1 Pb3 48 EIX f~ Уд Л-Ур1

Ad 1.: Ugięcie pionowe rygla od obciążenia jednostajnie rozłożonego g (ciężar własny itd., fig. 703):

Уд

Zaś

zatem

n = 300 ]/•—\

У Уд+Ур

Drgania z powodu ekscentrycznie działającej siły poziomej : ciężar sku-

piony turbogeneratoru w środku rygla nie wpływa

na drgania. Dla mas

rr

У⁻'⁻*

в»    ШШ5

щя

SB

il

li

\i r

wm

Fig.703.

Fig. 704.

Fig. 705.

Fig. 706.

jednostajnie rozłożonych na długości rygla otrzymamy w przybliżeniu (fig. 704):

]/;

Eh

== 11.800

Ad 2.: Dla ciężaru jednostajnie rozłożonego (fig. 705):

5 g_V_/t

У a    384 Eh

= 300.9,81.4.

gb⁴

0,8

gb* '

mi

¹+y*

Dla ciężaru skupionego :

1 Pb³ i Ж ’ EIX[

0,75

С/Э

¹ + Y”

przyczem oznacza

h lx

й=П

300

Ilość drgań otrzymamy z równania n = —j=x

У/

wstawiając f=yg + y0t

Dla drgań w kierunku poziomym: Ugięcie poziome (fig. 706):

G hz

У 4 EI₂'

gdzie ćr oznacza ciężar własny rygla wraz z masami umieszczonemi na ryglu oraz dodatkiem dla słupów i podłużnie.

Jeżeli się okaże, że którakolwiek z części fundamentu posiada drgania własne o tej samej częstotliwości co drgania turbogeneratora, należy przekrój tej części powiększyć lub też niekiedy zmniejszyć (nie narażając przy tem na szwank konstrukcji pod względem statycznym). Bóżnica pomiędzy ilością obrotów maszyny, oraz drganiami własnemi fundamentu powinna

1510 I

«—-3250-art

i-*—1450 -»U—1800-»-

Hü ü

■a-1910 —1950

Ф- Ф

ф- -Ф #-

3860

m

---Э-

§ so/so

~sr

i.

•*7

S ' *•

2720^—*₀

J. Г

ÇT Oo-

Fig. 708.

Fig. 707.

wynosić przynajmniej 30%. Celem otrzymania należytych przekrojów należy obciążenie pionowe przyjąć zwiększone 3—4 razy, a siłę poziomą przyjąć o wielkości równej połowie obciążenia pionowego. Stałe drgania

turbogeneratora nie powinny wywołać większego przechylenia sie płyty, jak 1:8000.

Szczegół fundamentów prostej maszyny przedstawia fig. 707, 708.

Zbiorniki.

Hapisał prof. dr. in i. Stefan Bryła.

Fig. 709.

Najczęściej na wodę, lub i na inne płyny. Mogą być co do położenia: a) podziemne, b) powierzchniowe, c) wysokie; następnie otwarte lub kryte; co do kształtu okrągłe lub prostokątne, wreszcie pojedyncze lub podwójne. Prostokątne łatwo stają się nieszczelne w narożach i wymagają większej ilości materjałn, za to prostsze deskowanie.

Zbiorniki podziemne (fig. 709, 710) przykrywa się warstwą ziemi, conajmniej 1,00 m. Spoczywają na płycie betonowej uzbrojonej; jeżeli grunt niepewny lub możliwe parcie wody do góry. Przykrycie zwykle płaskie żebrowane lub kopulaste. Jeżeli rozpiętości większe (ponad 4—6 m), to opiera się je na słupach (ilość ich 1, 2, 4 itd.). Ściany betonowe lub żelbetowe,

ewentualnie z zewnętrznemi żebrami usztywniającemi, jeżeli wysokość znaczna lub poziomemi belkami pierścieniowemi.

Zbiorniki powierzchniowe bywają otwarte lub kryte (najczęściej żelbetową kopułą). Otwarte dobrze jest stężyć górą wedle fig. 711 lub

Przekrój PF

JV*. 1,SO _Q12_

0,^ 1,50038^

0*10.30

4?~ 1t4Q-zr,.

ąss

4,6S

сГ

Ęropś

/7

Przekrój C'D Uzbrojenie scion

D*fOt36

U-

l_

Г"

Przekrój EF щщ^С/zbrojenie dna

r.

WS

ЙЙ

4_|j7

Fig. 710. Zbiornik podziemny w Elektrowni Warszawskiej, fig. 712. Ściany oblicza się na ciśnienie wody, która wynosi w głębokości 1000 — h (w kg i m) na 1 m² ściany poziomej.

Tu należą też baseny kąpielowe o głębokościach, zmieniających się od 1,20 do 3—4,00 m (fig. 713). Podpiera się je na szeregach słupów i podciągów (fig. 714), przy bardzo niepewnym gruncie na 3 podporach, aby yskać oparcie statycznie wyznaczalne. W basenie fig. 715 (Dom Akad. w Warszawie) zastosowano rynienkę z odpływem wody, celem zabezpieczenia stałego zwierciadła wody.

ч/

Zbiorniki wysokie mogą być oparte a) na płytach stropowych li dachowych, b) na słupach, c) na kominach fabrycznych.

■■

ULU Li

I IMi

i 1 ii i

t

Fig. 712.

Fig. 711.

J_L

-25,50

ШЁ1

a b

''—7,0

'A

12,35

sä

Fig. 713.

Fig. 714.

ШГ

T~TI

ХЩ

Fig. 716.'

li

Fig. 715.

Fig. 717.

a)    Zbiornik oparty na płycie ma zwykle dno płaskie, albo ot dzielnie (fig. 716), albo stanowi je sama płyta (fig. 717); ściany boczr zwykle tworzą walec.

b)    Zbiornik na słupach (fig. 718) oparty jest zwykle na 4—10 (prz złym gruncie czasem na 3) słupach, rozmieszczonych na obwodzie koło w ot stępach 3—4m, usztywnionych poprzeczkami co 4—6m, pionowych lub lekk nachylonych, górą połączonych pierścieniem kolistym, na którym spoczyw zbiornik cylindryczny o średnicy równej lub najczęściej o 2—4 m większ* niż ten pierścień. Filary na oddzielnych fundamentach lub na wspólny) pierścieniu fundamentowym. Zbiornik górą zwykle przykryty kopułą odcii kową spoczywającą na pierścieniu nasadowym p u góry ścianki pionowe którego uzbrojenie znosi parcie poziome kopuły i w którym zakotwione 6 południkowe druty kopuły i pionowe druty ścianki (fig. 719). Dno może by poziome lub stanowi je kopuła, oparta o pierścień podstawy, a nazewnąti od niego pas powierzchni stożkowej, o nachyleniu pod kątem 45°. (Mniejsz objętość żelbetu, droższa robota). Dostęp na platformę leżącą w poziomie dn lub ok. 2 m poniżej, przy pomocy drabin lub schodów z podestami w pozit mie poprzeczek.

c)    Zbiornik oparty na kominie spoczywa na pierścieniu wbett nowanym w komin (por. fig. 720).

Nieprzepuszczalnośc betonu uzyskuje się przez użycie odpowiednich dodatków do cementu lub specjalnych cementów, albo przy zastosowaniu powłok nieprzepuszczalnych. Dodatki najczęściej używane sa: ałun (zmniejsza wytrzymałość betonu), antaquid (dobry), cerezyt (dobry), szkło wodne (używać bardzo ostrożnie) itd.

Do cementów używanych celem uzyskania nieprzepuszczalności betonu, należy używany u nas siccofix i inne cementy zagraniczne.

253

aIH

,15

Fig.719.

Fig. 720.

Fig. 718.

Fig. 721.

Powłoki nieprzepuszczalne na betonie: połączenia organiczne (węglowodany) jak inertal, igol, preolit itd. oraz fluaty (ceresitol, cironit, szkło wodne itd.).

Niezależnie od zastosowania tych powłok należy wykonać beton bardzo starannie i na tłustym cemencie.

Obliczenie zbiorników.

a) Zbiornik okrągły (fig. 721) oblicza się tylko na siły osiowe w kierunku stycznej (pierścieniowej). Jeżeli średnica zbiornika jest d, ciśnienie na danej wysokości p, to siła rozrywająca R — -^pd = — yyd —

1    i

(dla wody) — y d. 1,0 t/m³.

Całkowitą siłę przenosi uzbrojenie, które na 1 mb. wysokości zbiornika

wynosi

Z uwagi na szczelność rozciąganie w betonie nie powinno przekroczyć wytrzymałości na rozciąganie kbr więc grubość ścianki g obliczymy z równania

kbr [Fb + 15 Fż) — Sdzie Fh^ 9-100 cm i

stąd

9cm

!€-i⁶4⁰¹-

Tak obliczamy Fź i g na pasie 1 ж w największej głębokości, gdzie p = max.

Ku górze można uzbrojenie zmniejszyć pozostawiając grubość g niezmienną.

W powyższych równaniach przyjąć można:

hbr= 10—12 leg/cm².

Ъ) Zbiornik prostokątny (fig. 722) oblicza się na siłę rozrywającą Ra = Vs P h wzgl. Rb — х\ъра i momenty zginające: moment w narożu

1 a³ + 6³

12 P а -)- b

>c

м„ Rb

M'

fif

-lik

/I⁻

WfjpJ ^

'^ЩЩ|РРГ

Fig. 722.

Fig. 723.

tudzież momenty w środku ścianek:

iV4

= \p°?~ M’’    = у ~ 3/'-

Dla dauej siły rozrywającej й₍₍ i momentu Ma, względnie mimośrodu

Ma    .....

e — ——, obliczymy potrzebne uzbrojenie, podobnie jak w silosach. Możemy je Ra

zmieniać odpowiednio do ciśnienia p.

Dno poziome jest płytą utwierdzoną częściowo na krawędziach. Moment dodatni w środku płyty liczyć należy, jak gdyby płyta była swobodnie podparta na obwodzie, moment na krawędzi płyty zaś pod założeniem zupełnego utwierdzenia. Obliczenie — patrz „Podr. inż.“, tom II., prof. Huber Wytrzymałość materjałów, str. 1153 i nast.

Obliczenie słupów wykonywa się na ciśnienie pionowe i na parcie wiatru przyczem dla 4 słupów dodatkowy ciężar z powodu tegoż wynosi (fig. 723)

TM- = Twk'

gdzie Ъ jest rozstawieniem słupów, W parciem wiatru, h odległością pionową wypadkowej wiatru od podstawy.

■J

T:!

kiL

..

ГТ

Г*?

on

Tffr/

!ra;

on

Fig. 724. Zbiorniki węglowe fabryki Parowóz w Warszawie.

Silosy.

Napisał prof. dr. îni. Stefan Bryła.

Są to zbiorniki do przechowywania materjałów sypkich (zmielonych, ziarnistych, np. zboże, mąka, cement, ruda, tłuczeń, węgiel, cukier, słód itp.) z otworami lejkowatemi u dołu do wypróżnienia zawartości. Buduje się je najczęściej żelbetowe, wyjątkowo z żelaza (ze ścianami betonowemi), cegły (komory okrągłe) lub drzewa wykonywa się silosy podrzędnego znaczenia.

pi

T—,

fi

ii

irn_r

■aa a a

EsEEb

63 Я Я!

I:

5 Я Я]

я а|

. п т Я Я;

К'

“fei

Fig. 725. Silosy zbożowe w Lublinie.

Ściany żelbetowe w silosach dla węgla, rudy, tłucznia, gipsu i cukru należy od wewnątrz zabezpieczyć warstwą gęstej wyprawy, lepiej stalobetonu (beton z opiłkami żelaznemi), który jest bardzo wytrzymały na ścieranie, klinkierami itd. ; w silosach zbożowych wyprawa niepotrzebna.

Rozróżniamy silosy wielkokomorowe (szerokie), których wymiary rzutu poziomego są wielkie w stosunku do wysokości ścian (fig. 724) i silosy cel-kowe (fig. 725) o przekroju poziomym podzielonym na pole prostokątne (najczęściej kwadratowe), sześciokątne (fig. 726), rzadziej ośmiokątne w połączeniu z kwadratowemi (fig. 727) lub okrągłe (tu tracimy około 20% . przestrzeni, fig. 728, ale ścianki pracują tylko na ciągnienie, więc mogą być cienkie). Opierają się na słupach. W przekroju podłużnym mogą być celki pionowe (fig. 724, 725) (łatwiejsze do wykonania) i ukośne o ścianach nachylonych do poziomu pod kątem większym lub równym kątowi tp tarcia naturalnego stoku. Mają one na celu uniknięcie wielkich wysokości przy

równoczesnem wyzyskaniu przestrzeni, czyli takie pomieszczenie materjałów, aby pionowa wysokość warstwy nie przekroczyła pewnej granicy.

Silosy zbożowe wykonywa się jako celkowe o szerokości celek 5—6 m, a wysokości 20—25 m\ ściany pokrywa się zaprawą cementową. Silosy węglowe

tylko w zakładach, zużywających węgiel masowo (gazownie itd.) ; pozatem zwykłe celkowe lub ukośnej warstwa węgla nie powinna przekraczać 5 — 7 m ze względu na niebezpieczeństwo samozapalenia się; z tegoż powodu dostęp świeżego powietrza powinien być zamknięty możliwie szczelnie, nadto tłusta za- ssn    iffss

prawa cementowa lub stalobetonowa (j. w.); ważna też ze względu na ochronę betonu, jeżeli węgiel zawiera duży procent siarki. Silosy na rudę mogą być wielkokomorowe.

Ciśnienie w silosach dla małych wysokości (ń < b tg cp) oblicza się wedle

wielkokomorowe

А-

<гуг_-

с о-

przekrój А-в

■-■Г

Fig. 726—728.

wzoru

p = yAtg²^45 — yqpj

(1)

gdzie cp jest kątem tarcia danego materjału (por. tom II., str. 1444). Ciśnienie na jednostkę powierzchni poziomej dna:

^ = ...........

Ciśnienie na ściany i dno silosów głębokich (celkowych) zmniejsza się dzięki tarciu materjału sypkiego o ściany

(2)

/=tg(pi = 0,3 —0,4,

przyczem : dla ścian niewyprawionych cpa = cp, dla wyprawionych gładko

M aximum ciśnienia

otrzymamy pod założeniem, że ciężar elementarnej warstwy y F dh równoważy tarcie na obwodzie O, czyli d q = 03 więc Y F äh — pf. О . dh, stad y F

P=P

f-0

■ (8)

gdzie y ciężar właściwy zawartości silosu.

Dla celek kwadratowych 0 = 4«, pUdh~ ■> F = «², p

dh

J-Fdh

max

Ciśnienie to występuje teoretycznie w głębokości hs — od pod powierzchnią zawartości. W głębokości skończonej h chodzi równanie równowagi (fig. 729)

Fdq — dh (yF—fp O)

•*=/* . . . q O

a~Y

Nazwijmy

zaś

za-

Fig.729.

(4)

(5)

(6)

to przez całkowanie (4) otrzymamy q

Ł⁽¹-°

— kah

),

zaś

(p^iW¹ —e

Z uwagi na 1., 2. i 5. można przyjąć

(8)

fc=/tg*(45-|-)

— kah

Jeżeli nazwiemy 1 — e kości £ zestawione są w tablicy na str. 2191:

Obliczenie ścian: Silosy okrągłe por. obliczenie zbiorników str. 2185. Silosy kwadratowe :

= 1, to p = \p

max’

Wiel

p a²

24 ’

12

pa

siła osiowa rozciągająca

Silosy prostokątne:

1 +

Мш    1 2* Ąa + Jj'

24 у    Jha-\-Jub J

Л“ +    )’    *    24

M' =_

’    “    24

^ = ■541» 3&2~

1 м a³ + b3 —P a + b ¹

a³ -f- За² b — 2 b³

p гг+ь *

b³ -(- b² a —2 a3 a -f- b

4-

Fig. 730.

Siły osiowe w ścianie krótszej Лг₆ = 0,5pa, w dłuższej Лга = 0,5p b. Ściany liczy sie zatem na mimośrodkowe rozciąganie mimośród, przyczem M

C~ R '

Jeżeliby Mb wypadło ujemne, to i tak należy w danym boku zastosować

Ъ²

uzbrojenie na -j- Mb — -j- p

Wedle tych samych wzorów można obliczać silosy ćelkowe, dając jednak w ścianach wewnętrznych uzbrojenie obustronne.

Uzbrojenie naroży por fig. 730.

Silo у wielkokomorowe mają zazwyczaj ściany wzmocnione przy pomocy żeber w odstępach 3-5®.

Tablica spółczynników

Ш AV -AA— = 3) ТО

l“ 40

0,050 I 0,075 I 0,100 I 0,125 I 0,150 | 0,175 | 0,200 | 2,225    0,250    0,275 | 0,300    0,325    0,350

'trOOCOOCO'^OSO-OOÎiOOSCCiO —.©©lOiQfNt-i-HCOlOt— t-COCOCiOi,, “Nioœt'XaoeiffiOffios^oio^s^®"

o’ o' о о о o' о о" о о о о о о" о"

h-OOMt-COHIOetDHWOO®«

rti>i>(S(Moeais^®i>cocoiio® ^    © t- G0_oo_oo ©_ 05_ os_ <©_ да 05_

сГ o' o' o' o' o' o' о" o' o' o' o' o' o' o"

T—I tH    i—I

©т-4-**<©с-»оао©со©«5со©*о©

. OlO®®t-M(-OWiO!ONCOCOOOj

—³ <м^-^ ю © t- oo oo

©'©'ф'сГф'сГсГсГсГсГо'сГсГ©'©'

OWWt-NCCOOWOeHMI})®^

.TfWtOe-łOiOWHWiatDb-bOO,.,,

^ <м rł< o ® t- oo ® oo a ®^ ®^ ®n ®b

©сГо'оо'о'сГсГоо©©⁴©⁴©©'

T4COCO(M'#t-®iOCO<X>©©i-4©C'-.wawwHhwoanwiofflb-t-^, ai со ю © t- t^co^co oo_o^c^05_c^a^o^

©'©’'cT©'©'©'©'©'©"©'©''©' сГ сГ ©

SJS)HHIiOiH«iOOO»tOMtOt><DM

-otoa®N^®co«o®HM^io«oi> ⁰ (M СО Ю © c~^ t- СО^ОО^СО^С^С^С^О^С^С^

©'©'©'©'©'сГ©'сГсГ©''©'©'сГ©'сГ©'

1-4    1—4

иоио«1®»аз1ою®а©»о«« -оосооюсоаюасовоооясоюв^, uHMij(iO!0®t' N оо oo оо^ а    а

©'©'сГсГ©'©'©'сГ©'©' ©'■©' сГ © сГ сГ сГ

©•<*aoeoco©ocoeo©aoGO«o^Ha>Cit-® n®eOCOOOit)OiOaNiON®r4S4COiO[i ^■тна1-^-^ю©1>-о-1>-сооо^оо_с1С^о^о^о^о^с^ сГ ©~ сГ ©~ сГ сГ ©~ ©~ <©~ сГ ©" сГ с*' сГ сГ ©" o' сГ

ааяг((в^оюг4|>оо1эноооза«о -coio©iowa>oaitt*oco!ONaoci3o ° т-t <м^ со ю io_ ©^ ©_    t-_ со_ <»_ аэ_ оо_ оо^ <©_ ©_

сГ©'сГ<гГсГсГ<©'<©'©'<©'сГ<э'©’'©'©' сГ сГ сГ

t.rINCOlilOOCOINO'jlt-t'CO©®'#«© -HiMHaeiMoocotiTHiit-oiNiieaiN °    co_ co_ ^ io o ©^ ©^ t- r- oo co oo^ co_ oo^ ©_

©~ o' ©~ ©" cT <=T (o' ©~ сГ сГ o' © © <© сГ ©~ cT ©"

«naOMHMOi54ti®l>MN®lOlO

-аооюсоаюоюасова^йьакш

®. ’“t. вз_ eo, eo    »o_    ©_ © ©^    !>_ oo^ oq

©'сГ©‘'сГсГ<э'сГ©''©'©'сГ©''сГ©'©' ©" сГ cT

яал®(Я(м®т4т4®Я'#мою®г1[-— t-cooiOrHeoiooifieaiNabiaiit« ©„ 't ®1 ®1 “I °1 'l •<#_ ^ iC5_ 40^ iC^ ©_ ©_ © ©_ ©''сГ©о''©'©''©'©'<©'©'©'©'©'сГ©'©⁴©©''

®юоина4#оям»г1®м®о^я

О^©соаз®11оамваял1>о(моа«5

^OOWrlOlIMlMWejW^^'îjliOO^O^lO^®^

сГсГ с"' ©'сТсТс©'©'©"©'©'©'©' сГ ©"'©'©'©'

ОИИМ^Ю©1»И©

©HiMc45i#ioœoo© 1—I тН т—4 i—I т-4 i—4 1—4 т-1 01

Obliczenie uzbrojenia najlepiej przeprowadzić wedle art. Dra Climielowca: Obliczenie ścian celkowych silosów żelbetowych. Przegląd techniczny 1928:

Znając grubość ścianki h i odstęp wkładek od krawędzi a, znajdziemy najwygodniej potrzebne uzbrojenie F jako rzędną punktu przecięcia się krzywych i , i F₂, przyczem 1. dla ściany zewnętrznej (uzbrojenie jednostronne), jeżeli nazwiemy A = N :    , B =

; a. dla ściany

0= 2 e A —

— B [h--~ xj, Ft = (_A Ą- B) : (h — 2 x), F^ — C : (h — 2 a)². Całkowite uzbrojenie na szero

kości ft (zwykle 100 cm) wynosi 2 F. Przyjmując kilka dowolnych wartości dla a: obliczamy Fy i /^tabelarycznie i wykreślamy krzywe Fl i /'₂ na papierze kratkowanym lub milimetrowym od ręki. Kzędna punktu przecięcia się obu krzywych przedstawia szukaną wartość F. Odcięta zaś daje odstęp osi obojętnej od warstwy skrajnej ściskanej. Naprężenie wkładek rozciąganych przyjmujemy równe dopuszczalnemu a^ — k, naprężenie X — Cl

wkładek ściskanych erg' = o^ -----, naprężenie w betonie ctj =

W ścianach zewnętrznych należy przyjąć mniejsze naprężenie dopuszczalne żelaza na rozciąganie kż — 1000 tęgim² z uwagi na różnicę tem-

A x² c

30 h — a — x’

to Fi = A -f B, F₂ = C:

G-

b x¹

wewnętrznej zaś (uzbr. symetryczne) A — N (h — a — x) : <?£ , ß = - ——,

aż

16 h — a — x‘

F--

Wy

r*

i~łjg

Fig. 731.

Fig. 733.

Fig. 732.

peratur zewnętrznej i wewnętrznej, a także zmniejszyć naprężenie dopuszczalne betonu. Grubość ścian przyjmuje się conajmniej 6—8 cm.

Lejkowate dno silosu celkowego oblicza się pod założeniem, że sypki materjał jest płynem nieściśliwym, który wywiera na jednostkę rzutu pochyłej ściany pionowe

A-B

C-D

!    |e !

WM

poziomego

ciśnienie

Siła Q = Fq

&_______

......A

Fig. 734.

rozkłada się na NIT (fig. 731)- Siła T powoduje rozciąganie podłużne. Siła N rozkłada się na H i V. Siła H powoduje w obwodzie AB CD (fig. 732) rozciąganie R i moment M, zaś sile V przeciwdziała naprężenie ścinające:

max

Ogi'

gdzie gi — g ■ cos a, jest pionową grubością pochyłej ściany (fig. 733). Konstrukcja lejka por. np. fig. 734.

Dla małych silosów można wykonać dno poziome i nadbetonować je chudym betonem (fig. 724), celem uzyskania odp. lejków (sposób łatwiejszy, ale wymagający większej ilości materjału).

Kominy i maszty.

Napisał prof. dr. inż. Adam Kuryłło.

VT

Ustroje kominowe mają kształt cylindryczny, stożka lub ostrosłupa ściętego. Niższe partje komina do wysokości 15 m (a niekiedy wzdłuż całej wysokości) posiadają wewnątrz płaszcz cylindryczny żelbetowy lub z cegły ogniotrwałej celem ochrony konstrukcji dźwigającej zewnętrznej przed szkodliwemi wpływami gazów, o wysokiej ciepłocie. Zakończenie płaszcza ochronnego uwidocznione bywa czasami nazewnątrz w postaci zgrubienia pierścieniowego. Między płaszczem ochronnym a właściwą ścianą komina pozostawia się odstęp 5—15 cm. Izolację tworzy warstwa powietrza między płaszczem ochronnym a kominem; korzystniej jest jednak wypełnić przestrzeń tę materja-łem izolacyjnym (np. żużlem z wysokich pieców), o slabem przewodnictwie ciepła.

016 со 16,5cm'

08 co 30 cm

a-b

08 со 30cm

-016 CO 13cm

-08co3Ocm

y 16co 16,5cm

c-d

Szkielet żelazny stanowią wkładki pionowe, rozmieszczone jednostajnie wzdłuż obwodu i wkładki pierścieniowe. Wkładki pionowe przenoszą ciągnienia, wywołane parciem wiatru, wkładki pierścieniowe ciągnienia, wywołane zmianą ciepłoty.

Wykonanie kominów żelbetowych odbywa się dwojako :    1. kominy,

o charakterze monolitycznym, betonuje się w deskowaniu; 2. kominy z elementów gotowych zestawia się bez deskowania, jedynie przy użyciu słabego, przenośnego ku górze ruszto- Щ wania wewnętrznego. Komin niejako Ш odlany w deskowaniu jest ustrojem, V odpowiadającym lepiej od komina ^ składanego z elementów gotowych ^oco20crr założeniom statycznym. Postęp wykonania kominów, betonowanych w deskowaniu, zależy jednak od stopnia wytrzymałości betonu tężejącego. Przy zastosowaniu cementu portlandzkiego wolnowiążącego dzienna wysokość betonowania dochodzi do 2 m. Wykonywanie kominów, zestawianych z elementów, nie jest zależne od możliwości przesunięcia form ku górze.

Na fig. 735 przedstawiono konstrukcję komina, o charakterze monolitycznym.

16 со 9cm

y в co 30cm

e-f

-2.00

12

116-

âgi

T

39,00

■016co1Ocm

ОбсоЭст

08 со 30 cm

c__

I¹

>8

f!

15,00 —

15,60

d\

010 со 20cm M

016со 9cm

-(16-

§/(бсоЗОст

jé?._ ï

.it...

600A

5,00

Fig. 736.

Zasadniczą częścią typu komina z elementów gotowych, znanego pod nazwą systemu Monnoyer’a, jest „kliniec“, o wysokości 25 см, a grubości zależnej od położenia strefy, w której dany kliniec się znajduje (fig. 736). Kliniec zakończony jest głową w formie haka, której wydrążone wnętrze umożliwia umieszczenie wkładek pionowych c, związanych strzemionami poziomemi s Klińce posiadają wewnątrz po dwie wkładki a z drutu kilkumilimetrowe grubości. Klińce betonuje się w formach żeliwnych. Aby umożliwić łatwiejsze wyjmowanie klińców, smaruje się formy przed betowaniem mieszanina nafty i oliwy. Górna powierzchnia klińca ma rowek, w który podczas ze stawiania wchodzi drut b, wiążący klińce poszczególnej warstwy.

Zmniejszenie średnicy komina ku górze da się uzyskać łatwo przez to że koniec klińca bez głowy ma do dyspozycji pewną grę w wydrążenie głowy klińca sąsiednego. Wskutek tego nie potrzeba wykonywać zbyt wiek typów klińców. Np. dla komina, o wysokości 45 m, wystarczą najwyże; trzy typy klińców, dla komina, o wysokości 18 m, tylko jeden typ. Ilość klińców w obwodzie zależy od średnicy komina. W każdym razie ilość ich powinna być tak dobrana, aby ciężar klińca nie przekraczał 80—100 kg Długość klińców dochodzić może do 1,35

m.

a-

'o

'M

Fig. 736.

Wykonanie komina systemu Monnoyer’a odbywa się w sposób następujący: Fundament i cokół wykonywuje się najczęściej ze zwykłego betonu wzmocnionego. Kominj mniejsze mają również i cokół ułożony z klińców Monnoyer’a. Gdy więc np. cokół wykonano w zwykły sposób z betonu w deskowaniu, to w miejscach, w których mają przyjść wydrążone głowice klińców, muszą znajdować się wypuszczone w górę wkładki pionowe w ilości, jaką wskazuje obliczenie statyczne. Na cokole układa się wprost na tłustej zaprawie cementowej klińce w ten sposób, aby wystające wkładki pionowe wchodziły w wydrążenia głowic klińców. Na ewentualnym wewnętrznym występie cokołu opiera się prymitywne rusztowanie, na którem umieszczony jest wyciąg do podnoszenia klińców i gdzie pracują robotnicy. Do manipulacji i ułożenia jednego klińca potrzeba dwóch robotników, którzy, po należytem odczyszczeniu klińca szczotkami drucianemi, ustawiają go w żądanen miejscu na klinach, a później opuszczają na rozpostartą poprzednio zaprawę i odpowiednie regulują położenie. Po ułożeniu jednej warstwy zakłada się drut wiążący )> (fig. 736) i żelazny szczebel drabiny. W warstwie następnej układa się klińce w kierunku odwrotnym tak, że wiązanie klińców jest dostatecznie utrwalone. Podwyższenie rusztowania odbywt się co 2 m, gdyż na wysokość 1 m ustawia się na małych kobylicach rusztowanie pośrednie. Zamknąwszy, po należytem ułożeniu klińców, od wnętrza komina wydrążoną partj< deską pionową, przytrzymaną przedłużonemi drutami strzemion (fig. 73«), wypełnia się betonem wydrążenia w głowach klińców. Rusztowanie do układania warstw wyższych ustawis się w ten sposób, że beleczki, dźwigające rusztowanie (zwykle silniejsze brusy), opiera sit na pionowej desce i na wybetonowanem wnętrzu głowic klińców.

Komin systemu Monnoyer’a stanowi praktycznie monolit, a w porównanie z kominem lanym w deskowaniu podwójnem da się, w wielu wypadkach, zestawić wygodniej i prędzej. Wkładki niosące są należycie chronione przed wpływami wysokiej ciepłoty gazów wewnątrz komina, a żebra zewnętrzne dają widok przyjemny dla oka.

Obliczenie statyczne komina musi być poprzedzone ustaleniem średnicy wewnętrznej, stałej lub zmiennej i wysokości komina ze względu na potrzebny ciąg¹).

Następnie przyjmuje się grubości ściany i bada równowagę stref, powstałych przez podział komina przekrojami poziomemi. Badanie obejmuje naprzód wpływ ciężaru własnego i parcia wiatru.

Ciężar własny kominów żelbetowych należy ustalać, jak wykazują badania²), dla ciężaru gatunkowego nie wyższego jak 2250 kglma. Ustalenie wymiarów betonu i żelaza ze względu na ciężar własny i na-pór wiatru oparte jest na zasadach podobnych, jak ustalanie wymiarów prętów, narażonych na ciśnienie osiowe i zginanie (por. „Podr. inż.“, tom II., str. 1134). Po podziale komina na strefy, oznaczeniu w poszczególnych przekrojach momentów M, wywołanych parciem wiatru i obliczeniu ciężarów G części komina między przekrojami, ograniczającemi strefy, ustala się w każdym przekroju mi-

-—c—*■

<5i

il

SbPAccf I

fv>N\ i . n\V ! \ w

Ul

mośród c = ——, a następnie najprędzej Cr

wyznacza się naprężenia, względnie dobiera przekroje wkładek w pierścieniowych przekrojach kominów przy pomocy metody, wynikającej z następującego rozpatrywania.³)

Weźmy na uwagę wycinek elementarny dF przekroju kominowego (fig. 737), w którym wkładki żelazne, o całkowitym przekroju Fé, rozmieszczone są jednostajnie wzdłuż obwodu, przyczem dla uproszczenia obliczenia przyjmijmy położenie wkładek w połowie grubości przekroju pierścienia. Oznaczywszy siły elementarne w betonie przez d a w żelazie przez dW., otrzymamy

ty I

У~*\

Fig. 737.

S'

dWh = dF . a — r . dą> . d . o.

Z podobieństwa trójkątów naprężeń znajdziemy o

Zatem d Wfj — r . d cp . d

as — r.dcp.d

y + y

У + г °s' cosq) -j- cos a 1 cos a

a całkowita siła, przeniesiona przez beton,

тс — a

r . d . os Г

2—i-1 (cos m 4-cos a) dcp — 2

1 -f- cos a J

1 cos a

sin a -4- (я — a) cos a

Podobnie wyznaczymy

dW.

Fż . 1 5 Oj C08 ф _[_ C0S a

2 я ’    1C08 a

йф,

¹)    Por. np. Hdb. f. Eisenbetonbau, wyd. 3, XIII, str. 579 i n.

²)    K. Döring: „Wind und Wärme bei der Berechnung hoher Schornsteine“, Berlin 1925, str. 4.

³)    Por. R. Saliger: „Spannungen in Schornsteinen mit Kreisringquerschnitt“, Beton and Eisen 1905 ; „Querschnittabmessnngen von Schornsteinen aus Eisenbeton“, Beton und Eisen 1906; E. Mörsch: Der Eisenbetonbau, wyd. 5, II., 1, str. 419 i n.

a następnie

Fż . cos a

15 os.

Ft . 15 o, f

2 ^—77—,-г / (cos Ф + cos a) d ф

2я(1 + соза)./⁴    ' '    '    ¹

Warunek równowagi Wb -j- Wż — G daje równanie

Wb + W. = G

2r. d [sin a -f- (я — a) cos а] -j- 15 Fé cos а

1 cos а

as . .

Moment ciśnień betonu ze względu na oś symetrji przekroju pierścieniowego po wykonaniu działań

r².d.os /    i    \

—j-я — a -f- — sin 2 а ,

1 -f- cos а \    2    /

a moment naprężeń we wkładkach żelaznych ze względu na tę samą oś

Fé.r.l5os 2 (1 —cos a) "

Równanie warunkowe momentów ma postać

Mb + M. = M

2 r. d ^я — a ,-j-    sin 2 aj -j- 15 F.

r.os . . . (2)

Z równań (1) i (2) znajdziemy

л — а sin 2 а

u

15 Ft

2r.d

sin a -j- (я — а) cos а -j-

15 F. cos а

2 r.d

Oznaczywszy procent przekroju wkładek żelaznych F. względem całkowitego przekroju betonu Fb — 2rлd przezp. — Fé : Ff) czyli Fź — p^ Fb = =Pi. 2r . л . d, otrzymamy z równania ostatniego

(3>

sin 2 а — a -j- я (1 -4~ 15^?г) r 2 ‘ sina-j-[—a -j- л (1 -f- 15jp^)] cos а Z równania (1) wyznaczymy

я (1 —f- cos a)

°s Fb sin a -f- [— a -j- я (1    15^>ź)] cos a

jeżeli

Ci

я (1 4- cos a)

sin a -f- [— a -f- я (1 -f-15^)] cos a

Z podobieństwa odnośnych trójkątów naprężeń na fig. 737 mamy

)--rcosa

TÎT ⁼ °s

Tablica spółczynników do obliczania przekrojów kominowych.

0,0

0,25 i 0,5

1,0

1,5 J 2,0

2,5    3,0

Cl

0,5

2,00

1,93

1,86

1,74

1,63

1,54

1,45

0,6

2,25

2,17

2,08

1,94

1,82

1,71

1,62

0,7

2,63

2,50

2,38

2,20

2,04

1,92

1,81

0,8

3,27

2,92

2,74

2,49

2,29

2,13

2,00

1,89

0,9

4,55

3,44

3,14

2,78

2,54

2,35

2,20

2,06

1,0

oo

3,95

3,54

3,08

2,79

2,58

2,39

2,24

1,1

4,48

3,94

3,37

3,05

2,80

2,60

2,42

1,2

5,03

4,35

3,66

3,30

3,02

2,79

2,61

1,3

5,66

4,74

3,95

3,55

3,23

2,99

2,79

1,4

6,14

5,13

4,26

3,79

3,45

3,19

2,98

1,5

6,67

5,53

4,57

4,05

3,68

3,39

3,15

1,6

5,88

4,86

4,29

3,89

3,58

3,33

1,8

6,62

5,43

4,78

4,33

3,98

3,70

2,0

6,03

5,29

4,76

4,37

4,07

ta ® l> «CR O TH <* CO ю« ao ОООООтНт-1 tH H H H tH rl Л

iO ТЧ O O

о ®J" t>r    tjT g

T-l T*

JDJtf ©

O O O Oi O O O O w V

WW^WOîWHH

^ocnccteoïçote

I>- о 00 CD^GfO^iO^O^OO^iO^C^tM^

o^io'cTrjTarco't^'o'coojasco

ННн(Я(МС<5СОСОСЗт*1

ел te о

WWWWWWH^HH H to Oi en OS CD J<1    ^

"go'os ~<D O'V 'bi 'en 'î-i"en Ъ*"en "m- 'os

en 05 (“*■ O CD j<1 JD J>5 JO jÊbjÆ' о

"tfu. 'Vi "oo'ai 'bo 'go и 'os ~te о 'os 'hi 'к?

tfibSKHKKHHK te OJD JX>JDо 'm»    *0 O "ĆD '(D 'to *<1 'cD "io -<I WH

O GO <1 Ci üt ^ w M- JD JX> JD    J£> O

'o'^l'te'oo'oo'te'o'cs O te WO O

a t'- co^t^o r-^ со^

rlHrlrlrlHHH

0,0    0,25    0,5    1,0    1,5    2,0    2,5    3,0

Pż w %

cos а

os=lbtg*^.os = C₂.as. . .

C₂ = \btg*^.

Wartości Ci i C₂, zależne od p. i stosunku —, podane są w zestawieniu

ąd

1 -f- cos а

• • (5)

na str. 2197. Zestawienie to służyć też może do oznaczenia przekroju wkła dek F&. Przyjąwszy bowiem of — cv> og, obliczymy z równania (4)

<k

(6

a znając stosunek —, znajdziemy z tablic p-, a wkońcu całkowity prze krój wkładek, rozłożonych jednostajnie wzdłuż obwodu.

(7

Fè=Pi-Fb

Przy pomocy wzoru (4) wyznaczamy os, które jest nieco niższe o< naprężenia skrajnego ob (fig. 737). Podobnie wkładki rozmieszczone są nii w połowie grubości przekroju pierścieniowego, ale bardziej nazewnątrz

Można to uwzględnić, przyjmując w obliczeniu stosunku — promień r o kilki centymetrów większy od promienia koła środkowego.

Przykład 1. Dane: G = 90 000 kg, = 1,6, p% = 2°/₀, Fb = 9600 cm¹. Należy wyzna czyć naprężenia.

Z zestawienia na str. 2197 znajdziemy, dla — = 1,6 i «# = 2°,'₀, stałe: C. = 3,89, Cj =

r

= 19,0 ; z wzorów (4) i (5)

as = 3,89 ⁹д₆^₍₎в' = 36,5 kg/cm¹, <X£ — 19,0.36,5 = 694 kg/cm.¹.

Przykład 2. Dane: в = 436 000 kg, — 0,79, Fb = 29 960 cm¹. Wyznaczyć potrzebn; przekrój wkładek, przy założeniu, że ag = 39 kg/cm¹.

ą =

Dla — = 0,79 i <7, — 2,68 znajdziemy z zestawienia na str. 2197 pi = 0,5°/o; z wzoru (7)

Y

Fż = 0,005.29 960 = 149,s cm².

15 ,7

Z wzoru (6)

24 960 39

-= 2,68.

43« 000

Przyjmiemy 60 ф 18 mm, 7'^ = 152,7 cm², Pg =

Z9 9BO

= 0,0051.

Sprawdzenie naprężeń wzorami (4) i (6), dla wyznaczonych z zestawienia na str. 2191 stałych C, = 2,69, Ca = 9,45, daje

= 39,2 kg/cm¹, og = 9,45.39,2 = 370 kg/cm¹.

as — 2,69

436 0 0

29 960

Gdy — > 0,5, to oś obojętna przecina przekrój. Dla stosunków — < 0,5

mamy do czynienia z całkowitym współdziałającym przekrojem betonu, a wtedy sprawdzamy ciśnienie betonu wzorem (por. t. II., str. 1135)

°ь

K4).

przyczem F oznacza powierzchnię, a J moment bezwładności powierzchni przekroju z uwzględnieniem przekroju wkładek.

Jeżeli zastąpimy (r -j- ¹/i d) przez r i pominiemy przekroje wkładek, to otrzymamy wygodny wzór przybliżony

Fb-r'

°6_Ж

Zawilsze i dotychczas mało pewne jest badanie naprężeń, wywołanych różnicą ciepłoty gazów kominowych i powietrza zewnętrznego. Prosty sposób ich wyznaczania podaje Mörsch w pracy p. t. „Die im runden Schaft eines Eisenbetonschornsteins durch ungleiche Erwärmung entstehenden Spannungen“, Beton und Eisen 1925.

Sf/8

%

'C

Maszty żelbetowe stosuje się: 1. dla podtrzymania oświetlających

J-

'--3.55

3,55

Î f/0

'Л

l--1

11

-f/0

latarń, ulice,

ss

23,50

'-6/-*

przenoszące nieznaczne obciążenia, 2. jako maszty na przewody elektryczne, prowadzone na odległość, 3. jako maszty, podtrzymujące przewody kolei elektrycznej lub tor kolei wiszącej.

200

И)

di

090

260-

4-/02-

ШШ

2/0 --

»Jaw

2.90

ZOO

Najczęściej bywają w użyciu maszty do podtrzymania przewodów elektrycznych prądu, prowadzonego na znaczne odległości. Podstawą obliczenia statycznego takich masztów jest wielkość parcia wiatru, |j Ц działającego na obmarzłe przewody. Obciążenie Ц parciem wiatru pozwala obliczyć moment utwierdzenia, momenty pośrednie i wymiary masztu.

Ы00

//

i--1,90-

4/5'

Fig. 738.

Wymiary te oznacza się więc dla płaszczyzny zginania, prostopadłej do kierunku biegu przewodów. Dla ustalenia wymiarów w kierunku biegu przewodów przyjmuje się u szczytu obciążenie równe ¹ /₄ obciążenia wiatrem, obliczonego poprzednio. W zależności od kierunku działania obciążenia najstosowniejszym przekrojem masztu jest prostokąt lub przekrój dwuteowy (fig. 738). W niektórych przypadkach, uwzględnia się możliwość skręcenia masztu. Wzmocnienie masztów stanowią wkładki podłużne o największej ilości w stopie i wiązania poprzeczne. Wykonanie masztów odbywa się w formach leżących, przy zastosowaniu opukiwania form młotami pneumatycznemi w celu otrzymania betonu zbitego o jak najmniejszej porowatości. Maszty, dowiezione na miejsce przeznaczenia, podnosi się przy pomocy odpowiednich urządzeń i wkopuje na głębokość równą ¹/e—¹/₅ wysokości masztu, a co-najmniej na 1,60 m. Maszty wysokie muszą mieć osobny fundament, zapewniający stałość (fig. 738).

Wykonanie budowli żelbetowych.

Napisał prof. dr. îni. Adam Kuryłło.

1. Deskowanie i rusztowanie. Konstrukcja deskowania, którego celem jest nadanie kształtu przyszłej budowli, zależy od ustroju. Najprostszy typ stanowi deskowanie płyt, opartych na dźwigarach. Nie potrzeba wtedy słupów podpierających, a zależnie od tego czy płyta spoczywa na górnej czy na dolnej stopce dźwigara odmiennie podtrzymuje się deski.

Na fig. 739 przedstawiono możliwe sposoby zawieszenia deskowania na stopkach dźwigarów. Gdy płyta spoczywa na stopce górnej, to deska na

Ё§§|

■nrf-

a)

klin

с) ЩкИп d)

Fig. 739.

kant, podtrzymująca właściwe deskowanie, opiera się przy pomocy klinów na stopce dolnej (fig. 739 a). Podpory deskowania płyty, opartej na stopkach dolnych, zawiesza się zapomocą klamer krzyżowych (fig. 739 Ъ) lub stosownych prętów żelaznych z naśrubkami od spodu (fig. 739 c). Dla płyty powyżej

dolnej stopki, jednak z dźwigarem obetonowanym, skonstruować można zawieszenie w całości z drzewa (fig. 739 d).

Scharakteryzowane deskowanie płyt na dźwigarach nie wymaga żadnego rusztowania.

Przy wykonywaniu ustrojów żebrowanych (fig. 740) deskowanie .płyty opiera się na ustawionych na kant deskach lub na odpowiednich beleczkach, podtrzymywanych deskami, przybitemi do boków deskowania żeber; w przypadkach większych odstępów żeber podpiera się deskowanie płyty beleczkami, opartemi na słupach. Deskowanie żeber podparte jest, zależnie od wymiarów, słupami pojedynczemi lub podwójnemi. Słupy rusztowania usztywnia się krzyżami ukośnemi lub poprzeczkami. Kliny u spodu słupów umożliwiają łagodne opuszczenie deskowania po stężeniu betonu. Deskowanie słupów żelbetowych konstruuje się przy pomocy desek, usztywnionych listwami poziomemi    lub    wytwarza    się    typy,    dające się użyć większą ilość razy

(fig.    741).    Deskowanie    belek    wysokich wymaga stosownego rozparcia

i usztywnienia na boki. Deskowanie belek o znacznych wymiarach zestawiać można z części, wykonanych osobno.

Deskowanie ścian, wykonywanych na znacznej wysokości, nie da się podeprzeć zewnątrz. Przeciwległe listwy zewnętrzne, do których przybite są deski, należy wtedy ściągnąć drutem ; po stężeniu betonu drut się przecina, co umożliwia zdjęcie deskowania.

• W celu uchronienia budowli betonowej od wstrząśnień i szkodliwych następstw musi rozbieranie deskowania odbywać się według z góry ułożonego planu. Niesystematyczne i bezplanowe rozbieranie deskowania i rusztowania może mieć równie szkodliwe skutki, jak przedwczesne zdjęcie

Шз

■12

-li

AJ.

Fig. 740.

deskowania. Czas pozostawania konstrukcji w deskowaniu, po upływie którego może nastąpić rozbiórka, zależy od rodzaju i wielkości budowli i od wpływów atmosferycznych. W warunkach korzystnych zdjęcie deskowania

'..i;

Ii

Fig. 741.

słupów nastąpić może po upływie 4—7 dni od ukończenia betonowania. Równocześnie zwykle zdejmuje się deskowanie płyt i ścian bocznych belek żebrowych. Dolne części deskowania żeber wraz z podpierającemi je słupami zdejmuje się w warunkach korzystnych po 3 tygodniach, przy znaczniejszych rozpiętościach po 5 tygodniach lub później.

Zdejmowanie deskowania odbywa się kolejno w poszczególnych polach, wytworzonych przez belki żebrowe i zaczyna się wyjęciem klinów u spodu słupów. "W budynkach piętrowych, gdzie wykonany strop ma być w krótkim czasie obciążony rusztowaniem i konstrukcją betonową piętra górnego, można

fUś

'-j

Fig. 742.

Fig. 743.

podeprzeć tymczasowo płyty i żebra zaraz po zdjęciu deskowania i właściwego rusztowania.

2. Obróbka i układanie

wkładek. Normalne długości wkładek, stosowanych w konstrukcjach żelbetowych, wynoszą (zależnie od średnicy) 6, 8, 10, 12 i 15 m. Na osobne zamówienie w hucie można mieć wkładki

o długości powyżej 20 m. Wkładki za długie przecina się ; wkładki za krótkie muszą być przedłużane.

Cięcie wkładek odbywać się może ręcznie lub maszynowo.

Do cięcia ręcznego wkładek cieńszych mogą być użyte mechanizmy, podane na fig. 742 i 743. Wkładki, o znacznych grubościach, wymagają maszyn o silnych szczękach trzących (fig. 754).

Ha te/c na układanie hktadek.

■**

t/e. hm

Fig. 744.

mm

§lf?

' é *b>

%.

fe;

F!

mm

Fig. 74o.

Przedłużanie wkładek, por. str. 2106.

Wyginanie wkładek odbywa się ręcznie lub maszynowo. Wyginanie ręczne (fig. 745), stosowane dla budowli niewielkich lub dla budowli większych, wykonywanych rzadko, wymaga ustawienia stołu z wbitemi trzpieniami żelaznemi, ustalonemi w odstępach, podanych rysunkiem wykonawczym wkładek. Dokoła tych trzpieni wygina się wkładki kluczem do gięcia lub dźwignią. Gięcie maszynowe polega na tej samej zasadzie, co gięcie ręczne na stołach z tą różnicą, że prymitywne trzpienie wbijane w stoły, zastąpione są odpowiednemi trzpieniami mechanizmu.

Wkładki gnie się z reguły na placu budowy. Można jednak, w niektórych przypadkach, dostarczać na plac budowy wkładki pogięte i uporządkowane.

Wkładki zardzewiałe do tego stopnia, że rdza tworzy łaskę odpadająca, muszą być, przed zestawieniem szkieletu żelaznego, stosownie czyszczone. Bardzo dokładnie czyści wkładki zardzewiałe ostry prąd piasku, przeprowadzany przewodem rurowym pod ciśnieniem. Robotnicy pracują przytem w maskach na twarzy i w rękawicach, aby nie ulec poranieniu ziarnami piasku, odbijającemi się od wkładek. Wkładki, czyszczone prądem piasku, są zupełnie czyste, powinny być jednak jak najprędzej ułożone i obetonowane, gdyż bardzo szybko powtórnie rdzewiają.

Wkładki pogięte należy ponumerować i uporządkować. Typy wkładek, występujące w większych ilościach, układa się w jednem miejscu, a obok umieszcza się tabliczkę drewnianą z oznaczeniem. Wkładki elementów konstrukcyjnych, o znacznych wymiarach, występujące osobno, oznacza się w ten sposób, że do każdej wkładki przywiązuje się (najlepiej na hakach) tabliczki ze stosownym napisem i liczbą.

Układanie wkładek zależy od rodzaju elementu konstrukcji. Wkładki fundamentów układa się wprost na stosownem podbetonowaniu z chudego betonu. Wkładki słupów ustawia się przy pomocy ramek drewnianych, do których przylegają wewnątrz wkładki, przyciśnięte zagiętemi gwoździami (fig. 746). Wzajemne odstępy wkładek poszczególnych słupów ustala się

• ..ii »

-taT

[~

Fjg. 746.

Fig. 747.

zecz-

listwami, przybitemi do ramek. Wkładki belek wolnopodpartych układa sie w całości na osobnem rusztowaniu a następnie wpuszcza się w wydrążenie deskowania, podpierając szkielet listwami drewnianemi (fig. 747) lub beleczkami fcelbetowemi. Wkładki, rozmieszczone w dwóch lub więcej rzędach nad sobą, utrzymuje się w żądanych odstępach zapomocą krótkich wkładek popr nych z odpadków. Wkładki belek ciągłych, przedłużane w przęsła sąsiednie, muszą być układane wprost w deskowaniu. Utrzymanie należytego odstępu wkładek płyt od spodu deskowania osiągnąć można najdokładniej przez podkładanie odpowiedniej grubości płytek betonowych. Odstęp wkładek górnych od dolnych w ustrojach płytowych zachowuje się przez rozparcie obu układów wkładek klockami betonowemi.

Ułożony szkielet żelazny zwłaszcza w ustrojach płytowych powinien być chroniony przed niszczeniem, tj. przed rozrzucaniem i gięciem wkładek przez robotników, narzucających beton do deskowania. Ochronę zapewnić można przy zastosowaniu kładek z desek, opartych na przybitych od spodu klockach.

3. Mieszanie betonu i betonowanie. Mieszanie betonu (por. także „Podr. inż.“, str. 1783) odbywa się ręcznie lub maszynowo.

Mieszanie ręczne nadaje się dla niewielkich objętości betonu i polega na przemieszaniu składników na stosownej wielkości platformie z desek. Przez kilkakrotne przerzucanie łopatami i grabiami żelaznemi składników suchych otrzymuje się mniej wdęcej jednolity wygląd suchej mieszaniny. Tak wymieszany materjał usypuje się w kopiec, u szczytu którego wydrąża się wgłębienie. W to wgłębienie wlewa się możliwie niegwałtownie potrzebną ilość wody i całą masę przerabia się powtórnie aż do uzyskania jednolitej wilgotności. Wtedy beton gotów jest do użycia.

Mieszanie maszynowe stosuje się przy wykonywaniu budowli, o znacznych objętościach betonu. Przemieszanie odbywa się zapomocą maszyn, zwanych mieszarkami lub betoniarkami. Scharakteryzujemy dwa typy mieszarek, nadające się dla budowli żelbetowych. Są to mieszarki jednobębnowe i dwubębnowe. Oba typy pracują z przerwami, tj. w pewnym określonym czasie dostarczają pewną objętość gotowego betonu.

Typ mieszarki jednobębnowej podaje fig. 748.

Bardzo wygodny jest ustrój betoniarki jednobębnowej w kształcie dwóch stożków ściętych z częścią walcową w środku. Materjały sypkie i wodę doprowadza się przy pomocy urządzeń podobnych, jak w ustroju poprzednim. Natomiast do wypróżnienia bębna wystarczy przechylenie dokoła osi poziomej, prostopadłej do osi obrotu.

Betoniarki jednobębnowe są najodpowiedniejszym typem do mieszania betonu plastycznego lub lanego.

Mieszarki dwubębnowe (fig. 749), których wypróżnienie odbywa się przez rozsuwanie zetkniętych w czasie mieszania bębnów, są nieszczelne,

.4 ⁴

к ¹ '1

-'J /SI ■

Fig. 748.

zatem do mieszania betonu plastycznego nieodpowiednie. Nadawać się mogą natomiast do mieszania betonu sypkiego.

Pierwszorzędne znaczenie dla wytrzymałości betonu ma należyty dobór składników. Najwłaściwsze ustosunkowanie składników daje analiza przesiewu¹). Próba przesiewu polega na tem, że pewną ilość suchego kruszywa przesiewa się przez serję sit o określonych otworach oczek, a pozostałości na każdem z sit waży się i oblicza procentowo względem wagi całej ilości przesiewanego kruszywa. Nanosząc w układzie współrzędnych prostokątnych odcinki, proporcjonalne do wymiarów ziam i procentowych ciężarów kruszywa, przechodzącego przez dane sita, otrzymujemy krzywą analizy przesiewu (fig. 750). Według badań Fullera najodpowiedniejszy dobór kruszywa jest wtedy, gdy krzywa przesiewu zbliża się do kształtu paraboli (krzywa Fullera). Praktyczne zastosowanie tej zasady polega na tem, aby dobrać w każdym przypadku taką ilość drobnego i grubszego kruszywa, żeby krzywa przesiewu zbliżała się, o ile możności, do krzywej Fullera. Można też, przy dobieraniu składników, posługiwać się tylko dwoma

rarakterystycznemi punktami krzywej przesiewu. Znalazłszy wielkość otworu czek sita, przez które przeszło 60°/o kruszywa i wielkość otworu oczek ta, przez które przeszło 10°/o kruszywa, obliczamy stosunek otworu

..'vw ■

■Ш

*1

4a

sal

Fig. 749.

iększego do otworu mniejszego (fig-. 760, krzywe A i B). Stosunek ten azywa sie wskaźnikiem niejednostajności. Im spółczynnik nie-■dnostajuości jest wyższy, tem kruszywo posiada mniej próżni. Gdy wielkość młczynnika dochodzi do 6, próżnie maleją do 30°/₀.

Podobnie jak stosunek suchych składników tak i ilość dodanej przy ieszaniu wody ma znaczny wpływ na wytrzymałość betonu (por. str. 1782).

% przechodzi przez dane sil o

o s s s s 8 smj

un

2 3*5«    7 в 9 Ю 11 12 13 H 15 >6 fl 18 19 20

Wymiar !średnica) ziarnek

Fig. 75?.

V szczególności wytrzymałość betonu zależy przedewszystkiem od stosunku ościowego wody do cementu. Wody powinno być w betonie tak mało, jak > tylko możliwe, przy zachowaniu jedynie warunku nadania mu należytej odatności w betonowaniu. Z powodu różnej wilgotności kruszywa, różnej ilgotności jego cząsteczek i różnego stopniowania wielkości ziarn, dokładna ość wody, potrzebna do osiągnięcia określonej plastyczności, nie może być

ściśle padana. W przybliżeniu można jednak uważać jako przeciętne, od powiędnie dla robót konstrukcyjnych, następujące ilości wody¹) :

Stosunek

Stosunek objętościowy składników

Woda w litrach na 100 kg cementu

Cement

Objętość

kruszywa

zmieszanego

Cement

Kruszywo

drobne

grube

Minimum

Maximum

тН fH т—< н гЧ

es Ci 4^ 4- ОС

S'

НИНИН

С 4- ОС ОС Li

iO О О ‘О Ci i—i СО"

^ iß iO О

сГ СО CD CD сГ »о Ю Ю îû

Najdogodniejszym sposobem kontroli wilgotności betonu jest opisana na str. 1782 próba rozpływu.

Zwiększenie wytrzymałości betonu osiągnąć można również przez dobói odpowiedniego stopniowania ziarn czyli przez ustalenie właściwego stosunku między kruszywem, drobnem a grubszem. Stopniowanie wielkości ziarn kruszywa ocenić można zapomocą wskaźnika miałkości, który oznacza się przy przesiewaniu kruszywa przez określoną sefję sit o oczkach kwadratowych dobranych z pośród sit normalnych, znajdujących się w handlu, w ten sposób, aby każde następne sito miało prześwit oczek linjowo dwa razy większy niż poprzednie. Po przesianiu próbki danego kruszywa przez serję sit, oblicza się na wagę procentową ilość kruszywa grubszego od prześwitów każdego sita. Suma tych procentowych ilości, podzielona przez sto, jest wskaźnikiem miał kopci-. W miarę wzrastania wskaźnika miałkości wytrzymałość betonu na ciśnienie wzrasta do pewnej granicy. W miarę jednak jak kruszywo staje się grubsze poza pewną granicę wskaźnika miałkości, ilość cementu nie wystarcza na wypełnienie próżni między ziarnami i wytrzymałość spada.

Najkorzystniejsze wartości w skaźnika miałk o ś c i dla piasku naturalnego i żwiru, według badań Ab rams a, są następujące:

Stosunek cementu

Oznaczenie numerów sit²)

do kruszywa

0-4 I О-³/, I O-³/* j

0—1

0—3

О О lO О О О lO 7^ СО^    (N

со со со со со

ynyjTJfb ^    ós

cs о —1 4^ ri. о со о сд о о о ел en

in ю о о о о о t-оо о si о сяп •stt in' in' o' in'

in in о о о о о ТА *4 'А20 05 20 cs ш ю о in ю «o'«o'

О 1C5 о о о о >о iO_CO_CO о со с- со Ю in' in' to со" «o' t-Г

O lO o o o o o

Ci^O^G'-J ^ t>» T—I t>»

in' î£T «Г «Г o' t-7 t-Г

Ci Ci Ci

'tö'bt^*qo CiЪ* V о СЛ СЛ СЛ o o o

feposób betonowania scharakteryzowano na str. 1783.

Od miejsca, gdzie beton sie miesza, do miejsca betonowania przenosi się beton, w wypadkach najprymitywniejszych, na noszach. Objętości większe przewozi się taczkami względnie wózkami żelaznemi do przechylania. Gdy konstrukcja znajduje się poniżej poziomu wytwarzania betonu, zesypuje się

') Według wymienionej na str. 2204 pracy prof. W. Paszkowskiego.

²) Sito Nr. 1 ma otwory w świetle 25,4 mm, sito Nr. 2 otwory 50,8 mm, sito Nr. 3 otwory 76,2 mm.

>ton stosownemi rynnami drewnianemi (fig’. 751); jeżeli betonuje się w pewnej ysokości, to używa się wież wyciągowych.

£jxt Л

Przy betonowaniu zwrócić należy uwagę na przerwy robocze. O ile ożności przerwa ma ograniczać pewien całkowity element konstrukcyjny; oże być jednak założona pośrednio, o ile to zgadza się z naszemi założe-ami teoretycznemi. Słupy należy dobetonować do spodu belki, a za spód dki uważa się dolną •awędź podwyższonego rzekroju podporowego, elki teowe, w razie prze-yy betonowania, zakoń-syć trzeba tak, aby za-stonować także płytę na ierokość jej współdziałała z żebrem. Przerwy belkach zakładać można miej więcej w połowie >zpiętości, bo w strefie iągnionej betonu się nie względnia, a styk w strefie iśnionej nie wywoła szko-liwych rys. Po dłuższej rzerwie w betonowaniu

zęba zawsze powierz-hnię betonu stwardniałego dczyścić, zrąbać i zlać bfieie wodą.

Do robót drobnych, także do naprawy uszko-zonych części ko nstrukcyj slbetowych nadaje się obrze płynna zapra-ra cementowa, dopro-adzona pod ciśnie-iem powietrza. Suchy îment i piasek przechodzi )d ciśnieniem powietrza mszczonego stosownym •zewodem, u wylotu ;órego domieszana jest oda; płynna ta mieszana uderza gwałtownie o uszkodzoną część budowli lub o deskowanie, po-odując dokładne przyleganie warstewek.

Najnowszy sposób betonowania polega na pompowaniu betonu

i    dose znaczną odległość poziomą i wysokość. Beton, wytworzony w be-niarce w stanie plastycznym, spływa do zbiornika pompy i wciskany st przez mieszadła do komór pompowych. Stąd tłoki tłoczą go przez irociąg nieprzerwanym strumieniem na miejsce zapotrzebowania. Rurociąg łada się z cienkościennych rur blaszanych o średnicy 120 mm. Odległość jeżenia wynosić może pionowo 40 m, a poziomo^lOO m. Wydajność pompy ynosi około 8-10 m³ na godzinę.

_ Świeżo wybetonowaną część konstrukcji żelbetowej należy przez kilka

ii    pozostawić w zupełnym spokoju. Nie można jej użyć na skład mate-ałow, ani nie powinni po niej przechodzić robotnicy, przenoszący materjały.

porze ciepłej i suchej musi być powierzchnia betonu obficie zlewana ⁰⁽Ц₅ jednak nie wtedy, gdy beton rozgrzany jest promieniami słońca. Dłużej rzymuje się wilgoć w kilkucentymetrowej warstwie piasku, nasypanej

w.

За

Iw.i

Fig. 761.

W'

na

powierzchnię betonu. Gwałtowny deszcz może w niechronionym świeżym betonie poprzebijać otworki i wypłókaó zaprawę.

nawozem.

W okresie przymrozków nocnych powinno się świeży beton chronić przed zmarznięciem. Należy go zatem nakrywać papą, słomą lub

Po zdjęciu deskowania widać na powierzchniach konstrukcji żelbetowej ślady desek. Jeżeli deskowanie wykonano starannie, a deski ewentualnie heblowano, to wiele konstrukcyj pozostaje w takim stanie, w jakim wychodzi z deskowania.

Wnętrze budowli żelbetowych wykazuje zwykle liczne ślady styków’ desek i nierówności, które muszą być pokryte wyprawą.

W szczególnych przypadkach widoczne powierzchnie betonu bywają stosownie obrabiane np. sposobem kamieniarskim, zwłaszcza wtedy, gdy w czasie betonowania stosuje się w pobliżu deskowania warstwę 5—12 cm grubości z tłustej mieszaniny drobnoziarnistego betonu (beton okładzinowy), oddzielaną od zwykłego betonu wewnętrznej części elementu konstrukcyjnego przy pomocy stosownych blach, podciąganych, w miarę postępu betonowania, ku górze.

LITERATURA.

Jurkowski: Żelbetnictwo. Warszawa 1914.

Paszkowski: Żelbetnictwo. Warszawa (litogr.) 1922.

Kłoś: Wzory obliczeń zeskładów żelbetowych. Warszawa 1924.

Kuryłło: Żelbetnictwo cześć I. Lwów 1925 i część II. Lwów 1932.

Bryła: Beton w budownictwie wiejskiem. Lwów—Warszawa.

Księga I. Zjazdu żelbetników Polskich. Warszawa 1931.

Z aus: Żelbetnictwo 1928.

Tedesco et Maurel: Béton et ciment armé. Paryż 1911.

Mesnager: Cours de béton armé, Paryż 1924.

B au dart: Béton armé. Paryż 1924.

Augros: Béton armé. 1928.

Dumontier H.: Méthode pratique pour le calcul du béton armé. Paryż 1926. Tourneaure: Principles of reinforred concrete construction. N. Jork. Emperger: Handbuch für Eisenbetonbau.

Mörsch: Eisenbetonhau.

Probst: Vorlesungen über Eisenbetonbau.

Saliger: Der Eisenbetonbau.

Kersten: Eisenbetonbau.

KRAKÓW

4^'teehnie«;'?:

.■Щ

¹

Por. W. Paszkowski: „Racjonalne wytwarzanie betonu w świetle prac amerykańskich“, Przegląd Techniczny 1926.

Ą,

■■<

/

/

'

.    4*^'

,j.    - ...j    ¹    .

⁵

-1,

*

f-'

/

■ "/

к.

>

\

/

à

IgÉbj

ki

té

ISlSi

*T;ń

14

В1ВЫ0ТЕКЛ GŁÓWNA Politechniki Krakowskiej

ff •

g

li

•i

! 25235

5'- -

il

fi

?" •

65S»"3*H£5§§s§

g&

«i,

•5* j

1 *v-

,lvv‘ ;

âjggæ

31

Si'

шь?*иГ-*4- Äff-

X;

V-

■J

«VI

■ali

<*аьЯ¹

У-ч

%■.

If

‘Ж

sè;Â?i

К..Д|

>«

•-

лчпЯ;

Шм

пМ!

; "■

<'ч'Л ■    «.. à

Ti 4/Аж2*1

£: '

t .у

B-X",' ||||м|д§Е

.    ’ '-Ч':.

BŁrf £ri'- -

SÄ

Vv^ar-s. yg-"reaa S-ïî-i,;

i?;':':-.

РШд.

V-

iÄlr

mmi

Lr

$%* м

VT- -

идР

ВЛ:;?л€г-~;

I

шаШ1

г* мЙШЙ

■■ 1; ; ïjHïrVV

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

Л»;

i,¹

^ *U:

• »JW

;:V !4ÉTre

•г.

йшШ1

rilH

МИ

•u.

100000297701

я • jM

йрИ

fi